KaI600-58_24

m

-

^

o

-

—

E

-

Cs d

p

- lime

RE

d

E

t

.

——

EK

C

Mi

p

p

w

i

&

P.

o

r

-

u

A

x

*

B

&

E

Q9

3.

4

—

s

-

gf

"

i

zi

s

24

"

j

*

:

t

v

*

"

EY

-

.

$-

A

T

Ti

z

P

-

d

*

*

k

X

áe

"

r

x

Ls

:

"

:

r

X*

Z

PA

-

d-

4

-

i

*

*

s

MLU

-

w

x

N

z

—

*

i

x

d

v

-

»

P

E

A

2 3

Bo

*

E

*

s

-

—

——

--

-

-

N

:

4

1

21

*

E.

J "

À

-

:

-

*

da

*

RX

Z

N

E

X

E

h

--

o

ps

RE

e

&

n

2

gt

-

&

i

P.

Pa

Es

X

I

PT

E

£

"

T

m

E

T

od

»

s

-

-

"

"1

^

s

—— Mnà

d

-

MVT a

.w,ääxw

"E

* ii

n

——X atiá

r

a

a

ia o RUE

-

L

Lt

-

-

——

N

IN

zX

"-—

e

—aEÉn9—s

-

M

7

MT

-

P

— Ó

cá

—

a

Bs

Dv

«läïl!lï.*x,

m

:

-

-

ts

du

D

£

:

*s

x

p

Hs

z

«

at

D

Rs

um u r st m

—

IU

A

P

—

LE RR

zi

—

E

D

vä*i

--

at DA

h:...

? .N-Q

A

fY

.

;/

0

29

SN

ï "h

j

i

A

L

E

r

d

:

?

IN

N

7

»

P

z

u

p

3

/'.

m

i x N

M

W ZA

« z2

dj

m,'"

ts

L

-'X

/,,* !/

b

Vhf

'I'

NT

r -----

:,I 1;(':/

/

(

tlp.]i

u

N A

11752

SNS

N

N

Wi

lnïi

^

Ü

j »

/'xx

N

y

A

&s

7

n

(s

-'

^

ET

V?

N

) -13

J

.

'ï.

N

$

x

»

R—

.....

E.

.

c

e

24

A

s2

EN

N

Ms

fj

x E

s

2

/

;

A

W

*

:

»,

EY

$,*

N

Dd

AS

F«

51

(

v2

27j

;

9

;

n

XQ&

z

,l ASSNN

S

7

2»

.

tgf

k N

1

À

Y

WQ

Xl

AAE

(

?

N

;

)

(

.ä/!

ll

N

S

N

m!

j

7

d

ZN

Xïä

m

4

2

MO

* .

,

A

e

S*:

(f,äü

i5

-

A

z.

QZ

d

x

)

(*

Xx

Z

EX

$

)

KX

ey

gl

ummiü

.'1'5

Á

u

NSSSINS B 2IPIZA

Mükgepe

u AERCGEERP W D Fa RE

AL

y:

N

3 r

DISSERTATIO MORALIS

&&

$

II ,

Dn

V

CON SCIEN'—"*IA ERRAN IE.

EIVS

fen

OBLIGATIONE ET IVRIBVS

yrret

I

QVAM

DEO CLEMENTER ANNVENTE

Jus

FNRISIDE

CHRISTOPH. FRIDERICO

SCHOTLI,

SS. THEOLOGLE DOCTORE ET PROFESS, E XTRAORD.

PHILOS. PRACT. ELOQV. AC POESEOS PVBTI. ORD.

CONTVBERNII ACADEMICI RECTORE,; ET SCHOLARVM

LATINARVM SVPERIORIS WVRTEMBERGI)E

PEDAGOGARCHA,

E

AD CONSEQVENDOS

SVMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES

a. d. XI. O&obr. cloloccrxur.

IN AVDITOR.IO IVRIDICO

PVBLICE TVEBVNTVR

CHRISTIANVS ERNESTVS. BVRK, Nyffenfis,

IOANNES IACOBVS HELFFERICH , Goppingenfis.

SERENISSIMI DVCIS STIPENDIARII ET MAGISTERII

PHILOSOPHICI CANDIDATI

TF BING.Z/^

IMPRIMEBANT, COTTA & REVS

a

] uD sU s AAE RE

",

Puri

^

N

£fqüe

ppetei

mvl

flatim

fäfl.()m

tattum

impet

menti

mull a

feeili

quin

üva ,

&Qïm

a—

*e

D

N SS

p

[

D

D

NI

DA

th

q

E g

l

&ee

d

.

ET

;

TP

W

y

f

j

If

j

[

LE

E

m

z Ti

TW

Vs

)!

n

a-ux

(ts

ääi

LE

s

")

AT

i

A^

Son

xxg

À

Jf

j

u

u nc r C rE

j

I EOE

EE

—

T.

—— aé.

p5

FU MIEBEEX

N

p*

AA

z

-

s

Ea potiffimum "e(ï hominum prz reliquis animantium fj e;-

&

&

ciebus przrogativa , ut non folis fenfibus ducantur,

L

atque eorum unice perceptione , quz corpus imme-

:

m5

diate adficiunt, ad agendum moveantur, fed przte-

ua

ANS

rea quoque fïngufari ifta animorum vi-polleant ,

rerum fenfibus perceptarum imagines inter fe con

:

Cr-

re , earundem differentias

& fiumnilitudines notare ,

atque fic univerfales ideas fibi efformare , har

umque ope fuam quoque

appetendi facultatem ita dirigere valent ,

ut non tantum de iis, quz bo-

na vel mala haberi poflunt, multo rectius flatuere queant, fed & haud

flatim przfentibus inhient utilitatibus ,

& futurz fuz felicitatis quoque

rationem habeant, qued in bruta animantia aut plane non cadit, aut certe

tantum pro modo inflinctuum, a natura ipfis congenitorum,

quibus cocco

impetu ad agendum compelluntur.

Neque tamen magni admodum mo-

menti futura effet hec naturz praft

antia atque excellentia, fi vires hze

nulli alii. infetvirent fcopo ,

quam ut corpori bene fit,

& vita hzc hujus

feculi cum diutius protrahatur;

tum quam commodiffime tranfigatur ;

quin potius tantum abeft, ut benefici

i loco haberi poffet hxc praroga-

tiva , ut potius haud fecus ac Pandorz ali

qua pyxis trifliffimum fune-

et.

n

tibus

Qiifgmgmque dgnum peqfe&dum eff:

Vt enim '—taceamu-s. , animai

LE

brutie

4

BC o M

j

brutis folo fenfuum , quos crébro eoque neceffario ufu exercitatiffimos

fimim

brevifi

habent, & inditorum íibi inflinctuum fubfidio , ad hos fines plene con-

tria va

fequendos , abundantiffime effe profpb&um, ficque homini ad nullos

fus, «

alios fines nitenti rationis przrogativam tantum non fuperfluam futuram ;

vel maxime etiam facile intelligitur, hac ipfa cognitionis amplitudine &

qu u

l 1

futurorum prafenfione , hominum cupiditates fupra modum provocatu-

ipli jac.

verfta:

ra , animosque curis ac folicitudinibus difcruciatura, vitam eorundem op-

que a

pido miferrimam redditum iri.. At vero Deüs & natura nihil- faciunt

fruflra, multoque minus humano generi tam inique confulere voluiffe po-

À

tuit is, quem vel ipfa ratio fi

bi relidta omnis bonitatis fontem, ipfum-

Altüor videlicet & fubli-

(is et

que adeo amorem effe haud obfeure intelligit.

mior rationi fphzra eft affignata, quam quz ardis ilis a fola corporisr

ccam

utilitate pendentibus circumfícribatur terminis.

Senfus enim. honefli &

puteat,

facile «

rurpis, jufti & injufli, precipuum illud rationis ornamentum , ad bona

motm

longe nobiliora quxrenda , fclicitatemque haud brevi hujus vite ambitu

conclufam fummo- ftudio confectandam, animum hominis immortalem

tet.

(

impellit & excitat. Quodfi igitur ipfa ratio hoc maxime , qui ipfi ineft,

ft,

fenfu fuam potiffimum dignitatem exerit, feque humano generi utiliffi-

pantur,

mam præfïat 5 confequens omnino eft, nihil homim curz ma

eis cordi-.

o

uj

que effe debere, quam ut huic ad felicitatem. duci patulas aures obfe-

'quue :

quentemque voluntatem commodet, ommniaque fumma cura fü.giat, qui-

pate m

bus fenfus hic imminui, vitiari aut opprimi Poifet'.

Quo magis enim

Tiettey .

hominis intereít, ut faluberrimum hoc di&tamen promte & folicite fequa-

Iinatig

tur; eo majori ftudio cavendum ipfi quoque erit, ne fua culpa in errorem

qübitag

abreptus nubem , pro Junone , feu fpeciem veri pro ipfa veritate, am-

YANY

ple&atur , fibique , dum in alia potius omnia abit, recta tamen via, &

R

ipfa etiam confcientia duce, fe incedere perfuadeat. Vti vero hoc cla-

ellere

rum atque expeditum eíi, cavendum efle maximopere homini, ne ab

erroneo rationis dictamine, confcientiz dictamen mentiente , decipi fe

(2

?/i)

patiatur : ita e contrario relique de confcientia, quz errans dicitur, qux-

Xer

íliones , qux in naturam ipfíius accuratius inquirentibus neceflario mo-

tiün

vendz. atque excutiendz funt, plurimum omnino habent difficultatis. Et

fetac

quanquam negari haud poteft, argumentum hoc haud minus graviffimum

ii

ac perplexum a viris fummis fummo ingenii acumine fzpius jam fuiffe fub

[

examen vocatum; exiftimamus tamen, id etiamnum cum aliqua utilitate

fïllpe

Tij

denuo poífe pertractari , inflitutumque noflrum, quo id tractandum

fumis.

j

3«

9

T

f

atilimos

fumimus, veleo nomine , quod omnia quantum fieri poteft planiffime

eflt CO«

breviffimeque expofituri fumus , «quis rerum arbitris probatum iri. Ad

] -nullos

tria vero capita redibit omnis noflra difputatio.

Primo enim difquäre-

uturam ;

mus, an detur confcientia, qux errans dicitur? Deinde invefligabimus ,

tne &

quz in ipfam cadat obligatio? Et tandem quoque examinabimus , qua

'QVOCAt]«

ipfi jura maxime tribui queant ? Cum multa ex his inter eruditos in contro-

ii op«

verfiam venerint, fingula fic enarrabimus , ut &, quz ad hiftoriam cujus-

] faciant

que controverfiz pertinent, paucis adjiciamus.

$.

LI.

Jufe p*

, iplun-

Mirari quis poflet , qui fieri potuerit, ut confcientia erronea à do-

& fbl

Gis etiam viris omnino dari negaretur , cum quotidiana experientia do-

corpori

ceamur, inveniri homines, qui ex confcientiz dictamine agendum fibi

honelli &

putent, quod erroris & falfitatis evidenter poteft convinci, atque inde

ad bon

facile colligitur, controverfiam hanc magis. de voce, quam de re ipfa ,

z Ambitu

motam eíle debuiffe, id quod penitius rem indagantibus clarius etiam pa-

mortilem

tet. Quamvis vero non omnis de voce litigatio. flatim inutilis: judicanda

»o ,

fit;, cum fxpenumero veritatis plurimum interfit, ut termini recle fi-

1 uttiit-

gantur, & à finiflris aeceptionibus liberentur, atque hinc detur etiam Ao-

; cord-

Jopaxia plane neceffzria : tamen nihil poteft effe magis frigidum frivo-

s ofe-

lumque, quam cum tales contentiones andabatarum in morem, utraque

Üüt, qt

parte magno animorum: motu fua propugnante, ita agitantur , ut licet

neutra;,

uid altera fibi velit, tecle intelligat , mutuis tamen odiis & cri-

Lggis enim

minationibus fe infectentur , quod ipfum fere circa hanc litem eveniffe

i feque-

y errorctm

dubitari: vix potef t

Haud enim obícure id ipfum, fignificat ,, H & g-

tque hoc

aie, ab

MANNvVS WriTsIVS, (a) qui has lites componere ftuduit , a

argumentum tanta cum perfpicuitate tractavit, ut nebulx omnes facile di-

Á

l via, &

fpellerentur.

oc cïa-

j, n6

(2) In Mifcellaneis Sacris Tom. II. Exercitat. XVIII. p. 598. De conj;äz'cmia'

decipi ie

nttguam , an aliquaudo errauze? Ita enim, vir celeberrimus, poftquam di-

tur, que«

xerat, plurimas fuz ztatis, easque etiam utiles difputationes nimio litigan-

firio 0«

tium zítu agitatas in inutilésabiiffe Aeyopsexius peffimarumque fequelaram

t

feraces fuifle, addit: Hoc, uri alibi , ia d9* iflo, quod wunc rraQlandum . fu-

Iaf

Jiepi problemate , au confcieutia nunquam , an. aliquando ervet , ufu veniffe ^ com-

sifimom

geri. — Puerunz euim , qui omnem confcientie errorem: uegauzibus. Pelagianifmi

Rife f0

zmpegerunz erimet.

