KaI600-85_19

*

*

-

Zs

s

T

P

A

e

*

zi

m

v

:

d

-

z

*

*

d

J

d-

.

R

—

E

X

E

ad

£

E

x

]

*

"

d

X

**

*

3

$

a

x

W

PA

1

u

TE

-

-

E

—

T

L LA

j

E

DEU -

L

r mre

a FeU u

u

fal ial

U RCTEERTT

E

dUEV

—

—

D nenda

—

o o T

—

as

—

-

a

E

Scer

— —

Es

iM

AR

ia

L ue du hI« V.

-

ULL LLX

o

-

n

u

p

U

r

p d

»

n

d

u u uT

r

DA a u

-

MM

t d

$ w

s

w

-

$--

al

T$

T

o

*

u

dl

— da uU

abl t t

-

A s i s

i4 M

EM

[

-

x

M

:

X

M ag b

$-

od

P.

w

...q

L

-

x

..m

-u

d

d

i ha

o

-

M

t

:

r

-

m

Hu

T

d

j R ubl

dul

TE

Jqere-

AUA

- m

m

aT

usl r

d

H..

d

MU

r

u-

*

AE b iil

- ddrdudcta

Md

dul

:

o o

z od

irie ib a d Dd

hr

ab

MA MC

j

d

r

-*

-

p

LA

M ere PA

:

w rd

-

bb s de

*

Péeires

Dd

— É

aPTA

j t iMTMDAM —

Md t t h o

d

Ó

at

2

2

z

$258

5

d ha

DI

j p

t

OO

b

UE

l- LT

i^l

EU U Pa i as ii a

I

lal

m m r g N I

m n Rs

x

o d

VA

-

al

TAE

x

-

D du

2 s.

T E r r n

EM

Pt MMC

.2

J

d

-

247

m

o

p d VE RAT l dl t

p*

TEX

rE

r

p m

TE

-

M

aA AL u

d-

d

d-

OuTredrn

-

r D R

[

i s RA

-

b

d AC

EM

"r

-

iij

!s2

2244

A R.

at

23442 3 3 2443

Heti ii s.

p

x

A

as

n ErEN

p

P-ELS.

PC

"-

$. -2

riens

t

i^

T r Ed u us

"1

t

x n

LT Ra T.

Mu t "u6 o M oece la -

CA

Qu U Ra s I KaE I T

i

À

a ia ET.

21

TA

a

[5

:

u

Ea*

r ier t

Ls d d m a

d

WL

s

T

p

pOV d

2229« R

usl

ATT

CT 3-

A

WOESUT AT g NU

; 2 -

7

p o

i. w d

A du d

$p*

$232 222« 34

Oa r

; 23

3-

GN

P

LT

RL

A

*Ap st d

i od

d

fsbl .

p

um

ET

2

Ls

v ILREENTTA

T

z

LVE

LVC

ES

M

pET

m mf

al

ii

s

x

—

d

Ls

--

r

u

TL

2

À

2

-

m

ET

x

-

Es

e€

—

—

RU

z

-

- -

-

m

TE

m

Mi

—

—

x..

-

m—-

onemm

—

E

-

—MMÀ

-

m

E

-^

LT

B

—

d

s

RESTE

E

ET E

MI

M

?

-

ATT

T

p

E EE

*

-

vv

t

a

—Á:

2

OP a i s a u

-

LE

—

—

"-

—

5

»

:

M

-

d

^.

-

A

z

H

E

*

*

5

$

lx

[

R XCUEGN

us

[

k

i

W

s

*

W

u

g

2

LE

—

t

*

X

2

:

x

us

Á

*

a

i

ia

3 E.

Z

DBESPRVATIONLS

of

s

A D

Ils

PHILOSOPHICUM KANTII

lane

( w

DE HERMENEUTICA SACRA

DECRETUM

1808

GOPGENRESUSMGRISSUUS

SSCI

; IOU.

IUV.ANOGDLE:-DESG

jsius

PRAESIDE

AaLü

3 EXCELLENTISSIMO - ATQUE

AMPLISSIMO

NOS

ngum

IACOBO FRIDERICO ABEL

LI59]

PHILOSOPH, PROF

PUBL

ORDIN

niat

SCHOLARUMQUE LATINARUM SUPERIORIS WIRTEMBERGIAE

PAEDAGOGARCIA

Cet Cb

LIOfCS

FAUTORE AC

PRAECEPTORE

SUO PIE DEVENERANDO

tate

PRO CONSEQUENDIS SUMMIS IN PHILOSOPHIA HONORIBUS

1]

DÀ

S-LoJS

MDCC.XKGJIX

P?'l

PUBLICE

DEFENDET

PA

AUCTOR

d g

]ACOBUS THEOPHILUS WURM

qu' [is

OBERENSINGENSIS

jsterio

MAGIST, PHILOSOPH

CANDIDATUS IN DUCALI SEMINARIO "THEOLOG

n

——á— — A o EEE

TUBING.E

TY PIXS

FUESXANIS

b

L

» o

UM .

SNos et refellere sine pertinacia, et refelli sine iracundia '

parati sümus.

CICERO;

f —— —— ) Hhed Pa 99 "R -—. . u R. u

I-28—22—]

X

8l

t

h

ü

H

li

'hilosophiae forma quaecunque quam vehementer pertineat

ad caeteras rerum divinarum humanarumque difíciplinas,

magis minusve arctiore cum illa vinculo conjunctas, testis est

cum superiorum temporum, tum nostri inprimis aevi historia.

Longum sit, et ab instituti hujus ratione alienum , vel cunctas

illas a notione vi atque natura philosophiae repetitas, quae ex-

plicandae rei in facto positae adhiberi plerumque solent, in me-

dium proferre caussas, vel ad ultimam hominum , quibus inerat

philosophia quaedam , memoriam recurrendo , et delineatis CoN-

DORCETO duce D), mentis humanae progressibus, virorum post

fata immortalium , à quibus per diversas saeculorum aetates, no-

[2

vo constituto rerum philosophicarum ordine, novae nascebantur

de rebus divinis humanisque cogitandi sentiendi eloquendique

formz, laudibus efferendis diu immorari; liceat mihi illustrissi-

mo, quod nostra nobis aetas exhibet , acquiescere jam documento.

Ex quo tempore novae sapientiae lux Regiomontio terris affulsit,

perfectamque adeo in seomnibusque absolutamnumeris scientiae

humanae doctrinam, cuius praeclara quaedam , quanquam illa

obscurior, species ab antiquissimis usque temporibus hominum

quorumque ingeniosissimorum animis insedisse perhibetur, Phi-

dosopho Jenensi acceptam referimus; quantos vidimus inge-

niorum motus, qüantas in vastissimo doctrinarum ambitu com-

muutationes. quam mirabiles, quos vel sagacissimus rationum

mentis humanae scrutator vix conjectura praeceperit, in publica

re litterata eventus, cum iis, quz in rerum civilium orbe gesta

sunt, haud injuria aequiparandos! Per eversas penitus aut per-

turbatas in re civili non magis quam in litteraria rationes , formu-

lasque, quae haud ita pridem sanctissime colebantur, in suspi-

&ionem, aut contemtum, aut summum discrimen adductas fini

adproperat ultimum saeculi nostri decennium! Neque enim so-

lum officiorum juriumque doctrinae, tales dicam , quae recte ad

1) Esquisse d'un tableau historique dés progres de l'esprit humain.

Ouvrage posthume par Condorcet, 1795.

Ed

philosophiam referuntur, ita longe ab omnibus, unde illorum et

Tà

origines et fundamenta cognoscantur, experientiae fontibus amo-

T

te, ita subtiliter severeque ad disciplinarum leges exactae, ut ab

H

gr

uno rationis püure, ab omni materie sensuum se

junctze principio

M

ducantur, et hoc inter se yinculo apta et colligata sint omnia;

tü

sed historia ipsa rationis arte conclusa 2), doctrinaeque veteris de

fi

DEO, de revelatione divina, rebusque divinitus revelatis sacra-

q

rium, quod satis diu bene munitum videbatur lpsius auctoritatis

sil

divinae praesidio, ab imis fundamentis labefactatum , Vindicata

Bnguis calamisque rationi humanae suprema de caussis ad reli-

lgx

Sil

gionem pertinentibus et cognoscendi et judicandi, ipsumque re-

alr

velationis divinae argümentum, et sénsum monumentorum illius

C

modo suis unius praeceptis consentaneo stabiliendi potestate:

Il

Haecce vero et caetera in orbe erudito visa, quae enumerare hic

U

non est necesse, luculéntissimum profecto servant illius philoso-

Cn

phiae specimen, cui id unice propositum, cujusque ea plane sin-

fer

gularis vis atque indoles fuisse videtur, ut vel effrenatam coér-

I

ceret dubitandi libidinem, vel confirmatas eorum, qui inexplo-

i N

ut

CoI

2) Inchoatam à cel Kantio primumque luci pubïicae expositam

Cot

in Berliner . Monatschrifi . .|.Nov,

1784.) historiae communis

ita

tractandae . methodum ,

ut profic

iU

ice

endum sit sb occulto naturae

€0

consilio perficiendi optimum internum, eoque ipso etiam externum

H

ob]

rerum publicarum: statum, quo omnis et tota evolvi excolique pos-

ad

sit humanitas, exceperunt interdum variisque modis commendarunt

et ornarunt complures scholae criticae sectatores; confecisse autem

atq1

etiam illam videtur familia philosophorum Fichtiana, quorum de

Yen

historia institutum temperare, mihi non possum, quin hic exscribam:

ad

» JDie. Geschichte verhàlt sich so zur practischen. Philosophie, wie Phi-

sik zur theovetischen, d. h. der Gavg der Begebenheiten in der. Men-

qu

scheu-Il'elt lauft eben. so uac

h practischen. Printigien , à wriori fort,

SCeï

wie die Naturevscheinuugen uach. ihren eigeuen Gesezen: Es geschieht,

adz

was geschehen soll, und taan kauu sonach aus dem practischen Princip,

Yew

wpelches jenes. Sollen bestimmt, durch genaue methodische Entwiklung

Vr

und Zersliederung dem Gaas der wirklichen Begebenheiten d priori

finden, überhaupt alles empivisch gefundene vein deduciven , und sogam

Va

die etwanigen | Resu

U

f

tale Eiafliger Erfahrungen wicht ehwa aus. dem-

dOg;

jenigen, as sthon geschehen 7sb , somdern aus veinou - vraktischen

S*&pl

*

Grundsüzen d priovi anticipiren" vid. S. R. D. Schmidii Paysio-

Elstr

*

Zogiekphälosoplu'sch bearbeitei , lena Y798. pag. 32.

"

jam

* g

ratis rationis hümariäe viribüus certam statuebant rerüm cogni.tiu-

nem , opinio

nes et controversias minueret, certisque tandem cCo-

limitibus , ratione ipsa confirmaret,

gnitione nostra circumseripta

id agere oporteat ,

quid in hac et in fu-

quid scire possimus , qu

tura vita sperare liceat.

