KaI600-64_5 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Dissertatio Theologica Sistens Observationes Exegeticas Ad Illvstre Oracvlvm Pavlinvm Col. I. 15, 16, 17. r. DISSERTATIO THEOLOGICA *2. O BSERVATIONES FXRGETICAS AD LLVSTRE ORACVLVM PAVLINVM Col. I. 15, 16, 17. GCVAMN ADSPIRANTE DIVINI NVMINIS GRATIA RECTORE VNIVERSITATIS MAGNIFICENTISSIMO SERENISSIMO ATOAVE POTENTISSIMO DVCE Ac DOMINO, DOMINO C. A R O L O, DVCE WIRTEMBERGIAE ET TECCLAE, rel. rel. P R AESID E CHRISTOPH. FRIDERICO SCHOTT, S. THEOL. DOCT. Er PROFESS. EXTRAORD. rHILOS. PRACT. ELOQV. AG PORSEOS ORD. FVBL. GONTVBERNII AGAD. EECGTORE, sCHOLARVMGVE LATINARVM SVPERIORIS WIRTBMBER- GIAE PABDAGOGARCHA, SOCIETATIS LATINAB BADO- DVRLACENSIS MEMBRO HONORARIO a. d. DE c. c IolIoccIXIX. . PVBLICE DEFENDENT . IACOBVS FRIDERICVS THEVRER, Schorndorfenſiͤ, . JOANNES CHRISTIANVS FABER, Stuttgardianus, JOANNES GVILIELMVYS DORN, Nabernenſis, CHRISTOPH. HENRICVYSSATTI-ER, S. Joannis-Syjlv. CHRISTIANVS GVILIELMVS SCHOLL, Münſingenſie, CHRISTIANVS THEOPHILVS GOEZ, Nellingenſis, EXAM. THEOL. CANDIDATI IN DVCALI STIPENDIO. S W = A W WA A Ah TVBINGAE, LITTERIS IO. AD. SIGMVNDI. =2 EEEESES I. N. D. Nan mentibus cœleſtis ac divinæ veritatis amore im- Lbutis major obtingere poteſt oblectatio, quàm quæ ex verbi divini lectione ac meditatione curatiori in earum animos derivatur, cui quippe ſpiritus & vita ineſt Jo. VI. 63., quodque ſanctiſſimas ipſius doctrinas ſedulo & cum vo- luptate fcrutantibus veram beatitatem confert Pf. I. I. 2. Quæ uti recte de Scripturæ ſacra: divinis oraculis generatim dicuntur, cum 2 Tim. III. 16. 17. omnis Scriptura deπι. Sos utilis ſit multifariam, ut homo Deo reconciliatus ad omne bonum opus aptus evadat: ita omnium maximè va- lent de iis, quæ doctrinam de Chriſto, omnis ſalutis vero & unico fonte, ad quem omnia tendunt & collineant, ple- nius dilucidiusque explanant, fidemque in ipſum nutriunt A 2 & 4 eeier ee S& confirmant. Et eſt profecto, cur his noſtris temporibus id genus oraculorum ſolicite ponderemus, eorumque ſen- tentiam diſtinéctius inveſtigemus, cum numerus eorum us- que invaleſcat, qui clariſſimis effatis tenebras obducere, at- que ea, quibus nihil dici poterat explicatius, in alienam ſen- ſum detorquere ſatagunt, nullis illi quidem novis inftruùcti ad obſcurandam veritatem argumentis, haud tamen eapro- pter minus perniciofi, quum & eorum argutiæ novitatis aliquam ſpeciem mentiantur, & ipſi amicorum potius quàâ adverſariorum numero haberi velint, quod hominum ge. nus omnium omnino eſt periculoſi ſſ mum. Neque verèò adverſus has artes præmuniri rectius poteſt animus, niſi ſtudioſa divini verbi meditatione, cui juxta cum gravitate & majeſtate tanta ſimul eſt perſpicuitas, ut, maxime in re- bus ad doctrinas ſalutis pertinentibus, pium ſuique reve- rentem lectorem nunquam deſtituat, juſtæque interpreta- tionis fundamenta ſibi ipſi ſufficiens pandat. Atque id ipfum animum nobis addidit, ut, differtationis thema circumſpi- cientes, eò confidentius illuſtre hoc, de quo agere inſtitui- mus, Scripturæ oraculum exponendum ſumeremus;, cui noſtræ qualicunque operæ ut divinum in cœlis Numen cle- menter benedicat, fuique Spiritus gratia nos colluſtratos ad zertam veritatum cœleſtium cognitionem deducat, pis precibus flagitamus. F. I. JI ocus, quem ex præſtantiſſima Apoſtoli Pauli ad Coloffenſes L epiſtola explanare inſtituimus, C. I. v. 15 — 17. in groco fonte ita habet: 15. Oε εαραοαοα ρ 7 αοοατις, ναοατοπιοα näagn οιαοσ 16. 5 &αντυ τͤn . r τ—Drα, T α e* Toοτ Sa- roι αα πYπσ T & ραααπταια 7 α αοοιαανα. α ανw α*αν. emznnτιας, τε dςXναοα, τας νσα Tα αναα ντντι α☛ ei doντσν Ixisa 17. Kal dTασ τι6 rααον αT r ααναι ν ντιασ ν⅜ νnνs. Quze verba à SEB. ScHMIDIO ita latine ſunt reddita: 15. Lui eſt imago Dei inviſibilis; primogenitus omnis creaturæk. 16. Quia in ipſo creata ſunt omnia, quæ in c&lis, & ' quæ ſuper terra, vi- ſibilia & invifibilia, ſive throni, ſive dominationes, ſive principatus, ſve poteſtates: omnia per ipſum & in ipſum creata ſunt. 17. Et ipſe eſt ante omnia, & omnia in ipſo ſubſiſtunt. §. II. Vti hæc generatim ſatis plana & expedita funt: ita nec à lectionis diverſitate aliquid oritur impedimenti, cum in tribus his verſibus varians nulla occurrat, & quæ addita leguntur Oebanας poſt S&ον, vel aotXαα, Oeornnε, AXeατασαςονοας poſt o- eibrne, obſervante B. BENGELIO in Appar. Crit. ad h. I., non codicum aliqua auctoritate, ſed Patrum tantum allegatione ni- tantur, è& quibus Irenæus (a) & Theodoretus prius illud de Valen- A 3 tinia- (a) Confer. S. R. SEMLERIHiſtor. Einleitung in die dogmat. Got- tesgelehrtheit 2. Abſchn. 1. Abth. 3. Hauptſt. in D. BAVMGAR- TENII Unterſachung theolog. Streitigkeiten Tom. I. P. 15 I. not. (119). tinianir recenſent, hoc verò Clemens Alexandr. (?) habet. At ve- rò ejus generis hæc ſunt, ut ad rem ipſam veritatemque pri- mariam, quæ hoc oraculo traditur, ſtabiliendam definiendam- que vel plane nihil, vel parum admodum, faciant; quare et, ſi firmiori etiam fundamento fulcirentur, negligi recte & infuper haberi poſſent. G. III. Licet itaque nobis inoffenſo pede ad ipſam textus hujus ſa- cri explicationem progredi. Quum autem verba ejus, indivulſo nexu cum antecedentibus cohærentia, per ſe & ſeorſim, ple- num abſolutumque ſenſum non fundant, nulla videlicet per- ſonæ mentione factæ, cui, quæ prædicantur in his verſibus, eminentiſſima elogia ſint tribuenda : neceſſe eſt, ut ante omnia eorum, quæ antecedunt, ratio habeatur, ſicque, quis ſit is, de quo hæc omnia dicuntur, definiri recte queat. In hac autem ad Coloſſenſes, vel ut alii legere malunt, ad Co- laſſenſes (c) epiſtola Paulus & Timotheus, cujus utriusque no- mine data eſſe legitur, præmiſſa ſalute & apprecatione gratiæ divi- (?) in Excerptis è Theodoti libris & ſic dicta dodtrina orientali tem- poribus Valentini. (c) Inter recentiores, qui urbem, ad cujus eccleſiam data eſi hæc epiſtola ‚Colaſſas appellatam fuiſſe contendunt, eminet Cel. Jo. DAV. MICHAELIS; quod ut confirmet, provocat in der Ein- leitung in die göttl. Schriften des neuen Baundes ed. altera außf. pag. 1456. ad veterum Geographorum, verſionis Syriacæ & an- tiquiſſimorum codicum hac in re conſenſum. Dubitari autem de hoc r e ee 7 divinæ 1, 2., teſtantur, ſe pro ipſis gratias Deo agere & orare 3, certiores videlicet factos de ipſorum fide in Chriſtum & amore in ſanctos 4., ob ſpem cœleſtium bonorum, conceptam ex pree- conio Evangelii s. apud ipſos quoque, ut ubique locorum, an- nunciati, multo cum ipſorum fruétu, inde ab eo tempore, quo gratiæ cognitionem acceperint 6., inſtructi ab Epaphra, qui & hanc ipſorum caritatem Paulo & Timotheo patefecerit 7, 8. Atque hanc eſſe cauſam, cur nunquam ceſſent pro ipfſis orare precibusque contendant, ut repleantur Colofſenſes cognitione voluntatis divinæ in omni ſapientia & intelligentia ſpirituali 9. ad vitam Domino dignè & ad omne ipfius beneplacitum inſti- tuendam, in omni bono opere fructus ferentes, & ad cogni- tionem Dei alacri progreſſu aſfſurgentes 1o. viribus omnis gene- ris inſtructi juxta glorioſam ipfius potentiam ad omnem patien- tiam & manſuetudinem cum lætitia demonſtrandam II.; gra- tias agentes Patri, ipſos eque ac Paulum Timotheumque aptos reddenti zad participandam ſortem ſancétorum in luce 12., libe- ratos à poteſlate tenebrarum, atque in regnum filii fui dilecti translatos I13., in quo habeant redemtionem per ſanguinem ipfius, remiſſionem peccatorum 14. Et hunc quidem eſſe imaginem Dei inviſibilis, primogenitum omnis creaturæ, reliqua. Vti verèò ex his clarum eſt, perſonam, ad quam, quæ conſideranda no- bis Roc conſenſu non ſine ratione poteſt, cum, præter Herodotum & Xenophontem, Strabo l. 12. & Plinius l. 5. Cc. 41., & ipſo MILLIO fatente, plurimi antiquiorum codicum hujus urbis no- men Coloſſas non Colaſſas dicant. Sed cum hæc quæſiio parum habeat momenti, miſſam eam facimus. bis ſunt verba, referri debeant, eſſe Filium Patris dilectum, Tôν αν τπ αααπσ νν: ita haud minus planum eſt, Patris ap- pellatione Deum, Filii autem ſeſum Chriſtum deſignari, quo- rum diſerta jam mentio facta fuerat v. 3., ubi gratiæ aguntur Deo & Patri Domini noſtri Jefu Chriſti; & hæc quidem opti- mi Servatoris appellatio, non fcriptis tantum Paulinis, ſed & univerſo codici N. T. tam eſt familiaris, ab ipfius videlicet Dei expreſſa iterataque declaratione Matth. III. 17. XVIII. S. profe- Gcta, ut id data opera probare, tantundem eſſet, ac ſoli lucem inferre. C. IV. Quum veròèͤ jam de ſubjecto, quod dicunt, hujus oratio- nis conſtet, & dubitari haud poſſit, quæecunque in ea dicuntur, de Jeſu Chriſto dici, ad ipſa prædicata, quæ ipſi tribuuntur, ple- nius conſideranda aditus nobis patet. Inter ea autem eſt pri- mum, quod dicatur: i ο0νrα Oeν ς dogarς, imago Dei inviſibilis. Deum eſſe inviſibilem, nec oculis conſpici poſſe, cùm ipſfe teſta- tus eſt Exod. XXXIII. 20., tùm alia Scripturæ loca 1 Tim. I. 17. VI. 16. 1I Joh. IV. 12. 