Nec defuerunt , qui confci

zibus e.

enzie aliquando errores. agnofcen-

a utlitite

xprobrarunr , qued iflboc Jatio. cevriffmme. Apbei[mo &* Scepzicifmo parerer

jatua«.

,a&änduü.l

(umie

hY

E

$. IIL

XX

D

i.

h pto

Potiffimam huic controverfiz .vfuperiori feculo in Belgio motz occa«

h x

Deoci

fionem dediffe videtur "Theologus fui teinporis celeberrimus IoANNES

ODPGIIH

Coccsgrivs, cui pnoinde fuam hujus argumenti dilucidationem maxime

Docuerat autem Coc-

Hixcfi

etiam oppofuit HEgRMANNVYS. NiTSIVS.

munem

cEivs (a) confcientiam errare haud poffe, cum & in ipfo vocabulo

PTR

fit manifefla contrarietas , & haud magis conveniat , confcientiam erran-

tem , quam fcientiam errantem. dicere , quz non fit nifi veritatis, errore

CUH](]W

miltadi

contra ex amore mendacii fluente. -Deinde confcientiam dici confcientiam

leriben:

Dei, : Petr. II 19. ita utquod homo norit tefte confcientia, cum Deo norit,

autor.

atque hinc eam quoque lucernam Dei Prov. XX. 27. appellari; admiffa

ralitate

denique confcientia errante , necéffe effe, ut perpetuo Ícepticifmo exagi-

uemvis obligari ad agendum, quod ipfi

temur , aut inde fequi debere ,

) D

videtur, quod tamen Deus Ifraelitis przcipue interdixerit.

4

Solicite hinc

() L

diftinguendum effe ,. addit , inter judicium animi & judicium conícientiz,

n

cum non omne , quod judicet homo, fit judicium confcientix , & in opi-

p

nione ac fententia hominis poffit verfari ignorantia & acuyscía , & fic

& t

J

error Rom. L 21.. Qux omnia , uti folide & erudite difcuffit refutavit-

im

que, quem diximus, HERMANNVSWiTmsivs, ita eo minus duci-

n

litl

mus néceffarium, ad fingula iterum ex inftituto refpondere, quo clarius

h C

efl, totam hanc opinionem plurimum a quzílione pendere, quo fen-

Qfæ e

fu vocabulum confcientiz in S. Literis accipiatur, quz tra&tatio magis eíft

80

elle

fori theologici, quam philofophici. Addimus tantum, B. HocnusTzT-

P

TEzRvM noílrum (/) quoque eo, quo polluit, judicii acumine dubiis his-

fm

ce breviter at accurate fatisfeciffe. — Caterum hanc 'i.Pfam controverfiam

acriter quoque agitatam fuiffeinter VLR1 Cv M HvsgRvM , JCtum &,

RvanpvM ANDALAM ,'Theologum Franeckeranum, pluribus refert

Cur

CunaisTiANVS TuomwAsrivs (c).

tïpnalis (

4) In Commentar. ad 2 Timoth. I. v, 3. $. 15- 1I7. Opp. Tom.. V. p. 9I. edit,

Torit

Amftelod. A. 1673. & in Summa Theol. Cap. XXII. $. 15. Tom. VI. p.89.

Yoxium.

(2) In Collegio Puffendorffiano Exerc. II. p. 84-

Qam jf

(6)4 In Menfibus P I, App.—ïl.

IV.

tnr, np

H5 Wie

kUt vero dicamus, quod res eft, tota hzc difputatio facili omnino

Prout enim conícientiz vocabulum accipitur, error

V, v

ne.gotio componitur.

Tiüm fra

v$

in confcientiam vel cadit vel non cadi. — Neque non'potuit Coccz:

ita

T od

6

"

»B

7

ita pronunciare, ut fecit, cum conífcientiam cum fcientia eaque 'ce"rta/&

CC«

falli nefcia conjun&am poneret, eamque ut judicium aliquod homini cum

NNES

Deo commune confideraret, atque à judicio animi diflingueret eidemque

axime

opponerct.

Érror enim à fcientia & Dei judicio non poteft non excludi.

Hxc fi dantur, dari etiam debet, confcientiam ab omni errore efle iin-

MIS

munem. Eadem ratione confcientiz error adícribi haud poffet, fi, quod

cibuo

C«

PrTRvs Cnuauvixys (2) flatuit, Deus ipfe menti noflrz infidens,

Et fi

uis fi-

ertos

cumque ea intime diíferens, confcientia noflra diceretur.

entiant

militudinem , ab auctore libelli Gallici cui titulus, JLer Z/oeurs (5) ad de-

30 foril,

Ícribendam confcientiam adhibitam, fuam facere, atque longius, ac ipfe

admi 1

auctor fecit, extendere vellet , erroneum de actionum noflrarum mora-

ralitate judicium pari modo à confcientiz actu diftinguere deberet.

) erigi«

uod jl

(& PDe Religione naturali part. I. cap. IV

dite hinc

(2

Les Moeurs, edit. Londin. A. 1751. in Difcurfu: prxliminari

P. | XVIII.

(cientiz,

ubi ita: Z/ y a .dans ]e ceur. deux: vegious. diffincies : Pune. ef une. Isle un. peu

plus qu' a fleur. d'eau , l'autre. eft l'enu méme , qui baigne PIsle..— La. premiere

ün o

y, & lic

a uue furface plaue, dure d»' blanche ,. comme feroit ume . zable..du plus. beau

warbre de Paros. Cefl fur cezte. furface, que fouz gravés les faints precepzes de la

elutacit-

Jei naturelle.

Pres de ces caratleres eff ^ un- enfauz - daus. 1me . aztirude vefpe-

u$ dici«

&ueufe , les yeux fixés fur Pinfcription, qu'il las dv relit à baute voix : C'eft

Je Genie de l'Icle , ou. l appelle. . Amour. de vertu. — Pour Peau ,. dous ^ Isle

p darius

quo lélle

eft. euvironnée, elle cft eu. efféz- fujerze À. de. frequeus Jlux d* reflux z. de plus

doux Zépbhir fuffit pour Pagiter z. elle - fe. trouble , mugiz d fe goufle. Alers

mgs d

elle furmonze Pinfcripriom, om me vom plus les caratleres, ou m'euteud plus live

le Geuie. dMais du [eim de lorage venait bienzor le calme , la furface de PIse

:HSTET-

dub h-

forz du goufre plus. laucbe que jamais, &* le Geuie repreud jJàn emplei. :

«overfiam

o

JCtum &)

Cum primurn autem confcientia confideratur ut judicium hominis ra-

fionalis de actionum: fuarum cum legibus: divinis vel conformitate vel

difformitate, nemini non clarum effe debet, poffe id erroribus effc ob.

m eäf;

b

noxium. ta vero à longe plurimis accipi folet, qui licet verbis nonnun-

MT

9

quam differant , re tamen ipfa idem fentiunt. Neque eft, cur difpute-

tür, an per actum vel per habitum, vel & per potentiam definiri de-

uis enim non

beat; poteft enim his omnibus smodis fumi & admitti.

videt, penes quemcunque effe facultatem feu potentiam judicandi de adtio-

di onoo

rium fuarum moralitate, licet jam ipfo actu haud judicet , confcientiam-

gitin &t

de-

cci

qjue objedtive confideratam actum -qdicere., uti habitus nomine venire

[]

bet,

a

g

AC o

bet, fi fubjective fumitur, prout apud. quemeunque fe habet , vel magis

dicium 1l

vel minus de ifta fuarum actionum morali iodole folicitum ?

Sic ipfa

Neque t

quoque ratio, cujus affeclio eft confcientia, pro divería hac confiderandi

tem coill

ratione vel potentia , vgl actus, vel bhabitus denique dici poteft.

fumus, qU

ramus eif

ov

m 1 Th

Vti vero hzc fatis funt expedita, ita maxime id quzritur, quenam

CCamus ,

confícientic acceptio fit veritati confentanea , atque alteri praferenda.

verbi di

Neque tamen & hoc multum habet difficultatis , & facile expediri pote-

[: a'iüingu

rt. Cum Coccz]jr fententiam finiftra & vocabulorum & f, fcripturze

mente. fp

oraculorum quorundam interpretatione nixam argumentis evidentiifunis

buenda,

everterit Hzg MANNYS Wairsivs, fimulque clariffime evicerit , in

fcripturæ

facris literis confcientie judicium nequaquam à mentis noflrz judiciis di-

Quod f ;

ftingui, haud minus fuperfluum foret, ac à noflro inflituto alienum eft,

noftram quoque his demonflrandis impendere operam.

Licebit potius

jicat, ef

nobis hic ut evictum fupponere, f, fcripturz oraculis haud aliam con-

US, nop .

Ícientiz notionem exhiberi, quam quz prodita fuit $. V. quaque con-

Ícientia nequaquam ab omnibus erroribus libera femper ceníenda intelli-

quim pog

Confiderae

gitur.

PrzTrR1i CHuavviNi de conicientia notio per fe corruit, quip-

Quz

tie atoum

pequaenec à ratione nec à revelatione. quicequam babet præfidii.

vero magis ad imaginationem lectorum demulcendam, quam ad verita-

Tuítern jpí

tem adferendam fatis eleganter efficta Ífunt à recentiori morum pra-

am Q,Mis

confri

ceptore Gallo, cujus terfiffimus cxteroquin libellus occultum quoddam

virus alit , po&ticz licentiz abufui potius funt adícribenda , quam- feria

Cüm jofr

cenfura notanda. mo vero illa ipfa quoque haud difficulter ad. rectio-

Attua di

rem fententiam trahi poffent.

Ifàt w]

v maïm

C ovit.

Y darj

uamvis autem noflrz de conícientia notioni reliquæ' fic facile con.

jUtor d

cedant, haud tamen abs rc fore putamus, fi eam, cum vindicanda non

eret, Qm

fit, tamen adflruamus, &, quod folido prorfus fundamento nitatur, oflen-

9)time c

damus. Si vero ponimus, jadicium confcientiz diverfum eíle à judicio

cuit

mentis noflrz ope rationis fibi inditx lato, tum feretur aut ab aliquo,

quod eft diverfum à mente ipfa, aut à facultate mentis à ratiocinandi fa-

f)hT

cultate diftincta. .. At neutrum dici poterit. (æum enim hominis partes

ia q

conflitutive non nifi duz fint, mens nimirum & corpus, nemo vero fa-

fl Í

7010

nior conícientiam pro corporis vel a&u vel facultate habiturus fit

dicium

ia

H o

9

d i

dicium iflud ferri haud poterit ab aliquo, quod eft à mente diverfüm;

Sic ip(a

Neque etiam quisquam cum ratione dixerit , dari tertiam hominis par-

fiderandi

tem conftitutivam, cum id, quo nobis noftri rerumque extra nos confcii

fumus, quodque mens dicitur, non poflit non effe unicum. . Non igno-

ramus eífe, qui hominem ex fpiritu, anima & corpore , locis f. Ícriptu-

Suinam

rz r DIheff. V. 27. & Hebr. IV. 12. nixi, conflare putent, fed ut. ta-

alereh.

ceamus ,. optimos interpretes fpiritum in habitu mentis ex operatione

diri pot

verbi divini oriundo ponere, adeoque non ut diverfum fuppofitum à men-

te diüinguerc , nunquam certe in f. Literis improbis & irregenitis cum

fcz'xgmïæ

Jentiltunis

mente fpiritus tribui videtur , quibus tamen conícientia omnino eft tri-

buenda.

icerit , in

Deinde & ex Matth. X. 28. clarum eft, fecundum. ipfam f.

