KaI600-813_15
author: Hofmann, Johann Andreas

r

/

TT

E

s

VET

TU NTET

B

us

s

s

ET

O xf

m

E

-

s

ze

x

VE RE

z

Es

p

2

—

ERN

—

x

A s

d

—

E

"d

z

"

N

d

.

)

e.v.

s

oESdE

g

*

aov

.

Wes

AR

RE

i

"

F

|

;

44

|

;

l

.

p

/

"

P

|

[

?

.

SUES

t

A

*

P

j

Lj

H

Rof

g

-

.

—

7

»

4

p

a

d

$

——

Digitalisat

l "vorhanden

à

TT

cÉM

s

u NG

wf

b

Q

x

i Dpi. V.

AVCTORLBRTATE

i

225

CL

CTORIS ACADEMIAE MAGNIFICENTISSIMI

SERENISSIMI AC POTENTISSIMI PRINCIPIS

ET DOMINIE

DOMINI FRIDERICI II

RELIQ.

HASSI(ARVM LANDGRAVII REGN.

(5)

jo

AD ORNANDAM

PANEGYRBIN

QVA

VIR SVMME REVERENDVS ET CELEBERRIMYS

SAMVEL O ENDEMANN

DOCTOR ET PROFESSOR THEOLOGIAE PRIMARIVS

.CONSILIAR, CONSIST. ET ECCLESIARVM REFORM,

HASS. SVPER. INSPECTOR

Z-DIE I MENSIS IVNII A. R, $, CIOIOCCLXXXII

HORA XI

IN AVDITORIO MAIORI AD LANVM

DICTVRVS

DE LIBERTATE COGITANDI NOSTRAE AETATIS

IVSTISQVE EIVSDEM LIMITIBVS

MVNVS SVVM RITE AVSPICABITVR

PERILLVSTREM ET MAGNIFICVM. CANCELLA.RIVM

RELIQVOS VTRIVSOVE REIPVBLICAE PROCERES

SVO SINGVLOS TITVLO CONDECORANDOS

GENEROSOS ATOVE NOBILISSIMOS CIVES LITERATOS

ET LIBERALIVM ARTIVM QVOSCVNQVE FAVTORES

PRAEMISSO PROLOQVIO

DE IVRE ELIGENDI EPISCOPOS ABBATESQVE AB IMPERATORIBVS

GERMANIAE ECCLESIIS AC MONASTERIIS ANTE TRANSACTIO-

NEM ILLAM QVAE VVLGO NOMINE CGNCORDATORVM

NATIONIS GERMANICAE INSIGNIRI SOLET CONCE$SO

ET L SET, : RE o MRGE KURR

DECENTER INVITAT

IOANNES ANDREAS HOFMANN

DOCT. ET PROF, IVR. P. O. FAC, IVRID. ASSES, ET H, T

ACADEMIAE PRORECTOR.

IMARBVRGI CATT, TYPIS IOANNIS BAYRHOEFEERI,

Vs

W

EN

A

j

P'N

D72

C7

3

x

ff

z

u

n

A

|

d)

V

T

TES

XQ

ii d

d

OR

T

u

Ü

llllll::;üml

m

M

tb

E

m

A

^.

£J

s

277

VE

E

s

ecci

cN

km.m

V

Hbipgmnptuu

r

E

à

k

N

ANRSODTETEIIGIT

N

La

t'K

Q

165

z

l)

$UA

E

z

/J'/

i

e

25

(

—

W

»

gan)

d-

J

A

CX

N

22

)

7

N

Z

ka

A

—

h

Quum praefationis loco ad commentationem de ure

eligendi epifcopos, abbatesque in Germania ab imperato-

ribus ecclefíüiss , ac sonafleriis ante. transa&tionem. illam,

quae rulgo momine concordatorum mationis germanicae

infigniri folet, concefo quaedam in medium prolaturus fum,

hoc argumentum eam ob caufam elegi, vt errorem eorum

oflendere queam , qui autumant: ius praefules eligendi

demum per concordata nationis germanicae ad omnes eccle-

fias, et monafteria translatum fuiffe.

Sed contrarium ex

fequentibus patebit.

In Germania chriftiana epifcopos conftitui, et multis

inter omnes conftat.

abhinc faeculis conflitutos fuiffe ,

Verum enim vero res etiam clara eft, atque ex rebus Ger-

maniae geftis patet, non vno eodemque modo epifcopos

omni aeuo ele&os fuiffe.

Etenim alia ratio antiquiffimis

bus circa illorum cooptationem

temporiþus , alia recentiori

A

—

D.

obti-

€ TF

obtit

s f populus cum clero illös elegit &)5 fed

fequentibus temporibus reges, atque imperatores Chrifti

133

ii4

en profitentes facultatem pontifices, atque epifcopos

Germaniae conflituendi, aut a clero et

populo antiquo ritu

declaratos confirmandi fibi vindicarunt, animaduertentes :

ua

Í

Igq

multum intereffe, quibusnam tanta poteftas piorum fub

Chrifto per praedicationem verbi diuini conuocatorum com-

mendaretur, Summi enim cuiuslibet imperii re&e ben

eque

conftituti ea effe cenfetur indoles, vt non folum circa pro-

fana, verum etiam praeciptte circa facra verfetur.

Non

tantum di&amen rationis et prudentia ciuilis, fed etiam

codices legum praecipiunt: vt illa cura imperanti circa facra

poft introdu&am religionem chriftianam fanda, illibataque

conferuetur. Dependerunt igitur olim et pontifices et epif-

copi a regia et caefarea voluntate, haec, dico, illos confti-

tuit, cosque folemnibus ritibus , caerimomniisque in officium

*

introduxit, per annulum et baculum 5

4

in fienum con-

iuncionis cum ec

vic

cle

Jkcd

^f2

e€,

eos

fia et curae animarum fufce]

inueftiuit, adeo, vt nulla pontificibus effent iura absque

caefarum priücipumque affenfu, et voluntate; quin etiam

um-

&) HrRM. CoNniNo de con-

b) Dirr. HrRgM. KeMwzE-

flitutione epifctoporum Germa-

RICH de inueflitura per bacu-

niae, Helwfl. 1647 ,. Dav. Ge.

Q

lum et annulum et iure patro-

M

TRVBEN in nebenflunden, p. I,

natus regio, Jenae 1750, Orr.

abh. ! , $2 feq. p.2 feq. anonymi

Cunisr. de Lonrxscniorp de

majeffetifches recht in rcli-

inueft. epifcop. per ann. et bac.

sions- und kirchen-fachen &c,

Tüb. 1750, Hxwvn. Mrrsoui:

Francof. ad m. 1782 , 8, p. 164-

168 ,

Io. Ntic. ab HoxNTHEIM

d. de iure inueft. epifcop. impe-

ratoribus rom. a pontificibus

in hift. treuir. diplom. tom, I

7

per vim et tyrannidem ademto,

adieda Ang. Fnirscurr tr de

p,4ä3 ífeq. p. 517 feq.

jure primar. precum.

