KaI600-681_21
author: Stökken, Johann Gerhard von

en

DISSERTATIO NAHCURAIIS TRIDICA

OFFICIO
LEGISLATORIS HIIMANI

CIRCA

LEGEM DI VINAM.

BATO

QVAM.
STB AUSPICIIS D IVINIS
Ex Decreto & Authoritate

ILLUSTRIS IURISCONSIII TORIIM ORDINIS

In Alma Ar gentoratenſium Univerſitate,

PRO LICEN ITA

Summos in Utroque Jure Honores &
Privilegia Doctoralia rite conſequendi,

§.ι Z. EF NNI Eruditorum Exramini

ſubmittit

JOH. GERHARDIIS von STOEKKEN.,

Argentoratenſis.
Ad diem VIII. Novembrü. Anno M DC XXX.

ð .ααhh ,e
AKGENTORATI

LITIRIS Hæredum IOHANNIS. PASTORII.

(J. 7.)
DOMINO

TOH. GERHARDO

Von

STOEKKEN.,

INCLYTI. MAGISTIRATUSJ
ARGENTORATENSIS

QVINDECIMVIRO.
ET

SENATIIS ACADEMlICI ASSESSORI.
PARENTI OPTIMO

QVALESCUNQVE HOS STUDIORUM
SUORUM FRUCTUS
FILIALITS PIETATIIS ERGO,

EA, QVA PAR EST, VENERATIONEZ
CONSECRAT

FILIUS OBSEQVIOSISSIMUS.
JOH. GERH. von ST OE KKEN.

—

.Cripta in apricum
hodie prodeuntia, inſcripta
plerunque frontibus nomina
magna gerunt, quæ ſæpius
umbram præſtant publicam
lucem ægrè ferentibus, vel ornant incondita.

His tantis quidem præſidiis nullum indiget

magis, quam hocce meum, quod nitore pror-
ſus omni viribusque deſtitutum propriis aliena
meritò auxilia circumſpicit: cum tamen
ad veneranda Potentiorum limina procedere
: ( 2. foràs,

=ð

forâs, non ſuſtineat incomtum ac tenue, ita-

. „* . .*
que nunc domi præſidia quærit & quò amor,

uò natura, quò ipſa conſuetudo trahit, ad TE
PATER OPTIME confugiens, PATERNO

priſcæ Romanorum genti tam fauſto no-

mine ſibi præfixo, ne planè inauſpicatò ve-
niat, ſub auſpiciis hiſce bonis tandem pro-
greditur, hoc potiſſimùm diplomate tutum:
permittit ſili quaædam &z contra morem ma-
gna Pietas, quod & SENECGA ſcripſit de
conſolatione ad Marciam primo, & inſi-
gnia exemph comprobant maximè. Et
cui potius conſecrarem hos ſtudiorum meo-
rum fructus quam TIBI, ALME PA-
RENS, qui dum ſpe longà & impenſis

multis me foviſti, ipſe illos produxiſti:

Quin quod Tuu eſt TIBI referam? Ec-
quis autem, quæſo, gentium has inſipidas &
immaturas fruges æqui bonique faciet, niſi
ille unus, quem optimum pro me conſilium
capere pietas PATrERNI nominis jubet. Imo ſi
grati devotique animi indicium erat, Deo,

unde omnia ſunt, primitias offerre & hoc

ſigno externo gratias ei perſolvere, cuinam
8 Sra .
Pr 1as

primas literarum haſce præbere potius debeo,
quam TIBI, VENERANDE PATER,
ui mihi non modo tanquam Magiſtratus
familiaris (a) ſancta (b) ſemper & ſacrata
(c) perſona; ſed & inſtar Dei (d) & poſt
Deum loco omnium primo colendus es:
TIBI, cui poſt Deum omnia mea accepta
fero: Tu enim natura PATER & animo,
non ſolum ut vivam; ſed & ut bene vivam,
dediſti. Tu non lucis modo & vitæ; ſed &
magni illius boni, Educationis liberalis præ-
ſtitiſti beneficium. Omnino, quia maxima
ſunt, quæ à TE accepi, dum aut nolui,
aut neſcivi, beneficia, non aggredior narra-
re ea, quæ diſſerendo minora veris efficio.
Quando tamen in ipſis crimen eſt, qui ne con-
feſſione quidem grati ſunt, ingrato mihi vi-
vendum eſſet, niſi hac occaſione arrepta, ede-
rem publicum gratæ mentis teſtimonium &
haſce pagellas aliquale tantum redhoſtimen-
3( 3 tum

—
(a) Qnia eſt utile juventuti regi, impoſuimus ei domeſticos Ma-
giſtratus. SENECA de Benef. III. c. 2.
(b) Filio ſemper honeſta & ſandla perſona Patris videri debet,
lI. 9. D. de Obſequiis.
(c) Parentum conditionem ſacravimus. SENFCA loc. cit.
(d) Gerp in Orat. pro Plancio: Parens liberis non multò ſecius
ac Deris.

tum darem inops. Hoc, rogo, munuſculum
eo, quo me ſoles, vultu aſpice, PATER, nec
quanti ſit, ſed à quo detur, perſpice. Verum-
enimverò, cum quicquid & quantumcunque
demùm dedero, ſemper ipſam dandi facul-
tatem T1BI, mi GENITOR, utique debeam,
moriendum foret ingrato, niſi & reddat be-
neficium, qui libenter debet, & adeo Pater
ille cœleſtis in remunerationem paternæ
pietatis, (quod Chriſto ſponſore credo) da-
turus ſit, quicquid TBI mente precor ſin-
cera. Quandoquidem ſic pia vota valent,
ergo CARISSIME PATER, vive diu,
vive felix, vive & propter me & mecum,
vive, ſi non in populo, ſaltem gente tuâ fe-
licior Auguſto, melior ITrajano. Sit TIBr
mens ſana in corpore ſano, conſilia Patriæ &
Temporibus commoda, ſucceſſlus rerum pro-
ſperi, perennis integritas, ſecura quies, &, ut
verbo dicam, quicquid ad veram facit felici-
tatem. Denique cum per placidam ſenectu-
tem quam ſeriſſimè ad extrema rerum perve-
neris, ſit TIBI Vita æternum beata.

AD

A D

NEVOLE, malevolum enim in re

tzantilla neo metuo, ne moror.

Sponte Iua credes, confildo, me jam non id agere,
ut e boc muſtaceo laureolam quærerem. Ego certe
cum Suffeno Antioyram prorſus non navigo, ſed ſi per
me ſtaret, tinei: potius, qaam publico bermitterem
leves baſce pagellas invidia carituru utique. Aſt cum
res & gtas & mos publicus, vis quadam major in-
Naret, ut ſeriberem, Optimique ſtudiorum meorum Cen-
Tores lenitati ſuæ indulgentes, guicquid & gandct egee
ibue

buerit, ſoribendi arbitrium dediſſent, in id inoideram, quieod
bucuſquse mibi fierat maxime obvium, fiores Farſuras ad
Jus Jvuſtiniane-um, quales animo conceperat LIPSIUS,
(bic enim, ne fieiſſet temeritas, austoritatem præſtabat)
qui parum gratiæ referens Jitſtiniano & Lothario de Pere
Rom. ſio buic parentat: bone Lothari, manes tui per
me quieſcant, ſed roſie aut Lilia ſepulcrum tuum
non ornent, qui tot tricas & ſpinas nobis ſeviſti. Er
bizjasmodi jam aliquos manipizlos collegeram, cum ecce bonam
eorum partem alibi occupatam offenderem, fortuito, & prate-
rea metuerem odio fore Ariſtarchi opus; toitur iſtud migra-
vi propoſitum atque ita Ajag bic meuz, me parum do-
lente, in ſpongiam incubuit. Id., qaod moræ purgandz cai-
Ja diöslum oportuit. Unum itaque e faſciculo florem,
qui maximé arridebat, excerpſi, qui erat de profanatio-
ne Sabbati in Jure noſtro permiſſa, (habes occaſionem ar-
gumenti) illumque hu foliis ita eooplicui, ut ageret: de of-
Jicio Legislatoris bumani, circa Legem Divinam de Sabba-
to, quam zrablare non alienum eſt 4 ZNeriſprudentia , quc
divinarum atquee bumanarum rerum notitia merito nuntu-
patur, ut ſileam mutuum ſcientiarum conſortium, ob quod
alterius

Altera poſcit opem res & conſpirat amice.

Cæterum in hac ſoriptione ita verſatus ſam, ut eſſet publicæ
diſputationis fiendamentum, & meorum, ſi qui ſunt, in are
profebtuum baud ſpecioſum ſpecimen, nei & naturæ mex con-
veniens, cui convenire feliciſſimum arbitror Dodlore SE-
NECA. Meque enim mira poëmata pango, auit ut me mi-
retur turba, laboro; ſed ut pausci probent, qui demum

.

fragilitatis humanæ memores, Vitam hbanc aæqua lance pen-
ſuant. Cum bi LECIOR BONE, da veniam ma-
suli, quas aut incuria fudit, aut bhumana parum cavit

natura, poſt omnia Vale, & Fave wihi.

TAjeſtatem altiſſimam, Regem
D omnium omnino Maximum & Potentiſ-

Hſimum, qui per totum, qua patet, orbem
res omnes moderatur humanas; commu-
nem totius humani generis Parentem, qui unam po-
tentiam ſortitus prodeſſe, non neceſſitatibus tantum-
modo noſtris providet, ſed & uſque in delicias nos
amat; tot rerum mirabilium fabricatorem, qui homi-
nes in hunc mundum tanquam teſtes laudatoresque
tanti ſui operis induxit; Deum hunc coli, amari & lau-
dari, id vero hominis officium, ſumma rerum & crea-
tionis totius finis eſt. (a) Ideo enim mundus factus
eſt, ut naſcamur, ideo naſcimur, ut agnoſcamus facto-
rem mundi, ideo agnoſcimus, ut colamus. (b) Et hujus
Veritatis tanta vis eſt, ut eam ſola etiam ratio Gentili-
bus inſinuaverit: Horum enim ſunt, qui Numen illud
bonum, ſanctum, pium, commodum aliis, juvans, be-
nignum, amicum judicarunt Honore dienum, quod egre-
giis teſtimoniis exornat Pats (C) & GR OTIUS. (d)
§. II.

a) LACTANTIUS Inſtit. L. VI. de vero cultu Cap. I.
b) IDEM L. VII. de divino Proemio Cap. VI.
6
4)

in Phyſiologia Stoicorum L. I. Diſl. X.
6) de J. B. & P. II. Cap. XX. §. 4 5.

3
6
6

(2) 50
§. II.

Quemadmodum autem Deum colendum eſſe vi-
det, (e) ſed ad pervidendum quomodo colatur digne,
Caligat naturalis ratio; ita eadem dictitat quidem citra
ſpecialem revelationem, tempus aliquod ſeponi opor-
tere, quod divino cultui, ſacrisque meditationibns im-
pendatur, (†) ut mens à leculi rebus pauliſper revo-
cetur, ne iis immerſa penitus, Numinisque imme-
mor, citatis in præceps eat gradibus, (g) nec ab hoc
cultu diu abſtinendum efle; (h) Aſt ſeptimum quem-
que diem illi deſtinandum, ſola & ſibi relicta prorſus
ignorat. (1) Proinde non ex Naturalis Juris dictami-
ne, ſed potius ex perpetuàâ, licet hinc inde per mali-
tiam aut calamitatem interrupta, traditione derivan-
dum, quicquid verum eſt ex iis, quæ paſſim de ſeptimi
diei feſto apud gentes revelationis divinæ incurioſas
traditur.
d. 1I I.

Ita apud Græcos & Italos, Celtas & Indos hono-
re diei ſeptimi, memoriam peracti operis cuſtodiri
ſcribit H. GROTIVS, (k) quibus ſuperaddit Egyptios
& Sarmatas atque ſpecialiter priſcos Germanos P.
CLuvVERUS, (1) qui in cognominibus dierum antiquis,
qui-

Ce) Obloquitur hic CHRIST. THOMASIUS, ex ratione ſibi
relicta, difficillime hoc demonſtrari poſſe contendens,
in Furiſprudentia divina L. II. C. I. th. I1I.
(f) Verba ſunt HERTII ad Puſend. gus Nat. G Gent. L. VIII.
C. I. §. 4.
(g) ita BUDDEUS zz Elem. Phil. Pract. P. II. G. VIII. J. XVI.
(h) Hoc totidem fere verbis docet VAL. ALBERTI in Cone-
bend. Jur. Nat. P. II. C. I. §. 15.
(i) Non me moratur GROENINGIUS JGtus, qui rationem,
diem quendam feptimanæ integrum feriandi, ex Jure N-
deduci poſſe, arbitratur. in Biblioth. Juar. Gent. Uni-
ver ſ. L. 1. C. III. J. X VIII.
de Veritate Relig. Chriſt. L. I. C. NVI.
German. antiqua L. I. C. XKXXIII. g. III.

0e (3 ) 50* HMMl
quibus & hodie utimur, reperiſſe ſe putat veſtigia, il-
lius, quæ cum mundo orta eſt, tempus per hebdoma-
das diſtinguendi, conſuetudinis. Magis laté hæc ex-
tendit Fr. JosEPHUS, qui non civitatem Gracorum aut Bar-
barorum, nec allam eſſe gentem, ait, (m) ad quam ſeptima-
næ in qua feriantar JQudæi, conſnetudo minime pervenerit.
Hujus tamen propolſitionis univerſalitatem, ſi alia hi-
ſtoriæ documenta deeſlent omnia, infringeret ſolus Ovr-
DIUS, qui Sabbata Judæis propria & Romanis peregri-
na probat, ita canens: (n)

Culta Palæſtino ſeptima ſeſta vire.
& idem (0) .
Nec pluvias opta, nec te peregrina morentur Sabbata.
à quibus judæorum gens Sabbatariorum nomen ac-
Cepit à MARTIALI. (P.

§. I V.
QOuod itaque in nativitate non inſeruit cordibus
hominum, id per revelationem ſupplevit Legislator
divinus. Scilicet poſt abſolutum creationis opus diei
ſeptimo benedixit Deus, quatenus voluit, ut in eo ce-
lebraretur maxime operum ſuorum præſtantia & di-
gnitas, ſolenniterque illum conſecravit, ut in illo ſibi
ſtudia & occupationes hominum aſſereret & nos in o-
perum ſuorum admiratione contineret; etſi enim vita
hominis jugis & perpetua operum divinorum medita-
tio eſſe debeat, qua ſe quotidie exerceat, atque Dei
magnificentiam bonitatem & ſapientiam in hoc am-
pliſſimo theatro elucentem jugiter contempletur, quia
tamen non ita ſedulo id ſingulis diebus fieri poteſt.
ob illas occupationes hujus vitæ, quibus homo diſtra-
hitur; ad ſupplendum, qnod aſſiduæ meditationi dee-
2 rat.

(m) contra Appionem L. II. p. 1081.
(n) Libro de Arte amandi primo.
Co) Primo de remed. Amor.
(P) Epigr. L. IV. ep. 4.

06 (4) 50*
rat, ſeptimum quemque diem ſpecialiter delegit, ut in
eo liberius homines ad creatorem mundi mentes ſuas
applicarent. (q)
§. V. .
Ita Deus per totum, quod cum ſole terminatur
imperium ſuum inſtituit ſeptimi diei ſanctificationem.
Uti enim lex illa univerſalis, de non effundendo ſan-
guine humano Noacho dictata, omnes ipfius poſteros
tenet, ita & hæc diei ſeptini conſecratio omnibus iis
facta eſt, qui Adamum parentem agnoſcunt: & quem-
admodum illius univerſalitati nil derogat, quod ea in-
ter propria Judæorum ſtatuta appareat, Exod. XXl. 12.
ita nec hæc reſtricta ad judæos dici poteſt, eò, quod
ceremoniis & Legibus Judæorum propriis adponatur
paſſim in Pentateucho & Ezech. XX, 19. &.

§. VI.
Hanc Sanctificationem quam Adamum (r) ac re-
liquos Patriarchas (S) obſervaſſe, Iſraélitas vero in E-
gypto neglexiſſe (t) probabile eſt, poſt exitum Iſraẽ-
lis Lege, quam, nos Decalogum vocamus, lata, de-
nuo reſtauravit Divinus Legislator. Et hæc nos uti
ad vitanda homicidia, fürta &c. obligat, (u) i
ancti-

(4) Verba ſunt AND. RIVETI Theologi egregij) Batavi Ope-
rum Tom. I. in Genef. C. II. Exerc. XIII. quæ, cum men-
tem meam optime exprimant, quam mea dare malui.
(r) vid. BEBELII antiquit. Eccleſ. antediluvianæ in Anthro-
pologia §. 22.
(s) de Noacho qui ſeptimo quoque die avem emiſit, diei Sab-
bati veſtigia conjicit BEBELIIIS, quaſi eo fine illas emi-
ſerit, ut exploraret an Deus preces eo die factas exau-
diſſet. Antiquit. Eccl. Noachic. Sect. V. A. II. K. 10. & 8.
III. §. 12. de Abrahbamo colligi poteſt ex Genel. XXVI. 29.
ubi dicitur obſervationem Dei obſervaſſe.