20. clariſſime docent, quod & ipſa ſpiritua- lis ipſius natura fieri omnino vetat. Dicitur autem præterea & alio, quam qui ad ſenſus corporis refertur, ſenſu inviſibilis Joh. I. 18., ubi ſequentia indicare videntur, de ea Dei viſione ſermonem ibi eſſe, quæ mentis actu fit, cui quippe in ſpiriti- bus creatis, multò autem minus in hominibus, iisque peccato corruptis, datum non ſit, pleniorem ejus cognitionem aſſequi, “ aut °% 5 aut in ipſius conſilia penetrare à temporibus æternis oceultata, & non niſi per Chriſtum manifeſtata & explicata Rom. XVI. 25. Hujus Dei inviſibilis αο ſeu imago dicitur Chriſtus, qui que ſenſu ita dicatur, quæri jam poteſt & debet. H. V. Vti imago in genere dicit aliquid, quod alterum à ſe di- ſtinctum ob ſui cum eo ſimilitudinem & convenientiam refert & exprimit, ita, ut id, quod repræſentat, ex eò cognoſci & ab aliis diſtingui poſſit: ita ubi perſona alterius perſonæ dicitur ima- go, ejusdem cum altera vel phyſica vel moralis ſimilitudo & convenientia, vel utraque etiam ſimul, indicari ſolet, quꝰæ quòè eſt exactior & accuratior, eò etiam plenius & diſtinctius eam, quam repræſentat, reſert. Sic filius patrem & vultu & mori- bus accurate referens ipſius abſoluta & perfecta dicitur imago. Neque dubium eſſe poteſt, quin idem hac phraſi ab Apoſtolo de- ſignetur, qui eum, quem imaginem Dei inviſibilis eſſe prædicat, vix dum ejusdem Dei filium dilectum dixerat, ex quo neceſſe eſt, ut perfectiſſima ipſius imago habeatur, ejusdem naturæ particeps, iisdemque perfectionibus ſummis inſtructus. Atque hanc eſſe Apoſtoli mentem eò minus obſcurum eſſe poteſt, quoniam cùm hoc, tùm alterum, quod adjungit, prædicatum ratione adſtructurus' ſequente ſtatim verſu opera vere divina creationis & conſer- vationis ipſi tribuit, ad eumque, quod oppido etiam ſolius Dei eſt, omnia tanquam ad ultimum fui finem referri debere aſſe- rit. Quemadmodum igitur non eſt, cur de alia vocis filii & pa- tris acceptione cogitemus, quam quæ propria eſt, & naturæ com- B munio- 10 ee. munionem infert; ita nec tenuior aliqua vocabuli imaginis ſi⸗ gnificatio locum hic invenit, qualis in imagine Dei, vel primis ho- minibus in creatione collata Geneſ. I. 27., vel in fidelibus per gratiam reſtituta Col: III. 10. ulſurpatur. Graviſſime id confir- mat locus illuſtris Hebr. I. 3. in quo aανιαυHςι rαπ α α Xaραα ͤτ 1απ õ aur, ſplendor gloriæ & character ſubſiſtentiæ ipfur, appellatur Chriſtus, quibus verbis ſine ſumma violentia nullus alius ſenſus tribui poteſt, quam ex Chriſto eminentiſſimas Patris ipfius perfectiones ab vterno reſplendere, ipfumque per- ſonam ipfſius tanquam perfectiſſimam ejus imaginem exactiſſime referre. Etenim cùm ipſe Chriſtus docet loh. XVII. 5., ſe jam an- te conditum mundum gloria Dei reſplenduiſſe, tum Xαρντται ρ νοσαοoριαο eam ipfius perſonæ repreſentationem manifeſtiſſi⸗ me denotat, quæ naturzæ ejusdem communionem neceffariòè involvit. Xραντνις veεο & πααν -haud dubie unum idemque di- cunt (4), nec niſi eo forte differunt, quod ubi res inanimata perſonæ alicujus imago dicitur, hæc vox de pictis, altera vero de celatis potifſimum vel annulo imprelſis figuris uſurpari ſoleat. H. VI. (à) Sic antiqui Critici, inter quos & Heſychiuy, ino7ανοο & απν ſibi opponunt, & illam quidem per Xαρννιπποοα, hoc verò per gααauaν Ü interpretantur, quod poſterius vocabulum umbræ Hebr. NX. . etiam imagini opponitur, tanquam quod ſimilitudinem rei àb ipſa re vacuam deſignet, cujus contrarium in imagine oôbtineat. Conf. hic etiam DAN. HtEINsSII ſacr. Exercitationer ad N. YZ. ad h. J. qui ad verba hæc quærit: quid alind quam einovæ ε0επνσιο0 92) Aredumαανπιοo imaginem confſubſtantialein & ineuarrabilem intel- lexit Apoſtolut? r, e eee 11 §. VI. Quanquam verò ex his fatis conſtare putamus, ex mente Apoſtoli Chriſtum Dei inviſibilis imaginem ita dici, ut talis ab æterno, atque ſic quâà ipſe Deus, dicendus ſit: haud tamen exi- ſtimamus, ipſius ſententiam eo ſolo abſolvi, ut ſit Dei inviſibilis, & ipfa inviſibilis, imago, ſed omnino nobis perſuademus, eam eſſe verborum eorundem vim, ut ſimul & una quoque inferant, Deum inviſibilem in Oearcοσνρα, ipſius imagine, conſpiciendum ſe nobis prebuiſſe. Continet enim & offert notio imaginis du- plicem ejus reſpectum, alterum ad rem vel perſonam, cujus eſt imago, quamque, ut diximus, ſua ſimilitudine & exacta conformi- tate exprimit & repræſentat, alterum ad eos, quorum in gratiam eſt imago, quibusque ope ipfius res vel perſona, quam repræ- ſentat, ſignificanda, notiorque eſt reddenda (e). Neque etiam dubium eſſe poteſt, quin Apoſtolus hoc altero quoque ad homi- nes, & maxime fideles, pertinente reſpectu optimum Servatorem Dei inviſibilis imaginem, cùm hic, tùm 2 Cor. IV. 4., dicat, ut ſi- B 2 gnifi- (e) Idem obſervat. B. SiG. JAC. B AVMGARTENIVS in der Aurlegung der Briefe Pauli an die Gal. Eph. Phil. Col. & c. ad h. l. ubi: ααν, inquit, heiſt etwat, oder eine Perſon, ſo vermittelſt einer hinlänglichen Aehnlichkeit mit jemand bequem iſt, dieſelbe vorzu- Rellen, andern eine V'orſtellung und Erinnerung derſelben begzu- bringen. Es wird alſo Sue gerley zu einem Bilde erfordert, wenn es ein ſolches Vorſtellungs - Mittel einer unbekaunten oder unſicht- baren Sache ſeyn ſoll, theils, daſis es der vörsuſtellenden Sache æhnlich ſey, theils, daſs es denenjenigen, bey welchen ſolches ge= ſchehen ſoll, merklicher und EBichtbarer ſeg, als dagjenige, ſo er vorſtellen ſoll, gnificet, Deum inviſibilem ſe ipſis per Chriſtum maniſeſtaſſe, & confpiciendum præbuiſſe, cum & omnino de Jeſu Chriſto loqua- tur, quem Pater in ipfius & Baptiſmo & Glorificatione filium ſuum dilectum declaraverat, & totus in eo ſit, ut ea de ipſo ex- ponat, quæ fidelium uſibus & in fide in Chriſtum confirmationi inſerviant, & hanc ipſam ſuam aſſertionem, quod ſit imago Dei invifibilis, argumento non tantum à creatione cùm inviſibilium tum vilibilium per ipſum facta, ſed & ab eo petito, quod ſit ca- put Eccleſiæ, in quo omnis plenitudo (coll. C. II. 9). habitet, proxime ſequente v. 18. & 19. confirmet. Eſſe autem Jefum Chri- ſtum Dei invifibilis imaginem non invifibilem tantum ſed & viſi- bilem, aliunde etiam luculentiſſime intelligitur. Sic ipfe Chri- ſtus id difertis verbis teſtatur Joh. XIV. 9. Sic 1 Tim. III. 16. Deus in carne manileſtatus & conſpicuus factus dicitur. Sic idem clarifſime Joh. I. 14. enunciatur & adſtruitur. Vtroque ita- que ſenſu imago Dei invifibilis dicitur Chriſtus quod & B. BkN- GELIVS Obfervat (†). Ad poſteriorem alii maxime reſpexerunt, inter quos quze Cel. Jo. DAV. MIcnHAELETS hanc in rem affert, licet noſtris haud plane conſona, non tamen indigna funt, quæ legantur (g). Priorem autem omnino non efle negligendum, gravi- (F) In Verſione Germaniea N. T., in qua ad hune locum ita com- mentatur: GOtt iſt anſicktbar, und folglich iſt dar Ehenbild auch a ſichtbar: (jedoch Kchtbar in der Menſchheit oh. XIV, 9.) : wie dann das un ſishtbare ſo wohl als das ſichthare in ihm erſchaſten iff. (g) In ſeiner Paraphraſi and Anmerkungen über den Brief an die Colaſſer pag. 9. ubi; ad hæc verba, fequentia obſervat: Dieſer . Aus- e 13 graviter & jure monuit Jo. CHRISTOFR. WoLFrFrIVsS in Curis bilol. && Crit. ad h. l. 19 . ( ?ð — F. VII. Ausdruch will Jo viel ſagen: GOtt ſelbſt ſey unſichtbar; er wer- de aber durch den Sohn ſichtbar, und zwar nicht blos dardurch, daſs ihn der Sohn verkündige, ſondern weil der Sohn ſein E- benbild ſey, ſo daſs wer den Sohn ſiehet, auch den Vater geſe- hen habe. Ich habe mich mit Willen bihbliſcher Kedensarten be- dient, bey denen kein Verlæugner der Gottheit Chriſti mir Schuld eben kann, daſs ich Pauli W'orte aus unſerer Dogmatik erklærete und verdrehete. Allein hieraus flieſit, daſs in demſelbigen Ver- ande, in welchem Gott unſichtbar genannt wird, der Sohn Got- tes nicht unfichtbar ſeg. W'ie ſollen wir dieſes verſiehen? Wenn ich glaubte, daſs der Vater nie in dem A. T. mit den Menſchen geredt habe, ſo würde ich leicht fertig werden: allein ich finde noch keinen hinlænglichen Grund zu dieſer Meynung. Vielleicht iſt die richtigſte Erklærung dieſe: Gott hat zwar allerdinge in dem A. T. mit den Menfſchen geredt: allein ſie khaben ihn deiwegen nicht geſehen. Bald hüllte er fich ſelbſt in den Kern einer dicten E etter- W'oiten ein; bald in ein verzehrendes Feuer, welches doch nicht der Jehova ſelbſt war i bald ſtellte er fich unter dem Bild i- nes Mannes oder Kænige, vor; allein er blieb dieſes doch nur ein Bild, er waren nur Strahlen, die in der Luft gebrochen vurden, oder eine Vorſtellung in dem Gehirn des entzütkten Propheten. Als hingegen Moſes das Angeſicht Gottes ſehen wollte, ſo erklær- te ſch Gott, kein Menſch kœnne ſein Angeſicht ſehen, und leben 2 B. Moſ XXXIII. 20. Verſtehen wir in der eben berührten Ge- ſchichte unter der Güte des Jehova, die Moſzs ſahe, den Sohn Goites, (wie einige Ausleger wollen), ſo iſt eben damals der Sohnm Gottes ein fichtbares Ebenbild der unfichtharen Gottes gewe- Jen. Noch mehr aber ward dieſer Ebenbild Gottes Kchlbar, alr rs fich in die menſthliche Natur einkleidete, und alles PFleiſch mit- ceinander ſahe, daſs des HErrn Mund redete, Jeſ. X L. 5. 14 MD e e §. VII. Alterum, quod de Chriſto pronunciat Apoſtolus, axioma, eſt: IIω τι τονοο οαααι ναπιτυιαιο ς, primogenitus omnis creationis, quod cum priore collatum non poteſt non quemvis adducere, ut ſtatuat, Apoſtolum hic Chriſti characteres recenſere, quibus ex una parte à Deo inviſibili, Patre, ex altera verò à rebus creatis omnibus diſtinguatur, ſicque illo reſpectu ipfum imaginem Dei inviſibilis, hoc vero primogenitum omnis creationis dici, quo ipſo planiflimus ſtabilitur ſenſus, verborum ſignificatui haud minus quàâm eorum, quxæ dicuntur, inter ſe connexioni conformis. Sed agedum, inquiramus accuratius in utrumque, & primo qui- dem verborum vim ſignificandi penitius inveſtigemus. Et quod ad primam ſtatim vocem εαοoοο attinet, diſpiciendum eſt ante de genuina ipfius lectione, quam de ſenſu quæratur. Sunt enim, qui accentu ad penultimam vocis ſyllabam translato αρο= rorον0ορ legendum putent, quorum inter veteres, ut ipſe fate- tur (?), primus fuit Midorus Peluſiota, nullos tamen, ut videtur, vel paucos ſententiæ ſuæ ſautores nactus, qui, ut Arianis telum, quo 0) Lib. III. Epiſt. 