C 4 1)

tvv(

imperatores

tJl

i iure optimo hos ipíos renunciandi ,.

officiis ex iuftis caufis probatis priuandi gauifi fint. Conflde-

remus modo.Ioannem XII , Benedi&dum V Bonifacium VII,

loannem XIIi,

et XVII,

Silueftrum II , Benedictum VII

aliosque ponuf:ccs romanos, quos unpemtore; et reges: pon-

tificatu mouerunt, Pontifices vero epifcopis officia fequente

tempore, absque 1-nperat0an affenfu , et iuftis caufis pro-

batis,

I]"Uïlq iatm 210200'31'8 potuerunt.

Et hic mos vfitatus

fmt, hocque modo conferuatum fuit illud ius caefareum

fartum,

te&umque in Germania vsque

ad tempora Hen-

ricl LI

imperatoris ,

quibus Gregorius V1I, pontifex ,

cutm

proie&ae audaciae , 3tque effrenatae cupldltat S

qui,

er varias artes pontificalem fibi comparauiffet dwmtakem

111 id in d Hchtanonem vocauit, et quidem [peue qmdam

fim

niae. adfimulata ,

cuius reum. accufauit. nnpcmtorem

cum dienitates ecc cf'mf"mas vendidiffet

eodem tempore ,

quo- Henricus ille cum Saxonibus

, aliüsque contenderet ,

et

eheu conditionem huius tempons ! papae cogmtxom

fefe fubmitteret,

Haec igitur mala Gri

egorius Vïi

ynmï—

fex, fuam putauit occafiont em, quae n?'n: an

biti O*]l calcar

lat

/»35

ac f:'d

runt, vt fub fimu

iaii

(W* fim

Ornda

icum erimen ex chri-

i libertate

fn (

tianorum V)c*u profliganti

A(nLl

ue fidtam praue ec-

cle *'m Vi

WJHU

ius

tJ!

pont

111!

xix-

ii g

in

um feiiquos ec-

(63 efiaí

iivLuUvs

Í-rPoqs 1

gromæ confti

endiin nperatori plane detrahere

fibi

11

juri '«äi'ä.?'O'ïl

;h.l!

ie nequiter

arro ga

s

atque oDiequio

ciuili eos,

! cultui U.IL;

) pracef

ffei

n

Ht PU

iter fubducere

1

T

demumque feipfum

LCl

(x

B5

;

iS

at L,ï

t

rum inique

.tanquam

71

v

;*:4

i

)*"U

ViC

arium Chrifti, efficei

Pa

arrogare conatus fuerit.

Hem

iregorie VII! tune fin

Ts

DCL"I'

tri apoftoli fuccef-

rem? Petrusvero profeto alia d

, nimirum 1 epifl. cap.

2, 13 et 14, Paulus,ce

ceterique apoft

äï

qaoq Ug

concionati funt,

Hoc,

W Es

Hoc, aio, fuir illud tempus miferum et trifte, quo Grego-

rius VlI, ille pontifex , füb quo, tefte annalifia Saxone ,

vniuerfía ecclefia Chrifti nome

profitens, 1nauditis diffenfio-

p

:

num erroribus periclitari c

J

j

"

it, conditionem legit, ipfi

fibi et facerdotii commodis contulere ftuduit, ac libertatem

eligendi epifcopos, abbatesque fibi

dait

atf

ribuit.

Verum eniin

vero armis, fcriptisque illa controuerfia fub Henrico illI

et V, imperatoribus , agitata fuit ,

Y

et muitum abfuit, vt

Henricus !

IH inter tot certamina pontifici aliquid indul-

fiffet; quin etiam, quamuis Pafchalis II eiusdem filium

Henricum V in patrem nefarie concitaffet, illo imperio et

vita priuato facilius fe extrema eius rei perfe&urum effe,

fibi perfuafiffet, quae ab antecefforibus inchoata fuerant ;

grauirer tamen illud accepit Henricus, perfpiciens:

qfaluum

effe non pofle imperium, fi pontifex inuafor n

anciíceretur,

quod afiedaret, ideoque aduerfus eum iure meritoque con-

tendit: inueftituram epifcoporum ad imperatores ab anti-

quis temporibus attinuiffe.

Quamobrem Adelgotum archi-

praefulem magdeburgenfem conftituit , Godofredo , Fulden-

fium abbati , munus ademit, et Wolfhelmo illud deman-

dauit. En vides iura imperatoris! Nihilofecius Pafchalis II

fententiam de libera praefulum fele&ione ac de coercenda

Jaicorum in ecclefiafticas dignitates praéfumtione fecundum

antecefforum decreta promulgauit, nec nifi extorta illa cae-

farea poteflate conquieuit Calixtus II, pontifex, captato

tempore, quo romano-germanicum imperium eius nefando

auxilio turbulentum et turbidiffinum, nec non Henricus V

imperator partim feditionibus, partim interdidione atque

exfecratione ceo ada&dus erat, vt patris exemplo regnum a

fe defe&um metueret.

Conuocauit igitur imperator anno

ciocxxir Wormatiam iuxta conuentum principum, inuefti-

tu-

(

&

)

turam epifcoporum per annulum et baculum legato ponti-

ficis fe inuitiffimo ceffit, atque cum illo conuenit, ne ele&us

antea confecraretur et benediceretur, quam ab imperatoris

manu iura regia per fceptrum fufcepiffet, atque imperator

a&tui ele&ionis intereffet ,

cuius exiguae reliquiae adhuc

fuperfunt c). Ex hoc tempore pontiíices in epifcopos maio-

rem fibi fumferunt poteftatem.

Interim hoc fa&io Henri-

cus V ab anathematis vinculo abfolutus, eique fimul reli-

&um fuit, vt fi forfan in ele&ione partes fiant, regii arbi-

trii fit, epifcopum ex primatum confilio conftituere. Hoc

igitur fuit illud tempus fatale, quo caefarea maieftas ma-

ere alterum

gnam iaQuram fecit, et vti vulgo dicitur,

ne

verV

brachium perdidit. Omnia enim in peius r

re cocpcrunt,

ademtum populo ius fuffragii in ele&ionibus epifcoporum,

libertas ecclefiarum oppreffa fuit; canonici praeter indul-

gentiam regiam ele&iones praefulum fibi vindicarunt ; anfa

pontificibus eft fuppeditata, iura ecclefiarum magis magis-

que inuadendi, atque imperatoribus poteftatem circa ele-

&ionem epifcoporum fenfim eripiendi.