(t) Quod videtur ob Exod. XVI. v. 28. & verbum Recordare
in lege Exod. XX. 8. . .
(u) arg. Jacob. II. V. II.

06 (§) 50

ſanctificandum ſeptimum diem obſtringit utique ( X)
eumque integrum, non aliquam ejus partem. (y)
Quem neque ſecundum Jus civile, à media nocte ad
alteram, (z) nec ſecundum Jus Can. de veſpera in ve-
ſperam (a) ſtricte accipi; ſed quaſi ex bono & quo
Computari velim, ut notet illud tempus, quod alias ad
actiones noſtras impendere conſuevimus; & teré diei

naturalis (b) nomine venire poteſt.

§. VII.
De religioſo hujus diei cultu & ſanctificatione,
variè, quod mireris & doleas, diſſentiunt viri Docti
ſacro pariter ac profano Codici inſudantes. Ego ve-
ro, cujus hic non eſt &α—πM métr, Controverſias non re-
guſtabo illas, quas magno olim motu geſtas & à re-
publicà deſertas memorat GERH. NOODT, (C) boni con-
filii patiens quod B. SPENERUS ſuppeditat, (d) qui ne-
que ſe, ait, in hac cauſa in publicam arenam deſcenſurum, nec
ut alius deſcendat, autorem futurum, expertum, quod ſem-
per plus mali, quam incrementi ceperit illius diei religio, quo-
ties illa ſeriptis agitata fuit. Hoc tantum, quod ad men-
tis explicationem neceſſarium, breviter expediam.

S. VIII.
Sanctificationem intelligo, neque ſtrictam & ex-
acdam illam Judæorum requiem in lege ceremoniali

requiſitam, multo minus ridiculam illam, ob quam Ju-
3 dæos

—

(X) vid. ANDR. ESSENII Diſp. de perpetua moralitate Decalo-
gi & ſpecialiter Sabbathi.
(y) quod Prohat DANNHAUERUS Colleg. Decal. Diſſ. VIII.
. VI.
(2) Pe textt. & alia loca, quæ collegit A NT. AUGUSTINUS
ICtus Emendat & opin. L. IV. G. XIII.
a) per cap. I. X. de ſeriis & Concil. Forojul. c. 12.
(b)) prout eum COJACIUS Obſ. XV. 32., non ut SCALIGER prO
integro "Nν +ειoαο accepit dekmend. Temp. L. I. P 4
de diebus.
(c) in Diſſ. de Religione ab Imperio jure Gent. libera.
(d) Conſil, Theol. Lat. P. Il. C. III. Art. I. . XI. P. 20.

(⁵⁶) 302
dæos Calamo perſtrinxit SENECA (e) cujusque exem-
pla plura dat HospINIANUS. (f) Hæc enim à mente
legis aliena, illa vero uti ad eas res, quæ in ſe intrinſe-
cam neque bonitatem neque malitiam habent, referen-
da & umbris Teſtamenti veteris accenſenda, nobis,
quibus in ſpiritu & veritate (g) Deum adorare datum
eſt, nequaquam convenit. Sed talem tantum puto ſan-
Ctificationem, quæ Novi Teſtamenti indoli & vero Ec-
Cleſiarum fini reſpondet. Quæ proinde non donfiſtit in
mera ceſſatione à labore, utpote quo ſenſu & bruta
atque inanimata feriari dicit HoRATIUS. (h)

Ludit herboſo pecus omne campo,
Cum tibi Nonæ redeunt Decembres.:
Feſtus in pratis vocat ocioſo
Cum bove pagus.

Sed quæ laborem tantum ceu impedimehtum fugit. Non
poteſt enim fublime quidquam & in arduo poſitum
contingere mens humana, quamdiu apud ſe eſt. De-
ſciſcat oportet à ſolito & efferatur. Nam cum vulga-
ria & ſolita contemſit, inſtinctuque ſacro ſurrexit ex-
Celſior, tunc demum cecinit aliquid grandius ore mor-

tali ci)
zli c127 §. IX.

Nec quæ tantum conſiſtit publica concione & au-
ditione

(e) in Libro; ut videtur contra ſuperſtitiones: in quo, tra-
dente AUGUSTINO de Civ. Dei L. VI. C. XI. ita par-
tim bene partim male judicat: inutiliter udzos id fa-
cere, quod per illos ſingiaelos ſeptenz interpglitos dies ſepti-
mame ſere partenz ætatis ſiæ perdant vacando, & meialta
in tempore tergentia non agendo læzdantur. Cujus Exem-
plum dat JOSEPHUS antiquit. gud. L. KII. C. VIII.

(f) de Orig. Feſtor. Judæor. G. III. p. 20. G& ſq
(g) Hoc infgniter explicat & ad Liturgiam N. T. applicat Il-
lagr BOEHMERUS Dij. de gFeere Liturgiarune Eoole-
aſtico.

Ch) L. III. Carmin. Od. XVIII.
Ci) SENECA de Tranquillitate Animi c. ult.

( 7) 50
ditione & reliquo qui in congregatione inſtituitur cul-
tu (k) ſed quæ etiam addit privatam meditationem &
ruminationem verbi Divini, cum aliis inde dependen-
tibus pietatis exercitiis, (1) nimirum ſpiritualibus
gaudiis, canticisque hymnigeris & laudibus coleſti-

bus. (m) 8. X

Circa nomen Sabbati nolo ocioſè immorari nu-
gatoriis derivationibus à Sabbo, inguinis morbo, aut
græco ca⁰ριο Bacchantium voce, quas refert & rejicit
DaNNHAUERVUS. (n) Ex verâ, quam ex Hebraica lingua
dat HospINIANUS, (O) Colligi poteſt, quod vox Sabba-
tum 73 226ατν àt e6ντνσαα (P) ſignificet quietem, &
ideò omnes Judæorum feſtivitates, (q) imo ſi SELDE-
NO (r) credas, integram ſeptimanam, & ſi ERASMUM (S)
atque VALESIUM (t) audias, ſingulos ſeptimanæ dies.

§. XI.

His conſequenter cum Sabbatum dico, non in-
telligo abſciſſe feſtum illud Hebdomadale judæorum;
ſed in genere diem quendam propter cultum religioſum
quieti

(Ik) Utpote quem, maxima parte cultus divini nomine non-
niſi improprie venire, argumentis ſolidiſſimis adſtruit
Magnificus B. H. Be in opere quod inſcribi-
tur. das Irrdiſche Vergnugen in Gott. T. II. p. 231.
(1) Monente SPENERO Conſ. Theol. Lat. P. II. C. III.
Art. I. §. 4.
(m) Quod late decernunt PP. CONC. PARIS. VI. c. 50. Edit.
Reg. T. XXI. p. 209.
(n) in Collegio Decal. Diſſ. VIII. J. 3.
(o) in zr. de Feſtis gudaorunn Proleg. Pp. 2.
(pP) de cujus vocis mutatione vid. JOS. SCALIGER de Emend-
Temp. L. VI. p. m. 26 I.
(9) Ocdcto ſignificationes, inter quas & hæc eſt, habet HOSPI-
NIANUS d. tr. de feſt Jud. C. III.
(r) quem dat BALD. W ALUS in Comment. ad Libros Hi-
NRor. N. Teſt. Joh. XX. v. I. P. 1002.
(S) quem donat idem WALEEUS d. l. p. 115.
t) ad EUSEB, de martgr. Palæſt. p. 173.

0 (³) 8 “..
quieti datum, ut ſolennem, ( u) qui in V. Teſt. ſepti⸗
manæ ultimus; in N. T. autem primus eſt & vocatur
(X) Dominicus, zesty, des .Erren Tag. Tum ob re-
ſurrectionem Dominicam eo die factam, (y) tum ob
cultum dominicum, cui ille dies conſecratus eſt, ob
quam rationem, uti à zverzy, deſcendiſſe vocem, Kirch/
ita à Dominicus vocabulum Dom/ unde Domherren / (2)
Dom⸗Kirchen (a) derivari, probabile videtur.

§. X II.
Secundô etiam Diei Solis nomine venire ſolet, (b)

Germanis priſcis der Sondach (c) hodiernis der
Sonntag / à ſole, qui germanis Sonn dicitur denomi-
natus, cujus denominationis natales eodem loco po-
nendi erunt, cum reliquorum ſeptimanæ dierum no-
minum origine. De qua, tanquam re temporis longin-
quitate obſcura, (d) alij aliter. Eſt, qui illam Adamo;
eſt, qui Setho; eſt, qui Zoroaſtris ſectæ tribuit. (e)
Ego in re tam incerta non ita longe proſpicio. Hoc vi-
deo, non eſſe ita recentem quam putat CASAUBONUS, (f)
qui illam ad Theodoſium refert, nec multum Novi
Teſtamenti primordiis recentiorem; ſiquidem Ju-
STINUS

(u) prout eum deſcribit GROENINGIUS JCtus in Bibliothec.
Jar. Gent. eri C. III. d. 17.
(X) Quam denominationem antiquiſſimam, & a temporibus
Apoſtolorum arceſflendam putatHENR. VALESIUS adEu-

Jeb. de Laudib. Conſt. Cap. IX. voce uvesanh. & DD. comu-
niter ad Apocal. E. v. 10. vid. RlVETUS de noneinis diti
Donmzinicaæ obſervatione. .
(y) AUGUSTINUS de Civ. D. L. X XII. CG. XXX-.-
2) ita conjicit BOEHMERUS Zur. Eccl. III. 1. 31.
a) hoc putat CNGEPAUR ad Decretal. WI. XXLX. 2,
b) uti in I. 32. C. de feriis. I. 7. C. cod.
(c) vid. CLUVERI Germ. antiq, L. IL. c. XXVI. 8. W.
(d) Longinquitate enim ſæpe fit temporis, ut non pateat con-
ditio originis can. LXIV. c. XII. Q. II. .
(e) vig. late Doctiſſ. SELDENUS de J. N. & G. L. III. c. Xl.
& XIX. .
(f) ad SsVETONII Tiber. c. XKKII.

6% (9) 50
STINUS MARTYR his nominibus, tanquam re tunc tem-
poris nota utitur, (g) quin & in TACITO (h) aliqua jam
veſtigia videre eſt, imo quod longe antiquius, Egy-
ptios eorum nominum authores eſſe, haud abſimilevero
putat JoH. MARSHAMUS (hh) ex HERODOTI L. II G. 82.
& PoLYDORUS VERGILIUS de Rer. In vent. L. VI. C. V.

§. XIII.
Hodie inter Chriſtianos illa nomina non omnibus
tantum lippis ac tonſoribus nota, ſed & publica auto-
ritate recepta & civitate donata ſunt. Et licet eorum
origo, ſuperſtitione vacua non ſit, imo ſcateat, (1)
unde mortifera Idololatriæ ſpecies, (k) & Barbarica
conſuetudo, ρ◻vocatur, tamen inſequens tot ſeculo-
rum uſus ea ita propavit, ut nodum videatur in ſcirpo
quærere FRID. BALDUINUS, (m) qui rejecto nomine
diei ſolis tanquam ex gentilibus oriundo, diem no-
ſtrum dominicum rectius putat appellari feriam pri-
mam ſeptimanæ, & ita ſequentes dies abfſque Planeta-
rum adjectione nudis numeris deſignari, quod Arabes,
Turcas, Perſas, in uſu habere, tradit SeLoOENUS. (n)
Ego licet uſum veritati contrarium abolendum eſſe, (0)
utique cenſeam, quippe quj antiquitatem, non tamen
ejus

—
(9) in Apologia II. Pridie eninz, Saturni diei il’e (Chriſtum
utat) in erucenz actius eſt: & poſtridie, qui ſeilicet Solis
eſt dies, apparuit Apoſtolis. UM:
(h) Hiſtor. L. V. C. 4.
Chh) in Canone Chronico ad Sec. IX. p. 197.
Ci) Præcipue ſi modum denominandi attendas, quem ex A-
ſtrologia ſuppeditat VETTIUS VALENS Antiochenus,
Aſtrologus priſcus in Canone ſacili de Heptazono, cujus
fruſtum dat SELDENUS J. N. & G. L. III. C. XX.
(kK) ab EUSCARO Homil. de Paſch. citante GONzZALEZIO ad
Decretal. T. II. p. 166.
(1) à GREGORIO TURONENSI, fide JAG. GOTTOFREDI
ad I. 1. C. Th. de feriis.
(m) de Caſib. Conſcient. L. II. C. XIII. Caſ. II.
(n) de Jure Nat. G G. L. II. C. XKKII. P. 462.
(o) Quod vult Can. V. Diſt. VIII.

6 (10) 555
ejus errores veneror, aſſentiens Germanis; (p) atta-
men in hoc tot ſeculorum innocenti uſu, nil velim in-

novari, ſed potius applicari illud PAPIRII: tolerabilia eſſe
ca, qua vetus conſuetudo comprobat. (q)

§. XIV.

Tertio Sabbatum hoc noſtrum priſcis etiam Ger-
manis aliquando ſignari nomine Frontag/ quod idem
eſt ac dies ſacer, ex antiquitatum Teutonicarum pa-
rietinis productum eſt in Theſauro Schilteriano, quem
edidit Vir meo præconio major, quem nonniſi honora-
tiſſime appello D. Jok. GEORG. ScHERTZIUS, ſuO ſa-
tis nomine clarus. Denique etiam uti ſingulos ſeptima-
næ dies ferias appellari, ita & hunc feriæ primæ nomi-
ne vocari, uſus fert. ()

§. X V.

A quo autem hæc Sabbati translatio ex ultimo in
primum diem facta fit, quæſtio eſt, de qua non magis
inter ſe conveniunt Eruditi, quam tres ſœæpe convivæ,
poſcentes vario multum diveria palato. Ecce tibi tres
differentes ſententias.
Primo. EusEBIUsS hiſtoriæ Eccleſiaſticæ ſcriptor
maghæ autoritatis, diei dominicæ fundationem ipfi ſa-
lutis noſtræ Fundatori tribuit, quando inter recenſen-
dum magnalia Salvatoris noſtri hæc habet: (s) Ti
7TMτ 7 é=α νααιον ς ρ ohνον 0 Te 2) nv zc vole 21)
Xα e“, e6 enn Edoαα rles zoezr Xen α1ινασν
eä aρααατοε (Ais
univerſis qui vaſtiqimum bunc terrarum orbem incolunt, ſive
illi in continente, ſive in inſulis degant, præcepit, as ſingulis ſepti-
manis in anam convenientes, Dominicum diem feſtum agerent.

(p) Hundert Jahr unrecht / iſt kein Jahr recht. HERTII Parœm,
L. I. Parom. III.
(q) in I. 13. D. de Pollicitationibus. OUM
(r) de cujus ratione tractat JOS. SCALIGER de Emendat.
Temp. L. I. Cap. de Diebin.
(S) in Oratione de Laud. Conſtantini C. XVII.

(11) 9
& ATHANASIUS ſcribit: Dominum ſolennitatem Sabbati in
diem Dominicum tranſtuliſſe. (S88s) Quæ Utinam ſatis pro-
bata ſententia, (t) omnem procul eliminaret dubita=
tionem & controverſiam.
Altera eſt eorum qui totam diei Dominicæ religio-
nem nulla autoritate divina fündatam, ſed ex mera
libertate Eccleſiaſtica receptam putant. (u)
Tertia elt: quod ipſi Apoſtoli dictam Sabbati
tranſpoſitionem fecerint. (x) In quam, potius ac in
reliquarum unam, ob Actor. X X. V. 7. & I. ad Corinth.

