KaI600-79_1

p -

ISRCTOEDT

-

i

——

PSERRLCMUNT

W

W

f

P

v2

——

n

Anteettt

p

-

—

[ u ——

nE

—

—

——

— o*

————

iqarcm

—

——

a

ass

N

s cciiiiuGEin

Ea ii

PAU

PL

ORUPTPUNUE

M

—

as

Rn

*

RENUNUD

——

j

Lod

^

l

L

l

.

L]

H

—

—

27

f

g

EEE

P «

d

/

a

—

Weu^ R

Em2

RO

———— MÓ

m N LY T.

DE PRIMITIVA

ECCLESUE WIRTEMBERGICE

A.

«.(

"

-REPVRGATJE:

le

DISCIPLlNA ET DOCTR!NA

"

RECTORE VNIVERSITATIS EBILRHARD!NO-CAROLIN,&

!

I A GNIFICENT/'SSJM'O

SERENISSIMO PRINCIPE

DOMIN O

WO

CAROLO

blVCE WIRTEMBERGUE ET TECCUE REGNANTE

b

"^REL.

REL.

"PRAESIDE

IOANNE FRIDERICO LE BRET

THEOLOGUE DOCTORE E PäPROFESGORE PVBLICO PRIMARIO, SEPENISSIMI

CONSILIARIO VNIVFRSTTATIS CANCELLARIO; ECCLE QIA!. COLLEGIATJE

PRJEPOSITO, LAVREACENSIVM ABPATE

ALE D

9 E N.

MDCCXCAI,

[

DEFENDENT

M CHRISTIANVS PHIL. FRIDER. LEVTWEIN, FLoEZLINGENS.

M. THEOPHILVS AVGVSTVS KNITTEL,

NICRODENZLING.

M. HENRÍCVS . FRIDERICVS BARDILI,

MVLIFONTANVS

Jl

M. CHRISTIANVS WILHELMVS NEV FTTR

CCANSTADLIENS

M. WILHELMVS FRIDERICVS SEIZ,

STVTTGARDT.

SERENISSIMI STIPENDIARII ET EX MINIS CONSTSTORIALIS CANDIDATI.

E

TVBINGä

FVESIANIS

— — -

—— —— o C Q — ^ VM U —— —— $— —— —

EE

"u

UE

-

M

um

$. L

alem fe Ulricus in repurganda ecclefia' Wirtembergi-

Qu

ca gefferit, id in fuperioribus commentationibus ab-

unde jam demonftravimus, ideoque tertiam de viciffitudini-

bus originibusgue nofire ecclefie Chriftophori maxime zevo re-

fervamus.

Jam vero in difcipline potius & do&rinz vi-

ciffitudinibus immorandum paulifper cenfüimus , quarum

cognitio eo magis rerum facrarum ftudiofos decet, ut per-

Ífpicere poffint, quanam fuerint ejusdem rationes antiqus,

quibus principiis eoe innixce tum fuerint, & quomodo recen-

tiori vvo ampliticatze magis fint atque diftinCctius explicatoe.

Quibus recte conftitutis quzenam fuerint ecclefize noftrae fata

profpera & quamnam adverfa, folide judicari & ratio reddi

p

poterit, cur & quomodo five difciplina five do&rina no&ræ

ecclefiae alios offenderit, alios ad affenfum traxerit.w

$It

Quid Ulricus ea in re egerit, ea documenta te&antürv,

quibus demonftravit, quam firma ipfius animo infederit illa

fententia, qua Principi competere ecclefie fuze gubernatio«

nem novi do&rinz) repurgatze do&ores unanimi confenfu do-

cebant. Cum nullo adhuc pacto publico, quod poftea Paffa-

A

vienfi

z

Ga&D — 4c — QD

ega

tirina &

-

vienü & rehgxofa pace demum cautum fuit ,

();

eu

:;

?iolïl-

conjunéta cum ea patrie confttutio ab advel ariis

ta & confrmata; Ulricus ea in re fuo jure egille & ex no-

tione Principis argameatatum fuiffe, multis occafionibus publi-

ce teftatus eft

Illa omnino do&rma

qua jura regiminis

ecclefiaftici. communia, quorum exercitium adftrictum eft ad

confenfum ecclefi; Evangelice ipfius territorii , & propria

in quorum.exercitio ecclefiz confenfu opus non eft, qu: ju-

ra ecclefix collegialia eaque, quae? ex norma legum provin-

cio fundamentalium ad confenfum ecclefix; adítrita funt,

qua. porro jura propria, quorum exercitium ex politia ecclefize

certis officiis ecclefiafticis annexum eft, &, refervata, quorum

exercitium eít penes ipfum territorii Dominum vel ejus no-

diftinguit

nondum ita erat

mine penes confilium fauctius

explicata

ut quid inter utriusque generis jura interefífet

expediri facile poffet

Multum quidem valuit norma legum

provincive fundamentalium, fed & ea nondum ex affe erat de-

finita.

Salus ecclefi;e fuprema quidem lex agnita eft

fed

quid ea falus requirat

de eo ardua fepe qusftio. emerfit.

Salutari etiam dotctrinz de falva confcientive libertate íua

conftitit veritas

fed ambitus illius jufto reftrictior, non tam

late patuit, quam fenfus humanitatis id fecum ferre videba-

tur. Id vero inprimis Ulrico curze cordique fuit, ut regi-

& in

men ecclefiafticum ab Epifcopis exercitum pr?ecideret

ea re molienda adjutum eum fuiffe do&rina Theologorum

obfervamus, qui ideo ex notione vere eecíefie argumentati

A P.

funt

u

e

G2

A

4 — G55

3

z p

funt, ut ea ratione & regimen fuorum Principum juftum effe

& reditus ecclefiatticos iu ufus verz ecclefize applicari poffe &

debere docerent. Ex eodem regüminis ecclefiaftici principio ea

gubernationis facrx forma. flaxit, quam mediam effe juffit

inter epifcopalem & presbyterianam , ut non omnem plane

aboloret hierarchiam five fubordinationem ecclefiafticam, qua

gradibüs inter Ífe differunt miniítri verbi divini, quam gra-

duum diftin&ionem vero non effe juris divini, quod jam XV.

feculo a Wiclefitis & Hulffitis conftantiffime fuit confirmatum,

fed juris humaui, docuerunt etiam : noftri Theologi. . Quam-

vis itaque facil^ largiretur noftra ecclefia , Ininiftros verbi di-

vini five Prsedicantes , quos tum vocabant, ífi verbi divini

E

& facramentorum adminiftratio unice refpiciatur , nullo ha-

bito ordinum difcrimine, inter fe eífe 2eq

uales; forma tamen

regimiais ea nobis placuit, qu»e non effet epifcopalis, fed nec

presbyterialis, & in qua hierarchica , quze fupererat, grada-

tio & fübordinatio a Principe ipfo vel ipfius nomine a Con-

filio fan&iori & a Confiftoriis definiretur

& determinaretur.

Commodum in hac gubernationis forma &

opportunum acci-

dit, ut r. gradatio & fübordinatio hierarch

ica mera res or-

dinis effet, quxe non a ptincipe alieno & e

xtero, fed a pro-

prio

Principe intra fuum territorium definieba

tur; ut 2. omnia

in confpe&u ecclefize fierent,

qua una cum Principe, meri-

ta miniftrorum dijudicabat , ju

fta lance ponderabat, fervorem

bm;e de ecclefia merendi acue

bat,

E.

cuique, fi Deo placuerit, tribuebat.

& hoc etiari pa&to fuum

A 2

$. III.

Qu - —— QD

F

$.

At

Cum princeps, arduum opus aggreffus, regimen fuum

ecclefiaficum, Epifcopi regimini ccclefiaftico. opponendum &

contra adveríarios tuendum fufciperet ; alius plane rerum or-

do fervatus fuit l. in Collegiatis hierarchive epifcopali fubtra-

hendis. Prima earum eft Oberhofen/is in Goeppingenfium dicece-

fi, quae antea parochialis ecclefia, a Nicolao V. a. 1448. in Colle-

giatam mutata, & przeter Preefulem & Cantorem novem cano-

nicos & novem vicarios na&ta eft. Addidit Ulricus a.1514. novem

illis canonicis, decimum , & przterea Organiftam feptemque

vicarios, Ulrico autem e terris fuis extrufo, Canonici a Re-

ge Ferdinando immiffi, auftriaci regiminis ftudiofifimi, cum

"

prater fpem Ulricum a. 1534. rediiffe acciperent, rebus fuis

diffifi, fponte abierunt, Ulricus vero Canonicos cum preaefu-

.'

i

e. abfente fe immiffos, abdicavit, reliquis autem liberam

?

optionem reliq

uit, num folum vertere & aliorfum fecedere ,

fione dum viverent, contenti effe vellent. Re-

an fnodica pen

qui rationes & fundum

ditus collegiatzte omnes procuratori ,

adminiftraret,

traditi, ecclefiae vero, praeco M. Merrin datus

elt.

Eft ille procura

tor primus in terris noftris, qui reditus

Rei novitas non

Collegiatze nomine principis adminiftraverit.

es videtur, cum ipfi; quos Prin-

exiguas habuiffe difficultat

ceps miferat, Confiliarii, jufto lentius eo in negotio verfaren-

tur, quod tam graviter tulit Ulricus, ut ipfe D. Jo. Cnode-

rerum Cancellarium fuüum aculeato fermone objurgaret, vi-

Chryfoftomum in ipfius familiaritatem fe infi-

deri Joannem

nuaife 2

C2

3us

(

Qa$2

.*.

$

4.

nuaífe, hoc eft,

auro eum a Canonicis fuiffe corruptum.

Magn quippe molis erat,

eam gentem ita condele

ut ja-

&Guram redituum , quam Canoma eorumque familie facie.

bant, haud gravate ferrent

Cum vero id etiam commodi

fecum ferrent Collegiatoe

ut ex ilis, cert2 parochie a vi.

£ariir facile poffent curari ,

Principis erat,

hanc difciplinam

ita mutare , ut precones & mini(tri fuppeterent qui in eo.

rum Iocum fubflituerentur.

Quam diffiiiis vero ifte labor

fuerit, ex eo etiam apparet, quod omne hoc negotium anno

demum 1552. fuerit expeditum , quo ecclefíia Collegiata in

parochialem traníiífe legitur.

Sed ne íic quidem Canonici

ili antiqui fponte fecefferunt, quia cultui fuo continuo indul.

1*'

gebant, dum Chriftophorus eos omnino removeret,

Fulgure

tandem taé&a illa

Collegiata a. 1563. igne confumta ficque

plane fuit deleta. a)

$

IV.

Cautius mercari didicerunt Proeful & Canonici ecclefize

*col!egxatæ Paurndavienfit , haud multum a Goppingenfibus

diffitze.

Quamvis de fundatione hujus Collegiate nulla extet

memoria certa, id tamen conftat, effe eam antiquiffimam, &

reditus habuiffe praefulem & canonicos ex pagi parte ipfis

ve&igali, aliisque fontibus

Variis belli calamitatibus ita il-

la ad incitas fuit reda&a , ut fub Ulrici tempora non plures

A 3

fu-

8) b. Sattleri Topogr. p. 104, Ej. hift, Duc, T, II p. 69. Zahn

Ref, Geích, p, 6

6

Co» .« COW5

fupereffent Canonici quam quatuor, qui egregie fe r.bus fuis

confulturos arbitrabantur , fi Ulrico fuam Collegia

"2548

LOU EL

fponte

traderent, certam. pecunide fümmam ad vi&um fuftent

COLiek

aud

um

fibi ftipulantes.

Nec plane ea in . re defipuit Przeful , qui cer-

tum pro incerto obtinuit.

Nam cum clericiks maximopere

inviderent làici, eaque invidia reditus clericorum minueren-

.

tur, & omiis intercideret augendarum facultatum ex milíüis

& oblationibus fpes probabilis; fuüm ubique con mendabat

regimen ecclefiafticum Princeps, qui bonos parochos defidera-

ri confpicatus, curam cultus publici & minifterii ecclefiaftici

certioribus legibus & certiori difciplinae adftrinxit. £)

du d

hd

. Inter omnes vero Collegiatas quam maxime inclaruit ec-

clefia Collegiata Zacknangenfir, quze a. r116. fedente Pafcha-

li II. a Marchione Hermanno IL. Badenfi c) vel ex Crufii fi-

de d) ab ejus uxore Imutta fundata fuiffe perbibetur. Mo-

nachos etiam f. Auguftini focios ibi adfuiffe , ex ea patet

conceffione, quam Bruno Spirenfium epifcopus Hermanno

ejusque kux.or,i impertiit , collocandi eo monachos Auguftinia-

nos,

b) Sattler l c. HT. p. 7r. ubi re-

t) in Cod. diplom. Bad. Chroni-

fert, habuiffe Faurndavienfem . ec-

con Mf, Backnangenfe , Herman-

clefiam Collegiatam jus liberze ele-

num Marchionem fundatorem af-

eunm

vero

&ionis canonicorum ,

fert. cf. b. Sachs Eiuleitung : die

illi- cupiditate füa omnia turbarent,

Gefchichte der. Marggraffchaft. Ba-

potentiori protectore opus efífe

den. P. I, p.270.

prafulem ipfum fenfiffe, przeclare

de fe actum irí confifum , fi Duci

d) Annalo SUCV. P. II. LO X-I' c' I.

»

fe füuaque omnia permitteret,

Cs2

h

Qu

1

5

d

nos,' quos poftea eti

e

x

4

m Hermannus ilI. u*a cum facra S. Pan-

D

1

cratii

cde liber

re:

Àil

ifime donavit &).

infignem quidem ija&au-

ramaecit ilia ecclefia belii tempore ,

quo extincia fuit fami-

[

(

lia

201

ievica Stacu

ii

i

lenfis :

?

fel nec ipfi

jadenfes polteriores li-

beralitate fua ecclefiee Backnangeníi coll

K

egiatw defuerunt. /)

Quomodo Backnanga ad noftros Principes pervenerit, id do-

cere hujus loci^non eft, cum id potius agamus, ut quas ac-

cefliones fecerit ecclefia Wirtembergica , & quale in ea regi-

men ecclefiafücum regimen invaluerit demonftremus.

Colle-

giatam illam Ulricus ecclefiafte five. Preeconi evangelico cu-

raucam & formula Lutheri initiandam tradidit , quem

a. 1537. celeberrimus & de ecclefia nofira meritiffimus Va-

lentinus. Vannius excepit $). Quam inviti vero cefferint Ca-

nonici, id ex eo patet, quod Michael Angelberger , idem Ca-

nonicus, qui a. 1535. ultimam in ea Miffam legerat, poft fa-

tale quod. Interím vocant, edi&um, ftatim. iterum . Backnan-

gam advolarit, & primam iterum Miffam legerit, ex qua re

colligimus, Canonicos Backnangenfes formule Romanz fub

Ulrico manfiffe addidtos & a formula Lutherana alienos.

Exifimatione floruerant Canonici ifti & aliqua eruditionis

laudé fe commendaverant, ut ferebant faltim ea tempora ;

quod N etiam patet, quod amici Ulrici ex illis felegerint In-

ftru-

£) Sachs l, c, p. 291.

Backnargenfis '& Stuttgardianze ,

f) cf. Befeld in docum, rediv.

quz? nonin omnibus exemplaribus

fed in eo exemplari, in. quo füb

extant.

m

finem extant donationes ecclefize

Eg) Fifchlin P. I.Vp. I5.

a

GeD * Gs5

&l

fira&orem Ulrico dandum , qui in facris maxime eum infti-

tueret, & primis religionis elementis imbueret.

$. VI

Inter Collegiatas celebre etiam nomen na&a eft Colle-

giata Herrenbergenfis. varüis fatis agitata.

Quam cum auno

1430. fundaífet Ludovicus Wirtembergiwe Comes

isque ea-

propter patronatus jure, quod vocant, gauderet, ad fuccet-

fores tranfiture, przefules ibi fuos confiituit Princeps

Inter

Quam mafcule

quos viri etiam numerantur non illiterati.

ilud jus patronatus ab Eberhardo L contra Curiam Roma-

nam fuerit defenfum

id jam fupra monuimus.

Aliam qui-

dem formam na&a eít ifta ecclefia a Sixto IV

cum vita

communis inter Canonicos ad modum Capituli Uracenfis in-

troduceretur, & caputiati jam incederent Canonici Herren-

bergenfes, fed quam parum Canonicis arriferit Caputium ,

id ex eo patet, quod Leo X. a. 1517. antiquam formam red-

diderit. Jus vero Patronatus Principum Wirtembergicorum

falvum & illefüm femper manfit, quod & Ulrico liberiorem.

de ea ftatuendi facultatem dedit

Poftquam Przfulum ulti-

mus Benedi&us Farner a. 1534. obiiffet, fatius omnino duxit

Ulricus, Collegiatz , multis calamitatibus depreffe , bello ru-

fticano exhauftz & flammis confumtz, formam abrogare,

Canonicis, qui idonei effent, & a Lutheri formula haud ab-

horrerent,

alio modo confulere, & Ecclefiaften parochum cum

dlacono ecclefiae illi proeponere, quo fa&um eft, ut M. Cafpar

Gre-

*

!

Gü?)gw

9

r

Groter, quem Ulricus magni fecit, primus Ltivtheranæüfor-

mulx parochus preeffet. /7)

$.. VII.

Beutel/pacenfis Collegiata eum in finem sevo antiquiori

fundata fuiffe videtur, ut ex ea amoena , fertilis & pagis ob-

fita valis Remfana parochos nancifceretur , curo animarum

aptos.

Antiquam eam effe, ex eo colligitur, quod jam

3. 1247. Beutelfpaci Collegiata przefto fuerit. Quoe cum tur-

bulentis illis temporibus multas calamitates perpeífa effet,

Ulricus a poliice denominatus a. 1260o. ita eam inftauravit ,

ut fex Canonicos & fex vicarios cum Praefule in ea inftitue-

ret

Poftquam vero Stuttgardia inciperet proecipua fedes ef-

fe Comitum, poftea Ducum Wirtembergix , Beutelfpacenfis

Collegiata a. r321. confentiegte fummo Pontifice Joanne XXII.

ab Eb:rhardo Comite Stuttgardiam fuit translata , ita tamen

ut adminiftrator redituum (Pfleger) antiquze Collegiatze Beu-

telfpaci remaneret. Sic quidem Collegiata Beutelífpacenfis in

Al-

Collegiatam Stuttgardfanam fuit permutata, & parochiz

ten-

h Zahnfql. €. p 61,. Sattler in

fubjetto a, 939. ad z'njlantiarh Ludo-

top. P. l. p. 66. fed conferatur etiam

vicl

Udairici. Comitum IFirtem-

Catalogus períonarum ecclefiafti-

bergenfium Collegiata ecclefía eretta

carum &locorum dicecefeos Con-

fuit , quam dein alius Udalvicus

ftantienfis anno 1779. editus Con-

Dux, is nempe qui fuueftaim (2) re-

ftantiz in 8. ubi in przefatione au

formütionem in terras IFirtembergi-

&or hzc habet: Herrenbergae —

cas induxit, denuo [uftulit, ejus pra-

eppido comitibus Tubingenfibus olim

ventibus ad. alios ji-nes applicatis,

B

Io

e

Ki^

e

F

QD

tenburgenfis incorporatione aucta, Quamvis enim jam anteà

facra zedes Stuttgardie fuerit , eaque filia elfet vedis matris,

quae Altenburgo ad Canftadium inferviebat, ex ea tamen po-

tiimum ratione Collegiata Heütelfpacenfis Stuttgardiam

tranfiit, ut per Nicrinam vallem Parochi & Vicarii inde pof-

fent confüitui. Habuit itaque Stuttgardiana S. Crucis eccle-

fia inde.ab eo tempore faos przfules fuosque canonicos ,

quorum ea .erat dignitas, ut inaugurandi fuüb initia officii ,

ad inftar Pontifcis Romani , altari imponerentur , impofito-

que ea ratione Prefuli juramentum a fubditis przftaretur.

Ultimus inter catholicos Przful erat Jacobus de Weferftet:

ten, qui cum a. 1534. antecefforem, vi injufta,. fede fua de-

Jeciffet, talionis jare ita ab Ulrico fuit tra&atus, ut fignifi-

candum ei curaret, bene a&urum Jacobum, fi aliam fibi fe-

dem quzereret. Cum enim a. r535. miffa fuiffet. abrogata,

& 3. 1536. imagines ex templo amote aliorfum transferren-

tur, confültius duxit Ulricus, fi. Jacobum, turbulenti ingenii

virum, Stuttgardia juberet abeffe.