E

Ícripture doctrinam, hominem nonnifi ex anima & cor

pore conflare..

udicis d-

enum &i

Quod fi verb poneretur, id quod confcientie nomine in homine de ipfo:

judicat, effe ab ipfomet homine diverfum, qua ratione P& r& vs Cuau-

bt pots

viNvSs confcientiz judicium ut Dei actum in homine , Auctor vero Gal-

jfiam cot

lus, non tamen ex animi , ut videtur , fententia , fed per fictionem ali-

2que con-

quam poéticam feu profopopoeiam. ut Genii cujusdam actum in homine:

Ya ante)

confideravit , ponitur certe aliquid, quod nullo: vel rationis vel experien-

ult, qu]

tiz argumento confirmari potefl, & ex quo inferri potius deberet, ho-

j Qu

minem ipfum confcientia deflitui .quippe-

uz fic non ipfius fed: alius cujus-

ad Ya*

i

dam entis intelligentis à fe diverfi actus

uturus effet. Si veró, infiflen-.

rud m

- quoddum

do confcientiz fignificatui grammatico,, ipfius judicium: commune aliquod

cum ipfius hominis tum alterius fibi conjuncti & im fe agentis. a7roré-.

um feria

Ae7144; diceretur, concedi tamen deberet, tunc, cum hominis. judicium

a] o

errat, vel ipfam confcientiam erraturam , vel confcientie judicium , licet

vel maxime homo: ex confcientia

judicare fe fibi videatur, eo cafu plane

non dari, ficque nullam perfpici rationem , cur hominis menti talis ad--

facle co

jutor datus fit, cujus tam exigua in ipfo juvando, ubi maxime opus ha-

;canda non

beret, effet poteflas. lítun: vero confcientiz fignificatum grammaticum

L

optime explicuit, & ad genuinum e

]

us vocis in Philofo

tur, O Cfl'

phicis: cogceptunx

; j judicio

applicuit PuiniPPvs à LiumsoncH (a).

Ev aïxquO,

(&) In 'Theolog. Chriftian. Lib. V. Cap. II. z.. pag. 577- ed. Amftelod. 1755.

ia E

ita differens : JDi&a efü cou[oieuria , uti d?* graca vox cvveldusis , 3uafc cuna

alio fcienzia : nom quod bec fcientia quafe cum alio. nobis fiz communis , fed quia

nmis Püïtes

yo V0

bomo refpetiu acionum . fuarum dupliciter confiderari potefl : vel quatenus ali-

quia fa&iurus of , aut fecit ; vel quazeuus de eo quod fatturus ef, vel feciz , ju-

5 ht Wdl-

dicium

dictumi

T

7

"FO

xo

iM Ó

0

quafi diflin&us ,. aliquia

4

cient, & de

diciuth f?rt ;

d iza eonfiderazur. à fe ipfe

aci

quo D

h

mo de actio.

m

f

ü&o judicans.

Eft iraque cou[cientia

dus judicii practici ,

tiim

[

[

el approbaz ,

vel damnuat.

i

ibus fuis feuzenziam ferz easque v

V.

*.

tll

Mi

Verüm enim vero majori forfan cum fpecie conícientia mentis facul-

qifid

X facultate ratiocinandi dinflin&a, cui hypothefi plurimum

tas. dicetur ,

i6; F

i accedere videt

ur ex eo , quod multarum veritatum uti theoreti-

prafidi

alium notitiam quandam infitam

gevm

carum fic vel maxime practicarum mor

dul

Sunt hinc, qui fenfum vel com-

nl

dari, negandum. nulla ratione videatur.

dn i

munem. vel moralem dictum à ratioge diftingu

unt, quin & eidem oppo:

&as confcientiz ab actibus

Gefe:

nunt; quod dum faciunt , non pofl

unt non àa

lm

[

lex confcientiz dictamen admittere,

rationis quoque diftinguere, vel dup

Dyg

LI

Licet vero haud negemus,

Tlate

quod ab utraque hac pendeat animi potentia

ineffe hominum animis proclivitat

em ab i pfa

natura ingenitam , curm iis

blgj

dieif

veritatibus, qux & fcitu maxime

funt neceffarie , & íua peculiari qua-

[/ p

ecta animo Præfentes fiftuntur,

dam evidentia radiant , flatim ac per obj

i

H

fine examine aliquo fi

ngulari affenfum prz-

& Qu

& confpiciendas fe præbent;

bendi, tum &, fi boni malive ration

em habere videantur, illud appetendi

felen,

(a) & Philofophi (5) no-

[ 7l

[

hoc averfandi , quo fenfu nofiri & 'Theologi

nfitam, dudum admiferun

t: tamen hoc ipfum

titiam , quam dixerunt ;

adeo non rationi opponen

dum effe videtur, ut potius id fit, quod ratio-

Sen

hzc obícurius animo obverfantia majori cum

nem vel maxime excitet, ad

turi) H ab

urz etiam rationalis infünctus atque

cura examinanda, ipfosque hos nat

qu* lerior

Ex quo P]

ane conficitur, ne fic quidem con-

impetus recte regendos-.

reimy

fcientiam ab omni errore immu

nem femper- futuram. Quum enim detur;

t vj ob

multo omnino magis dandum quoque

rationis iudicium-poffe effe erroneum,

n [efö I,

iratione moderando, errari poffe.

erit, fenfu iflo vel communi vel morali,

Püüquamg

m adducimus , qui pre multis hoc argumentum

£etidi aj

(a

Ex pluribus unum tantu

MvSEvM. in Introduét. i 'Tbeol- Cap. IL. $. 19..

diftin&e expofuit, D. J O.

P Oümüdm

ubi optime docet, neque acu primo , nequ

e multo. minus. actu fecundo;.

g. de exiítentia Dei; infiram ,

ïtilur :j

fed tantum potentia proxima dari notitiam, v.

boc eft talem, quz fimula

c termini apprehenfi funt,

ipfo actu fefe in nobis exerit.

Omdff Ildm

Caterüm de qu£

ftione utrum

fenfus moralis à ratione diftinguendus fit, an

TERVS í

omnino conferendus S.R.D.D. FARER. quem & Colle-

c€um ea coincidat,

(.ü) 171' Cg;

am & Patronum veneramur fingularem , 74 aca

dem. Reden über die Mofal-

ntiar

Theologie P. II. pag. 589.. $- 14- Jeqa-

(2). Non excitabimus eos Philofophos ;

qui ab hac do&rina paulo ali"ehibres

effe videri poffent , fe

d fingularem tum notitie infitz, tum

inftinctuum.

Qu

etiam moralium patronum;

Celeb. nempe CHRIST. ÁvG. CRv$SIvM.

Ka

TU ten

qui

G o »*

II

NVE

qui licet notitie infite plus etiam jufto tribuat, & ex fenfa morali confcien.

Y 4

tiam derivet,eam tar;en adeo non à ratione fejunpit, ut potius eidem hanc

à fenfu morali ortam & profectam totam demandet, dum zg der Amveifung

vernünfiig zu lebeu $. 131 & 138- ita diflerit: Der. Gemiffeus- Trieb iff ein

vtis facul-

narürlicher Grund -'Trieb , melcher uns antreibet , dasjeuige , vwas der gotzlichen

und menfchlichen Vollkommenbeiz wefentlicb gcmes if , aus Gebov(am gegeu Gorz-

prxïimum

zes WHllen , wum unfrer Dependenz millen von. ibm , u beobachzen , uud. wiedri-

tlieotsti-

getfalls feinen. Zorn. und Srraffén zu fürchren.

Wir merken bier zugleich an ,

m itam

daj! es deswegen. allerdings eine augebobrne Idee von GOtz gebe. — So of? fich dern-

«e com-

sach der. Gemiffens - Trieb bey euwem. Menfchen voirkfam . evzeiget , fo. zroibez er

lem oppo»

den Verflaud an; die men[cblicheu "Ihazen mitz dem in ibm gebildeten ttatürlichen

Gefez su vergleichen, uud nacbdem er fucb. der. Uebereinflimmung mit. dem[eiben

p as

bemufit ifl, oder nicht, nachdem fínd aucb die Hürckurgen davon unzerfcbieden.

admittete,

Da; :daber enzflebeude Urzbeil des Verítandes aber von der Moralites unjerer

HÀr macbeu alsdenz allezeit einen

| negemu

Thaten pflegez man das Gewiffen zu nennen.

Jyllogififchen Scblufi , nemiic

b welcbe Thaz fo oder fo befchaffen ifü, oder micht;

die ii rechz , oder unrecbr.

Nunu aber. ift diefe oder. jeue Thaz fo befchaffeu , oder

yiori qui*

nicht.

Darum ift fie vechz oder unrecht. ——2 IHeil feruer der Verflaud ,meun er

s fifiuntur,

übel gebrauchz und augervobuet wird , in Irtbümer verleirez werden kamn ; fo konm

es aucb gefcheben , daf) das Urzbeil , wvelches swir ueber die Moraliter unferer Thbarem

aum prt-

T Petendl

fallen , unrichtig ift. — Daber bei mau. das Gemiffen in das vicbtige nnd irrende

Gemiffen ein.

i (6) no-

IX.

f-

hioc iplam

uoö Wti(]-

Sed nimis forfan diu hefimus in his levioribus, iis nequaquam immora-

majoff cum

turi, fi ab aliis ex inflituto omnia tractata meminiffemus. | Szpe etiam ea,

LiD&US agque

quz leviora funt , minus tamen exercitatos perplexos reddere folent. Pro-

gredimur jam ad quzxfüonem: an & quz tribuenda fit erranti confcien-

uidem cof

. enim detuf;

tix vis obligandi? Nemo nec brevius nec magïs perfpicue hanc quzflio-

nem refolvit B, Rorsrremo noflro,

ui in Thematibus L. L. C. L

;dumrquüque

'oftquam fundamenti loco thefin pofuerat $. XX. : Confrientia vim obli-

andi habet nom ex fe , fed ex lege, quam dithitat , cujus praeco eff,

entüm.

(p. Il

b

poftmodum $. XXII. pronunciat : Conftientia erromea negative obligare

41

dicitur , h. e. non quidem ad faciendum , quod ea di&litat , fed tamen ad

4

g fecinoo

n2

if

Mdfa

omittendum contrarium.

In eandem fententiam abit B. HocusmE T.

n

ggbi exerit

at

T£eRvVs(2), & alii viri do&ti paffim.

gen(tus Ib

Colle

(a) Iu Colleg. Pufféudorff- Exerc. II. $9. 27. not. b. pag. 83, — Alii dicunt, com

fcientiam , non quidem obligare , fed tamen ligare.

üþ

"ET MW'*'*;"

X

í

jjgioré

€

Í

0a

uamvis vero hzc fatis PoiI;nt

.e. clara iis, quibus & ärgumentum

nfi

a

M»

& artis terpini familiares funt;

.tamen haud erit fuperfluum, aliquam

Q

B a

illis

[]

12

v

D

3llis addere illufirationem & vel maxime etiam , quo iífla afferta nitantur

[/7/

fundamento, fignificare. — Ofnnis nimirum obligatio determinata & de-

[7

Soli itaque

finita ad aliquid agendum vcl omittendum eft effectus legis.

patet, confcientiz

FOZ«

legi proprie vis obligandi ineffe poteft, ex quo ipfo

3

noflre actum ; prafcindendo à lege, quam applicat,

nullam producere

£

obligationem , quod nifi ita effet, fuo quis acta legen: fibi daret, obli-

da

cum tamen omnium confenfu nemo fibi legem

p

gationemque imponeret ,

ferre aut fe ipfum obligare dicatur.