31. ubi hæc legimus: TA ranneisne 7a. biele, aα moitkt 70 vevon acvo, 1 Nα dobaitt 110 2 ανσ” connyelag Zrar tvetn 0ν 6 οαHτι ρ KEv S devr6 6Sν. vo0 70 M F0 X zν 76ο. 1α raceααHν, 70 7 7 &ρ. Trις Tenνανν. ρα Ka! 78 7 An is s* &ααα neſe o On- ei n ee IIοστσοτ½ ο α 7 7 cörc Teτι πραι bναον n - 00ρ eyp AA&“7ν avνατιwv vrα, 9, *νRνnαα α rotaαν° T1d vrolg Seρααοοας* eioaο α α½‧06α 2, 8 7 %οον 1αρ xrio co do- rr rid opparig 9, Enαν⅜ ” aναοςα 7 ogne quo adverſus orthodoxam veritatem uti ſolebant, adimere- tur, receptam legendi conſuetudinem deſerendam, ipſique hanc ſubſtituendam, cenſuit. Secutus ipſum eſt inter recentio- res ERASMVS, & nuper admodum Celeb. Jo. DAV. MICHAE- LIS, qui hanc ſententiam argumentis firmare, atque ad con- traria reſpondere ſtuduit (). Sed uti nihil fere habet „ quod pro ad-= 40 Xadaxæ T on o&αασοςσ aατ⁷iα dvvâν 7a*Xαα 2 απσαοππt*σιαρ eος r, ρν ' Tρ T 6t- Tn &σαοπMπMς 6νvsHενος ιιασισν% ααειο Nτισιν⁰, οστ.4τM gn & oοαινιναιο. Tritiz ac pervulgatir omißir, aperte quod Jentio dicam, etiamſi quiburdam videri poſſim novam interpreta- tioniy viam inire. àτροτεauοοςο, ſecunda ſyjllaba atuatur, eum, qui primus natus eſt ſigniſicat; ſi autem penultima, eum, gtli pri- mum genuit. Atgque id vobis præſertim, quor Homeri lektio de- ledat, compertum & exploratum zſt. οτοττιοας, enim en, quæ primum peperit, ab eo dida rſt. Probabile itaque imo neteſznrium fuerit, animadvertere, hufurmodi quodam ſenſu, hit qnoque divi- num Paulum nſum fniſſe, ecum Chriſtum omnis treaturz primoge- nitum dixit; hoc quippe vocabulo non eum primam & omnibus re- . bus conditis treatum eſſe docet, (abſit), quippe qui ſplendorem gloriæ && paternæ fubſtantiæ charnßterem inſum appellet: verum zum res conditas primo peperiſſe, h. e. efeciſſe, ut tertia ſijlla- ba acuto acrentu notata primogignens non primogenitus, primo ereans non primo creatus fit. G) Ita verò habet ipfius obſervatio ad h. l. in dicta ipfius paraphiraſi: Itk trete denen bey, die orνοππσ nicht überſetzen der Erſtge- bohrne, ſondern der erſte Gebæhrer, und den Actent auf die Sylbe ſetzen, die næchſt einer die lezte iſt. Nicht ein blinäer Trieb die Lehre zu vertheidigen, die ich von Jugend auf gelernet habe, beweget mich hiezu, ſondern der Zuuſammknhang der Keue Pauli. „ 16 M Ee adſtruenda ipſius ſententia faciat, ita nec, quæ argumentis con- trariis opponit, nobis quidem ſatisfaciunt. Præter enim id, quod monet, quodque libenter etiam damus, accentus non ab ipſis Apoſtolis fuiſſe adjectos, in hac unica ratione quod omni- no mirari licet, cauſæ ſuꝰ patrocinium ponit, quod ſequentia verba cum his, interpoſita particula α, connectantur, cujus tamen nec vola nec veſtigium in textu ſacro occurrit; atque hinc hanc obſervationem ad paraphraſeos potius ſuæe, quam textus ſacri Er verbindet den folgenden Vers mit unſerem durch Ja: denn durch ihn iſt alles geſchaffen. Allein wære dieſes eine Bekræfti- gung des Satzes: Chriſius iſt der Erſigebohrne aller Geſchœpfe: wenn ich hinzu ſetze: denn er hat alles geſchaffen? Ich vvürde vielmehr aus dieſem Satze ſchlieſſen müſſen: er iſt nicht der Erſt- gebohrne der Geſchœæpfe, weil er der Schœpfer ſelbſi iſt? Da aun das Wort οτοτÜ1οορς noch eine andre Bedeutung leidet, die ſich beſſer zu dem Zuſammenhange der KRede ſchicket, ſo halte ich mich verpflichtet, dieſelbe anzunehmen. Ad WorrriII rationes oppoſitas ita reſpondet, ut ad 1., vocis hujus v. 18. recurrentis ſignificatum urgentem, reponat, contextus diverſitatem diverſos quoque ſignificatus requirere; ad 2., quæ ρροτοντιτοοα tantum in œminino genere uſurpari monet, contendat, terminationem vo- cis, ad utrumque genus eſſe indifferentem, & licet verbum ατ fœmininum tantum ſexum proprio ſenſu reſpiciat, metaphorice tamen idem de Chriſto adhiberi poſſe, uti & Deus Devt. XXXII. 18., opulum Iſraëliticum cum dolore peperiſſe dicaturi; denique ad 3. ua obſervatur, ſic ſtatuendum fore, idem v. 16. denuo dici, quod dictum fuerat his ipſis verbis, excipiat, fatendum id qui- dem eſſe, ſed eadem tamen plenius clariusque dici. Quibus omni- bus ſubjungit, ſic optime occurri hoſtibus divinitatis Chriſti, quam locus hic ſic expoſitus quam graviſſime confirmet. % % XN 17 ſacri fidem concinnaſſe videtur. Sed, ut hoc ſphalma miſſum fa⸗ ciamus, ne reliqua quidem, quæ addit, aliquid momenti ha- bent, licet iterim omnino & demus & dare debeamus, ſequen- tia verba præcedentibus confirmandis inſervire. Dicit autem: Qui quæſo propoſitio: Chriſtus eſt primogenitus omnium rerum creatarum, iſto confirmabitur additamento: nam omnia condidit? Nonne potius inde inferri deberet: non eſt primogenitus rerum creatarum, quia eſt creator? At verò quilibet intelligit, tum demum ita concludi poſſe, ſi primogenitus è genere rerum creatarum eſſe ponatur, quod uti à vocis ſignificatu eſt alienum, ita, pro ipſius hujus obſervationis ſuffragio, contextui etiam aperte re- pugnat. Eum autem, qui ante omnes res creatas genitus eſt, earundem creatorem dici, nihil habet, quod ſcrupulum alicui injicere poſwſit. Neque etiam ad tollendam hanc difficultatem neceſſe eſt, ut, quod moneri poſſet, urgeatur, Chriſtum in hoc loco non omnium rerum creatarum, ſed omnis creationis dici primoge- nitum, quæ poſterior loquendi ratio multò etiam magis ſiniſtram vocis primogeniti acceptionem excludit. Vti verèò, quæ pro hac ſententia afferri vidimus, nullo fundamento nituntur, ita, quꝰ contra eam ſunt monita à Jo. CuRISTOPH. WoLFFIO (), iis, qu? Cel. MIcCHAELIS regeſſit, nequaquam diluuntur. Magni omnino momenti eſt obſervatio, Apoſtolum eadem voce verſu ſtatim 18. uſum eſſe, hanc acceptionem beniätus reſpuente, ad C quam Verba ipſius in Curit Phflolog ad k. l. hæc ſunt: Sane, guem- audmodum vox ροτιüiοο τιοςv. 18. d Panlo adkibetur, ita non mi⸗ nus ad h. l. adhibita eſſe cenſenda eſt, ut taceam r ροντττιοα fwminini generit Ie, & omittam, Ju0 hac appellatione poſita non aliud v. 16. aiceretur, quam quod in ipſa illa voce jam latet. quam eò minus reſponderi ſufficit, fieri poſſe, ut in alio con- textu alia ipſius acceptio obtineat, quèò certius eſt, nullam ejusmodi contextus diſcrepentiam oſtendi poſſe, quæ acceptionis diverſitatem requirat. Quæ præeæterea fuerunt monita, haud minus firmo ſtant talo, nec reſponſionibus contra allatis infrin- guntur, quas examinare ſuperfluum ducimus. H. VIII. Quum verèò ſic de genuina legendi ratione fſatis conſtare putemus, diſpiciamus jam de ipfius vocis ſignificatu, qui pla- nus ſatisque expeditus eſt, cum nemo dubitare poſſit, eum illa denotari, qui primum ſit genitus. Quando autem hanc vocem non ſeorſim ſumtam, ſed conjunctam cum reliquis, cum quibus cohæret, conſideramus, apparet, eam potius ita eſſe redden- dam, ut Chriſtum prius, quâm ipfa creatio contigit, vel res creatæ exiſtere coœeperunt, genitum fignificet. Vti enim αο genitivum regens comparativi indolem habet Joh. I. 15, 30. XV. 18. Luc. II. 2. idemque dicit, quod ιιπεο: ita nec in com- poſitis hanc fignificandi vim amittit, quod profanorum quoque ſcriptorum exemplis comprobatum dederunt viri docti (!). Et hanc quidem interpretationem cùm veteres Eccleſiæ Patres (m), tum interpretum longe plurimi, quorum prolixum catalogum exhibet D. CuRISTOPH. AvVG. HEVMANNVS ad h. I., ſuo Ppro-⸗ (N1) Allegat hanc in rem HVMANNVS ex Maximi Tirii difs. 31. 10- cum fimilem, quo dicitur: εαρα7νπαασαναν τ veα‧ , priur, quam navis ipſa, perierunt. (m) Sic Tertullianus adv. Praxeam c. 7. dicit: Primogenituy, ut ante omnia genitur ex Deo. Sic Theodoretus ad h. l. in eandem fententiam pronunciat: ιεο τατνιο 7απι τσοιαο *ε τν ααπ ic etog Yivννυ⅞υsN r. e e 19 probarunt calculo, quibus omnino etiam annumerandus eſt B. LvVTHERVS, qui verba hec reddidit: der Erſtgebobrne vor allex Creaturen. Quemadmodum autem hæc explicatio plana & ſim- plex eſt, ita & eo ſe commendat, quod cum reliqua Scripturæ S. de Chriſto doctrina mirifice conſentiat, quæ ipfum ex Patre genitum Pf. II. 7. coll. Hebr. I. 4. 5. & verum atque ternum Deum eſſe Joh. I. I. Rom. IX. S. I Tim. III. 16. 1 Joh. V. 20. docet, quæ ipſa veritas admiſſo hoc vocis aτσος ſenſu eximie prorſus confirmatur. Quodſi enim excipere quis vellet, primogenitum improprie dici poſſe etiam eum, qui primo ſit creatus, quod ipſum tamen nulla ratione probabile reddi poteſt, fieri tamen non poteſt, ut, qui ante omnem creationem genitus dicitur, in- ter res creatas referatur. Neque etiam hanc primegeniti appel- lationem Deo eſſe indignam, vel eo patet, quod obſervante Worr- FIO ad h. I. ipſe Deus à judæis Primogenitus mundi appellatus fue- rit. Quamvis autem hæc expoſitio omnino ſit quàm maxime commendabilis, datur tamen & alia, quæ haud exiguam habet ſpeciem, nec primo intuitu rejicienda videtur. Obſervant nimi- rum viri docti (n), vocem αοτι+οτορ hebræo reſpondere, eodemque, quo illud, in ſacris literis ſignificatu adhiberi. Jam ve- rò frequentem ejus eſſe hanc acceptionem, ut eum, qui prin- cipatum & dominatum in alios habeat, deſignet, nti e. g. Hiob. XVIII. 13. Pſ. LXXXIX. 28. Jer. XXXI. 9., ad quꝰe poſteriora duo loca obſervare licet, LXX. Interpretes in iis vertendis ipſa etiam voce αοvτιν+ττοντοαρſos fuiſſe. Putant autem opinioni ſingu- C 2 lare (n) Vide ſis de his WorFFrIvVM & HäVMANNVM ad h. J. 20 Tare pondus inde accedere, quod hæc vocis ſignificatio in præ- ſenti hoc loco nihil incommodi creare, & [potius æque ac al- tera cum reliquis ſermonis Apoſtolici partibus conſpirare vi- deatur. Sed quando Chriſtus v. 18. primogenitus ex mortuis dici- tur, atque additur, ut fieret in omnibus inſe primas tenens, id quod primogenituræ confequens eſt, jus videlicet dominandi, ab ipſa primogenitura clariſſime diſtinguitur; quare & hanc inter- pretationem alteri adeò non præferendam eſſe putamus, ut po- tius eam plane non admittendam eſſe exiſtimemus. Sed quærendum jam eſt, quid per zτπα creationem intelli- gatur? Et noſtro quidem judicio parum refert, utrum vocis hu- jus ſignificatus de actu creationis, an de rebus creatis ipſis uſur- patus efſe dicatur, cum uterque fignificatus in facris literis ad- modùm frequens ſit. Etenim ſenſus prodit idem, ſive Chriſtus ante omnem creationem, ſive ante res, qu' per creationem productæ fuerunt, omnes genitus eſſe dicatur. Vtroque enim modo ab æterno genitus omninè dicitur. Sed alia hic exſurgit quæſtio, quꝰe majus momentum habet. Sunt nimirum, qui hoc vocabulum non in proprio ſed metaphorico ſenſu ſumendum pu- tant, ita ut eo, non ea rerum omnium prima, qua mundus fait conditus, ſed nova potius, cujus in hac ipfa epiſtola C. III. 10. & paſſim frequens fit mentio, 2 Cor. V. 17. Gal. VI. 15. Eph. IV. 24. creatio per Chriſtum facta deſignetur; quam fententiam præ- ter GRoTIVM cumprimis Sociniani, divinitatis Chriſti infenſiſ- ſimi hoſtes, ad labefactandum luculentiſſimum hujus oraculi pro ea teſtimonium, hypotheſi ſun inſervientes, fovent, & ſummo opere — opere adſtruere conantur (o), à pluribus doctiffimorum virorum ex inſtituto refutati (y). At adeo nullo hæc fundamento nitun- tur, ut facili negotio dilui queant. Tantum enim abeſt, ut ali- quod ex contextu argumentum peti poſſit, quo veriſimile tantum fiat, eſſe hic ſermonem de nova creatione, ut potius contra- C 3 rium (o) Accipe eorum & ſententiam & rationes ex Catechefi Kacovienſt, libro eorundem primario. Qu. 167. Quæ Scriptura eum vocat primogenitum omnis treaturæ? B. Coloſſenſes I. 15. 