íta 54. calices argentei

ex ea ecclefia ad alios ufas applicati fuerunt /), Jacobum au-

tem tantus inceífit Ulrici timor, ut dum ipfe viveret, St'tittgar-

diam redire, turbatiffimo quamvis ecclefiz ftatu , haud au-

deret,

Vix vero obierat Ulricus, cum Jacobus mox eo.re:

di-

i) ,ad ufus profauos effert au&or

omnipo veram effe, quod Ulricus

praf. Catalogi Conftantieufis cita-

eos calices in ufus profanos con

ti, quod cum ex fenfu juris Cano-

verterit, cf, Vaterialien zueiuer Ge-

nici efferat, meminiffe debebat ,

[chichte des Stifis. Beutelfpach. und

alium effe fenfum difciplinge Luthe-

ranc, neque ex omni parte &

178t. 8.

der Stiftskirche in Stuttgard, Augsb,

GQn2 -* Gu2

X1

*-

diret; nec tamen diu Chriftophoro fuit moleftus ; obiit enim

Jacobus a. 1551:. qu? ipfius mors lLwtiora mox tempora in

Collegiatam Stuttgardianam induxit,

cum Brentius primus

formulæ Lutheranæ Praeful ipfi fuccederet.

$. VIII.

Ecclefia Col leeiata Smdel/znnenf ?r, cujus canonici ex par-

te a. I477 Tubmgam fuerunt translocatl

. confentientibus

Sixto IV. P. M. & Friderico Imperatore ,. mter antiquiffimas

Germax iv eft referenda , cujus præfu!es omnes notati ordine

extant in Chronico Smde finvenf'l

Quod a literis non fue-

rint plane ahen' præfu:es & Canonici ,

de eo documenta. ex-

tant haud p ane contemnenda.

Ita pxæful Wolfram presby-

ter, multos fuz ecclefize rehquxt Codices : ità Canonicus Sin-

delüngemzs iedulum fe prbuit in Concilio Conftantienfi in

colhgenais & defcnbendns oratmmbus in eo Concilio habltls

quarum Codex fervatur in bibliotheca Stuttgardlana

Ita

Joánnes de Botebor five de Botwar,

qui prvful Sindelfin-

genfis a. 1433. obiit, /acre pagina ;7rofk/70rem fudii Parifien-

fi* fe nominavit.

Cum vero Eberhardus L. Mufageta Sindel-

fingze aliquos Canonicos reliquiffet , eosque regulares effe ordi-

nis S. Auguftini juffiffet, fuo illi tramite alacriter perrexerunt in

tuendis fuis facris , tandem vero, cum 4. 1535. alia ad eos

facra perferrentur

Canonici illi

, qui S. Auguftini regulam

fe&abantur una cum prafule omnes abiere. A)

LA IX.

L

^ k) Non liquet, quo autore re

m Conftantienfis in przf, Tulingana

1ta referat auCtor Catalogi aileg

ati (bolleglata) &x. loco: Smdelf jngen ,

403

12

GD — »e,æ

d

$.

IX.

II Quze difciplina ab Ulrico in reformandis Zfbbatiir ob.

fervata fuerit , & qusenam fuerint nov?e difciplinze principia,

ea clare oftendunt , quae per Confiliarios fuos Abbatibus &

Conventualibus poft recuperatam provinciam fignificanda cu-

ravit.. Argumentum principis eo redit, ut effe fe Evangelicoe

puritatis ftudiofiffiimum confirmet, ut doceri fe Evangelio,

& in confcientià urgeri moneat, ne ferat amplius hypoctiti-

cam monachorum & Conventualium vitam, quo in Deum

ipfum fit injuria , itaque de meliori difciplina effe laborandum,

legant in choro S. Scripturam, cantent Pfalmos, fed a Mifía

abftineant, & illius loco s. coenam ex Jefu Chrifti lege cele-

brent, confeffionibus privatis & fingularibus haud amplius

1

vacent, vitam honefte tranfigant, conícientiis onera nulla

imponant. Quod argumentum fi in formam artis redigatur ,

ifte fere prodierit fyllogismus gliquantuïm aculeatus: Quicun-

que

ubi primitus — mona[lerium ordisis

rum Sindelfingenfium & preebenda-

S. Beneditli, deinde vero monachis

rum illarum in fundatione Univer-

hujus coenobii ad celeberrimum mo-

fitatis 'Tubingenfis invenire facile

potuiífet, Ineam praecipue confen-

na[ferium Hir[augienfe dioecefis Spi-

üit Sixtus IV, Omitto Collegiatam

venfs ivauslatis Collegium Canoni-

corum fundatum fuit auno 1477. de

Uracenfemm S. Amandi, quam Eber-

confenfu Sixti IU Faontificis 89 Fri-

hardus a. 1477. ad imitationem

derici 1V, Imp. Tubingam tvansla-

Butfchbachianz. in Haífia fundaíffe

ia, illuftribus femper vivis ex Ifir-

fertur, cum nec przefator Conftan-

tembergenfium €2 Tubingenfium Co-

tienfis eam afferat, & ipfe Ulricus

emitum fanguine procreatis confpicua

a, 1516. cum confenfa Leonis X,

fit.

ecenfio hzc impedita eft,

in conventum clericorum fecula-

nec jufto ordine cohzret, cum ra-

rium in communi viventium eam

mutayerit.

*

tionem transpofitionis Canonico-

Gs2

MM CHSA

13

LO

que hypocriticam agit vitam , in Deum injuriam , ille debet re-

formari. A. Abbates & Conventuales agunt ejusmodi vitam.

E. debent reformari.

Quilibet videt, Abbates negatutos fuif-

fe & majorem & minorem: Ulricus itaque demonftraturüus

confequentiam majoris ad conícientiam provocat ex Evange-

lio informatam, qua ipfum urgeat, minorem vero ita pro-

bat, ut cantus vituperet , quibus in choro utuntur, ut for-

mas pietatis ab ipfis frequentatas, vitiofas doceat, ut dogma-

ta eorum de Miffa, s. coena & con'effionibus falfa przedicet.

Utut vero veriffimum fuerit i(tiusmodi argumentum theolo.

gicum , quatenus illud neceífitatem converfionis feu reforma-

tionis moralis urget , quz vero politicce converfionis neceffita-

tem non infert, confcientiam etiam Principis, bona fide agen-

tis, ftringere & urgere omnino potuerit, unice tamen & per

fe ad obtinendum id, quod Princeps intenderat, valere non

poterat , nifi alia acceffiffent in fubfidium argumenta, /)

e d

Secundi generis argumentum. a. nova lege repetit, quam

Princeps ipfis fcripfit, & qua vitz clauftrali valedicere juben-

tur. Sejundi jam ab Hierarchia Papali, populo ob luxuriam

& fuperftitionem odiofi , Principi jure obnoxii; legem eam re-

cüfàre vix poterant, at delinire tamen eos blandioribus viis

confultum duxit Ulricus. Offert, non defore ipfis infiituto-

res

D Zahn 'Pf óo. iSailer l, c, lUL p. ro.

Bu

14

&D . w

€)

res pios, qui ex verbo Dei eos inftruant , offert, confultum

ipfis fore & anima & corpore; velle fe Abbatib

us largius

concedere v1&ahtnum Conventualibus vero quadra

enis flo-

fenis annuis plo.plcere

quos confumere poffent , ubmunque

uri effent,

fe Maulbronnam conier-

vellent; quod qui recuía

ne-

rent

ubi omnes una communi vu?cu poffent fuft entau

que enim a fe poffe pofci auL expe&au ut in quovis cono-

bio ob quaternos, fenos vel & denos monac hos penum & cu-

lmam fingularem habeat

penes Abbates itaque effe ea de

re cum Principe convenire ex zequo & bono , conventuahbus

vero fufficere florenos quadragenos vel fi de integra certa

fumma velint pacifci, id ipforum arbitrio relinqui ,

laicis

ye-

ro, quos converfos feu & apparitores vocant ,

25 florenos

'

annuos effe fuppeditandos.

Legi vero a fe fcr;ptæ id addlt

ut a rempændls novitiis ftatim ab(tineant ,

& quotquot ad-

nec. votis ob-

effent nondum regulam folenniter profeffi,

ftri&i,

ilis ad feculum redeundi liberam poteftatom facit.

Princi-

Eam legem qui vxtupemt jus ille Principis impetit.

pi vero quis illud jus competere negaverit ? Competere id

autoritatem Papv jam a fe amoliti erant

Pape, fi dixeris ,

Prmmpes proteftantes. Competere prfcopo Diccefano fi di-

xeris, qüid Abbates ad Epifcopum , a cujus Junsd!&mne mul-

ti jam per immunitates a Papa obtentas erant exemti,

&

quomodo Epifcopus Principem ab ecclefia Romana fejunctum

fuo juri adftrinxerit ? In compluribus etiam coenobiis conven-

tualitar , quam canonice vocant

jam ad tam exiguum nu-

l4

me-

325

.

u

(e22.

I5

merum érat refirita, ut officiis chori 'pz*æüandis monachi

effent impares: Ecquis Principem ad tam laute & maguifice

alendos pancos adegerit? Qu fi fecum, perpenderit absque

ira & odio eruditus de cztero au&or. cataiogi Conftantienfis

1

auni 1779. liberaliorem eum fententiam de- Ulrico, ct

l

J

us exi-

ftimationi quavis occafione detrahit,,

confido.

laturum . effe : plane

$

Tertii generis argumentum a falute publica tum ecclefio

fum cioitati; repetit, quze. promtum '& 'efficax remedium po-

ftulet. Urgeri fe, urgeri om

iio!

iiva

n provinciam graviffimis füum-

tibus, premi xere alieno, publice diffolvendo, Abbatibus figni-

ficat, & plane idem monet, quod jam Ferdinando I. regnan-

te ordines ipfi monuerant, ut ob seris alieni neceffitates Ab-

bates tantifper a recipiendis novitiis defifterent, dum illud zes

eífet diflatum. — Non eft itaque portenti inftar, fi Ulricus ob

falutem. publicam & ad avertendas calamitates publicas idem

poítulet, ut, qui profeíffi nondum effent votum folenne , ab

eo abftineant, cum ad aliud vito genus traufitus re adhuc-

dum integra facile pateret.

Quod fi olim. Abbates Ferdinan-

dum pecunixw fumma delinire non renuerunt, qua privile-

glorum confirmationem fibi redemerunt :

quidni re trepida

idem fibi licere Ulricus ftatuat ? ltaque qui legi Ulrici obfe-

quium denegarunt, illi vafa conclamare Tíffi, & cum omni

fupeilectile, Cetiam literaria,) Maulbronnam abire coa&i funt,

D

uno foco & una culina alendi.

Qui vero in clauftro rema-

nere ,

16

QàD — d- —— CA

eb

nere, quam in vicalitium , quod ajunt, confentire malebant

fed adminiítratorem redituum ad-

ili ibidem quidem reli&i,

jun&tum fibi na&i funt, qui cum Abbate relitus curaret. lia

redi-

quidem omnis Abbatum propria adminiftratio corruit

fed ita füunt adminiftrati

ut

tusque omnes non dilapidati

Abbates zeque ac adminiftratores ad- rationes principi red-

dendas fierent obnoxii.

N

$. XII.

Inter Abbatias vero A.) primo loco recenfebimus eas.

que antique .S. DBenedi£'i formuie nomen dederant.

I.) In-

ter clauftra illius formule primum nominamus Zimhufamum ,

Auguftanze dicecefeos

quod origines fuas a. Comitibus Pala-

,

tinis Tubingenfibus repetit, fundatum quippe olim a Mane-

poftea vero Anhufe, a

goldo, Langenavize prope Ulmam

quatuor Manegoldi filiis, Walthero, epifcopo Auguftano, Ma-

negoldo juniore, Adelberto & Ulrico exftru&um. Privilegia

quo illud Coenobium ab. Honorio Il. a. 1143. Coeleftino 1

Fugenio a. 1149. & Gregorio V. a. 1286. obtinuit , affert Be-

foldus m), Caroli V. vero confirmationem privilegiorum anni

153;. habet P. Braun. s) Prote&or illiius Coenobii fuit Dy-

nafta Heidenheimenfis

a quo prote&ionis jus ad noftros

Principes devenlt fed & ipfum Coenobium fingularia habuit

pos

s) in doc, red. p. 32

S

Bened.,

ad SS. Udahxcum &

») in BHeylage» ad notitiam hift,

Afram Auguftze extantibus. Aug.

liter.

de codicibus Mf.

in biblio-

Vind, 179t, 4.

thec, lib; ac Imp, monafter, ord,

QD

53

i

Ij

patronatus jura, quse ad Principes noftros tranfiere. Extant

etiam annaler monajfterii ! Znhufani ordinis S. Beneditfi a. Fri-

derico Plaukh JMonacho San- Ulriciano €9 Priore Anhufano con-

ftripti. o) Facillimum fe praebuit qui tum erat Abbas, Jo-

annes Agricola five Baur.

Ceffit enim ille. ceenobium fuum

fuo Principi literis reverfalibus, quas vocant, a. d. 15. Maji

1536. fcriptis, quibus omni jure fe abdicavit, contentus vi-

&alitio 15o. florenorum pecuniario, centum florenorum fru-

mentario & fex amphorarum vinario. p)

Quamvis eruditio-

nis laude haud floreret Agricola , vir samen fuit probus ani-

mique recti, qui Ulrici confilia de amplificando Evangelii cur-

fu laudavit , & mox ipfe matrimonium publice iniit & cum

conjuge. Bolhemii unice arands terrz , colendis & curandis

agris & pratis vacavit, quas a

greftes ejus occupationes vaþ

d.e v?tuperat Brufchius.

$. X

.2.) Secundum , formnule S. Benedi&i addi&um , coeno-

Pium eft Zyir/uaceufe ad fluvium Kinzig fitum $) , funda-

tum

o) P. Piacidus Braun, cui gravia

tempore fub Duce Ulrico tum Sue-

documenta debemus, l, c. P. 48.

cico Marte graffarte a. 163x.

eos annales operi fuo infernit, &

9) Sattler 1.

p. 71. Beyl, N. 33

ita de Plankio judicat, quod com-

Zahn p. 88.

pendiofe agat de monafterii Anhu-

q) Affert de hoc monafterio ali-

fani exordio, incremento & decre-

qua Autor przf, catalogi Conftan-

mento, de Abbatibus tam catholi-

tienfis doletque ejusdem defectio-

nem a dicecefi Conftantienfi, ad

cis, quam A. C, quod vero fufiori

ftilo agat de variante hujus mona.

quam olim pertinuerit.

m

ferii fortuna tum reformationis

r

C

18

Q252

3

CL

tum anno roos. cum confiio Gebhardi Conftantienfis epifco-

pi Legati Apoftolici a Rothmanno Haufenfi (de Haufen) Adel-

berto Zollerano (de Zollern). & Ludovico (Alwico) Comite

Sulzenfi a Pafchale lIl

Rom. Pont. vero a

IIOI

atque ab

Henrico V. Imp. a.'1123. confirmatum , quam Csefaris con-

&

inter eoS

firmationem alii etiam Henrici V. fucceffores

Cum inter alia Hen'i-

ipfe Carolus V. a. 1530. renovavit

cus V. Abbati fratribusque facultatem indulfiffet, advocatum

quem utiliorem fibi exiftimarent

lgendi

vel eo

fi

forte

gravis & inutilis accitleret

remoto alium fibi proficiendi

Ducem Teccenfem protectorem & advocatum fibi elegerunt

cujus fuccelfores cum ?ere alieno gravati nimis effent mol

Advocatia illa ad Duces Urslingenfes a. 1363. & eorum

demum extintcta familia ad Comites & Duces Wirtembergen-

fes delata eft. Succenfet Wirtembergenfibus auctor. przefa-

tionis Depius allegatz7e, quod hanc Advocatiam adeo exten-

dendam cenfuerint

ut fub reformationis pretextu monafte-

rium militari manu occuparint, ac demum Monachos a. 1550.

ejecerint , ultimum vero Abbatem Jacobum Maulbronne car-

ceri manciparint, ubi diu detentus tandem evaferit

Quam

parum fibi conftet hzec narratio

quam fit odiofa vque ac

falfa

ex illis excerptis patet

quae b. .Sattler collegit r)

Turbas Alpirfpaci exortas effe jam a. 1514. non vero contra

Principem , fed contra Abbatem Ulricum , ex annalibus €ce-

nobii conftat

Rufticanos motus iterum a. 1525. eíferbuiífe

&

») in Top, P. Il p. 276

GaD x Go2

AU

)».

& plebem Alpirfpacenfem graviter exceífiffe, non minus ve-

l

rum eít, fed & ift» turbze, quze armatam vim defiderabant,

nullum cum. reformatione nexum habent, quamvis nemo ne-

get, habuiffe Alpirfpacenfes fingularia jura privata, ad qux

L

commentatus olim eft Chriftianus Ferdinandus Harpprecht. :)

$

Alpirfpacenfe coenobium inter prima fere fuit, quod. Luthera-

1 formule femina deguítaret , quem guftum etiam Ulricus

Miferat inter alios eccle-

miflis Evangelicis mini(tris aluit.

fiaten quendam , qui populum ad novam formulam inítrue-

ret. Áliis quidem nova do&rina odiofa , aliis grata fuit, &

cum jufto morofiores effent conventuales , ecclefiaftes re ad

Principem delata , id obtinuit, ut Princeps turbas glifcentes

Abiere mox Conventuàles omnes, rixe aucto-

roeprimieret.

res, abbas vero Jacob Hohenreuter folus remanfit , & ultra

turbas, quas £nterimiflicar vocant , vitam protraxit, obiit

enim anno :563. ltaque certo is non fuit, qui Maulbronnz

carceri fuerit mancipatus, & ex eo evaferit, eft vero, quia

durante Interim & ob ejus refcripti rationes Abbatiwe fuit

prpofitus, inter Catholicos Abbates ultimus , & poft eum

inter Evangelicos primus eft Balthafar Elenheinz,

$. XIV.

3) Antiquiffimum ?eque ac celeberrimum , Benedi&inoe

familioe addidtum , coenobium eft ir/augien/e , dicecefeos

pi-

s) in diff, quze infcribitur

E jlores-" fparfi ad jura privata fmgularia 4l-

pir/pacen/[ia,

-

C 3

20

|QGuD a. — Gs2

t

Spirenfis, quod a. 839. ab Erlafrido Comite Calvenfi funda-

tum effe perhibetur, quam litem eo minus noftram facimus,

quod copiofe eam jam iluftravit b. Clirifimann t). Hirfaugia

mater eft, quze genuit illuftres epifcopos, Abbates celeberri-

mos , literatos infignes , congregationes monachorum celebra-

ÍIn hoc

tiffimas, coenobia difcipline laude florentiffima w).

etiam coenobium Ulricus a. 1535. le&orem quendam, Theo-

dorum Naismann, mifit, qui conventuales populumque Lu-

Torvis vero oculis eum excepit

theri formula imbueret.

Johannes lII Seultetus (Schultheiss) qui novo homini & a

monaítica difciplina plane alieno neque certum affignavit do-

Multo etiam

micilum neque vi&um erogavit neceffarium.

vehementius exarfit ira Abbatis, cum accepiffet, Najsman-

)

num publice pro fuggeftu verba ad populum facere, quapro-

pter tam acerbe in Naismannum inve&us eft, ut ifte Stutt-

gardiam fecederet inque finum Snepfii omnes ejusmodi vexa-

tiones excuteret.

Solatur ille virum , bono effe animo jubet,

labores pro caufa Dei & pro veritate fufceptos laudat , &

bono cum Deo Hirfaugiam remittit. ^ Abbas vero cito pede

querelas contra Naismannum

& ipfe Stuttgardiam tendit,

pro-

t) in Ge/chichte des KI,- Hiv[chau,

«) Frequentiffima Hirfaugize men-

Tübingen x782. 8.

Adde quae de

tio fit a Cel. Mabillonio

in fuis

Analectis & Annalibus ordinis 5,

Hirfaugia referunt Saier in top.

Crufius in Annaiibus,

Benedicti ,

qui amplus przecipue

P. 1], p. 261.

eft in laudanda Congregatione Hir-

& Trithemius

Abbas Spanheimenfis

faugienfi, de qua Abbas Guilielmus,

in chron. Hirfaug. de quo nuperri-

ut de omni medii zvi literatura ,

me exa&e differuit dign, Schmidlia

in progr, de illo chronico. 1792.

meritifümus fuit,

GaD

QR

21

E

proponit fat urmultas, turbari ab eo difcplinam monafticam

criminatur: Audiuntur focii, (conventuales) at illi in alia

omnia abeant, fuumque Abbatem egregie deferunt.