Quodfi itaque confcientiz vis obli-

tll

4101

andi tribueretur propria , ipfa etiam legis nomine venire deberet, in

1u

li

quam fententiam incidit Pu r 1PPvs àLrwsoncm,qui confcientian,

3)

revulam actionum fubalternam vocat, idque fpeciofis omnino argumen-

u

tisadftruere conatur (a). Sed licet facile demus, legem vim fuam obli-

fi

gandi non nifi mediante confcientia, ipfiusque quafi miniflerio interceden-

L

te, exerere poffe, quapropter & vis obligandi, uti principaliter & origi-

7/7€ilJ

Vk

cy**

dit,

narie in legislatore, infirumentaliter vero feu notionalit

in lege , ita

01

miniflerialiter, tefle eodem B. Rogsrrmo ib. C. IT. Th. X., in con-

Ícientia effe.dicitur: tamen ex hoc ipfo etiam patet, conícientiam legis

1tio

fin

rafionem , quz obligationemn pariat, non habere, neque vim obligandi

exerere,, nifi quousque & quatenus legis verus prxco eft ,. & minifteriali-

() n

ter obligationem aliunde proficifcentem animo promulgat. Cumprimum

f

enim ut lex, quantumvis fubalterna , confideratur, & ipfa obligationem

n

Can

producit , illud abfurdum inde confequitur,, ut cafu, quo errat confcien-

yiru

tia circa rem lege przceptam vel vetitam, homo . ad contradictoria obli-

lu

gari, & ex obligatione etiam agens tamen peccare dicendus fit; quod

tani

ipfum LiwsoRgcHIVvs admifit, (b) & admittere etiam debuit. — Cate-

UWQ

rum non negamus , excufari adhuc poife fententiam Limborchianam , cum

WO

Àv

vir docliffimus, uti confcientiam legem tantum fubalternam- dixit, ita.&

5

obligationis vocabulum nequaquam rigorofo fenfu fumfiffe videatur. Mul-

feqi

to certe mminori cum circumfpeäione pronunciavit , & in errorem abripi fe

Cu;

paffus eft Cel. Pera& vs Agr waAnDT, Profeffor Gryphswaldenfis, cu-

hij;

reumentationes, licet Geometrarum in morem concatenatz comparee-

1

jus a

D7

ant,

á

acili tamen 'nc;got'io-dil:uuntur (c)

Ei*au,g

€ o

(2) In 'Theol. Chriftian. L. V. C. II. $. 3: quo loco ita vir dodiffimus : Ex-

[

bifce liquet , con[cientiam non e[fe a&tiomum noftrartm legem fupremam. féd fubal-

&

zermam. — Habez euim felegem fuperiorem , à quá zanquam norma . fua dirigitur,

divinan. tiempe , frve a fit maruvalis , cordibus bomiuam in[cripta » frue vevelaza.

iC

e6£&

E

i& o ME

13

yantut

dicer autem divima fupvemia aiomum noflrarum rcgtila fez , mom temen ad obt-

guium nos fleere , neque atizo

mibus uoffris applicar? pozeft , uf iutercedente con-

:&de'

feieuzia uoflra , que de leg?s feufa perfuafa, caza fengulis fuis acijouibus

applicet.

l itaque

Lex enimi won coguita ad objequizm . fletiere nequiz ; dv cazemus zauzum

jj

e&ere

clentig

porefl , qazemis cognita cfl , ac per conféquens quazents cou[cientia illius cognirio-

vlucere

aic efdl imbata.

Có/igat quidem lex femper , id efl , vim ac ju$ Labet. bomines obli-

L

d

ominis necligenziam fü&lsm fez, ut legiy.

-Obii'

geudi , anodo clare fez revelaza , licez pev

g*

care revelaze n0z:3109 20 Lbabe.

[2 ET

que aäfgue voluntaria bominis culba iguorari

l legem

monu porefl. Artamen fieri uequit , ur Lomo ad legzs obfequium. fle&azur , sfr qua-

is oli-

zenus legis cognitionem baber ; quia dex uorma eft puélica d?* generalis, que per

get, i

normam cujusque fpecialem ejus a&iouibus accommodari debet.

Solez id egregie

Jentian,

illufivari exemplo nenfure puélice , quam magiftrazs conflituiz , qua zamen. ue-

30 fua menfurare potefL ; fed requivitur , u umusquisque privatam Lbabear men-

rgumm-

-

Juram; ad publicam adcommodatam , qua domi fue utatur ; que t publice con-

m Oblie

formis fiz , re&a eft , [idifformis, prava.. Interim nibil porefl juxta publicam men-

- furam metiri , uifi adbibende privazam fuam muenufuram 5 do* quazeuus ea publice

ercedet

meufme conformis eft , eazemus eziam omnia. vette 3neritur 5 quazenus.dó ea vece-

& origi-

dir, eazeuus prave meritur.

e, a

(9) L. e. $. II.. Vbihzc leguntur: JHud aurem flatuendum , licet:obligarus fiz bo-

in cor.

2u0. [equi judicium confcientie , eziam errouee , un zamenllums.qui.erroueg cou-

m hg

fcientie du&um fequizur , 3umuuem e[fe .à peccaza.

glr]zgandi

allaril-

&c) In: differtatione, d. 22. "Mart. 1724 publice defenfa, cui titulus * JDe con-

feienzia errauze ejusque obligazioue.. Oppofita eft hzc differtatio , nuper admo-

npfmum

:dum ad noflras delata manus , fümmo Viro , noítrz quondam Vniverfitatis

stionem

Cancellario B. PFAFF10, quod ipfum Prefamen nos.docet. .Male habuit

conicien-

virum do&iffimum hujus in differtatione : de precibus Chrifli pro crucifixori-

otia obi-

bus fuis., d. 6. Sept. 1746. propugnata, non ex inílituto fed ws iy mugodo

tantum data affertio , crzcifexores Chrifli sniuus peccaturos f'uiffe , fe ipfum mou

fi(; qUOd

erucifixiffeut , Jicetz crucifigendum putaffeuz , quam peccariuz , ipfum crucifigeudo ;

íOGUe

uo de in fequentibus difpiciemus.

Hanc fententiam refutaturus Clar. Dn.

m , cum

HLWAR?D T data:opera.de confcientia-errante ejusque obligatione fcripfit ,

& inter alia etiam affeverare haud. dubitavit, obligatum efle hominem , ad

1Xit , iïa K

fequendum etiam .di&amen confcientiz errantis. Ita enim $. XX. pag. 14.:

tur. Mu

Cum jamy, inquit, Deus omuibus Loz vinibus per rationem , obligationem impofuiz

n abripiie

anaximam ad attioncs ut legales , d* $onas cognitar perpezrandas , do* ad. illegales

den j5, 0l

é» malas. veprefentatas aClioues omiztendas ($. 31 - 15-) d& bomines ex matura

anine fue mequidem aV :er agere poffuut ($. 12.& 16.)» fequitur. inde quam

prouiffine : bomines quoque maxime obligatos effe , .ad ilar adliones. perageudar

€ omirtendas , quas per. judicium erroneum uz Jegales 4e àouas, auz u allegales

4o* amalas dererminartar , fibique bac vatioue fub perfuafione veri repra[ensarunt

musz E

XS. 19.). Affumamus 1odo : Deum uon velle, ur bomiues fecundum . fuzm . judi-

j (ii

)

«ettitn evvotieum qoraliter ogaut , d» afferendum eff :- ip[ftin -velle, uz aciioucs per-

; d s

gt

agauz, quas us 108las .* illegales .cognofeuur , dv a illas eousie emitianz , quas

T

Y

utr

Lt

If

^** c »»

uf-.. bonas ac legales fibi repra[enzanz. Dices

mn*äm.gu; quoque eft : Deum velle ,

J

ur bhominues , ecundum fumn cogniriones: do* pevfuoftonem , Dei , creatoris. fui ,

"

imperfeé

lum qui neque fan&us

&f

gloriam negligauz , ipfumque uz eus quoddam Jazis i

fclt

neque juftus cfl , fibi reprajenteuz 5 ut fauaz

n i

J

citatem d9* imperfediones. que-

hf)z(

ftn

rere, d quod miraudum , babirzum peccan

di , couwa Deum do fuam propriam

cauirere debeant.

Quis pozeff bec unquam . cum -effeuzia

ftre

félicisazem agendi , fibi a

Dei omuium per[ectiffrina

&

cum uatura animic bumane coucilhare ? Suutne bec

(i

[e

tra

omnia quam maxime abfurda &* cousradié

loria ? /Egue proinde abfurdum dv cón-

lu

zradiclorium quoque effe debez , afferere , Ioeum 102 velle, ut. bomiaes Jfecundu:n

p

2

uUam UHa-

Juum. erroueum judicium agauz. — Sunt 1.

ue bomines ointiino obligati

DEJJ.J

é

9* legales ,

a

xiue , ut aclioties etiam fecundum judicium errou. um modo uz bonas

vel uz malas & illegales dezerminatas ?* aguitas priori im cafu perféciour quame

dilz'gentiffimp, pq/l'eriorz' vero in cal[u eonzra ]?/giant de? omittant quam maxime.

Sed , uti diximus , facile omnino hzc diffolvuntur.

Quis enim non videt,

nullam effe confequentiam , fi ita concluditur : Deus vult, ut quod per ra.

tionem legi conforme & bonum judicavinius & tale agnovimus , etiam aga-

Ym æ

mus, ergo vult quoque, ut quod per finiftrum rationis ufum tale judicamus

ligato ,

t

'imus , pariter quoque agamus ?

Neque imajoris roboris eft , quod

& agno

diylor a

in fubfi

dium adducitur argumentum fi Deus non vult ; ut homines confci-

Íientiay

entiam errantem fequantur, confequens eft, ipfum velle, ut contra eam

Nulla itidem hzc eft confequentia. Neutrum enim vult Deus neque

105 fecn

agant.

ut contr

a,neque ut fecundum confcientiam errantem agamus , fi hujus error

quaquam

verfetur circa rem lege przceptam aut vetitam. Sed habemus auctorem

COftt (

elyzoxxTónpizoy , cum ftatim $. XXIIL. afferat : Deum velle quam maxime ,. 105-

rziffme obligatos effe , uz vatione noftra re&le' utammr , fem-

tn confti

que quoque quam ce

perque

vera de a£lionibus moflris earumque legalitare do* . illegaliraze , ftve- bomiate

qud ea

o* malitia, formemaus judicia erroueaque vero euitemus omnutum maxime. Senfit

Dt lr

autem ipfe contradictionem , qux inde refultat, quam ut à fe removeat,

Utn cor

addit in nota huic ipfi $pho adjecta: Poffez quis iude coucludere : Deum itaque do

tïva C/ä*[

velle d9* uon velle femul, uz ab bominibus actiones apparenter modo. bouce peragauzur ,

pareuzer male omitzautur ; d&* boc nibil aliud effe; . quam al

iquid repugnans ,

,

vd quod

»

*

contradiclorii quid ia Deo flatuere.

Tollenda izaque. à nobis jam. eft bacce

petadi

apparens contradiétio &* repugnanzia in Deo , d& iuzer. volunzatem divinam. |Con-

cedimus quidem : bancce. fecundum noftrum coucipiendi modum diverfam volunta-

declaa :

tem in Deo vevera locum. iuvenire , utà quoque utramque demonflravimus, aztamen

POHE ?

conclufienem inde elicitam: acft volunsas Dei. fibi ipfr vepugnarez ,d» conzradicerez ,

1 confi

nequaguam admitzere d* concedere poffumus , quia im couceffis nullatenus vazionem

100 Inye.

Aaber fufficieuzem. MNequaguam enim utraque volunttas divina fub. una eademque

L ob[

velarione à nobis eft fpeclan2a , cum altera ad lonze aliud quid refptcit, quam alrera.

Quando enim dicimus :

Deumn velle ut bemiues aciiones weró d9 im fe bonar do*

F.

malas peragaut modo d* emiztauz , zunc illa voluutar

aviua j

efe antecedermter. modo

fxr? fieq

Voluutas vero Dei, qua vulr uz bomi-

babes ad libertasem dv judicium bominum.

mes ex judicio erroneo quoque determitiatas acfiounes bonuas d? mala: , lices im f&

tta confde

&&dienes plaue courrario [c[e babeng tüedo , parrent. & fugiauz ,. jam ad liberzarem

POHU.VH fï

^

-

et

d&« 5 Wi

x

)

d&* judicium. bominum. cotifequenzer. fefo baber ; a, Ut jam ratiouis ailum d* de-

737" WH.' P

zerminazionem [uppouat. Dicunr proiude alii ?llam/ Dei volunzazem antecedentem ,

trir füi,

Bane vero. confequenuzem.