Praeclare magnificeque destinata si intra

fines sibi praestïtutos felici

ter effecit nova philosophia; quis est,

indicaturum

qui infitias ire

audeat, hoc ipfum haud ultümum v

la monumenta, quibus szcu-

sibi esse locum inter amplissima- il

H

lum nostrum*sui memoriam COnsecravi

t? Áutsi verus sumi pos-

sit tanti operis effectus , quis

tandem veterum formularum studio

amens tam mirifice suis sibi placeat,

ut vel iniquis oculis adspi-

forma rei universae littera-

ciat immutatam nova philosophandi

enii philosophici

riae faciem , vel sinistre interpretetur lucem, ing

conversione affusam incognitis adhuc regni verit

atis regionibUS ?

hementer ef-

Cuoinam denique, si multorum hac nostra aetate ve

ferbuisse ingenia animadv

erterit, mirum hoc videri queat, dum»*

ita comparatam esse meminerit,

[4

modo universam rerum naturam

ut nisi ex elementorum discor

dia et tumultu nulla concordia et

)*

consensus oriatur? Fortasse vero philosophiae criticae ipsius in-

i

constantia, n e

vehenda ad singularem potentiam ratione humana

5

ut finiüm sibi praestitutorum

f

eo nonnunquam pl'OgI'GSSäG,

*

£

oblita in lis etiam quas emp1

ricas dicunt disciplinis, quae

n

rationalibus

jsocietatem

suapte

V1

)*

ad repudiandam .cum

justo liberiorem sibi vindicaret decer-

nt

atque natura feruntur,

nendi auctoritatem ; ea inquam fÍortasse inconstantia contulerit

de

ad retardanda magis quam acceleranda aureae illius aetatis initia,

JM

abiles omnes tum dogmaticorum tum criticorum tum

qua vener

lil*

uno capite conjunctas,

pite

scepticorum philosophorum familias sub

4d unam omnmes sententiam, communiaque omnibus principia

)it!

flb

revocatum iri, magno jam dudum nobis promissum erat hiatu!

tf

Fortasse haec ipsa caussa, quare nondum inclinata veterum no-

lh

xärf

0i

varumque rationum victoria, nondum triumphatus à criticismo

gj

dogmatismus , nondum diremtae Empirismi cum Rationalismo,

u

Supernaturalismi cum Naturalismo lites; aliisque in verba ma-

det

gistrorum , neque fallere, neque falli nesciorum , jurantibus et

st

jam demum nos lucem é tenebris dispicere jactitantibus, alii, lgf

( 6)

à

&atis scepticismo frenis novis iisque periculosissimis erroribts pris

stinam cessisse veritatem acerbe conquerendi materiam inveniant.

at

te

lantas vero lites componere, et quonam quantove jure aut in-

at

juria in utramque partem disputetur, in universum decernere,

j

neque hujus loci, neque mearum virium sit; haud tamen scio,

an quidquam aliud tam disparem eventum habenti de justo phi-

losophiae criticae in caeteris disciplinis usu disquisitioni occasio-

e

nem dederit, aut de statuendo novae disciplinae pretio magis

T

tio

distinuerit, eruditissimorum hominum sententias, quam placita

tio:

ilhus universa de revelatione diyina, nominatim vero decretum

illud, quo revelationum divinarum monumenta ita interpretari

-

am

J

uübemur, ut invitis etiam grammaticae legibus ad sensum religio-

ss

nis, quae rationis unius ope utitur, moralem referantur omnia.

Un

tot;

uo majori ego quoque (si de me ipso pauca adhuc prae-

fari liceat) reverentia et pietate obstrictum me sentio VIRO im-

mortali, cajus Critica rationis purae prima juvenili animo infe-

vit philosophicz cujusdam meditationis initia, quo firmior altera

parte atque exploratior mihi stabat adhuc statque etiamnunc sen-

tentia, nonnisi Ernestiano tramite ad fines theologiae transire,

eo fortius non poterat non movere me criticae illius methodi no-

vitas dicam an insolentia, ut cum res omnino videretur mihi

M

digna, quae aequa lance pensitetur examineturque diligentissime

Tan

scribendi opportunitatem nactus meletemata mea qualiacunque

tiam

publicoexamini subjicereinstituerem. . Non deterrebatscriptione

bus,

aCcademica cogitatio multos fore, qui me in supervacaneum pla-

Váler

ne laborem venisse Coarguant.

Quanquam enim alienissimus

Tnon

sim ab ea arrogantia, ut aut novae veritatis, aut modi adeo unius

rectissimi, quo rem à compluribus jam pridem ad investigan-

dum sagacitate praeditis, et in hoc maxime genere judicandi

exercitatissimis viris 3) in quaestionem vocatam existimare deceat,

3) Recensitis in (ersuch einer historisch-kritischen Darstellung des bis-

herigen Einflusses der. kantischen Philosophie auf^ alle Zweige der ewis-

senschaftlichen und praciischen Theologie Hannover 1796. S. 128—170

Àl, Theil x798. x2—75.) iis auctoribus, qui vatias attulerunt tam ad

stabiliendam quam infringendam interpretationem moralem ratio-

hes accessere interdum, quotquot mihi quidem innotuerunt:

1 Ánonymus Ueber die neuerlich emp[ohlene. qgyoralische 4uslee

e6 d)

auctoritatem trnihi vi-ndicem: nondum tamen,tam varias n par-

tes veritatis patente via V

identur omnia jam ita confecta esse,

liorum veri videndi studus nullum

atque expedita, ut sinceris a

pinandum sit.

plane etiamnunc locum superesse o

Erit autem commentariolum hoc ita mihi descriptum , ut post

eXpositam

veram Cel. Kantii de interpretandis revelationis mo-

numentis sententiam

, praemissosque aliquot de notione revela-

tionis divinae, decretis criticis

neutiquam Contraria, et condi-

aut facta sit, aphorismos,

tionibus, quibus ea aut fieri possit,

argumento illius possibili e

vincere studeam,

parum bene provi-

;i

nniti interpretationem moralem

sis atque exploratis principiis i

unam contra veram rationique consentaneam esse eam, quae

tota á grammaticis praeceptis repetatur.

UPGRSUMEEL II GUEU CIMEMNNE

VT

Ia

uod nostto inprimis aevo rectissime praecipi solet, dijudi-

7

Q

)-

. caturo legitime aliquam sententiam proficiscendum esse, a

l[

p

eculiaribus ipsi auctori enuntiatis, cum omnium fere discipli-

E

n

arum historia comprobatum teneamus, veram auctoris senten-

tam turbatam postea fuisse sive temerariis discipulorum errori-

J'a

£

bus, sive calumniis; id ipsum etiam absque omni controversia

valere mihi:debebit m examinando philosophi Regiomontani de

le

M

inonumentorüm revélationis interpretatione decreto , mihique

"

propositum igitur est, utante omnia nulla eorum ratione habita,

na

gung de

r Bibe (in S. R. A. Henkii Neuem Magazin fiür . Re-

idi

ligions- —

Phiosophie, Exegese und Kirchen- Geschz'chte l, Baud

*

aï,

gtes St

2. S. R. D. Stáudlin in Beytrügen zur

th;losoplzie und- Geschich-

ie dey Religion wund Sitteulehre w. s. w*

Lübek. 1799. , Band

n

i

S. 336—344-

i

. S. R. D. Seiler in libro: Ueber die gütilichen. Offenbarungen.

Wd

tio*

LHtey- Theil. £rianz. 1797. S. 374—399-

$, R, 1215 chmidt im Bibliothek für Kritik und: Exegese' des

ul

nmm Testaments und. alteste. ChristenGeschichte 1, B. q. St.

C $ )

quae à variis publieae luci exposita sunt judicibus, variornm

tam pro morali interpretatione quam conzra illam argumentandi

generum , primariis aliquot locis VIRU

M Cel. ipsum mentem

suam exponentem faciam. 4)

Sï

Pars historica quam revelatio , si qua forte kaccideril , ad religio-

nem moralem , rationis unius ope utentem , adjunxerit , ut. serviat

alteri, quae naturalem religionem complectitur, parti in usum mut-

titudinis introducendae , requiritur ad id consilium revelationis forie

oblatae interpretatio, qua omnes illius. partes ad sensum moralem

4l

religionis naturalis decretis consentaneum referantur. -——

In qua

$

interpretandi ratione, quamvis persaepe texiui illata vis aut sit , aut

D

esse. videatur; necesse tamen omnino est, utcunque. modo per textus

le

rationes fieri liceat, moralis haec interpretatio praeferatur. litterali ,

01

quae ad mores aut, plane non referri, aut voluritatis humanae. ad

E

recte agendum momentis obniti posse eideatur.

Negue jure Qut ve-

d

ritatis aliqua cum specie cadere possit in hoc inferpretandi genus

al

Juci fallactarumque crimen , modo ne pro certo affirmetur , quae ea

fic

via. subjiciatur scriptorum divinorum enuntiatis sententia , eandem

Q

illis fuisse ab ipsis auctoribus subjectam , sed in integro hoc relin-

W

quatur , et fieri saltim posse contendatur , . ut notiones religioni na-

df

turali. unice consentaneae verbis illorum. subjiciantur,

N

g.

II.

Ie

«

Exposita cel. Kantii vera sententia; temperare mihi ante

omnia non possum, quin saepenumero jagm miratum me fuisse

SIt

$€

ingenue, profitear, quid tandem sit, quod quibusdam in mentem

ah

venerit, VIRO peracute moveri solito, rectae , qua scripti alicu-

SU

jus interpretatio finiatur, notionis i

o

gnorantiam exprobrare, aut

de

post praeclaram illaam , quae depulsis barbariei olim imysticae et

H

allegoricae tenebris, sacrarum litterarum interpretum ingeniis

affulserit elegantiae lucem, qua, quid in praestantissimis divinae

tis

revelationis monumentis rectum suave et eflicax sit,judicare pos-

ha

-

sent,

Q

4) vid. cel. Kantii Aelgien .innerhalb. der Grünzen der blosen l/er-

-

8

nunft Konigsb. 1

é

Uv

Konigsb. 1798. S. 44—70.

57—166. — Ejusdem. Sireit der Fq,c"ltääæ'

-

us

COR 9

E

sent, tristiora jam dentio ominari subtiliori doctrinae tempora ,

quasi vero data opera suffragari voluerit Vrg celeb. abolendis

1

philologiae sacrae et criticae studiis, neque disertissimis verbis

morali interpreti subjecerit doctrinalem , huicque ipsi via hi-

storica, linguarum peritia et antiquitatis notitia eruendi monu-

je

mentorum revelationis sensus provinciam demandarit , statuerit-

!l

que , quum defunctus fuerit suis partibus interpres grammaticus,

hunc demum eonfugiendum esse ad sensum moralem ils in locis,

it

qui grammatice explicati ad mores aut plane non pertinerent,

J

aut verae honestatis studiis obniti adeo pessent.