XVI. vV. 1. & 2. pedibus eundum arbitror.
M H. XVI.
Quo autem jure mutatio hæc fieri potuerit, eſt
quæſtio maxime offendens eos, qui Sabbati moralita-
tem agnoſcunt, Si enim e Lege divina obliocatio nos teneret,
(ajunt ſecundæ ſententiæ fautores) non diem noſirum Do-
minicum, ſed Sabbatum Judæorum, queo ab operibus ſais Dens
quievit, feriandum eſſe. ()) Magnum hunc ſcopulum, fa-
teor, multumque eo impeditum iter videri è longin-
2 quo

(Ss) Hom. de Semente. exhibente ANDR. ESSENIO zr. de Mo-
ralitate Sabbati. J. XXIV.
(t) Videtur ad eam inclinare DANNHAUERUS & eam vocari
hoc nomine, uti S. Cœna etiam Dominica appellatur.
Coll. Decal. Dißſ. VIII. §. 5.
(u) Uti JOH. SAM. STRYCKIUS, Diſſ. de ure Sabbati C. I.
de origine progreſſie & obligatione Sabbati in N. T. &
ABRAH. HEIDANUS in tr. de Sabbato & die Doneinico.
(X) Quam tuentur VERGILIUS de ver. invent. L. VI. c. V.
BESOLDUS theſ. Pradt. voc. Sonntag.
HOSPINIANUS de feſtis Chriſtianor. G. VIII. p. 27.
SPENER Conſ. Theol. Lat. P. II. C. III. A. I. J. 21.
JAC. GOTTOFREDUS ad 1. I. C. Th. de feriis.
BRUNNEMANNUS F. Eccl. L. II. G. I. Membr. I. §. 8.
J. STRVYCK. in not. ad eundene & plures huic citati.
Alia loca collegit CAROLUS DU FRESNE i· Gloßſaris
Latinitat. v. Dominicii.
(y) v. COCCEIUS in indagatione naturæ Sabbati & guietis

quo ſpectantibus, quod tamen erit planiſſimum, ſi pro-
pius accedas & Ccontempleris.
I. Quod incertus, imo nullus ſit ille honor & præ-

ferentia Sabbati Judaici, quod nimirum illud in eum

diem incidat, quo Deus ipſe quievit, cum incertum ſit,
in quem diem inciderit prima Sabbati obſervatio; aliis
eam in XKXI. aliis in XKXII. menſis liar collocantibus,
de qua re nec Judæorum magiſtris nec Chriſtianorum
Chronologis (2) convenire docet SELDENUS. (a)

§. XVII.
Quo accedit IIdo. quod caput rei & totius cauſæ
arx eſt, quod verba legis (b) attentius inſpiciens de-
prehendi, non certum quendam diem ſeptimum defi-
niri; ſed tantum in genere & indefinitè diem ſepti-
mum poſt ſex operarios dies cultui ſacro deſtinari.
Quod idem in verbis primæ inſtitutionis (c) obſerva-
re licuit, in quibus ita ſcriptor ſacer: (d) Cam autem
perfeciſſet Deus die ſeptimo opus izum quod fecerat, quievit
ipſo die ſeptimo ab ommi opere ſuo quod fecerat, O& benedi-
wit Deus diei ſeptimo (non iterum ipfſi diei ſeptimo)
& Janétificavit ipfuam. Qnorum verborum epitome dat
GROTIUS, (e) ſtatuens: quod Lex vetus de Sabbato & ho-
dienum Chriſtianos obliget, ut non minus ſeptima temporis parte
ad cultum divinum ſeponant. Ut adeo nos, licet diem
illum, quem magnus Judæorum Aborsdzwe tempore
datæ Mannæ & in memoriam ſervitutis Egyptiacæ (f)
populo ſuo determinavit, (g) non ſervemus, tamen le-
gem de Sabbato obſervare dici poſſimus, ſi nimirum 4
quo

-
(2) Veluti JOS. SCALIGERO & DION. PETAVIO.
(a) de FJ. Nat. G Gent. ſecundune dodtrinan, Ebraorum
L. III. C. XI.
(b) Exod. XX. V. 8, 9, 10.
(c) Geneſ. II. 2. & 3.
(d) Vertente Junio & Tremellio.
(e) in Jure Belli G Pac. L. I. C. I. J. XVII.
(f) Deut. V, 21.
(g) Exod, XVI. v. 22. 24.

We (13) 50
quod in illa eſt ceremoniale, diſtinzeris (h) ab eo,
quod eſt morale, & illud tanquam leve diſſipatum, hoc
78 Hagbrego zs 6ε ad noſtra deicendiſſe tempora dixe-
ris, (1)
d. XIIX.
Ita Diei Dominicæ religio ſatis firmo nititur fun-
damento Legis divinæ. Quodſi ſam illud CALLISTRA-
TI: (K) Optima gſt Legum interpres conſuetudo, & ad hanc
Dei legem cum multis Theologorum applicare inten-
das, (1) nec praxis deerit meam firmare ſententiam. De
primitiva enim Eccleſia, Diem Dominicum religioſe
obſervante, fidem faciunt, quatuor intimæ antiquitatis
teſtes. Quorum primus eſt C. PLINIUS SECUNDUS ju-
nior, qui in eximio Hiſtoriæ Eccleſiaſticæ fragmen-
to (m) ad Imperatorem Trajanum de primis Chriſtianis
refert: quod eſſent ſoliti ſtato die ante lucem convenire, car-
menque Chriſto quaßit Deo dicere ſegum invicem, ſeque Sacra-
mento, non in ſoelus aliquod obſtringere, ſed ne ſurta, ne latroci-
nia, ne adulteria committerent, ne fidem fallerent, ne depoſitum
appellati abnegarentz; quibus peractis, morem ſibi diſeedendi fuiſſe
rurſusque oeundi ad capiendum cibum. (n) Verbis hiſce
3 con-

— — ——— —

Ch) cum STRYCKIO ad BRUNNEM. J. E. L. II. C. I. Membr.
I. §. 8. verb. quem Apoſtoli. & OsIANDRO ad GRO-
TIUM L. I. C. I. th. XVII. Obſerv. IV. ſecus ac REIN-
CKING. de Regim. Sec. G Eccl. L. II. Claſ. I. C. .
⸗ n. 7. ubi plura doαααι.
(i) Hanc ſententiam late firmat & vindicat ANDR. ESSE-
NIUS in pec. difl. de perpetua moralitate Decalogi & ſpe-
cialiter Sabbati. M
(k) in 1. 37. D. de Legibii.
(1) Uti B0SSUETUS Epiſcopus ille Meldenſis, qui hanc re-
gulam forniat: Les loiæ cerenmzoniales de l'ancien G& du
notusveau Teſtament ne peuvent étre entenduzës qae par la
pratique, G ſans ce wojen il n'eſt pas poſfible de prendre
le vrai eſprit de la loi. in tract. de la Conmunion ſotss Its
Z deux eſpeces. Part. II. N. IV.
(m) kpiſtol. L. X. Ep. XCVII,
(n) Quo intelligi Agapas, docet idem V. Cl. BOEHMERUS iN
Diſſ. de coitionibus Chriſtianorun ad capiendunz cibun

0 (14) 50
Contineri exemplum ſanctificationis diei Dominicæ,
nullus dubito. Vir quidem Celeberr. J. H. BoEHNMERUS
ſub illo Mato die intelligit Saturni diem, (o) eo, quod
Chriſtiani in Bithynia, cui Plinius præerat, ex Judæis
legis avitæ tenaciſſimis deſcenderint. Aſt hoc princi-
pale ipſius opinionis fundamentum non ſubfiſtit, ſi-
quidem illam Eccleſiam ex gentilibus colleckam fuiſſe,
conſtat, partim ex verbis Epiſtolæ Plinianæ finalibus:
prope jamz deſolata templa oœpiſſe celebrari, & ſacra ſolennia diu
intermiſſa repeti, paſſimque venire vibtimas, quarum adhbuc ra⸗
riſimus emtor inveniebatur. Partim ex priori Epiſtola PE-
TRI, quam ad electos Bithyniæ ſcripfit, (p) Capite II.
V. 10. & 12. & Cap. IV. V. 3. ut adeo ſalva tanti Viri
autoritate, ad illum tranlire non ſuſtineam.
Accedit triga ſcriptorum Chriſtianorum ex Seculo II.
IGNATIUS in epiſtola ad Magneſios ita ſcribit:
l
rla dyzαdο,, r OaοXιπα ò Aéoaa.
i. e. poſtquam Sabbatum egerit, feſtam agat omnis, qui Chri-
Rum amat, Dominicam, reſurreétionis diem, reginam & princi-
bem omnium dierum. ()
JusTINUS MARTYR: T/ z8 5Nle Asοwνιισ dusν *νο
2 nαοαις Sν e*⅜ρN«ν d“1 oανιW⸗νο*νισι ορα1. Solis
qui dicitur, Die omnium qui vel in oppidis vel ruri degunt, in
eundem locum conventus fit. (r)
DIONYSIUS CORINTHIACUsS in epiſßtola ad Romanos diem
Dominicum ſacrum fuiſſe habitum, aſſerit ſcribens:
ανο 8* e‿ροι ι aée“ SeiAvμρα i. E. hodie igitur
ſacrum diem Dominicum tranſegimus. (S)
Ut

7

(0) in Diſſert. de Sato die Chriſtianorim.
Pp) vid. I. Petr. I. V. I.
. 4) Suppeditavit COGGEIUS in farragine teſtiwoniorum Vete-
rum & recent. Ecol. Dodt. quæ ſubjicitur ejuſdem inda-
gationi Naturæ Sabbati.
Cr) Habetur in Apologia II. circa finem pag. 98. edit. Syl-
zurg.
(⁸⁶) Fragmentum hoc eximium ſervavit EUSEBIUS Hiſtor. Eccle
L. IV. C. XXIII. verſus finem,

20e (15 ) 50
Ut adeo omnibus ſit perfecta numeris diem Sabbati
etiam in N. Teſt. feriandi neceſſitas. Quam ab æquitate
Commendat LEO IMP. (t) à Judæorum, Sabbata ſua
curate ſervantium exemplo, Lubovicus Pius (u) & ab
ipſa neceſſitate atque Utilitate tractandi verbum divi-
num SPENERUS. (X)
9. X IX.

His in aprico videtur collocatum quodnam circa
hanc ſummi in orbe Legislatoris voluntatem offi-
cium ſit, Imperantis in civitate ſupremi, quem utrius-
que Tabulæ cuſtodem (y) conſtituit divina Providen-
tia. Nimirum ut ipfi conſtet, quæ ſit divina volun-
tas, ipſe eam adhibitis & pietate & eruditione inſigni-
bus viris inveſtiget ſedulo, (z) ut quemadmodum in
aliis negotiis, ita maxime hic, ubi periculoſiſſime er-
Tatur, ſint ipſi multi oculi, multæque aures, magna pru-
dentia. Non tamen ab aliorum ore tantum pendere,
ſed & ipſe Scripturam S. ſcrutari (a) & quæ maxime
inter diverſas ſententias voluntati divinæ conveniat,
dijudicare debet. (b) Licet enim Judex fallere neſcius
. non

(t) in Novella Conſtit. LIV.
(u) per ca quæ habet GOLDASTUS in Conſtitut. Imp. T. III.

ag. 237.
(X) in Bnfl. Theol. Latin. P. II. C. III. Art. I. p. m. 20.
(y) Quem titulum ex ſenſu magis quam verbis Can. XX. &
XXIII. Cauſ. XXIII. C. V. allegat CARPZOVIUS in Ju-=
1 Pr. Confiſt. L. II. T. XVI. Def. CCL.II. . I.
(2) Hoc bene quidem Officij Principalis efſe, ſed male Juris
Epiſcopalis nomine venire, docet H. LINCK de Jare
Epiſcob. C. XV. n. 52.
(a) Hoc Tractat III. BOEHMERUS in Jur. Eccl. Pr. L. I. T.
XXXI. J. 62.
(b) Præſtiterunt hoc præclare inclyti MAGISTRATUS AR-
GENTORATENSIS Majores, qui de religione diei Do-
minicæ ita ſtatuunt in Decreto Montag nach Cantate den
22. April. An. XXXII. es ſeye der Sonntag von GOtt
dem H5Erm inſonders zu feyren und ſeinem Goͤttlichen
Wort nachzufragen und amnhangen gebotten. Totum eſt in
der Straßburgiſchen Lrichrten kirchen Grdnungb⸗⸗ 7
imili⸗

(16)
non ſit, cum tamen nihil eſt, in quo non poſſint erra-
re homines, magis huic cui totius Reipublicæ cura de-
lata eſt, quam cuivis alij judicium hoc demandandum
eſſe arbitror. (C)
Porro inveſtigatam ſubditis proponere, piis ad-
monitionibus (d) inculcare atque ut religioſe cuſto-
diatur, ſolicite invigilare (e) debet. Et hoc nemo ne-
gabit, ſanæ rationis & regalis illius verbi audiens duod
UDO-

ſimiliter: daß GOtt ſehr ernſtlich befohlen / daß man am
Heil. Sonntag nichts anders ſuͤrnehmen / dann die Pre⸗
digten Goͤttlichen Worts beſuchen/ und andere Chriſtliche
Werck verrichten ſoll. in der Statt Straßburg Land Po⸗
licey-Grdnung. T. I. §. 1. .
(c) cum H. GROTIO in Libro de lwperio Sunm. Poteſt. circa
Jacra Cap. V. *
(d) Gujusmodi inſignes ſunt PATRUM PATRIKE, his verbis:
Nachdem unſer Gerechter GOtt / nit allein die Heyligung deß
Fehrtags ernſtlich gebotten/ ſondern auch die entheyligung
deſſelben jeweilen und niächt weniger / als andre wider die
Zehen Gebott Gottes begangene Sunden / eyferig geſtrafft?
So thun wir / neben obigem Befehl von fleyßiger Hoͤrung
der Predigten / zumal alle unſre angehoͤrige / denen wir zu
gebieten und zu verbieten haben/ Vaͤtter⸗ und Obrigkeit⸗
lich hiemit errinneren/ daß Sie ſampt und ſonders an den
Sonn und hohen Feſttaͤgen/ keine andere dann heylige /
und von Gott erlaubte Werck/ handlung und geſchafft
vornehmen und veruͤben; hingegen aber alles wiedrige / ſo
ane beſuchung der Predigten/ und wahrem Gottesdienſt
hinderlich ſeyn kan / enſſerſten vermoͤgens fliehen und ver⸗
mtiden wpgen. Der Stadt Straßburg Policey⸗Grdnung
it. I. G. IX.
(e) Nobilis hujus curæ eximium dederunt exemplum modo
laudati PATRIE PATRES contra Profanationem Sab⸗
bati ita providentes: Dieſer nun an ſich ſeibs gefaͤhrli⸗
chen Nachlaßigkeit zu begegnen/ uns ſelbs / gemeine Bur⸗
gerſchafft / und alle derſelben angehoͤrige zu mehrerem eyf⸗
fer und ernſt nothwendigen gebetts und Danckſagung zu
errinnern/ auch alle eingeriſſene entunehrung deß Heiligen
Sonntags &c. ſo viel an uns iſt / Ec. abzuſchaffen, So
wollen wir zu vorderſt gedachter unſrer lieben vorfahren
loͤbliche conſtitutiones von Heiligung deß Sonntags &c.
wiederholt und darob zu halten / mit ernſt befohlen haben.
Decr. Samſt. den XXV. Oct, A. MDGVI.

au

0 (17) 67
LVDoVICUS VII. REXx GALLIE admirandum poſteritati
reliquit, (f) in epiſtola quadam ita ſcribens: (g) Digna
vox eſt Majeſtate regnantis, Dei ſervum & Eccleſiæ defenſorem
ſe Principem profiteri. Adeo de divinæ promiſſionis & clementiæ

culwine noſtra pendet autoritas, Aut ad honorem, laudem & glo-

riam ipfius & opera noſtra & ipſorum intentionem operum rée-
feramus. (h) Eéôque eum teneri facile dabit, qui eum
Dei miniſtrum (i) novit, quem Domini ſui honorem
tueri oportet omnino, omnemque in eo curam & ſo-
licitudinem collocare, ut religionis imprimis ſumma
ratio habeatur. (K) Imo ſi gentiles etiam Principes ad
ſummi Numinis venerationem obligat Lex mundo co-
æva, quanto magis Imperantes Chriſtiani in has nobi-
liores curas natura duce aſſurgent, qui auxiliis gratiæ
naturalis cognitionis fines exceſſerunt, & Chriſto no-
men dantes caput ei & regium diadema devoverunt. ()

§. XXIJ.

Rectiſſime quidem Celeberrimus docet B OFHME-
RUS (m) modum colendi Deum ſpontaneum requiri.
non invitum, non coactum, quia hic anima carens, ſit
fumus & inane ſimulacrum, (n) ideoque cultum Dei
Legibus civilibus plane eximit V. Clariſl. GERH.
Nooor, (0) qui tamen ipfe erito fatetur poſtea:
”JMD Sapi-

(f) Quod ita dat & laudat STEPH. BALUZIUS in Nota ad
Petri de Marca opis de Conc. Sac. G imp. L. II. C.
XII §. VIII.

. ETHEOD. & VALENT. Imp. in I. 4. C.
de LL. “?”M
(h) Similia plura Princi effata congeſſit G ROTIUS de
lnp. ſumm. poſt cire. ſacra G. V. §. VIII.
(i) Rom. XIIh A4. .
(Kk) Prout monet BODINUS de Republica L. VI. C. I. p. m. 986.
1) Quo argumento ad Canonum tuitionem alligat Principem
Nedr-PYRNUS de MARCA in illo laudato opere L. II.
D C. X. g. I. .
(m) in Diſſertatione de Jure eirca libertatem conſeientiæ.
(n) Quod non minus egregie, quam late diducit LACTAN-
TIUS L. V. de Fakii F. XIX.
(0) in Dilſ. de Religione ab Iweperio Fure Gentium libera.

0 (18) 580»

Sapientis eſſe Principis, Dei inſtituta, ſacra, ceremonias zueri,
meritoque haberi Deo imilem, per quem Dei Majeſtas exemplo
optimo vindicatur. Nimirum ſicuti Legibus civilibus di-
recto quidem non proponitur finis æterna felicitas, quæ
tamen procuratur per conſequentiam, (p) ita etiam
Leges Eccleſiaſticæ licet verum Eccleſiarum finem, id
eſt pietatem ſolidam, adeoque verum Dei cultum ope-
rari non poſſint primario; illud tamen Principalis po-
teſtatis autoritate & pœnarum comminatione (q) effi⸗
cere valent, ut finis ille non impediatur, & potius o-
mnia ſcandala evitentur (r) & impedimenta è medio
tollantur, (s) per quæ alias facile totus everti por.
it⸗

(p) Tractat hoc Laudatus modo PETRUS de MARCA con-
tra Fortun. Garſiane. cit. op. & loc. §. II.
(q) Exemplo eſſe poſſunt P. P. CONC. NARBON. ita decer-
nentes Can. IV: Quodſi quisquan præſunaſerit facere ali-
quid die Donzinico, ſi ingentetis eſt, det Conaiti civitatis Jo⸗
lidos ſex; t ſervias, eentinz flagella ſieſcipiat. Collect. Con-
cil. Reg. T. XIII. p. 147. & Ordin. Eccl. Sax. Wer hieran
bruͤchich befunden wird/ ſoll wegen der handarbeit ſechs
groſchen / wegen der Roßarbeit zwoͤlff groſchen / in den Got⸗
kes kaſten zu ſtraffe erlegen. CARPZOV. Juriſprud. Con-
ſiſt. L. I. T. XVI. Def CCLII. n. 5.
(r) Egit hoc prudentiſſime MAGISTRATUS PATRIUS ſcanda-
lum quoddam publicam abrogans ita ſanciendo: Ins⸗
gemein ſetzen / ordnen und wollen wir ferners / daß alle ein⸗
wohner und angehoͤrige dieſer Statt &c. wann Sie de⸗
nen Amtspredigten &c. entweder Leibs oder anderer wich⸗
tigen hindernuß halben ſelbſt perſoͤnlich nicht adwarten oder
beywohnen koͤnnen / ſich gage ei 1 nd biß zu endung ſol⸗

cher amptspredigten zu ha alten / daſelbſten ihre
Chriſtliche uͤbungen haben/ ohne erhebliche urſachen
auff der Gaſſen ſich nicht ſehen laſſen ſollen. Straßburgiſche
Policey⸗Grdnung T. I. J. X VI
CSs) Lediſſimum præbent exemplum LEGISLATORES NO-
STRATES in hæc verba püſlime mandantes: Dann wir
insgemein alles / was zu ſolchen Zeiten / an hoͤrung der Predig⸗
ten und verrichtung des Gottesdienſts/ wie anch ſonſten an
heiligung der Sonn⸗und hohen Feſttaͤge hinderlich ſeyn/
und zu ſolchem end / durch menſcheu fund und argeliſt
möchte erdacht werden c. ernſtlich abgeſchafft/ gewehig
. un

6 (19) 30
ſt. (t) Inter quæ non minimum eſſe perverſum Prin-
cipis exemplum bene monet B. SECKENDORFIUS, qui
vulgi animum varias ob cauſas à cultu divino alienum,
magis adhuc principis alienari exemplo, queritur. (u)
Hinc ſummus in Rep. Legislator non legibus tantum
ac verbis; ſed & faciendo ſuos doceat recte facere,
ſiquidem
componitur orbis
Regis ad exemplum, nec ſic infletere ſenſus
Hamanos ediéta valent, quam vita regentis. (X)

Et hoc ſenſu felices merito prædicantur ab AucusrI-
NO (y) illi reges, qui ſuam poteſtatem ad Dei cultum
maxime dilatandum Majeſtati ejus famulam faciunt,
ut ita per regnum terrenum cœleſte proficiat. (yy)
Quin & ipſum principale officium eo vocat, ſummos
civitatum rectores, (2) quandoquidem non tantum Dei
cultus & veneratio, legum & honeſtæ diſciplinæ vin-
CC 2 culum,

und verbotten haben wollen. Straßburgiſche Policey⸗Grd⸗
nung T. M. G. XIII.
Eui accedit Regalis Majeſtatis ſplendor ex edicto Regis Bo-
ruſſiæ: So iſt unſer ernſter Befehl daß glles dasjenige/
wodurch der Dienſt Gottes / welcher fuͤrnehmlich auff den
Sonntag ſowohl offentlich in denen Kirchen / durch anhoͤ⸗
rung Goͤttlichen Wortes / ſingen und betten/ als auch in
denen Haͤuſſern / durch allerhand Chriſtliche uͤdungen muß
epfleget werden / gehindert und zuruck geſetzt wird / abge⸗
ſchafft werde. dat hoc STRVYCK. de Sabbato C. Il. n. 85.
([t) Latius hæc expanſa vide apud BOEHMERUM diſſerentem
de Suprema Lege Eccleſiaſtica J. VIII. KX. X. ſeqj.
(u) Chriſtenſtaat L. II C. VIII. §. 3.
e23 CLAUDIAN. de IV. Conſ. Honor. v. 300. ſeq.
y) Lib. de Civ. Dei Quinto c. XIV.
(yy) Quod requirit Can. Principes. X½X. C. XX III. Q V.
Cz) Fatetur PIUS LUDOVICUS: inter cæteræ vero admini=
ſtrationis noſtræ offcia, ſatis illud neceſſariuna viſine ſt,
ut populis fidelibus, terribiliter denuncietur, ut Diem Do-
minicum, in qua autor vitæ reſurrexit à mortiuis, honora-
biliter & venerabiliter colant. Prout hæc verba inter
Ludov. P. Capitularia refert GOLDASTUS Cenſt. Imb.
TJ. III. P. 237. Cap. 9.

(20) 562
culum, ultimum tranquillitatis firmamentum, eſt, (22)
ſed & neglectus divini cultus & adeo profanatio Sabba-
ti, quam impunitam, imo defenſam, queritur B. BRUNNE-
MANNUS (a) inter cauſas publicarum calamitatum haud
poſtrema, quod ex JxREMIXYRNVII, 27. (cuig. Cor. X, 30.
addo) probat laudatus modo BRUNNEMANNUS, (b) qui
hanc, cauſam proprie quidem ad Theologos pertinere,
ait, ſed ab his fruſtra tentari, niſi magiſtratus contra
refractarios brachium ſeculare impertiatur. Et uti
propter hoc PATRES CONCILII PARISIENSIS (C) decer-
nunt: Gecialiter atque bumiliter à ſacerdotibus Imperialem cel-
Eitudinem flagitandam eſſe, ut ejus d Deo ordinata Poteſtas ob
bonorem & reverentiam tanti diei, cundtis metum incutiat: ita
Scholaſticum illud pii BRUNNEMANNI monitum regali
gemma obſignat Rex Francorum GüNTHERAMNUS, (d)
dum ſe agnoviſſe, alt; ob negleétum Legum divinarum & e-
cialiter Diei Dominicæ profanationem, indignatione cœlcfti per
diverſas ſeculi tempeſtates bomines ac pecora aut morbo conſumi
aut gladio, & non ſolam præſentem vitam celerins amittere, ed
& inferni ſupplicia ſuſtinere. Nec ſe iram divinam evaſi-
rum, credit, ſi de fubjecto populo ſoficitudinem non
habeat, quapropter decernit, ut in omnibus diebus domini-
eis, in quibus ſanétæ reſurrebtionis mofſterium veneramur, ab
omni corporali opere, paucis exceptis, populus ſuſpendatur, nec
alla, cauſarum præcipue, jurgia moveantur.

An autem Princeps præciſe ad hujus die cnſto diann
teneatur, & annon eo ſe illius poteſtas extendat, ut
illum

(22) Quod multis exornant GROTIUS de Jur. B. & P. 14. XX.
§. XLIV. & de lusp. Sanene. Pot. eire. Sacr. C. I. J. XIIIL.
& PUFEND. de J. N. G. VII. 1V. 8.
(a) Proc. Inquiſ. C. V. n. 6.
(b) In Jur. Eccl. L. II. C. J. Membr. L. K. VIII.
(c) Can. L. Conc. Pariſ. VI. in Collect. Concil. Regia T. XI.
pag. 209.
(d) in præceptione de die Donzinica ad Epiſcopos in Synodo
Matiiſc. II congregatos, quam dat GOLDASTUS inter

Conſtit. Imp. T. III. p. m. 634.

066 (21) 50
illum iterum mutare & in alium transferre religioſum
cultum poſſit, non alieno hie loco quæritur. Affirma-
tiva maxime placet iis, qui nullam obligationem divi-
nam ad cultum hujus diei agnoſcunt. (e) Ita tamen ut
omnem plane externum cultum tollendi licentiam ei
denegent; (f) Equidem contra divinam voluntatem pu-⸗
gnare mihi non videretur alium diem cultui divino ad-
Rgnari, dum ille ſit poſt ſex operarios ſeptimus. Atta-
men, ſi vel maxime conſuetudo celebrandi diem ſolis,
nulla lege expreſla nitatur, cum tamen illa à tota Ec-
cleſia recepta, in conciliis Oecumenicis approbata ſit,
& adhuc hodie univerfſaliter inter Chriſtianos cuſto⸗
diatur, non poterit illa alio, quam quo colligata, mo-⸗
dèò reſolvi. (g) Quod ipſe agnoſcit J. Coccrius, (h)
qui licet alias libertatem Eccleſiæ plus juſto extendat,
Sabbatique moralitatem nimis extenuet, nihilominus
putat: iälam conſuetudinem nonniſi ſeditioſe & eum tacita ab-
negatione reſurretionis impugnari, neque vero ulla ratione mu-
tari poſſe. Ut ſileam, quod in iis quæ nec contra fidem
nec mores ſunt, conſuetudines patrias tanquam cano-
nes Apoſtolicos eſſe velit HirRoONYMUS, (1) & eviden-
tem utilitatem requirat ULPIANUS, (k) ut recedatur ab
eo jure, quod diu æquum viſum eſt.
Plures quidem iunt officii Principalis partes circa
cultus Sabbatici tam inſtitutionem, quam conſervatio⸗
nem, (1) ut omnia oανρααα &α N ρεςι Procedant,
quas vero exponere ſingulas ego non aggredior, Oo-
. 3 cupa-

(e) Quod facit 10H. SAM. STRYCK. Diſſ. de Sabbato C. E. n.
& HEIDANUS de Sabbato Dill. I. §. F.
(f) v. STRVYCK. d. I. C. I n. 32. ſeqꝗ.
) arg. l. 25. D. de Reg. Jur.
k in indagat. naturz dabb. & quiet. N. Z. 9§. 26.
(i) Quem dat H. GROTIUS de Inp. Sunzm. Poteſt. circa Sa-
7ra. C. VI. J. XNI.
(k) in lege 2. D. de Conſtit. Principunm.
(1) Quocd' ſtatuit Celeberr. JOH. HENR. BOECLERIIS in Diſt.
Polit. XII. de qure Majæſt. en ca Sacra. th. VII.

—,

W0 (22) 509
cuparunt alij. (m) Id videre attinet, quænam debeat
prohibere opera, quæ poſſit permittere. De quibus ego
ſic ſtatuo: regulariter omnia opera, quæ ſacras medi.
tationes & veram ſanctificationem impediunt, eſſe pro-
hibenda, nulla permittenda, niſi quæ vel pietas erga
Deum, vel Ccharitas erga homines neceſſaria facit, (n)
uæque ſola neceſſitas excipit. (o) Nam Leges etiam
ei tacitam neceſſitatis exceptionem habere, (p) ad-
eoque in colliſione legis poſitivæ de Sabbato & natu-
ralis ſe ſuaque conſervandi, huic illam cedere permit-
tit Divina Benignitas. (q) Quod ipfſe de Deo veniens
Magiſter axiomate ex theſauro divinitatis depromto:
Sabbatum propter hominem, non bominem propter Sabbatum fa-
tum eſſe, approbat. (r) Denique & limitationis loco
addendum: minima non eſſe curanda, quod alia in cauſa
volunt CALLISTRATUS (s) & PAULUS, (t) in hac vero
ipſa SPENERUS. (u) §. XXIII.

(m) Veluti CARPZOV. Juriſpr. Confiſtor. L. II. T. XVI.
JOH. SAM. STRVYVCK IUS cit. Diſi. de qure Sabbati. tot.
Cap. IV. de Jure ritutne Ecclefiaſt. die Sabbati con-
liestoruns.
& III. BOEHMERUS egregia monita de formandis re-
bus ritumfiei⸗ dat in Diſſert. de gure Liturgiarum
Eccleſ. adl J. CXK. .
(n) Sunt verba FRANZKII ad Pand. tit. de Feriis g. 8.
683 ita ſtatuit pius & prudens LEGISLATOR ARGENTO-
RATENSIS: Das niemants in der Statt Straßburg/ oder
deren Burckban / auff die Sonntaͤg on ſonder dapffer red⸗
lich urſach / oder erheiſchende notkurfft/ keinerley handt⸗
arbeit thun ſolle / es ſey mit holtz legen / holtz oder ſant
ußſchieſſen / bauchen oder weſchen oder andern arbeiten wie
die ſind / bey peen dreyſſig ſchilling pfenning. Decret.
MWentags den 28. tag Decembris. anno XXXIIII. guod
roge in Oranezt. or T. I. §. X. orRIS 2. 5.
Quod ad Legem Sabbati applicat H. GR e Jaure
() B. & P. 1. F C . .. Pil h. 1.
(q) ita docet HERTIUS Diſſ. de Colliſione Legum. Sect. II. §. II.
Opuſc. Tom. I. p. 136.
(r) Marc. II. V. 27.
(S) in 1. 4. D. de in integr. Reſtitut.
(t) in I. 54. D. de Contrah. Emst. Vend
(u) in Reſponſ. Theol. Germ. Vol. ult. C. Il. Art. IV. Sect. XVI.
P. M. 514.

0 (22) 50
S. XXK III.

Quod autem Princeps non proprios tantum ſub-⸗
ditos, ſed etiam extraneos in territorio morantes ad
hujus diei obſervationem obſtringere poſſit, tam ex uni-
verſalitate Legis Divinæ, quam ex ipſa Majeſtatis natura
prono, quod ajunt, alveo fluit, & exinde ſimul affirmativa
ad quæſtionem: an Princeps peſſit viatoribus & vedtoribis eb-
zraneis occludere vias zerritorii ſui Die Dominico? Negativam
quidem ſequuntur Autores Reſponſi cujuſdam Juridi=
ci (X) ex his potiſſimum cauſis. 1¹) Quod denegatio
tranſitus tanquam fractio Juris Gentium cruentis ſæpe
bellis dederit occaſionem. 1I) Quod ſanctificatio Sab⸗
bati non conſiſtat in quiete, & prohibitio itineris facta
IIraelitis (y) nos non teneat. III) Quod cum non præ-
ciſe ad Sabbatum Judaicum teneamur, talis vector alio
die ſupplere poſſit, quod hoc die ommiſit. IV) Quod
præſtet, plane non venire ad Eccleſiam, quam ex con-
fuetudine & ſemper manere Johannes in eodem. v)
Quod in Saxonia Nundinæ, exercitia Palæſtræ &C. lici-
ta ſint. vI) Quod accidere poſſit, ut viatores & vecto-
res ita detenti ab itinere convwitiis in Deum & homines=
ebrietate, aliove modo peccarent. Quæ tamen ratio-
nes ad unam omnes non multum proficiunt, ſi atten-
das ea, quæ hucuſque protuli & præterea quæſtionem
generalem à ſpeciali, quæſtionem, quid utile? ab ea,
quid juſtum? ſecernas. Imo cum ipfſi illi Jureconſulti
bidem fateantur, enormiter peccare illum, qui die Do-
minico ſine neceſſitate iter facit, & hoc nonniſi ob in-
evitabilem neceſſitatem permittendum, non vereor af-
firmativam meam facere. Etſi enim tranſitus per terri=
torium nemini, qui ad juſtam cauſam illo opus habet,

negari poſſit, (z) nec cum vicinis commercia citra
Cau-⸗

(x) Quod exhibet SCHILTERUS in Volum. Reſponſ. & Con-
El. Argentoratenſium Reſp. V.
(y) Exod. XVI, 29.
(2) Quod Hobat GROTIUS de J. B. & P. L. Il c. Ih

1

—

6 (24) 50

cauſam ſonticam prohiberi queant, (a) attamen cum
Principis officio contineatur & peccata impedire &
impedimenta cultus divini removere, itaque non po-
teſt tantum, ſed & debet, ſicuti ſuis omnia itinera, &
rofectiones quibus publicus privatusve cultus Diei
PDoranicæ impeditur Drohebere⸗ (b) ita & extraneos
viatores aut vectores Die Dominico finibus territorij
ſui arcere, aut ſi hoc duriuſculum eſt, non recipere in
territorium, niſi ſub conditione ſervandi divinam & fi
quæ ſpecialiter adeſt, humanam legem, de ſanctificatio-
ne Sabbati. Partim ut multa quæ ab iis proficiſci poſ-
ſunt impedimenta, evitentur, partim ne publicum de-
corum ſcandalis deformetur. Niſi tamen neceſſitas ali-
ter ſuadeat. Quod uti in theſi certum, ita in applica-
tione difficile eſſe, non ambigo.

§. X XIV.

Officium hoc nobile exercuit multos, uos inter
Chriſtianos imperio admovit ſumus in orbe Imperans.
Hinc tot in hanc rem extant tam Politicarum quam
Eccleſiaſticarum Poteſtatum ſtatuta atque ordinationes.
Quo nomine Anglia laudari meretur, in qua cultum
hujus diei externum ita ſtricte & ad amuſſim exigi ac-
cepi, ut nihil ſupra. Magiſtratus, cujus me admovit
imperio nativitas, illuſtria hujus rei ſtatuta quædam de-
di & dabo ſuis locis ſparſim. Et aliorum Legum Con-
ditorum in orbe pie animatorum proſtant documenta,
quæ omnia collectim dare, non eſt mei inſtituti ratio,
non mei calami opus. Ad illud, quod quibuſdam eſt,
totius Europæ evnomia, (Cc) Jus Civile Rom. accedere

(a) Aſſerit HERTIUS de ſuperioritate Territoriali S. XXI.
Tom. II. Opuſcul. pag. 229.

(b) Probe hue reſpexit LEGISLATOR ARGENTORATENSIS,
edicens: daß niemand & c. einige handtarbeit thun ſoll &c.

mit unnoͤthigem reiten / gehen / fahren/ auff waſſer und
land. Ordinat. Politica Argent. T. I. J. X.

(e) Vide ſis ARTH. DUCK de uſu & authoritate Jur. Cw.
L. I. c. II. ubi plura in hanc rem encomia.

& quomodo Imperatores in illo producti, hoc fuerin
officio functi, conſiderare, id juvat, hic animus eſt.
§F. XXIV.
Primo loco conſpicuus eſt ille, qui prima Eccleſiæ
Chriſti dedit Halcedonia Imperator, magnus CoN-
STANTINUS, quem generi humano ad divini cultus in-
formationem propoſuiſſe Deum, ſcribit EusEpIus. (d)
Ille enim, at divinam legem cum debito cultu iterum vene-
rentur, (e) cunctis ſub Imperio Romano degentibus
præcepit: (f) at Dominico die feriarentun. Quod uti
Verbis tradit ille ſcriptor vitæ Conſtantini, ita rerum
argumento probat Lex Codicis tertia de Feriis. In qua
omnes judices, urbanasque plebes & cunctarum artium
Officia venerabili die ſolis quieſcere jubet, atque ita,
quod innuit LEo & ANTRHEMIUS, (g) otium agere, ut
ſcilicet animus æque ac corpus quiete fruatur & homo
cultui divino vacare eo melius valeat. Quo ipſo exi-
mium juris circa ſacra ſpecimen (h) edidit, & offi-
cio ſuo affuit egregie, eo quoque laudandus, quod uti
omnes quidem Chriſtianos eſſe optaverit, neminem au-
tem coegerit, (i) ita in judæos, qui Imperio ſuo ſube-
rant, aliosque infideles nil durius ſtatuerit, nec eos hoc
die ad conciones Chriſtianorum venire ſub pœna coege-
rit, quod alibi fieri ſcribit MvLERUS ab EHRENBACH, (K)
& improbat tanquam nihil proficiens BoERHMERVUS; (1)
ſed quod, tantum remotis impedimentis viam ad Ec-
Cleſias

d) in Libro de Vita Conſtant. I. Gap. IV.
e) Quod idem tradit Euſeb. L. II. G. XLII.
(f) Hoc & plura quæ circa diei hujus cultum conſtituit egre-
gia vide apud eundem, eod. opere L. IV. C. XIIX. ſeq⸗
(g) in 1. fin. C. de Feriis.
Ch) Quo nomine Conſtantinum laudat & pro adſtruenda Re-
gum in ſacris poteſtate allegat TALONIUS in Tract. qui
inſcribitur de L'autorité des Rois touchant L'adminiſttia-
zion de T' Egliſe Diſſ. II. P. I. p. 15.-
(i) Tradente EUSEBIO de Vit. Conſt. L. II. C. LVI.
e13 de Princip. & Statib. Imp.. P. II. C. LX. . 7.

0 (26) 5062
cleſias pandat, relictà iis libertate, quam adauxerunt
HoNok. & THEOD. (m) conſtituentes, ut nemo fu-
dæorum die Sabbati ac reliquis, ſub tempore, quo “
dæi cultus ſui reverentiam ſervant, aliquid faciat, aut
ulla ex Parte conveniri debeat.

9. V.
Quod CoxNsTANTINUsS generaliter edixit, per ſpecies
quaſdam declarat CAROLUS M. (n) & omnibus præci-
pit, ut nec viri ruralia exerceant opera, id eſt nec in
vinea colenda, nec in campis arando, nec in metendo
vel fœnum ſecando, vel ſepem ponendo, nec in ſylvis
ſtirpare, vel arbores cædere, vel in petris laborare, nec
domos conſtruere: nec in horto laborent, nec ad pla-
cita conveniant, nec venationes exerceant. Item fœ-
minæ opera textrilia non faciant, nec capulent veſtitus,
nec conſuant, nec acupictile faciant: nec lanam car-
pere, nec in publico veſtimenta lavare, nec berbices
tondere habeant licitum. Idem etiam ne mercatus die
Dominico fiat expreſſe prohibet; (o) quod tamen
alio loco (p) limitat illumque permittit, ubi antiqui-
tus fuit & legitime eſſe debet. Quod mirandum, æque
ac quod hodienum tot locis nundinæ ſeu mercatus die
Dominico permittantur. Hoc tamen quo modo factum,
facile capiet is, qui ejus originem ex Germano per-
ſpexit nundinarum nomine, Meſſen/ quod acceperunt
à miſſis, in loco propter miraculum forte celebri, habitis,
ad quem frequens populi confluxus & hujus ergo mer-
catorum conventus fiebant: (q) unde adhuc hodie mer-

Ccatus
.— ⸗
(m) in L. III. C. Th. deeriis, quæ eſt XIII. C. Juſtin. de Judæis.
(n) Si audias GOLDASTUM in T. III. Conſt, LDnp. p. 131.
hæc Caroli verba referentem.
(o) in Capitulari I. anni DCCCIX. c. 18. STEPH. BALUzZ Cap.
Reg. Hranc. T. I. p. 466. quem ſequitur LUDOvVICUS
. PIUS Cap. an. DCCXXIII. C. 7. BALUZ. p. 62 5.
(P) ſeil. in Capitulari II. An. DCCCIX. c. 8. BALUzZ. Tom. I.

pag 471.
(4) Cod afferit & aliquatenus probat exemplis mercatuum
Primi-

. ₰ (27) Se
catus die inaugurationis templorum inſtitutos Kirchmeſ⸗
ſen vocari notat HERTIUS. (r) Magisadhuc mirandum
quod non obſtante Jure Canonico (r) hanc conſuetu-
dinem ob commoditatem populi defendat GoNzA-
LEZ TLELLEZ (t) & ob altos quos egit radices toleran-
dam putet CAkPzovIüUs, (u) quem tamen optime re-
futat BRUNNEMANNUS, (X) & STRYCRIUS, (y) qui con-
trarium demonſtrat edicto Electoris Brandenburgici.,
quéô ita edicit: daß die Jahrmaͤrcke / ſo ſonſten an Sonn⸗
tagen gehalten/ auff den Montag oder andre Wercktage ſol⸗
len verlegt werden.
Quod dicta Conſtantini lege die Dominico etiam
Juridicis occupari ſtudiis prohibitum ſit, Themide non
invita dici poteſt. Licet enim ſcientiæ proprio ver-
borum ſenſu artium officiis non comprehendantur, at-
tamen cum Juriſprudentia etiam vocetur ars, (z) &
Ppræterea quod magis eſt, mens legislatoris velit, ut ab
omnibus operibus otium agatur, & in precibus & cul-
tu divino dies conſumatur, (a) itaque non tantum ju-
ris ſtudiis; ſed & aliis quæ à cultu divino & ſanctifica-
tione præcepta impediunt, incumbere etiam lege ci-
vili interdictum eſſe patet. Ab omni ergo & juris &
pietatis ratione abeſſe videntur Doctorum quidam, (b)
D 2 qui

primitus monaſteriis conceſſorum. B. G. STRUVIUS SGnt.
Jur. Publ. G. XII. c. XVII.
(r) de Superioritate Territor. J. XXI. Opuſc. T. II. p. 242.
C(s) Quod expreſſe mercatus prohibet. c. I. X. de Fer.
(t) in notis ad d. c. num. 8.
(u) in Juriſprud. Conſiſtor. L. II. T. XVI. Def. CCLIII. n. 4.
(X) in Jur. Eccl. L. II. C. I. membr. I. F. IX,
y) in not. ad Brunnem. d. 1.
(2) ab ULPIANO in 1. I. pr. D. d. J. & J.
(aà) Quam Conſtantini mentem eſſe teſtatur SOZOMENUS LI, I.
Hiſt. Cap. VIII.
(b) ut LIMNEUS de Jure Publico L. VIII. C. VI. n. 50. & ſqq.
ECKOLDUS in Comp. Pandect. tit. de fer. §. 8.
vid. tamen LAUTERBACH. Diſſert. de Varietate temp.
Ce Il.

6 (28) 302
qui generaliter aſſerere non erubeſcunt, licere ſtudio-
ſo die Dominico ſtudiis incumbere, & eô uſque pro-
labuntur, ut iſtoc adeo inter privilegia ſtudioſorum
computare non dubitent. (c) Non eſt opus contra ni-
ti, his opinionibus, quæ nullo ſtant talo, ſed tantum
quaſdam earum rationes recenſere, quippe quæ qua-
Hitatem cauſæ ſatis produnt & eô dum referuntur, re-
felluntur. LIMNAXYUS, quem ſequitur Eckorp, poſtquam
aſſeruit ſtudioſo licere die Dominico literis incumbe-
re, rationem addit: nam, ait, qui vult Sanctorum ce-
lebrare ſingula feſta, non poterit claré cum Codice ſci-
reé Digeſta, & poſt alia allegat exemplum Apoſtoli Pauli,
qui non abſtinuit à Lechione librorum gentilium & ex his
aliqua citavit. Pulcre! LurIus inquit, magis conſulen-
dum efſle, ut ſcholares ſtudiis incumbant, quam ludis,
ſaltationibus, theatrali ſcenæ & ſimilibus voluptatibus.
Lepidél Plura addere non ſuſtineo niſi unum Ax DREAM
del VAUX, (e) qui putat: in Jure Rudere bominem à contem-
platione Dei non abſirahere, quem doceat BRUNNEMAN-=
NUS, (e) quod ſtudia mentem à piis meditationibus
magis avocent, quam labores corporis, qui tandem his
verbis concludit, multa concedere Practicos, quæ ver-
bo Dei non ſunt congruaa.
9. KX. VII. .
Emancipationes atque manumiſſiones die Domi-
nico fieri permittit Lex ſecunda Codicis tit. de Feriis,
quam GoLDASTUS (f) Theodorico; CoNrTIus (g) Ala-
rico
G. II. . II. n. III. Volum. II. Diſſert. DXXXVIIL.
UNGUEPA UR. ad Decretal. tit. de fer. n. 26. ſq.
(c) ut REBUFFUS & LUTIUS de Privilegis Scholariam. Pri-
vil. XLIX.
(d) quem citat MULLERUS ad STRUV. tit. de feriis. ubi plura
huc pertinentia.
(e) in Proceff. Civ. Cap. VI. n. 21.
(f) in Præfetichs ad Regem Britann. quæ eſt in T. III. Con-
it. Imp- 5
quem uifur fidenter STRAUCHIUS in Diflert. ad Jus
Juſt. XXIV. th XI. aliique Interpretes.
(3) referente DIONYS. GOTTOFREDO in not. ad d. legem

06 (29) 50*
rico tribuit, BERGERUS (h) ſuſpectam dicit ac ſubditi=
tiam, & merito: partim quod veteribus non aghita
it, (i) partim quod in Cod. Theodoſiano nullum, in
Juſtinianeo non juſtum locum (k) habeat. Verum quia
Jus Romanum vim nos obligandi non ab origine ſed
à receptione petat, (1) non illius, ſed hujus tempora
reſpicienda erunt, & huic legi etiam erit ex uſu quæſi-
ta autoritas. Qua poſità emancipationem & manu-
miſſionem die Dominica licitam eſſe, non eget inter-
prete. Quod ipſum maxime approbat CoNSTANTINUS
his verbis: (m.) Gratum ac jocundum eſt, o die quæ ſunt
mapeime votiva compleri: Atque ita emancipandi & manumit-
tendi cunti licentiam habeant. Rationem hujus Cconſtitu-
tutionis ponit in favore pietatis BRUNNEMANNUS G n)
& BARBOSA, (O) alij (p) in eo, quod hi actus ſint Juris-
dictionis voluntariæ. (q) Ipſe CoNsTANTINUS aliam
præfert, ſc. quod illi ſint maxime votivi. Harum nulla
placet; non illa, cum ſingularis & vera pietas non ad-
lit; non hæ, ani nil probant & impietati prorſus fræ-
na laxarent. Poteſt tamen pro CoNsTANTINO dici,
quod cum tunc temporis licitum fuerit, manumiſſio-
nes in Eccleſiis fieri, ut ſub aſpectu plebis & adſiſten-
tibus Chriſtianorum antiſtitibus libertatem domini ſuis
3 fa-⸗

(h) in animadyverſ. ad Lauterbach. tit. az Fer. quæ eſt in Re-
ſol. LL. Obſt.
i) Quod præter WESENBECII tit. de Fer. n. 6. & W'IS8EN.-
BACHII ad d. 1. rationes, colligere eſt ex Paratitlis ad
BALSAMONIS Collectionem Conſtit. Eccl. Tit. I. & II.
ubi lex omnes judices, quæ nunhc eſt numero tertia; bis
vocatur ſecunda.
(k) vid. Præf. Cod. de Novo Codice faciendo. N. 2.
GI de quo agit CONRING. de Or. gur. Cap. XXIII.
& HERTIUS Difl. de Conſultationibiis Legibzis Judi-
ciis in ſpec. R. G. Inperii Rebuspubl. . XIV. T. II. P. 42 3.
(m) in 1. I. C. Th. de Feriis.
En) in Comment ad Leg. 2. C. de Teriis n. 6.
co) in Colle kan. ad d. l.
CpP) quos citat BROUNNEMAN NUS d. I. & ad Pandect. I. 1I.
& 2. eod. tit.

(4) arg. l. 2. D. de Cfte. Proc.

W (30) 530
famulis præſtare poſſint, (r) cumque conventus po-
puli maxime die Dominico ſoliti fuerint, itaque per
cCconſequentiam permittendum fuerit, manumittere hoc
die, quo Eccleſia conveniret. Et ſane cum ipſe manu-
miſſionis actus parum vel nihil temporis requirat, ad-
eoque ſi rem ex vero æſtimes, Sabbatum non profa-
net, itaque non minus poterit hoc die fieri, ac Nuptiæ
& Proclamatio deſponſatorum eodem permittuntur.
5. XXVIII.
Nuptiæ ſeu Benedictio ſacerdotalis, quæ utique eſt
actus ſacer, quin die Dominico fieri poſſit, nihil obſtat.
Equidem id prohibent P. P. CoNCILII AOvVISGRANEN-=
818, (Ss) imo TRIBURIENSES quatuor dierum poenitentiam
injungunt ei, qui die Dominico nupſerit. Aſt non ipſam
Benedictionem ſacerdotalem, ſed tantum ſolennem
nuptiarum pompam & convivia quæ in nuptiis adhi-
beri ſolent, prohiberi monet BELLARMINVUS. (t) Ita re-
moto uſu ab ipſo abuſu optime decernitur in CoxNcI-
LIO TRIDENTINO: (u) u mazrimonium tanquam res ſan-
a & ſanée traétanda omnibus temporibus (paucis exCeptis)
adeoque & Dominico die celebrari permittatur, uti ex ad-
verſo, ſi ad pompam, ritus & convivia hodie adhiberi
ſolita advertas, non minus bene ac prudenter ab IN-
CLIYTO CIVITATIS HUIUS MAGISTRATU nuptiarum ce-
lebratio die Dominico prohibita eſt, (Xx) quia qui nu-
. Pptias

(r) per I. 1. & 2. C. de His qui in Eccleſ. nzanumitt.
() Nee placita illis diebus ſeil. Domzinicis, nec nuptias prs
reverentia tantæ ſolennitatis celebrari viſun, eſt. Conc.
Aquisgr. II. c. 18. Collect. Reg. Tom. XXI. p. 333.
(t) quem dat GONSALEZ. ad c. 4. X. de Fer. z. 8.
u) Seſſionis XXIV. de Reform., matr. C. X.
e3 In der Ordnung / wie der Sonntag und monathliche groſ⸗
ſe Bettag ſoll gehalten werden: gleicher geſtalt ſollen
auch auff gemelten tag keine Hochzeiten nicht eingeſegnet
oder mit jemand deßwegen diſpenſiret werden / dieweil
durch ſolche Kirchgaͤng, ſonderlich der Stattlichen Hoch⸗
Leiten / alle geladene Gaͤſt an haltung deß Bettags verbin.

0 (31) 502
ptias parant, multis negotiis ſunt occupati, ut ſacris
meditationibus vix intenti eſſe queant. (y) Proclama-
tio itidem deſponſatorum uti & aliæ citationes edicta-
les, denunciationes & c. quæ ex cathedra Eccleſiaſtica
die Dominico fleri ſolent, non moraliter malæ, & ſi
multum temporis non abſumant, (2) utique non pro-
hibendæ ſunt, neque ob loci ſancti religionem, quæ
nulla eſt, nequeob cultum divinum, qui hoc ipſo non
turbatur, ſed ſalvâà conſcientià à Magiſtratu imperari, à
miniſtro ſuſcipi poſſunt. Quod optime docet Geleber.
rimus BoEHMERVUS. (a)

Non artium oôfficia tantum & urbanas plebes, ſed
& Judices quieſcere jubet CoxsrANTINUS, quippe cui
indigniſſimum videbatur, Diem Solis venerationis ſuæ
celebrem altercantibus jurgiis & noxiis partium con-
tentionibus occupari. (b) Quod etiam LEO & ANTHE-=
MIVUsS repetunt (C) per partes: ut nulla quemquam ur-
geat admonitio, nulla fidejufſionis flagitetur exactio,
taceat apparitio, advocatio deliteſcat, præconis horri-
da vox ſileſcat, ſit ille dies à cognitionibus alienus, &
à cunctis executionibus excuſetur. Idem & Jus

Can.

dert werden. Decret. Samft. den 25 Oct. MDCVI. cui
accedit Regalis ſplendor ex edicto Regis Boruſſ. quod
exhibet J. S. STRVCK. cit. Diſſ. C. II. n. 100.
(y) Verba ſunt CARPZOVII Juriſpr. Conſiſt. L. II. T. IX. def.
CLI. n. 9.
(2) Hanc rationem dat ille moralitatis Sabbati egregius Doctor
SPENERUS: Nun wo ich ſolche citationes anſehe/ finde
ich keine merckliche hinderniß deß Sabbats heiligung / in⸗
dem eine wenige Zeit dazu gehört / da ich verſichert bin/
das kein auch ſorgfaltigſter heyliger deß Sabbats ſich wird
ruhmen koͤnnen / daß ihme nicht mehr ais etwa zu dieſem
actu und gehoͤr gehoͤret / deß tages entgehet / ſo er nicht zu
unmittelbar geiſtlichen uͤbungen anwenden kan. Confil,
Theol. Germ. Vol. ult. C. II. A. IV. S. XVI. p. 514.
(a) in Jure Eccl. Pr. L. II. T. III. g. XII.
(b]) in l. 1. C. Th. L. II. T. VIII. de ſeriis.
(c) in Leg. fin. C. Juſt. eod. tit,

06 (32) 565
Can. (d) approbat, & Concilia (e) atque Capitula
ria, (†) in quibus perſæpe reperitur cautum: ze die
Dominico fiat placitun, gnod non pacta & tranſactiones,
ſed ex idiomate iſtins ſeculi cauiæ cognitionem & ju=
dicium notare, dicit harum rerum probe gnarus SchIL-
TERVUS (g) & PITHOEUS. (h) Legibus quidem abro-
gatis hanc noſtram temere accenſet StiMO à CROENE-=
WEGEN, (1) & Judicibus Batavis religionem non eſle,
ſcribit, die Dominico de jurgiorum cauſis cognoſcere,
eo, quod beatus fit, qui facit juſtitiam omni tempo-
re. (k) Verum uti hoc verbum ſatis rτα huc allega-
täit, ita ex illo JCti Batavi aſlerto nimis feſtinanter
univerfalem praxvin effingit SAM. STRYCKIUS, (1) qui
tamen bene ac ſapienter talem conſuetudinem ad ir-
rationabiles refert, Quapropter de feriis humanis in-
telligere jubet benignior ſententia OTrrToNEM I. Inp.
qui neglectis feriis ſtatuit: omni tempore licere recte
judicare, quod à bonis nunquam à malis autem oper--
us

d) in Gap. I. & ult. X. eod. tit. .
e) quæ congeſſit GONZALEZ ad dict. cap. I. n. 9.
(†) in Capitulatione CAROEI M. de Parlibass Sarxoniæ Cap.
XIIX. conſtitutum eſt: ut in Dominicis diebas conven-
tis & placita publica non fiant, niſi forte pro meagna e-
ceſſtate, aut hoſtilitate cogente. STEPH. BALUZIUS Ca-
pitular. Reg. Franc. T. I. P. 2532
in Capitulari LODOVICI PIl anni DCCCXXIII. cap. VII.
ſtatuitur: ut dies Domzinicus ſicut detet G& honoretur
& colatur, owenes ſtudeant, G'ut liberins fieri pPolſit mer-
cata & placita là Comitibis, Rout ſæpe aäamonitun
fuit, illo die prohibeantur. ibid. pag. 635
(g) in praxi Juris Rom. Exerc. VII. th. XXVI.“
Ch) in Glofſario ad Libros Capitularium voce: Placida. ubi
illam Gallice vertit Plaidz eoque ipſo ad originem
„ „ocum Plaid, Plaider, Plaidoye &c: quæ hodienum
Gallis ad judicia ſpectant, manu ducit.-
¹) in Tract. de LL. abrogatis ad 1. f. C. de Feriis.
k) juxta Pſalm. CVI. v. 2.

pus ſemper requieſcendum fſit. (m) Ex eodem etiam
ſequitur, ſententiam die Dominico latam non tenere,
ſive nullam eſſe, id quod exprefſe ponit GREGORI-
US INX. (n) & tacite ULFIANUS. ( 0) Quid autem fſi ipſe
Summus Imperans judicium teneat, & in eo ſententi-
am ferat, an & hæc nulla? Peccare quidem Principem,
actum vero nullum non eſſe, notat STRYCRIUS, (p)
quia nullitas dependeat ex LL. civilibus, quæ Princi=
em non obſtringunt. Verum cum neque ex Jure
om. (q) neque ex Majeſtatis conſtitutione Jureve na-
turali (r) demonſtrari poſſit: Principem ſolutum eſſe
omnibus LL. civilibus, nedum divinis, (s) itaque non
hæreo huc advocare illud TnEoD. & VALENT. ea, 41ta
lege fieri probibentur, . fuerint fadta, non ſolum inutilia, ſed
pro infedtis etiam haberi. (t) Cauſam Legis Conſtantinia-
neæ finalem recte dat Zorsius: (u) ne homines aver-
tantur à cultus divini celebratione, ſeu quod ipſe Con-
ſtantinus intendiſſe ſcribitur, (X) ut haberent homines
tempus ſe exercendi ex inſtituto Eccleſiæ. Proinde
miror idem ac indignor, quod non ille tantum Zoe-

ſius, ſed & DD. communiter (y,) hanc prohibitionem
IE⸗

(m) in Conſiit, de Feriis. fide COLDASTI Conſt. Imp. Tom.
. P. 304.
n) in ab vit. X. de Feriis.
60) in L. 6. D. de Feriis.
Pp) ad LAUTERBACH. Tit. eodem.
3 hoc late & ſolide docet GERH. NOODT Diſl. de Jure
dummi Ineperij (6 Lege Regia.
E(r) vid. GRONOVIUM ad GROT. de JF. B. G L. L. II. C. IN
F., XII n. I. verb: illud etianz &G. R
(*) de quibus quærere ſtolidum eſſe, ait PUFENDORFIUS de
Jurs N. & G. L. VII. C. VI. §. XIII.
(& Leg. 5. C. de LL.
u) in Comment. ad Cod. Gt. de Feriiz.
X) EUSEB. de Vit. Conſt. L. IV. C. XVIII.
y) ut SCHILTER. Exerc. VII. th. 26. C. J. A. tit. de Fer. th. 7.

MENOCH. arbisr. Quzſt. L. l. C. XXX. n. 14.
WWVESEN-

₰ (34) S
reſtringant ad actus Juriſdictionis contentioſæ & qui
cum cauſæ cognitione exercentur, non item qui ſunt
voluntariæ Nriſdictionis & ſine cauſæ cognitione ex-
pediuntur. Nam cum æque per hos ac per illos mens
legis lædatur & ſanctificatio præcepta impediatur, ita-
que hos non minus ac illos interdictos eſſe opinor. Ut
proinde fruſtra ſint, quotquot in contrarium putant
pPermitti pignorationem (X) oblationem libelli, (y)
teſtamenti confectionem & tutoris dationem, (z) ar-
bitri aut arbitratoris ſententiam, (a) judicium in pia
cauſa, (b) Judicia Marchica (c) & plura hujus com-
matis, quæ paſſim à feriis humanis huc inepte tra-

huntur.
S. XK XX.

Non tantum ferri, ſed & in effecum deduci ſen-
tentiam bene cum UrFIANO (d) prohibent LEO & AN-
THEMIUS, (e) Diem Dominicum ita honorabilem de-
Cernentes, ut à cunctis executionibus excuſetur. Quo
ipſo generaliter prohibetur ſententiæ cnjusvis execu-
tio, tam civilis, quæ vel cum ſtridore & ſtrepitu, ut
pignoratio; (f) vel ſedate placideque, ut nuda ſolutio-
ne

NWESENBECK. & HAHN. tit. de Fer. num. V.
. BARBOSA iEZ Coyledtan. ad L. 8. C. d. tit. aliique his citati.
(g) quod ſtatuit MENOCEHIUS Arb. C. d. I. n. 16.
(y) afferit AYRER Proceſſ. Jur. C. V. Obi. VI. n. 16.
(3) hujus opinionis Fautores producit BRUNNEMAN NUS in
Comm. ad 1. 8. C. de Feriis.

& CHRIST. WILDVOGELIUS in Chronoſeopia Legali Diſ-
ſert. I. C. III. g. 7.
a) hoc putat ANT. PEREZ. in Prælect. ad Cod. tit. de Te=

⸗ riis n. 6.
(b) præfracte tuetur TIRAQVELLUS de Privileg. piæ cauſ.
riv. 156. ODW
(ce) quod habet Diſſertatio de udiciis Marchicis 8. XIV.
(d) I. 6. D. de Feriiz. .
(e) in 1. fin C. h. t.
(1) Quam tamen rede fieri, ſi debitor fugam adornat, bens
monet WISSENBACH. ad Tit. C. de Ter. J. I.

We (35) 302

(h) Quam quod noſtris hominibus

ne (g) perficitur. ris
za e5oαν dicitur executio, capitale ſüpplicium, crimi-
. . . »
nalis pozna: & hoc non tantum ne à ſacris diſtinean-

tur homines, ſed & ne cruentis ac luctuoſis ſpectaculis
deformetur facies publici cultus exterior. Probavit hoc
veneranda antiquitas, probat recentior orbis. Athenis
ſancita Lex erat: Delierum feſtos dies, dum Delum itur redi-
zur, dumnatorum Juppliciis ne faneſtato. (i ) Romæ regulari-
ter diebus feſtis non ſumebatur ſupplicium.“ k.Bl¶ Unde in-
ter præcipua Tiberianæ crudelitatis exemplaria nume-
ratur, (1) quod à pœna hominum non ceſſaverit, ne
religioſus quidem ac facer dies. Servarunt idem mu-
tantes pleraque hodierni mores. Non enim patietur
abhorrens à ruditate populus, ut vel humanis feriis
veluti ob nativitatem aut coronationem Principis in-
ſtituta feſtivitate exerceantur truculenta ſupplicia. Nec
magis ultimum ſupplicium & atrociorem pœnam, quam
mitiorem animadverſionem hoc die interdici vult &
rationis verborumque generalitas & quæ ſequuntur
ſpecialia: nulla quemquam urgéat admonitio, ſiquidem per
hanc admonitionis vocem lenioris poënæ ſpeciem, ipſo
Verbo lenitatem indigitante (m) ſignificat CarLISTRA-

TVUS. (n)
8§. X XK Kl.

Hc verba tantum abeſt otioſe poni, ut potius de
eadem fidelia duo dealbentur parietes, unoque verbo

& minoris pœnæ executio & in jus vocatio, quam
2 etiam

(g) Solutionem nudam ſuh executionis vocabulo compre-
hendit, Leæx Centum Capuæ D. de eo quod certo loco-
(h) Diſſentit PEREZ. & executionem nuda ſolutione perfe-
Kam licitam efſe autumat ad Cod. tit. de Ferii n. 1I⸗
i) prout refert SAM. PET ITUS ad Jus Atticum, L. I. T. I.
k) quod pluribus adſtruit PETR. F ABEK. Seneeſtr. La II.
ag. 194.
(1) à SVETONIO in vit. Tiberij c. 61.
m) hoc vidit B. BRISSONIUS Antiq.- Sele . L. IIl. C. IX.
n) in Lege 7. D. de Paænis.

0ε (36) 50
etiam admonitio ſignificat, (o) Die Dominico exclu-
datur. Ne tamen ita eam leviter vetari dicas, iteratam
attende prohibitionem. In jus vocatio privatâ olim, poſt
heæc publicâ autoritate per apparitores Perficiebatur, (p)
utraque non ſtatim ſequente reo, fidejuſſoriam exige-
bat cautionem. Quo itaque fidejuſſoris exactio, & ap-=
paritorum functio prohibetur, eo & in jus vocationem
ſane quam prohiberi manifeſtum eſt, & exinde ita cla-
rum, ac imber quando pluit, quod hegativa maneat
quæſtionem: an citatio Die Dominico licite pohit inſinuari ⁵
Ut minime capiam qui fiat, quod in deciſione hujus
quæſtionis adeo in diverſa ſcindantur Doctores, ut de u-
traque parte tam affirmantibus, quam negantibus grega-
tim paſci poſſis. (q) Inter affirmantes maxime ferit ocu-
lorum aciem Vir Celeb. BozHMERUsS inter Cæteros non
prætereundus, cujus argumenta licet alias non ſint le-
vioris armaturæ, tamen hic nihil probare uti modeſtè
ita cordate aſſero. Quæ vero Cl. DRESSELIUS habet, falſa
nituntur hypotheſi, quæ ex ſupra dictis ſponte ſubiñidit.
De his forſan in diſputatione ſermones. Affirmante, quam
GAILIUS (r) & MyYXNSINGERUS (S) faciunt praxin, non
magis ac torrentem morari ſatago, fruſtra laturus me-
dicinam malo deſperato, ſi vera ſunt quæ ſcribit Zok-
sIUS: (t) quod amplius de ea re diſputare Juapervacaneum ſit:
aſus enim hodie ſic inolevit, ut nec feriæ nec Jacrati dies Do-

minici

(o) in L. 4. C. de in gai vocando. l. f. C. de duob. veis. vid. B.
BRISSONIUS de Verb. ſign. v. Admonitio.
(P) per ea quæ tracht Celeb. GFRH. NOODT. ſub tit. de
in jus vocando. T. II. Operum. P: 53. ſeqq.
(J) Multos utrinque citat N ILDVOOCEL i Cbronoſeopia Le-
gali Exerc l. C III. . V. affirmantibus adde BOEHME-
RUM II. IX. 17. & DRESSFL ad SCHOEPFERIIM Tit.
de Feriis n. 9 negantibus STRVYOCKIUM in U. M. d. t.
9. VIII. ECKOID. eod. J. §. W ISSENBACH. ad Cod.
h. t & nubem DD. quos citat BARBOSA eod. tit. l. 10. n.

4
(r L. 1. Obt. LIII. n. 7.
(8) Centur. I. Obſ. 77.
(t) in Comment. ad Cod. in fin, tit. de Feriir.

6 ( 37) 50
minici obſerventur, ſed nuncij citationes in ipfis feriis & diebus
Dominicis tradant & exequantur, quicquid jura bac de re ſia⸗
zuant. Idem etiam ſentiendum de citatione, qua quis
Die Dominico comparere jubetur. Hæc enim pruden-
ter ita facta inutilis aut nulla eſt, (tt) citatus autem non
Ccomparens contumax haberi nequit, (u, non obſtan-
te, quod in Jure Canonico ad Diem Dominicum, (X)
& ad Diem reſurrectionis Chriſti (y) citatio facta le-
gatur. Quoſi tamen per errorem aut fortuito compa-
rendi terminus in Diem Dominicum inciderit, (2z)
tuné die ſequenti comparendum eſſe volunt DD. (a)
Et hoc eſt extra aleam poſitum, ſi expreſla ſit in cita-
tione clauſula: oder/ da der kein gerichtstag waͤre/ auff
den nechſt folgenden. (b) Quæ, ſi addita non ſit, ex æ-
quitate quidem & fana interpretatione intelligenda fo-
ret, quod tamen de ſtricto jure & in Judiciis, quæ ad
ſolennitates & formularum carmina rigide attendunt
obſervando aſleri nequit, ſed concedenda potius reo fe-
riarum exceptio. (C.)
9. XKXKXK II.
Ita triplici formula citationem prohiberi expedi-
tum eſt. Minus liquet, quid per horridam Præconis
vocem intelligant Impp. cum hoc explicare prætere-
ant Interpretum plurimi, reliquis non conveniat. Sub-
3 haſta-
— — —
(tt) Agnoſcit ipſe GAlLIUS Lib I. Obſerv. Pract. LIIL. n. 2.
(u) BOEHMERUS J. E. II. X. X VIII.
6

(xX) c. 6. X. de Dolo.
y) c. 15. X. de Accuſat.
(2) Quod qua ratione fieri poſſit, docet BRUNNEMANNUS
in Proc. Civ. C. II. J. XXVII.
(a) ut STRVYCK. in UI Mod II XII. K. & WISSENBACH.
ad Cod. § I. tit. de Feriis.
(b) Quam achjici ſolere teſtatur GAlL. d. 1.
& LODOVICI in der Einleitung zum Civil -Proceß. C.
X. §. XV. .
(e) C. J. A. tit. de Except. th 126. .V
1AN . Diſſ. de Varietate temp. Diſſ. CXXXVIII.
. * 89 2°

W (38) 30*
haftationes vetari putat DIoNYS. GoTHOFREDVUVS, (d)
horridamque ideo nuncupari vocem, vel quod eam
abhorreant nexi & debitores, vel quod adſtantium au-
res ad ſtentoreos vocaliſſimi hominis clamores tremi-
ſcant. Utramque rejicit coniecturam, nec certius ad-
dit JoH. SAM. STRYCKIUS. (e) Mihi videtur per vocem
præconis non tantum intelligi citationem ſtricte ſic di-
Ctam, quam vocat Legitinam vocem ]USTINIANUS, (f) qua
rei olim iplo die judicij citabantur, g) id quod partim
JusTINIANUS Ch) & MAkCELLUS, (1) partim & SVE-
TONXIUS (k) probat, qui Tiberiumn, memorat repente
cum apbaritoribus prodiiſe citatumque voce præconis rapi
inliſje in carcerem: ſed & maxime illam horridam præ-
conis vocem quæ ſuppliciis adhiberi, ideoque procla-
mari ſolebat, ut & reo & reliquis horrorem incuteret.
Ita ULPTANUS (1) notat perjuro fuſtibus caſtigando ſu-
perdici: mpo*ρτα Ad αναοℳιν emere ne jurato, & GORDIA-=
Nus IMP. (m) meminit fuſtibus cæſi, cui per præco-
nem dictum eſt éoovoaνα.αιοα calumniatus es. () Hinc
eſt quod JsTINIANUS Pontici tractus vicario data ei
juriſdictione criminali conceſſit, præter alia civilis &
Criminalis Juriſdictionis inſignia: ut voce Præconis uta=

tur. (0)
§. KXXIII.

(d) in not. ad d. l. fin. n. 19.
quod & innuit BRINNEM. ad eandem.
(e) in ſæpius citata Diſſ. de Jure Sabb. C. III. . 41. ſq.
(1) in Novell. LXIX. c. HI. pr.
( 33 unde originem proclamatis Cameralis petit J. A. DIEZ

in Dill. de Proclamate Camerali. J. XI.
Ch) in avth. qui ſemel. C. quomodo G quando gudexr.

i ) in 1. pen. OD. de Reſtit. in integr.
8 in Tiberio Cap. 1I. adde RKEVARDI Protribunaliorum
Libr. C. II. qui late hanc rem explicat.
(1) in l. ſ duo 13. J. fin. D. de Jur ejur.
(m in L. Zueſtibias cæſo 16. C. Ex Auibzes canſis in fſam.
En) Plura ejusmodi formularum exempla collecta prodit
CUIACIUS Obſerv. L. VIII. C. VII. & BRISSONIUS de
Formulis L. V. p. m.489.
(o) Edik. Juſtinian. VIII. C. UII. IV.

0 (39) 50
§S. XXXIII.
Quemadmodum in Jus vocatio & citatio ita &
Teſtium examen Die Dominico interdictum eſt. (p)
Non tam quod hoc die juramentum ſit prohibitum, (q)
ſine quo regulariter teſti non creditur; (r) nec quod
examen teſtium ad ſtrepitum judicialem pertineat; (⁸)
quam Zugte Dominica debet eſſe vacua ab omni-
bus cognitionibus. (t) A quo tamen illud quod neceſ-
ſitatis cCaſu fit ad perpetuam rei memoriam merito ex-
cipitur. (u) Uti teſtes, ita & reos examinare & torque-
re plane prohibitum eſt. (x) Impp. quidem HoNOR.
& TRaEOD. nequidem venerabilem Paſchæ diem (adeo-
que nec Dominicum) excipiendum exiſtimant in quæ-
ſtionibus Iſaurorum, (y) aſt venià digni ſunt ob fero-
citatem & furorem Iſaurorum adeo Romanis inimico-
rum, ut federe generir bumani rupto eos infeſtaverint, (Z)
& in eum redegerint ſtatum, ut neglecta defenſione ci=
vitas ſtare non potuerit. (a) Venia e contrario carent,
qui peculiarem hanc diſpoſitionem ad generalem regu-
lam extendunt, & in criminibus atrocioribus etiam
Die Dominico ad torturam procedi, (b) & latronem
Inii-=

(93 SCHIIL TER. Exerc. VII. th. 26.
(q) Qua ratione nititur REBUFFUS apud PEREZ. in Prælect.
ad Cod Tit. de Feriis.
(r) arg. l. 9, 16, 18. C. de T Mibis.
(s) hanc unam cauſam ſuſpicit BOEHMERUS J. Eccl. Tit. de
Feriis. F. XVII.
(t) per L. fin. C. de Feriis.
Cu) STRVYCK. U. M. II. XII. VIII.
(X) arg. l. 6. & II. C. dict. t.
(Y) 1. 10. C. eod.
(2) Verba ſunt L. A. FLORI Rer. Romanar. L. III. c. VI.
(a) Hoc uſque ad tempora legis inſignibus argumentis docte
(ut omnia) probat JAG. GOTHOFREDUS ad L. ult.
C. Th. de Quaæſtionibus Lib. IX. T. XXXV.
(b) vid. JUL. CLARUS Sententiar. L. V. J. fin. Q. LXIV. n. 34.
& qui eum ſequitur CARPZOV. Pracdt. Criweinal. P. IWII.
C. CXXIV. n. 4.
DION. GOTHOFRED. ad 1. 3. C. de Epife. audient, n. 46.

06 (40) 60*
inſignem quotidie ad furcam mitti poſſe (c) ſtatuunt.
Omne in hac cauſa punctum fert STKYCKII moni-
tum, (d) ut ſemper attendatur: an negotium ſine
periculo ſuſpendi poſſit; quod ſi nequeat, tunc quod
non eſt licitum in lege, neceſſitas facit licitum. (e) Ex
qua regula etiam ſummo Jure licita eſt Die Dominico
appellationis interpoſitio, (f) ſiquidem fat tia ejus de
momento in momentum computantur, adeb ut ne qui-
dem repentinæ feriæ excipiantur. (g) Cujus compu-
tationis tamen ego vero non video tantam neceſlita-
tem, ut potius ſanctificatio hujus diei intermittenda ſit.
quam illa immutanda. Itaque ſi quis præ nimia reli-
gione Die Dominico appellationem ommittens læde-
retur, concedendam ei reſtitutionem ex claufula gene-
rali (h) æquitatis eſſe, opinor. Ex eadem regula etiam
excuſari poteſt ALEXxANDER III. Jur Triburienſis Epi-
ſcopi parochianis indulget, (i) Die Dominico hale-
cum captioni necefſſitate ingruente intendere: ſi nimi-
rum ea halecum natura eſt, ut certo tempore ſe ſiſtant
capturæ, non Capti recedant. (k) Ex eodem pariter
neceſſitatis caſu Die Dominico licite fieri pignoratio-
nem, poſſeſſionis apprehenſiones, de fuga ſuſpectorum
arreſtationes, læſorum aut occiſorum inſpecliones,
militaris diſciplinæ obſervatio & ſimilia, gene monet
SCHILTERUS. (l) “

§. XIV.

(c) quod ſtatuunt DD. allegati à BARBOSA ir. Collectan. acd
l. 10. C. de Feriis. G
d) in not. ad LAUTERBACH. tit. de Feriis.
e) per Cap. 4. X. de Reg. Seer.
(F) SCACCIA de Appellat. Quæſt. XII. n. 51⸗
) quod ex l. I. C. de Eer. Colligit C. J. A. d. t. ch. 19.
h) ex 1. 1I. D. ex quibe canſ. major.
(i) in Cap. 2. X. de Feriis.
(k) Quod affirmat FRAN ZIUS in Hiftoria Animalium. P. Nl.
((1) Exerc. ad Pand. VII. th. 26.

0 (41) *
§. XIV.
Prudenter præterea noſtri non mo

do corporis la-

poribus, ſed & nullis voluptatibus occupari volunt
) A vero quidem patum abludit

Diem Dominicum. (K j ablud
SENECA, (1) qui Legum Conditores, ait, Feſtos inſtituiſſe

dies, ut ad hilarizatem omknes publice cogerentur, tanquam ne-

ceſſarium lahboribus interponentes temperamentum: & optime

priſci Chriſtiani Die Solis læ titiæ indulſerunt, (I!) cum
honeſta & ſancta tam corporis, (m) quam animi fecrea-
tio hoc die non tantum licita, (n) ſed etiam à Beni-
gniſſimo Deo expreſſe commendata eſt. ( 0) Quo in-
tuitu uti olim Judæis Die Sabbati nefas erat jejuna-
re, (p) ex quo in commelſlationes degenerarunt adeo,
ut Ethnicis crederentur, die Sabbati Bacchum cole-
re; () ita etiam Chriſtianis interdictum eſt, (r) Die Do-
minico de geniculis adorare, quia hoc triſtitiæ & p;-
nitentium ſit: & in Primitiz Eccleſia jejunium (⁸)

(k) in leg. fin. Cod, de Feriis. -
(1) in Libro de Tranquillitate animi Cap. XV.
(II) quod memorat 8. F. TERTULLIANUS in Apologetico
Cap. XVI. .
(m) Keſcctionis corporis idoneum exemplum præſtant HO-
NOR. & THEOD. dum Captivis in Dominicis diebus
A tenebris cuſtodiæ & ſqualore carceris reſpirationem
ermittuàt, eéosque ad balneum ſub fida cuſtodia duci
jubent. 1. 9. C. de Epiſe. Audient. Quo etiam aliqua-
tenus faciunt VALENT. LHEOD. & ARCAD. qui pro-
pter lætitiam communemDiei Paſchatis levioris criminis
reos à periculo carceris & metu pœnarum eximi volunt.
I1. 6, 7, 8. C. Th. de Iedulg. Crimz. Lib. IX. Tit. XXXVIII.

1. 3. D. de Epiſe. Audient.

Cn) quod probat B ANNHAUERUS Coll. Decal. Difſ VIII. §. 7.
(0) Levitici XXIII. v. 29, 40. vid. & Nehem. VIII. 10.
CP) afſſerit Cl. BOEHMERUS in J. Eccl. L. III. T. XLVI. J. IX.
(q)9) HOSPINIANUS de Feſt. Jud. C. III. p. 23.
Cr) in Concilio NICAENO 1. c. 20. quod exhibetur in Can.

10. de Conſecr. D. III. adde CON0O. CONSTANT. III.
c. 90. & paſſim. vid. tamen c. 2. X. deé Feriisz.
(Ss) hoc Prohibetur in Conc. GANGRENSI C. 18. & CESAñR-
AUGUSTANO c. 2. quod eſt in c. 15. de Conſecr. D. IIIl.