Sumzo boc: urramque bauc diciuam volumtarem ad

t fndtus

a&ones bomitum liberas ve[picere ,. puzamus , uos illam meliori jure abfolutam,.

uam parum vero hac di-

J2 gvllæ-

bauc vero bypotbericam po[fé vocare volumtarem.

quyrizn

ftin&ione ipíius rei difficultati , quam fenfit auctor, confulatur ; & quam

atet ex $. XXIV. fequente quo concedit ,

p elentia

ftrenue propria vineta cedat ,

witite hes

(piget enim plura transfcribere, ) peccare hominem five fecundum five con-

o tit-

tra confcientiam erfantem agat.

Itane peccare poteft, qui fecundum vo-

J

luntatem Dei , eamque ut auctor ftatuit, moraliter obligatoriam agit? Itane

I -

Deus fan&iffima fua voluntate id poteft jubere, quod peccaminofum eft?

;

l

? lta

ler,

Abfit ut talis in Deo voluntas, five confequens five hypothetica ; admittatur..

i qua

? HX

$. XL

jon videt,

u

um igitur confcientia minifterialiter tantum obligare poffit , dum

yl per r

tigm api-

veram legem recte applicat , ut erranti confcientie nulla infit pofitiva ob-

1

judicsimus

ligatio , oppido neceffe eft, Interim tamen , cum in confcienria errante

dt qUOd

s confti-

duplex a&us hominis cogitari poffit , vel ut fecundum vel ut contra con-

fcientiam agat, facile quidem adparet , nullam adeffe obligationem,, quae

ntra eant

jens negue

nos fecundum iftud erroneum confcientia: dictamer agere jubeat, fed ne-

ifus errot

quaquam tamen dici peffe, nos haud effe obligatos, ad non agendum

4uáorem

contra confcientiam. — Atque hoc id ipfüm eft , quod negativa obligatio

yj//// y Mf

in confcientia errante appellari folet ; qua non ad faciendum obligamur,

ll s f""'

quod ea di&itat , cum alioquin obligaremur ad id , ad quod omitrendum

ve boninatt

, Senft

per legem obligamur , quippe quod contradi&torium eft , fed ad omirten-

Pofi-

yemoveRF P

dum contrarium , hoc eft, ad non agendum contra conícientiam.

jl i[aqh'e 9'

tiva effet obligatio , fi poneretur ,. fequendum effe dictamen confcientiz,

eragd)/!!ü' ,

vel quod idem eft, íi imponeretur nobis neceffitas moralis eidem obtem-

,gpggïldfif )

perandi. Omnis vero pofitiva obligatio fumul eft negativa , quia dum

"T Id

i. Q

declarat , (ic effe agendum , fimul eriam negat, contrarium licite . fieri

j vOnuttt-

poffe ; uti quodvis przceptum ftmul. quoque interdi&um continet. | At

ji; ttiaml

1n confícientia errante , cum . pofitiva obligatio ob defeé&tum legis locum

uridiér»

non inveniat, neque tamen contra conícientiam agere liceat, fola negati-

7 , ;'p/;f//f

va obligatio adefle dicitur. . Cur vero non licet agere contra conícientiamy

d

|

m At

erranter; ? Quid cft, quod hanc obligationem imponat , cum lex non ad-

f joni

fit, finc qua tamen non datur obligatio ? Clarum quidem eft, quod con-

jenrir o

tra cónícienrlam rectam agi fine peccato. non poílit, cum in ea obligatio

ul ut Wm-

pofiiva ex lege quz adeft , manans, negativam, & praceptum , quod

lgt hj*

' adeft ,

l:; yz-emff;

16

-

iK o

afd;c& , i&erdi&hm quoque involvat. — Sed in conftientía errante þræ*--

d ptaci

veta obl

ceptum eft nullum, quin potius; ubi etrat circa rem lege precepram vel

Contratit

vetitam , preceptum adeft contrarium , quo ex legis difpofitione contra

confdentiz dictamen agere jubemur , & ad id morali neceflitate adftrin-

qui al

ablolvent.

gimur. Tantum itaque abeffe videtur, ut obligationi negative in con-

& lict a

fcientia ficerrante locus fit , ut potius pofitiva a

d agzendum contta con-

c

(dentie dictamen admittenda effe- videatur.

Sed

lci

P

va res eft.

In lege

id tantun

verfatur,

duo fünt, qux diftingui debent , materia. ipfius, & ejus forma. Eft enim

utum fid

lex regula a. füpetioti prxfcripta obligans fubditum , ut pro dependentiee

peccato. Y

fuz ratione a&tiones fuas liberas ad. eandem componat.

Duo itaquc re-

ac ipfa

null lx

quiruntur, actionum ad normam conformario, & aniimi intentio h

andi.

Prius

gem viol

actionum ad. legem 'compofitione obíequium fuum demonftra

lm fale

matetia legis dicitur, cui per pofterius demum forma motalis adjicitur,

BEidem tat

Forma vero dat effe rei & diftingui, — Quum igitur ipfa legis nodio id in-

li axkoquc

ferat, ut animiin illo, cui ex lege agendum eft, poritima habeatur ratios

fulli ompi

non poteft non inde fequi,.ut omnis actio, quantumvis quod ad. externa

adtinet legis -prafcripto: conveniens ,. ubi animi intentio obíequium prz-

p'eceota ,

Decefatia t

ftandi defuerit , mala , & multo magis, ubi deftinato confilio contemtus

Cordibis f

legislatoris fignificatur , peffima atque ipfi legum quarumvis indoli con-

tratia fit reputanda. Omnium itaque legum prima & primaria eft ea,

&f ( tl

qux jubet , ut ne quis legislatoris auctoritatem contemnat , animumque

Qarm zdhi

adveríus ip(ius mandata: rcbellenr demonftret; — Quamvis igitur, qui con-

tra confcientiam errantem eo., quem füppofuimus caíu , agit, actionem.

& bonam : tantum tamen abeft , ut

edat , legi materialiter conformem,,

bene quoque cgiffe d

ici queat , ut potius, dum fibi perfuadet ,' fe veram

MOV(

40 Qui l

legem violare , excuífo

omni officii & obligarionis fen(ü uno quafi actu

ati reatu fe obftringat, — Cla-

omnes leges. violet , & longe graviffimo. pecc

Cgi- Contt

rum ex his effe porcft proinde-:. quod ubi res ita fe habet , ut pofuimus,

vitcibili

illud,quod diximas;legis particulatis precepeam primariz & omnium maxime

univer(àlis legis interdicto tollatur, & obligationi ifti extra cafum erronez

m, ïta Ut

perfuafionis. pofitiva fuüturz negativa eaque longe glravilïima. fubftituatur..

mti()ti 3&1'

Qo i

f XlI.

MM

Vi vero ex his conficitur; nunquam fine peccato graviHï'mo*-agi poffe

Quat Q

contra confcientiam , licet falía etiam perfuafione nixam : ita facile etiam

undum eam agatur, ubi actus contrarius

intclligitur, peccari quoque fi fec

eft

H« o

I7

t pt-

eft prceptus , vel fi fequamur eam , ubi vetirus eft. — Violatur enim fic

am vd

vera obligatio a lege nobis impofita , nec períüafio noftra erronea , qua

contta

contrarium agendo legem nos fequi putamus , aut bona animi intentio ,

vdilrin«

qua obfequium legi verz debitum demonftrare ftudemus , a peecato nos

ih tote

abfolvent. .Bonum namque ex integra caufa, malum ex quolibet defe&tu ,

4 COLI*

& licet a&io male non fiat, mala tamen eft. — Facile autem apparet, dici

In hs

id tantum poffe de errore, qui cum circa rem lege preceptam vel vetitam

E enim

verfatur, tum ita eft comparatus, ut. culpa agentis fit contractus , quorum

adentie

unum fi defit, obíequium, conícientize di&tamini praftitum , omni prorfus

gq!!C ft^

peccato vacat. .Qui enim conícientiz erronee ductum fecutüs agit, quod

nulla lege eft vetitum , vel ómittit, quod nulla praceptum eft, nullam le-

dlacip

, Prüts

gem violat, ira ut ipfius actio, licet, quod ex errore fibi perfüadet, nul-

adicittt,

lam habeat bonitatem moralem ex parte materie , tamen nec fit mala,

Eadem ratione, ubi error ; ut loqui folent , in fe & íüa caufà invincibi-

jo id ite

lis adcoque & inculpabilis eft , cum fundamentum imputationis fic deficiat ,

yr tado

douetaa

nulli omnino peccato locus effe poteft. — Sed quod ad primaria juris naturz

Xum p

precepta, imo & ad ea adtinet, qua in revelatione ut ad. falutem (citu

neceffaria traduntur , talis error. omnino non datut , cum & naturz lex

Qoter s.

cordibus fit inferipta , atque vel obiter ad officii rationes attendenti pateat,

Jolt cotie

& . fctiptura in exponendis iis , fine quibus

quis falvus fieri nequit, fum-

marn adhibeat claritatem atque perfpicuitatem,

xumamque

. qui cot-

f. XIII.

(ioncm

ü

idt

| Möveri hic etiam folet queftio : utrum gravius peccet, qui contra,

f v

an qui fecundum conícientiam errantem agit ? Planum eft, hanc quzftio-

u

quafl

nem tantum ad eum conícientix errantis ftatum referri poffe, ubi error

104

t Clä-

legi contrarius & imputabilis eft, cum error rei indifferentis, aut qui in-

ofütmus»

vincibilis eft, nullum plane inducat peccatum. — Neque minus ef clarum,

g at

quxftionis hujus nullum effe ufüm in regenda noftra ipforummet confcien-

jm t

tia, ita ut, prout vel ex hac vel ex altera parte peccatum foret minus , a

Gubf

tutiori aCtionis determinatio peti poffet , cum erranti fua confcientia omni«

no videatur recta, quippe quz fpecies eft decidentis confcientiz , nequa-

Eadem ratione nec in foro humano ad

quam cum dubia confundenda.

jo 3gï ? (

dcfiniendo; posnarum gradus hujus quaftionis decifio ullam afferre. potcít

facik Cüäm

utili-

p

pitac

€

1$

AC o 9

utilitatem , eum hujus generis peccata in foro tantutm divino aliquando

tem ad

zqua lance fint expendenda , & poenz eorundem deli&i gravitati refpon-

concit

dentes determinandz atque depoícendz. —Abfit autem quam maxime, ut

aliquid

fummo omnium judici arrogantius & fümma cum temeritate legem figere

Mi eí

audeamus , fecundum quam ferat fententiam. . Omnium autem min!me

excutienda hac quaftio eft, ut fic difcatur, quid minus malum habendutm

pravitate

Ímul w

fit, eo fine, ut, prout in phyficis mintis malum boni loco reputatur , id.

tit , «

quod minus judicatur peccatum effe , re&um legitimumque pronuncictur.

'üïPOfO ge

Sunt qui iftam regulam a phyficis ad moralia rcferre non verentur, co ma-

Qs cum]

xime argumento nixi , quod ex jure neceffitatis , ubi ex duobus .malis al-

gum exi

terutrum . neceffario eft agendum , jus quoque nafcatur, ad id, quod mi-

bïque Olr

nus malum eft, non tantum impune íed & legitime faciendum. . Atque

perios di

hzc quidem opinio multis ex recentioribus Philofophis adeo arrifit , ut

njy vel for

non fine infigni veritatis difpendio in refolvendis graviflimis quaftionibus

flum , 8

ea abufi cíle videantur. Sed re&iffime omnino a veteribus Moraliftis mo-

à formal

nitum fuit graviffime, regulam iftam moralem, qua inter duo mala mi-

nus cligendum effe dicitur, tum demum veram effe, quando utrumque ex

d: PFOHU

-

labendany,

genere phyfico eft, quod malum judicatur, quum inter duo mala moralia

Qyum qu

neutrum proríus eligi recte poffit.

Neque eft, cur quis dicat; neceflita-

male adlic

tis lege , qua coactis alterutrum. malorum neceffario eft eligendum , id

ORTA egn;

quod in fe illegittmum erat , legitimum reddi, — Facile enim damus, rem

Iixle Donit

ita fe habere , ubi quis nulla fua culpa in hanc agendi neceffitatem inci-

dit, & hinc vix dum etiam obíervavimus , poffe hominem conícientiam

jus dl

inevitabili errore, fi detur, ad judicandum permotam íine omni peccato

ür, nlly

fequi ; at vero co cafü, de quo nobis fermo eft, quoque error vincibilis

P'Aïte æquH |

C e

& evitabilis ponitur , culpa hominem vacare , atque hinc ex nece(fitate

!DUS thgie

jus nafci poffe; nemo p;ofc&o dixerit.

H tamt

feris parib

J XIV.'

*

Üüone tame

Guamvis véto fic pateat, patum utilitatis afferre hujus quxftionis in-

qud fori,

Qmdum «

veftigationem & refolutionem, tamen cum & alii viri docti eam haud pror-

€Ckmdu m

fus intactam reliquerint, & noflro olim Cancellario, B. D. PrArrF10,

quod diximus , circa hoc ipfüm argunientum (4) lis fuerit mota, neque

COl

nobis ficco plane pede hxc quzfítio pratereunda effe videtur.

Quodíi au-

Dii lg f

tem

TU ]

o

K

D

P

[uanäö

cem actiones confideramus, qux eduntur, cum quiä vel fecundum errantis

vfpot-

ne, u

confcientiz dictamen, vel contra illud agit : facile apparet , utroque caíu

aliquid adeffe , quod peccati gravitatem vel minuere, velaugere videatur.

] Egsrc

minimt

Mala cít a&io fecundum conícientiam füfcepta , utpote legi contraria ; fed

bendun

pravitatem ejus minuit animi intentio , qua legi obedire fludemus, cum

fimul negligentia agentis , qua confcientiam rectius informare omit-

t id,

tit, eandem augcat.

Mala eft quoque aclio contra eam inftituta ,

IDostit«

utpote generali legum quarumvis indoli contraria , cujus pravitatem actio-

, In?

malis -

nis cum fpeciali lege confenfus minuere, animus vero omne imperii ju-

gum excutiens augere omnino videtur.

Si fic rem confideramus, utro-

1u0d tüie

biaue omnia fatis aequalia haberi poffunt.

Si veró fecundum ea,

uz fu-

Eu

perius dicta funt, diflinguimus inter id, quod in morali bonitate actio-

mf , at

nis velformale, vel. materiale dicitur , & obfervamus , materiale actionis

rLioniots

folum

h

, & fine formali confideratum omni moralitate deflitui, hancque

lilis mo-

|

a formali potiffimum pendere, &, hac accedente ad materiale demum ena-

n

i

; f

Íci: pronunciandum omnino videtur, eam actionem altera pejorem effe

mmquï a&

habendam, quz refpectu habito ad formale actionis legi magis eft contraria.

lrniorata

Quum autem in eo, qui fecundum confcientiam errantem agit, non for-

eecelite

male aclionis fed tantum materiale deficiat, & vice vería in iílo, qui

um , à

contra eandem aclionem inflituit, non

uidem materiale fed tamen for-

us f

male bonitatis defit, & penitus etiam defideretur, imo, quod multo ma.

xatem Id

jus eft, ipfum pravitatis formale bonitatis materiali per errorem junga-

o íciencam

tur, nullum certe dubiuma fupereffe poteít, pofitis omnibus ex utraque

yni pecio

parte zqualibus, multo gravius delinquere eum, qui contra, quam qui

o vircibil

Íecundum errantem conícientiam agit. Sic quantum in injuriz illatz gra-

T

dibus metiendis dolus & culpa differunt, hec quoque differunt. Inte-

rin tamen fuüerunt, qui licet in genere admiferint, gravius peccari cx-

teris paribus contra confcientiam quam fecundum eam agendo, limita-

tione tamen opus , & ad ipfum conífcientiz errantis dictamen , prout ali-

quid fortius graviusque , vel debilius laxiusque agendum inculcat, refpi-

quions 1

«iendum eífe cenfuerunt , priori cafu , gravius fi contra , quam fi

" haud ] o*

fecundum ,. pofleriori autem gravius fi íecundum , quam Íi contra

confcientiam agatur ,' peccari flatuentes ( b ).

Alii potius ad eum ani-

fott. nequc

mi flatum refpiciendum putant, quo homo ex affectuum fuorum impetu

Qï .

mentisque pravitate in tales errores abripi fe paffus cít , qui primis jufti-

[2

C £

20

d&« o v

& honefli notionibus , & luculentiffimis verbi divini mandatis e diametro

09

adverfantur, ita ut leviffimo negotio detegi , & fi mens non lzva effet,

hi

H

deponi poffcnt.

'Tali enim animi flatu, funt, (7) qui dicant , minus

Mi

quam qui du-

eccaturos effe , qui a tam atrocibus deli&is abílineant ,

cltum confcientiz tam malitiofe depravate fequantur.

Quo ipfo fatis

q!la

oflendunt , de ejus generis hominibus fzrmonem fibi eff2, qui cosfulto

fii;

& dellinata opera aliquod confcientie fimulacrum tantum fibi finzunt,

À

dtque fic & fummum legum . contemttim produnt , & , contradictione

humano animo familiri, fimul fan&ifluvo confcientiz nomine quafi in

p«

fubfidium advocato fumimam fuam proterviam obvelantes & aliis & fibi

D

ipfis imponunt. Hos vero quis non dicat excufatius contra quam fecun-

£0

1

dum confcientiam ita errantem acturos ? (äis enim non videt errorem

vl

hunc ex ignorantia voluntaria , eaque quam maxime aífectata , ortum

p

traxiffe ? Sed faris de his.

dliq

hor

l

(2) Verba Viri Celeberrimi ,

quibus fuam differtationem oppofuit do&iff. P x»

Tdl

TRVS ÀHLWARDTYVS, leguntur in diff.

De precibus Chrif'á pro erucifi-

koribus fuis f'fts. bab. d. 6.

'Seps. 1746. p« i1g.. & ita habent: JZam wveró a

ipfo Chrifle potuerant difcere snilites , por

uerant de ab ipfrus miraculis , à quibus

() s

2 guae

Li

zaudem didicit Cemturio , ancliusque adeo. informare. con[cieniiot erroneam

d

Verum efl , non licere d? couzra erroneam confcientiam agere Rom. XIF. 14. Gal. V.

tm

deii

g. . quia qui cenira. illa

m agir, vilipeudit legems con;ra quam agere fe purar.

Sed nec licet juxta eám ageve , cum 1nelius. 1ü/orimanda , cum. evror. exeurietidus

;'Wl j

quam qui couzra con[cieutiam evroneam

lu

feit, peccetque. fubinde magis , qui juxia ,

D

XOrV2. L

/

agit. t exeplo

bhorusm cruci

quer, qui wnmws peccaffeonz wrique , ft

T

ifexiffent , licez crucifigenaum puta[Jeuz , quam peccarunz , ipfum

fye

Chrifium non cruc

erucifigendo.

Facile

autem patet, Virum celeb. hic non ex inftituto hoc ar-

erro

*umentum tractare ,

& precipuam fui afferti rationem inde defüsznere, quod

t

tam facile confcientiam

fuam rectius informare potuiflent, idque facere

ixaï.

omiferint, quz negligentia majorem

fere lepgum contemtum prodere vi-

tU

endo declarari potuiffet. Vt verum

l!d;(

deatur,quam qui contra confcientiam ag

fateamur, nos quidem putamus, milites hos parum de confcientiz fuz dicta-

ij

mine fuiffe folicites, dum Chriftum crucifixerunt , quod ipfe etiam B. PrAF-

d&[)t

TIvs apnofcit, dum paulo po

ftita pergit : Sed vix quidem con|cienriam zam

qui, quicquid feécere , ex bruro affétu fecere ,

gravis bominibus adfcvipferis ,

&deo , ur ipfum quoque Jus cordibus »mortalium inferipzum oblizeva[]e videantnr.

'l'ales autem fi fupponuntur, quzftio hzc ad ipíorum actionem omnino nom

ppoteíft applicari.

(äæ

3)1'5,

Q

*(-ä) (Zorlf.ï

E

"u

—

I

amegrd

(Z) Conf. B. D. J&GER VM itidem Cancellarium quondam noftrum , de Con-

; elit,

fiienzia , qui uti ipfe hanc fententiam fuam facit , ita confentientes CoRDy-

BpAM, DVRANDVM;GABRIEL. VASQVEZVM, SALAM, MALDERVM,

| m

MEROLLVM ; adducit , & ita differit: Quanro preceprum eft majus do?* urgenzius,

*

qui du

zanio ejus zransgreffto eff pejor

P

E. zunc eriz deterius agere coutra coufcieuziam ,

lo fstis

quando preceptim ab ca projofrzum fueriz majus ; zunc. levius , quando . farit

xooluto

shisnus.

uod fic explicatur : Nam fs con[cienria errouea dillizez qibi fub. gravi

eccazo , tnenziendum mili effe Hic d* Nunc ad. faluandam vizam Amici , 2unc fa-

fiunt,

dictione

cere coutva con[cieutiam erit peccatum gravius , quam facere fecuudum illam.

Num fi in illo cafu non menziar , peccabo tanquam bomicida ; ff vero. mentiar ,

u in

peccasum erit meudacii officiofr. $. autem coufcienria diliret effe laudabile d»

5

is & fibi

eo grazum furari, ad dandcm Eleemo[yuam ,. tuc miuus peccabo facieudo coura

eon[cieuziam , quia 10 fumndo , peccatum proprie aon counmtro ; juraudo wero

m fQC'—m'

vere committo. Planum vero eft, fic confcientiam. non fumi qivoce fed equi-

errorem

v0ct, non pro ea, quz praceptum legis dictitat, & ad actiones applicat, fed

, Ortum

pro eo judicii a&u , quo citra refpectum ad legem formalem de actionis

aliqua bonitateftatuitur. Supponitur etiam , quod fupponi non debebat,

hominem utrumque actionis genus inter fe conferre , & neutrum ut plane

legitimum confiderare ; quod ubi ponitur: confcientia haud dici poteít er.

rans, qui decidentis eft fpecies, fed potius ad dubiam accedet.

váif Pe

" u

ET

'(&) Audiamus LiMB o CH!VM de hac ipfa quaftione agentem 77 Teo/. Chr;ff.

; gt

L.V. C. 1. $. 14. ubi refpondet : In genere loquendo illius gravius pecca.

tiettti

tiiflhe

tum effe , qui repugnante confciepntia agat , additis rationibus. Sed' addit

V,I! 'a' ,

d

deinde: Poreff iguorantia ovzum) babere ex malitia , gravibusque peccatir, que

hosiuet coram-L'eo coudemaatiouis ezerua veum couflituunr , etzamft fieri 24f ,

;-' exrzz;imdz;s

bomincm iggorare fe talibus vitlis imiuerfum , propter fupiuam quaudam ofcizan.

j erronm

ziam, qua fe animumque fuutn debite nou exploraz : iusevim f£. accurazum f exa-

g p

euen in[liiuas , facile viria bac in anmo fuo latenzia deprebeudere poljiz.

M

qrtu , i

error ex graviore illa ialitia orzum ducaz ,. dicimius , gravius mulzo peccaztum efje,

ittto hoc at*

impiam ejusmodi confeieutiam non inftruere , do* juxta ejus dictamen impia. illa fa.

tj

cunereoqe

£a parrare , quam . contra iliius diclamen a fac

is adeo enormibus a&ffinere. — Suug

euim fatta adeo borrenda , do* uou tautum legi diviue vevelate , fed dv natuvali ,

; prodere V

adeo diretle repsgnamnzia , at fine smanifcfla snalitia nemo in zali i;uorantia ver[ari

V( Vefum

Qoffit , dv faéle illa smicuigue proprer [mam arrocinarem mmerito fufreüa effe

debeatir, -

H

[/4 f2 d

tigrr »

TF

?

at

ifu fito

J * XV»'

^

lr

, szmf-

p jo?

of

Queritur tandem, quz fint errantis confcientiz jura? Non licebit no-

bis, cum brevitati íludere nos oporteat, hoc argumentum pro materig

3

garxl -

w CM»

2

W o 5

amplitudine tractare, . Precipua tamen rei momenta paucis etiam poterunt

expediri, maximé cum potiffimz difficultates depurata & re&ius ftabilita

terminorum acceptione per fe evanefcant.