Laun.

ant principem , qui virum tam integrum & folertem mife-

rit: teftantur, Naismanonum verbum Dei folide docere & bo.

nam in populo fementem facere: rogant, ne princeps mo-

veatur Abbatis querelis , qui invidia motus catechetam vitu-

peret: obfecrant, ut ne Naismannus ex Hirfaugienfium tra-

&u avocetur.

Ex hac hiftoria ad oculum patet, quantum

decreverit inter Hirfaugienfes tum temporis eruditionis exi-

ftimatio, qua olim floruerant, quod nec ipfe Trithemius dif-

fitetur.

Omnis illa lis ita tandem fuit compofita ad. d. 5

Maj 1535, ut Naismannus uxore Calvam dimiffa, in Coe-

nobio remaneret, rebus vero Coenobii fefe haud immifceret ,

& Monachos ad obedientiam Abbati przftandam admoneret,

qui vicifim & Naismannum inftitutioni Monachorum vacan-

tem non amplius impediturum fe, fpondebat.

Quse cum co-

piofe a b. Chrifimanno referantur , id tantum adjungimus ,

quod Abbas quidem in Romanorum facris ad vitze finem ,

qui in.a. r551. incidit, permanferit, in Coenobio habitarit :

& vidum impetrato victalitio fuftentarit 7), a recipiendis

3

C 3

No-

v) quod Crufius 5o. florenorum

quidem 5o. fl. cenfeamus , reliqua

fuiffe perbibet; quam fummam Zah-

nius quidem juíto minorem cen-

vero, uti ex aliis etiam exemplis

patet, frimento vinoque conttitiffe,

fet, & soo. legi mavalt; ego vero

füummam

autfi, ad analogiam aliorum exem-

illam

jufto majorem

plorum ,

fummam pecuniariam

cenfeo,

Conciliari forfitan ambo

150. fl, fuiffe dicamus,

poffumus, fi fummam pecuniariam

"m

22

Geo

Va

Novitiis abftinuerit , illique, qui aderant, fatis bene veftiti ,

fuerint dimiffi, quod vero etiam Monachi, fere omnes for-

mule Lutheranw fubfcripferint.

S

XV.

4) JBlabyrenfe. Coenobium - dioecefeos. Con(tantienfis , S.

Benedi&ti formulze addictum , duobus circiter ab Ülmesfi tra-

&u-millaribus ad Blavam fluvium fitum originom fuam -

ve Sibotho cuidam , qui fe Comitem de Ruck apopellat w),

five Anfelmo Tubingenfi ejusque filiis Hugoni &' Henrico ac

Adelheidz , Comitiffe de. Enzenberg , H.inrici conjugi x),

debet.

Adelheidis ipfa Romam profetta, confirmat onem

fundationis a fe, marito & Leviro íuo facte ab Urbano Il.

P. M. a. 1099. impetravit.

Primum Biabyrenfibus Abbatem

Azelinum dedit Hirfaugia.

Variis calamitatibus expofitum

fuit monafterium Blabyrenfe, nec monachi femper parfimo-

niv fuerunt dediti.

Cum vero uti oppidum cum pagis, ita

& Advocatia monaíterii cum pagis & prediis & cenfibus

a. 1447. à Comitibus Helfenfteinenfibus ad Ludovicim Co-

mitem Wirtembergenfem jure emtionis perveniffet, jure fuo,

a majoribus accepto in reformando illo monafterio ufus eft

Ulricus Dux, cui vero cum Abbate Ambrofio Scherero Lin-

davienfi tam facili confenfu convenit, ut abbas cum fex il

lius

w) Ita quidem b. Sattlero intop.,

x) lIta auCtori prefationis cit,

P. II. p. 140. videtur. Comes de

Conftantienfis videtur,

Ruck eft ex ftirpe Comitum Pala-

tinorum Tubingenfium.

QD . Ge2

23

lius conventus Sociis religioni Luiherane mamus daret )

Abbatiam itaque Duci refignavit, & a. 1544. in monafterio

Blabyrenfi obiit. Excepit eum quidem a. t548. Chriftianus

Tubingenfis (Tubinger) cui hiftoriam fundationis illius mo-

nafterii debemus. Sed cum ille in turbas interimifticas inci-

deret, varia ufus eft fortuna , ultimus Catholicorum Abbas,

cui anno demum r1562. fucceffit D. Matthaeus Aulbeï, pri-

mus Evangelicorum Abbas z).

B XVE

5.) Eandem S. Benedi&i regulam profeffus eft Abbas

S. Georgii, dicecefeos Conflantienfis, in filva nigra, cujus

monatieril

fundationem di

i

l

genter

v

A

iluttrat ll. Gerbert a).

Debet illud origines & formam celebratiffimo Abbati Hirfau-

gienfi Guilielmo circa annum. 108o. Quomodo Advocatia il-

lius Coenobii ad Wirtembergenfes pervenerit, id diftin&e re-

fert

y) verba funt Fi/cülini in mem,

Uracenfi fu '?-zïzu,z't. ii

Ea vero, quze

Theol. Wirt. Supplem. p. 15. ubi

addit, proterve diéta videntur. nec

ad manufcriptam provocat, ex quo

fine cafligatione omitti poffunt,

ifta excerpferit,

» Em in hoc monafterio eft adluc,

z) De Chrifiüjano Tubingero- ita

qui titulum Pagelati gevit, Augu-

refert auctor przefationis Conftan-

Jtanae confeffionz additfus , dignita-

tienfis cit. ,, Marchdorfi naias ac

t quidem Jpe(labilis , ab iis tamen,

poftmodum a confratribus fuis, qui

quae Praelatum ecclefaficum decent,

Juce Udalrvico e mona[ierio ejetti eo

muneribus adimplendis longiflime re-

confugerunt

» in. Abbatem eletfas eff,

"iotus. ,,

Ecquis tandem in ea re,

Redii inde cum monachis fuis , Jed

qua plane nihil ad auctorem per-

non uifi ad graviores luffis 62 gerum-

tinet ,

xas toleraudas,

ZAb eo enim pau-

dicem ?

incompet?ntem ferat . ju-

lo pofí iterum wiolenter abduffus ,

diuturni carceris /quallores in arce

H

8) in hi&or.?lvæ nigrz T. p. 285

24

G5

-

28

fert Sattler ä); Opulentiffimum olim, jam nonnifi rudera

oftentat, ex turbis ru(ticanis refidua, inter quas ipfi Abba-

tis & conventualium fubditi, au&ores illius devaüationis,

Formule

odium in fratres pre fe ferebant virulentiffimum.

Lutheranz mordaciffime contradixit Abbas ]oannes, nec ea

do&rina alibi tum quam intra fines territorii Wirtembergici

admiífa fuit, in quo primus Evaugelicorum Abbas in annum

Nec iftud Monalfterium inter abrupta a

fere 1567. incidit.

dicecefi Conftantienfi omittitur ab Autore Conftantienfi, quem

(epius jam citavimus. —Licet ením, ita ille, cella j5. Georgii

ad vicinam civitatem Villinganam fe recipiendo nomen. [uum

flatumque regularem confervaverit , prater primevum tamen fun-

dationis lotum ab Hezelone €$ Heffone ajfgnatum plurima alia

'

pradia €9 bona amifit, in quoruss ja&fura wnicum hoc triffe fo-

latiut monaflerio refiduum . fuit, quod cum reliqua ditionis Ifir-

tembergice monafleria voraci hac flamma genitur fuerint. con-

fumta , ipfum tamen opima flamme fyolia relinguendo. vitam

JMMonachi enim cum

ac fubflantiam: /uam in tuto. collocaverit.

eorum Jdbbate rejeis , que de ampleenda feila Lutherana ipfis

offerebantur , iniquis conditionibur femel ac iterum expulfi, exi-

lii lorum fub tutela. giiffmorum Zdufrie Ducum . in urbe . Vil-

^

lingana invenerunt.

$. XVII.

6.) Sexta Abbatia diccefeos Würzburgenüs formule S.

absque

Benedi&i addi&a eft JMurrharden[is , cqjus origines

idoneo

b)k in top. p. 267.

QD

C

25

idoneo tefte ad Ludovici Pii teäpora protrudunt. Quantum-

vis vero mutila fit Abbatum feries, quam afferunt aucto-

res, id faltim certum eit, Abbatem Ulrico Duci cozevum fuit-

Ífo a. 1526. Martinum Moerlinum, cui a. 1548. Thomas Car-

linus & a. 1552. Hoffefs fücceffit, uti nec.id negari poteft,

a. r365. Eberhardo Comiti Wirtembergiv perpetuam obtu-

liffe fui Monafterii tutelam. & advocatiam Abbatem Conra-

dum. Moerünus, qui gratia apud Nobiles multum valnit, id

per eos obtinuit, ut cum Priore Carlino in monafterio mora-

ri ipfi concederetur.

Abbatis itaque habitu indutus fedem

quidem fixam in monafterio habuit, fed Abbatie prefuiffe

dici non poteft. Cum ille a. 1548. obiiffet, fücceffit ei quidem

Carlinus, inauguratus etiam fuit a chorepifcopo Wircebur-

Hoffef-

genfi, fed fub eadem lege, qua anteceffor habitus.

fius vero, ultimus Romane formulze Abbas, homo tam per-

ditus atque íceleftüs fuit, ut a. r572. Princeps eum officio

movere & carcere conftringere cogeretur.

Íta quidem coepit

3. 1574. feries Abbatum, qui formulam Lutheranam profi-

tebantur, quorum primus fuit Ezelius c).

S' XVIII-

L

| 7) | Septimum Ben

edidinz formule d) adícriptum mo-

nafterium eR:X Laureacmþ diccefeos Auguftanze, cujus hifto-

riam

c) Nefcio cur auctor Conftan-

minavit tamen etiam eas, quze dice-

tienfis hanc Abbatiam plane pree-

cefium erant Spirenfis & Augu-

terierit ,

nec verbulo nominarit,

ftanze.

Conftantienfis

quidem dicecefis

d) Inter 26. monafteria S, Bene-

haud fuit, fed Würzburgenfis: no-

dicti etiam Lorchen/e nominat Sten-

ge

26

n2 * — Ga5

riam compendiofe referunt b. Sattler £), & b. Chriftoph. vMatth.

Pfaf f f) Fundatum fuit illud Monafterium a Friderico Ho-

henftauffenfi Suevize Duce & ipfius uxore Agnete, À. 1002,

qui Benedi&inos in illud immifit g).

Privilegia Laureacen-

fia ab Innocentio Il. P. R. a Fridericol. Henrico Vi. Fride-

rico II. aliisque Imperatoribus fuere confirmata & auca.

Quinam viri Principes Stauffenfes zeque ac alii in zede clau-

ftrali fint fepulti, prolixe recenfet P/affíu:, quorum permulti

funt dubii.

Neque ea res ad liquidum aliter perduci potuit,

quam locali inveftigatione, quam inítituere fub idem tem-

pus, quo Abbatiam equidem primus ingreffus fum , juífus

eft Ill. de ochfletter , Collegii redituum ecclefiafticorum Di-

re&or, qui exactum de monumentis , quse Laureaci fuper-

funt, commentarium cum figuris delineatis ad Sereniffimum

Principem retulit, in mufeo manufcriptorum bibliothecze publi-

ce Stuttgardians alffervatum.

Advocati hujus Monafterii

primum extitere Imperatores Ducesque Suevi, Advocatiam

vero ab ipfis Monachis A. 1i291r. Eberhardo Wirtembergiæ

Co-

gel in catalogo ecclef.:colleg. mo-

Tub, p. 713. fq. & Fx;ancifcum Pe-

nafteriorum &c. apud P, Braun

iri in Suevia ecélefiaftica f, 536. fq,

Lc.o.67.

De devaftatione tractus Laureacen-

e) in TOPOgF. pQ IIa pc 27I. fqü

fis.a, 1525. teftem habemus Cle-

f) in oratione de fundatione, fa-

mentem S^iderum in-chronogr. 1.

tis, antiquitate & reformatione mo-

VII. apud P. Braun l, c. p. 25.

nafterii

aureacenfis. Tub. 1729, 4.

ubiita: AKuflici Hallenfes, Linpur-

£) Extat diploma fundationis

apud Crufium in .Annalibus Suevi-

genfes €9 alii 1200, numero mona-

fterium- Lorchenje €7 . oppidum igne

Cis P' II. L. 9. C. 2.

Befoldusm in

devafiarunt d. 1525.

docum,. rediv, monaít, Wirt, ed,

Lov Es

-

KX

H

CR

-

F

Comiti fuiffe 'trziditam, ex Crufo h) refert Pfqäïu:",' antiquio-

rem vero Innocentii IV. Bullam anni 1251. ad Clauftrum di-

rectam allegat Satt/er 7) quo jam tempore Comes Wirtem-.

bergize, cujus nomen haud exprimit, Advocatum egiffe per-

hibet Papa.

Quaenam vero poteftas cum jure Advocati» con-

juncda fuerit, id amplis verbis demonftratum dedit ill . Zi;-

denbachius &) & compendiofe effert Pfaffius, quod complexum

fit jurisdictionem civilem & criminalem , jus venationum ,

hofpitationum , operarum fervilium, jus tributorum , quz

monafteria folverint, jus convocandi ad Comitia provincialia ,

jus facrorum & jus facra ad verbum divinum reformandi.

Qui tum , cum Ulricus reformationi vacaret, Abbas mona-

fterio Laureacenfi praerat, Laurentius Autenrieth , interce-

dentibus pro eo Nobilibus, id impetravit, üt fedem fuam

intra clau&rum Afigendi poteüatem a Duce obtineret, ubi &

à. 1549.

" h) Annal. Suev. P,

re rechie Herrn erkanmt und. geehrt,

f. 176.

SQVLQ 3. c. II.

vor áenfelben Recht gegeben und. ge«

H

in Tobp. p c71.

&) in deductione , cujus titulus

nommeu , Erbhuldigung geleijtet ,

zu allen Landtügen befchrieben wor-

eft : gründlither Beweifi , dajff die

den, in Be[lell und Verwaltung des

Prülatem wnd Kibfler des Herzog-

Regiments und andern muneribus

thums Ilirtemberg vor 9go. 100. 150.

300. uzd melr djahven zu dem Land

functionibus und der Herr/chaft und

dem Land angelegenen Confultatio-

und Herzogthum llirtemberg gehü-

nibus mit gemeiner. Laudj/chaft. von

vig gewejen, der Herv[chaft und. des

Stüdien und ZEmlern ais Mitver-

Fürv['enthums Prülaten geneunt, und

?

r]

wandte participirt, und in allen Zn-

f

[

4

r unzerirennliche Gleder und Stün-

lagen und Landesbefchwerden mit

de des Louds gehalien worden , in

gelubt und gelegt haten €?c. 1645,. 4.

die Laudestheilungen kommen , die

Habetur etiam editio recentior &

Herrjchaft von IViriemberg für ih-

au

ior.

3*

Da

28

GD * Qe5

.

549. obüt

& fuccefforem , ultimum difciolinaee Romanee

fectatorem , habuit Benedi&um Rebítock , quo a. 1563. mor-

to, ab Udalio feries coeoit Abbatum Lutheranx formule ad-

dictorum , quos jam quadraginta numerant

Conventuales

a. 1535. Duci juffis obtemperare coacti

alii penfione pecu-

niaria, eaque modica, annua mactati

lii una femel fumma

certa donat!

tra quam nihil pofcere licuit

alii Maulbron-

nam íuftentandi ibidem ablegati funt

Rationes tamen ex-

a&tas earum rerum omnium iniri voluit Ulricus, quaxe in mo-

nafterio extabant.

$. XIX.

8) Ocavum S. Benedi&i monafterium eft d s

ft dicecefeos Conüant1enf S

quod Abbatem quidem non ha-

buit, fed Priorem , qui inter ordines provinciales nunquam

fuit relatus.

Nobilis quidam, quem Bernonem appellant

cum prazedium fuum ante nigram fylvam intra hodierni Duca-

tus Wirtembergici confimia pro zedificando monafterio affignaf-

fet, adiit Gebhardum Conftantienfem epifcopum, legatum tum

temporis apoftolicum celeberrimum, qui ecclefiam ibi fub. ti-

tulo B. Gregorii Papze & confefforis confecravit

Wilhelmus

vero Hirfaugienfis Abbas tres monachos & quiuque fratres

laicos fubmifit, qui in pradio ifthoc, quod denfiffimo nemo-

re horrebat, prima monafterii fundamenta jecerunt

Masgais

inde acceffionibus auctus . ille locus

per Priores ab Abbate

Hir(augienfi pendentes ,

gubernatus fuit,

quamvis monachi

obed1ent1æ Hmfaugænüum fe fubducere & propnum fibi Ab-

batem

QD

i

QD

29

Ép

batem confituere fepius moliti fint. Adierunt eapropter et-

iam Conciium Bafileenfe quod vero eorum conatus fregit,

& obtemperare Reichenbaceníes Hiríaugienfibus juffit, Tem-

pore reformationis Prior ibi erat Valentinus Wezel, qui

quamvis catholicus, Abbatibus tamen Evangelicis Hirfaugien-

fibus morem geffit.

Cum ille Wezeiius a. 1581. obiiffet , tur-

basque moveret Joannes Hugelin, qui Priorem fe geffit & in-

trufit, Dux Fridericus poft fat longas difceptationes a. 1595.

Prioratum nomine Abbatis Hirfaugienfis armata manu occu-

pavit, & priorem cum monachis ejecit. Ferdinandus II. qui-

dem edico fuo reftitutorio anno 1629. fereniorem monachis

auram polliceri videbatur, & ablegati etiam funt ex con-

ventu Wiblingano monachi Benedi&ini, qui in poffeffionem

ccenobii Reichenbacenfis immitterentur. Séd atra mox nubes

coorta monachos continuis agitavit vexationibus, qui tandem

poft pacem Weftphalicam, cum ftatus anni normalis ipfis. ef-

fet contrarius, loco cedere & ecclefiam vque ac monafterium

cum ommnibus bonis ac proventibus in manibus Wirtember-

gicorum Evangelicorum relinquere coacti funt. /)

S. XX.

B.), Premonfiratenfum reguloe adhsefit Coenobium Z4del-

bergenfe, dicecefeos Conftantienfis, fundatum a. 1178. a Volk-

$

nan-

l) Concordant inter fe in enar-

ler in top, P. II. p. 26s. & au&tor

randis Reichenbacenfium fatis Sgt- praefationis Conftantienfis.

É

D 3

G3D -- QD

39

nando, quem Fridericus I. in confirmatione fundationis a. 118r.

miniflerialem de Staufen appellat, confirmatum vero ab Ale-

xandro Il. & pluribus poftea Pontificibus & Imperatoribus

& multis privilegiis atque immunitatibus ornatum

Canoni-

ci Promonftratenfes primo ex Canonia Hothenfi

his vero

pex fiftere recufantibus ,

ex Canonia Roggenburgenfi eo voca-

, fub directione plæpoütoxum & Abbatum continua ferie

f1b1 füccedentium illud incoluere.

Extincta Hohenftaufenfun

Ducam familia, cum ex fide annalium Colmarienfium prz-

dia eorum quzedam ad Comites Wirtembergenfes pervenirent

facile accidit, ut hi in his etiam regionibus jure magiítratus

fupremi gauderent, quo jure

Ulricus etiam ufus eít, miíío

a. 1535. Adelbergam Michaele Brodhagio, qui monachis Ev-

"

angelium pr2edicaret.

Neque eum fru&u caruiffe, ex eo ap-

paret, quod Abbas Leonhardus Durr, qui anno 1538. obiit,

Lutheranam formulam amplexus fuiffe dicitur a Fifchlino. m)

Non omnino Lutheranum fuiffe ex eo etiam colligimus, quod

ab omnibus in feriem Abbatum Catholicorum ponatur &

ideo maxime laudetur, quod pacatam Goeppingze vltam ege-

vi&alitio fuo contentus.

Ob gravem jacuram quam

rit,

Coenobium a. 1525.

in turbis rufticanis fecerat ,

reftaura-

ri debuit integrum , quod opus cum a. 1548. abfolvere-

tur, novus ei Abbas Wernerus datus,

qui ad annum 'us-

que 1565. ultimus catholicorum abbas vixit, cui primus Ev-

angelicorum Abbas Chriftophorus Binder fucceffit.