06 (42) 60

de geniculis adorare Die Dominico n

efas habitum tra-
it STINUS MART. (t) aCTERTULLIANUs. (u). Id quod

Partim in ſignum reſurrectionis, P
tem & lætitiam factum eſt. (X) IHI
noſtri tantum obſconas Pprohibe
uti de ſaltationibus Choreisque h
PERUS, (y) eo quod melius ſit toto die fodere, quam
ſaltare, (Z) ita ad luxurias in Cauponis paſſimque exer-
ceri ſolitas ſpecialiter applicat prudentiſſimus Macr-
STRATUS ARGENTORATENSIS, (a) & ipſi IMPP. noſtri ad

ſce-

artim propter quie-
is conſequenter Ihrpb.
nt voluptates: quod
Odiernis accipit Zkp-

—..ö——
t) in Quæſtion. & Reſponſ. ad orthodox. 2CxXV.
33 de e i Militis. G . .
([x) vid. FORNERII Rer. Quotidian. L. II. c. 22.
(y) de LL. Moſaisis L. IV. C. IX. P- 3241. & ſqꝗ.
(2) Dictum AUGUSTINI. ſuppeditante GONzZALEZ. ad De-
cret. T. II. P. 198. 4 4
(a) ita edicens: Noch viel weniger ſollen an den Son⸗und ho⸗
hen Faͤſttaͤgen &. andere uppigkeiten mit zechen / ſpielen
und dergleichen / in offentlichen Wurts⸗Paſteten⸗Ballen⸗
Wein⸗Bier⸗Balbier⸗ oder Privat⸗haͤußern veruͤbt werden/
alles bey ſtraff und ermaͤßigung unſerer Zuchtrichter / die Sie
doch unter dreyſig Schilling nicht beſtimmen / und ſo wohl
gegen einem jeden thaͤter / als denjenigen ohnfehlbar vor⸗
nehmen ſollen / die dergleichen in ihren Haͤußern wiſſentlich
vorgehen / oder ſonſt huͤlff und vorſchueb darzu / entweder
felbſt geben oder durch andere geben laſſen. Der Statt
Straßburg Policey⸗Grdung I. I. K. XIII. .
Idem alia de Die Dominico ordinatione mandat: Da kein
Ga halter / Wuͤrt oder Hauptkann / in dieſer Statt Straß⸗
burgk &c. hinfuͤro zu keiner Abentirten/ niemand &c. we⸗
der fiſch no h fleiſch / geſotten noch gepraten/ ſondern allein
wie von alkem her und noch ſein ſoll/ wein/ keeß und obs
geben ſollen. Darzu ſollen ſie ihre Geſt warnen weder zu ſin⸗
gyn/ ſchreyen/ oder ander ongefert zu treiben/ wie es auch
niemand thun ſoll. &c. Dann ein Ehrſamer Rath deſſen
hut machen wurt. & c. Actum et Decretum Montag den
fuͤnffzehenden Junii. 1 54 5.
Magis generaliter ELECTOR BRANDENBURGICUS vult:
Daß am Sonntage Sc. alle Schencken / Bier⸗ und Wein⸗
haͤuſer geſchloſſen gehalten werden / alſo daß den gantzen tag

über

06 (43) 50 L
ſcenam theatralem, circenſe certamen & ferarum la-
Crymola ſpectacula; utpote quæ, prout antiquo tempo-
re celebrabantur, deteſtanda & Chriſtiano indigna, in
Baptiſmo repudiata & Idololatriæ ſpeciem eſſe multis
argumentis probare ſatagit Q. S. F. TERTULLIANUS; (b)
hodierna autem licitis ſed non honeſtis accenſet Jon.
SAM. STRYCKIUS. (C) Pro iis hoc die abolendis uti Lzo
& ANTREM. ſevere ſanciunt amiſſionem militiæ & patri-
monij proſcriptionem in eum, qui Die Dominico ſpe-
Gtaculis intereſſe crediderit, ita jam THEODOSIUS JUN.
legem tulerat, qua Theatrorum atque Circenſium volu-
ptas per univerſas urbes populis denegatur, hac ratio-
ne, (d) quod eo die totæ fidelium mentes Dei cultibus occu-
bentur. Quam ſi attendiſlent BaALDuINUS (e) & CARP-
ZovIUS, (f) non illi certe comœdias, artem ſagittari-
am, trochum, pilam & c. Die Domin ico admiſiſſent,
eòô, quod melius ſit honeſtæ recreationi, quam inerti
ocio incumbere. Ocioſa! Quæ non operoſe refutan-
da, ſed tamen à veris Chriſtianis aliena cenſet præcla-
r& Clarifſimus BoEHMERUsS. (g)

Non minus benéè ac laudabiliter IMPP. noſtri per-
mittunt pacta conferre & tranſactiones loqui. (h) Quam-
vis enim utique peccent, qui tranſactiones operoſum
negotium requirentes, die Dominico ineunt, (i) &
⸗ K 2 Præ-

uͤber keine Gaͤſt geſetzet / noch Brandwein auff deu Gaſſen
außgeſchenckt werde. STRYCK. in Not. ad BRUNNEM.
J. Erel L. II. C. I. membr. I. J. VIII. verb. Brachiunz ſe-
culaäre.

(b) Peculiari Libro de Spedtaculis.
(c) in Diſſert. de ure lieiti, ſed non honeſti. C. II. n. 122.
(d) Quæ eſt quinta in God. Th. tit. de Speclaculis L. XV. tit. V.
(e) De Caſib. Conſoientiæ L. II. C. XIII. Caſ. VI.
(†) Juriſprud. Gonſiſtor. L. II. T. XVI. Def. CCI. III.
C(g) in Jure Parochiali Sect. IV. Cap. I. §. III.
(h) in I. fin. C. de Feriis.
(i) verba STRUVII in Evolut. Gontrov. Exerc. V. thi. 3 .

(34) 50

præterea non permitti poſſit, quod DD. quidam ex hoe
loco eliciunt, ſcilicet licere die Dominico ſuper con-
tractibus inſtrumenta conficere, (K) & arbitratori lau-
dum dare, eô, quod hoc ſit inſtar tranſactionis, (1) at-
tamen hanc non efſe piorum Principum mentem qui
diem hunc adeo venerabilem decernunt, ut religioſa
ejus otia relaxare non audeant, viderit vel parum ocu-
latus. Sed quemadmodum docente MEIERO (m) hoc
die loco actionum ordinariarum inſtitui debet ſeria pec-
catorum meditatio pœnitentiæ agendæ & vitæ emen-
dandæ gratia, ita etiam illi concedunt litigantibus in-
tervallum, at reſpirent à controverhis & vitam ſuam litemq;
anteactam contemplentur, quod ſi forte illam injuſtam
deprehenderint, ſubeat animos vicaria pœnitudo, & loco o-
dii, amicitia, ut qui antea litibus invicem diſlidebant,
jam redeant, & veniant ſimul ad ſeſe, & non de lite con-
tinuanda cogitent, ſed finienda & componenda, quod
uti per tranſactiones flieri ſolet, (n) ita has non eſle per-
mittendas ſimpliciter, (o) ſed qua pro reſtauranda, vel
potius breviter promittenda pace faciunt, eodem modæ,
quo in Jure Can. juramentum, hoc die interdictum, (p)
pro concordia & pacificatione permittitur. (q) Pactum autem
quà eſt tranſactionis ſynonimum, (r) eodem jure cenſeri.

§. XXXVI.

Omnes quidem hucuſque conſideratas Romanòô-
rum Imperatorum de die Dominico conſtitutiones,
quas produxit compilator Juris noſtri alba licuit ſigna-
re linea, verum atro prorfus carbone notanda eſt 1
e-

—

(k) BFSOLDUS quem citat HAHN ad W. tit. de Feriis n. V.
I ) PEREZ ad C. (l. t. n. 6.
m) in C. J. A. de Ferii/ th. 12.
n) 1l. 16, 17. C de Tranſact.
P) C. I. X. de Feriiz.
) Can. XVII Cauſ. XXII. Qn. V.
r) per I. 20. C. de Tranſaction.

06 (45) 90
Legis Conſtantinianeæ (S) pars, quæ alteram hominum
partem & eam quæ omnium minime deberet, ruſticos 3
fanctificatione Diei Dominicæ diſſolvit & ad ejus profa-
nationem quaſi invitat, permittens ruri poſitis, ut die So-
lis agrorum culturæ libere licenterque inſerviant: quoniam fre-
menzer evenit, ut non alio die frumenta ſalcis aut vinec Joro-
bihus mandentur, ne occaßione momenti pereat commoditas &α
leſti proviſione conceſſa. HæC, ſi probe cernas, non uno certe
modo facient ſtomachum. Ipſam Legis rationem, ſapi-
enti Chriſtiano ſceleſtam pridem repudiarunt ij, qui judi-
care, quam credere malunt, ut LEO IMP. (t) qui curioſas
momentorum obſervationes rejicit & putat, non aoricul-
turæ diligentiam, ſed Solis virtatem, quant un Largitori frugum
viſum eſt, fruétuum abundantiam luppeditare. Nec magis placet
profedla ex hac ratione diſpoſitio legis, quam nimis cu-
rioſe praxin ſervare queritur STRYCK. (u) Illa enim op-
pido contrariatur Legi Divinæ morali, alterique itidem
Judæorum propriæ: (X) Die ſeptimo in ipſa ſatione & meſe
ceſſato. Quin quod & ratio dicare videtur, (V) ut
Luce ſacra requieſoat bumus, rtquieſcat arator
Et grave ſuſpenſo vomere ceſſet opis.
Hinc illam generaliter, ut eſt, intellectam non admit-
tit BRONNEM. ideoque eam, ne juri Divino contrarie-
tur, reſtringit ad caſum neceſſitatis. (2) Quam vero re-
ſtrictionem uti piam & tolerabilem, ita obtortam, non
fert generalior Legis conceptio. Alio modo ejus defen-
ſionem ſuſcipit Vir Celeberr. BoEB MERVUS: (a) ſcilicet,
quod illa non ſit adverſa doctrinæ communi Epiſcopo-
rum ejus temporis, quos quietem & otium hujus die
F 3 non

— — —
(⁸) Quæ eſt tertia Cod. tit. de Feriis.
Gt) Novell. Leonis LIV. in fin.
u) in Uſ. Mod. Pand. tit. de Feriis. J. X.
(x) Exodi XXXIV. v. 21.
y) Secundum TIBUILI effatum L. II. Eleg. I. v. 5. 6.
(2.) in Comment. ad Cod. d. L. cui accedit RENAT. CHOP-
PINOUS in tr. de Privilegiis Rucficorun L. II C. VII. §. 2.
(a) in Dilſert. de ſtato die Chriſtianorum. J. XIIX.

W (46) 56 o-
non admodum urſille putat. Aſt reclamat Docti
ejus ævi Epiſcopus EUsEBIUS docens: (b)
cepiſle Die Dom. 2 &αααα n,

ſſimus
Chriſtum præ-
iajver, Tdg à Po,nα ,tot
gajdebtagiv dvabeaonvocv, 1. 6. Corpora reficere, animas vero Di-
vinis inftitutis refocilare. Ipſe CoNSTANTINVUS qui Euſebi-

um tanquam fratrem cariſſimum habebat, (c) eandem
doctrinam ſecutus apparet, dum Diem Domi
cationibus congruum haberi Conſtituit, () & non tan-
tum ſuis exercendi ex inſtituto Eccleſiæ otinm conceſlit,
ſed & omnibus præcepit, die Dominico non Judiciorum
tantum, ſed & α eœαν .νN⅞uk+—vI 2cNαo *εν, i. e. aliorum
perum otium agere. (e) Ex quibus ferè talis apparet CoN-
STANTINVUsS, qui non potuerit iſtam legem ferre. Et ſane
non levis eſſet conjectura, eam non CoNSTANTINI, ſed
forſan miniſtri cujuſdam ejus eſſe, idem agentis, quod
TERIBONIANUS, qui ut erat inexplebilis avaritia, ita jura
venalia habebat, & Legum quotidie pretio refigebat ali-
as, alias figebat, prout & re erat atque uſu poſcenti-
um; (f) cum Triboniano fimiles & inexplebilitate & ſi-
mulatione familiares CONSTANTINUM habuiſie, tradat
EsSEBIUS. (g) Attamen nec improbabile eſt CONSTAN-
TINVUM, qui alio tempore agricolis ab extraordinariis o-
neribus privilegium conceſſit, quo poſſint frugum col-
lectioni ac ſationi opportuno tempore ſatisfac ere, (h)
liſdem etiam à cultu divino privilegium dediſſe, ut a-

grorum culturæ libere inſerviant. Nec obſtat ipſius pie-

tas, qua toties commendatur, cum ipſe ejus Laudator
ſcribat: Conſtantinum ſe ſimulatoribus credidiſſe E& interdum

in ea
—

(b) de Laud. Gonſt. Cap. XVII.

(c) quod patet ex Gonſtantini Epiſtola. EUSEB. de Vit. Conſt.
L. III. G. LXI. L. IV. C. XXXVI. &c.
Cd) EUSEB. de V. G. L. IV. C. XIIX.

(e) Verba ſunt hoc memorantis SOZOMENI Hiſt. L. I. C. VIII.

(f) Elogium hoc habet SOIDAS in Lexico, voce Tescawνοabd.
(g9) de Vit. Conſt. L. IV- C. XXIX.

(h.) in Leg. 1I. C. de Agricol. & Cenfit.

nicum pre-

⁸ (47) Se=⸗
in ea impegiſe, quæ parum decora ſunt. (i) Quale utique vide-
tur hæc lex, quæ, ſi probe inſpicias, eſt nonniſi doctri-
næ VIRGILII (k) epitome. Quod enim CoNsSsTANTINUS
ait: agrorum culturi libere licenterque inſerviri hoc die feſto,
id MANTUANUs ſic effert:
Quippe etiam feſtis quædam exercere diebus
Fas & jura binunt. rivos dedacere nulla
Religio vetuit, ſegeti prætendere ſepem. & C.
QuodILLE putat frequenter evenire, ut non aptius alio
die frumenta ſulcis & vineæ ſerobibus mandentur, illud urc
ita exprimit: Vya dies alios alio dedit ordine Luna
Felices operum. & C.
Cumque ideo PorrA doceat: ſiderum curſus & mo-
menta temporum eſſe obſervanda, quia
Hinc tempeſtates dubio prædiſeere cœlo
Poſſumus, hinc meſſique diem tempusque ſerendi.
Sequitur IMPERATOR & vult agricolas obſervare occa-⸗
ſiones momentorum & commoditatem cœleſti proviſione con-
ceſſam. Et non tantum ſenſu, ſed & phraſibus imitatur
VIRGILIUM, Cui vero ſuperſedeo. Ex his ſatis clareſcit
CoxNsTANTINUM é gentiliſmo egreſſum nuper ſervaſ-
ſe odorem ejus, quo fuerat imbuta recenter mens ipfi-
us. Cujusmodi reliquias & alibi prodit, (D cum permit-
tit magica remedia agris adhibita, quibus proficitur, ne
divina munera & labores hominum ſternerentur. Ubi
idem agriculturæ ſtudium, eandem providentiam, eun-
dem gentiliſmmo imbutum animum, tantum non omnia
eadem deprehendo, quæ piis utique & bonis omnibus
execranda vocat CulACIVUS. (m) Quapropter hanc (n)
que ac illam (o) abrogat magis Chriſtiane ſentiens
LEO IMP. & etiam Agricolas hoc die ſacro vacare con-
ſti.
—
(i) de Vit. Conſt. L. IX. C. LIV.
(k) quam tradit in Georgicorum primo.

C(1) in L. 4 C. de Malefieis & Mathemat.
(m) Obſervation. XXVII. c. 17.

E n) in Novell, Leon. LæVv. (o) in Noyell. Leon. LIV.

6 (48) 50
ſtituit. Quam conſtitutionem jure meritoque Theo-
logos laudare moresque ſequi, ſCribit CYPR. REGNE-
RVUS. (p) Idem agunt PP. CoNcIL. AuRELIANENSIS, ()
qui poſtquam permiſerant quidem die Dominico fieri
ea, quæ ad victum & nitorem domus pertinent, ſubjici-
unt: de opere tamen rurali, id eſt arato, vel vinea, vel ſebkione,
meſſione, excuſſione, exarto vel ſepe cenſaimus abſtinendum. Ita
etiam in reliquis Conciliis in quibus opera corporalia
generaliter prohibentur, fere ſemper ſpecialis adjicitur

prohibitio operis ruralis. Idem & CAROLUS M. verbo-

ſe (r) & LODOVICUS P. (§) miraculorum recenſione ve-
tat. Quod tamen ingenti neceſſitate licitum eſſe, caſu &
reſponſo declarat CARPZoVIVS. (t)

* —

) in Cenſur. Belg. ad Cod. Tit. de Feriis.
q) Gonc. Aurel. III. can. a8. Collect. Reg. T. XI. p. 496.
(r) quam dedi fupra dJ. XKV. . .
(s) Malti nanz que, ait, zoſtrorune viſie, miuelti etian quorundds
relatu didiecimiis, quoſdans in boc die opera ruralia exer-
centes fulmine interenetos, quoſdans artuun contradtione
smweeltatos, quoſdanz etianz viſihili igne abſunmtos ſiebito in ci-
niren reſolutos pænaliter occubuiffe. fide GOLDAST. Conſt.
Imp. T. III. P. 227.
(t) Juriſprud. Conſiſt. L. II. T. XVI. Def. 25 1.

S. XKXXVII.
Hæc ſunt Letor Benevole, quæ pro tempore viſum
eſt conſcribere, ſatis fateor proletaria, & condigna pa-
rum argumento, quod Phidiæ manus depoſcebat. Quee
Gicubi tamen ſua forſan mediocritate placent, gaudeo;
ſin minus, non pereo. Uti enim eſt mihi ad hoc bene
præparatum pectus, vel proprio quotidie exemplo to-
ties jam expertus diſcere, quam rerum humanarum ni-

hil ſit e omni parte beatum; ita quarumvis actionum

mearum non eſt alius, quam ut ſit

Soli DEO Gloria,
F I N T §.

„

2 3 4 5 6 7

SS 4/1999 VxyMaster GmbH wwW.yymaster. com

1

VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset

D INAUCGRALIS TURIDICA
D E

OFFICIO .
KTORIS HIUMANI

CIRCA

M DIVINAM.

D E

—
S

QVAM

SPICIIS DIVINIS
Decreto & Authoritate
URISCONSULTORUM ORDINIS

Argentoratenſium Univerſitate,

L I CQ EN ITI TA
Utroque Jure Honores &

a Doctoralia rite conſequendi,

N NI Eruditorum Examini

ſubmittit

[ARDIUIS von STOEKKEN.,
Ar gentoratenſis.
II. Nove embris. Anno M DCC XXX.

,NANN AyQ-N- NNe N. N.N, ANo No NNoAN,NasA,A,
K G E N 1 O K 4TI.

gredum OHANNIS PASTORII.