16S8. Quid ad eam reſpondes? N. Neque hinc, naturam divinam Chriſtum ha- bere, exſculpi poſſe. 1.) Etenim cum Chriſtus primogenitus omnis creaturæ ſit, eum unum numero ereaturarum eſſe oportere, ne- ceſſe eſt. 2.) Ea enim in Scripturis vis eſt primogeniti, ut pri- mogenitum unum ex eorum genere, quorum primogenitus eſt, eſſe neceſſe fit. Col. I. 18. Rom. VIII. 29. Apoc. I. 5. Vt verò undr & rehus conditis creationis veteris exiſtat, Dominus Jeſus, nte ad- verſarii quidem concedent, niſi Ariani eſſe velint; unum igitur eſe novæ treationir genere Dominum Jeſum, concedant oportet. 3.) Vunde non ſolum divina Chriſti natnra efici non poteſt: verum etiam quod nullam naturam divinam Chriſtus habeat, firmiter con- IFcitur. Quod verò eo nomine vocatur ab Apoſtolo Jeſus, t fit. quod tempore & præſtantia res omnes novæ creationis longé antete- dat. Idem argumentum tractat etiam L. M. ARTEMONIVS, vel, ui ſub ficto hoc nomine latet, SAM. CRELLIVS, in Initio Evan- gelii S. Johannis reſtituto. Part. II. Cap. 27. (5) Conf. inprimis ABR. CArovVIVs in Bibl. illuſtr. & in Triga exer- citationam. Ipſe etiam CLrRICVS hanc interpretationem violen- tam appellat, eamque cum indignatione rejicit: Hoc, inquiens, in loco in laudem Chriſti dieci, eum fuiſe ante omnes nopas erea- turay, hoc eſt, ante renovationem ab ipfo fatzam, idque probari illa renovatione, & v. 17. repeli, id vero frigigiſſimum eſt. 22 W ee rium ex eo diſtinctiſſime pateat. Nonne enim, de ea creatione ſermo eſt, qua viſibilia & inviſibilia, throni, dominationes, principatus & poteſtates dicuntur condita? Quid verèò nova creatio ad angelos ſive bonos, ſive malos? Quid vel ad poteſtates hujus mundi? Deinde ma- nifeſtum quoque eſt, verſu demum 18. Eccleſiæ, in quam cadit nova creatio, mentionem fieri, quæque ibi dicuntur apertiſſime di- ſtingui ab iis, de quibus antea fuerat ſermo, cum Chriſtus iterum, Eccleſixæ reſpectu habito, primogenitus, non quidem novæ crea- tionis, ſed primogenitus ex mortuis dicatur, atque inde colli- gatur, ſic fieri, ut in omnibus primas teneat, quæ verèò oppido oſtendunt, ipfum ſuperius alio, nec ad Eccleſiam relato, ſenſu primogenitum omnis creationis appellatum fuiſſe, & niſi nos omnia fallunt, clare docent, Chriſtum creationis & phyficæ & myſticæ eſſe Principium, atque hinc in omnia ſupremam habere poteſtatem. Denique & ſibi ipſis contradicunt Sociniani, quan- do probaturi, de nova creatione ſermonem hic eſſe, urgent, primogenitum unum ex eorum genere eſſe debere, quorum ſit primogenitus (4), atque hinc jeſum ex novæ creationis gene- re eſſe oportere, quum concipi nulla ratione poſſit, qui ex hoc genere ſit, niſi ipſe ſit conditus, ſimul autem & conditus & conditor eſſe omnino nequeat. Nihil itaque eſt, cur proprium vocis (7) Quam parum ſolide hoc dicatur, ex eo etiam intelligitur, quod vVvSSETIVS in Commentariis linguæ Hebraicæ pag 127. Obſervavit, ex Hebraicæ linguæ genio; 2, i. e. primogenitum, relatè ad parentes dici, non ad fratres, ut ex affixis, cum adduntur, pateat, quem locum quum WorFFIvVS in Curis ad h. l. integrum recen- ſeat, hic non exſcribemus. pen hin in eſt lne ſee eti⸗ lun an — n Ver ſini⸗ Verſi Uli⸗ ido ſu nos & ere lan⸗ t, Nſit ege⸗ hoc 8 & rium fcis — goc Vavit, t 1 atest, ecel⸗ W eee. 23 vocis ſignificatum deſeramus, quem ſatis nos adſtruxiſſe puta- mus. Progredimur jam ad verſum, qui ſequitur, 16., in quo Apo- ſtolus duo iſta prædicata, quæ Chriſto tribuerat, ratione confirmat, inde petita, quod in ipſo, per ipſum & in ipfum omnia creata ſint. Particula enim caufalis oτι manifeſto eſt indicio, proba- tum ire Paulum, id, quod vixdum poſuerat. Atque ipfum etiam argumentum, quo utitur, ejusmodi eſt, ut maximam confirmandi vim habeat, &, quod probandum erat, fortiter & adſtricte probet. Qua enim ratione clarius pleniusque probari potuiſſet, Chriſtum eſſe veram ejusdemque fſubſtantiæ partici- pem Dei inviſibilis imaginem, & ante omnes res creatas, atque hinc ab eterno, à Patre genitum, quam hac ipſa, qua omnia in ipſo, per ipſum & in ipfum creata eſſe dicuntur? Neceſſe enim eſt, ut is qui creat omnia, & Deus fit, & ab æ&terno exiſtat. In eam vero ſententiam, quæ in hoc verſu dicuntur, dici, ex ſpecialiori ſingularum ipfius partium confideratione luculentius etiam patebit. Duas autem partes habet Apoſtoli ſermo, qua- rum utrâque idem afferitur, Chriſtum nempe omnia creaſſe, hoc tantum diſcrimine, ut, poſtquam id in priori, & univerſim. & adjecta rerum creatarum ſecundum Præcipuas earundem claſſes & ſpecies enumeratione, propoſitum adſtructumque fuerat, idem in poſteriori ſummatim repetatur; ibique ad res creatas, hic vero ad creantem magis refſpiciatur, ut circa neutrum dubio vel finiſtræ interpretationi locus ſupereſſe poſſet. Et ſic primo uni- verſim dicitur, Chriſtum omnia creaſſe: .9. 672 24 ee 3ti so“ dors, ricen T rdαaννανα, quoniam in ipſo creata ſunt omnia. Primæ particulæ vim jam indicavimus, eamque eapropter ad- hiberi oſtendimus, ut appareat, rationem hic reddi, cur Ohri- ſtus Dei inviſibilis imago & ante omnes res creatas genitus di- catur. Sic etiam de vocabulo eναιπ creata ſunt poſt ea, quæe §. præc. IX. abs nobis dicta fuerunt, dubitari haud poterit, illud proprio ſignificatu adhiberi, adque hinc rerum, quæ non exti- terunt, productionem ſignificare. Nec denique 7τα ταανα omnia difficultatem habet, cum planum omnino ſit, perinde ac dictum fuerat, Chriſtum genitum fuiſſe ante omnes res creatas, jam con- firmationis & probationis ergo dici, in ipſo omnia creata eſſe, clariſſimo indicio, æà aααα tam late patere ac αaονανν ντιυι, ſic- que omnes res creatas denotare, quod, quꝰæ ſequuntur, verba haud minus luculenter demonſtrant. Id unicum in hoc comma- te paulo obſcurius forte haberi poſſet, quod omnia dicuntur con- dita eſſe ? Zνaντασ n ipſo, nec potius ννε per ipſum, uti id di- citur in altera verſus hujus parte, qua eadem ſententia repeti- tur. Sunt qui utraque locutione idem plane dici exiſtimant, cum prior illa haud admodum infrequenter hoc, quem poſterior ha- pet, ſenſu occurrat, atque hoc maxime loco ita ſumenda eſſe ex ipfius Apoſtoli, poſteriorem priori mox ſubſtituentis, interpre- tatione intelligatur, quemadmodum HEVMANNVS ad b. l. pro- nunciat. Sunt deinde, qui hanc phraſin quipollere putant non ſoli iſti poſteriori, ſed utrique, quam Apoſtolus ſubjungit, ita ut e dur in ipſo tantundem denotet, ac in altera verſus hujus parte utraque phraſi τ ννννς & eiς gτον, per ipſum & in ipſum con- junctim 1 r, e e 23 junctim ſignificetur, quippe quæ explicationis, &, ne ſiniſtræ interpretationi locus ſit, correctionis quodammodo loco addi vi- deantur ab Apoſtolo; quod BAVMGARTENIO placuiſſe videmus. Sunt denique, qui eam à reliquis diſtinguunt, & fingulis his diverſis locutionibus diverſos ſigniſicatus tribuunt, ita ut phraſi * durés in ipſo rei initium, & forte conſilium divinum de crean- do mundo, altera ε dνaνα per ipſum, ejusdem progreſſum, ſivoe ipſum creationis actum, rerumque omnium productionem, & tertia denique Aντσαα in ipſum ejus finem deſignari ſtatuant, uti B. BENGELIVS rem explicuit (r). Quum autem, quæcunque harum ſententiarum adſumatur, primariæ, quam ſtabilitum ivit Apoſtolus, veritati nihil decedat, quæ reliquis præferenda vi- deatur, haud inquirendum putamus, Quod autem prioribus verbis generatim dixerat Apoſtolus, in Chriſto omnia eſſe creata, id jam latius proſequitur, dum diverſas rerum, quæ creatæ ſunt, claſſes, & ſpecies aliquot re- cenſet & enumerat. Ita enim pergit: 5 T ?