Interea negandum

eft:

€) Io. Gviz. HorvaxwN . ad

iuribus epifcopi cathol. in Ger-

concordatum Henrici V et Ca-

manía, len. 1740, Can. Gvir.

lifti IIT, de inueftituris epifco-

W/iPPERMANN de fundam. et

porurm et abbatum,Vitenb.1739,

indole

iuris exclus.

maxime

$

feq. Esron de iure exclufi-

eius quo caefar auguftus hodie-

uae etc. lenae 1740, f. com-

num vti poteft. quando capitula

mentatio de repulía, feu pote-

germanica in eligendo praefule

ftate augufti repellendi candida-

funt occupata, Rintel. 1767 , $3

tum a pontificia dignitate, quod

feq. p. 4 feq. KEMMERIcu de

exclufinam vocant, vol.I , p.I,

iure auguft. imperat. circa con-

comment. et opufc. Lemgou.

fütunendum ecclefiae rom. ca-

1768, 4, num. lHII, p. r;4 feq.

put, lenae 1724 , p, 15 feq.

IpgM et CaR. Ap. Bnavw de

^

« .

P

"3

H

w

Yt

1

*'"t

impe

ores hoe, a

VUL

E

v

:quente tempore 1ura fua circa

g

í

i

eci

Ài

f1

g

pifcoporum conftitutionem penitus ab

Nam Henri-

cus V ipfe eodem anno poít comitia wormatienfia Bam-

x

7

Y

bergae in conuentu publico

dalricum abbatem fuldenífem

inueftiuit , telle anmnalifla

3

CY

20 ad annum CIOCXXII.

Poftea Vdalricus ille ad. p

ontificem p

1*

&

ofeGus eft, atqtie

a Califto II confirmationem impetrauit d).

Priusquam autem hoc a

TO

Q |mentii

AIAICIILUL LE

m

L,b.i

i fub imperatoribus

fequentibus profequor, antea oftenfurus fum: plures iam

fuifle .ecclefias, quae ante illa concordata nationis germa-

nicae ius renunciandi praefules fuos partim indulgentia vt

plurimum imperatorum, partim quoque venia pontificum

obtinuerunt ,

atque exercuerunt.

Juandoque

canonici

uidem fibi ius arrogarunt, et propria auétoritate absque

xXZ O

imperaterum licentia antiflites cligere

LA

uerünts at Vero

exempla non defunt: quin eiusmodi ele&i ab imperatori-

bus officio moti, aut in illorum locum alii fuffe&i fint.

Loquantur modo annales magdebürgici, dicantque aliarum

ecclefiarum res gefítae.

Vnum tantum exemplum iam in

medium praferam. Gifelero magdeburgenfi, archipraefule

defun&do, canonici, iure vt putabant ecclefiae , ex fuis in

quendam Woldradum repugnantem, et vti potuit, recla-

mantem , fententiam Mhonorificam

dixere. .Henricus II

imperator vero fui iuris ratus ecclefiis profpicere, abfoluit

inuitum , et repofuit Dagonem cancellarium fuum.

Alia

exempla praetermitto , atque ad eas ecclefias, et monaflteria

accedo, quibus illud ius cooptandi praefules fub Francis,

ac fequentibus temporibus fingulari modo indultum eft.

À Pipino aufpicaturus fum.

$.

[

dj CnunmisroPH. BRowkzn in

lo. FRrD. ScuawwaT in hifl.

antiquit, fuld. lib. IIII, p.297,

fuld, p. 162.

S I

De regibus et imperatoribus franc. hoc argumentum

ajeritur.

Pipinus, defun&o Willibrodo , fratribus Amonafïerii

epteraacenfis anno pccvr poteftatem feligendi abbatem dedit,

Idem fuffragiis monachorum fueftrenfium libertatem eligen-

21 Í

di abbatem nccxmur conceffit. 4

Hj

olenfe monafterium anno

DccLtrII ab eodem faculratem abbatem creandi obtinuit.

Ecclefiae l. Maximini 'Treuirorum Carolus M. priuile-

gium praefulem defignandi anno pccr xxvirirr conceffit,

uod non folum Otto M. anno ncecexxxxin, verum etium

Henricus !iIl confirmarunt.

Regienfis ecclcfia. libera fuf-

fragie a Carolo M. anno nccrxxxi impetratut.

ldem Ca-

rolus M. Jaurisheimenfi monafterio eundem delectum anno

nccc adícripfit.

Il/ormatienfi ecclefiae anno nccexiii Lu-

deuicus pius, imperator, poteftatem eligendi epifcopum

detulit.

idem zuronenfem ít. Martini ecclefiam eiusdem

praerogatinae anno ncccxxxi participem reddidit. Praete-

;

rea ille campidunenfi. monafterio libertatem fuo- fuffragio

munus abbatis alicui deferendi anno nccexxxvirmi imper-

tiuit.

Chlotarius /l. Grregorii monaíterio anno nDcccLvr

veniam ampliffimos viros ad archimandritae munus pro-

Confirmauit deinde illud ius claufltro di&o

dendi .dedit.

Zuenteboldus rex anno Dncccxcvr.

Laudunenfis ecclefia

anno DcccLXxvI fele&tione vfía eít, atque epiícopos fuos

renunciauit.

Gandersheimenfe coenobium liberis fuffragiis

primariam facerdotem defignandi a. Ludouico iuniori anno

Carolus craffus ius decernendi

DCCCLXXVII impetrauit.

antiftitem cum clericis paderborneníibus anno nccc.xxxv

communicauit.

Cabilonenfis eccleflaa ex eiusdem Caroli

crafi indulgentia anno ncccLxxxvi facultatem epiícopos

B

fuos

(

to )

fuos deligendi na&a eft.

Idem herifienfi monafterio cum

confenfu epifcopi paderbornenfis abbatiffam denominandi

arbitrium anno DCCCLXXXVII permifit.

Ad abbatiam pru-

mien[em Arnulphus rex anno pcccxci beneficium coo

ptandi

praepofitum detulit.

Idem ehrengenfe confortium mona-

chorum anno Dcccxcir eadem gratia affecit ,

quam poftca

f

Ütto m. imperator anno Dcccorxi confirmauit.

Lauriffei

:.I'/.

[*

anno

clauftrum idem ius renouatum ab illo Arnulpho

pcccxcvirrr obtinuit,

Ludouicus (infans) rex frifiugenji

ecclefiae priuilegium antecefforum fuorum anno Dceccvti

corroborauit, vt videli

ea

WeSo

t eius epifcopatus plebs et familia

habeat poteflatem : aliquem ad epifcopatus procuratio

ÀiV

nae

in

lis-

inter fe cligendi. Carolus fimplex zreuireufi ecclefiae ei

Vil

modi priuilegium anno nccccxvir dedit.

Haec fufficiant

de imperatoribus , regibusque profapiae carolingicac.

S 11

De regibus et caefaribus romano-germanicis

hoc probatur.

Extin&a autem illa flirpe regia carolingica, Teutones

reges ex fua gente crearunt, fimulque omnia in cos con-

tulerunt ,

quae ad falutem ciuitatis fpe&arent, perfuofum

fibi

habentes, pacem et tranquillitatem publicam neu in

profanis, neu in facris obt

ineri poffe, nifi conftante qua-

dam confociatione animorum, viriumque omnium in re-

publicea vitam d

aqra

EM

ntium; fed illa congregatio firma atque

integra effe nequit, nifi omnes ac finguli communi cuidam

imperio ita obnoxii fint,

vt flatutis poenis, ac praemiis

tum boni, tum mali in officio contineantur, et ciuitas ab

jinternis acque ac externis turbis tranquilla conferuetur.