Caterum hazc qusílio in difpu-

tationem precipue venire copit, majoribusque tricis eft implicita inde ab

eo tempore, quo PerTnvs BAvrivs, acutiffimi ingenii haud m nas ac

fingularis eruditionis Philofophus, data opera evincere ftuduit: Eadem

conícientiz errantis, quz recte, effe jura (2). — Quze affertio , licet , quod

ex mox dicendis apparebit, nimis generaliter, atque hinc quoque minus

accurate fit pofita, tamen à viro doGiffimo nequaquam malo fine propo-

fita, neque, quo fenfu ea utitur, à veritate nimium recedere videtur. Ar-

gumentatur enim xg7 av*9w7ro adverfus Pontificios difputans, qui Hz-

reticorum perfecutionem divina lege przceptam effe contendebant, & often-

dere vult, dato hoc omnino fequi, ut idem jus Pontificiorum adverfariis,

licet in errore verfari ftatuantur, in ipfos viciffim competat, cum adverfus

asl dS L n

conícientiam , eamque etiam errantem agere omnino nemini liceat. Quod

dum afferendum fibi fumit, & prolixa argumentorum concatenatione con-

firmare ftudet, nequaquam quidem eo delabitur, ut penitus neget peccaií

ab iis, qui confcientiam hanc in errore

ofitam fequmtur, ubi evitari pcterat

error; fed id tamen haud zque excu

Á

andum videtur, quod omni opera id

F P EE CM

uoque agat, ut probet, in religionis argumento ob fummam examinis

:

ifficultatem facile erroribus locum dari prorfus invincibiiibus.- Hoc vero

Pa r ET

refutare, uti facile eft, ita tamen non eft noflri in&ituti.þ

(2) .In tra&atu Gallico : Commentaire Philofopbique fuv ces paroles de 7ejiu'C/.:iifl ^

coutrain -les d eutrer ; ou Traité de la Tolerance univer[clle Tom. I. P. 1. Ch. g.

féaq- 48- 320. feqq. T. HI. P. III. dans- P averziffomenz , d* T. II. P. IV.. dans la

preface . ed. Rorterdam. 1713.. Pertinent huc porro : Nouvelles lerrres au. fujet

de la Cririque geuerale. de P biffoire du Calvinifme de Mr. Maimbourg T. I. Ler-

ficil

zre g. pag. 244. fegq. dm Penféés diverfes à l occafron, de la. Comete d»c.. T. 1I.

hd

.f. pag.j9e. fegd. Oppofüerunt fe PETRO BAYLIO viri doci pafium,

Xus

non tamen omnes pari felicitate. Primus, qui calamum adverfus ipfum ftrin-

xit, füic PETRVS JVRIZVS in libro: Des Zroits de deux fowverains ett

habga

shatiere de veligion , la Cou[cience do* le Prince, pour detruire le dogme de P in-

T0ra,

différence des veligious, d»* de la tolerance univer[elle, etablie daus le commeuzaire

horg]

philofopbique , in quo in alterum extremum delapfus eft auctor, afferens, non

peccare eum , qui contra confcientiam erroneam agit , fibi ipfi' fic , quod

Ti 1

u

z in aliis libris docue»

AYLIVS in przfatione partis 4. obfervat, iisque

effe f

rat, contradicens. Id vero maxime in fua defen

i

one urget BAYLIvS,

inju-

$K o 7

&j

injufle fibi imputari, quod ílatuat, nunquam malum effe, quod fecundum

DOterunt

confeientiz dicamen fiat, quod ut à fe amoliatur ; provocat ad Tomi I.

ftabiita

paginas 427. 429. 444. 470. in quibus locis revera admittit peccari , fi fe-

n dipu-

cundum conítientiam errantem agatur, fed femper talem fupponit errorem,

vde 2

qui malitjiofe eft contradus , cum reapfe immunem à peccato effe ftatuat

eum; qui, üti Cicit, bona fide errat.

loteft autem omnino bona etiam fide

1 nà aC

errare, cujus error culpa non caret, atque hinc omnino eft imputabilis.

Fadem

jungimus J v RIZO alios, qui adverfus BAYLIVM infürrexerunt, quo re-

tt, qui

ferendi funt EL1AS SAVRINVS, cujus liber utrique & BAyrt10 &]Jv-

e minus

RIAO elt oppofitus, & titulum habet: Reffexions fur les droizs de la. confci-

efice, 0

*

p

on faiz voir la. differeuce eutre. les droits de la con[cieuce eclaivée , d

" PïOPO-

ceux de la coujcieuce erraute , on refuie le commenzaire pbz'lqþpbique, do* Je livre

tur, Ár«

intizulé droizs de deux fonveraius , d?* ou marque les juffes borues de la tolevance

qii Hz-

civile en sazicre de religiou. — Negat vir , cztera acutiffimus , ullum dari juris

errorem invincibilem.

Pertinet huc porro PHILIFPVS NAV DJEVS cu-

&ofa-

veríariis

jus Refurariou du Commenutaire Pbilofophique Berolini 1718. duobus tomis

prodiit, in qua T. l. pag. 54. omnino negat dari conífcientiam errantem,

adverius

quo nomine iis quoque eft annumerandus, quorurm $. IIT. mentio eft faca.

i. Quod

Nominandi etiam funt BASNAGE in Trairé de la Confcience, avec de refle-

«ions fur le Commeuraire pbilofopbique, & LA PLACETTE in Traisé de la con-

one CO

Jcieuce, maxime autem omnium quoque filentio non eft pratereundus B. Cancel-

tgeid

larius nofter D. PFAvFIVs, qui hanc controverfiam füccinde recenfet in

Commentavio Tbeolog. ad verba Chrifli, compelle ad inzrandum , fíve. de toleran-

1 pctemï

opera ]

dis vel non 1olevandis in veligioue diffeutieuzibus , ad difputandum A. 1732. pro-

pofito, & in differtatione: de fenfu verborum Paulinorum, quod. ex fide uon eft,

examins

peccarum eft , À. 31

131. habita, ipfa BAYLII Argumenta pracipua] pag. 12.

Hdoc veto

& 13. fub examen vocavit, & refutavit.

f. XVÍ

/ IIJIUIF ljæ )

j ] O.f

[ duni lt

(Eodü vero quaftio inhituitur 2

j at uj

quz errantis confcientiz Hnrt jura,

T.L lt

facile hoc ex iis, qua de

ipfius oblieatione funt dicta , decidi poteft.

g. TL

Ardiffimus enim inter jura & obligationes non poteft non intercedere ne-

xus, quum illa non minus ac hz a le

d allim;

ge pendeant atque relatorum inter fe

pfam ftrit

habeant rationem.

Vti obli

1

j

^

euii m

gatio neceffitatem , ita jus facultatem agendi

lt

moralem dicit, quarum utráq

ue ut ex lege fluat neceffe eft , quum omnis

TT

?om,,,,;;mirc

moralitas formalis ex lege fit derivanda.

Vtprimum itaque lex obligatio-

nem ad agendum imponit

feren* non

» concludi neceffario debet, conceffam quoque

'fic, quo

effe facultatem moralem agendi id, quod agendum per legem injungitur,

pris docl

ita

TU

jo»

iaj*

*

ab

E

fW o "

Stitat,

ita ut huic juri in noBis,refpondeat in aliis obligatio , nos in exercitio ju-

Xl

ris nofiri, feu, quod in profenti obtinet cafu,in obfervatione officii nollri

E

fi, (

non impediendi. . Quodfi autem jam confcientia recta & erronea inter fe

contendantur , clarum omnino efít, cum recta obligationem veram &

ft infe

quilita

poiïtivax

n ad agendum exlege imponat, verum etiam fimul conferri jus

fecus autem rem fe habere in errante confcientia, quz ob defe-

focietal

agendi 2

f ?

ctum legis,

nec obligationem parere, nec jus conferre poteft. . Hoc ita-

ue omnino refp

ectu non tantum infignis differentia, fed, quod majus

quo An

has duas confcientix fpecies obfervatur , qua-

tiflima |

etiam eft , oppofitio inter

rum altera jus habet agendi , altera non habet, Vti vero omnmis con-

doflis

Ícientia recta, quod diximus fuperius, prter obligationem pofitivam, ha-

-ïemp' h

bet etiam negativam , hoc eft, obligat ád non agendum contra confcien-

ocis p

n

1

t dictamen, & ifli quidem obligationi jus quoque ineft , cui in aliis re-

meceliars

fpondet obligatio nos haud cogendi ad faciendum , quod noftrz con-

& df

Ícientiz dictamini adverfatur: ita pariter ex iis , que fuperius difputata

Tis jori

ade0 aq

funt, clarum cít, confcientiz erranti licet defit obligatio pofitiva , tamen.

ineffe hanc negativam , quz haud minus ac in re&a jus progignit , vi

£iüs Pugï

cujus exigere poffumus ab aliis , ut ne nos cogant ad ali

ter agendum, ac

Wt dicer

animi noflri perfuafio , qua lege divina acliones nofíras regi putamus,

qic nos

tque fic quidem prafidium adveríus coactionem &

a,

agere nos jubet.

vim aliorum erranti confcientiz cum recta'eft commune, ea ratione, ut

conlcient

neutra legitime adigi poffit , ad confcientiz decreta per actus ipfias di-

fnus , Vdf

ctamini contrarios violanda, atque omne ipfius imperium excutiendum,

Potius ip

hec fola vero prxfidio etiam munita eft, quoad actus fuos fecundum

cele(lif

conícientiam fufcipiendos, ita ut illi ab aliis legitime impediri nequeant.

Qbmatos

26* öï I

$. XVH -

ïlündi 'pr;

V

Tümvis [

Neque hzc differentia .nullius cenfenda eft effe momenti, Quando

ibus in diffentientes in religione quaftio

Utda fla

enim de magiümtu ipüusqüe jur

infütuitur , facile intelligitur , ipfum illud difcrimen quam

imaxime eífe

attendendum. Qlodü enim daretur, conícientie erranti eadem compe-

tere jura, qux rectz, fequeretur omnino, id quod BAv 1.1vs etiam pro-

bare intendit, tolerantiam in religione univeríalem admittendam effe, &

*

Sed (

nontantum neiminem cogi poffe , ad aliter ag

endum ac confcientia di-

Monem y

Gtitat,

X o UM

2j

fio ji-

Xtitat , fed nullius quoque libertatem in profitendis fuis dogmatibus aut

! nollti

exercendis actibus religiofïs babitis » quantumvis civili focietati pernicio-

ntr fe

fis , conflringi aut circumfcribi poffe.

(Eis enim nefcit , quam ferax

am X

fit ingenium humanum errorum portentiffunorum , omnid publicz tran-

wti fus

quillitatis fundamenta fubvertentium , quod fi tolerandum effet , ipfum

b deie-

focietatis vinculum diífolveretur , deque ommi imperio actum penitus

loc t2

effet ? Non provocabimus ad antiqua exempla , aut etiam recentiora ,

) najus

quo Anabaptiftarum Monaflerienfium furor referri debet , cum recen-

', qui-

tiffima proflent , à Jefuitarum ordine exhibita , qui pro pefülentiffimis

js Con-

doclrinis , certum reipublicz interitum minantibus , millies profcriptis ,

am, ha«

fempcrque impudcntiori audacia revocatis , tanquam pro aris &

onfciet

focis pugnant.

Hzecine toleranda quis dixerit à Magiftratu , cui fic

aliis te-

neceffario pereundum effet cum ipfa publica falute ? Nonne fic flatuen-

rz con-

dum efftt, jura conícientie errantis ipfis confervationis noflrz fan&ifli-

ifputata

mis juribus effe potiora ? Miramur BaAvrivw, Philofophum cxtera

, tamen

adeo acutum, non fenfiffe, telum hoc, quo adverfus Pontificios incau-

gnit ,M

tius pugnavit, ab his adverfus fe multo majori cum vi retorqueri poffé,

jui, àc

ut dicerent: tu negas hunc ineffe verbis Chrifti fenfum , contendis-

yamus,

que nos in errore verfari , qui ex illis jus perfequendi hwreticos , vi

5

m &

armis , fuppliciis , deducimus . fimul tamen afferis , eadem effe jura

jone, u

conícientix errantis , quz recte ; five itaque erremus , five non erre-

pf l

mus , jufta erit noflra perfecutio , ficque vobis nulla fiet injuria , quin

jendun

potius ipfi debebitis fateri , agere nos ut homines probos laudabiliter,,

cundont

Ícelefliflimos futuros , fialiter ageremus, imo vero etiam ipfosmet vos

oblisatos effe ad hzc omnia fine oppofitione fuflinenda , cum jure fuo

queantx

ageuti nemo licite refiflere queat.

Ita inconfideratus fervor libertati fen-

tiendi przfidium quzrens, latiffimam portam aperuit delirantium quo-

rumvis licentiz,-jura etiam [acratiffima, fi viribus fuerint fuperiores ,

falvis etiam juflitie legibus , pedibus'proculeandi. Omnia enim ha ab-

(Eandb

furda ftante ifla hypothefi non poffunt non admitti,

o qüæ

[ito

ffe

yume c

ff. XVIII.

; cop"

ia po

Sed opus haud fuit, ut argumento ab abfurdo defümto hanc opï-

l Cüei &

nionem profiigaremus , quz per ea , qux íuperius adftruta (ünt,, jam

;lgnïiä 10

fatis

Qhtat,

26

$ o "

(

fatis fuit evería. .. Applicemus jam ea ad magiftratuum jura in eos , qui

in religior

s areummento à do

o

&rinis pu**ol'ice receptis diffentiunt.

rum autem eft, uti nulli homini , ita nec fummis Imperantibus,

jus effe

offe , ad quemcunque & qualitercunque errantem vi cogendum , ut

contra conícientizg dictame

acra

2

cum erranti etiam conícientix obliga-

c:öu

tio, quam.negarivam diximus, infit , que ipfa jus erga a

lios, hoc vero

obligationem i aliis fibi refpondentem , neceffario involvat

Cogere

v

enti

tí

enim aliquem ad agendum contra coníci

am , eft cogere ad peccan-

(

dum , quod quomodo fieri poífit fine peccato plane non perfpicitur.

ftt

Cavebunt itaque fibi Magift

ratus Dei reverentes, ne in hujus generis ca-

o in eorum. vlolenta

tentu

fibus pote&ate füa abutantur , quod fxepenumer

rcïpuh

coércitione fieri folet , qui confcientix caufa vel militiam detreclant, vel

entes y

juramenta praftare nolunt ; licet non. negemus , aliquando etiam fimula-

T05 fer

tioni in his locum effe , quz tales homines duplici porna dignos redde-

tr lg

rct. — Aliter autem omnino de juribus Magiftratuum pronunci'and;um' eft ,.

( ad liberum actionum ex conícientie dictamine fufcipiendarum exerci-

Dodis

tium refpicitur, cum conícientia errans in his nullo jure gaudeat, adeo-

Billatg

petere

que & nihil obftez, quo minus Principes falutis publice cauía errantibus hoc

etiam f

exercitio interdicant. Attamen& hic quoque neutiquam ab imperantibus

io ftatuendum, & temere de ejusmodi etrotibus deciden-

fütes aq

pro mero arbitr

dum eft, cum facile fic fieri poffit, ut error potius fit p

enes ipfos, ne-

!üo ma

Cum

mulo ,

quaquam vero penes eos , quibus agendi libertate interdicitur.

Tnferit

enim conícientia fic per errorem erronea declarata fit recla , hxc vero

Quod

uti obligationem ita & jus habeat, cui in aliis , ne intercedant , obli-

gatio refpondere. debet : pal

am eft, peccatum eo caíü ab ipfis committi ,

mbfs Y

Y (gr

eo gravius füuturum, quo facilius error . evitari poruifïet. Summa i:2que

mill,

etiam in his circumfpeclione opus erit füummis imperantibus; ut non fine

& nifi de erroribus, quibus fe opponunt, eorum-

*

Tül]] co

graviüïmis rationibus,

iciant,

que nocivis fequelis plane fint convicti, confcientiisaliorum frena in

)

& in jura foli Deo refervata involent (2). Non facile autem errabunt ,

fi folicite examinarint, an errores , de quibus profcribendis confilia in-

eunt , reipíai quoque faluti publicz , cujus etiam Íolius gratia imperii

poteftate utendum eft, adverfentur, quum nulle omnino leges divinz:

H

X

fed n

vel naturales vel. revelata cigl'em: contratig effe poffint.

s

P 1'10, W

(2) On;xli;

WA 9 À

MT

$, qtll

. (4) Omnino huc pertinet. prudentifimum Lrvir Hjf. Rom. Dec. IV. L. j.

C;?I

effatum: INibil in freciem fallacius eff , quam prava religio, ubi Deorum Na-

xien pratend zur fceleribus ; fubiz amimum timor , me fraudibus bumanis vin-

j

lT

NIv

ffe

dicaudis, diviui juvis inmniflum aliquid videamus.

m , Wt

abliga-

oc Nto.

| $.. XIX.

Cogcre

*

peccan-

Conficitur ex his, caum fummi imperantes nor poffint aliquem .co-

riicitur

onerts C

gere ad agendum contra conícientiam , poffint vero vetare, ne füb ob-

violentà

tentu coníicientix actiones edantur, aut doclrinz diffeminentur , faluti.

rcipublice noxix vifz, penes ipfos quidem non effe facultatem diffenti-

lat , vd

m f"

entes vi ad faniorem mentem revocandi, effe tamen poteflatem, refracta-

9 fedde-

rios terris fuis expellendi , imo & in eos ponis animadvertendi , qui con-

tra leges in civitate promulgatas agere haud funt veriti, licet libera cum

um f

facultatibus fuis exeundi facultas ipfis data fuerit.

Neque hzc jura Ma-

m cid-

giftratui, qux nonnullorum fuit fententia, circa eos tantum errores com-

t ao

stibus hot

petere exiftimamus , qui legibus naturalibus adverfantur, fed vel maxime

etiam ftatuimus , prohiberi quoque poffe errores adverfus revelatas veri-

yerantbus

tates admiffos, quippe quibus & Ecclefia & ipfa etiam Civitas

ma*gno

s deddtt-

fuo malo turbari poteft & folet.

Interim tazmen id facile largimur ,

1'()[05 , W«

multo majori hic circumfpectione opus effe , ne injufia. confcientiis vis

x Um

inferatur, & Magiflratus temere flatuendo gravi fe peccato obftringat.

, lac vtto

Quod de Atheis & Epicureis quari hic folet, alieno omnino lóco tractari

nobis videtur, cum in illis confcientia errans adeffe dici nequeat ; qux

non concipitur , nifi Dei ejusque huic mundo providentis notione 'ad-

m 'mquc

miffa.

quam etiam deb

Hifíce igitur hominibus nequa

i

grnod i

rui confcientia errat, deberi oflendimus.

etur , quod iis , qUuOe

. nj

XX.

A eribunto

$.

; conrlü

4 m

i afia imF?m

! )eg " duv

Video etiam quri ,.quæ fint jura conícientiz errantis refpectu Der,

fed ingenue fateor, nifi hoc vocabulum fenfu fumatur admodum impro-

qufe ne redz quidem jura, V

prio, mne nulla plane concipere mihi,

2

1

) Qrin»

28

$W

?

in Deum non cadit lex, ita nec obligatio in ipfo cogítari

poteft, quz ta-

men ponenda effet ,

fi in homine, Dei refps&ta,, jus al

iquod vere tale

Chriflum partz jura hominibus gratiofc

daretur.

In regno gratiæ per

funt collata, facile etiam ad hominum conícientia

m applicanda; fed hzc

tractatio non eít hujus loci.

Id unicum addimus , cum tam fan&um

nobis effe debeat conícientie dicktamen ,

ipfiusque tanta fit vis & ad

dimur,

declarandam neceffitas ,

fidem, qua xternx falutis participes red

fummo omnino cuivis annitendum effe ftu

dio, ut eam , quantum ficti

potelj, adjuvante d

ivina gratia per preces ard

entiffimas efflagitanda, ab

Recte enim confcientisx

erroribus liberet , & immunem confervet.

nec ab ipüus dictamine vel minimum reeeden-

cumprimis fludendum ,

dum, ut præclare ait CicERO: /n ommi vita

fua quemque à retia con-

Caterum quo

fcientia. transverfum.

unguem mon oportei difzedere.

appoüte admodum veterum nonnemo

animo in errantes efle nos deccat,

mifericordia po-

definivit : Quicunque , inquiens , à vtero aberraní,

iju;, quam odio, digni fun

[

Non enim hi vel caplantur , vel labua-

tur volentes , fed bomi

forftan du&ii cupiditate, etfi alioquin

Y

gualenzmgue jz'nt f

judicio falfi , conceptis opinionibus ,

pertinacius ligrent.

T. ACN T UN.

q

exy

219

x Ua

ab

TOE

Se

p2

R

hY

-:äfg»

i

W

£

& ^

»

N

CÉS

&

j

20

/

/

*«

T

E

,

UNPXS

z

N

R

:&

p6

-—"Ó

E N

u

Y

z2

|

,

C:.

a

x

Ia

—

—

(

i

^

*

AT

d NY

XX

us

-

vas

m

EU

d

a

BCl o

—

Bu

Ia

Wee m

———————— À

-

$

g

*

m

VE

N

N

"

t

.

d fen

P

E

L r

AA -

5

72

z

T

n

z

2

ov

x

2

",

d

3

N

W.

5

VE

7É

1

*

:

i

T.

W

2

L

P

A

E

*

r

|-

-

»

-

ind

i

Hss asss TIBERCSERIIECEESSSE ERN LE

ia

ER

i

m

-

-

3

i

-

"

d

,i.«

um

-

EL ERE

E

*

-

n

-

—

m

-

—

—

SÁ

z

m

m

o Aimh

»

3j

g

"

x

«

v

^

.

J*

E

2

*

— d

wm

MX

ia

-

R.

i

»

*

s

E

"

RR

zi

p

EU

-

.

z

ls

we

ss

d

-

-

À

"t

z

-

N

z

N

:

Kis.

P

£

o

»

*

»

*s

"J

^

A.

x

E

U as As

-

A

N

*

E

*

:

p

-

&

s

1

*

£

x

s

x

s

A

o

-

i

«

E

"

P dy

a

t

m

4

E

s

5

—«

s

—

Is

A

i

RA

p d

E

J

x

j

k

S

u

3

P

as

:

p

*

T

23

E

E

/À

.M

dr

s

-

*

v

"

P

LT

E

S

LUS

A

EVR

rj

s

[3

g

Y5

,

-

j

u

i x

3

WeN

A

"

3

*

Mu

T

5

ET

N-

*

3

i. -

s

-

——ÓÀ

"

—

a oesas ag ii du

——

eacd

La

d

as

ü

RUA

——

"-

E

o n d

-

E

-

u

M RR

iE IRE

T

piista

$* 7«

u

E

u

T ANS

E

us

"a

I

*

m

"

me«

n.waw

-

rhge-

R

ukgess

m

-

g

-

ES

T

-

?

—

»

a

:

T

T

E

-

3

-

W.!

-

AA

:

Es

hs

o

2

E.

T

-

dQ ass

X

-

ss

E

Ls

T

-

ET

Á

LL TLT

o b -

&

ij

DISSERTATIO MORALIS

Mi M

o

li

CONSCIENTIA ERRANTE.

B1VSQYSE

—,".,

VierFarbSelector Standard * - Euroskala Offset

r

OBLIGA'TIONE ET IVRIBVS

,

QVAM

e

DEO CLEMENTER ANNVENTE

:ï

äi

ERESIDE

ää

CHRISTOPH. FRIDERICO

SCHOTT

S

SS. THEOLOGLE DOCTORE ET PROFESS, EXTRAORD

um

PHILOS. PRACT. ELOQV. ACPOESEOS PVBL. ORD

CONTVBERNII ACADEMICI RECTORE;, ET SCHOLARVM

e

LATINARVM SVPERIORIS WVRTEMBERGI)E

PEÉDAGOGARCHA,

*

AD CONSEQVENDOS

SVMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES

a. d. XI. O&obr. cloloccrxir.

IN AVDITOR.IO IVRIDICO

PVBLICE TVEBVNTVR

CHRISTIANVS ERNESTVS. BVRK, Nyffenfis.

IOANNES IACOBVS HELFFERICH , Goeppmgenf' $.

SERENISSIMI DVCIS STIPENDIARII ET MAGISTERII

PHILOSOPHICI CANDIDATI

ä

TVBING./'/^t

IMPRIMEBANT, COTTA & REVS

W Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com