Monachi

Wir-

£)) P, II, Supplem. p. 16

*

s

G2

31

E

Wirtembergia exulare, & Roggenburgenfäm Cánoniam , un-

de dimanarant, repetere maluerunt,

$ xw

L

C.) Canonici regulares ad regulam S. Auguftini fb fuo

Prafüle incolebant Ceenobium — .Denkendorfen/e, Conftantienfis

dicecefeos , cujus hiftoriam preeter Sattlerum n) diligenti cura

illuftravit Cl. Schmidlin, Stuttgardiani Gymnafil Profeffor, 0)

Invaluerat quidem circa principium Seculi XIL. ordo Hofpi-

taliorum , quorum curze id erat demandatum, ut eos, qui ad

fepulerum chrifti peregrinabantur, fubfidiis neceffariis provi-

derent. Cum vero grave perdendz iterum Paleftinas peri-

culum immineret, multos illud pios viros & przecipue S. Bern-

hardum permovit, ut ad fubfidium Paleftin;o & S. Se-

pulero precipue ferendum fideles excitarent.

Quibus per-

motus Comes Bertholdus p) omuia fua bona ploriofo Hiero-

folymitano fepulcro obtulit, a. 1120. ac. Monafterium S. Se-

pulchri in Denkendorf fundavit, eamque fundationem con-

firrmarunt Honorius Il aliique ejus. fucceffores ac. Conradus

Imp. cum aliis. Inter Prefules fuerunt, qui vicarii feu nun-

Ccii generalis S. Sepulchri per Germaniam titulo infignes erant,

& quamvis alia hujus formule monafteria 149o. ex Inno-

centii VIII. decreto ordini S. [oannis Hierofolymitani unita

fue-

M) in topo Po IIo.pn 252). f *

$) Cujusnam ille familie fue-

0) n Beytrügen zwr ^ Gefchichte

rit, de eo difputant Sattler & Cl.

des Herzogthuns

p« 16. fq.

Zü'r'tgmberg P,Il. Schmidin.

—

$

32

GD

d*

AAE D L

^

fuerint , Denkendorfenfä tamen monafte Jzi:g'ï primzevum fta-

tum femper retinuit, advocatiam vero ejusdem Comites Wir-

tembergenfes primo jure pignoris, poít Seculo XV. hsredi-

tàrio jure adepti funt 7); quod jus cum ad Ulricum Ducem

perveniffet, ita illud- a. r521. exercuit, ut proefentibus etiam

Commiffaris Wirtembergicis electus fuerit Proeful Uiricus

Fehleifen.

More füo itaque idem dux a. 1535. ecclefiaftem

mifit, qui Conventuales ia facris Evangelicis intrueret. Eam

quidem fibi moleftiam inferri, quamvis blande tractaretur ,

graviter tulit Preeful, fed nihilo fecius calices, patenze omnia-

que-ad ornatum templi pertinentia Stuttgardiam fuerunt

afportata. Et quamvis maximopere cunctatus, refiftere ta-

men amplius monitis haud poffet Abbas,:a Principe Conf-

*

liarius nominatus, qui mos poftea inter omnes Przlatos iu-

valuit, obtento victalitio Eslingam abiit ibique vitam com-

mode tranfegit.

Conventuales fere omnes formulam Luthe-

ranam fünt profeffij parochiis etiam proefecu.

Finito bello

Smalcaldico & irruente in novellam'eccleüiam formula Z/e«te-

rim, Eslinga quidem Denkendorfium repetiit Ulricus Fehlei-

fen, adminiftrationem monafterii denuo fufcepturus, quam

cum ob fenium curare amplius haud poffet, coadjutorem fibi

qui

Bartholomzeum ('fæjum r), Lu:heranis faventem expetiit,

cum

q) Cel. Scthmidlin f C.

Bavthol, Kaes, qui Udalrico Prae-

r) animofe in Kaefium invehitur

gofito. condjuior datas fuerat, fidem

auctor Conftantienfis l. c, in przef.

catholicam abjecerit, aique matrimo-

übi ita: ,, Funeflior vrae veliquis —

nio facrilege (2) contratio munus anu-.

hujus mona[flerii exitus. fait , cum

tiflitis cum ojjicto mar iti con]wuaceritoas

?

—

&&D-&'m

33

cum adminiftrationem cum redituum procuratore fufcepiffet ,

Tb

Fehleifen Eslingam rediit, ubi a. 1560. obiit. Ferunt, ipfum

Fehleifen, facris novis clam faventem auctorem fuilfe, ut lo-

co Conventualium adolefcentes in difciplina & literis infü-

tuendi in-Coenobium immitterentur illisque bonus.preeceptor

proficeretur, quod confilium omnïno ecclefiv fuit falutare.

NE

AXXIT..-

Alterum, canonicis regularibus ordinis S. Auguftini ad-

dictum Monafterium fuit Herbrechtingauum, dioeceífeos Augu-

ftanz. Inter feptem hujus formule conobia, quae Carolus

Stengelius apud P. Braunium , quem fupra nominavimus ,

recenfet, Herbrechtingeníe etiam expreffe nominatur.

Funda-

vit illud a. rr7t. Fridericus L. Imp. cujus diploma apud Be-

foldum extat.

Àn jam ante Fridericum conventus clerico-

rum fecularium prefto fuerit, qui tam perditam & luxurio-

fam vitam egerint, ut Fridericum moverint , ad fubftituen-

dos illis. canonicos regulares S. Auguítini, id nofira parum

intereft.. Majus vero momentum habet, quod Advocatia il-

lius monafterii poft extin&tos Duces Suevicos acceífio Dyna-

fti»e Heydenheimenfis tam intime connexa haberetur, ut qui

P.

Dynafta effet, idem etiam advocatia Herbrechtingenfium gau-

deret, quapropter factum eft, ut in divifione quadam Helfen-

fteinenfium Comitum a. 1532. reditus ex coenobio Herbrech-

tingenfi 4oo. Hallenfium libris (Pfund Heller) sftimarentur.

Quomodo illud ad Principes XVirtembergenfes pervenerit, id

E

re-

,

34

G2

^

E

Q2&D

referre omittimus. Ulrici Ducis tempore res erat in vado,

quapropter & fuo more illud reformare fufcepit, h. e. mona-

chos dimifit, & fuis ecclefiafis, quos eo miferat, curam fa-

crorum tradidit, Sua etiam [forte contentus vixiífe videtur ,

qui tum erat Abbas, Pantaleon Kesler, qui a. 1537. in coe-

nobio obiit. "Valentinus Bauchart, qui ei fucceffit, a Mona-

chis dimiffis videtur ele&us fuiffe, cum nullum extet exem-

plum, quod Ulricus Abbati catholico alium catholicum fub-

ftituerit, pauca etiam omnino extant de Baucharto veftigia.

ld vero certa fide conftat, quod a. 1549. ex edi&to, quod In-

terim vocant, Rulandus quidam Abbas in poffeffionem coe-

nobii immiffus fuerit, quem vero Chriftophorus tam blande

tractavit, ut, catholicorum Abbatum ultimus, a. 1555. in pa-

]

ce obiret, & tum primum formule Lutheranze Abbatem

conftituit Ulricum Schmid , quem ob pietate

/

m magni fecit

Chriftophorus.

$. XXIIL

D.j Opu]xeqntifïïma monafteria na&ti funt illi, qui Ciffer-

eienfium. formule fe addixerunt , & qui etiam in noftra pro-

vincia Abbatiam non unam habuere,

I. Prima inter eas

eft Z/ba Domini , dicecefeos Spirenfis , quod monafterium

a. 1148. a Comite Bertholdo Eberfteinenfi fundatum dicitur.

Ab hifce Comitibus Eberfteinenfibus Advocatia feculo deci-

mo quarto ad Comites Wirtembergenfes tranfiit, & confir-

mata eisdem ab Imperatoribus eft, quin & monafterium cum

alis in erecione Ducatus eidem fuit incorporatum & pro

merm-

280

-

$h

o,(

3;

þ

Maximam cele-

membro ejusdem conftituente declaratum.

britatem inter ejus Abbates catholicos na&us eft Lucar Gez

pertinacia fua , qua Udairico Duci reftitit.

Miferat ad eumn

Princeps a. 1535. Joannem Fridericum Thumbium & M. Er-

hardum Snepfium, qui a. d. 6. Jul. Ulrici Ducis verbis ei

denunciarent, ut pro canonicis ftatis horis S. Scripturoe the-

mata legeret & recitaret, ut Pfalmos decantaret, ut s. co-

nam fub utraque fpecie adminiftraret, ut Miffam & priva-

tam , quam auricularem . vocant, confeffionem abrogaret, ut

ii

-

onefta

pro cucullo Ciltercienfi ipfe & Monachi alia veftitus

forma uterentur, & ut quiin coenobio miniftrarent, honeilis

opificiis admoverentur.

At Abbas & monachi id pertinaciffime

v

denegarunt, caufati, id (ibi neque per confcientize fuze di-

&amen neque per ordinis fui ftatuta licere, obteftantes, ne

fimilibus juffis infiftatur.

Monuerunt Commiffarii Principis,

ut Abbas & Monachi rem maturius ponderarent, dederunt-

que iisdem, cum opportune cun&tarentur & moderatione uti

ífe videri vellent, fpatium de ea re deliberandi ad 23. O&.

usque; fub id vero tempus advenerunt Stuttgardia Rein-

hardus , Sachfenheimenfium & Philippus Vollandus Groenin-

genfium prefe&us , qui graviora jam poftularunt, uti fcilicet

Abbas & Monachi omnia vafa pretiofa, vafa qusecunque ar-

gentea , pecuniam prefentem , literas , rationes, calices, pa-

tenas, ornatus Miffaticos & reliquam ecclefize füpelle&ileri

Id omne Abbas con-

traderent, Stuttgardiam deportandam.

ftantiffüne denegavit, füpplicibusque literis Principem r'og.a-'

E 2

vit,

46

CHD a Q62

vit, ut ab eo rigore fibi temperaret

Cum vero Ulricus jut-

fa fua repeteret, feque jure fic agere poffe arbitraretur, no-

vos oratores a. d. 38. Oct. ad Abbatem mifit Balthaífarem

de Gültlingen

virum fancioris confilii praecipuum & cum

eo Prafcettos Ebingenfem & Neoburgenfem , quibus Ambro-

fium Blarerum ex ordine ecclefiaftico adjunxit

Stipati illi

funt manu militum armata

qui vim in occupando clauftro

adhiberent

Ventum etiam eít ad vim : nam cum nullo mo-

do Abbas in id confentiret

ut fupellectilem , literas ac ra-

tones traderet, oratores a vi adbibenda fibi temperare am-

plius haud poterant

Quamvis itaque illatam fibi hanc inju-

riam cgerrime ferret Abbas, & nihil magis doleret

quam

auferri crucem auream aliamque argenteam quidem fed au-

v

ro obductam

cui religio ea de caufía pretium tribuit

quod

inerant fanQze crucis reliquize , pretiofis margaritis ornatse

doleret etiam privari fe duabus Infulis pretiofis & pedo Ab-

batiali ; obfirmatus tamen animo ne fic quidem ceffit, nec e

fuo Coenobm disceffit ,

fed cum 4. monachis ibi remanfit.

Cum vero nec Princeps cederet, monachos abire juffit, Ab-

bati vero graviter injunxit, ut. tandem aliquando ciftercien-

lem veftitum deponeret , aliudque veflimenti genus grave &

Submifit fe tan-

viro ecclefiaftico magis dignum affumeret.

dem Abbas, non quidem ex reverentia principis, fed moni-

tis & precibus monachorum cedens, mox vero Langenfttein-

bacum fecelíit ,

ubi opima habuit pratdxa Alba Domini

ibi

vero Kal Martu 1536. coram notariis teftibusque fuit publi-

?

ce

Gaso

*

087

4'

ce proteftatus, depofuiffe fe habitum fuee ciftercienfium for-

mule, coattum quidem & invitum , admonentibus eum íuis

monachis, neutiqoam . vero eo confilio, ut vel regule vel

ccnobio renunciaífe videretur, cum fperet potjius, tempus

mox adventurum effe opportunum , quo focios fuos poffet

colligere & monafterium in priftinum ftatum reftituere. Quod

cum reíciffet Princeps, minas iftas haud effe negligendas ra-

tus, ut Abbatis molimina precideret, mifit militarem ma-

num, quz? Abbatem Stuttgardiam abduceret, ubi juíffu Prin-

Obüt ibidem Lucas Kal Martii

cipis carceri fuit inclufus.

1546. & fepultus eft. Vices ejus egit Cafpar Trippelmann

cui a. 1555. fücceffit Philippus Degen inito conjugio Evange-

[

lii do&rinam profeffus.

Sub Degenii infpecione, preceptori-

bus Jodoco Neobolo atque Georgio Bloffio, 18. clauftrales

alumni in Albam Domini immiffi funt. 7)

$. XXIV.

s) Neício,

O auctore b, Satt-

S. 26. addit. T. p. 76. ed. Lipf. 1694.

ler hift. Duc.

P.

H p

3. afferat,

plane nihil de facto hujus Abbatis

Ulricum ideo ad vim

efcendifie,

habet, Omnino etiam id, quod in

quod detexerit, Abbatem 30c0o, flo-

renos occultatfe.

textu afferimus fufficere poterat ad

Fifchlinus zeque

provocandam Uirici iram. Itaque

eam fümmam affeit, quam tripin-

nos cum Zahnio confentimus , &

ta milUa s«vcorum fultfe refert. Sed

rnmorem incertum de abícondita

ili antores, quos Sattlerus nomi-

illa & interverfa fümma pro fabula

nat

Befoldus in doc, red. », 228.

habemus, nec plebis adefpotas &

Crafius in Annal. Snev, P, HI, Lib.

aniles fere fabulas curamus , quafi

]. c. x1. nihil «crzrti. afferunt,

!, 40-

reconditus etiamnum lateret ille

cüs vero, quem alle at ex Secken-

thefaurus.

dorfü hiftor. Luth, L. 35. fect, $.

4 t

Qs2

i

(Q2.2

GE XOXINI.

2. Alter Ciftercienfium formuhe addi&us Abbas erat P;-

benhufanus.

Conobium hoc, diocefeos Conftantienfis, primo

quidem a. Lr83. pro Præmon&ratenübus, poítea vero r19r.

pro Ciftercienfibus fundatum a Rudolpho Comite Palatino

Tubingenfi, & a P. M. Innocentio IlI. & Gregorio 1X. & fuc-

cefforum nonnullis ac ab Imperatoribus Friderico L Henrico

VI. & aliis fuit confirmatum, ex quorum literis patet, quan-

tum provenubus abundavent illud Coenobium ,

cum infignes

& multi pagi nominentur, qui, quod in rebus humanis ac-

cidere folet, hodie non amplius extant

Tam infignes illi erant,

Abbas ibidem

ut fub Friderico, qui fub finem feculi XIll

fuerat, fexaginta Monachi cum centum triginta fratribus con-

*

verfis fuftentari potuerint

Singulare extat chronicon Beben-

hufanum, quo ufus eft b. SSteiuhoferus in fecunda. chronici fui

parte

Monafterio huic, prout aliis exitium attuliffe Udal-

hoc eft

ricum, dicit przffator Conftantienfis

ut liberalius

loquar, a. 1535. illud fuo more reformavit

Monachi folo ce-

dere atque in exilium migrare debuerunt, /pem tamen €9 ami-

mum recuperandi monaflerii minime abjecerunt, [ed, poftquam

Abbatia per :3. annos vacaffet, in coenobio porta coeli , guod

exules fratrer pie ufceperat

Sebaflianum . Lucium (Luz) alias

Hebenfireit. Zbbatem fibi elegerunt t) , proefente Schoenaugien(i

Abbate Sebaftiano ipforum vifitatore, & Henrico Abbate Maul-

bron-

t) fünt verba przfatoris Conftantienfis. cf, Crufium P. III, & Fifchl;-

»

"um in fupplem. p. 135

Eiäf) 4 — G9

39

æ»

brennenfi ac Bernardo Maier, majore Cellario in Salem, lo-

co fui abbatis.

Bebenhufam etiam ille a. 1549. d. 2o. Mar-

tii ediéto Caroli V. reftitutus, cum fociis rediit, qua tamen

poffeffione frui diu haud licuit.

Chriftophorus quidem qui

patri fucceffit, conceffit ut Lucius ad a. 156o. Abbatio prae-

effet, quo primus ex Evangelicis Abbas berhardus -Bidem-

bachius ei fuit fubrogatus. Lucius vero ob fenium Tubingam

fecelit, victu Principis liberaliori fuftentatus , ubi 1571. obiit.

S TAV

3. Tertius Ciftercienfium Abbas fuit /ulifontanur. — Coe-

nobium illud , dicecefeos Spirenfis , quod multis rationibus ce-

lebritatem in hiftoria ecclefiaftica na&um eft, fundatum fuit

a. 1137. a Walthero de Lmersheim , & a. 1148. eo quo

jam ftat, loco extrui ceeptum eft & poít varias viciífitudines

in Principum Wirtembergenfium clientelam pervenit w).

In

reformando eo coenobio, Ulricus eo majores invenit difficul-

tates, quod inter opulentiffima referebatur, & magnis poten-

tioribusque utebatur patfonis. Cum porro e reliquis coeno-

biis pertipaciffimus quisque, uti a novis Lutheri do&rinis ab-

horrebat, ita Maulbronnam relegaretur, ubi fumtu publico

nutritus fuit; facile accidit, ut fentina & feex malorum intra

ilud clauftrum coalefceret, & tot maleferiati homines con-

grederentur, qui pro aris & focis certaturi, eo unice tende-

bant, ut ftatum monafticum fervarent , & Ulrico novas in

dies

ku.) V, Satiler in t'op—ogr. P, II. cap. 43. $. 3.

[

[B4D

QD

4o

dies 1üo!e&ïas crearent, fta quidem legimus , Joannem En-

tenfus, Mulifontanum Abbatem, ut moliminibus Ulrici fe op-

poneret, primo Spiram, poft in Prioratum Peris fub Auftria-

ca ditione feceffiffe , eidemque ad [Judicium Cameree Imperia-

lis Spirenfis diem dixiffe, quod & mandatum contra Ducem

decrevit, ne Ulricus abbatem in admiuiftratione clauftri &

proventaum amplius turbaret, neve Conventualibus mole-

ftiam crearet.

Ad receffüm quidem Imperii Noribergenfem

atque ad pacum -Cadavienfe provocavit tum Ulricus tum

Elector Saxounip & reliqui Principes, foederi Smalcaldico ad-

dicti, qui ejusmodi fententias in caufis religionis omnino per-

horreícebant.

At in fuümma rei telan. orfi erant Abbas &

Monachi Mulifootani, quze non poterat non effe Ulrico mo-

»

leftiffima v).

Judicium etiam Camerale pro Abbate contra

Ducem fententiam dixerat, & quamvis monachi, qui Maul-

broasna remanferant, Abbatem etíam & qui cum 'eo abie-

rant, in jus apud eundem Judicem Spirenfem vocaffent, quod

Abbas evafiffet, monafterii literas, rationes & pretiofam fu-

idque agere viderentur ,

pelle&ilem quamcunque abftuliffet ,

ut Abbas reverteretur & ablata reftitueret : lis tamen illa

fuit diuturna, qua pendente Ulricus in poffe

ffione Conobit

rat&um Evangelii luce colluftra-

pgrman'fit, & omnem illum t

vit. Joanni illi , pertinaciffim

o & infenfiffimo Ulrici adverfa-

Ile

tio, a.

1547. fucceffit Henricus, Henrico vero a. 1557. ]oa

nes

v&) cf. Satiler l. c, P. M. p. 73—75. & 127. ad &. x537. & p. 92-

ad a, r536.

|

ss

Eu

G4.9. 4 i(7147]

4t

nes Waiblingenfis, qui poft femeftre Stuttgardie , ultimus e

4.

Romana familia demortuus, Joannem £Epplin primum Evan-

gelicorum Abbatem, habuit fuccefforem.

Fuerat ille e nu-

mero conyentualium Maulbronnenfium , qui formulam Luthe-

ranam erant amplexi, uti Scroppius & Vannius.

Primus ve-

ro uxoratus Abbas fuit Vannius.

$. XXVI.

$.. Ultimum Ciftercienfis formule ccnobium fuit Regio-

Jontauum , dicecefeos Auguftane , a Rom. Rege Alberto Au-

ftriaco a. 1303. fundatum , omnium "Wirtembergize Abbatia-

rum recentiffma , quze quomodo ad Principes Wirtembergioe

pervenerit, amplis verbis perfequitür b. Satt/er w) qui & com-

pofitionem memorat, inter Auftrixse & Wirtembergize Princi-

pes a. 1588. initam, qua Auftriaci Regiofontano Coenobio re-

nunciarunt, Wirtembergici vero Principes Auftriacis Cceno-

bium Peris, fuüb ratione Prioratus olim Mulifontano annexum

cefferunt, & quod Wirtembergize olim erat obnoxium Auftirize

permiferunt.

Iterata molimina eripere illud coenobium Prin-

cipi noftro tentarunt, immedietas etiam quaedam, quam vo-

cant, quam-nunquam habuit illa Abbatia, arte quadam in-

fidiofa illi tributa, rem vero omnem diremit pax Weftphali-

ca, quà Wirtembergia etiam hoc refpectu ex capite amneftize

& gravamigum fuit reftituta. Hinc & Carolus Stengelius in

T

fuo

(?) in topogr. p. 205f

42

. GD - Qs5

fuo catalogo x) Regiofontanum coenobium refte quidem inter

Ci(tercienfia affert , fed male inter feculari/ata refert.

Melchio-

rem Ruoffiam tum temporis Abbatem tam animofum adver-

farium habuit Ulricus, ut minis etiam eum terrere, Ferdinan-

di l. gratia fretus, auderet, male ipfi rem omnem effe ceffu-

ram, fi idem, quod de aliis coenobiis ftatuiffet, de hoc etiam

Coenobio ftatueret, quodfi vero Abbatem & monachos in ju-

ribus fuis non effet turbaturus, in reliquis quidem fe juftis

Ulrici defiderüis haud eífe defuturos.

Provide etiam & cau-

te cum tam minaci adverfario egit Princeps, nec quid iu Coe-

nobio fuit novatum ante mortem hujus Abbatis, quze in an-

num 1I539. incidit. Qui cum obiiffet, Monachi funt dimiffi,

& ecclefiaftze in eorum locum riffi, qui Evangelium ad Lu-

*

theri formulam preedicarent.

Rediere vero Monachi 'it&rum

a. 1544. 9) ad fuum Monafterium & Abbatem fibi elegerunt

Ambrofium Boxlerum , facerdotis cujusdam miffatici fil

ium

fpurium, hominem prodigum & luxuriofum, qui eapropter ut

Ícandalum amoveretur, a. 1553. captivus Uracum dedu&us

fuit. 1lli jam Abbas Evangelicus fucceffit Joannes Epplin ;

poftea Maulbronnam promotus.-

$. XXVII.

Nobiliffimas hafce acceffiones eo majoris fecit ecclefia ha—

ftra, quod mirum quantum illz contulere ad cognitionis hu-

ma-

x) apud P. Placidum Braan l. c,

fed mihi videtur a. 1549. ponendus

P. 62,

eiée, quo eadem rerum converíio

$) eum annum ponit b. Saiiler,

?

in alüs etiam coenobiis accidit,

G4D ^ GA

43

man? ftamina promovenda , ad ecclefiam ipfam confervandam,

ad patriam univerfam contra hoftes & in re trepida defen-

dendam.

Mendicantium . quidem clauftra, Dominicanorum ,

Francifcanorum, Auguftinianorum eremitarum, & reliqua fu-

perari multo facilius poterant, quia complures votorum gra-

vitate & vitz aufteritate preffi, fponte huic vite generi re-

nunciabant, quod, abrogata mendicitate, vi&um segre fibi pa-

rare poterant. Lubentes itaque illi eos audiebant ecclefiaítas,

qui Evangelium ad formulam Lutheranam praedicarent , cui

ea ratione przedicando erant impares.

Unica igitur prohibi-

tio, ne novos regulz focios infcriberent, fpes eorum omnes

dejecit, cum collapfa jam effet omnis de przftantia mendi-

cantium formul in opinione plebis exiftimatio.

Hinc fre-

quentior etiam ex hifce cenobiis ad alia facra erat tranfitus,

cujus eventus plures dari polffünt rationes fatis probabiles. Lu-

therus ipfe ex Auguftini regula Monachus prodiit, & omnes

fere Auguftiniani, animum, fapientiam, & celebritatem hujus

viri admirati , frequentes in ejus fententiam pedibus ibant.

Neque facile erat five rex five Princeps, qui mendicantium

caufam operofe tuendam cenferet, quod pauci plerumque &

parci eorum erant reditus, neque illud Advocatize jus, quod

in Abbatiis permultum in receffu habebat, in mendicantium

clauftris in cenfum venire fere poterat. - Eadem. fuit ratio

clauftrorum foemineorum, qualia erant. Offenhu/anum five Gna-

denzell, Lauffenfe, Kirchemio Teccenfe , Lichtenflernenfe , Pful-

lingenfe, Rechentshofenfe, five Marize corona dictum, Reuthi-

Fa

Hten-

T

44

nenfe, Steinheimenfe, Weilenfe aliaque.. Minus facilis fuit mo-

nialium reformatio, quam tmonachorum, nec a rixis cruen-

tis otium fuit Rechentshofii.

Cum vero prohiberetur no-

vitiarum defignatio, complures etiam moniales matrimo-

nia inirent , id quod lege 8. Maji 1536. conceffum omni-

bus fuerat; numerus quidem Monialium paulatim decrevit ,

fed femper remanfere nonnulle vetule fuperfüitiofe, quse ín-

tra claufuram vitam tranfigere ad mortem usque maluerunt.

Emerfit eo pacto peculiaris claffis rationum & redituum e mo-

nialium clauftris provenientium, e quorum adminiftratione ea

orta eft forma, quze Weiber - Rechenbank dicitur. Antiquam

vero formam obtinuit foeminarum nobilium conventus Obri-

flenfeldenfit, quamvis & ibi poftea Lutherana formula inva-

,

luerit.

Mature quidem & jam a. 1357. protectioni Wirtem-

bergenfium fe fubmiferant Obriftenfeldenfes, fed quod imme-

diate Caefari & Imperio fubeffe volebant, juffis Ulrici obfe-

quium denegarunt. lta fenfim eum adeptus eft habitum Con-

ventus Obriftenfeldenfis, ut hodienum feeminze nobiles ibi fu-

ftententur, quibus nubere, fi opportuna fe offerat occafio ,

& Íic conventui valedicere licet, Abbatiffze vero dignitatem fi

qua adepta eít, ea coelebs vitam tranfigat neceffe eft.

& XXVL.

UI Tertium idque non contemnendum diíciplinze caput

conftituunt /edes capitulorum.

Cum enim pr2efator Conítan-

tiendfis maximopere conqueratur, per provicie defeüionem ,

quam

?

G52

4 DBe9

45

duam funeflam ille, nos aufpicatam nominamus, ingentem fa-

&am effe Cleri diccefani diminutionem ; quaritur quesenatnü

antiqua eorum ratio fuerit, & quid jure novo in eadem fue-

yit mutatum.

Sedes capitulorum ea. fuerunt loca, ubi omnes

olim parochi, facerdotes (Frühmeffer) & capellani, qui ad Ca-

pitulum rurale referebantur, przfide Decano five archipres-

bytero conveniebant resque fuas five facras five profanas age-

bant z). Antiquiffima provinci noftrz Capitula erant Bra-

ckenheimenfe, Blabyrenfe, Boeblingenfe , Marbacenfe, Wein-

fpergenfe , Vaihiagenfe, Waiblingenfe, Goeppingenfe, Heyden-

heimenfe, Münfingenfe, Kirchheimenfe, Mezingenfe, Nellin-

genfe, Groeningenfe, Herrenbergenfe, Dornítettenfe, Ebingen-

fe. Complura vero capitula cum parochiis erant unita, quae

extero Principi parebant, & quod formule Romans effent

addicta, a communione cum formule Lutheranze fociis facile

féce-

&) Boehmer in inftitut, juris ca-

runt, & fingulis decanatibus deca-

nonici L, T. tit. 24. $. ro. rem ita

num feu archipresbyterum przefe-

cerünt, quem archipresbyterum ru-

explieat : ,,Plures Archipresbyteri

ralem vocabant, qui presbytero-

ab antiquo fuere in dicecefibus, alius

rum

quidem in urbe cathedralis dignita-

ruralium curam babebat. ,,

tem in capitulo gerens, qui urba-

'fhema hoc de capitulis ruralibus ,

nus: ali rwuri conjütuti decani ru-

& praefertim de capitulo rurali Reut-

lingano curate explicat b. Sattler

vales dicti, qui per parochias ru-

rales fibi fübjectas presbyterorum

i& Abhandlung von den Kuralcapi-

curam in facris peragendis habent

tuln fowohl überhaupt als auch des

fine jurisdiQione tamen, archidia-

Herzogtlhums und ehmaligen Graf-

eono delegata, ,,

Idem & $. 49.

fchaft. I'irtemberg, Stuttgardt Vy67.

4. idque corrigit, quod Cl. Beger

mohet : ,,aucta dicecefi epifcoporum

hanc in plures deeanatus diltribue-

ea de re fcripferat,

Ea

46

GD .a — Ga9

fecedebant. Alia erat ratio earum parochiatum, quee quidem

juris erant Wirtembergici, fed exteris Capitulis vinculo ca-

nonico erant adjun&z. Tales exteroe capitulorum fedes , quee

capitulis denominationem fuüam impertiebant, erant Hala Sue-

vorum, Munderkingen, Riedlingen, Trochtelfiagen, Hechin-

gen, Reutlingen, Rotenburg, Wila, vulgo- populariter Wei-

lerftadt, Rotweil, Villingen, Pforzheim , Brettheim, Schwai-

gern, Móskirch , Wormlingen ad Tuttlingam , Haigerloch ,

Oberndorf, Lautlingen ad Ebingam, & Boennigheim. Cum

nollet Ulricus, ut fuz ditionis parochiz ab exteris Capitulis

penderent, omnem ille exterorum influxum eo maxime pree-

cidit, ut ab exteris capitulis eas fejungeret, fuzque ditionis

Decanatibus fübjiceret , quorum 23. omnis noítra provincia

complectebatur a), ifti vero decanatus minifros ecclefiz re-

*

qui-

a) fi antiquum cuni hodierno

Zwifalto & Marchtalia iaferiore.

comparaveris Decanatuum indicem,

9. Balingen, Ebingen & Rofenfeld.

unitos olim complures videris, qui

IO0, Tuttlingen, . 11. Calw, Wilt-

jam funt disjuncti.

Eft vero Ulri-

perg & Nagold,

i2. Sulz, Dorn-

ci dicecefium ordinatio ifthzc,

I,

ftetten , Dornheim & Alpirfpachum

Stuttgardia & Canftadium cum pa-

pagis eo pertinentibus.

I3. Neuen-

is monafterii

Denkendorfini &

bürg, Wildbad, Herrenberg cum

ellinga.

2. Tubinga cum pagis ,

fuis pagis.

14. Beeblingen , Leon-

u

i ad Bebenhufam pertinent, 3,

Ü

berg, Sindelfingen & Merklingen,

racum extra Laichingam cum pa-

I5. Vaihingen, Groeningen, Bie-

gis annexis,

4. Kürchen, Nürtin-

tigheim & Afperg.

16, Hornberg

gen & Neuffen. s. Schorndorf cum

una cum Schiltach & pagis S Geor-

pagis monafterii Laureacenfis.

6

gii. 17, Maulbronn & Dertingen,

Goeppingen una cum pagis Adelber-

I8. Brackenheim ,

Güglingen &

genfis monafterii.

7. Heidenheim

Lauffen.

19. Weinfperg , Meck-

cum Herbertingen & Anhufa,

8

mül, Neuenfiatt, Leonftein & pa-

Gamertingen

& Hetingen cum

gi Lichtenfternenfes.

20, Bacnang

&

,

C^2

&

289

47

r

quirebant 50o.

Nec ex omni illa difciplina inta&tum remane-

bat

nifi Capitulum Reutlinganum & Suevo Hallenfe

Iu-

tegra vero capitula , quod recte monet prxfator conítantien-

fis, ut Tagerfíchen five Boeeblingen & Urach penitus ceffave-

re, Diocefi vero Conftantienfi adjun&tum remanfit capitulum

Neo/zufanum duod modo fex duntaxat parochiis conítat, & ex

tribus aliis capitulis conflatum eft , quae jam ad facra Prote-

ftantium referuntur, nempe ex L.«lmgano quod viginti duas,

ex Iuiblingano üve Canfladienfi , quod fexagintà & unam,

atque ex Kirchheimenfi ,

quod quadraginta feptem parochms

complectebatur

Ex decanatu Gappingano Conftantienfibus

fola remanfit parochia Eberfpach.

Ex decanatu Aeitlingano

fola parochia Groffengftingen, ex Mynfi igano fola Magolsheim

fupereft, a dioecefi Conftantienfi fervata , quarum prior Capi-

tulo Trochtelfingano, altera Capitulo Ehingano adícripta fuit

Ex ampliffino Decanatu Herrenbergenfi Conítantienfibus re-

manferunt parochie Aldingen, Weitingen

Entingen

Goet-

telfingen, Vollmaringen , Ergenzingen & Bildechingen, quoe

ad Capitulum Rotenburgenfe translatze fuerunt.

Plus minus-

ve, prout in Ducatum ertemberglcum excurrunt, diminuta

funt Catholica Capitula Villinganum, Wurmhnganum Rot-

wilanum, Ebinganum, Dornftettenfe,

Haigerlocenfe

Roten-

burgenfe

Hechinganum, Blabyranum,

Ehinganum, Mun-

derkioganum & Riedlinganum

Quod vero ea capltula ru-

ralia

& Murhard cum Almirfpach vico gen & Wineden, 23. Blaubeyren

coenobii Weiler,

21..

Marbach ,

Bottwar & Beilftein,

22. Waiblin-

üna cum Laichingen cum iis, quae

?L

ex przefectura Uracenfi eo pertinent,

$252

48

D

Gs2

ralia erozationes etiam pr?eftiterint , & rei pecuniarive ftudue-

i

rint, id facile ex eo colligitur, quod nullum fuerit Capitulum,

quod non fuum habuerit Camerariuam, quem vocabant, qui

publicas Capituli pecunias adminiítraret.

Donaífe etiam ex

fuis reditibus quandoque principi munu(ícula fubfidiaria , id

exemplo Eberhardi fenioris demon(tratur, cui im.fabfidium bel-

li contra Helvetios a. 1468. Capitulum. Urecenfe 25o. Myn-

finzanum roo. Leoubergenfe 2oo. DBoblingenfe 1r50o. Vaihin-

genfe 15o. Wilanum 200. Blabyranum 60o. florenos donavit,

& alia etiam dona cum e Paleftina ia Patriam rediiifet, ex

Capituli thefauro obtulit.

Quapropter de illis capitulorum the-

fauris aliter plane ftatuit Ulricus, Camérarios five adminiítra-

tores eorum abrogavit, reditusque ad zerartum municipiorum

D]

ecclefiafticum deferri juffit, de quibus infra,

$. XXIX.

IV. Ex Collegiatis, Abbatiis & Capitulis infignes reditus

percepiffe Ulricum , ea, quze fupra allata funt, fatis demon-

ftrant. . Comprehenduntur illi omnes fub nomine Ponorum ec-

clefiaflicorum , quorum quzenam fit natura, quzenam deftina-

tio, quid circa eorum adminiftrationem juftum fit, tum du-

bium multis fuit, qui certi quid ftatuere vix audebant. No-

lumus ea repetere 5), quze formula Romanenfis de illis nullo

modo alienandis vel fine confenfü eorum , quorum intereft ,

Curie maxime Romanz, permutandis, przecipit. Mutatio fa-

Cro-

b) Prolixius ea de re egimus in hiftoria Bullze in Ccena Domini T, I.

!

Q25

3.

d-

QD

49

crorum alias etiam circa eadem curas aliaque principia . fe-

cum tulit, fed nec de illis (tatim confentire & convenire omnes,

nec tum quidem cum applaufu excipere poterant eas dottri-

nas, quas fequens asetas ítatuit & probavit, competere fcili-

cet Principi univeríi populi nomine (quae tamen poteftas Prin-

cipi a populo demandata a multis fuit negata, alibi etiam

a populo vindicata,) non tantum fummum infpectionis & ad-

miniftrationis , fed & dominii jus, clericis ve;o non nifi ufum

fru&um, & delegatam, minime vero arbitrariam & reipubli-

cx damnofam adminiftrationem bonorum , quze univerfz ec-

clefi2e cenfentur propria. Natze hinc funt odiofiffimse . culpa-

.tiones & criminationes , Ulrico etiam inufte, cujus memoria

ad pofteros eapropter valde fuit vituperata, quod recentifli-

me a przefatore Conftantienfi factum effe novimus ; quamvis

ile Dux in deponendir, a(fervandis & ad pios ufus de(tinan-

dis, ejusmodi pecuniis perquam fuerit follicitus. Nec in fum-

ma rei a veritate abludunt, qui peccatum quandoque ea in

re fuiffe ingenue fatentur c).

Infontem vero fuiffe Lutherum ,

neque ejus doctrinis rapinas foveri, infignis ille locus ex ipfius

r eft

operibus probat, quem & Ven. P/ank attulit d). Aucto

Lu-

c) Fatetur id etiam Ven, D. Plaxk

d) Lutheri Opp, T. X, p. 1149,

in Gefchichte der Entftehun

des

ed. Hall. ubi jam a. 1523. ita do-

roteftantifchen Lehrbegrifs

om,

cuit: //eil nun bald folgen will ein

LI. p. 142, not. 182. ubi ita: £s ;j

gro[fer Fall der vorigen Stifte, K1à-

unleugbar, daft bey diefen l'eründe-

er und. Kapellen und der grüulichen

rungen nicht immev und nicht über-

Grundfuppen, die fich bisher wnter

ottlichen Dienflsnamen mit — aller

all nach den Grund/üzen einer firen-

a2:15

enin

1'

- gen Gerechtigkeit verfahren werde, U(;elt Reichthum gefüllt hat, d

So

C52

de

QD

Lutherus, ut magiftratus prohibeat, quominus novi focii clau-

ftris recipiantur, ut cuivis monacho libera poteftas fiat ex-

eundi, qui vero ob fenium, religionis fcrupuios, aliasque cau-

fas exire nolit, ut ne magiítratus illiberalius de illo ftatuat,

fed vi&um eodem :modo porrigat, liberaliorem etiam quam

antea. Idem fere fenfiffe Melanchthonem, ex confilio patet,

quod Senatui Noribergenfi fcripferat e). Quse confilia quam

exacte fecutus fuerit Ulricus, e modo, quem tenuit, fatis pa-

tet. Ut vero ea principia enucleatius proponerentur, & cer-

tius definiretur , quibusnam ufibus applicari per confcien-

tiam poffint bona ecclefiaftica , commune «confilium fcripfere

Theologi przecipui, e Saxonia, D. Juftus ;Jonar, D. Joannes

Bugenhagen, D. Cafpar Creuzinger , Philippus ZMelanchthon ,

»

ex Magdeburgenfibus Nicolaus

Zmsdorf , Nicolaus Scheubell ,

ex Haf'Hiaa Joannes Aymanr &

Baltþafar Raydur, ex Argen-

tora-

Hewn gewalüglich hilft das heilige

fich veiffen , und mich als den, der

JKvangelium , das wieder hervor-

Uvr[ache dazw gegeben hütte , zum

bricht — o ifi nun. dech darauf zu

ASchein vorteendeu, Denn wiewol ich

fehen , dafí folcher teidigen Stiffi Gü-

teforge , dafí meinem. Rath wenig

ter micht n die Aappuje kommen,

averden gehorchen, wenn es fo weit

und ein jeglicher zu fich veiffe, was

kommi, denn der Geiz iflein unge-

er evha/chen kan..— Darum habe ich

hor[amer Sthalk, fo will ich doch

gedacht in der. Zeit vorzukommen ,

das »eine thun, und mein GewilTen

Jo viel mir gebühret ,. anit chriflli-

entledigen, und ihr Gewiffen beladen

chem Raith wnd . Ermahnen,

denn

hüben, dafi Niemamd fagen künme,

jfintemal ichis doch muft getham haten,

dch hütte gelclueiegen oder zu lang-

wewn die. Klofler wnd Stfte ledig

Jam mich hóren laffen,

eperden — fo will ith auch das micht

auf mir liegen laffen, fo etliche gei-

£) Extat illud in Ven.

, .-Str:obeliïi

d

eige J'anfie würden folche Güter zu

Mifcell, P, IL, p. 165,

GD

.*..

Qa»s

5

toratenfibus Martinus Pucrür, ex Naffovia Erasmus Sarce-

riu;, e Bremenfibus Joannes Zmf'erdamur, quod Ulrico trans-

miífum fuiffe, ex ilo exemplari patet , quod . b. Satifer. (io

operiinferuit /). Pricipia theologica, quibus do&trinam fuam

fuperftruunt illi Theologi, eo fere redeunt, magiftratus effe,

cultum falfum abrogare & verüm confirmare, parochiis &

fcholis profpicere, neceífarium vidum parochis & fcholarum

magiítris parare 2); bona eccle(íiaftica effe ecelefice , qua- do-

minio eorum ulatur, magiftratus vero politici effe jus prote-

&Gio-

Bs LesBoldbDBeylN. 4

In-

ad pios ufüs ea effe omnino im-

ter Theologos vero noftrates, quos

pendenda; cuilibet magiítratui fe-

in ea materia confulnerat Ulricus,

culari in fua ditione competere jus

nominandi funt,

Graeter ,. Praeco

ea bona ecclefio . adminiítrandi &

aulicus, Scimepf, Vifitator & Su-

fi quid ultra expenufos fomtus reli-

perintendeus, JSchuirer, Cancella-

qui fit, magiitratum ut patronum

rius Univerfitatis, Straufi & Phry-

& protecCtorem pro cura & ftudio

2io.