Omn:a

(

ir

)

Omnia autem infima fummis paria fieri, et miíceri queunt

1

non folum diflidiis ciuilibus, verum etiam adhuc magis

ecclefiafficis et quae ad religionem fpedant.

Vera autem

l

ciuitatis felicitas et quies tanquam praecipuus finis aliter

zetineri nequit, nif Dei amans fit, atque a. Deo amata,

Nam impietas fons eft omnium malorum et flagitiorum,

»

quibus respublica mode labefa&atur, modo funditus tolli-

tur. Ex his igitur facile colligi poteft: quantum principis

Ü

interfit, vt certus, ordinatus, et bene conftitutus diuini

numinis fit cultus. Non minus exinde patet, quanto ftudio

cuilibet imperanti 1us circa faera, praecipue externa, im-

l

periumque attribuendum fit, ne quid detrimenti, maliue

et diuino cultui, et heminum focietati contrarium | illa

facrorum fpecie in ciuitatem irrepat, atque inducatur.

Etfi dicendum, quod res eft, maximis, fi non omnibus,

turbis in Germania peruerfi pontifices, aliique facrorum

antiflites, aut miniftri praeteritis temporibus anfam prae-

buere. Etenim hiftoriae hoc loquuntur, exemplisque re-

fertae funt.

Profpiciendum igitur eft principi, ne turbu-

lenti, ambitiofi, mali, auari, aut nimium fuperftitiofi,

aut genio fuo nimis indulgentes homines ad officia facra

adhibeantur.

Vnde iterum clariffime liquet, quam accu-

l..

J

rate ac folicite 1us circa facra cuilibet principi imperium

in republica exercenti, vindicandum fit.

Quod bene

coenitum atque perfpedum habuerunt maiores noflri , et

-

ius facrorum , poteftatem eligendi , confirmandi, quin

p

etiam reprobandi ineptos, malosque facrarum caerimonia-

ruim antiftites fuis regibus tanquam praecipuam maieftatis,

fiue füpremae poteftatis partem , (quae ab illa citra laefio-

M

nem , et corruptionem imperii et ciuitatis neque auelli,

Q

.

nec absque quadam abfoni nota nfeparari poteit, ) in

t

pe-

i

(

i& )

publiea adferipferunt , nihilque reipublicae, atque eccle-

fiae vtilius habuerunt, quam vt au&toritate regum antiflites

praeficiantur probi, et religiofi.

Et hac poteftate reges

atque imperatores romano-germanici, poít francicorum

caefarum , regumque interitum , in pontifices atque alios

praefules ecclefiarum ex duplici ratione vfi funt, nimirum

partum ex translatione pontificum, populique romani,

partim iure regio, et caefareo , adeo, vt ipfi pontifices,

ii quem epifcopum vellent, illud precibus impetrare ob-

3

ftridi fuere; quin etiam in prouinciis, quas pontifices prin-

cipum dono nadi

f

unt,

imperatores epifcopos conflitue-

runt, quemadmodum .ex Gregoriü V LÍ[ epiffolis patet.

Exemplo fit Leo VilHI, papa, Leucorum antea epifcopus.

Is eniin, cum fuum primicerium Odonem fuccefforem in

Leucorum fede elegiffet, ad imperatorem hac de re fcripfit,

et ad eum fibi furrogandum, proprium ad caefaream maie-

ftatem legatum direxit, tefte WrBzRTO. Étenim quando

absque imperatorum fuffragio epifcopus eledtus fuit, im-

peratores eum facile reiecerunt, aliumque in illius locum

fuffecerunt. Lueulentum huius rei exemplum fuppeditat

AnDaAMvs Premenfis, atque ex eo ArBERTVS fladenfis e),

vbi Ledradus bremenfis chori praepofitus a clero et populo

furrogatus, a rege praeteritus, atque Vnno capellanus ab

eo defignatus fuit.

Otto m. imperator edixit: vt falua

femper maneat in hisce negotiis caefarea auctoritas f).

Keges

€is

lib.

e) ApAMvs BREMEN

$i5 3

ib. 1739 ,cap. , $ 1 feq. p. g feq.

I; hift. eccles., Io. Per. ne Lv.

cap. HHII, p. rj feq.

Bvsgcnh.,

DEWIG in Germania principe

(30'1"'FH. STRVVIVS in corp. iur.

fub Conrado I, orient. F'ranco-

publ (1738), cap. XVIIII,

rum rege, Hal. Magdeb. 1710,

EU

p. 658 feq.

cap. V, $33 P. $75 (€) , et de

f) Gorpasr tom. III con-

praecipuo principis euangel.

füit. imp.

(

3

)

Reges igitur Germanorum Chrifti nomen profitentes

eandem poteíffatem circa ele&iones pontificum atque epi-

coporum vfurparunt, ac Francorum imperatores, reges-

que, vsque ad Henricum HHIi, quem Gregorius VII, vti

fupra dittum eft, ac fucceffores ob eam caufam nefando

modo exagitare enixi funt; non tamen illius fucceffores

fuis iuribus ad eos in ele&ionibus attinentibus penitus ab-

ftinuerunt ; fed falua, integraque illa feruare elaborarunt.

Concefferunt quoque variis ecclefiis et monafteriis faculta-

tem: praefules cooptandi, quae breuibus tantum. relaturus

113

f

iile

$

II

Exempla exhibentur.

Initium cum ConradolI, rege Germanorum , facere liceat.

Hic monafterio morbacenfi 1us prodendi abbatem anno

nceccexii confirmatum dedit 2); quod deinde Otto IIl

imperator anno DCCCCLXXXVIII repetiit nec minus Conra-

dus I canonicis Aersfeldenfibus anno nccecxrir ius illud

roborauit: quamuis alii diffentiant;; qui tamen errore du&i

ex Ottone duce, imperatorem Ottonem [ finxerunt; Otto I

tamen illud confirmauit. Henricus auceps dictus, rex Ger-

manorum, Aheruordienfibus anno ncccexxx v facultatem:

abbatiffam deügnandi confirmatam dedit.

Herbipolenfis

ecclefia. ius deligendi epifcopum probatum Ottoni 1 impe-

ratori de anno Dccecxxxxi debet.

Idem imperator flabu-

lenfibus licentiam denominandi praefülem anno nccecLxvr

indulfüt, quam Lotharius IlÍ anno croexxxi ratam habuit.

Eo-

g) Nic. Hrzgg. GvupuING

p.57feq. nE Lvpnrwia ]. m.

de ttatu reip. germ. fub Con-

et de Henrico auc. hift. ancip.

rado | Franciae orient. rege,

ibid. 1713, cap. XII, $3,4;

Hal. Magd. 1705, et1730, $9;

"r

(

14

)

Eodem t

q

H

odo Otto I imperator in g;"«ratiam Agelulfi, abbatis

hersfelden/is, huic monafterio in pago Haffiae fito exemtio-

nem ab omni poteftate epifcopali, et ius abbatem fuffragiis

fuis conftituendi anno. Dcccctxvrri conceffit, hocque ius

confirimauit ).