* ι ρρανοτιεταα αςYπαρ duc in cœlis & quæ ſuper terra, Et clarum quidem eſt, hanc rerum creatarum diviſionem, à loco, in quo exiſtunt, defſumtam, univerſum earum numerum & am- bitum complecti, cum loquendi more ſacræ ſcripturæ uſitato D Gen. I. (*) Ita B. BrNGELIVS iz Gnomone N. T. ad h. I.: Erv denofat prius quiddam quàm mox α & ei. Notatur initium, progreſſur, fi- nis. Summa repetitur verſu ſeg. Gen. I. 1. cœlum & terra univerſum mundum divina virtute pro- ductum ſignificent. Atque ſic diſtinctiſſimè exprimitur, quid per 1& ra τo omnia intelligendum ſit, res videlicet omnes in cœlo & terra, quibus mundi univerſitas abfolvitur, adeoque ubicunque Tocorum exiſtentes. Et ne quis exiſtimet, coelum & terram his und non comprehendi, novam rerum creatarum diviſionem fub- jicit Apoſtolus, æque late patentem, & hujus generis exceptio- ni non obnoxiam, addens: Tà anα πt 4οaονvopv, viſihilia & inviſibilia. Non autem hoc vel ſolo vel etiam præcipuo fine hæc addi puta- mus, ſed multo maxime eapropter, ut conſtaret, non tantum mundum corporeum divina Chriſti virtute effectum produéctum- que fuiſffe, ſed ipfos etiam ſpiritus, quos oculis cernere, ſenſu- que ufurpare nequimus, hoc reſpectu Dei ſimiles, qui tamen ſenſu longe eminentiori auguſtiorique dαρεατοσ inviſibilis dictus fuit, & zar sSοXαπ ita dicendus eſt. Sunt quidem, qui cùm ad hoc, tùm etiam ad præcedens comma obſervant, poſſe utrobique ſigni- ficatui improprio locum eſſe, ita ut per ea, quæ in cœlis ſint, regni gratiæ fub Chriſto economia, per ea verò, quæ in terris eſſe dicuntur, res aàd cultum judæorum in ſenſus incurrentem pertinentes, eademque iterum per viſtibi ibilia & inviſibilia, ſignificen- tur. At verò non putem hic quæri debere, quem ſenſum ha- bere poſint hæc verba, ſed quem potius ex mente Apoſtoli è tota ſermonis compage cognoſcenda reipfa habeant. Superius au- tem jam oſtendimus, &, ut putamus, argumentis ſat firmis evicimus, dee creatione proprio ſenſu dicta ſermonem hic eſſe, cujus eujus proinde generis ut ſint etiam, quæ creata dicuntur, op- pido neceſſe eſt. Quodſi etiam hæc interpretandi ratio admitte- retur, ſuperflua prorſus fuiſſet viſibilium & inviſibilium mentio, nihil videlicet novi continens, ſenſusque oppido tam obſcurus evaderet, ut ad eum divinandum Oedipo opus fuiſſet Coloſſen- ſibus, cum contra ſermonis proprietate ſervata omnia ſint pla- na & expedita, nihilque præter rem abundet. Num verô hæc ſint conjungenda, ſenſusque improprifs juxta cum proprio una admitti poſſit, & ex mente Apoſtoli etiam debeat, de eè mox ad ſequentia diſpiciemus. §. XlIl. Poſt res creatas ſecundum claſſes, omnes earundem ſpecies comprehendentes, ut vidimus commemoratas, pergit Apoſtolus, & aliquot earum ſpecies recenſet: ire Sνο,, τ½ νινιοντοιαιι,, αι dορρααä,, α Esαοιαa. ſive throni, ſive dominationes, Rue principatus, ſive poteſtates. Has autem, quæ his verbis enarrantur, rerum creatarum ſpe⸗ cies ad vρ &οοατπο ν inviſibilium claſſem pertinere, cùm ipfe verbo- rum poſitus, quô, ope particulæ diſtribuitivæ, cum hac voce pro- xime præcedente connectuntur, tùm ipſe etiam eorundem ſigni- ficatus demonſtrat. Quamvis enim is in ſingulis multivarius ſit, ſi ſeorſim & extra hunc nexum conüderentur, reſpectu tamen ad contextum habito, de eo ambigere vix poſſumus. Namque tres harum vocum Eph. I. 21., duæ poſteriores Eph. III. 10. VI. 12. Col. II. 18. penultima Rom. VIII. 38, & poſtrema denique D 2 1 Petr. 28 e S. 1 Petr. III. 22., ita occurrunt, ut angelos vel ſpiritus ſive bonos ſive malos denotent, qui earum ſignificatus, uti huic loco ap- primè & tantum non unice convenit, ita & iis, æque ac voci Oeovοä throni, hoc ſenſu nonniſi hic occurrenti, omnino etiam tri- buendus eſfſe videtur. Nec tamen deſunt, qui aliter ſentiunt, quorum opinio qualis ſit, & quo fundamento nitatur, jam diſ- quirendum eſt. Ea autem ſtatuitur, non Angelorum diverſos hic ordines, qui his fere ſimilibusque nominibus aliis etiam ſacra- rum literarum in locis diſtingui ſoleant, hoc loco deſignari, ſed magiſtratus humanos, & omnium maximè eos, qui in regenda republica & Eccleſia judaica primas teneant; eum nimirum in ſenſum, ut Seoroο throni reges, omnesque penes quos eſt impe- rium & ſumma poteſtas, zuροaνανντιπιπιμ dominationes magiſtratus infe- riores & poteſtatem delegatam habentes, ρεαα, prinzipatus verò & sοραοat poteſtates idem fere, eodem ſervato dignitatis poteſta- tisque diſcrimine: ſignificent (K§). In aſſignanda autem cuilibet voci ſua peculiari ſignificatione à ſe invicem diſcrepant viri docti, hanc S) In illam, quam recenſuimus, ſententiam abeunt maxime cogitatao. BRAVNII in Seletdtis ſacris. SALOM. van TILtL ad Reges &j Duces Judæorum in V. T.; ut & ad membra Synedrii magni, & Poteſtates delegatas, quin & alias; titulos hos refert. Pariter & CAMPRG. VITRINGAin Archi-Sanagogo Judæorum magiſtratus hic deſgnari utat. Ita & ScHOFTGENIVS in Horis Hebraicis ad Judæorum Doctores, Rabbinos, Phariſæos & Scribas, qui magiſtratus judæo- rum & ſacri & profani fuerint, hæc reſpicere ſibi perſuadet. GROTIVS, qui in Notiz ad h. I. huic interpretandi rationi favere Wdetur, alibi tamen & quidem ad Eph. I. 21, contrariam profi- . EEeturz; te in ri d tes U et e? on⸗ tut; hanc de alio, quâm qui ad angelos refertur, ſenſu hic admit- tendo ſententiam foventes, quolibet eorum ſuo maxime ingenio indulgente, quod in re tali, meris conjecturis ſuperſtructa, mi- rum profecto non eſt. §. XIII. . Magiſtratus autem, non Angelos, hic intelligendos eſſe, non alio argumento probare poſſunt, qui ita ſentiunt, quam eo ipſo, quod fuperius jam profligavimus, eſſe hic videlicet ſermo- nem de creatione nova, vel ſenſum improprium locum habere, & eum quidem Scripturæ ſacræ admodum familiarem, quæ ipſa magiſtratus ττυιιν ναστιντοα creaturam bumanim 1 Petr. II. 18. dicat, eosque iis ipfſis nominibus compellet, qu hic occurrunt, uti omnino hoc ſenſu zρναεοτντιι dominationes 2 Petr. II. 10. 0Xα, prin- cipatus & Sνοοαa poteſtates Luc. XII. 1I. Tit. III. I. & hæc poſte- rior vox Matth. VIII. 9. Luc. VII. 8. Rom. XIII. I. 2. 3. ufurpen- tur. Quamvis autem hæc poſteriora omnino rectiſſime dicantur, & negari haud poſſit, lisdem vocibus etiam magiſtratus ap- pellari, tamen cum que de Angelis dicantur, ut oſtenſum eſt F. præc., hoc ſolo res certe non conficitur, ut obſervetur, voca- bulo, cui plures uno funt ſignificatus, hunc vel illum tribui poſ- D 3 ſe, tetur ſententiam: Intelligunt, inquiens, quidam de imperiis ter- renis; ſed locus Col. I. 10. && quod hic infra zeſt, III. 10. evincit, agi hic de eximiis Angelorum claſſibut. Similis ordinum diftinkkio etiam in Satanæ regno, infra VI. 12. 1 Cor. XV. 24. & Kom. VIII. 38., ebi expoſuimus, unde ortum trähant hæt nomina. Hoc autem poſteriori loco nomina hæc ex Perſico Imperio, ſuh quo olim Hebrxi vixerant, ſumta fuiſſe perhibet. . 3 W e ſe, ſed ex tota ſermonis compage verus eique maxime accom- modatus eſt eruendus & adſtruendus. Redit itaque omnis quæ- ſtio ad eam, quam jam excuſſimus: an de creatione vel nova, vel generatim improprie ſumta, ſermo ſit Apoſtolo? quod uti- que negandum eſſe argumentis fat gravibus oſtenſum dedimus. Et illa quidem de nova creatione hypotheſis cum hac interpreta- tione plane non cohæret. Quid enim magiſtratuum vel in gene- re omnium, vel eorum, qui inter judæos, aut antiquis tempo- ribus, aut dum Chriſtus in terris ageret, rempublicam admini- ſtrarant, ordinatio ad novam Evangelii œeconomiam? Neque ma- jori jure huic Apoſtoli ſermoni verborum ſignificatus improprius tribuitur. Præter enim ea, quæ jam hanc in rem diximus, obſervare adhuc licet, hanc hypotheſin nec gravitati argumenti, quod tractat Apoſtolus hoc loco, nec ſcopo epiſtole, eorumque, ad quos data eſt, conditioni rerumque apud ipfos ſtatui reſpon- dere, quæ recte monuit Cel. Jo. DAV. MIcCHAELIS ipſius po- tius, quam noſtris verbis exponenda (t). Et quid quæſo ad Co- loſſenſes, ex gentilibus collectos, oppidum Phrygiæ in Afia mi- nori (6) In Paraphraſi ad h. l. not. 13. ita legimus: Die Stellen der bey- den Briefe an die Ephiſer und Colaſſer, in denen der Thronen, und Herrſchaften, und Fürſtenthümer, und Obrigkeiten gedacht mwird, nemlich Eph. I. 21. und Col. II. 10, 15. wollen einige von den Obrigkeiten der Juden er Læren. Ich finde hier die beſte Gele- genheit, die Urſachen anzuführen, die mir verbieten, ihnen begj- zutreten. 1.) Aus Col. II. 15. iſt allzuklar, daſz dieſer Brief egen die Verehrer der Engel geſchrieben iſt: anderer vielen Stel- 12 nicht zu gedenken, die dem Leſer in die Augen fallen zwer den. re⸗ et ſe pi⸗ eHe 31 nori incolentes, rerumque Jjudaicarum haud dubie parum gnaros, magiſtratuum hujus populi mentio? Quam difficultatem ſentiens „* £ . * * SALOM. VAN TILL iis etiam Aſiarchas, Syriarchas aliosque græ- cæe originis Magiſtratus, minus quidem incongrue, nec tamen magis recte, ſubſtituit. Tota vera Epiſtola docet, in eccleſia hac recens plantata à nonnullis, judæis procul dubio Chriſtianam etiam fidem profeſſis, errores fuiſſe diſſeminatos, inter quos di- ſertis verbis angelorum cultus commemoratur, quibusque ob- viam it Apoſtolus; uti ex inſtituto oſtenderunt viri docti (a). In- . telligi- Da vir nun wiſſen, daſs die Juden und ein Theil der erſten Chri- ſten unter den Engeln Obrigkeiten geglaubt, und ſich ſehr mit die- Jen himmliſchen Kœnigen beſchaftiget haben: ſo iſt ſehr glaublich, daſs Paulus eben die hœchſten Engel verſtehe, wenn er von Fiürſten u. ſ. . behauptet, daſs ſie Chriſto unterworfen ſind. 2.) Eph. VI. 12. werden dieſe Nahmen ohne Zweifel von Obrigkeiten in der Geiſter - Wrelt gebraucht. 3.) Die Rede würde ſehr matt her- abfalleu, wenn Paulus erſtlich behauptet hætte, Chriſtus habe Him- mel und Erde, die Geiſter-und die Kœrper-Welt geſchaffen; und hinzu ſezte, daſi er ſogar die Kœnige und Hohenprieſter der Ju- den eingeſezt habe. (27) De hoc argumento cumprimis digna eſt, quæ legatur, Præfa- tio huic Epiſiolæ in Verfione N. T. Gallica à BELLOSOBRIO & LENFANTIO Ppræmiſſa, ex qua hæc adduxiſſe non ſuperfluum ju- dicamus: On ne donte point, que les Heretigues, que l'Apotre a combattus dans cette Epitre, n'ayent bté des Juiſz, qui aniſſoient enſemble le culte des Anges, l'obſervation des loiæ ceremontelles, & des abſtinences particulieres. C'eſt le ſentiment de Theodoret: Ceux, qui defendoient la Loi, dit ce ſavant evégue, vouloient obliger les Chretiens, à honorer les Anges, diſants, que la loi avoit „ telligitur autem inde clariſſime, cum tam nervoſe divinitatem Chriſti adſtruat Apoſtolus, atque ſic extra omnem dubitationem ponitur, de Angelis hic ipſi ſermonem eſſe, eosque ipfſos, cujus- cunque etiam fint ordinis & dignitatis à Chriſto creatos, ipſius- que imperio ſubjectos, dici. J. XIV. Sed forte utrique interpretationi ſimul locus eſſe, verbisque his ſenſus, quam late pateat, omnis tribui poteſt, ut, præter Angelos per Chriſtum creatos, una etiam magiſtratus ab ipſo omnes conſtituti his verbis dicantur, quam ſententiam placuiſſe videmus HEVMANNO & BAVMGARTENIO, quorum hic non tantum in hoc commate, ſed & in præcedentibus rerum crea- tarum per claſſes diſtinctionibus, id ita ſe habere exiſtimat, hanc que ſuam ſententiam rationibus confirmare ſatagit (x). Quamvis verè avoit été donnée par leur miniſtére. Cette maladie a duré long- tems dans la Phrygie & dans la Pifidie; & ce fut pour cela, que le Synode aſſemblé à Laodicée de Phrygie defendit, par un decret, ue l'on addreſſât des prieres aux Anges. On voit encore au- jourd'hui chez ces Peuples-Ilà, & chez leurs voiſins, des Oratoi- res de St. Michel. Ceux, qui vouloient leur perſuader ce culte prenoient le prétexte de Phumilité. IIs diſoient, que Dieu ne pouvant éêtre ni Vv, ni touché, ni compris, il falloit ſe procu- rer ſa faveur par la mediation des Anges. C'eſt ce que l' Apotre veut dire dans ces paroles: par humilite & par le culte des Anges. (x) Ita verd is in der Auslegung der Briefe Pauli u. ſ. w. pag. 553. in obſervatione explicationii uæ adjecta: Weil hier keiue Ein- 4 ſebræn- fe Kr ſta Pet 10 Or. ka ſtit eri⸗ cab ſe; (jet foc coll tem nemmn jus⸗ ſus⸗ loug⸗ ls eeret, re Al⸗ ratoi⸗ D culte jen n ptoch⸗ Mpotte Apet . G. e Eip⸗ imar- verò hæc hypotheſis nihil habeat, quod à reliquis ſalutaris do- rinæ veritatibus ſit alienum, & omnino dici queat, omnia, quocunque ſenſu vel creata vel ordinata in hac rerum univer- ſitate dicantur, à Chriſti divina virtute & auctoritate ſuam re- petere originem, atque ab ipſo dependere: perſuadere tamen nobis haud poſſumus, id agere Apoſtolum, ut idem in hoc oraculo, hisque maxime ipfius verbis, quibus explicandis ope- ram damus, doceat, atque hec ita apud animum ſuum con- ſtituta exponat. Quodſi enim id ſtatuere vellemus, dandum etiam eſſet, ipſum, ſimul & unàâ, & propriam & improprium vo- cabuli zιιυιον creare ſenſum animi fui intentione comprehendiſ- ſe; quod uti à communi loquendi uſu alienum eſt, ita, defi- ciente omni hujuscemodi conſilii ſignificatione, noſtro quidem judicio, poni vix poſſe videtur. Neque id etiam ex eo quis colligat, quod nulla adjecta ſit limitatio fignificatum verborum E. coër- ſchrænkung beuygefügt worden, kænnen wir beyde Bedeutungen gar wohl verbinden; zumal da ſonſt, wenn nur blos von den Ord- nungen der Engel geredet were, ditſe lezte Eintheilung uicht ſa allgemein ſein würde, als die vorhergehende, indem alsdenn nur die unſichtbaren Geſchæpfe darunter verſtanden werden miüſrten. Ueberdiſsz Rand den Glaubigen aus den Juden ſonderlich das Anſe- hen ihrer Lehrer und obrigkeitlichen Perſonen ſehr im W.'ege; daher Paulus nothvendig ſeine Kede mit darauf richten nüſſen, dieſen Anſtoſs aus dem W ege zZu räumen, und zu dem Kude ver- Bichern, es beziehe ſich dieſe ganze V'erfaſſung und gœttliche Ord- nung auf Chriſtum, kœnne alſo unmeglich rechtmaſſiger Weiſe wider ihn und zu ſeinem Nachtheil gemisbraucht und angewandt werden. . 34 e e coërcens, quæ recte quidem deſideratur, ubi anguſtior, nativo uſuque recepto vocis alicujus ſignificatu, ſenſus proponendus aliisque communicandus eſt, prorſus autem ſuperflua futura eſ- ſet, ſi vocabulo proprio ſuo ſignificatu, eoque ſecundum uni- verſum ſuum ambitum, ſumto adjiceretur, ut caveatur, ne quis etiam ſignificatum ipſius improprium adjungat, eumque ſimul indicari ſibi perſuadeat. Majori multo jure contra de- ſiderari poſſet omiſſio ſigni alicujus, utrumque vocis ſenſum & proprium & improprium à legente eſſe conjungendum, fi ex mente & conſilio loquentis id fieri deberet. Vti verò hoc alterius ſententiæ argumentum parum ſtringit, ita nec re- liquis major vis ineſſe videtur. Quando enim dicitur, ſi hæc ad Angelos tantum referantur, futurum eſſe, ut po- ſtrema diviſio non tam late pateat ac præcedentes, ſolas quip- pe inviſibiles creaturas comprehenſura, ponitur, quod non vi- detur ponendum eſſe, exhiberi his verbis novam diviſionem, eamque omnium rerum creatarum ambitum complectentem . cum tamen particule, quæ adhibentur, diſtributivæ ſignifica- tionis, ſatis clare indicent, ſpecies rerum creatarum enarrari, easque non omnis, ſed ejus definite, generis, quod proxime præcedentém vocem α aoοοννπο inviſibilia reſpiciat, ut alia, quæ inſuper moneri poſſent, taceamus. Denique non jvidemus quid vel impedimenti vel offendiculi creari potuerit Coloſſenſibus à Judaicæ reipublicæ magiſtratibus & doctoribus, quibus cum ni- hil ipſis eſſe poterat commercii. Ii certe judæi, Chriſtianam quidem fidem amplexi, ſed erroribus quibusdam judaicis ad- hue hoc re⸗ namm . ne e 35 huc dediti, qui Coloſſenſium Eccleſiam turbaſſe videntur, tan- tam auctoritatem non habebant, ut tam magnificis titulis or- narentur. Satius omnino eſſe videtur, in iis perſiſtere, quæ verba Apoſtoli clare docent, quam ſenſus aliquam fecundita- tem ſectari, nullo certo & ſufficiente indicio ſignificatam. J. XvV. Conſtare jam ex hactenus dictis ſatis certa ratione puta- mus, nomina iſta ad Angelos, ſpiritus, humanis mentibus lon- ge ſublimiores, referri, & neutiquam humanas dignitates di- verſosque poteſtatis ordines iis denotari. Quodſi autem quæ- ritur, quid per iſtas diverſas denominationes ſignificetur, quid cuique iſtorum, ut videntur, angelicorum ordinum ſit proprium, quove charactere eorum alter ab altero diſtinguatur? fatendum eſt omnino, de iis omnibus nobis non liquere, cum ſacra Scri- ptura altum de hoc ſileat, licet eadem horum ordinum pluri- bus locis, ut vidimus, & Archangeli etiam 1 Theſſal. IV. 16. & Jud. v. 9. diſertis verbis meminerit. Quæ pie, nec ſine ali- qua veri ſpecie, hanc in rem pronunciarunt viri quidam do- cti, nolumus adferre in medium, cum ipfſi non diffiteantur, ſua cogitata in conjectura tantum eſſe poſita; quin tamen B. BEN- GELII obſervationem & brevem & acutam adjiciamus, abs nobis impetrare non poſſumus ()). Id ipſum verèò ſacræ Scri- E 2 pturæ (ö) Ita vero is in Gnomone ad h. I.: Sive throni, ſive dominatio- nes. Illi his majores. Abſtractum pro concreto. Sive imperia, AKrve poteſtates. Iila his validiora. Vtraque dicunt fundtionem rtſpe- pturæ de hoc argumento filentium viris nonnullis eruditis oc- caſionem dediſſe videtur, exiſtimandi, Paulum hic perſuaſioni Doctorum Judaicorum, has aliasve Angelorum diſtributiones, &, pro diverſis, quos iſti quidem illo tempore ſtatuerant, eo- rundem ordinibus, appellationes diverſas, ſe accommodare, ipſa ceteroquin doctrina in medio relicta, quam proinde ſuo ſuffragio & auctoritate probaſſe nequaquam cenſendus ſit. Hane autem ſententiam amplexi fünt duumviri iſti, quorum opera Verſio N. T. Gallica Obfervationibus illuſtrata prodiit, quorum- que ad G. XIII. mentio fuit facta, BzLLOSoBRIVS & LEN- FANTIVYVS (2), qui ad Hieronymi hac in re conſenſum provo- cant, particulam aliquam ex commentatione hujus Patris Ec- cleſiæ allegantes, quæ id confirmare videtur. Vtrum vero id ta ſe habeat, quisque re penitius conſiderata judicet loco ipſo inſpecto, quem in hunc finem integrum dare conſultum duxi- mus (aa). Eandem verò, quam iſti duumviri, ſequitur etiam Inter- reſpebtu zreaturarum. Sed throni & dominationes appellationem vldentur haberez magis in illo reſpetctn ad Deum, quatenus ſunk n νααα, vehicula, majeſtatizs tjut. Eph. I. 21. (2) In dicta præfatione ita ſuam mentem exponunt: Ce n'eſt pas St. Paul, te ſont les Doklteurs Juifs, gqui etabliſſoient entre les Puiſſantey etteſtes ane ſubordination pareille d celle, que l'on voit danf ler tours des Princes, & dans le gonvernement des Etatt. Les Platoniciens avoient le méme ſuſſtéme, & St. Paul s'eſt Jervi des termes & der idées des Docteurz guifs par condeſcen- dance, & ſans prötendre les autoriſer. (aa) In Commentario priore ad Ephei. I. 21. Opp. 7. IX. pag. 166. abi ita legimus: Nunc quærendum, ubi Apoſtolus hac quatuor 40 M=. e e. 37 Ne. interpretandi rationem HIER. ZANcCIIVS (bb), qui ipfos illos voni Pſeudoapoſtolos, quorum doctrinis turbata fuerit Eccleſia Colof- les, ſenſis, ita de Angelis ſtatuiſſe, eorumque diverſas claſſes iſtis no- eo⸗ minibus inſigniviſſe docet. 1160 luo aue nomina, printipatum loquor, poteſatem & virtutem && domina- era tionem ſcripta repererit, & in medium unde protulerit. Neque m⸗ enim fas eſt, eum, qui divina lekhione fuerat inſtrudtus, aliquid locutum putare, quod in ſacris voluminibus non habeiur. Arhi- e tror itaque illum aut de traditionibus Hebraorum in, gquz Jecreta rö⸗ Junt, in medinm protuliße, aut zerte, quæ gquaſi juxta hiſtoriam Ee. ſcripta ſunt, cum intelligeret, legem eſſe ſpiritualem, ſenfiſſe ſubli- id mius, & quod de Kegihas atguét Printipibus, Nucibus quoque, . Tribunis & Centurionibus, in Numerir, & in Regnorum Libris did refertur, imaginem aliorum Principum Klgumque tognoviſſe, quod ll⸗ Nrilieet in caleſtibus ſint principatus, fint poteſtates, fnt domina- n tiones atque virtutes, & ectera miniſteriorum vocabula, guæ net ter⸗ nos poſumus nominare, nec ipſum Paulum puto ut in gravi corpu- —— J ſculo conſtitutum enumerare valuiſſe. — Quæ diſtributiones oſi- Hr zey e, S e , ie rſz eigy fpoch tig, e, nt riorun no Joltemn 3 Ppræſentinram, ſed etiam in Jnknto Jeculo erunt, ut per fnguios profektus & honores, & adſcenfione & deſtenfiones vel ereſcat aliqais vel decrefcat, & ſub alia atgque alia ar poteſtate, viriute, principata & dominatione fiat. o C(bb) Iu Commentariis in Epiſt. ad Eph. Phil. Coloſſ. & Theſſal., in ls quibus ad Col. I. r6. hæc legimus: Credo Apoſtolum illis nomi- ek nibus iſum fniſſe, quibus illi Pſevdo - Apoſtoli ex Judaismo Ange- n⸗ Lor magnificabaut, vocando illos, alios Thronos, quaſi Reges &e. “ & ad Eph. I. 21.: Crediderim Apoſtolum per conceffonem potius 6. has voces, quibus Hebræi varios gradus inter Angeloy SFgnifica- or Sant, poſuiſſe, quam quod certo noverit, rem ita ſe habere. 