Etiam hi a quieftione de vera

in ufus fuos publicos poffe conver-

ecclefia exorfi füunt ; nam Ulricus

tere, modo 1d moderate agat, ne-

eam ipíis quaeftionem ceu przeju-

que locum ullum effe five reftitu-

dicialem prorofuerat, an & quate-

tioni five fequeftrationi,

Ea erat

nus doctrina Evangelica e S. Scri-

fümma, quam per oratores fuos in

ptura & e principiis primitivae. pu-

conventu. Smalealdico a. 1540. pro-

rz ecclefiz chriftianze demon(ítrari

pofuit.

folide poffit?, Confirmatus Theo-

g) Craffiufculze occurrunt etiam-

logorum judicio, verum fe in eccle-

num notiones, uti de gentilibus:

fia fua induxifie Dei cultum , con-

uxd wanmns nit ifi als bey den Hai-

fequentiam inde deduxit, bona ec-

"den, da gend die Regiment nicht i

clefiaftica ad verum cultum perti-

vechter erdnung , und wanuns gleich

nere & verze ecclefize propria effe,

wei[ie gefchikte Leute find , als 4le-

enltum religionis, miniftros, paro-

xander und feine Gejellen gewefen ,

chos, przdieatores & fcholas ex

Jo ifis doch nur eiu. Hauf Cyclopum,

illis efle fuftentandos & alendos,

der one Gott ift und zur ewigen

Verdammnis verordnet,

pauperibus inde dþeberri fübfidia, &

o2

r

4 0867

$2

a

&ionis, beneficium dari propter officium , poffe deftitui pafto-

res minus idoneos, ftipendium fequi officium , nec effe libe-

ram donationem , quze eripi nemini poffit ; re&e feciffe prin-

cipes , qui falfum cultum in Collegiatis & clauftris extinxe-

rint, eam enim obligationem ipfis inferre primum & fecun-

dum Decalogi prveceptum , adminiftrationem vero eorum bo-

norum principi convenire, tanquam patrono, cujus fit prote-

gere ecclefiam ; /mperium nemini competere, nifi magiftratui

politico, cujus fit regere fua jurisdictione oppida & pagos,

non licere vero magiftratul ecclefiis eripere atque alienare,

fed debere , ea bona confervari, atque ex eorum reditibus con-

ftitui minifteria ecclefiaftica fcholasque , miniftros ecclefioe eme-

ritos fuítentari, ex penu communi in annonw difficultatibus

pauperes ali; &.fi quid fuperft , magiflrratui jur competere ,

fru&us eos percipi endi, quia ea bona debeat tueri , €9 ex caufa

religionis fumtur habeat infigney.

Optant fub finem, ut pro-

vinciales conftituantur delegati, qui audiendis & reddendis ra-

tonibus interfint, ut appareat, effe ea Lona, ecclefiaftica &

ad eum pr?ecipue ünem ordinata. /)

UC

&) Diftingui omnino debet zera-

fcripfit Ulricus. Bafis & prima fta-

fium ecclefiafticum univerfale, a/l-

minpa serarii ecclefiaftici univerfalis

gemeiner Kirchenkaffen, ab serario

erant illze pecunix, quee ex argen-

fpeciali municipiorum , aerario pau-

teis aureisque Monftrantiis five Ci-

perum, & pagorum, ubi füb voce

boriis, crucibus, thuribulis, vefii-

des Heiligen peculium ecclefize pa-

bus miflaticis pretiofis aliisque di-

genfis comprehendi folet.

In utri-

venditis redimebantur,

Ex zerario

usque generis zerario ratio haberi

Collegiatarum & Abbatiarum id

debet pauperum: eam enim legem

tantum aerario univerfali ecclefiafti-

B

co

Q6 - Q9

58

o

gO

Impugnant etiam illud principium , quo afferebatur, fo-

lum Caefarem effe patronum, cujus fit, ad verum & legiti-

mum ufum ea bona ordinare, ftatuuntque, ecclefias , fi Coe-

far homines & miniftros minus idoneos in illorum bonorum

poffeffhone tueatur, non debere ejus mandata ea in re exfpe«

Gare, fed earum effe, confilium ex re prefenti capere. Hifce

principiis imbutus Ulricus, 2erarium pauperum 7) per omnem

provinciam in fingulis oppidis inftituit, in quod id omne con.

ferretur, quod in Miffas, vigilias, luminaria, ceram, oleum,

in prabendas & eleemofynas dominicales , oppidorum & pa.

gorum , in San&um, den Heiligen, fabricam, confraternita-

tes,

co adjunxit, quod ultra &ïpendium

tatzo.

Competere fibi

Pralatorum & officialium clauftra:

qua»Princïpi

regnanti hoc jus in bona ecclefia-

lium, ceconomiam & preeftationem

ftica, etiam in conventu Confade.-

aliorum fumtuum . neceffariorum

ratorum Smalcaldicorum Francos

erat refiduum, & ex hoc reíiduo

furtano. 1539. conftanter pronun-

ipfe füfcepit praeítationem ftipen-

ciavit, idque non tantum i

n res,

diorum & falariorum eorum, qui

fed & in perfonas,

quin & ad 1ius

ecclefiis & fcholis inferviunt. Eum

Canonicum & ad jus patronatus

in finem etiam Collegium peculia-

re Confilium ecclefiafticum , .A7;-

provocavit, qnod fecum ferat, ut

patronus five collator, ad incitas

chenrüth , conftituit, quod eccle-

redactus, ex monatterii

proventi-

fiafticis & fecularibus conftabat, &

bue ali debeat.

illius Collegíi fuit, adminiftratio-

nem bonorum ecclefiafticorum cu-

j) Zrmenktaften , gemeinen Ka-

rare, ceconomize monaíteriorum &

ften für die Armen,

Ordnuung eins

Collegiatarum & reliquorum redi-

gememen Kaflen. für die Armen,

tuum confulere, ecclefias & fcho-

las vifitare , quare & olim & no-

wie der allenthalb im Für[tenthum

&irtemberg angericht. foll' werden,

^

Íftra etiam memoria dicebatur //ifi-

MDXEXX .

G 3

B5

GuD u —CeD

V

4

tes, aliaque ejus generis capita fundatum & impenfum fue.

rat, ficque na&um eft illud 2erarium reditus certos, cui ad-

jun&i funt reditus incerti ex eleemofynis publicis provenien-

tes, qux& iterum varii generis erant.

Quo. inftitato cavit ma-

xime Princeps, ne fui fubditi in aliena territoria fub mendi-

citatis proetextu evagarentur, & ne.peregrini mendici fuis fub-

ditis effent moleiti &).

Quod. vero caufas habuerint graviffi-

mas illi Theologi, impugnandi illud. adverfariorum principium,

fol-u.m Cofarem effe patronum , cujus fit ea bona ad. legiti-

mum ufum ordinare, ipfa Ulrici hiftoria confirmat: nam non

defuerunt, qui Ferdinando fuggererent, ut confiliis. callidis:

libertatem reformands religionis , pactis Cadanenfibus Ulrico

conceffam quovis modo impediret.

Duplicis generis machi-

v

nas illi adhibuerunt: Primo enim afferebant , promiffum fal-

tim effe, ut flatus I) prifiinus in Ducatu. Wirtembergico fer-

varetur, ubi tolerata erat aliqua Evangelii profe[fio, & mone-

bant, ea conditione contentum fuiffe Saxonix eleCctorem. Qui-

bus monitis inductus Ferdinandus literas illius argumenti ad.

Moguntinum dedit, quz id effecerunt, ut jam expoftular» cum

Saxoniv ele&ore inciperent & Ulricus & Philippus, facilita-

tem ei exprobrantes. Secundo caufabantur, id agi ab Ulri-

& in

co, ut Zwinglianum dogma proyinciæ fuze inveheret ,

P

"eum

&) Ulrici ordinatio de curando

ne five parentes (ive liberi reipub-

zerario pauperum capita habet exi-

licaee effent oneri-.'

mia, quze abunde demonftrant, quam

pie & folide ille Princeps ordini in-

[) facile apparet, quam ambigua

ter pauperes obtinendo & paupe-

fit hec expreiffo, & qualis anguis

in herba lateat.

*

rum foboli educandz profpexerit,

55

eum etiam fenfum Ferdinandus a. d. 15. Aug. 1534. fcripfe-

rat, ut fe&ze Zwinglianze neque in fua ditione locum daret ,

neque in aliis eam promoveret; quod facile a fe amoliti funt

& Ele&tor & Ulricus, cum animadvertiffent, fub proetextu fe-

€Ue Zwinglian2e Auguftanam confeffionem peti. De fenfu ve-

ro pa&orum Cadanenfiüm Ulrico & Landgravio, tum & me-

diatoribus & denique Ferdinando ipfi cordate refpondit Ele-

€or Saxonie, clare omnino & liquide Ulrico permiffam fuif

fe facultatem reformandi, neque unquam fe in pacta confen-

furum fuiífe, nifi firmiter conftituto eo capite 7) Neque ta-

men negavit, duas conditiones adjectas fuiffe, alteram de ca-

vendo Zwinglianifmo, alteram de non turbandis monafteriis,

quas' Ulrici jurisdictioni non fubfint, quo ipfo confenferat Fer-

dinanáus, ut ea, quze fuze ditioni fuberant, reformaret, &

inanis erat ila obje&io, qus » rem ad Cafarem ceu Patronum

referret. His motus Ferdinandus, literis r2. Dec. fcriptis ad

Ele&orem , bonam fidem agnovit, & duabus illis conditioni-

bus contentus fuit, idque etiam legatis Ele&oris, qui ab eo-

dem HElettore Viennam mifli fuerant, confirmavit.

Ipfe etiam

Ulricus literis 18. O&obris 1536. ad Landgravium exa&e rg-

fert, quomodo in reformatione cleri verfatus fuerit, retinuif-

fe fe paftores, qui ad Ewangelium docendum idonei fuerint,

fenibus quibusdam alimenta affignaffe , in monafteriis concio-

matores Evangelicos conftituiffe, miffas privatas fuftuliffe, mo-

nachis, qui manere in provincia voluerint, 4o. ad minimum

flore-

ä!

m) ,.;Sä"lamdorf in hift, Luth, L. III. Se&. 9, $. 26, Add. 1.

56

9282

*

(2292)

F

florenos annuos,. aut fummam quandam pecuniv, quam ali-

mentorum loco pa&i fint tribuiffe, qui neutram ex his con-

ditionibus accipere voluiífent, illis.alimenta in coenobio Maul-

bronnenfi obtuliffe , dato illis concionatore Evangelico, fed ple-

rosque regione fua excedere maluiffe; Abbatibus 4o0. aut 5oo;

Horenos alfignaffe, reli&ta illis redituum adminiftratione, fed

addito quzeftore, ne quid interverterent; hunc in modum trans-

actum cum illis fuiffe exceptis duobus, Maulbronnenfi & S.

Georgii in fylva nigra, duos alios Lorchenfem & Murrharden-

fem diífimulatos a fe quibusdam ex caufís fuiffe ; in monafteriis

virginum miffas & cantus Latinos abrogaffe ; ad ho/ritalia

plusquam o&oginta florenorum millia contuliffe & plura prefti-

turum eífe, penfiones ex parochiis epifcopo Confítantienfi re-

»

fervatas (con/olationes vocabant) vetuiffe. Qusze omnia Ferdi-

nandus non improbavit.

( X

V. Rituum etiam & ceremoniarum fub Ulrico jam inva-

luiffe fingularem fimplicitatem & fenfum liberaliorem, ecclo-

fiz noftrze honorificum omnino fuit, Teftatur ea de re 1) il-

lius ordinatio ecclefiaflica communir , gemein Kirchenordnung ,

quam 3. 1536. promulgavit s). Omnia fe ex S. Scriptura re-

petiiffe, monent Theologi illius autores, abhorrere fe a cere-

moniis, qu: fenfus tantum titillent, & quarum neceffitas nul-

lo verbo divino poífit demonftrari. Curaverat jam follicite- Ul..

fl«

1

n) eam etiam operi fuo inferuit B, Sattler 1. c, T. III, Beyl. N 45. b,.

QD 4 CA

57

ricas, ut in quavis ecclefia exemplar facra fcripturze compa-

raretur, ad quod recurrere quodvis illus membrum poffet

Curaverat etiam fedulo, ut ifta ordinatio

lingua vernacula

confcripta, omnium intelligentiz? pateret.

In capite de do-

&rina przecipit, ut fi parochus ecclefize immittatur, a Luthera-

ria formula adhucdum alienze, fumma ille do&rinze capzta folide

& jufto ordine proponat

ut illi bafi folidum fuperftrui poffit

zedificlum.

Poít ea ad pericopas Evaugelicas progrediendum

eífe cenfet, quibus plebs jam fit ex Romano ritu adfucta, fed

quam fit ite modus minus fufliciens & minus adæquatus id

ex €o patet, quod ipfe moneat, melius populo fore confultum,

fi integri Evangelifte in oppidis & pagis frequentioribus pub-

€

lice explicentur, coneionibus ommem ommino rem mon ab/oivi

quas non vult ultra unius horulz fpatium extendi, quod ho-

minis vulgaris intelligsentia non debeat obrui, quxe conciones.

vix intelligat, folertem S. Scripturze le&tionem eífe multo uti-

liorem. Cantus in vernacula confcriptos maxime commendat,.

animari 11115 pietatem & juventutis memori pios fenfus . Àn-.

Pallau in ómni vita proficuos.

Quoad veftimenti genus non.

amat togam choralem, Chorrock , toleraffe. fe eam , fed jam

effe abjiciendam & uniformitatem in vefte honefïa quren. -

dam nec minus longa, quze Pharifeismum fapiat, nec nimis.

brevi. Féfta religiofe obeunda nominat diem dommlcam Nata-

lem domini, Circumcifionem, pafcha, Exaltationem & redltum

in c,ælum Penteco&en o) Feftive agl vult dlem trlum re-

9) fed follicite cavet ab omhni

eundis mferenda.

Und Jollen. dzpje

eoactione confcientiis feftis his ob-

Tag doch auch ungefar gehalten, nnd

i£-

58

(QjD — a. — Q52

gum, ferias hebdomadis paffionis J. C. memorize facrze. quin-

:

tam, grünen Donneritag. & fextam , Charfreytag , annuncia-

tionis, purificationis Marivze , omnes apoftolorum ferias, diem

S. Joannis baptiftve , fed in his obeundis legem liberaliorem

fert p), ut non nifi tempus antemeridianum concione frequen-

tanda celebretur, pomeridiano vero omnis populus fuetis labo-

ribus vacet. Sexies per annum celebrari vult s. coenam, ad

quam przecedenti Sabbato concio proparatoria fit habenda ,

nomen vero fuum quemlibet, poft eam debere deferre paro-

cho, cujus fit coram altari quemlibet ad digne accipiendam

s. coenàm adhortari, fceleftos vero ab ilius ufu excludere,

Nulla hic omnino de

fed ea in re pacate & moderate agere.

confeffione privata fit mentio, fed ea legenda recitari jubet L.e-

gislator, quibus paucis mutatis, etiamnum utimur. llla Li-

turgie pars omnino Auguflinum aperte fapit, cujus pii fen-

fus verbotenus ei formulze infunt.

Quem vero autorem re-

ferat eadem, id ex lite inter Snepfium & Blarerum & ex ea

formula, quam tantopere urfit Snepfius, facile colligi poteft. 7)

Legends adhortationi immediate fubjungunt comfeffonem ge-

neralem , cujus formula eadem eft , qua etiamnum utimur ,

ul-

uti & abíolutionis formula a noftra, qua hodie utimur, n

lo

Nieman& fein. Gewiffen d;z;nit be-

- q) gib ich euch hin m dem Brod,

mein wwaren we[entlichen .Leib; gib

Jchwert werden, wie etwa der Brauc

ich euch mein eygen we[enMich und

gewefen,

warhaffiig Blut zu trinken,

Loco

p) Morgens predigen , und als-

vocis

1

daun dem lolk anzeigen, da[i fich

sacrament femper adhibetur

Nacdhmittag meuiglich an fein Arbeit

vox Wortzeichen,

eerfügen mogt,

$9

Jo verbo difcrepat. Liberaliores tamen ea in re erant Ulri-

cus & Snepfius, ut tres formulas ejusdem fenfus proponerent,

quarum optionem parochis & miniftris reliquerunt. [nftitu-

tionis vero verba uniformi ratione ab omnibus difüine recr-

iari, non cantari, voluit r).

In gratiarum actione vero poft

acceptam s. coenam minifítros pariter non ad unam adfítrin-

git formulam, fed plures proponit.

Catechismus provincialis

Com-

tum nondum exítabat, fed proxime erat proditurus.

munionem 2egrotorum quamvis privatam. ex confuetudine an-

tiquiffimorum noftrze religionis temporum defendit, qua etiam

9egrotis pars commuünionis domum delata fuit.

Que de pe-

dobaptifmo. in actu baptifmi przlegenda cenfet, ea muitum

a noífltra formula differunt, nec omnino adeequata elfe viden-

tur. Conveniunt tamen cum hodierna formula preces poft

collatum baptifmum factze. - Non nifi unicam quzeftionem pa-

trinis faciendam proponit, an velint, ut adduétus infans ba-

ptif

v) dieweil gemeiniich yeder , f-o

editione 1'553. monetur. fi adultus

laut redt , bas daun /o er fingt ver-

baptizetur, addenda effe, ubi de

flanden wirdt, — wollen wir folche

peccato fermo eft, verba : unud er

Ilort, damét fie von. menniglichem

Jelbs dazu gethan hat. ReCte etiam

gehórt und, verftanden ,| gejorochen

monet Cl. Strobel, vir optimus , zi

und uit gefungenwerden, Patet hinc,

Beytrügen zur. Literatur B. L. p.63.

quam mature ecclefia noftra a ce-

füb initia reformationis omnes fe-

remoniis otiofis fuerit repurgata.

De exorcifmo enim nec vola nec

re Suevize ecclefias ad amuffitn Hel-

veticarum fe compofuiffe, qua in

vefigium occurrit, qui & in fe-

re fint laudandz ,

cum Lutherus

quentibus hujus ordinationis edi-

nimius fuerit in retinendis

| ritibus

tiogibus omiffus fuit, id vero in

antiquze ecclefize,

H 3

6o

QD

GaD *

ptizetur 5); qua fatta refponfione nil amplius quzerit minifter ,

fed'inf'anvtem adfperüoiie ter fa&ta baptizat. Conjugium lici-

te initum vult coram ecclefia a miniftro confirmari. Subjun-

git in fine ihfïru&ionerp; pro miuiftris, quomodo afllii & mo-

ribundi fint 'folaiidi - & quinam ordo ,fgpulturæ debeat effe $

in qua alivqui'd'in&itutionis chriftianee accedat neceífe fit, ut

quid interfit inter. mortem Chriftiani & gentilis omnibus in-

notefcat. Sibi tamen refervat Ulricus, in prima hac ordina-

tione addenda addere, mutanda mutare. £)

158 XXIE

2) Ad felicius curandam difciplinam exa&iorinþ& fefre—

orunt

riori opus grgþ inïpe&ione, ubi tam copiofa erat miniftr

"

eccle-

s) Nulla itaque tum occurrebat

extant infignia Ducis Wirtember-

quzítio, an baptizandus infans cre-

giz. . Libellus ifte in 8. continet 5.

dat in patrem, filium & Spiritum

plagulas & feptem paginas.

É

SanCctum? fed de eo unice ageba-

hic idem autor, qui & ordinatio-

tur, ut infans in Jefum Chriftum

nem eam, quam Sattlerus ad a,

baptizatus ecclefize füse inferatur,

1536. affert, fcripfit.

Vertit vero

Mirum, quam liberalem ea in re fe

eam in lingvam Latinam pro paro-

preftiterit Snepfius,

chis Germanice nefcientibus, pro-

f) Extat etiam ecdefiafticorum ri-

xime pro Gallis Montisbeligarden-

iuum €9 caeremoniarum | Dwatus

fibus, Duci fubditis aliisque exte-

lIFirtembevgenfis vegula inufum quo-

ris, quze ratio effe videtur, cur ifta

srundam ; parochoram ,

Germuünice

edifio inter nos fit rariffima, Poft

nefcientium & Germanico in Latinum

alios decem annos iterum prodiit:z

verfa. Autore Erhardo Snepfo ec-

Kirchenordnung , wie es mit der

tlefíafle Stuttgardiauo x Cor. 14.