Aequale priuilegium ecclefia hamburgen-

ft

Jis ab Ottone II imperatore anno ncccerxxi11: adepta e

i6 g

quod non íolum Fridericus I anno ciocrtvrir, verum

etiam Fridericus II anno cioccexxiri inflaurarunt.

Con-

fortium monachorum

ft. Cornelii ad Indam felectionem

liberam immunitati Ottonis Il ab anno pecccerxximri

debet,

Ad eundem imperatorem magdeburgen/is et hilde-

fienfis ecclefia fuam libertatem refert, quam poftea Henri-

cus II, imperator, hildefienfibus confirmauit. Idem impe-

rator canonicis coenobii quedlinburgenfis in füburbio fiti,

veniam: abbatem eligendi, indulfit 7).

Gernrodenfis ab-

batia licentiam : abbatiffam creandi ab O:tone II Í anno

DCCCCLXXXXVIIII confecuta eft.

Henricus Il Aalberfla-

dienfis ecclefiae clericis poteftatem dedit anno croz1, epif-

copum fecundum canonicos, atque ecclefiafticos ritus no-

fni-

h) Vid. QBerfud cinet genauen

Zeiten etc, , 1783.-j $5 D. 102

uno umftánblicben SSefthreibung

Otto I imp. hersfeldenfi abba-

Der

becbfürfll. befifcben SXeft

tiae omnino exemtionem

ab

Denjz unbD JDaubtftaot. Caffil ze.

omni poteftate epiícopali im-

1767,8,in adi. num. L, p.1,2,

pertiuit , tefle viro ill. Fntp,

vbi illud documentum Conra-

CuRrisToPH. ScenwiN& in lectu

do L, regi Germanorum, ex

digniffimis

mornimentis

haff

autographo . arch. aul. caffell.

p. H, p. 659 — 662, Haas c. l.

tribuitur; add.vir celeb.Canor.,

P. 107.

FRaAxc. Lvg. Haas in egregio

i) Io. Fnip. PrkrrINGER in

libro, cui titulus eft: Ver(uch

Vitriario ill. tom. I, p. 1394;

einer heflifchen Kirchenge-

P. 1395 , tom. II, p. 164, 1

et p. 49o.

55 p

fchichte der alten und mitleren

I3

minandi ;

qua

i

& demum Adolphus, imperator, repetiit.

Idem imperator Henricus 11 Liebizoni, archiepiícopo bre-

menfi, lbertatem monaflteriorum , et fele&ionem epifcopi

anno CIOIII donauit,

Idem Henricus II imperator mona-

fterio oberkaufungen/i abbatiffam Vdam praefecit, et con-

ftituit fimul: vt illa in pofterum a monialibus eligeretur &).

Monafterium einfidelenfe licentiam : abbatem conftituendi,

ab Henrico 1111 imp. anno c1orxxr11 affecutum eft,. Idem

caefar eandem facultatem ecclefiae minden/íi, faluo tamen

imperatoris confenfu, dedit.

Conradus 111 imp, ecclefiae

iraiedesfj anno croexxxxv permifit, vt, cum epifcopa-

tum praedictum vacare contigerit, iidem praepofiti, decani

et capitula maioris et fan&i faluatoris alium . epifcopum

legendi plenam poteftatem habeant; quod etiam Eugenius

li, pontfex, repetiit. — Ex his, aliisque plurimis exem-

plis igitur liquet: imperatores multis ecclefiis, atque coe-

nobiis facultatem praefules ante concordata nationis germa-

nicae defignandi indulfiffe; nec minus inde patet : quantum

iuris circa electionem epifcoporum asd imperatores attinue-

rit.

Vindicarunt illud eaefares fibi absque medio, et fine

aflenfu pontificum.

Sunt quidem exempla in promtu,

quae prac fe ferunt: illam facultatem renunciandi praefu-

les pontifices ecclefiis et monafleriis concedere fibi arrogaffe,

vti annales quedlinburgenfes, hirsaugienfes, vndenftorfien-

fes, murenfes, aliique docent; fed his fa&is ius caefareum

circa cooptationem epifcoporum abrogatum non eff; im-

peratores potius illud teruare fedulam operam adhibuerunt;

quin etiam ordinibus imperii illud concefferunt, vri Ar-

nulphe, duci Bauariae, ab Henrico aucupe eadem poteftas

"

data perhibetur, neque de!

un

t alia huius generis exempla.

Nam

h) Kvcn

ENBECKER in anal haff p.IIT, p. 125 feq.— Haas L. st

p. 263 feq.

EY

16

(

y

Nam Henricus Leo, Saxoniae et Bauariae dux , anno eroerx

a Friderico 1 imp. folemni dip omate ius inueftiendi epif-

copos Slauiae, aldenburgicum, megapolitanum, et razebur-

gicum na&us eft 7), atque impediuit ex iure circa facra,

quo minus epifcopi.eo inconfulto fedes epifcopales per

olauiam reftaurent z ).

$ ITIT

Principes ordinesque imperii romano-germanici olim

quoque praejules ecclefiafticos conltituendi cauonicis

Juis veniam. dederunt.

Prodeat, praeter alios , Otto, marchio mifnenfis etc.,

qui monafterium Cellam veterem , ditionis ac. dioecefeos

mifnenfis, anno ci»crxii fundauit, fibi, et pofferis ius

vogteiae in illud refernauit ; attamen monachis facultatem

indulfit: abbatem fibi ex fuo medio eligendi z$). " Deinde,

comites hohenloici canonicis oehringenfibus faeculo x3

veniam dederunt: non folum aduocatum, verum etiam

praepofitum cooptandi o ^.

Nec defunt exempla huius

argumenti in terris Thuringiae et haffiacis.

Nam Her-

mannus, landgrauius Thuringiae et palatinus Saxoniae ,

ilta-

monafterio"blurgbreitg;ngenü anno ci2cxcr: dedit facc

tem

]) PrerriNGER l.d. tom.II,

o) Vid.,Cunzsr. EnN. Hax-

p. 159 — 161, p. 485 feq.

SELMANN im diplomatifchen

") Mapzn in antiquit. brun-

beweife: dafs dem haufe Ho-

fuic. p. r21, nE Lvpgwic in

henlohe die Landesholkeit-— —

reliq. míct. tom. VI, p. 251 feq.

Íchon vor dem eroffen inter-

n) Cnnrsr. ScurEGzL in tr.

regno zugeftanden etc. ; P. 1,

de cella veteri, p. I4, et adi.

Norimb. 1751 fol. p. 253, 254,

num. V, VI.

$ 193, $ I94.

1

(

17

)

tem liberam eligendi inter fuos abbatem p^. Henricus,

landgrauius Haffiae ete, , cum filio fuo Ottone, ecclefiam

collegiatam ft. Martini Caffellis fundando, eiusdem capi-

tulo poteflatem decanum feligendi tribuit q'.

Aliorum

abbatum, praepofitorum , decanorum, atque abbatiffarum

in Haflia conftirutorum. mentionem fecerunt viri ampliffi-

mi 7;5 attamen non inficiari poffum : archipraefules mo-

guntinos capitulis Haffiae copiam : abbates, praepofitosque

nominandi quandoque indulfiffe, v. g. Adelbertus, archie-

pifcopus moguntinus, monafterio breitenauienfi abbatem

dignum ordinandi conceffit s).

Praeterea landgrauii Haf-

fiae etc. omnino ius reformandi er maieftaticum, quod vo-

cant, in res ac perfonas ecclefiafticas, itemque epifcopale,

vt dicebant, ab antiquis temporibus exercuerunt £.

Hoc argumentum in publico proponendi mihi anfam

praebuit

VIR SVMME

REVERENDVS

DOMINVS

1

SAMVEL ENDEMANN

DOCTOR ET PROFESSOR THEGLOGIAE , REL,

qui non ita pridem, clementifime iubente SERENTS-

SIMO AC POTENTISSIMO PRINCIPE

DOMINO FRIDERICO II, patre patriae in-

dul-

[

! $) Io. Puiz. KvcHENBECKER

£) ScHMINK m. l. p. IIII,

in analectis haff. p. XII, p. 325

p.6;4, Haas d. l. p. 23r.

feq. , num. VI, num. VII.

q) IoEM in colled. V, num.

£) Vid. viri immortalis me-

1, p.IÍíeq. p.28 feq. Haas c.1.

moriae et gloriae Io. Gr. Esro-

&IS origines iur, publ. haff. lib,

)

p.4tr.

T ) KVCHENBECKER ; SCHMINE;

III, Cap. XXXVIIII, $ cxxxv feq.

Haas; aliique,

(

Y

2»$. 5

dulgentiffimo ,

ex gymnafio illuftri hanoico ,

in noflram

mufíarum fedem

ad profefüonem theolooxae pumamm

accipiendam vocatus,

Quum igitur hic nouum docend

Inunus

Or mone

1*131'Gmah

die I

mmnb

quam vocant,

lunii,

aufpicari üpud fe conf*ïtmt

cam V( inori et con-

fue ïudmï fatisfaciam ,

nunc mei efï vna cum

vitae cur-

T ILULO

indicendi.

In hoc delineando ipfa verba eiusdem

Lcauemem in modum proferam :

Ego SaMvEer ENpEMANN natus fum die 18 Martii 17

in pago Carlrdorff haud procul a Caffellis —patre Ion. Cox n aAno

ENDEMANN tunc temporis paftrore ibidem et Schoenebergae

(quorum pagorum incolae religionis caufa ex Gallia profugi, ibi

fixam inuenerunt fedem) matre ANNA CATHARINA

WaiNx

TERBERG, mercatoris Carlshauienfis filia.

Mater anno 1748 ,

Pater vero anno 1775 diem fuum obiit

Ab ineunte aetate fola

parentis (qui me ftudio theologico mature confecrauerat) infli-

tutione , cum aliis pueris et iuuenibus illius fidei commiffis.,

víus fui:

quo, anno 1738 Hersfeldiam:. vocato, vt ibi munus

Infpectoris Ecclefiarum ac Scholarum,

nec

non concionatoris

pnmam ecclefiae Cathedralis et Re&orls Gymnafi íufciperet;

ego, cum fecundae clafiis difcipulis , praeter parentis fcholas

Conredoris quoque Caorri: et flatis horis reliquorum Colla-

boratorum LimBzRGERI, KarrrL:i:r huic fuccedentis et

Horrckrir, frequentaui, Anno 1743 beatus IouaN N Es S1G1s-

MVNDVS KiRcHMETIERVs, tunc Profeffor 'T'heologiae ordina-

rius Marburgenfis et rei flipendiariae Ephorus, a patre rogatus,

profe&us meos in hebraicis, eraecis , et latinis litteris, in profa

et ligata oratione explorauxt eosque laudabiles fe deprehendiffe,

figni-

(

19 j

fignificauit,

Eadem occafione a Domino Proredore Magnifico

Bonrrro Marburgenfium ftudioforum albo infcriptus , anno

fequente Rintelium me contuli, vbi ducibus viris clariffimis

ScEvVBERO, hebraicis antiquitatibus — KamrgRo, Mathema-

ticae — F vxccro, ftilo latino — BrgRrLING10, Philofophiae

ac hifforiae litterariae operam dedi. In Eskvcu r1 fcholis Theo-

logiam Cocceianam , vel fi mauis Lampianam delibaui. Non

fine voluptate recordor focietatis difputatoriae cum amicis quibus-

dam ftudiofis ibidem celebratae, In difputatione publica D. Ionm.

Puin Kaurkmr tunc commilitonis amiciflimi, nunc Paftoris

Rodenbergenfis meritiffimi , de Syncriüi Abelis et Lutheri , vna

cum Pl, venerando Serppro noftro opponentis partes obtinebam.

Vere anni 1746 redii Hersfeldiam bonis teftimoniis ornatus, quam;

aliquot menfes poft; cum Marburgo commutaui: vbi venerandum

fenem KrincuMErERVM , RüsseNivM praelegentem , et Rigsivw

Heideggeri meduilam medullae explicantem , nec non PrpERrTII

fediones in ius naturae Dariefiüi audiui.

Publice et priuatim ,

refpondendo et opponendo füb Praefidio b. Rreerr, "'apgMANNE

didi ScngNk, PipxRrTI: et SrocknavsENrt, difputaui, In hono-

rem iam aliquoties nominati KigcHMEIERI,nec non KmarrrrE

(quorum ille Profeffor "heologiae primarius, hic fecundarius

reique füpendiariae Ephorus tum conftituebatur ) duo carmina

latina , rogatu dominorum ftudioforum confeci ;.-digna. iudicata ;

quae typis defcriberentur. Ab eo tempore Marburgum amaui,

clanculum optans , vt ibi vitam desgere liceret.

Huius. voti-non

)

damnabar; fiquidem anno -exaco Hersfeldia repetenda erat.

Hic ea, quae didiceram ; digerere apud animüm meum quidem

itas mihi non contigit. - Iuffü.enim

gonüitueram; quae tamen felic

C2

pa

( ;20 )

parentis menfe Decembri anni 1747 Caffzllas , Bremamque petii,

Caffeliis VNGEwiTTERVS paftor primarius aulicus, Superintendens

ecclefiarum Haffiacarum et confiliarius ecclefiafticus (cuius memo-

riam ad extremum usque vitae halitum fandam habeo) praeuio

tentamine lubens me Candidatis S. Minifterii adfcripfit et fic amare

coepit , vt omnibus modis deinceps commodis meis feruiret,

Bremae; PErLI:SsoN1: paftoris ecclefiae vallicae, viri eleganter

dodi ac pii, fed morbo chronico laborantis vice, conciones pre-

cesque publicas habebam et aegrotos vifitabam. Arduum vipinti

annorum iuueni negotium, quod tenuitatis fuae fibi confcius valde

inuitus fufcepit; nihilo tamen fecius, tefte NoxNENr10 , cel

Bremenfium Profeffore, teflibus ecclefiae gallicae antiflitibus et

fenioribus fatis feliciter geffit. Ibidem NowxNENivM et IkENIVM

audiui, quosdam iuuenes linguam gallicam docui. Prrrssowivs,

cuius caufa Bremam veneram, anno 1748 fato fun&us eft, morbo

confedus; quapropter fex tantum menfes Bremae commorabar.

Domum redeunti obuiam mihi factus pater, me Caffellas remi(it,

vt viri illuftris et de patria optime meriti Domini Morz , Fri-

derico Sueciae Regi et Haffiae Landgrauio a confiliis intimis et

Vicecancellarii liberos, nec non fratris illius ( Confiliarii regimi-

]

nis et fcribae prouincialis) duos filios bonis litteris àc moribus

formarem.

Qua fide et affiduitate

?

H

difcipuli olim , nunc viri

parentum fimiles, dicant! Quotidie plures horas in hoc nego-

€J

tium quamuis infumerem ; tamen non raro concionabar, inprimis

in templo aulico: vbi me interdum audientis, fereni(fimi Haffiae

Ti

Principis Maximiliani approbationem moui, qui, cum effet Pa-

tronus ecclefiae Jesbergenfis annexarumque, VxaxwirTEnRO fupra

laudato a Principe hac de re interrogato confilium eius probante,

mnc

090

taon

me paftorem Jesber

ESL;.

fem effe voluit, quod munus menfe Au-

gufto anni 1750 ingrediebar. Otium mufis amicum hic non inueni,

Ouioque pagorum paftori, quauis die dominica et precationis

tres conciones habe:

,riae

H

L-v,

trium horarum iter faciendum erat.

CTranseo reliquos labores frequentiffimos, hoc tantum adders,

quod per illos, curasque oeconomicas coelibi et rei colonariae

prorfus ignaro molefüiflimas, muías vix et ne vix quidem deofcu-

lari

ficuerit.

Eos labores et moleflias diu non ([uftinuiffem :

quapropter lubentifimus efficium pafloris tertii ecclefiae Refor-

matae germanicae Hanoicae füfcepi, ad quod iuffu fereniffimi

Principis, Landgrauii WiuHgrmMri VIII B. M., evi VucEwIT-

TERVS me commendauerat, vocatus fui, fub initium. anni I753.

Migraui Hanouiam meníe Martio eiusdem anni, Quantum per

negotia paftoralia licebat ad ftudia quidem dile&da animum appli-

eui horis fübfeciuis; quae tamen pro defiderio meo, erant pau-

(

ciores. INegotia mea noua acceffione augebantur menfíe Octobri

1759, quo, clementiffimus WirkELMvs me iuffit effe ecclefiae

j

meae paftorem fecundum, Senatusque ecclefiaftici Hanoici Affef-

j

forem: cum iure füffragii , nec non diredtorem Orphanotrophii.

Anno :766 ornor axiomate ConfiliarH ecclefiaftici, & fequente;

S

munus Profefforis '"'heologiae ac linguarum facrarum P. O. in

fl

Athenaeo . illuftrà Hanoico, mihi inuito demandatur: inuito, in-

quam, non quod per fe mihi difpliceret; fed quoniam arbitrabar:

me tot officiis fufficeze non poffz, Idem intelligentes mei Supe-

I

riores, me obligatione quasdam horas precationis, nec non Cate-

a.

chifationes habendi, foluerunt, Nihilo tamen fecius reliquum

t

oneris (licef gratiffimi) tantum erat, vt ipíe mirer, qui illud

?)

portare valuerim. In hoc ftadio decurzi vsque ad annum 1774

que,;

^

( 22

P

quo, cum Vir fumme Reu. Dominus Scuzgbz, Superintendens

ecclefiarum Hanoicarum reformatarum etc. ob corporis infirmi-

tatem, ex' voto fuo ,'rude-donaretur , eidem a SERENISSIMO

PRINCIPE HAEREDITARIO ET LANDGRAVIO

HASSIAE zrc

DOMINO MEO CLEMENTIS-

SIMO zrc. fubftitutus, fpartam Infpedoris ecclefíarum refor-

matarum Hanoicarum, nec non primi Ecclefiaftae , reliquis officiis

(excepta. tamen Orphanotrophii cura) vt iungerem , iubebar.

Onus tuli, cui ferendo vix duo fufficiunt viri, modo, quo potui,

optimo, "Pofthabitis conuerfationibus folitis, fumma virium con-

tentione. id vwnice egi: vt officiis meis recte defungerer. Qua

Euangelii minifter gloriolam eruditionis et eloquentiae nunquam

venabar: nunquam verborum lenociniis ambitiofius conquifitis,

nec aliis mercenariorum , aut vanorum hominum artificiis.auram

populi captabam.

Scapham fcapham dixi.

Nec metus, nec

obfequium ignauum me impediebat, quo minus vitia reprehen-

derem. De rebus diuinis perfpicue, folide, ftilo populari ,

eoque fine loquebar, vt Deo fauente, veram fidem et virtutem

€hriftianam plantarem, conferuarem, augerem. [n eos, quibus

vt Infpedor praeeram , mnon dominabar, eos amice tractando

felicius ab illis impetrans , quae defiderabam.

Qua Profeffor

'Theologiae et linguarum facrarum, '"Theologiam dogmaticam et

moralem nec non ftudium biblicum (eorum, quae ad "T'heologiam

pertinent , fons et fundamentum praecipuum ) fedulo colui et

ä

docui : regulas exegeticas paucas, fed vtiliores inculcaui, in mul-

tos V. ac N. Foederis libros collegia ; quae vocant curforia ; vel

l

fi mauis philologico-exegetica habui, quibus efficere ftadui, vt

auditores praeter verum fenfum "oraculorum facrorüm , vífum

regularum hermeneuticarum perpetua praxi difcerent. Curabam,

pro

m

pro virium modulo,-vt inftitutio mea. effet. perfpicua, folida et

virtutum fertilis,

Erga Dominos Studiofos quo fuerim animo ;

ac.etiamnum fim? ipíi norint.

Orphanotrophium meo beneficio

nil detrimenti , fed aiiquid. incrementi cepit.

Ita, Deo cobata mea profperante effedum eft, vt opella

mea qualiscanqge SERENISSIMO PRINCIPI AC DOMINO

MEO CLEMENTISSIMO, Auditoribus; Collegis, Paftoribus et

Praeceptoribus, quibus vt Infpecr praeeram; Studiofis et aliis

non difpliceret, vt difcedens Hanouia, mei defiderium (quod

praefifcine dixerim) relinquam, Prius mei, quam Hanoieorum

meorum memoria me deferet. Faueat illis Deus perpetuo!

À viro tot negotiis diflridto non facile quisquam libros ex-

pedauerit. Aliquos tamen publici iuris facere aufüs füi, nimi-

rum praeter annuas relationes de ratione Orphanotrophii Hanoici;

quarum pracfationes funt tra&tatiunculae morales, edidi Inftitutio-

nes Theologiae dogmaticae, duobus voluminibus in forma octaua;

Hanouiae 1777, 1778 , nec non Inflitutioner Theologiae morali ,

vno volumine, eiusdem formae, Francofurti ad Moenum 1780;

fatis benigne a publico exceptas; quamuis, praefertim prior

horum librorum feflinationis, animique variis cogitationibus

volutati vefigia fiflat: cui defedui emendationibus ac fupple-

mentis in fcriniis meis adhuc latentibus inde forfan aliquando

prodituris, vt mederer, operam dedi.

Haec qualiacunque cognitionis theologicae fpecimina forfitan

Proceres Academiae Marburgenfis et perilluftrem eiusdem Cura-

torem fanctiflimum ftatus Haffiaci Adminiftrum Dominum IOAN:-

NEM .PHILIPPVM. FRANCISCVM -a FLECKENBVHL

IGIÓ

dic'ï;lum BVRGEL, cum in eo effent, vt clariffimo Dvvsrw

Pro-

"4

M

16 )'

Profeifori 'Yhcologiae primario, Confiliario ecclefiaítico et Inípe-

Gori ecclefiarum reformatarum Hafliae fuperioris, ditionis Haffo-

Caflellanae, fuccefforem eligerent, mouerunt, vt mei recordaren-

tur, mihi hunc honorem deftinarint.

Quicquid huius rei fit

hoc certum eft: quod Sereniffimus Princeps RIDERICVS II

:

Haffiae Landgrauius etc,, Redor Academiae noflrae Magnificen-

tiffinus, Do:ninus nofter Gratiofiffimus, me Profefforem prima-

rium, Confil. eccl. et Infpettorem in locum B. Dvvsixair, fuffici

voluerit.

Eius iuffü Proceres Academiae noflrae ampliffimi ad

hunc me honorem vocarunt, Vocatus adfum ; dignitas atque honor

Dottoris Theologiae per illos, in confiftorio academico, promotore

Viro fumme reuerendo D. Io. FRaNc. Cotixa, collega honoratiffi-

fho etc., die xxvir menfis Martii croxoccrxxxir in me collatus eft.

Nihil mihi antiquius, nil magis curae, cordique erit, quam vt,

Dei fretus auxilio, bonorum expectationi faciam íatis , ac me

inpratum non eíffe demonftrem.

Demandatam mihi Profeíforis prouinciam more folito aufpi-

caturo , oratio aditialis habenda eft.

En! eius argumentum :

De libertate cogitandi nofirae aetatir, iuflisque eiusdem limitibus,

verba faciam.

E

*

*

Nos quidem non ambiti—of;e laboramus, VIRO SVMME

REVERENDO confpicuam et frequentem vniuerfitatis literata

procerum , ciuiumque noftrorum praefentiam. vt conciliemus;

cum neminem fore putamus, quíi dicto die locoque nobiscum con-

uenire, fuumque erga nouum collegam ftudium et fauorem nolit

declarare, Verum enim vero, quia moris eft ita rogandi, rogamus

atque obíecramus, omni qua par eft obferuantia PERILLVS'1 REM

ET MAGNIFICVM ACADEMIAE CANCELLARIVM,

reliquos etiam VNIVERSITATIS LITERATAE PROCERES

eEr PROFESSORES omnium ordinum celeberrimos, quosque

ARTIVM LIBERALIVM FAVTORES, cEeNEROSOS INPRIMIS

ET NOBILISSIMOS COMMILITONES, Vt honorifica grataque praefen-

tia fua hunc adum auípicalem colluftrare ne dedignentur. Sic nos

inuitando atque orando egimus, quod officii noftri ratio efflagitat,

P. B. MansBvRGI CaTrTORVM DIE XXXI

MENSIS MAITI

A.R. S. cio19CcCLxxxXir.

us

E DO

o PL

dul dmutME

—

—

Tl

D

:

j

3

A.

A:!

x

As

z

?5

2

FR

(v

&

LO

V

[^

&

:

s

SS

«

X g u

X

k

p

E

2

a

i»

*

h

s

X

:

N

X

s

RUA

t

as

EEE

EY

as

p

ao

s

MRSEHETNRS

-

p

N

Es

EE U GSQEEEDUE

"

:

x

3*

-

d

VY

N

R*

9-

s.

N

i

d

TOE

E 1

N-

w

B

N

E

m

»

»"

W —

M»-

Do::

e

"

x

v*

-

-

—— n

I20 cem

Y

Q.

I B. y.

AVCTORRTPATE

RECTORIS ACADEMIAE MAGNIFICENTISSIMI

SERENISSIMI AC POTENTISSIMI PRINCIPIS

ET DOMINI

ä

o

DOMINI FRIDERICI II

-HASSI,ARVM LANDGRAVII REGN. nELIQ.

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

t

jo

s

AD ORNANDAM PANAEGVRIN

ä

QVA

VIR SYMME REVERENDVS ET CELEBERRIMVS

E2

SAMVEL ENDEMANN

ä

ä

DOCTOR ET PROFESSOR THEOLOGIAE PRIMARIVS

S

CONSILIAR, CONSIST. ET ECCLESIARVM ARREFORM,

HASS. SVPER. INSPECTOR

-DIE 1 MENSIS IVNII A. R, S, CIOIOCCLXXXII

HORA XI

IN AVDITORIO MAIORI AD LANVM

aM

DICTVRVS

DE LIBERTATE COGITANDI NOSTRAE AETATIS

IVSTISQVE EIVSDEM LIMITIBVS

T

MVNVS SVVM RITE AVSPICABITVR

o

PERILLVSTREM ET MAGNIFICVM. CANCELLA.RIVM

RELIQVOS VTRIVSQVE REIPVBLICAE PROCERES

SVO SINGVLOS TITVLO CONDECORANDOS

GENEROSOS ATOVE NOBILISSIMOS CIVES LITERATOS

ET LIBERALIVM ARTIVM QVOSCVNQVE FAVTORES

PRAEMISSO PROLOOVIO

DE IVRE ELIGENDI EPISCOPOS ABBATESQVE AB IMPERATORIBVS

GERMANIAE ECCLESIIS AC MONASTERIIS ANTE TRANSACTIO-

NEM ILLAM QVAE VVLGO NOMINE CONCORDATORVM

NATIONIS GERMANICAE INSIGNIRI SOLET CONCE$SO

DECENTER INVITAT

ä

IOANNES ANDREAS HOFMANN

DOCT, ET PROF, IVR. P. O. FAC. IVRID. ASSES, ET H, T.

Ri o sUM O UT MÉ

ACADEMIAE PRORECTOR.

IMARBVRGI CATT, TYPIS IOANNIS BAYRHOFEERI,

w Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com