33 r e §F. XVI. Brevi opera in his diluendis defungi nobis liceret, niſi eſſent etiam noſtra etate maximi nominis & celebritatis viri, qui hanc opinionem ſuo non tantum probarunt fuffragio, ſed & ei ſin- gulare aliquod momentum, ad liberalem veritatem coeleſtem tra- ctandi rationem faciens, tribuere videntur. Eminet inter eos vir literatiſſimus, S. Rev. Jo. SAL. SEMLERVS, qui poſt ea, quæ de Dæmoniacis diſputaverat, (in Diſſertationibus: an Adæmoniſmus cum fide & pietate Chriſtiana conciliari poſſit? &: de Dæmoniacis adver- ſus Wetſtenium, à Summe Rev. D. Jo. THEOPH. PABRO, Abbate jam Alpirſpacenſi, & III. Conſiſtorii Eccleſ. Aſſeſſore graviſſimo, erudite & ſolide excuſſa,) jam in poſterioribus ſuis ſcriptis paſſim non opinionem tantum hanc fortiter tuetur, ſed eam tam late etiam extendit, & tantum non omnis de Angelis doctrina labefa- ctetur; quæcunque enim de iis à Chriſto & Apoſtolis dicta legun- tur, xaτ iαοονοοννιν ⁸ & accommodate ad perſuaſionem modum- que loquendi Judæorum, nullo doctrinæ impertiendæ ſcopo, dicta fuiſſe ab ipſo perhibentur, iſtisque, quæ dicuntur, imagi- nibus à regno lucis & tenebrarum deſumtis, pro orientalium po- pulorum luxuriante & ingenio & dicendi ratione, non niſi, quee ad moralia referantur, ſignificandi vis ſenſusque tribuuntur. Col- ligit inde, hujus generis doctrinas parum ſalubritatis habentes, nec omnium temporum uſibus, & in ſalutari veritatis cognitione quorumvis inſtitutioni deſtinatas, perperam nulloque judicio ad locum dogmaticum tractas, arctiorique, ac decebat, vinculo cum doctri- (ol V r. ele e 39 doctrinis fidei neceſſariis conjunctas fuiſſe (cc). Habent hæc à Viro, tanta & eruditione & in re literaria auctoritate con- lent ſpicuo, anc cc) Dabimus præcipua, quæ ipfſius ſcripta doctiſſima perluſtrantibus ſin⸗ ooccurrerunt, ad hoc argumentum pertinentia. In paraphraſi E- tr. piſtolæ ad Rom. pag. 11o. nota 216. ad Rom. VIII. 38. hæc eſt: Lſa nomina, angeli, aαοο &c non ſolum hic, ſed & alibi, ſ Paulus, ex more & vulgari Judæorum opinione ſic uſurpat; alii guæ fingebantur angeli, qui terreſtribus rebus procurandis præeſſent, nus alii horum quaſi magiſtri & præſides & c. Itaque aliis regno- er⸗ rum adminiſiratio, aliis tantum politiarum minorum procura- tio tribuitur. Angelus Judææ tutelaris &cc. Vellicat Pau- bute Ius iſta opinionum parum ſalubria gmenta. His deſcriptio- mo, nibus non putamus præcipue inhærendum eſſe, quæ tertium ſe- im ptimumque cælum occupant, in quibus gιαααα, uναννHεα Esν, late quaſi provinciam ſuam obeant, non, quod ratione omnino carcat, aut jucundiſima non ſit iſta deſcrintio; ſed quod iſta diſciplina nun- eir⸗ quam in ſacris libris certo confirmetur, atque facillime eam homi- un⸗ nes in religionis ſanæ dedecus atque detrimentum convertant, guod Uum⸗ Judæi aliæque fere omnes gentes pariter ſolent facere. Nec nihil bo, ex iſto inter babyjlonioe exilig adſciverunt Judæi, ut vel Danielis liber oſtendit; qui iſtum vulgi opinandi modum prodit, non præit; agt⸗ Ricut formulæ illæ quæ loquuntur de ασ„⁰ανοοαι dunoviρα Mμι½ε½ιο⁄1ει⁴. po. Ex 70. interpretum && alexandrinorum Judæorum aukoritate in- gur de hic de angelis locus non parum corruptionis ſecum tulit; ut mi- Col. nus aptus & ſalubris ſit aliis hominibus aliorum locorum & tem- porum. Etiam noſtra ætas ab iſto fanatico contagio non aliena eſt. te, Sic & in den Beytrægen zum genaueren Verſtand desr Briefes an jone die Epheſer ad C. I. 21. not. z. dicit: Er iſt wohl eine ſehr richti- ad ge Beſtimmung, nach unſerer Vorſtellung, oder wie man ſich da- um malen von dem Geiſter-Keiche pflegte Begrife zu machen. Denun anter dieſen abſtractis ρ — verſtunden die griechiſchen Juden ſt⸗ beſondre 4⁰ . e . ſpicuo, dicta, quod omnino omnes veritatis divinz reverentes certæque cognitionis cupidos fortiter excitet, ad cauſæ hujus, jam olim plurimùm diſceptatæ, momenta & merita denuèò exa- minan- beſondre Geiſter-Ordnungen; und dieſe Ideen gehæœren unlæug- har nicht zur Heilsordnung, die vor alle WMenſchen, wenn ſie auch keine Juden ſind, beſtimmt und brauchbar iſt. Eben dergleichen Ideen zaa aycονοw νerden C. II. 2. vorausgeſezt, welche ganz gewis nicht zu dogmatiſchen W'ahrheiten aller Zeiten gehœren, wenn ſie gleich der Aberglaube auch unter Chriſten lange fortge- pflanzet hat. Similia & in eandem ſententiam dicta occurrunt paſſim alibi, & ſic etiam ad Eph. C. II. 2. not. E. III. 10. n. T. IV. 9. n. G. V. 14. n. E. ut & Gal. C. III. 19. n. N., quæ omnia recenſere & nimis prolixum & ſuperfluum etiam foret. Maxime autem inſignis eſi locus ad Eph. VI. 12. not. U. occurrens, quem, cum plenius clarinsque doceat, quò tendat Viri S. Rev. ſententia, omnino etiam adjungendum putamus. Is vero ita habet: Es iſt iibrigens ſehr leicht geſchehen, daſs manche Gnoſſici und Manichæi dieſe Beſchreibungen, welcht den griechiſchen Jaden ſo gewæhn- lich waren, fernerhin im Ernſt, als metaphyſiſche Satze, bey- behalten, wenig ſtens in eben dergleichen Schreibart geredet, und das ganze Gemæhlde, von Lichtwelt und W. elt der Finſterniſr, wie ſie von beſen Geiſtern wider Gottes Abfichten gemisbraucht wird, immer mehr ausgemahlt haben. Eben dieſes Bild von Krieg nd Kriegsrüſtung findet ſich bey allen manichæiſchen Schriftſtel- lern. Er iſt hein Zweifel, daſs es viele verſtændige Chriſten ge- geben, welche diſs nicht nach dem Buchſtaben verſtanden, ſon- dern die moraliſche Finſterniſi und Unglückſeligkeit, woraus man durch die lebendige Erkenntniſs der eigentlichen chriftlichen E ahr- heiten errettet wird, gemeint haben: obgleich die morgenlændiſche Art zu reden lange Zeit beybehalten worden. Durch die Lehre es ä⸗ l⸗ g- lel en be Ire li G. e een 4 minanda, & ſollicitè ponderanda, inquirendumque, num vete- ris doctrinæ indoles à rationali Scripturæ interpretatione ablu- dat, fanaticisque ſomniis, vel ſuam debeat originem, vel nu- triendis provehendisque-inſerviat? Et eò magis quidem dignum eſt hoc argumentum, quod diligentius altiusque diſcutiatur, quum iſta hypotheſis ejusmodi interpretandi genus ſequatur, que admiſſo lata aperiretur porta; aliis quoque doctrinis graviſſimis aliam formam, habitumque à priori diverſiſſimum, inducendi; quod ſi pro rei dignitate fieri deberet, multo omnino ampliorem prolixioremque, quam quæe inſtituti noſtri rationi reſponderet, tractationem depoſceret. Aliis itaque iisque exercitatioribus no- bis & perſpicacioribus id relinquimus, ut hac opera Eccleſiæ per- quam neceſſaria ex iuſtituto defungantur. S F F. XVII. Chriſti ſollen die Menſchen wieder aus dem Gebiete und Keiche des Teufels in das beſondre KReich Gottes oder des Lichts verſezt wer- den; Irrthum, Aberglaube und Bocheit ſind gleich/ am der Gegen- vart, oder die Feinde, (Sumal aller wahren Lehrer), welche thr Gebiet unter den Menſchen vertheidigen, und den heilſjamen Ge- brauch der Wahrheiten hindern. Dir Bild hatte auch Chriſtug, (der durch ſeine Lehre vornemlich die Werke des Teufels zZerſiæh- ren will), gebraucht: der ſtarke CGewapnete, der ſein Eigenthum bewahret, bhis der Stærkere über ihn kommt; und ſo iſt das Bild auch in Apocalypſi, der Drache und ſeine Engel ſtritten, alles un- eigentlick und improprie. Dagegen nach und nach unter den Chri- ſten die Macht des Tenfels wirklich proprie immer vergræſſert, und mit zum Vorzug und Neinigkeit der chriſtlichen Lehre gerech- net worden. Conf. &ũ - Ejusdem Apparatum ad liberal. N. TL. Iæ- terpret. L. II. C. II. J. 72. Pag. 184. 44 Wr. ee Dabimus tamen, quantum diſſertationis hujus limites per- mittunt, & noſtra paucis, & placide & modeſtè. Mirari autem ſatis non poſſumus qui fieri potuerit, t viri adeo perſpicaces mera aliqua conjectura adduci ſe paterentur, ad tanti momen- ti opinionem non animo tantum concipiendam ſed & maxi- ma cum fiducia inculcandam. Quo enim hiſtorico argumento probabunt, iſtam Judꝰorum de Angelis perſuaſi ionem ex peregri⸗ no fonte ad ipſos promanaſſe, & ipſas angelorum claſſes illis ipſis nominibus tam frequenti uſu apud eos fuiſſe appellatas, ut & in vulgus abierit? Neque fufficit ad Alexandrinos, aut vel ad Philonis Platonizantis de Angelis philoſophiam, provocari. Vnde enim conſtat; iſtorum hominum dotrinas aliis quoque a litera- rum cultura vacuis fuiſſe communicatas? Vbi iſta nomina an- gelorum occurrunt, quibus Paulus utitur? Sed quid aliud ⸗ nomina ſignificare videntur, niſi quod diverſi ſint inter angel ordines diverſo poteſtatis vel genere vel gradu diſtincti? quæ doctrina oppide Judæorum Alexandrinerum philoſophia longe eſt antiquior, utpote in ipfis V. T. libris jam tradita, & divina auctoritate promulgata, quam itaque ſequentes & Chriſtus & Apo- ſtoli, nequaquam ad eam, tanquam erreneam vulgi perſuaſio- nem, neſcio qua νι ταςHνιπα, ſe adeommodaſſe, fed ipſius potius veritatem ſua aucétoritate fumma confirmaffe dicendi funt. Quo etiam argumento conficietur, Danielis librum iſtum opinandi uſum prodere tantum, non præire? Tam luculenta certe eſt de Angelorum, quorum jam Gen. XXXII. 1, 2. mentio fit, exiſtex tia — — — 2Oρ — 8 — — — r, e ee 43 tia Seripturæ doctrina, (2d) ut ſine ſumma violentia, vel ut B. EISMANNVS in Inſtitut. Theol. p. 433. dicit: ſine tortura totius Scripturæ alius „& figuratus tantum ſenſus ſubſtitui omnino ne- queat; quumque eorum inſignis numerus Pſ. LXVIII. 18. & ſo- cietas Gen. XKXXII. I, 2. commemoretur, qui, quæſo, de eorum di- ſcrimine dubitari poterit, à Daniele & Apoſtolis clarius deſcripto? Quidni itaque Apoſtolorum doctrina rei potius veritati adſtruen- dæ inſervire, quam hominum figmentis accommodata eſſe di= catur? .—RK WM Neque tamen ea, quz vixdum obſervavimus, licet gravia & ad hypotheſeos iſtius infirmitatem demonſtrandam cumprimis apta ſint, vel ſola vel potentiſſima ſunt argumenta, quibus commu- nis & recepta interpretatio confirmari vindicarique poteſt. Præſto enim ſunt alia veritatis præſidia, iſtam opinionem penitus evertentia. Vti enim oſtenſum eſt, niti eam lubrico fundamento, meris nem- pe conjecturis nulla probabili ratione ſuffultis: ita facili negotio F 2 oſtendi — (dd) Nervoſe, ut ſolet, omnia complexus eſt S. Rev. D.