Leere und./ Ceremonzen. im — Für[len-

omnia decenter €2 Jecanduia ordinem

thum IPirtemberg angericht und ge-

ant A. MDXLIHI. in fine: Elübo-

halten werden foll,

Gedrukt zu Tü-

yota Tubingae ab Ulvito Morhàrto,

bingen dur:h- Ulrich Morhart Anno

Anno MDXLHI.

Sub finem in ul-

MDLIHI g. qu:ze amplior & lima-

tima pagina ejusque advería parte

tior eft, & 12. plagul?s conftat,

Q25 4 Ga2

61

$

ecclefi»» multitudo.

Erant inter eos, uti in rebus humanis

accidere folet, complures, qui fcandalis datis ordiném fuum

dehoneftabant; alii heterodoxiv fufpicione laborabant, quse

fufpicio Blareri tempore tam fortis & efficax erat, ut ipfe Jo.

Foríterus & Garbitius uterque Profeffor Tubingenfis , mallent

Reutlingze ab orthodoxo paftore Lutherano communionem ac-

cipere, quam. Tübingz Cingläancmrïx- more s).

Eo etiam

procefit genius illius feculi, ut parochis , qui libris Helveti-

cis feu Zwinglianis ufi fuiffe etiam in ipfo cultu videntur,

illi libri e manibus eríperentur & auferrentur 0). Ut vero

infpe&ioni in. miniftros ecclefix€ neceffarive confuleret Ulricus,

ad imita;ïonem capitulorum ruralium 2. 1547. in 23. Decanatus

[ 4

omneém provinciam divifit, & ita primus in eam induxit De-

canos a Confiliariis Vifitationis, qui Theologi zeque ac fecü:

lares erant, conftituendos.

Poft primos vero ita conftitutos

ele&io Decanorum Capituli huic fuit permiffa, confirmatio vé-

ro eorundem Collegio vifitationis refervata.

Prodiit Ulrici or-

dinatio Synodalis ) , qua miniftros miniftris fubordinavit ,

H5

&

$) 'Tubinga urgebat, (ita Jo.

v) Licere id fibi arbitrati fuünt

Forfter apud Cl. Strobel in vermifch-

Superintendentes qui tum erant

ten Beytrügen zur Literatur p. 144.)

conftituti extra ordinem, quibus e&

nifi participarem: de menfa paftoris

poteftas a principe erat demandata,

Cum vero ille modus valde odio-

proponentis panem

rofanum &

vinum Cinglianorum more, abirem.

fus effet, Snepfius jam ordimatio-

Ego vero potiorem habens verita-

nem ecclefiafticam fcribere conful-

tem Chrifti, quam hominum men-

tius duxit,

dacium, neque blasphemiam facto

w) Herzog Ulrichs Synodalovd-

meo approbarem , paffns füm mibhi

nung feimes Für flenihums d. d. z. Aug.,

repulfam dari,

1547. apud Sattlerum 'T. III. Beyl

h

« 89

02,

GuO a — GD

& omnia per Synodos a*gi conftituit; quam difcipline partem

)

a reformatis maxime ecclefiis conítitutam olim & retentam

fere hodienum obfervamus.

Decanos effe vult viros graves,

ftrenuos , bonze exiftimationis, five ia oppidis five in pagis fue-

rint parochi.

Decani ita more antiquo electi a. capitulis, &

confirmati a Confilio vifitationis ftipulata manu coram univer-

fo Capitulo fpondere debebat Superintendenti, velle fe officio

fuo religiofe fungi, fratres Capitulares fraterne amare, bo-

num promovere, maàlum avertere, nihil negligere, quod chri-

Ótianz religioni & patrize poífet effe damnofum.

Demanda-

tum itaque illis inprimis fuit, ut femel faltim per annum pa-

ftorem adeant, concionantem audiant, ab optimis & integerri-

mis viris de vita & doctrina quzerant, quosnam habeat libros,

»

qualia fint ipfius ftudia, an sgrotos adeat, liberos curet,

fcifcitaturi.

Vocatur in ipía lege hzec pars officii Inguifitio,

quz jam civilius Fiftatio vocatur. Si quid contra paítorem

fuerit delatum , eum ad fe advocent, fibique Camerarios & Con-

filiarios adjungant. Decani eft, novum quemque parochum ec-

clefize fuze commendare, & quomodo fit in officium fuum im-

mittendus & inveftiendus, & quzenam religiofxe cerimonize

fint obfervandze , id exa&e przefcribitur.

Quod vero in tam

amplis dicecefibus baud facile expedire omnia per fe poterat,

adjun&i Decano erant more antiquo Cameraríur & aliquof

Con/iliarii, qui vocati compareant & negotiis expediendis af-

fiftant.

Camerarius a Capitulo per majora in fcrutinio ele-

&u's- coram univerfo capitulo Decano fpondebat , omni fide fe

res

TNTTSS.

GzsO

N*.w

63

res fibi demandatas acturum, & cenfus five bona capituli re-

ligiofe adminiftraturum. — Agebat ille quandoque vicedecanum,

folvebat fumtus congregationi Synodi impeníos, rationes ve.

ro omni Capitulo reddebat, cujus nomine eas audiant & ju-

dicent Decanus & Confiliarii. Adfit Camerario ob negotia ex-

pedienda Pedellus.

Decani vero & Camerarii officium fit«non

nifi annuum, adeoque dignitas ipfa erat ambulatoria, quod

incommodum fubfequenti ?evo vifum fuit.

Confiliarii tres fe-

re vel quinque fuere, quorum erat Decano in negotiis capi-

tuli affiftere, & serarium Capituli five ciftam , cujus. clavim

cum Decano & Camerario habeat Confiliariorum setate ma.-

ximus, una cum literis fua cura regere. Capitularis erat qui-

[ 4

cunque parochus a Vifitatoribus five deputatis collegii Vifita-

tionis vocatus & conítitutus, qui tradito vocationis fuse te-

ftimonio £ve prafecto five Decano , debuit receptionem pete-

re, & receptus in Capitulum Decano obedientiam fpondere ,

nomen matricule capituli infcribere, & pro introitu folvere

ex centenis redituum libris unam , quam Camerarius in ra-

tiones referre, & pauperibus in folutionis termino definien-

do indulgere paulifper debebat. Synodus ipfa bis, vere & au-

tumno habita eft, quam vero fine prafcitu Superintendentis,

eujus erat, intereffe majoris auctoritatis ergo , decanus con-

fcribere haud potuit. Eo illa ordine celebrata fuit, ut primo

haberetur concio, tum cenfura fufciperetur, tum difputatio

five Collatio inftitueretur, adjungeretur exhortatio, & ftatu-

Poft prandium Camerarius ra-

ta .prï:elegerentur parzenetica.

.

tiones

m

kl —

F

SHEUUESH EE :

—

——

64

83»9.*.8255

tiones fua$ coram Superintendente Decano & Confiliariis pro-

pofuit

Cenfüram apérnit Superintendens

qui Collegium &

Decanum & Camerarium & confiliarios graviter monuit, ut

fi quid habeant; quod cifca vitam & do&rinam monendum

cenfeant, id libere proponant.

Qua facta admonitione Deca-

nusdifceffit ; ut abfente eo libere deeo a Supexmtendente pof-

fet inquiri; quo regreffo fmoque laco occupato, difceffit Ca-

merarius, & fa&a ipfius cenfuüra unus poft alterum ad ulti-

Quicquid notatum fuit;

id corani

mum.usque Capitularém.

Superintendente, Decano, Camerario & Confiliariis , fed ab-

fente Capitulo, vocato reo, ipfi aperiebatur, in quem five ver-

bis five tiuléis pro ratione deli&i fuit animadverfum ; & fi

in.fubfequenti Synodo ad meliorem frugem non rediiffe, de-

prehenfum fuit; delidum illius five reatus quicunque & com-

mittendo & omittendo contra&us coram univerfo Capitulo

tra&abatur, & fi in tertia fynodo poena etiamnum dignus cen-

Exceffus

febatur,

id Capitulum ad principem debuit referre.

vero: eos;^qüos punire magiftratus eft, omnes omnino punien-

EEE

dos pro gravitate deli&i fibi refervavit Princeps.

Capitulum

fortes fibi pmpnas habuit, quae ex vacantibus proebendis au-

Go funt.

" Quod fi énim parochus morte obiit, officium ejus

"h

ab omni capitulo füppleri debüit, quapropter & rata pars pro

vacatürz tempore ad srarium Capituli pertra&ta fuit, cujus

etiam erat, paftores feniores fublevare, fi filios. habuerint ad

literas idoheos, eos notare, & detractum viduze & libetorum

ita attemperare & moderari, nt Princeps nullam ex ejusmo-

di

— —

GSD. 4 QR2

65

h

di querelis moleftiain perciperet. Statuta, quze fpiritum Sne-

pfiauum fapiunt, diftinguuntur in fpiritualia, moralia & po-

litica, & funt fane pro genio illius 2evi falutaris do&rinze fa-

le condita. Nam fi ex noftri zvi difciplina judicetur , multa

erunt, quze obelo forfitan notaverit iniquus arbiter. Habue-

runt Capitula multa laude digna , libertatis civilis in illis ra-

tio habita, a defpotifmo religiofo ea fuerunt aliena, fuas res

fibi habuerunt, infpectio erat facillima, notari facile poterant

Sed diccefium amplitudo

parochi pravi & male audientes.

& Decanorum ambulatoria dignitas multa etiam fecum tulit

incommoda, quze minus quidem fentiebantur in provincia tot

calamitatibus exhauíta, qux:» non adeo magno abundabat ani-

marum numero, qcvo autem aucto vix poterat fubfiftere illa

Synodalis ordinatio Ulrici.

Quapropter etiam fimulac au-

&us fuit Decanatuum numerus, debuit illa dignitas ceffare

effe ambulatoria debuitque ad vitam durare. Celffarunt Ca-

meratii, Confiliarii, Decani & Capitulorum adjutores, de-

buerunt ceffare ipfa Capitula & alius plane rerum ordo a

Principe in ecclefiam patriam induci.

Sed quis non cum UI-

rico doleat, optimas ab ipfo fattas ordinationes, quas n*vis

fuis & imperfe&ionibus laboraffe non diffitemur, fub finem vi-

tx€ omnes fuiffe labefa&atas ingenti illa rerum converfione ,

quam Interim fecum tulit.

& J

VT. Quantum vero ad illuftrandam do&rinäm omnemque

omnino difciplinam liberaliorem valuerit Academia noftra Eber-

I

har-

F

:

o

6 -

GQ22

Q9

hardina, id cum annales noftri haud fileant, nec filere debet

grata pofteritas.

llluftre in illis nomen eft P/ifippi Melanch-

ihonir, quam ftellam , cura inter nos oborta effet, ab initio

negleximus, faltiim minus caravimus, dum radiis fuis omnerm

Germaniam illuftraret..

Sic tandem & nos tam cari capitis

defiderium inceffit, ut res noftras afllitas fua luce recrearet.

Studiis Melanchthon in ipfa noftra univerfitate vacaverat, &

vix egerat annum vigefimum fecundum , cum, qui jam no-

fter effet, au&ore Reuchlino ab Ele&tore Saxonize Witebergam

evocaretur, quam Scholam.in nationis univerfze fcholam con-

vertit. Magnui eum jam, cum Tubingz adhuc effet, fecerat

Erasmus aliique viri eruditi, nos vero fato quodam no-

firo haud curavimus, quamvis difcedente Tubinga Melanch-

thone, Simlerus deplorandum eífe toti civitati ejus. abitum

diceret, fubjiceretque, quotquot ibi effent. docti homines ,. non

effe tam do&os , ut intelligerent, quanta efTet do&rina. ejus

qui inde evocatus difcederet x). . Nec defuere, quos defide-

rium Melanchthonis eo rapuit, ut Univerfitatem noftram non

nifi illus opera feliciter reformari &. repurgari poffe. autu-

marent. Quibus vero au&oribus ufus ea. in re fuerit Ulri-

cus a. I 534. & quosnam viros Melanchthoni antetulerit , id

fupra jam docuimus y). Facile de eo conveniebant periti re-

rum arbitri, quantopere major in literis lux religionem ipfam

üluftraret , & id fane ab Eberhardo Probo abunde fuit prz-

fti-

z) cf, Ven, Plank Lehkbegr. T. T,

y) de 'ofig. & viciff, eccl. IV.

p.149. Joach. Camerarii Vita Mel, P, II, Se&t, II p. 14. x5, not; h. & i.

cd, Strobelianz p. 25, in not,

C

E

QD

67

fitum. - Jam vero de eo quarebatur, quantum major in re-

ligione lux ad majorem literarum culturam conferret , quod

ab Univerfitate Tubingenfi expectabant Ulricus & omnes bo-

nl

Quantis vero difficultatibus obnoxium fuerit illud confi-

lium, id jam ex eo apparuit, quod Grynzeus, adjutus etiam

a Blarero, parum efficeret ad culturam ftudiorum. Una ex

przcipuis difficultatibus ea erat, quam Profeíffores ipfi move-

bant, qui non fine fpecie contendebant, non fufficere Univer-

fitatis reditus ad moliendum & perficiendum opus, quod vi-

res eorum atque facultates fuperaret. .Ad eam vero exceptio-

nem non uno loco nec uno tempore refpondit Ulricus, libe-

Altera

ralitatem fuam. A;ademi;e ! gor; effe defqturam £).

diffi-

z) Id ad oculum äemon&ramus

di l?'äen

ter interrogavit, quid exifti-

'ex perbella, Phil. Melanchthonis ad

mem defiderari im fingul

is profe[fio-

nibus, 69 q

uomodo eis C

onfuli poffe

Senatum "Tubingenfem fcripta epi

ftola, quam ob momentum argu-

arbiirer,

Ibi cum [fimpliciter &i ju-

menti integram afferam, ,, Vlagni-

dicjum meum expofuifem, primum

fan&e ajji

*

rmavit, fe inter praecipuas

^co. l/iro Domino Reflori /4cademiae

Tubiugei

ifis , €7 reliquis do&[imis

partes vei

publicae Zcademiam pone-

& cdari[j

:gy

imis viris ejus Zdcademiae

re, & eloquenter expofuit , quan-

doftoribus

ias utilitates reipublicae tueatur Z4ca-

Juis amicis, S, D. — Firi

1 dubitabam, quin

demia beue con[lituta , quod extiti

clarijfmi, Eth noi

Iil. Princeps Dux llirtembergiae de

&a do&rina optimarum artium

fua voluntate ipfe literas. ad ves da-

tamen exiflimavi , me

nec propagari mec confervari re«

turus e[|ét ,

[igiones pofft,

nec retineri in ju-

vobis gratum

fatiurum e[fe, fi ego

u/ïltiao Ad £

uoque perfcriberem , quam honort-

diciis €9- Imperiis j

l

bat, hanc animo [u

io infixam 6j

ce de jtudiis deque Academia fen-

opiniouem , |e "

[

Deo ' gratiorem

tiat, €9 quantogere eam cupiat con-

cultum ullum gra

eft

[

are, nec alia in

fervare €9 ornave.

Pofiquam £enin

re ulla de ditione

[ua €? de po[tevi-

literas vellvas legit ?

infpexit ordi-

iaie melius mereri poj* »

quam fi

L

nationem , me fzd t accerfivit , ac

la

e[jieiat y

68

$A2 & Q9

difficultas ea erat, qua exteri advocati aut mox íterum abí-

Ddl

rent, ut Grynzus, aut fi Tubingee aliquantifper docebant ,

bar

uti Joachimus Camerarius, auram illam, quamvis optimam ,

Tel

ob tricas motas, ferre non poífent , fed Saxoniam tepete-

rent fere omnes, ubi pacatius & beatius vivere fe poffe pu«

ex

tabaut. Tertia difficultas pofita erat in fufpicionibus contra

qu

t

Zwinglianos, quibus laborabant omues Helvetii, & Blarerus

mas

ad

eficiat , ut ddcademia vefte conflitua-

ÍIMT.

€? ad juvanda ftudía &? ad invitan-

Hanc voluntatem. dicebat fe

0s dnimos extérorum , exiflimat id

Qu

"wnquam depofuiffe , tametfi harum

confiliium profaturum e[fe,

Scribes

là :

verum deliberatienes aliquandiu ex«

tur igitur ad. Brentium quàm pri-

f

traxilfet , oropter quorundam confi«

muïüg

Dabunutur ebiawi Litevrae ad

H parum accommoda lemporibus,

dliguem i Ctum., thodo ut vos ho«

Haec iü. Princps longa ovatioue

minem , ;doneum C9 ver[atum in fo-

d

commemoravit, meque vobis [ignifi»

TO iundiceiis , cujus voluntatem éxplos

cave voluib, u vobis cerio pérfuae

raverilis, .Me quoque ad Brentium

Qu

deatis, ipfum neque dcademiae ne«

Jeribere juffit,

Haec duxi vobis [ig«

que Profellorum utilitatibus defutu-

£0

vum e[fe, . De ordinatione veftra re-

nificanda e[fe, u €9 judiciwm prins

dpis de pablicis fludiis fciretis e[fe

i

fpond:it, fe fumma voluntate illam

gravil/imum €? honeft;fimumi

os

confirmaturunm £[fe , €9 commi/Turum

gro veftra prudentia €9 fide hoc prat«

lió

exeoiutionem ordinatlionis nominatim

Senatui dcademiae.

c ne quid

Jtabitis KReip. ut voluntatem "Princi-

ü

pis adjuvelis cupientis ftudia confer-

mora afferat iucominodi , addidit fe

Vare , nec deterviti vel iemporum dif-

tuj

brevi vem gpifeBlurum,

t redili-

ficultatiUus vel ini

quis judiciis fyem

N

uf , inguit, ! modo vera au&o-

de confltwenda —[chola abjiciatis,

ritate certior reddatur, ubi ac-

D. Sihardus €9 D. Leonhardus

t

Fuch/ius dilgentiam €? fidem di.

ceffione opus fit, €9 auomodo uti-

NU

gnam viris boais in nàigotio Acade-

liter. collocanda fit , mon defu.

miae juvaudo adhibuerunt,

Ego ine

to

rurun Jdcademie lberalitatem

vobis commendo ,

àc polliceor tea

"Artademiae mom

Q

fuam. — Coufllium veflram de accer-

fiudia aique officia

Jendo aliquo erudito prafelJore facra-

defutura elfe , fi qua in ve gotero de

1iQ

rim. lite

e^ ")

[

vums, iiei de &ijuriscon-

vobis bDeue meveri,

Bene 62 feliciler

valzte,

Nor&ingae 1536,

Qu

Juito vocando maxime proUat.. Nam

J&Q*ü&ä

66

bt«

immaxtme.

Eránt Profeffores, uti Foríter, Garbitius, qui pa-

it;

nem evcharifticum , a Blarero diftributum , pro profáno habe-

n ,

bant, & Reutlingam ut s. ceenam pie obirent, abire malebant.

ts

Tcüatur ipfe Melanchthon, fe ex ore Ulrici percepiffe, quod

n

earum rerum deliberationes aliquandiu extraxilfet, rropter

r

quorundam con[ilia parum accommoda temporibur. Quos fuggil.

let

TüS

id Melanchthon clarius in epiftola ad Camerarium (epp.

s

ad eund. p.269.) effert , multa quzftum efle de fide illorum,

n

qui przepoftere prius hzec negotia gefferint, inque alia epifto-

i

7

la ad Brentxum (Tom. Lugdun. p. 381.) refert , nihil opus ef-

i«

jj

fe commemorare, qualibus ufi fint confiliis primum Grynzus

& alii, qui ad Academiam conftituendam adhibiti fint, Prin-

cipem ipfum dixiffe, fcire fe Blareri normen officere Scholze,

ls

Quarta difficultas 1n

n

quamvis Blarer in fchola haud doceat.

g-

eo maxime pofita erat, quod preter Profeffores

qui formue

i5

h

he Lutheranz ) erant addi&i, & przeter alios qui cum Zwing-

h

lio & Hlelvetiis faciebant

(Z

alii adhucdum aderant

qui fa-

cris Romanenfium addicdi, ab illis zegre fe divelli patieban-

tur

Primus inter eos erat Z«imbrofius I/idmann ecclefioe prze«

pofitus & Univerfitatis Cancellarius ,

qm à. 1555. clam Ro-

$e

us

thenburgum fecefferat , proetexens nolle ie Pfalmos in verna»

culam linguam COnverfos in ecclefia cum reliquis canete, au-

f

[

tore Fifchlino in Supplem. p.2e. quei referre legimus, eum

7

7]

quamvis iterum iterumque honefte requifitum redire tamen

noluiffe, ita ut inde ab À. 1536. ad 1539. ob ejus defe&um,

qui veniam nomine Caefaris dare debebat, magiftri creari haud

l

[»)

pof-

79

G55

€

buge

poffent, quo ratio tandem UIricurb-inovit, ut Schnizerum

fett à

Cancellarium conftitueret.

Ea de lite referre etiam Camera-

at ai

rium in vita Melanchth. legimus p. 16:. & de reftauratione

j 0

Tubing/e. p. 141. Et qui inter Theologos jure facultatis tum

elet

gaudebant, Petrus Brunus, Kirchoteccenfis, Praepofitus a. 1443.

Tuj

S. Petri in Sylva (zum blawen Münch im Sihünbuch) Gabrie-

ais

lis Bielii difcipulus, a. 1422. vero Theologiz fcholafticze Pro-

E

feffor in Academia Tubingenfi, oCctava vice a. 1534. ector,

ts dt

a facris Komanenfibus dimoveri nullo modo poterat. Vir is

diico

erat acutus, qui multa fapienter monuit, & cum atatem ad

pea

annum usque nonagafimum produxilfet, a. 1553. obiit, ve-

tur,

geta femper valetudine ufus.

Magna is inter ftudiofos auzto-

wl

ritate, magna gratia ob applaufum valebat, quem in theo-

EH

logia fcholaftica docenda fibi comparaverat, quapropter cum

(

antiquze religionis effet tenaciffimus, difcipulis etiam fuis,

Beurlino maxime au&or fuit, ut ne a Romana ecclefia de-

Q

fcifceret.

&

d

G XX

far

Quantumvis itaque quam maxime optaret Princeps, ut

ls

theologum biblicum nancifceretur, noluit tamen Prunum, vi-

ni

rum grandzvum & gratiofum officio füo movere , nec fcho-

lafticam Theologiam vi Tubinga expellere.

Confuluit itaque

ee]

D

viros exteros, celebritate nominis valentes, & cum jam Wi-

teberga a. i53

m

. evocaffet Joachimum Camerarium , intima

P

amicitia cum Philippo conjunéctum, Melanchthonem etiam ad

f

3ni

fe invitavit, ut ipfius confilio uti poffet. Hinc de itinere Tu-

bin-

Q2

3ur

N

(2

3*

TA

rum

bingenfi ante conventum Francofurtanum inftituendo ita re-

fiera-

fert u).

Quod felix fauflumgue exfpatiatus um ad eJoachimum,

110 e

ut amici Jumma fide, prudentia C? do&rina prediti fermouibus

indulgente Saxonize

S tuti

yoer aliquot dies fruerer.

Ita Philippus ,

ele&ore, ut rationi ftudiorum confuleret, die 24. Sept. 1536.

I

ab amicis Camerario, Fuchfio, Sichardo

abti

"Tubingam advenit

aliisque benevole exceptus

fed :18. OG. iterum Tubinga di-

T)-

B/ï;)

fceffit

Quam attente omnia circumfpexerit, res ibi geftze fa-

eof,

tis demonítrant

Seétarum ftudium & antiquum penalifmum

Ut

difcordias maxime realium & nominalium maximopere vitu-

m

peravit, quze fe&ee füb Aquile

& Pavonis nomine graffaban-

re

ut hiftoria

ut Ma-

tur.

AuGor fuit,

ut Ícienti» utiliores,

20:10«

ut literz? huma-

thefis, ut linguze antiquiores & orientales ,

tie-

ul

niores, ut literatura. clafficorum fcriptorum , Romanorum a

Camerano maxime ,

& Grecorum a Garbitio przecipue ,

do-

(uis ,

*Jcerentur

Facultas Theologica non poterat non ei difplicere,

à de

& neque Brunur neque Keuffelinur ad ipfius palatum efle vi-

debantur, quamvis Koeuffelinus nova piane methodo eccle-

fiam Romanam defenderet. :

Hinc quavis occafione in epifto-

ut

lis id repetit /), parum fpei de Academia noftra eífe poffe,

j V

mh DBrentiur ad nos concefferit ,

jw:sconfultum habuerimus

(l«

celeberrimum. — Przfens etiam Ulricum Ducem Nürting?e adiit

inqu

Philippus, a quo quam honorifice fuerit fufceptus, ex epiftola

j M

a3d Re&orem & Profeffores Tubingenfes fupra allata retuli-

d.

mus; quam liberaliter vero ab eodem donatus in Epp. ad Ca-

j d

11e-

t Tu-

$) Epp. ad Cam; p. 274

4) in Epp. ad Cam, Lipfize 1569:8. p. 268,

bit-

£7£

GeD - Qu

é

merarium p. 269. ipfe refert

Princeps regaliter mihi donavit

h

aureor cenítum

Collocuti inter fe erant Princeps & Melanch-

)7tl

thon de ordinatione a Profefforibus Tubingenfibus fa(ta & Ca-

,

merarii ftylo exarata, in qua conftituenda fuss partes habe-

»

bant Sichardus & Fuchfius; de facultate theologica ejusque

»

Á

tum miíera facie, tum neceffaria reformatione & mdulgentla

in veteres fcholafhcos Brunum & Keuffelinum adhibenda ,

:

ne Coefarem lacefferent,

quibus ,

libertas religionis fuit con-

»b

ceffa; de ordine jurxsconfultorum in quo Sichardus pree re-

»

hquzs eminuit; de medicorum ordine, in quo Leonbardi Fuch-

»ta

fii merita, cujus horti Hefperides multum inclaruerant, aliis-

jl

que gravibus piis defideriis. Tandem convenerat inter Prin-

xl

cipem & Philippum , ut ex aula Ulrici Philippus ad Bren-

»

tium fcriberet, quae epiftola c) tantum momentum in eccle.

J

fix* noftro hiftoria habet,

ut integram eam inferere juvet.

"

,Diutius opinione mea hæü Tubingz. Quare cum nunc Co-

»p

,mites mei properent, non potui ad te deflectere, cum qui-

2

,dem maximopere tecum de pluribus rebus colloqul cuperem.

»

»,Has autem literas in aula llluftriff. Princ. Ducis Wirt. reli-

,qui, propterea quod cum mecum 1ll. Pr. de Academia Tu.

a

»bingenfi locutus effet, cumque de te accerfendo deliberaffet,

»c4

J)(

»Voluit, ut ego quoque ad te fcriberem, tibique ftatum Aca-

,demiv defcriberem , ut intelligeres

z

quam fit neceffe te ec-

,,cleüæ & fcholw in eo loco opem ferre.

Scribet autem ad

k

»te, ut arbitror, etiam ipfe Princeps, fed voluit meas literas

uberio-

€) Epp, Phil. Mel. Tom, Lugdun. p. 381.

ü

13

u

,uberiores effe. Itaque initio fummam deliberationis noftrze

nch.

»tibi exponam.

Nihil opus eft commemorare , qualibus ufi

n

.Ünt confiliis primum Grynzus & alii, qui ad Academiam

Dicam tantum de pr2efen-

Ype.

,conftituendam adhibiti funt 4).

Iu

,ti ftatu. Profeífores eloquentize & Philofophize aliquot ibi

»idoneos reperimus.

Et jam de Micyllo attrahendo agimus

entia

,& Mathematicum quzrimus. In jure et(i vir do&tus & in-

nda,

COl«

»geniofus Sichardus, tamen huic adjungi aliquem fimilem

, f&

,,oportet./ In Theologicis Profefforibus au&oritxs & dexteri-

üch«

,tas, qua opus eft in explicandis variis rebus , defideratur.

lil

,Itaque non dubitamus , quin Schola fit iterum futura fre-

na

,quentior, fi JCtum na&i fuerimus idoneum & -Profetforem

yfer«

facrarum literarum , enjus auctoritas & doctrina reddat fcho-

Etfi autem Ífciebamus, te ita addictum

"2

»lam illuftriorem.

Vet,

,effe civibus tuis, ut deferere tuam ecclefiam perpetuo non

(o-

»poffis , tamen petit Ill. Princeps Dux Wirt. ut annum unum

»Tubingz effe velis , donec interea quxratur idoneus alius

Qüi-

(giin

,Profeffor, & fchola melius audire incipiat. Habes, quid pe-

eli-

,tat lll. Princeps. Nunc expende, quam magno & graves

[9«

,caufe fint, qux te amantem ecclefioe Chrifti, patriz , ftu-

,diorum publicorum incitare debeant, quominus recufes hoc

ffet

äca-

,officium Principi, cupienti bene mereri de rebus communi-

&*

»bus, przeftare.

Ac primo non deterreant te ea, quve antea acta

funt.

al

fs

d) Patet hinc, tutm quidem Bren-

errare Fifchlinum Mem. p. 25. qui

lo

nc vocationem ad a, 1534 alligat,

fium adhibitum nondum fuiffe, & þa

K

74

Q52

*.

funt. Mallem & ego in ecclefia ordinanda fecutos fuiffe for-

,

,mam, quam tu delinea(ti.

Nam . vidiinus.

Princeps ipfe

»là

"dicebat, fcire fe, Blareri nomen officere fcholze.

Non docet

lu

»in fchola Blarerus. Ac facile tuus adventus multa fanabit,

,

»ceffurum etiam illum prorfüs audio.

Hoec przefatus füm ;

»

»quod fciebam, tibi in hac deliberatione has offenfiones ob-

"Pr(.

»

frepere, quas cum difcufferis , animo velim proponas, quan-

»tum profuturus fis ecclefio? in tota ditione.

Studia refti-

,,ab«

tues, Academiam rurfus excitabis; fanabis horribiles offen-

hi

»fiones animorum in bona parte ditionis. |Scio enim & ve-

,

»fe comperi, expeti te votis civium & omnium ordinum. [n-

ylte

»tellexi enim eos vehementiífime abhorrere ab omnibus, quos

NU

»fufpicantur cum Cinglio fentire.

Nefcio an in ea parte di-

B

»tionis fueris: fi fuiffes , animadvertere .ex vultu, ex fermo-

N

,nibus omnium honeftorum potuiffes, quantopere defideren-

à1

»tur do&ores, qui ecclefive melius confulant.

Quare te rogo

»

»Propter chriftum & propter falutem illarum

ecclefiarum, üt

wj

»lubingam ad tempus commigres.

Et fcis, quantum refe-

l

.fat, confervare ftudia literarum & optimarum artium.

Si

lt

»patieris, ibi extingui do&trinz ftudia , quanta barbaries in

V

»Dona parte Germaniz futura eít? Kt barbariem comitantür

fej

,confufiones religionis ac dogmatum.

Concedit enim locum

,ineruditis & fanaticis,

lpfe intelligo, nifi tu adveneris,

,Rlultos do&os viros, qui adhuc fpe quadam hsrent Tubin-

B* , inde deceffuros effe. — Vides negligi ftudia literarum in

;

ton

»tota fuperiore Germaniw parte.

Quare opus eft anniti, ut

M

Icho-

tf

Gs

4 — G5

15

fot^

,fchola 'Tub. reftituatur, & ego quadam non vana conjettu-

ipfe

,ra moveor, ut exiftimem , fcholam Tub. fi nunc fuerit ruür-

)Cet

Tantum boni po-

,fus excitata, durabiliorem fore coteris.

Petitur enim unius ufura

,teris exiguo tempore efficere.

lxbit,

,anni.

Ego concionari non poffum.

Quare minus poffum

um,

»prodeffe tali loco.

Nec tamen àccurrere gravarer , fi mihi

ob

,Dux Saxonig, cui addi&tus fum, permitteret, ut aliquandiu

Ua«

].

»abeífe poffem a fchola noftrum.

Tu quaefo in confilium ad-

2

jet-

,hibeas neceffitatem publicam patrie & cum Principi tum

ye

,Acad. Tubingenfíi refpondeas.

Scripfiffem plura nifi jam ad

[t-

fiter accinctus effem. Et non arbitrabar longiore difputatio-

,ne opus effe apud te, qui ipfe perfpicis, quanta res agatur.

quos

o dl«

,Bene & feliciter vale.

Pridie Lucee in aula Ducis Wirtem-

wmo,

,bergie. 1530.,,

]n fequentibus ad Camerarium epiftolis

reri-

3. 1537. D. 289. ita fcribit : ,,De Theologo pronunciare. fatis non

»po[um.

Opus enim efl vobis tali viro, qui aligutd afferat au-

fogo

j u

Dtoritatis , eamque virtute €9. ingenio tueri. poffit.

Et difficilius

A

»eft iuvenire quos probes im hoc genere quam . postas. bonos ; fed

»de hirad DBrentium. ,,

Videtur itaque Brentius a. 1537. Tu-

9t

bingz hzfiffe, quo vergente ad fuos iterum Cives Halam

sm

rediit, poftquam ordinatio Tubingenfis jam in ordinem reda&ta

ntur

cum

& a Duce Uirico contirmata fuiffet. )

eïiS j

r

€) Ordinatio illA tam elcanter

Septembri 1536. Tübingam perve-

conciunata,

non bhabet auétorem

niret, jam erat exarata,

eque

j il

WMelanchthone:m nequ

L

-!

ab eo poteft

habet auéctorem Bren:ism, qui,po-

tius literis demum Melanchthonis

üt

effe cpncepta; nam cum ille menfe

Ka

per.-

jv.

76

E

* — G55

permofus fuit, ut Tubingam, uni-

Proinde veRte atq

ue laudabiliter fe-

verfitati in unum annum commo-

cije judicandum

/il

uivilimuwun Prin-

;"03 j

c

hat

datus a fuis civibus, ceu Commif-

cpem — Udalvicum.

:

6 —— Qui cum

brtyil

farius cum commiffis ipfi a Princi-

Jtholae "Tubingenfis

velevi fgmg 69

fis f

pe negotiis abiret, neutiquam ve-

gloria illufivis pariim opiima inji-

nobrio

rO ibi remanere voluit, unde etiam

illoóo anno cum ipfo & Camerario

luta , perituvbata , partim | prolatis

Qu a

opiimis arlibus ac difciplints detri-

commercium epiftolicum de quz-

menia

fibi inflauranda €? farcienda

rendo Theologo tali, qualem Me-

Jumfiffet , inprimis aptis confenta-

lanchthon defiderabat ,. continua-

ueisque €2 legibus, pietati , virtuti,

tum fhit.

Videtur etiam , fi vefti-

tempor? , quitus illa adm:nifiravi

gia ejus rei. in epiftolis Philippi

confervarique moffet ,. componendis

perfequi velimus, Forfterus, He-

Juminum ac gublizum illius Confilium

Q

braice doCtus, in cenfum venilífe ,

pruefecit,

4 quo coufz

[

13as oblatas-

quem vero Philippus profeffioni

que fi

ii tpfe auttoritate fua compra-

theologicze minus idoneum judica-

bavit , easque in poflerum — valere

vit.

ltaque ordinationis zuctor ,

Jiatuit , ac omni ratione E? jure

qui eam exaraverit (nam in ea per-

vatas firmasque e[fe voluit, ipfius-

ficienda infimgnem operam colloca-

que Scholae communi confiio culo-

bant Sichardus & Fuchfius) nemo

diendas , fervandas , promulgandas,

alius effe poteft, quam Soachimus

Jequendas dedit atque commifit. Quas

Cameravius ,

cujus etiam ftylum

infuper etiam, augeant , /mm naant,

referuünt omnia.

Afferam ex ea

tulent, componant , ul tempus quod-

particulas quasdam, ex quibus tum

que €9 quaeque ves incidevit, quae

fcribendi ratio tum mores illius zevi

i w

Tef

ue ulla vres-

Jingilatim capitibus propriis expofi-

poífint dijudicari

tae fancitaeqnue funt. ,, Quinam vero

ubiica fme certa praefcriptione ac

Á

tum fuerint mores, ex capituloXVII,

ordinatione legwm ftare, meque omui-

de honejtate vitae €? moribus, patet,

hus illae temporibus atque locis eae-

ubi de veftitu ita praecipiunt: Cer-

Communi-

dem effe femper po[fumt,

tum eft amittum 69 ince[lum ingenio-

&atis enim moribus, fententia, conjue-

vum ejfe humanonum pitturam, fta-

iudine vitaeque ipfius modo ac vatio-

que veflitus barbaricus haud. dubie

ne, quod, diverfis feculis fievi folet,

ingenit eft levis €2 diflorti indicium,

ilas €C9 ipfas mutare €9 praefenti

Quare ingenui adolefcentes ve[titw

ufui accommodare neceffitas quielis,

ulantur honeífo, 69 eg, qui ad ufum

pacis, ordinis, pofiulat, [taque omni-

maxime fit conveniens, mihil [ecun-

bus aetatibus latas, auflas, abroga-

dum p

ravitates vulgaves d

if

1LUfIS ,

tas, immutatas leges C? conftitutio-

gi&um , [cilfum fit ,

peta/os vi

llofos

nes vrerum publicarum [cimus pro eo

? viatorios, capilia eiiam egue[tria

atque revum gczju-uquæ natura tulit.

ón wrbe non geflent, pileos oblongos

l-

iüos,

Geb 4 835

[f

itt fe-

illos, qualibus Turtica barbaries de-

affe&lata novitate [ciffa$ , quae pri-

Drin-

le&atur , abominentur , togularum

mo a carnificibus funt ufurpatae exi«

TMRT

iment non modo Mufarum cultorzs ,

brevitale, quae vix pudendas corpo-

Calamo

n &

vis partes tegere go[Junt, f[curras €9

fed milites etiam, dedecere,

E m/s!-

moriones imitari erubefcant.

Caii-

poiius quam gladiis prominentia fud

vuttis

"

con/picuis uti veliut, €26,

v diri-

gas autem inird genua dzfluemes e

rtida

ijide

v(rtztti ,

Vifirgnt

VU

u

'ng-

821

tualere

[

iL

w

ipiute

cifo-

s.mfias,

; Quar

Jl

quod—

, quat

pj

m veto

XVII,

atet,

- Cet«

g.gmio-.

, It

| dubl

ficrth

valil

i zgfïm.f

r

67;[,[;'"" )

jl

[ougos

illos»

ANNÜ

RECTO.

SERE)

DC

| LVDT.

THE

M. BE

N Ior

M, Xj

M. AY

ïW'th

D

emRm

AMPHOFE V QUIC N RCR a u g

- ïr&üääïaþiv; "3

ATE É^

[on t

Ri

m inaa

u

m

——

|

orss

-

a i at IWKHH)(,LQ(.E P ——

m

—

a

—— — M— —

—

-

porcie

rE ARU T RE

—

od

—

Ts o

—

——

——

d

BEU

D

—

necis

N

m

m

EEETU T

-

—

——

—

—— —— —

w

Á —

a.

d

-

WW

usf

*

M

——

ia

g

Ea

^0 o MM —— C

&

f

——

20

UT rl r H

9

DE PRIMITIVA-

9

VierFarbSelector Standard * - Euroskala Offset

ECCLESIä WIRTEMBERGECfE

»

—

æ ï

r

-REPVRGATJE:

ä

E

ä

DISCIPL!NA ET DJCTR!WA

&

L

RECTORE VNIVERSITATIS EB!LRH.»?R[)!NO.C/ROLINH?

Uä.,

AMAAGNIFICENTISSIMO

SERENISSIMO

PRINCIPE

DOMIN O

eo

e

CAROLO

—2

blVCE WIRTEMBERGUE ET TECCUE REGAANTE

i

ö;,g

^REL.

RE -L.

PRAESID

2

IOANNE FRIDERKCO LE BRET

THEOLOGIJE DOCTORE EF*PROFESQORE PVBLICO PRIMARIO, SEPENISSIMI

CONSILIARIO

VNIVERSITATIS CANCELLARIO,; ECC LE ïïfh COLLEGIATHJ

PRAEPOSITO, LAVIE*A(,LN'SIVPI ABBATE.

A D D.

9 U N.

MDCCXCII,

[

DEFENDENT

M. CHRISTIANVS PHIL. FRIDER. LEVTWEIN, FLoEZLINGENS.

M. THEOPHILVS AVGVSTVS KNITTEL,

NICRODENZLING.

M. HENRICVS . FRIDERICVS BARDILI,

.'MVLTI ONTANVS

M. CHRISTIANVS WILHELMVS NEV FFFR

COÓANSTADIENS

M. WILHELMVS FRIDERICVS SEÉ ,

S'l VTTGARDT.

SERENISSIMI STIPENDIARII ET EEX MINIS CONSTSTORïAT IS CANDIDATI

Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com

TI/.BINGAE

FVESJAVZS

1

E

a