At vero, si

/

significante Kantio, ita levissimo aestimare liceat momento

jl

sensum verborum gramma&cum, ut invitis etiam grammaticae

//$

legibus ad sensum moralem referri debeant omnia, metuendum

omniho est, ne nostra aetate, quae compluribus inde ab anmis

d

ad negligenda et labefactanda linguarum antiquiorum studia pro-

Ig-

clivior esse coepit, multi reperiantur, qui capti magno nomine

It

atque auctoritate VIRI, cujus^sapientiam quasi coelo delapsam

(ü

fidei.vitaeque normam amplexi sunt, ad sententam ipsius tan-

2

quam-ad saxum adhaerescant, et cum cupidius ea credant , quo-

If

niam vera esse volunt, quae laboris molestiam deminuunt, nulli

( d

amplius.dubitent, vanitatis arguere curam, in veterum lingua-

rum studiis collocandam sensimque hoc modo nisi directa , indi-

recta saltim via gravissimis apexiatur deliramentis.'

uanquam

equidem minime difhtear, haud contemnendum esse et hoc et

(&

similia alia, quibus impugnarunt multi viri, quos judicare pos-

s

se arbitror, Hermeneuticam Kantianam, argumenta; non tamen

em

ab omni parte mihi ideo satisfecere, quod ex iis, quz supra dicta

u

sunt, aliam plane mentem esse cel. Kantii, neque adeo illum

qüt

detrimenti fortuiti praestare posse culpam satis adpareat: longe

e et

vero graviores alias ab ipsa hotione, qualem consentaneo decre-

:niis

tis philosophiae criticae modo constituere licet, et pendente ab

nae

hac notione argumento revelationis divinae ductas deprehendisse

mihi videor caussas, quae ad reprobandam recentem monu-

)08-

änt;

menta revelatiohis interpr

fetandi methodum momen,t-um pos-

sint facere.

7

B

:m.

10

(

)

G ^TH

uo notabiliores subiit revelationis divinae notio vicissitudi-

nes philosophia critica, cui sollemne inprimis esse constat, ad res

novas vetera transferre verba, quo graviora sunt, et de quo

deinceps videbimus, ad emendandos tranquillandosque homi-

num animos efficaciora, quae ex recta distinctaque revelationis

notione peti possunt argumenta, eo enixiusin eo mihi elaboran-

dum erit, ne vagis notionibus omnis haec superstruatur dis-

quisitio. 5)

Ad consequendum, quem ratio practica postulat, finem bo-

norum,sive, si liceat forte sententiam philosophi Regiomontani

verbis exprimere Romani — ad efficiendum id, ut omne quod

honestum est, idem sit aut fiat nobis aliquando utile; 6) requi-

5) Retro me longius abire a principali commentationis con.:ilio, nemo

mirabitur , qui secum expendere voluerit , totam fere propositae

quaestionis de interpretatione monumentorum revelationis solutio-

nem pendere proxime ab argumento revelationis constituto , hoc

autem à circumscripta revelationis notione.

| 6) Liceat mihi, respectu habito ad b. Garvíi philos. Zumerkungen

zu Ciceros Büchern vou den Pflichten P. Ill. 1792. p. 19. sq. not x.

(quem locum huc ante o

mnia conferri velim) sententiam hanec meam,

quamvis ut stolidam illam repudiatum iri sciam ab omnibus, qui ex

fecentissima unice didicerunt philosophia sapere) distinctius expo-

nere. Felicitatis studium ut redigatur in consensum cum lege ratio-

que agendi modos, cum illum, quem nisus

mis practicae purae, inter

tum hunc,

ille animalis, ratione autem plane non improbatus ,

concilietur. unitas, coacta est ad

quem ratio practica pura postulat,

idem per omnes exi-

sumtionem ratio, omne quod honestum sit ,

stentiae nostrae

eriodos futurum esse ut

ilissimum (Dafi wir auf

À

oralit

dt überwiegend angenchme. Empfindungen im

dem llege der N

vid. Garvel.cit.) Si enim

Ganzen unsers Daseyus zu hoffen hacen.

*

&umatur, accidere posse, ut conservati

o legis moralis incidat in repugnan-

, quae ut effi-

tiam cum studio felicitatis indissolubilem, destinataque

ciantur

;ostulat ipsa ratio eff

ci non posse, lex moralis ipsa sane

n

À naturis nimirum fatione et sensu

ton poffit agnosci pro rationali

mmixtis, neque hae eadem temer

entur. (v. cel. Kantii Kritik der

veinen Veruunft, S. $40. 841.

et S. R. D. Storrii Annotat. ad

philosoph. K antii-de Religione

doctritiam ((Tub. 1793) pag. 26. sqq.)

Veque eroit hanc mihi persuasio

nem animo censor libri Storriani

Güiting, Bibliothek der meuesten t

heoleg. Litteratur. B. l. St, 2. pag.

M

Caimm)

rituf par tanto effectui Caussa, cujus ita nobis informanda cos

gitatio est, ut sit natura mente intelligentissimg, voluntate san-

245 sq. cum .distingu

endum profecto sit, quod ibidem .p. 246:

videtur innui,

inter

normam moralem absolutam ,

quae men-

tis abstractione

é sola

ratione depromitur ,

et

inter

illum ,

quem naturis finitis

assequi licet, moralis perfectionis

gradum,

Necessaria itaque illa ad conservandam à maturis

rationalibus

finiis legem moralem sumtio, omne quod honestum sit esse, aut

factum iri nobis utilissimum, ad DEI, qui auctor sit et gubernator

Jam

mundi intelligibilis, et fata factis exaequet, fidem deducit.

uidem omnino utilitas illa non debet oriri tali modo, qui repugnet

honestati, sine qua nulla plane datur vera felicitas. Sin autem mul-

tiplici usu edocti sciamus, neque leges naturae, neque liberas actiones

aliorum exacte respondere vel justissimis nostris desideriis genero-

sissimoque perpetuos in virtute faciendi progressus studio , quibus

satisfieri posset in regno intelligibili ubi volitiones uniuscujusque misi

materiae, formae tamen saltim legis'moralis congruerent; postulare

videtur-virtus ab auctore et gubernatore mundi moralis sui cum uti-

litate aequabili conjunctionem. — Admodum vero improbabile est,

utilitatem illam terminari hujus jam vitae angustiis, absolvique ani-

mi quadam tranquillitate, quam afferat honeste legique morali con-

grue factorum conscientia, cum sensus jueundi, conscientia illa

exorti, vel perpetuo virtutis cum appetitionibus animalibus morali

legi contrariis conflictu, vel malis extrinsecus venientibus, vel ne-

gata propensionum legi morali non contrariarum expletione vel

corporis

abitu, vel imperfectionis conscientia, qua maxime labo-

fat religiosissimus quisque virtutis cultor vehementer imminuan-

tur. lgitur in vita demum illa, quae praesentem excipiet, plena ho-

mestatis cum utilitate speranda exaequatio est. lam autem hoc etiam

mihi temere videtur assumi , praemia, quibus afficienda sit olim a

DEO virtus, absolutum iri majore tantum perfectione morali, et

nonnisi castissimis, quae ex una virtute ipsa Oriuntur, voluptatum

generibus, et plane nulla alia bona in praemiorum illorum societatem

esse ventura, Lubentissime quidem concesserim, disparem illam vir-

tutique non satis semper aequabiliter respondentem bonorum sen-

sualium in vita, quam nunc vivimus, descriptionem permagnam ha-

bere vim ad efficiendum id, ut firmior subinde stabiliatur rationis

in sensum dominatus: longissimeque etiam ab ea opinione absum,

quasi voluptates tales, qualium fructus non cadit nisi in corporis,

quod nunc habemus , instrumenta, adscribendae sint in numerum

graemiorum 'virtutis in futura vita perfruendorum, qua quidem as-

sertione vix quidquam notim ipse absurdius. Naturis vero rationa-

;i

nalibus finitis, quocunque tandem in statu collocentur, 'vel quem-

cunque assequantur perfectionis morals gradum, hominibusque ipsis

D

(: 7127j

ctissïma , Vi potentissima, quae rerum in mundo universïta:tem

generarit, et generatam legibus regat contineatque moralibus,

quae naturis finitis ratione praeditis pro dignitate modoque ho-

nestatis ipsarum adéuratissimo felicitatem impertiat, quae legem

moralem constantissime conservet ipsa, in qua expressasit de-

nique quae nostris animis insidet, absolutae perfectionis forma.

His ipsis notionibus, quae nobilissimis ortum debent naturae

nostrae principiis, et qua tales ad excitandos acuendos corrobo-

randosque honesti sensus quam maximam vim habent, necessa-

rio quodam iodo ad religionem deducimur. 7)

uaestionis

autem loco ponere jam liceat: possitne praeter hanc ratione mo-

rali ipsa munitam Supremi Numinis cognoscendi viam alia ad-

huc cogitari; qua non vi mentis humanae spontanea, sed sin-

gulari efficientia et procuratione Jehovae cognitiones certae mora-

les et religiosae in certis hominibus excitentur, tali, dicam, ef-

ficientia et procuratione, cui hoc ipsum propositum sit consi-

lium, et quae hoc ipsum spectet , ut ad has nominatim cogni-

tiones, hi nominatim homines hoc tempore et loco perveniant,

L 4

emendatissimis obfuturum esse in vita ventura, si probitatem eorum

etiam aliis, iis inquam, quae diversae sint é voluptatibus ex mera

majore perfectione morali oriundis, remuneraturus sit DEUS, nullo

plane demonstrabile mibi videtur zrgumento ; haec enim probatio

omnibus absolutam numeris desideret omnium, quze dari possint,

voluptatum sensu percipiendarum habitusque ipsarum ad quemcun-

um cognitionem, qua gloriari autem et

que perfectionis moralis grad

quam assequi nemo queat mortalium. —

'"Iantum ad defensionem

sententiae : Ut omne quod honestum est, idem sit aut fiat nobis

aliquando utile.

cf. Kanti Religion innerhalb d r Gr.

dev bl, Vernunft. Vorr.p. I X, not. x

7)

p.X11. Quod

illustre Kantianum Ethicotheologiae principium separatim

afferre placuerit, hoc plane n

ollem ita existimari, quasi contenderim

deesse nobis argumenta etiam contemplativa ad gignendam rationi

consentaneam de existentia virtutibusque DEI persüasionem suffi-

ä

cientia, Cosmologicum enim illud 'nmaximeque physico theologicum

majoris omnino ponderis,

quam cel Kantius iis tribuit, aesti-

manda esse arbitror, si qui

dem illa solo subjectivorum nomine ju-

dicentur, adjuventurque legis et teleologicae et moralis auxilio ,

quanguam énim mjinime diffitear , cessare illa eo modo esse argu-

menta mere contemplativa, multum tamen adhuc interesse inter ila

et argumenta cum moralia tum teleologica adparet.

( 439 3

habeanturque ab -his non ob ration

esinternas, sed obhancorigiuem

adeoque auctoritate

m divinam pro veris.

Qui si cogitari possit

DEL, rerumque divinarum proficis-

fons alter unde cognitiones

e et sumi debere, statim jam proba-

cuntur—.cogitari autem poss

.

bitur —habemus quarn quaeri

mus, revelationis divinae notionem.

IV.

A

$

Constare sibi omnino cel. Kantium, fierine aut possit, aut

revelatio eo, quem attuli sensu divina, in in-

unquam facta sit

tegro relinquent

e€

m, facile consentio, cüm ex ipsius decretis de

commun

ii hominum sensu experientiaque tam externa

rebus à

fracte negando neque confr-

quam interna disjunctis neque prae

mando fidenter/rationi per se fas sit constituere, nisi practica

forte nectessitas i

n alterutram sententiam aut sumtionem decer-

nere jubeat. $) Suppetere a

utem argumenta satis gravia, et ad

ndam rationi consentane

am de possibilitate et veritate reve-

gigne

lation

is divinae (objectiva) persuasionem apta , alii comprobarunt

philosophiae

criticae antistites, quorum si per summa tantum ire

liceat rerum

fastigia , huc fere redit sententia: 9)

In evolvendis historiae

hominum communis annaàlibus: ubi

in ea incidimus tempora, quibus illi aut ignorantia aut errori-

bus excoecati, aut sensuum. imperio ita assueti, ita vitiorum

omni genere volutabantur, ut nullam amphlius exserere vim pos-

set ad moderandam voluntatem ]lex moralis, aut sincero qui-

dem illü tenebantur honestatis conservandae desiderio, sed ve-

hementioribus tamen adhuc cupiditatibus praepediebantur, quo

minus in quacunque re legi. morali obtemperarent; aut ratio

ipsorumhpractica nondum:'enisa erat, ad tantum culturae per-

fectionisque gradum, ut rectas DEI, tanquam illius, qui sum-

mum bonum efficiat, qui sit legum moralium auctor et san-

Q) cf. praeter Kantii Aritik der reinen. 'ernunft,

jusdem Aeligion

innerhalb der. Gvünzen der blossen. ernunft Ausg,

1

. 198. 232. —

Kritik der gractischen ernunft . 73.

e

.

"

tii

FVevsuch . einer Kriti

& - aller Offeubarung. (Konigsb.

9) cf. cel. Fich

—S.R.D.Niethammer in libro: Ueber den Versuch

1793. S. 8.sqq

einer Kvitik allev

Offenbarung, Jena 1792. p. 47. sqq. — coll. S. R. D.

Storrii Bemerkungen über Kanis philosoph. feligions- Lehre.p. 14.'3.93.,-

(

14 )

etitatis exemplar, notiones, suscitandis alendisque sensibus boz

nis et liberalibus aptissimas informare possent: aut corruptae,

8

quae omnium fere insidebant animis una, notiones impedimen-

to erant erio

1

o

endis sensim sensimque ingeniis, amplificandisque

intelligentiis: aut notionibus illis deerat adhuc ad movenda re-

cte agendi studia aut claritas, aut firmitas, aut castitas, aut cir-

d

cumscriptio: haec historia teste ubi accidisse invenimus, haud

a(

dubie affirmare licet, tantam omnino illis locis et temporibus

exstitisse necessitatem, ut Jehova ipse sese aununtiaret, viso sin-

&

gulari (durch eine ausserordentliche Erscheinung in der Sinnenwelt)

tanquam naturam intelhgentissimam , legis moralis auctorem,

Yi

$

i

summique boni effectorem, siquidem haec ratio aut una esse

videretur, aut efficacissima vel restituendi vim, quam amiserat

lex moralis, ad corrigendos hominum animos, vel avertendi

praesentissimum , in quo gens una alterave versabatur, ad ulti-

mam morum depravationem sensim incliandi periculum, vel

t

accelerandi denique ingenii lucem , judiciique de DEO rebusque

D

Ce

divinis et firmitatem et castitatem. . Árgumentum hoc à practica

di

necessitate revelationis divinae pro persuasione de possibilitate

et veritate ipsius ductum, quanquam per se ad commovendum

ter

animum plurimum valeat, non tamen apud me tantum value-

Cu

rit, ut ideo vel fieri posse vel unquam factam esse revelationem,

n

EO

eo quem attuli sensu divinam firmo statim assensu adprobem,

Rür

si quidem theoreticis rationibus contrarium aut evinci, aut pro-

Q00

babile reddi queat. !9)

BP ET :

Criticus autem certe p—lnïigläosgghus, qui

Ver

Xo) Tantum- equïdäm absum, ut doctrinalem , quam cel. K antius vo-

cat, fidem contemplativis ortam rationibus abhorrere existimem à

Il

philosophi persona (uti vult S, R. Niethammer: l. cit. p. 40. et

x

in Persuch einer Begründung. des veruunftmüfligen Offenbarungs-Glau-

bens) ut potius persuasissimum mihi sit, utilissimam esse, si fieri

queat, rationum theoreticarum cum practicis conjunctionem. Facil-

lime enim fieri potest, ut ratio, si incoactae ipsi necessitate aligua

practica decernendum sit, ea,

quae sunt theoretice probabilia, haud

satis ad decernendum idonea declarandi jus habere opinetur.

Sed

haud raro etiam sufficere non videntur ad gignendam ve:am persua-

sionem argumerta practica, misi theoreticis adjuventur argumentis ,

vel nisi animus necessitate practica ductus et hac ipsa ad decernen-

düm proclivior factus acquiescere possit theoretice etimm probabi-

hþFs argumentis.

N

x

N

(

15 )

dubitat limites rationi ab ipso pracstitutos egredi, nunquam ani-

mum . inducet,

in his illisve eventis praeter naturam naturalium

seriei insertis singulare numen divinum rebus humanis interesse

infitiari, adeoque nec hoc praefracte negare, cognitiones certas

morales et religiosas in certis hominibus, certis locis tempori-

busque excitatas à singulari DEI in animos ilorum hominum

actione , ab ea, inquam, rationerepeti posse, qua mens infinita

ad mentes finitas, Creator ad creatas naturas refertur H) , sed, si

modo sibi constet ipse, ab iis rebus que communem sensum

effugiunt, adeoque vel in plenissima legum naturalium cognitio-

)

ne aut nullos plane aut difficillimos habent explicatus, dissen-

sionem et assensionem pari modestia cohibebit.

[;.

55 vYy

Id vero, quod pracxtica ratio perquam, probabile reddidit, qaocï

|

theoretica (àpriori) quanquam non adprobare, tamen nec imm-

probare simplieiter et rejicere potest, id adprobare sane tum li-

;

cebit, si confirmatum sit optimorum hominum fideque omni

dignissimorum testimoniis, et quidem iis maxime in locis et 11s

temporibus, quibus necessarias rei probandae conditiones lo-

cum habuisse historicis evictum sit argumentis.

Ita autem con«

firmant Messias ipsiusque legati, ea quae dixerint, scripserintque

nova sese caeterisque hominibus non patente via didicisse; DEO:

nimirum singulariter efficiente ipso extra communis humanae

cognitionis limites non opinione sua et inani arrogantia , sed re

vera fuisse egressos:12) neque enim ne inanes viderentur impetus

11) cf. S. R. D. Flattii vermischte Versuche. ( Leipz. 1785-) p- 153-188.

12) Quidnam vero aliud sibi volunt Messiana illa: Eg iusvzs $x

BAH

&A d seejus uf Ó muTup ivroXgv idowt i iomw weea a NwAuaw,

& AuAd

.

Pyw , xoJus lpyus aor 0. mor5p, 5705 D.uu9, Job. Xll,. 49. 5o. coll. ViII,

26, 28. 38. 40. XV, g. Matth. XI, 27. Joh. III, r5. coll. Xr, 1ia.

VII, x6. 18. (Exegeticam horum locorum veritatem momento suo

ad probandam doctrinae Messianae divinitatem ponderatam muperri-

me exhibuit S. R. Prof. Süskind in Dissert, inaug. Theolog. qua

quonam, seusu diviunam Gyesus gerhibuerit docirinam. suam disquiritur.

ä

'l'ub. 1798. S. IX. X. —) Facile jam quidem praevideo, repertum iri,

quibus rei per orbem demonstratae accusandus esse videar, de eo

ls

jam demum ipso agi objicientibus, liceatne loeos illos, quibus Bl/lessi-ae*

ln

( 39

divini jaetatores, in solis de divina auctoritate sua substitere

£nuntiatis, sed confirmarunt illàm illustrissimis vereque divinis

factis, quorum caussam proximam etiamsi concedatur non fuis-

se positam , nisi in solo virium naturalium effectu, tamen ex

ipsa rerum gestarum indole ipsarumque constanti cum enuntia-

tis Messiae et legatorum illius consensu , ex eo denique, quod

graviter illae non poterant non aflicere optimorum quorumque

et innocentissimorum id aetatis hominum animos, satis eviden-

ter adparet, DEO singulariter efficiente et procurante ipso (durcA

Gottes absichtliche Causalitát und Veranstaltung) eventa illa in fi-

dem doctrinae Messianae et apostolicae faciendam collineasse. 13)

Sat firmis igitur et rationibus et auctoritatibus 14) inntittur de ve-

enuntiata de divina auctoritate sua continentur grammatice interpre-

tadi, nonne vero potius Kantio duce debeat verbis illis notiones

subjici, moralibus religionis naturalis decretis consentaneae? Nonne

sit universa pars Christianismi historica (sensu latiori) allegorice

interpretanda? Speciosius autem illud quam verius esse crimen , eo

maxime defendere posse puto, quod (S. 4). neque practicae neque

theoreticae rationi contradicant conditiones, quibus fieri possit reve-

latio eo quem supra attuli sensu divina, adeoque nec hoc repugna-

bit rationi, sensum enuntiatorum Messiae ipsiusque legatorum de

revelatione divina ipsis oblata

grammatice interpretari, wt interpre-

;i

tatione non opus sit morali.

S. R. D. Storrii

u

13) cf. si placet S. R. D. Flattii l. c. pag. 115-152.

V

Bemerkungen über Kants philosoph. Religions- Lehre. S. 20.

8i

- 14) Etiamsi itaq

ue nihil valeat apud vrmuM clar. quocum mihi res est,

de revelatione mihi divina supra alla-

I

argumentum pro persuasione

qui illud paucis

tum practi

cum (ab Illo ipso jam iterum abjectum ,

abhinc ann

is studiosissime commendaverat) theoreticis certe rationi-

Q

bus effici potest quaedam de possibilitate ipsius probabilitas neque

inde video, cur testimoniis optimorum virorutm; , sumta litterarum.

bi

quod. contrarium

sacrarum fide probatis, negari fides ideo debeat,

[

aequesit probabile.

'lantum etiam profecto abest, ut extraordi-

tü

nariae revelationis divinae sumtio mentem humapam aut ener-

vet aut affligat, ut novam potius et desideratissimam viam muniat

ad rerum gravissimarum, sed experientiae non obviarum scientiam.

lentiae obviarum

Neque enim est, quod timeamus, nein rerum exper

indagaticne et tractatione aut negotiorum humanoru

m gestione ma-

:lï;

erturbatio, cum non

gna aliqua confusio ipsiusque rationis existat p

ponatur

fieri solere revelationes divinas, sed eas certis tantum ho-

ininibus, certi

s locis et temporibus contigisse. (cf. Storrii 4nnot,

ad philosophicam docirinam. . 7o.

t i5 J

gitate revelationis Christianae persuasio,ut, quicünque quaestionena

liusreligionis, quae, (quod postea pluribus

de origine divina il

*

E

probare in ani

mo mi

»

hi est,) sumta origine illa divina, religionis

"

naturalis in gravi

ssimis persaepe caussis conjectura magis recte

d probandum innixae agumentis, su-

augurantis, quam invictis a

spiciones historica

^

fide affir

mat, et hac ipsa affirmatione alacrio-

ya reddit honestati

s studia, indignam existimet, quae curatius

àut qui in ea maxime re tam ardua immoderatae

investigetur ,

indulgeat dubitandi libidini, quam in

quacunque re alia, magis

cupaverit aut nefan-

minusve ad ipsum pertinente yesanam nun

dam, is suum ipsius veri honestique studium suspectum et

incertum reddidisse summo Jure dicatur.

m P n

Adumbratis pro persuasio

ne de revelationis Christianae eo,

bus (quas satis

quem supra con

stitui, sensu divinae veritate rationi

di vim habere confido illis, qui non praeconcepta

magnam proban

aliqua opinione, aut dogmatica quadam utilitate

, sed integerri-

mo tantum veri videndi studio ducti .ad inveniendum verum

monumentorum revelationis Christianae sensum accedant) restat,

uüt de possibili revelationis divinae argumento dicendum esse

videatur; hoc enim ipsum est, à quo pendebit quaestionis, pos-

sitne interpretatio, quam philosophia critica proponit, probariy

nec ne,

decisio.

bjecta &it necessariae. rationis

ï

15) Revelatio divina quum su

cónditioni; sequitur, rationis etiam leges esse oportere, é qui-

bus metiendum sit revelationis divinae argumentum. Licet au-

tem jam rationi pro ea, quam sibi informat, notione DEI na-

turae intelligentissimae bonorumque omnium summi et auctoris

äï'

t

et adjutoris postulare, ut quacunque revelatione, quae divinam

at

suarum partium omiium prae se ferat originem , nihil plane

— À

m'

S. R. Pro—f:.-Süskind :

Ueber

m

..x5) Confer. ad haec, quae skequu'ntur ;

das ARecht der l/evuunft in Ansehung der megativen

bBestimmnng — des

j*

Annhalts eimer Offentahrung.

in.S. R. D. Flattii

Magazin füm

t

ubi ea, quae sum- -

)

christl, Dogmatik und Moral. l, St. S. 89—189.

710?«

anatim tantum mihi attingere licuit, rationibus confirmantur,

(

18 )

contineatur , quod repugnet legibus suis cum -theoretieis- tum

practicis ;. nihil, quod non modo ad mores plane non referri,

sed corrumpendis adeo moribus inservire possit:

lberrimo i gi-

tur jure utitur ratio, si qua forte cont

entae invenirentur revela-

tione quadam, divinam prae se ferente originem tales sententiae,

quales non modo non excogitare et assequi posset sibi. relicta

ratio, sed quales contradicerent etiam ipsius legibus,

effictisque

secundum hasce leges notionibus DEI tanquam 1

j3aturae intel-

ligentissimae, et voluntate sanctissimae

, consilioque revelationis

divinae palmario, quod in revocandis ad virtutem et virtute ad

beatitatem hominibus positum cogitari debet, statim extermi-

nandi eas revelationis argumenti fimibus.

Nullam autem omnino humana ratio potestatem habet, ut

concessum fumendi, nihil plane aut posse aut unquam potuisse

revela à DEO , nisi quod ipsa per se aut assequatuür, aut as-

secutura ullo.tempore fuisset, quod suis argumentis non proba-

re, quanquam nec improbare ét rejicere possit: multoque mi-

nus fas rationi est, si qua forte revera continerentur istiusmodi

enuntiata revelatione divina, litterarum fide probata, exulare

ea jubere tanquam . spuria revelationis divinae argumenti finibus.

Si enim visum fueritJehovae, sumta neécessitate quadam empi-

rica practica , annuntiare sese viso singulari tanquam legum mo-

ralium auctorem sanctissimum, potentissimum justissimumque,

qui res omnes ipsius voluntate eXortas provideritia sua modere-

tur, virtutisque. studium praemio felicitatis perfecta quae cum

virtute conjuncta finem bonorum constituat, donare. et possit et

velit; quaenam tandem justa adest asseverandi caussa, com-

i

municatarum cum legatis divinis cognitidnum moralium et re-

ligiosarum summam iis tantummodo non posse non absolvi,

ue cum rationis sibi relictae principiis ita consentiunt, ut duci

ab his solis possint , adeoque naturali |'cognoscendi facultati ori-

ginem debeant; mihil contra certius, nihil cireumsceriptius iis

aut posse aut debere contineri, de modo et institutis Jehovae,

summum bonum efficiendi, si quidem modus ille aut instituta

illa vel uria esse viderentur vel effcacissima , homines sensibus

Qobrutos penitusque depravatos emendandi et ad-virtutem , et

(

19 )

virtute ad beatitatem reducendi. Aut quisnam tandem morta-

lium rationis suae limitum probe memor, reprehendere audeat,

infinitam infinitae mentis sapientiam, quae in revelandis doctri-

nis illis certioribus majorem minoremve temporum quorumvis

quibus

revelationes divinae contingebant, lucem, hominumque

t exspectationes morales religio-

illorum temporum opiniones e

sasque, et virorum, quibus tanquam

ministris utebatur ad pro-

mu].gandas ilas caeteris hominibus doctrinas singularem de

DEO rebusque divinis cogitandi sentiendi eloquendique for-

mam sequebatur ?

$. VIIL

Ex praemisso quale quidem constituit modesta -suorü—mquþ

finium bene sibi conscia ratio, revelationum divinarum possibili

argumento , justissima Jam

consecutione primum hoc effici ar-

uibus continentur revelationes divi-

bitror, litterarum 1illarum .q

ut nihil

nae, interpretationem non debere hanc . ad legem dirigi,

admittatur, nisi quod ratio per se ipsa intelligit ac probat; de-

inde vero etiam illud, sensum revelationis divinae grammati-

cum non posse non üunum verum esse et nbique umice reti

nendum.

ui priorem itaque rationem sequuntur in in-

terpretandis , ut statim exemplo ntar, revelationis Chriftianae

monumentis, ii profecto, quid Messias ipsiusque legati pronun-

tiasse et gessisse legantur, non interpretantur, sed quid quoque

loco dicere et agere vel potuerint, vel debuerint, ex suo arbi-

2

trio suisque opinationibus ipsi decernunt, hac una lege adstricti,

je

utin comminiscendo sensu moralis potissimum usus rationem

e-

habeant, quamvis violenter sensus ille in textum illatus sit vel

l

intrusus. Quis autem non statim videt, quam vehementer im-

(

minuatur omninoque tollatur hoc interpretandi modo debita di-

j*

vinae divinorum legatorum auctoritati reverentia, si ad tuendam

ls

doctrinae illorum veritatem agendique rationum divinitatem

commentitia interpretatione opus esse contendatur; aut cui non

T

J(à

obvium est atque manifestum , quam parum cum illa interpre-

us

tandi ratione conciliari possit sanctum et religiosum veritatis stu-

«

dium, quo nihil debet esse philosopho prius mihil antiquius P

( 20 )

Aüt quïs merito me reprehendat, si litterarum . sacrarum inter-

pretem (aequo fere jure ac oratorem Fabius) neminem esse con-

tenderim , nisi bonum virum; bonus

autem certe vir meo qui-

dem sensu nunquam à se impetrabit, ut €ea, quae in litteris

sacris, grammatice eruta , non sint, (si quidem esse possint) aut

forte ipsi videantur non vera et ad juvandos honestos mores per-

tinentia, falsa verborum sententiarumque informatione vera

moribusque bonis formandis apta esse publice defendat: Liceat

enim pari modo, ut hoc obiter moneam,

alius cujuscunque

libri, quamvis illiberalibus et impiis sensibus

praeceptisque ple-

nissimi normam in tradenda

publice religionis disciplina sequi,

salva tamen et illaesa populi erga librum illum retenta reveren-

tia, duümmodo persuadere calleat interpres disciplinae suae alu-

mnis, arbitraria istiusmodi interpretatione verum (Qqui tamen

unus est grammaticus) inventum esse scripti sensum?

uid au-

tem de iis videtur, qui quamvis praeclare destinata elfecturi,

veluti religionem moralem ubique inter homines introducturi,

artibus utuntur talibus, qualis est;commentitia scriptorum divi-

norum interpretatio: equidem, nisi integerrimo veritatis unius

studio, nulla neque theoreticae, neque practicae rationis utilita-

te, utilifate, (Znteresse) dico, non: necessitate, duci vere philo-

sophum oportere censuerim. 16)

16) Inafferendo morali hoc, quodappellaverím, contra interpretationem

moralem arguümento de industria subsisto: non quasi ignorem . alia

satis gravia ab alíis jam dudum allata contra illam argumentandi ge-

nera (vid. Hib. supr. faudat.

Fersuch einer. historisth hritischen Dave

siellung u. s. 1v. 'Fotn. L p. x28—143. "Torm. 1f, peg, 12—36. coll.

S. R. Henkii Neues Magazim für Religions- Philosophie . s. qp,

Tot. L St. 3,) sed ne obliteretur aliis hoc unum , quod me quidem

ad improbandam Hermeneuticam Kantíanam per se commoverit, quo

commoveri autem scio certissirme ommes qui nondum ad veri unius

honestique castum sensum obealluerunt.

In'constituenda nimirum

ila methodo sacras litteras interpretandi tali ratione tractare-videtur

cel. Kántius, aut rectius forte si dicendut sit, /popularem re-

ligionis doctorem jubet publice ita tractare scriptore[sdivinos, qua-

lem profecto non velle

potest ad communem alios tractandi legem

evectam!

(

21

)

& VIIL

Revdäfione a

utem divina cum nihil prorsus possït Continäfï,

setur sive practicis rationis humanae

uod^

sive theoreticis adver

($. VL) cum null

o igitur m

odo fieri possit, ut tales

legibus;

cümi rationis principiis nom

etiam in illa p

ropositiodes, quales

ut duci ab his sol

is queant, nihil omnino ad

1ta consentiunt ,

int voluntatis humanae

mores pertüneant, aut

obniti adeo poss

7

; sequitar, plane nullum locum esse

ad recte agen du

in momentis

orali, sed serisum

gra'm'maticu'm ünum esse de-

interpretationi m

AÀut quonam

bere veruim , et T

ationí ubique consentaneum.

mento, ad juvándam hone-

tandem idoneo probari queat argu

statem plane non re

ferri, aut juvan

do honestatis 'stud"io "'obessé

est a

dcurate circumscriptis

ilis, ra-

sententiam , quae subjecta

uéndis, Christiauae revelationi pecu-

tione sibi relicta uión asseq

lio Jehovae, per Messiam confecto ,

liaribus. erruntiatis dé consi

hominum genus ad fines bo-

quo vi

sum illi fuit, depravatorunt

norumiri

humano gerieri praefixos,

ad virtutem , intüméque cum

tum in hac tum in futura vita

virtute chiu'n

ctam beatitatem ,

éfé, sive sdmimurm bon

üm in perditssimo

perífruendani reduc

juidni theortae Christianiae, non solum

hominum statu CVH&C

ere?

Yehovae favore à poenis studiorum illiberali-

concéssani gratuito

tate et morum pravitate con

tractis immiunitatem homini ita

endatam sentiendi àgendique ra-

sponden

tis, ut post penitus er

Itioris, qua natus sit, legis con-

üionem à), stabili in posterum à

tenore vincere audeat pra-

strenuó sanctitatis

scientia erectus b),

vas cupiditates &

D'EOque uni probàri studeat d),17) sed illum

l'

—j joh. lii., 3. coll. B.

gj Philipp. 1 ,

h

2?)11. li. 20. et Rom. VIII, x. 13.

ratüfnatice eruta una Vera et fationi profecto

17) Hsec quidem est g

od recentissime statui.suis convenienter de-

L

cohsentanea, neque qu

an das Pablicum ge-

cretis videmus à cel. F

ichtio (in /ppellation

;

li

en díe Anuklage des, Ztheism

us. p. 73 50q

L

)

etorta demum et in

tem omnia re

ferre amantium ementita,

e-

ratiam hoóminum ad volupta

an

j

orunmique eaptui

accommodat

a cüm docttinae Christianae totius san-

P. 73.) tum imprimis locO-

ctissimae praestant

issimaeque (lib, cit.(

( 22

)

praeclara etiam conditione generatum esse graviter asseverantis ,

ut, si modo in subjiciendo animalium appetituum genere ra-

tionalium imperio,constantiqu,e ofliciorum conservatione ad ul-

timum usque vitae hujus actum perrexerit, in futuris vitae suae

2 ti

periodis ad gradum be

a u

tatis evehatur, gradui honesta

ts parte

progressibusque in illa factis

diligentissime respondentem , quid-

ni, inquam, sollemnia illa. theoriae Christianae decreta ita com-

parata esse dicantur, ut non modo ea, quae religio, rationis

unius ope solaque natura duce ntens conjectur

a probabili magis

informat,

quam inyictis intelligit probatque argumentis , con-

frmando, sed quaenam sint Jehovae virtntes, quanta ipsius ad

nos beandos collata beneficia, quid nos é divinis consiliis jam

simus , quidnam victuri gignamur, et quisnam nobis in infinito

mentum regno assignatus ordo, finitius et plenius edocendo ,

permagnum multiplexque habeant momentum ad acuendos exi-

miae nostrae ad altiora guaedam et magnificentiora natorum

conditionis sensus, ad excitandam alendam corroborandamque

erga tantorum bonorum auctorem pietatem, prolatisque sic ul-

tra relictae sibi rationis limites notitis DEI. animorumque im-

mortalitatis, (quorum fide jam per se spectata nullum exhibet

ipsa ratio efficacius ad honestatem momentum) ad augendam no-

stram voluntatis divinae, legi morali congruae reverentiam , ad

minuenda vel tollenda facilius sive à naturali hominum ad vitia

proclivitate, sive ab aliis objecta caussis legis illius moralis effi-

od

cientiae impe.dirnenta 18), et Sick.denique ad felicius consequen-

rtum apostolicorum Galat. V, i. 24 Rom. VIIT, ng. 1. sententia,

Ex his autem ipsis locis legitime effici non potest, (statuente

viRO acutissimo) nullam plane vel voluptatis vel commodi nostri

rationem esse in recte agendo habendam.

Voce nimirüm exez eos

tantum sensus easque propensiones animi nmnotarn,

quae sunt -72

zvuuer. legique morali contrariae , ex ipso ilorum contextu (Cial.

; 16. 19. sqq. Rom, VIIL 7.) apparet. (vid R. S. D. Flattii

Observationes ad comparaudam Kautianam discipliuam cum Chrisiia-

«& gdoctriua perlinentes. "Tub. r792. p. r5.

X8) cf. b. Rap

ii commentat. Üeber die moralischen Triebfedern, be-

sonders der c

l

ristlichen Keligion, inserta in Dign. Maucharti Re-

pertor. für empirische Psichelogie 1792. 1. B. p. xao. II. B. p. 132. sq.

C 23 4

dos humzno gener

i destinatos fines. Y)). Haec ipsa non solum

eorum, quibus primum .tra

dita fuit, ingeniis et necessitatibus

sed supremis universi generis humani finibus nobilissi-

apta 79),

misque naturarum

?

quales nos sumus, rationalium fiitarum

desideriis ita accom

modata doctrinae Christianae ratio, ut variis

nostro adhuc aevo hominibus, pro vario ingenii virium modo,

vario sentiendi forma atque indigentia ad recte tranquilleque

vivendum prodesse possit, et profuerit, ea est,

quae sir-

gularem ipsi

admirabilitatem conciliat, quaeque ipsa facit,

atque praestantiam

inesse

ut longe majorem excellentiam

fdenter affirmare liceat divini illius doctoris sapientiae, quam

recentissimorum inprimis morum magistrorum, qui ad confir-

turae hu-

matam recte huc adhibitis experientiae testimoniis na

manae sensu et ratione mixtae indolem, et quod divelli ab hac

nequaquam potest, felicitatis studium, nullo respectu habito in

adducendo celsissimi unius rationis regni adventu summa virium

contentione elaborandum esse statuunt, in quo regno futurum

sit, ut arnota omni fide historica, quae sacrarum litterarum au-

ctoritate ducitur, neque solum veritate notionis DEI proposito-

rumque à DEO virtutis praemiorum objectiva, sed his notioni-

À

raeterire non possum memorabilem illum locum, eundem

19). Silentio p

vero cum p

luribus in philosophica de religione doctrina decretis, no-

minatimque cum íis, quibus tota fere innitur iterpretatio moralis

sumtionibus difficili, ut mihi videtur, negotio conciliandum , qui

exstat in epistola ad eel. Jungium (Prof. Marburg.) à Kantio

perscripta, ubi sic habent verba: Sie thum daran sehr wohl, dafi

sie die lezte Befviedigung ihres waeh. einem sichern Grund. der. Lehire

und der Hofuung strebenden Gemüths im E vangelium suchen, diesem

unvergünglzchen Leitfaden walrev [f/eisheit ," mit. suelchem | micht. al-

lein eine ihre Speculation vollendende lernunft zusammentrift , sondern

daher sie auchi ein meues. Licht in 4nsehung dessem bekommti, was

4peun sie gleich ihr ganges, Feld durchumessen. hat , ?hr moch immer

ä

dunkel bleibt, und wovon sie doch Belehrung bedarf, (vid. Philosoph,

Sournal — herausgeg. von Fiéchte und Niethammer —— 1798.

s. 5.

^

20) vid Dign. C onzii Abhandlung fár . die Geschichteund. das Eigen-

thiimliche der. spütern stoischen Philosophie, nebst einem V'ersuche über

.

1]

€hrisill, Kantische und Stoische Moral, 'Tub. X794. p. 134- Sq.

)

" $4 73

bus ipsis sepositis homines mera mentis COgifatione officii (durch

4die reine Dflichtidee) ad recte agendum impellantur 21).

IX.

$.

Historie: porro universim spectata cum habeatur ab omni-

bus pro optima vitae morumque magistra, virorumque inpri-

mis magnorum, etingenii et animi virtutibus insignium et prae-

clare sapienterque factis de communi salute meritorum exempla

altius in animum descendant, quia cognitio eorum à sensibus

ducitur, quam morum praecepta, quae à sola ratione proficis-

cuntur; quid est, quod huic legi subesse negetur pars Revela-

tionis Christianae zmere historica, sive commentarii de vita et re-

bus per Messiam gestis; cur tandem hi eadem vi destitui si

quidem omnium- caeterorum librorum instar, qui sunt é genere

historico, historice et grammatice explicentur, et ad exseren-

dam vim illam moralem allegorica demum interpretatione indi-

gere perhibeantur? Ouotiescunque enim notationes morum Mes-

siae et illustrissima ipsius vereque divina facta (sumta litterarum

sacrarum fide probata) cum cura et diligenter legimus , aliisve

interpretamur, gravissime ommnino, nisi adoomnem sensum tur-

pemus, affidiantur animi divina majestate necesse est.

uo

majora vero exinde et firmiora cepit admiratio nostra et reve-

rentia erga Messiam incrementa , eo alacrius etiam doctrinis

ipsius et promissis tanquam fummi Jehovae legati ducisque ad

veram virtutem felicitatemque tutissimi morem geremus et fi-

dem habebimus, 22) atque propositum ipsius exemplum , non

honee

21) cf£. S.R. Niethammeri Docirinae de revelattone modo ratzonis prae-

ceptis consentaneo stabiliend? periculum. Jen. 1798. p. 61. — . Tübing.

gel. Anzeig. 1798. p. 238. Sqq.

22) Der uuaussprechlzch- hevrliche Charakter des Vlessias (sunt verba b.

Jerusalemi,

achgel. Schriften, Th, 1. S. 123.) in. der. Verbindung mit

der allervollkommensten Religion würde schon allein hinreichend. seyn ,

mich von der Gotilichkeit dieser Religion, und von der Grosse thres Stif-

ters zw überzeugen, und mich zu buwegen, nicht allein seine Lehre zu

befolgen, soudern auch seiue V'erlieissungen, und wenn darinn auch et-

?H€n.,.

wüs Unerwartetes enthalien wwüre, mit aller Zuversz'cht anzuneh

uod

( 35 )

honestatis tantum, sed beatitatis quoque formam , quae nostris

animis insidet, exprimens, nobis ostendet ,

non fieri modo pos-

red-

se, ut virtutem no

bis comparemus , sed etiam certissimos

det animos , contr

aque omnem dubitationem muniet, quasi

Wirtus tormentis fo

rtunae infracta et illibata non habeat hanc

23) Si verum denique est,

vim,

ut beatos reddat sui cultores.

uod esse confido, magnum ha

bere momentum firmam de re-

in mundo geruntur per-

jimine divino morali omnium, quae

suastonem , moralem sane usum habere

possunt narrationes nun-

üorum Messiae de salutari doctrina ,

quae ab exiguis profecta

t adjutore

initiis nonnisi summo bonorum omnium .et auctore e

DEO eo statim creverit, ut inter com-

p-rov'idente et moderante

plures majori minorive

jam antea excultas disciplina gentes il-

usque ad veram honestatem con-

Justrandis sensim ingenus morib

formandis mirabiliter prodesset. ?*)

Quoä quidem argu

mentum ex vita et moribus Messiae pro persua-

.

'non potest mon utique

sione de legationis 1

psius divinitate ductum

m in animis ommium,

progignere assensionis

quandam firmitate

quibus fnaxime viget ho

nestatis sensus: eoque majori cura di-

quo 4magis in

tricata quanquam me quidem judice pla-

£num est,

h

iae criticae Objectionibus sunt ea, quae

ne non infirmata philosop

supra attuli, argurm.enta.

Rectissime autem .omnino, nominatimque

ratione habita ilius, de quo prox

ime mihi sermo erat, argumenti,

nequaquam

fieri posse, ut, sola vel compre-

raecipi mihi videtur,

tionum etiamsi in clarissima luce posi-

hensione vel recensu proposi

£arum et ratiociniorum q

uantumvis subtilium,

vel historicarum quae-

stionum serie, firma exis

tat, de legationis Messianae divinitate per-

suasio, sed absolvi hanc animi quodam habitu, á mera actione men-

tis ingeniique motu diversissimo, qui

cunctarum, moralium inprimis,

supponat virium evolutionem , animique

facultatum harmonicam quan-

dam effcientiam. cf..cel. Stapferi ersuch eines Beweises der gOttl.

Sevdung wund ;

"wde Christi aus seinem. Charakter. Bern. y797,. et

ü

S. R. Reinhardi /ersuch über den Plan, qwe

Ichen der Stifter der

ten dev. Menschheit entwavf.

ehristl, Religion um Bes

23) Messiam, non obstant

e divina, quae singulariter ipsi inerat, ex-

cellentia atque praestantia, exe

mplo mobis esse posse contra Kan-

£ium in Aelbg/on imnerh, der G

rünzen der blosen l'ernunft Ausg. II

1. St. p. 170-200.

defendit S. R. D. Flattius in Magazin .

a4) $: . D

des. vernunft-

^ C , Mi TA d

Niethammer in Versmh e:z'ngr Begrindung

»

CHb -

UM

*

k:

E ae,göm,» qüo& trabtavïg

arguntento rationem jam liceat Cofifi-

€ere, non modo repugnare

mihi videtur interp

retatio. moralis

sanctissimo veritatis potissim

um officio, ($. VIT.)'s

ed. indiligentius

etiam exploratis principiis i

nnixa 'exis

timó illa, quae sumuntur

in illà interpretatione ,

sensum nempe

grammaticum , cujus ar-

Bümentüm à principiis

rationis '$sibi r

ehetae, neque duci, ne-

qué vimentis humanae spontanea intelli

gi queat, atque probari,

admitti utique non posse, aut morali salt;

m usui non esse ($.v11r.1x).

Neque enim ea solum, quaeim revelati

onis christianae ad exem-

plum adhue propositae, monument

I$ ad doctrinam morum, jám

1psa ratione assequendam, proxime

spectant, sed scita etiam quae

müftigen Ofenbahr;ung"s—Glaubms.

p.i

13: $Q« IZ eun wir wnseva Zuhörn'n

die Ürkunden der chrisil,

Keligion

S- Lehre vorlegen ,

sie auf das

ahre, Gute, Vortrefliche

und Érhabene in dem [unhal

kunden aufmerksam machen ,

Ü dieser ÜUvy-

[U1

sie den wirksamen Eiuflufi ,

den die daw«

inn enthalienen Lehren auf T.

gend wnd Rechtsch

i

affenheit haben ,. ken-

Wen lehren ,

dànn ihren Blih

auf die heilsame

4 PFolgen lenken;, die

diese R. L. hervorgebrvacht hat

$

ihnen geigen ,

10ie diese Le

die Zeitgenossen ihver — Euisiehu

hre auf

ng und auf deren Nachhom

"men bis

auf den heutigen Tag gewivht h

aí,. und noch àn unibersehbaren : J/er-

wiklungen der Folgen fortwpirht

» 008 Sie in der

That ein . Keim MUA

Qus dem eim Reich der.

IPahrheit und

Tugend

allmühlig dber deu grüsien Theil der Er

üe sich

Sich. entwikelte,- und

Verbreitete: and 10e4n

wir daun diese Beitrachtunpen. unmittelb

av an den Gedauken anschliess

Se , da]l Alles ,

£)aS ist und . peschieht ,

uuter der Leiiung einer ht«

hern. Hànd stehe

5

deren . sichtbare. Spuven

wir auth in der . Éntstehun

und | Ausbreitung

jener. Religions- Lehre ,.

des Guten gewirk

Lhat, nicht verkennen kü

di& soviel zur - Ausbreitun

When :

muji -nicht diese Be.

irachtung ihnen jene R,

L, im hüchsten Grüde h

[477)

ürdig machen s. und

wpenn sie würklch eine lPorseh

ung .glauben , mü

556

n seemichi diese

* Bs o FM S 4 m —— —— 00 2

K. L. als eine. gà

Ulzche. l'erausialtung ebem so vereh

YeAh, Q

ls sie in, den«

guten wie in den schrekenvollem, Begebenheiten ihves

Leben

$

28 Ilis-

heit eier güligen lorsehung anbeten,

Consulto attuli hu

nc locum

tum ob e

gregium plane ipsius argumentu

m, tum Observationis obiter

aáddendae

caussa, quam recte commode

critico-idealisticorum effata suum

que singularia philosophorum

&cholae . ab illis

quoque in usum convertere lieeat

vocatae dogmatic

isticae ,

quae non solum ad ideam

DEI fIntelli

entiae. summae ,

*

mundi . mora

cis, sed a

;

DEUM ob

J

ective

lis providae et gubernatri-

posse et debere statuit

existentem atque efficientem

refgrri

Omnia, qua fiunt in mundo.

4

[ z* )

eontinet, ad credendum proposita et contemplationi objecta, ob

necessarium jillorum cum praeceptis agendi nexum una cum par-

teChristianismi historica morali usut esse censenda sunt,cum obli-

que saltim virtuti verae probitatique adjumento esse possint ?5).

Índubie etiam nunc affirmaverim , quicunque sincero tantum

veri honestique studio ductus, à justa et adcurata linguarum

ructus, sedu-

styliqué quo usi sunt scriptores divini, peritia inst

laque inprimis etiam antiquiorum litterarum tractatione scnsu

antiquitatis jmbutus, ea, ut breviter dicam, via; quam b.Er-

nesti instituit, ad interpretanda divina N, Foed; scripta accedot,

eum ad recte aestimandam vim divinitatemque Revelationis

christianae nativam , supra omnes commentitiae interpretationis

artes elatam, ad nebulas, quas illius monumentis cana effu-

dit vetustas, dispellendas,; ad asserendam obscuris lucem, fasti-

ditis.gratiam , horridis nitorem , humilibus dignitatem facillimum

sibi paravisse aditum! 26) -

v L

li vero, qui praecepto semel aut ad sua ipsorum philoso-

phemata, aut ad philosophi; quem ducem unice. sequuntur ,

effata accommodandi revelationis Christianae placita consilio sa-

crorum illius monumentorum interpretationem aggrediuntur ,

quam ingenti sint in periculo, ne gravissimas inferant exegesi

injurias, liceat mihi appendicis loco novissimis ex aetate "nostra

Sunt nimirum , qui idealisticam suam

comprobare exemplis.

de DEO doctrinam nulla jam ampliori consecrare gestiant aucto-

ritate, quam ut illam scriptorum divinorum testimoniis, nomi-

25) Omnino quidem lubenti

ssime jam fateor ipse , et vix fortasse mo-

;;

nendum fuisset ,. totam

hanc meam interpretationis grammaticae

l^

unius retinendae defensionem eatenus tantum aliquid valere- posse

contra vrRUM cel quocum mihi negotium fuit ,

quatenus superstru-

'l

.]li. constitui

sensu divi-

cta sit notione revelationis

,€0 quem

nae: cujus notionis obj

ect

iva veritas, decretis criticis neutiquam

contraria, cum idoneis si

t confirmata testimóniis, eam nihilominus

si Ín mitiorem partem interpretari li-

non retinere, nimii profecto,

ceat, historici sc

epticismi sit. S. VI.

26) S. R. Clessi

i (Abbat. Blabir.) Progr. Quam vim ad religionis

:i;

teverentiam hgüeat antiquiorum litterarum scientia, Stuttg. 1792.

C 38 )

natimque disertissimis ipsius Messiae enuntíatis antic

ipatam ar-

guant. Afferuntur huc plerumque testes loci 27) Jo

Ilveuud o Ococ, xar quc 7IQOCXUVSYTEG GUTOVK

h. IV, 24

» $9 7ZV&ULLTI X dAH«

Va Óu 7rgoxuyav. et Exod. XX, a. 4-

")5NY.5yDDO . CCYvOU3 N

nnbn-5»5|; *b5

49 nibyn wN$

"UN| FOnnb v"N3

an.fz ,Hawn-m

'('1«'7 rfwnnn c253

38) : D3yh. £-451

Iafni' vero ut omfiïttam 155

quas satis justí rerum ingeniorumque

estümatores:deque examin

anda illa nova de DEO philosophan-

di forma magis: minusve p

raeclare meriti viri in medium attule-

re,rationibus meam quale

mcunque sententiam adjicere; mearurr

d . u -Rones$ H , dR . a UM E

unice hoe loco: partium e

sse duco, ut, quam arbitraria sint istius-

$

modi interpretamenta,

demonstrare studeam , si quidem omnia,

]

Ut par est, ad summum: jus veritatis grammaticae et historicae

exigantur, neque solum verba recte declarata fnerint , $ed. uni-

[

versa etiam orationis structura et serles necessaria luce circum-

B

fusa.

His igitur legibus si adstringatur locorum illorum inter-

pretatio,

priori quidem nulla alia suberit sententia ; quam haec :

t

$

Spiritus'est D

EUS (i. e. vi et affectionibus spiritus eminet, adeo-

d

que est, ab o

mni materie concretione. e

t dissolutione immunis

invisibilis, ubique praesens), 29) cultor

esque ipsius colere eum

i

debent pietate vera at

que intima non pendente à singularibus

aut locis, aut ritibus, sed digna ommino virtutibus DEI tan-

i

quam spiritus.

Ilreuu2, autem (rn3) de DEO in lhtteris sacris

V

praedicatum mihil significat aliud, quam infmitam ipsius sive

Hl

potentiam, sua ipsius vi viventis, vitamque aliis naturis imper-

[

tentis, sive DEI ubique praesentis scientiam, sapientiam , san-

Hs

ctitatem,uno verbo perfectissimam ipsius natüram. 39) ^ Ex hac

27) cel. Schaumanni Erhlürung

über Fishte's. /Apellation, p.26. sq.

28)cel.Fichtii Gerichtliche lerant

wortunglgegen die Znklage des Athejs-

9as. p. 51. —— JLer da sagt,

[4/]

d'& sollst. dir keinen. Begriff von. Gott

eachen , sag* mit andera. Ilort

Du sollst dir keinen Güzen g«

chen, und. seim. Gebot. bedeutet. geisti

g dasselbe, as das uralte. IVio-

saische siunlich: Dw.solíst

dir keim. Bildnifi machen, mochs irgeud.| eia

Gleichnifi: bete sie nicht a

", und dieune ihnen nicht,

29) Ven. Schleusnneri Lexi

con in N. T,. $. v. evevux Nr. 7,

3o) Peculiari programmate hoc

ilustravit b. Morus sic inscripto:

C 29 )

autem DEO adjaricta Spiritus infiniti notione non sequitur, tol-

lendum €sse veruüm extrà ideam DEUM, illosque, qui talein

credunt et venerantur, falei huminis cultores contumeliae caussa

esse dicendos. 3)) Ut enimi ea , argumentor *), quae sensibus ex-

osita non sunt, copitare possim, cogitanda milhi sunt catego-

rüs: DEUM vero Spiritum cogitemne accidentiae , utrum sub-

stantiae potius. categoria : prius quidem perhibent rationis leges :

cogitàndus mihi itaque est DEUS tanquam substantia, eodem

jure, quo cl. Fichte philosophique ab'eo profecti egoitatert

suam sensu non percipiendam cogitant caussalitatis certe catego-

ria, quae categoria um numero non minus subest quam sub-

stantia.

Difficillimum mihi etiam intellectu. videtur, quonam

jure satis fidenter asserant, qui nullum extra se DEVM verum

esse statuunt, ab iis, qui contrarium affirmant , ideam DEI ra-

tione informatam , deprimi ad notionem intelligentiae , sen-

suum suggestibus obnoxiae, sive DEUM. effici rem sensu perci-

pi'encïam.

Quodsi enim theismus purus hanc haberet senten-

tiam , rem aliquam ideae Divinitatis ratione informatae respon-

dentem inveniri posse in mundo sensibili, DEUM . esse et tem-

pore et spatio inclusum, adspectabilemque. esse objecti instar

cüjusque sensibilis; tunc profecto idea rationis deprimeretur ad

notionem iriteïlïgenitïäe ilius, Divinitasque efficeretür res sensi-

bus éxposita , mundique sensibilis partem constituens.

Ipsane

le

vero plilesophia critica ea solum esse posse contendit, quae

$

non sunt sejuncta .à sensibus: .nonne potius Cogitari certe posse

concedit naturae sensu non percipieridae ideís ratione informatis

zespondentis caussaeque. intelligibilis existentiam.

l-

IH

De'"DEO spiritu ad popularem inteliigentz;äm- acco;hhæodate de&cribmdo.

Inserturn játn exstat b. Viri Dzss, tfieo!, et philol,

Vol. 1. Ed. 1l. p.328-249.

*y Praeeunte censore Libri Heusingeriani: Üvber das idealistisch-athéi-

f

stische System des Hr. Prof. Fichte in gjena, Tüb. ael, Anz,

D.« 4144

ii

j1) Eodem fere modo judicanduim esse arbitror de

sehtitentia cel,

j

Fichtii iv Gerihtl, leraniwortung gegen die Ankla

g? des Jiheis-

[j

fs p. 51. ubi plenum biblicae cum sua de DEO doc

trinme consen-

(

sum probaturus ,testem adhibuit locum: 1 Tim. VI, 16. in quo DEUS

dicitüri Qus cmee émpocire» ; quod. ex indubio loquendi usu nihil valet

aliud quam vel hoc: oculis DEUM cerni non

Osse, vel: infinitis

o

splendere virtutibus, cf, vep. Schleusneri

€XiCOR V, dwesgrygs,

( 39 )

Locus alter antem Exod. XX

» 39« 4« ad'commendandam idea.

listicam de DEO doctrinam adh

iberi solitus, ad alia.omnia ma-

gis , quam ad hunc finem vid

etur mihi qu

idem. comparatus.

uis enim non statim yidet, sermonem ibi

esse de simulacris

et imaginibus sculptilibus, quibns ne Aegyptiorum m

ore finiti-

marumq

ue gentium divinos indicat honores, populus monetur

Israéliüicus: Calem vero DEI rogitationem informare, cuinam

«orum, qui idololatriae rei aguntur à critico - idealisticae scholae

sectatoribus) unquam in.mentem venit?

.. Concedi debet omnino , sacras litteras multis modis consen-

tire in circumscribenda Divinitatis notione cum decretis Idealis-

mi recentioris, Deum ordine mundi morali definientis; sed dis-

sentiunt profecto inyicem in eo, quod illae DEUM

ql

esse ubique

supponunt, nullibi disertis verbis probant;

Idealismus vero ex

[

singularibus DEI adjunctis, veritati autem notionis DEI obje-

l

ctivae neutiquam contrariis, veluti ex spiritnalitate ipsius,

re tentat , non esse DEUM extra ideam verum

coge-

l

, sed sola COgita-

tione informatum. 32) Mihi autem persnasiss

imnm etiam hoc

W

est, si vel solo sapientissimorum hominum,

neque jam singu-

lari amplius sensu divinorum virorum noómin

e judicentur Mes-

sias ipsiusque legati, ad illustrandam et confirmandan; verita-

V

tem religionis primariam , DEUM esse et quidem DEUM extra

ideam verum , quam plurimum conferre et doctrinae i

L

historiae monumenta. 33)

I()VSOI'llmv et.

L0

32) Tubing. gel. 4uz. 1799. p..5oz.

23

) vid S. R.D. Flattii Bemerkungen lüber. den 'àus 'def lLehfe und Gg..'

schichte . ijesu hergenommenen Üeberzeugungs - Grund . vom. — Daseym

Goties. (;n. Beytrügen zur christl, Dogm, und Mo

ml 1792.) coll. Af!-

gem. Litteratur-Z:itung 1793. Nro. 321. p. 346.

hEE o —

- d

PRAESTANTISSIMO ATQUE DOCTISSIMO

DISSERTATIONIS HUJUS AUCTORI

PRAESES

Cun spatit. angustia nom permittat, ut et ego meam, de omni ,

quod iractasti , argumento sententiam, aut tantum , de quibus ali-

ter sentiam , hic exponam , nihil mihi relznquztur, quam ut, Cer-^

Jus , Jectorés$ eruditos , etiam T&cum non consentientes ,. haud parum

iamen, quae ez scripto TUO elucent, ingenu dotes;, doctrinam ;

eeri cognoscendi siudium. atque. animi modesiiam . esse probaturos,

T. 181 TUISque de laudabili hoc specimine gratuler, omnes; quz ex

Wéri Cognitione exspeciari possunt, fructus tibi apprecer ,. et ami-

eitiae TUAE, quae mihi semper erat eritque pergrata y .enixe t

eommendem.

, z

Corrigenáa,

P. 1. not. T. Iin. r. leg. des progrés

p. 7. lin. zx. extrem. leg., post movalepy,

p. 14. lin. 7. leg. varia

p. x6. lin. 18. leg. defendere s posse puto

P. 17. ad nót. 15. adde: S. R. D. Storrii Bemerkungen übn Kants

philos,. Religious-Lehr& p, 165—222.

p. 20. not. 16. lin. 2. 3. legatur, non quasí ignorem alias satis graves,

sb eliis jam dudum allatas contra illam ratxone moral; argumentandi

-formas.

?]

$. 22. lin 9. leg. et ubxque umcæ reunendum, Loco. et. rationi uþ:que

consentaneum,

p«24. lin, 18. leg. totpemns,

(

.

Mycsr

-

CM GEVL EM r NI

e

"

—

DW

xv

-

"

-

*

-

*ew

-

&

x

! Ea

d

u

w

*

s

j

t

v

Hs

RE

PUAT

— MM

M

54

KE

M

Y

^v

e

IN

d

':

Pi

u

Y

ïv

D

R

A

e

N

i5

s

At

k

H

E

"

n

M

E

Yi

"

Y

hs

p

^

Ü

s

u

E

£

"J

g «

k

CA

?

d

2

n

]

;

^

r

A:

f"

ï:

R

As

M

»

r

E

*

*

e

[5

M

v

&

H

"H

3

N

3

ü

'

"

4 4

u

RUs

D

»

x

d

d

al

EM

j

Ms

*

)

"

$.

-

I

*A

Es

.

p

Q

rA

V.

LU

E

»

d-

^

at

^

23

-

"

E

-

7:

-

:

:

:

:

7

-

Gu

x

.

r

x

2

TET

T

TY

£

x

i

7

z

E

]

",.

EAC TA

L:

TWÁAPAIE G

3

twmt

E

-

E

AW

XEXSK

M

as

$fu.

R

a

ARA

D

AO

ii

e

.

i

E

m

E^

«.n

Ed

k

i

A.

u

H

"

E

r

B

S

Beus

*

*

AE

*

Ed

P

:

z

a

*

E

L

x

&

d

z

$.

$

v

EC

-

Wm.»e

b

*X

d

P

Es

al

^

R

&

z

vt

R

uU

n Q u D db

E RE

—

Fsl

—

IT

—

——

-

Ra

p

a

TT

—

3

d

Ls

b a. a

5 d 3 o u

Mu

E oaed sl

s r al al

aol

d

^l

« i

yes

d.

E.

-

-

-*

ul

a

s

.u

.M

s

-

n

J o a

aob d a ab

M hge M Vr d

ao

phiel d ad pl

m ra r d sa)

&b

ia o ao

dU ( aaid od2

stj qurqo t

sf d

hod Qp

wl t

s

m btl

-

t

H

Md a d d

36 Qs a(

l

Mp

d.

néciet Mcie

"

W

-9

--

.«y..(

t

T

É

n nl a sR

N

»

p i ts ia

242 enit.

t

i

—

ul

**

-

D

s

4

M o PL d

abatnsniemin :

rrce

Lefelte

ii

"

DN d M

—

EMilb

PUEPe m

u

P

p

L

TTR AT TL

afv Waf u T

.T.rn.Nvt-

L.

Sms

M

TACETE

r4-

C n

-

p o pegete

TLVT

-

sst u n d

F U i r

N eDas

D

paoriuri i

( AC

eirie s ii

H

I a m

s5

r

Pa

ia

Va t

m

as

nE

Em

2*

fsl

Z

us

p

LE

;

u

ib

i

K 741 f n ia a a

"aHIOPE

m pl

£

( M M WUP

Ti

v

L i.

& Mi od r of

a.

rE Q EC EL

- rg ol r d a r a

F

Mm

t

T

-5

76

C

P n

F IBIATS u

t

^ n

u at as

ao

i,

eirini. t

uI

fIPUC.

-

ATRT OATE D o D -j

rl nE

m

DI ELAT

.e.

D

r rers

VR TL Ea n

BU Md MP CM TT t -

E E À ii B B Rn RR E

CO OM

LO r

s

Y* *-K-D

CH

w vri

d

*

$-

Hed

227

T u T

at t at um

u

E A d r

I

r

y - P

-

m

-

"—

-

--

-

x

YT M

CM

z.

TO LUE

—

us

ov

EE

p

ET

$

w

TET

r

d

"

-^

P

"

75

KFET.

£

u

VESUSVEN

ia

u

— 82

-

:

A

E

—

"

us

um

a i M

m

BN H

&

E

7

H

OBSERVATIONES

9

Aieft

A D

CUIUS

PHILOSOPHICUM KANTII

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

plane

| C88€

p

DE HERMENEUTICA SACR A

ä

DELRETUM

e

ääi

URSSSGRESSSE GE SSISIS

[SUS

ä

D

1886l

IUVANGDE-DESO

$1

:::

£

lPQiUS

PRAESIDE

faliü

FA

73 EXCELLENTISSIMO . ATQUE .AMPLISSIMO

S

.

ngum

IACOBO FRIDERICO ABEH:

m

PHILOSOPH *

PROF,

PUBL.,

ORDIN.

im

LI581

nati

SCHOLARUMQUE LATINARUM SUPERIORIS WIRTEMBERGIAE

etco

PAEDAGOGARCHA

g

PRAECEPTORE

SUO PIE DEVENERANDO

[06S

FAUTORE AC

tate/il

PRO CONSEQUENDIS SUMMIS IN PHILOSOPHIA HONORIBU

p?l

DIE

5 EE

aA D CcXgJx

a

PUBLICE

DEFENDEIT

QR

AUCTOR

THEOPHILUS WURN.

| gt

JACOBUS

]i Jits

OBERENSINGENSIS

J

äää

MAGIST, PHILOSOPH

CANDIDATUS IN DUCALI SEMINARIO "THEOLOI

1

verexuxxrmEEE REU D. 4P ( de «RRDUUGNSUEEEU a

TUBINGA

TY PXS

FuESXANIS

W Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com