-SAKRTO- KIVS, in Poſitionibus Theolog. pag. 96.: Has, inquiens, nimi- rum ſuhſtantias intelligentes, quæ Angelorum nomine veniunt, exiſtere & quidem ut ſubſtantias, e ſola Scriptura eerto conſtat. In ea diſtinguuntur nominibur, etiam propriis; & apparuiſſe leguntur: ergo ſunt certe Entia. Agunti id quod ſubſtantiarum eſt: ergo ſunt ſubſtantiæ. Locuti eſe leguntur; Deum adorant; ſciunt, quæ geruntur in mundo; varia miniſteria præſtant,; ergo ſunt ſubſtantiæ intellettu & voluntate præditæ. Haæc euidentia ſunt, Cumprimis etiam digna ſunt, ut legantur, quæ Cel. Jo. DAV. MzCHNAELIS habet in Comp. Zheol, dogmat. pag. 112. §. 62. 44 r, . e oſtendi etiam poteſt, eam & revelatæ doctrinæ indoli, & Apo- ſtoli Pauli genio atque characteri, & ipfi denique ſcopo, quem in hoc loco præfixum fibi habuit, & diametro adverſari. Etenim revelatio divina & maxime Evangelii doctrina, fatentibus iis ipfis, qui iſtam opinionem fovent, eò unice tendit, ut homines vera rerum divinarum cognitione imbuantur, cultus Dei inter- nus, moralis ac ſpiritualis, apud eos inſtauretur, ipſique ab er- roribus liberentur, quibus finibus his ſanctiſſimis impedimentum ereari poteſt. Vnde vero majus ſuperſtitionis damnum enatum eſt, quam ex doctrina de Angelis cum bonis tùm malis maléè fin- tellecta? Quid itaque magis dici poſſet indoli Evangelii contra- rium, quam intempeſtiva ipius accommodatione erroribus adeo pernicioſis auctoritatem etiam fuiſſe additam, quibus tam facile diſerta contrarii mentione occurri & poterat & debebat. Itane & Paulus dicetur frigidam ſuffudiſſe errori Judaico, qui omnibus eorum commentis ubique tam ſtrenue ſe oeppolſuit? Is, qui ra- ptus in tertium cœlum 2 Cor. XII. 2. ſeg. omnium maxima & am- plicima reipublicæ ceœleſtis cognitione inftructus eſſe debuit, is, inquam, fanaticorum hominum hac in re ſigmenta ſpecie pro- bantis receniebit 2 Et quam quæfo vim haberet ipfius argumen- tatio, quam præfens Jocus ſiſtit, ſi ex iſta hypotheſi ita eſſet red- denda: Chriſtus eſt Dei inviſibilis imago, & pr imogenitus omnis creationis, quia in ipſo condita ſunt omnia, quæ in coelo & in terra, vifibilia & invilibilia, ipfique, quos vos fingitis, angeli, à vobis throni, dominationes, prineipatus & poteſtates appellati? Itane ſerio loquatur Apoſtolus, ut dicat conditum eſſe à Chriſto, Aued non niſi in cerebro & phantaſia ſanaticorum hominum EXE exiſtere novit? Subftitue huic ſigno rem ſignatam, & dic per an- gelos denotari pias cogitationes, ne ſic quidem huic argumen- tationi conſtabit. Et quid quæſo hæc ad illam Sendtay „ρ AXeoy cultum angelorum, cujus C. IV. 18. meminit, cuique ſe op- ponit? Atque illud ipfum Pauli confilium, adverſus has Pſeu- doapoſtolorum ſeductiones præmuniendi Coloſſenſes, argumen- to eſt clarifſimo, nulli hic νn τνν ανωοαοοι ſen acccmmodationi lo- cum eſſe poſſe. Quo enim fortiori uti poterat argumento, quam ut diceret, quos colendos illi docerent, ne dari quidem ange- lorum ordines? Ipſum vero ſcientem non tantum id neglexiſſe, fed & errorem iſtum confirmaſſe, quis exiſtimet? Sed plura addere jam non licet. §. XIX. Altera pars hujus verſus, qua ſummatim repetitur, quod dictum fuerat explicatius in præcedente, ita habet: Ta ndvyag dua zα ei duoτοσ zτταιςι. Omxia per ipfum & in ipſum creata ſunt. Non line ratione obſervari hic ſolet, verba heec tam manifeſtum ad priora reſpectum habentia, eorundemque ſummam exhiben- tia, ita eſſe intelligenda, ac- ſi, quod apud latinos frequens, græcis autem minus ſolemne eſt, verbum inquam adjectum le- geretur, (er) hunc nimirum in ſenſum: Omnia, inquam, per ipſum E& in ipſum creuta ſunt. Vti verò hæc verba ſummam præceden- F 3 tium lee) Malta eſus rei i exempla magno ſtudio collegit D. Casisvogpg. AvG. HävVMANNVS in der Erklarung des N. T. ad Lut. XXII. 256. Hag. 431. ſeg. 5 tium continent, ita rem eandem non ſimpliciter enunciant, ſed prout in prioribus major obſervatur reſpectus ad res creatas ſi- ve effectus, ſic in his effectoris ratio major habetur. Omnia enim, quæ videlicet antea plenius fuerant enarrata, non nude in ipſo, ſed addita nova determinatione creationis ipfius actum & conſilium declarante, per ipſum & in ipſum condita eſſe dicuntur. Vtrum horum alterutrum, an utrumque, priori effato explicando deſtinatum ſit, an vero harum locutionum quælibet ex mente Apoſtoli peculiarem creationis ad Chriſtum reſpectum deſignet, jam G. X. quæſivimus, & in medio reliquimus. Negare tamen non poſſumus, poſteriorem B. BENGELII obſervationem, tres iſtas particulas ad creationis initium, progreſſum & finem refe- rentem, noſtro quidem judicio, perquam probabili ratione niti. Quando enim quæritur, quid ſpeciatim per ι ατ per ipſum & ic dun in ipſum ſignificetur, dubio vix locus eſt, iſto efficien- tem, quæ dicitur, cauſam Apoc. IV. II., hoc vero finalem Rom. XI. 36., indicari, à quibus aνναR ipſo eò differre videtur, ut quaſi primum principium deſignet, ex quo omnia ortum trahant, & in quo contineantur, quemadmodum eodem fignificatu mox iterum occurrit in verbis: omnia in ipfo ſubſiſtunt. Cæterum, quod ad eig daaτοαα in ipſum adtinet, communi conſenſu Theologi noſtri nhæc verba ita efferunt: in eum finem, ut res creatæ Chriſtum glorif- cent & celebrent, adverſus quæ, quod diſputat HEVMANNVS (F), tam eſt ſubtile, ut nobis quidem de diſſenſus ratione non Pner ( ) Is ad h. 1. ita comimnentatur : Die Bedeutung des Wörtgens Slc (daſs es einen Endzweck anzeige) iſt ſehr gemein. Dafß aben dieſer hier der Endzweck ſegy, deaſi Chriſtus mœge gerühmt und ge- Aècedimus tandem ad verfus 17. verba, quæ duas propoſi- tiones continent, & ita habent: B Kal durô εο ταννιονν a τιddẽ Tadrα e,y dντιεσ veρα Et ipſe eſt ante omnia, && omnia in ipſo ſubſiſt unt. Facile autem patet, ſiſti hoc verfu illationem ex eo derivandam: quod præcedente verſu adſtructum fuerat, ut quaſi dicatur, quoniam omnia à Chriſto ſint condita, ſequi hine, eum ante omnia extitiſſe, & etiamnum omnia ab ipſo confervari. Et hæc quidem eſt eommunis interpretum ſententia, quæ omnino nihil continet, quod à mente Apoſtoli ſit alienum. Forſan autem uberiori adhuc ſenſui locus eſt. Nobis quidem univerſum hoc oraculum meditantibus, atque omni- um inter ſe nexum mutuamque relationem inveſtigantibus & pon- derantibus, hujus verſus verba cum poſtremis præcedentis verfus arctius cohærere, unamque ſententiam conſtituere viſa ſunt, quæ antecedenter dictis per ſingulas partes reſponderet, talemque A- poſtoli illationem referret, quâ ex argumentatione, à creatione prieſen werden, kinn durth die ,. orte elg Aον nicht ausgegrackht werden. Paulut Würde ei ahy do‿ρν τνε gejagt haben, wié Rom. III. 7. XV. 7. 1 Cor. X. 3r. 2 Cor. IV. 1. Phil. I. r11. De- lude loca Rotm. XI. 36. & 1 Cor. VIII. 6., hanc ipſam locutionem exhibentia, adducit, iisque nonnullis obſervationibus Muſtratis, hanc denique noftri textus paraphraſin ſfubjicit: Aller iſt durch Chriſtum erſchaffſen worden, und zwar zu dem Ende, daſz ihn alle Creaturen wie den Vater ehren und anbeten ſollen, und daſs inſonderheit, nachdem das Evangelium von Chriſto in der gun- en Welt geprediget worden, alle Menſchen an ihy glaubes Jollen. MB per Chriſtum facta, ea ipſa, quorum in gratiam inſtituta fuerat argumentatio, diſertius deducerentur, ſic ut Apoſtoli ſermo to- tus eò regrediatur, unde exorſus fuerat. Dixerat Apoſtolus de Chriſto: eum eſſe Dei invifibilis imaginem, & primogenitum omnis creationis; probat id deinde argumento inde deſumto, quod omnia per ipfum fint creata. Flis poſitis ordine inverſo pro- gredi & indicare videtur, fluere omnino ex creatione per ipſum facta, quod ſit & primogenitus, & Dei inviſibilis imago. Planum enim effe putamus, verbis: «αντ+ ε τοροοdℳ rανσ⁵οαν, ipſe eſt ante omvnia, idem prorfſus dici, quod dictum fuerat per primogenitum omnis creaturæ; & licet tanta non appareat convenientia inter imaginem Dei inuiſibilis & eum, in quo omnia ſubſiſtere dicuntur, quan- tum quidem ad verba attinet, re tamen ipſa id, quod per imagi- nem Dei inviſibilis dicitur, fortius nervoſiusque exprimi haud poteſt. Solius enim veri Dei eſt, de quo dici id queat, quod omnia in ipſo fubſiſtant, quo procul dubio nihil aliud dicitur, quam omnia, uti ab ipſo producta fuerint, ita & ipſius virtute con- ſervari: quemadmodum hoc ſenſu hoc vocabulum à profanis quo- que auctoribus uſurpatum fuiſſe paſſim oſtenderunt viri docti. Quando igitur de filio, ut diverſa à Patre perſona, id prædica- tur, ut idem omnino ſignificetur, quod ſuperius G. V. per imagi- nem Dei inviſibilis denotari oſtendimus, oppido neceſſe eſt, ſimul- que iſtius explicationis firmitas luculentiſſime adſtruitur & con- firmatur. Et jam quidem ea, quæ hactenus per partes tradita & tractata fuerunt, conjunctim quoque conſideranda, multiplexque & prorſus admjrabilis uſus ex inſigni hoc & lucidiſſimo de Chri- ſti divinitate teſtimonio derivandus, vel paucis exponendus eſſet; ſed vel nolentes pedem hic figere cogimur, cum temporis ratio, ut plura addamus, omnino non permittat. SOLI DEO GLORIA! * * DISSERTATIO THEOLOGICA SISTENS OBSERVATIONE EXEGETIGCAS AD LLVSTRE ORACVLVM PAVLINVM Col. I. 15, 16, 17. H MITI ADSPIRANTE DIVZNA N VMINIS GRATIA RECTORE VNIVERSITATIS MAGNIFICENTISSIA SERENISSIMO ATOAVE POTENTISSIMO DVCE AcC DOMINO DOMINO A R Qι L O., DVCE WIRTEMBERGIAE ET TECCLIAE, rel. 1 P RAESIDE CHRISTOPH. FRIDERICO SCHOT S. THEOL. DOCT. Er PROFESS. EXxTRAORD. EHILOS. PRACT. ELOCQV. A POESEOS ORD. PVBL. CONTVBERNII AG. RECTDORE, SCHOLARVMGCVE LATINARVM SVPERIORIS WIRTBMBER— GIAE PAEDAGOGARCHBA, SOCIETATIS LATINAB BADO-⸗ DVRLACENSIS MEMBRO HONORARIO a. d. DE C. C IoIoↄCCIXIX. PVBLICE DEFENDENT 1 M. IACOBVS FRIDERICVS THEVRER, Sehornadorfen'e M. JOANNES CHRISTIANVS FABER, Stuttgardian M. OANNES GVILIELMVYVS DORN, Nabernenſis, M. CHRISTOPH. HENRICVS SATTIL. ER, S. Joannis- S) M. CHRISTIANVS GVILIELMVS SCHOLL, Münſingen M. CHRISTIANVS THEOPHILVS GOEZ, Nellingen/ EXAM. THEOIL- CANDIDATI IN DVCALI STIPENDIO. l TVBIN GAE, LITTERIS IO. AD. SIGMVNDI. 15 110 S R Balance Q N Focus O K 1. J H¶ — — 10 1 . Copyright 4/1999 VxyMaster GmbaH wwwW. yxymaster. com VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset