KaI600-58_24 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Dissertatio Moralis De Conscientia Errante, Eivsque Obligatione Et Ivribvs m - ^ o - — E - Cs d p - lime RE d E t . —— EK C Mi p p w i & P. o r - u A x * B & E Q9 3. 4 — s - gf " i zi s 24 " j * : t v * " EY - . $- A T Ti z P - d * * k X áe " r x Ls : " : r X* Z PA - d- 4 - i * * s MLU - w x N z — * i x d v - » P E A 2 3 Bo * E * s - — —— -- - - N : 4 1 21 * E. J " À - : - * da * RX Z N E X E h -- o ps RE e & n 2 gt - & i P. Pa Es X I PT E £ " T m E T od » s - - " "1 ^ s —— Mnà d - MVT a .w,ääxw "E * ii n ——X atiá r a a ia o RUE - L Lt - - —— N IN zX "-— e —aEÉn9—s - M 7 MT - P — Ó cá — a Bs Dv «läïl!lï.*x, m : - - ts du D £ : *s x p Hs z « at D Rs um u r st m — IU A P — LE RR zi — E D vä*i -- at DA h:... ? .N-Q A fY . ;/ 0 29 SN ï "h j i A L E r d : ? IN N 7 » P z u p 3 /'. m i x N M W ZA « z2 dj m,'" ts L -'X /,,* !/ b Vhf 'I' NT r ----- :,I 1;(':/ / ( tlp.]i u N A 11752 SNS N N Wi lnïi ^ Ü j » /'xx N y A &s 7 n (s -' ^ ET V? N ) -13 J . 'ï. N $ x » R— ..... E. . c e 24 A s2 EN N Ms fj x E s 2 / ; A W * : », EY $,* N Dd AS F« 51 ( v2 27j ; 9 ; n XQ& z ,l ASSNN S 7 2» . tgf k N 1 À Y WQ Xl AAE ( ? N ; ) ( .ä/! ll N S N m! j 7 d ZN Xïä m 4 2 MO * . , A e S*: (f,äü i5 - A z. QZ d x ) (* Xx Z EX $ ) KX ey gl ummiü .'1'5 Á u NSSSINS B 2IPIZA Mükgepe u AERCGEERP W D Fa RE AL y: N 3 r DISSERTATIO MORALIS && $ II , Dn V CON SCIEN'—"*IA ERRAN IE. EIVS fen OBLIGATIONE ET IVRIBVS yrret I QVAM DEO CLEMENTER ANNVENTE Jus FNRISIDE CHRISTOPH. FRIDERICO SCHOTLI, SS. THEOLOGLE DOCTORE ET PROFESS, E XTRAORD. PHILOS. PRACT. ELOQV. AC POESEOS PVBTI. ORD. CONTVBERNII ACADEMICI RECTORE,; ET SCHOLARVM LATINARVM SVPERIORIS WVRTEMBERGI)E PEDAGOGARCHA, E AD CONSEQVENDOS SVMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES a. d. XI. O&obr. cloloccrxur. IN AVDITOR.IO IVRIDICO PVBLICE TVEBVNTVR CHRISTIANVS ERNESTVS. BVRK, Nyffenfis, IOANNES IACOBVS HELFFERICH , Goppingenfis. SERENISSIMI DVCIS STIPENDIARII ET MAGISTERII PHILOSOPHICI CANDIDATI TF BING.Z/^ IMPRIMEBANT, COTTA & REVS a ] uD sU s AAE RE ", Puri ^ N £fqüe ppetei mvl flatim fäfl.()m tattum impet menti mull a feeili quin üva , &Qïm a— *e D N SS p [ D D NI DA th q E g l &ee d . ET ; TP W y f j If j [ LE E m z Ti TW Vs )! n a-ux (ts ääi LE s ") AT i A^ Son xxg À Jf j u u nc r C rE j I EOE EE — T. —— aé. p5 FU MIEBEEX N p* AA z - s Ea potiffimum "e(ï hominum prz reliquis animantium fj e;- & & ciebus przrogativa , ut non folis fenfibus ducantur, L atque eorum unice perceptione , quz corpus imme- : m5 diate adficiunt, ad agendum moveantur, fed przte- ua ANS rea quoque fïngufari ifta animorum vi-polleant , rerum fenfibus perceptarum imagines inter fe con : Cr- re , earundem differentias & fiumnilitudines notare , atque fic univerfales ideas fibi efformare , har umque ope fuam quoque appetendi facultatem ita dirigere valent , ut non tantum de iis, quz bo- na vel mala haberi poflunt, multo rectius flatuere queant, fed & haud flatim przfentibus inhient utilitatibus , & futurz fuz felicitatis quoque rationem habeant, qued in bruta animantia aut plane non cadit, aut certe tantum pro modo inflinctuum, a natura ipfis congenitorum, quibus cocco impetu ad agendum compelluntur. Neque tamen magni admodum mo- menti futura effet hec naturz praft antia atque excellentia, fi vires hze nulli alii. infetvirent fcopo , quam ut corpori bene fit, & vita hzc hujus feculi cum diutius protrahatur; tum quam commodiffime tranfigatur ; quin potius tantum abeft, ut benefici i loco haberi poffet hxc praroga- tiva , ut potius haud fecus ac Pandorz ali qua pyxis trifliffimum fune- et. n tibus Qiifgmgmque dgnum peqfe&dum eff: Vt enim '—taceamu-s. , animai LE brutie 4 BC o M j brutis folo fenfuum , quos crébro eoque neceffario ufu exercitatiffimos fimim brevifi habent, & inditorum íibi inflinctuum fubfidio , ad hos fines plene con- tria va fequendos , abundantiffime effe profpb&um, ficque homini ad nullos fus, « alios fines nitenti rationis przrogativam tantum non fuperfluam futuram ; vel maxime etiam facile intelligitur, hac ipfa cognitionis amplitudine & qu u l 1 futurorum prafenfione , hominum cupiditates fupra modum provocatu- ipli jac. verfta: ra , animosque curis ac folicitudinibus difcruciatura, vitam eorundem op- que a pido miferrimam redditum iri.. At vero Deüs & natura nihil- faciunt fruflra, multoque minus humano generi tam inique confulere voluiffe po- À tuit is, quem vel ipfa ratio fi bi relidta omnis bonitatis fontem, ipfum- Altüor videlicet & fubli- (is et que adeo amorem effe haud obfeure intelligit. mior rationi fphzra eft affignata, quam quz ardis ilis a fola corporisr ccam utilitate pendentibus circumfícribatur terminis. Senfus enim. honefli & puteat, facile « rurpis, jufti & injufli, precipuum illud rationis ornamentum , ad bona motm longe nobiliora quxrenda , fclicitatemque haud brevi hujus vite ambitu conclufam fummo- ftudio confectandam, animum hominis immortalem tet. ( impellit & excitat. Quodfi igitur ipfa ratio hoc maxime , qui ipfi ineft, ft, fenfu fuam potiffimum dignitatem exerit, feque humano generi utiliffi- pantur, mam præfïat 5 confequens omnino eft, nihil homim curz ma eis cordi-. o uj que effe debere, quam ut huic ad felicitatem. duci patulas aures obfe- 'quue : quentemque voluntatem commodet, ommniaque fumma cura fü.giat, qui- pate m bus fenfus hic imminui, vitiari aut opprimi Poifet'. Quo magis enim Tiettey . hominis intereít, ut faluberrimum hoc di&tamen promte & folicite fequa- Iinatig tur; eo majori ftudio cavendum ipfi quoque erit, ne fua culpa in errorem qübitag abreptus nubem , pro Junone , feu fpeciem veri pro ipfa veritate, am- YANY ple&atur , fibique , dum in alia potius omnia abit, recta tamen via, & R ipfa etiam confcientia duce, fe incedere perfuadeat. Vti vero hoc cla- ellere rum atque expeditum eíi, cavendum efle maximopere homini, ne ab erroneo rationis dictamine, confcientiz dictamen mentiente , decipi fe (2 ?/i) patiatur : ita e contrario relique de confcientia, quz errans dicitur, qux- Xer íliones , qux in naturam ipfíius accuratius inquirentibus neceflario mo- tiün vendz. atque excutiendz funt, plurimum omnino habent difficultatis. Et fetac quanquam negari haud poteft, argumentum hoc haud minus graviffimum ii ac perplexum a viris fummis fummo ingenii acumine fzpius jam fuiffe fub [ examen vocatum; exiftimamus tamen, id etiamnum cum aliqua utilitate fïllpe Tij denuo poífe pertractari , inflitutumque noflrum, quo id tractandum fumis. j 3« 9 T f atilimos fumimus, veleo nomine , quod omnia quantum fieri poteft planiffime eflt CO« breviffimeque expofituri fumus , «quis rerum arbitris probatum iri. Ad ] -nullos tria vero capita redibit omnis noflra difputatio. Primo enim difquäre- uturam ; mus, an detur confcientia, qux errans dicitur? Deinde invefligabimus , tne & quz in ipfam cadat obligatio? Et tandem quoque examinabimus , qua 'QVOCAt]« ipfi jura maxime tribui queant ? Cum multa ex his inter eruditos in contro- ii op« verfiam venerint, fingula fic enarrabimus , ut &, quz ad hiftoriam cujus- ] faciant que controverfiz pertinent, paucis adjiciamus. $. LI. Jufe p* , iplun- Mirari quis poflet , qui fieri potuerit, ut confcientia erronea à do- & fbl Gis etiam viris omnino dari negaretur , cum quotidiana experientia do- corpori ceamur, inveniri homines, qui ex confcientiz dictamine agendum fibi honelli & putent, quod erroris & falfitatis evidenter poteft convinci, atque inde ad bon facile colligitur, controverfiam hanc magis. de voce, quam de re ipfa , z Ambitu motam eíle debuiffe, id quod penitius rem indagantibus clarius etiam pa- mortilem tet. Quamvis vero non omnis de voce litigatio. flatim inutilis: judicanda »o , fit;, cum fxpenumero veritatis plurimum interfit, ut termini recle fi- 1 uttiit- gantur, & à finiflris aeceptionibus liberentur, atque hinc detur etiam Ao- ; cord- Jopaxia plane neceffzria : tamen nihil poteft effe magis frigidum frivo- s ofe- lumque, quam cum tales contentiones andabatarum in morem, utraque Üüt, qt parte magno animorum: motu fua propugnante, ita agitantur , ut licet neutra;, uid altera fibi velit, tecle intelligat , mutuis tamen odiis & cri- Lggis enim minationibus fe infectentur , quod ipfum fere circa hanc litem eveniffe i feque- y errorctm dubitari: vix potef t Haud enim obícure id ipfum, fignificat ,, H & g- tque hoc aie, ab MANNvVS WriTsIVS, (a) qui has lites componere ftuduit , a argumentum tanta cum perfpicuitate tractavit, ut nebulx omnes facile di- Á l via, & fpellerentur. oc cïa- j, n6 (2) In Mifcellaneis Sacris Tom. II. Exercitat. XVIII. p. 598. De conj;äz'cmia' decipi ie nttguam , an aliquaudo errauze? Ita enim, vir celeberrimus, poftquam di- tur, que« xerat, plurimas fuz ztatis, easque etiam utiles difputationes nimio litigan- firio 0« tium zítu agitatas in inutilésabiiffe Aeyopsexius peffimarumque fequelaram t feraces fuifle, addit: Hoc, uri alibi , ia d9* iflo, quod wunc rraQlandum . fu- Iaf Jiepi problemate , au confcieutia nunquam , an. aliquando ervet , ufu veniffe ^ com- sifimom geri. — Puerunz euim , qui omnem confcientie errorem: uegauzibus. Pelagianifmi Rife f0 zmpegerunz erimet. Nec defuerunt , qui confci zibus e. enzie aliquando errores. agnofcen- a utlitite xprobrarunr , qued iflboc Jatio. cevriffmme. Apbei[mo &* Scepzicifmo parerer jatua«. ,a&änduü.l (umie hY E $. IIL XX D i. h pto Potiffimam huic controverfiz .vfuperiori feculo in Belgio motz occa« h x Deoci fionem dediffe videtur "Theologus fui teinporis celeberrimus IoANNES ODPGIIH Coccsgrivs, cui pnoinde fuam hujus argumenti dilucidationem maxime Docuerat autem Coc- Hixcfi etiam oppofuit HEgRMANNVYS. NiTSIVS. munem cEivs (a) confcientiam errare haud poffe, cum & in ipfo vocabulo PTR fit manifefla contrarietas , & haud magis conveniat , confcientiam erran- tem , quam fcientiam errantem. dicere , quz non fit nifi veritatis, errore CUH](]W miltadi contra ex amore mendacii fluente. -Deinde confcientiam dici confcientiam leriben: Dei, : Petr. II 19. ita utquod homo norit tefte confcientia, cum Deo norit, autor. atque hinc eam quoque lucernam Dei Prov. XX. 27. appellari; admiffa ralitate denique confcientia errante , necéffe effe, ut perpetuo Ícepticifmo exagi- uemvis obligari ad agendum, quod ipfi temur , aut inde fequi debere , ) D videtur, quod tamen Deus Ifraelitis przcipue interdixerit. 4 Solicite hinc () L diftinguendum effe ,. addit , inter judicium animi & judicium conícientiz, n cum non omne , quod judicet homo, fit judicium confcientix , & in opi- p nione ac fententia hominis poffit verfari ignorantia & acuyscía , & fic & t J error Rom. L 21.. Qux omnia , uti folide & erudite difcuffit refutavit- im que, quem diximus, HERMANNVSWiTmsivs, ita eo minus duci- n litl mus néceffarium, ad fingula iterum ex inftituto refpondere, quo clarius h C efl, totam hanc opinionem plurimum a quzílione pendere, quo fen- Qfæ e fu vocabulum confcientiz in S. Literis accipiatur, quz tra&tatio magis eíft 80 elle fori theologici, quam philofophici. Addimus tantum, B. HocnusTzT- P TEzRvM noílrum (/) quoque eo, quo polluit, judicii acumine dubiis his- fm ce breviter at accurate fatisfeciffe. — Caterum hanc 'i.Pfam controverfiam acriter quoque agitatam fuiffeinter VLR1 Cv M HvsgRvM , JCtum &, RvanpvM ANDALAM ,'Theologum Franeckeranum, pluribus refert Cur CunaisTiANVS TuomwAsrivs (c). tïpnalis ( 4) In Commentar. ad 2 Timoth. I. v, 3. $. 15- 1I7. Opp. Tom.. V. p. 9I. edit, Torit Amftelod. A. 1673. & in Summa Theol. Cap. XXII. $. 15. Tom. VI. p.89. Yoxium. (2) In Collegio Puffendorffiano Exerc. II. p. 84- Qam jf (6)4 In Menfibus P I, App.—ïl. IV. tnr, np H5 Wie kUt vero dicamus, quod res eft, tota hzc difputatio facili omnino Prout enim conícientiz vocabulum accipitur, error V, v ne.gotio componitur. Tiüm fra v$ in confcientiam vel cadit vel non cadi. — Neque non'potuit Coccz: ita T od 6 " »B 7 ita pronunciare, ut fecit, cum conífcientiam cum fcientia eaque 'ce"rta/& CC« falli nefcia conjun&am poneret, eamque ut judicium aliquod homini cum NNES Deo commune confideraret, atque à judicio animi diflingueret eidemque axime opponerct. Érror enim à fcientia & Dei judicio non poteft non excludi. Hxc fi dantur, dari etiam debet, confcientiam ab omni errore efle iin- MIS munem. Eadem ratione confcientiz error adícribi haud poffet, fi, quod cibuo C« PrTRvs Cnuauvixys (2) flatuit, Deus ipfe menti noflrz infidens, Et fi uis fi- ertos cumque ea intime diíferens, confcientia noflra diceretur. entiant militudinem , ab auctore libelli Gallici cui titulus, JLer Z/oeurs (5) ad de- 30 foril, Ícribendam confcientiam adhibitam, fuam facere, atque longius, ac ipfe admi 1 auctor fecit, extendere vellet , erroneum de actionum noflrarum mora- ralitate judicium pari modo à confcientiz actu diftinguere deberet. ) erigi« uod jl (& PDe Religione naturali part. I. cap. IV dite hinc (2 Les Moeurs, edit. Londin. A. 1751. in Difcurfu: prxliminari P. | XVIII. (cientiz, ubi ita: Z/ y a .dans ]e ceur. deux: vegious. diffincies : Pune. ef une. Isle un. peu plus qu' a fleur. d'eau , l'autre. eft l'enu méme , qui baigne PIsle..— La. premiere ün o y, & lic a uue furface plaue, dure d»' blanche ,. comme feroit ume . zable..du plus. beau warbre de Paros. Cefl fur cezte. furface, que fouz gravés les faints precepzes de la elutacit- Jei naturelle. Pres de ces caratleres eff ^ un- enfauz - daus. 1me . aztirude vefpe- u$ dici« &ueufe , les yeux fixés fur Pinfcription, qu'il las dv relit à baute voix : C'eft Je Genie de l'Icle , ou. l appelle. . Amour. de vertu. — Pour Peau ,. dous ^ Isle p darius quo lélle eft. euvironnée, elle cft eu. efféz- fujerze À. de. frequeus Jlux d* reflux z. de plus doux Zépbhir fuffit pour Pagiter z. elle - fe. trouble , mugiz d fe goufle. Alers mgs d elle furmonze Pinfcripriom, om me vom plus les caratleres, ou m'euteud plus live le Geuie. dMais du [eim de lorage venait bienzor le calme , la furface de PIse :HSTET- dub h- forz du goufre plus. laucbe que jamais, &* le Geuie repreud jJàn emplei. : «overfiam o JCtum &) Cum primurn autem confcientia confideratur ut judicium hominis ra- fionalis de actionum: fuarum cum legibus: divinis vel conformitate vel difformitate, nemini non clarum effe debet, poffe id erroribus effc ob. m eäf; b noxium. ta vero à longe plurimis accipi folet, qui licet verbis nonnun- MT 9 quam differant , re tamen ipfa idem fentiunt. Neque eft, cur difpute- tür, an per actum vel per habitum, vel & per potentiam definiri de- uis enim non beat; poteft enim his omnibus smodis fumi & admitti. videt, penes quemcunque effe facultatem feu potentiam judicandi de adtio- di onoo rium fuarum moralitate, licet jam ipfo actu haud judicet , confcientiam- gitin &t de- cci qjue objedtive confideratam actum -qdicere., uti habitus nomine venire [] bet, a g AC o bet, fi fubjective fumitur, prout apud. quemeunque fe habet , vel magis dicium 1l vel minus de ifta fuarum actionum morali iodole folicitum ? Sic ipfa Neque t quoque ratio, cujus affeclio eft confcientia, pro divería hac confiderandi tem coill ratione vel potentia , vgl actus, vel bhabitus denique dici poteft. fumus, qU ramus eif ov m 1 Th Vti vero hzc fatis funt expedita, ita maxime id quzritur, quenam CCamus , confícientic acceptio fit veritati confentanea , atque alteri praferenda. verbi di Neque tamen & hoc multum habet difficultatis , & facile expediri pote- [: a'iüingu rt. Cum Coccz]jr fententiam finiftra & vocabulorum & f, fcripturze mente. fp oraculorum quorundam interpretatione nixam argumentis evidentiifunis buenda, everterit Hzg MANNYS Wairsivs, fimulque clariffime evicerit , in fcripturæ facris literis confcientie judicium nequaquam à mentis noflrz judiciis di- Quod f ; ftingui, haud minus fuperfluum foret, ac à noflro inflituto alienum eft, noftram quoque his demonflrandis impendere operam. Licebit potius jicat, ef nobis hic ut evictum fupponere, f, fcripturz oraculis haud aliam con- US, nop . Ícientiz notionem exhiberi, quam quz prodita fuit $. V. quaque con- Ícientia nequaquam ab omnibus erroribus libera femper ceníenda intelli- quim pog Confiderae gitur. PrzTrR1i CHuavviNi de conicientia notio per fe corruit, quip- Quz tie atoum pequaenec à ratione nec à revelatione. quicequam babet præfidii. vero magis ad imaginationem lectorum demulcendam, quam ad verita- Tuítern jpí tem adferendam fatis eleganter efficta Ífunt à recentiori morum pra- am Q,Mis confri ceptore Gallo, cujus terfiffimus cxteroquin libellus occultum quoddam virus alit , po&ticz licentiz abufui potius funt adícribenda , quam- feria Cüm jofr cenfura notanda. mo vero illa ipfa quoque haud difficulter ad. rectio- Attua di rem fententiam trahi poffent. Ifàt w] v maïm C ovit. Y darj uamvis autem noflrz de conícientia notioni reliquæ' fic facile con. jUtor d cedant, haud tamen abs rc fore putamus, fi eam, cum vindicanda non eret, Qm fit, tamen adflruamus, &, quod folido prorfus fundamento nitatur, oflen- 9)time c damus. Si vero ponimus, jadicium confcientiz diverfum eíle à judicio cuit mentis noflrz ope rationis fibi inditx lato, tum feretur aut ab aliquo, quod eft diverfum à mente ipfa, aut à facultate mentis à ratiocinandi fa- f)hT cultate diftincta. .. At neutrum dici poterit. (æum enim hominis partes ia q conflitutive non nifi duz fint, mens nimirum & corpus, nemo vero fa- fl Í 7010 nior conícientiam pro corporis vel a&u vel facultate habiturus fit dicium ia H o 9 d i dicium iflud ferri haud poterit ab aliquo, quod eft à mente diverfüm; Sic ip(a Neque etiam quisquam cum ratione dixerit , dari tertiam hominis par- fiderandi tem conftitutivam, cum id, quo nobis noftri rerumque extra nos confcii fumus, quodque mens dicitur, non poflit non effe unicum. . Non igno- ramus eífe, qui hominem ex fpiritu, anima & corpore , locis f. Ícriptu- Suinam rz r DIheff. V. 27. & Hebr. IV. 12. nixi, conflare putent, fed ut. ta- alereh. ceamus ,. optimos interpretes fpiritum in habitu mentis ex operatione diri pot verbi divini oriundo ponere, adeoque non ut diverfum fuppofitum à men- te diüinguerc , nunquam certe in f. Literis improbis & irregenitis cum fcz'xgmïæ Jentiltunis mente fpiritus tribui videtur , quibus tamen conícientia omnino eft tri- buenda. icerit , in Deinde & ex Matth. X. 28. clarum eft, fecundum. ipfam f. E Ícripture doctrinam, hominem nonnifi ex anima & cor pore conflare.. udicis d- enum &i Quod fi verb poneretur, id quod confcientie nomine in homine de ipfo: judicat, effe ab ipfomet homine diverfum, qua ratione P& r& vs Cuau- bt pots viNvSs confcientiz judicium ut Dei actum in homine , Auctor vero Gal- jfiam cot lus, non tamen ex animi , ut videtur , fententia , fed per fictionem ali- 2que con- quam poéticam feu profopopoeiam. ut Genii cujusdam actum in homine: Ya ante) confideravit , ponitur certe aliquid, quod nullo: vel rationis vel experien- ult, qu] tiz argumento confirmari potefl, & ex quo inferri potius deberet, ho- j Qu minem ipfum confcientia deflitui .quippe- uz fic non ipfius fed: alius cujus- ad Ya* i dam entis intelligentis à fe diverfi actus uturus effet. Si veró, infiflen-. rud m - quoddum do confcientiz fignificatui grammatico,, ipfius judicium: commune aliquod cum ipfius hominis tum alterius fibi conjuncti & im fe agentis. a7roré-. um feria Ae7144; diceretur, concedi tamen deberet, tunc, cum hominis. judicium a] o errat, vel ipfam confcientiam erraturam , vel confcientie judicium , licet vel maxime homo: ex confcientia judicare fe fibi videatur, eo cafu plane non dari, ficque nullam perfpici rationem , cur hominis menti talis ad-- facle co jutor datus fit, cujus tam exigua in ipfo juvando, ubi maxime opus ha- ;canda non beret, effet poteflas. lítun: vero confcientiz fignificatum grammaticum L optime explicuit, & ad genuinum e ] us vocis in Philofo tur, O Cfl' phicis: cogceptunx ; j judicio applicuit PuiniPPvs à LiumsoncH (a). Ev aïxquO, (&) In 'Theolog. Chriftian. Lib. V. Cap. II. z.. pag. 577- ed. Amftelod. 1755. ia E ita differens : JDi&a efü cou[oieuria , uti d?* graca vox cvveldusis , 3uafc cuna alio fcienzia : nom quod bec fcientia quafe cum alio. nobis fiz communis , fed quia nmis Püïtes yo V0 bomo refpetiu acionum . fuarum dupliciter confiderari potefl : vel quatenus ali- quia fa&iurus of , aut fecit ; vel quazeuus de eo quod fatturus ef, vel feciz , ju- 5 ht Wdl- dicium dictumi T 7 "FO xo iM Ó 0 quafi diflin&us ,. aliquia 4 cient, & de diciuth f?rt ; d iza eonfiderazur. à fe ipfe aci quo D h mo de actio. m f ü&o judicans. Eft iraque cou[cientia dus judicii practici , tiim [ [ el approbaz , vel damnuat. i ibus fuis feuzenziam ferz easque v V. *. tll Mi Verüm enim vero majori forfan cum fpecie conícientia mentis facul- qifid X facultate ratiocinandi dinflin&a, cui hypothefi plurimum tas. dicetur , i6; F i accedere videt ur ex eo , quod multarum veritatum uti theoreti- prafidi alium notitiam quandam infitam gevm carum fic vel maxime practicarum mor dul Sunt hinc, qui fenfum vel com- nl dari, negandum. nulla ratione videatur. dn i munem. vel moralem dictum à ratioge diftingu unt, quin & eidem oppo: &as confcientiz ab actibus Gefe: nunt; quod dum faciunt , non pofl unt non àa lm [ lex confcientiz dictamen admittere, rationis quoque diftinguere, vel dup Dyg LI Licet vero haud negemus, Tlate quod ab utraque hac pendeat animi potentia ineffe hominum animis proclivitat em ab i pfa natura ingenitam , curm iis blgj dieif veritatibus, qux & fcitu maxime funt neceffarie , & íua peculiari qua- [/ p ecta animo Præfentes fiftuntur, dam evidentia radiant , flatim ac per obj i H fine examine aliquo fi ngulari affenfum prz- & Qu & confpiciendas fe præbent; bendi, tum &, fi boni malive ration em habere videantur, illud appetendi felen, (a) & Philofophi (5) no- [ 7l [ hoc averfandi , quo fenfu nofiri & 'Theologi nfitam, dudum admiferun t: tamen hoc ipfum titiam , quam dixerunt ; adeo non rationi opponen dum effe videtur, ut potius id fit, quod ratio- Sen hzc obícurius animo obverfantia majori cum nem vel maxime excitet, ad turi) H ab urz etiam rationalis infünctus atque cura examinanda, ipfosque hos nat qu* lerior Ex quo P] ane conficitur, ne fic quidem con- impetus recte regendos-. reimy fcientiam ab omni errore immu nem femper- futuram. Quum enim detur; t vj ob multo omnino magis dandum quoque rationis iudicium-poffe effe erroneum, n [efö I, iratione moderando, errari poffe. erit, fenfu iflo vel communi vel morali, Püüquamg m adducimus , qui pre multis hoc argumentum £etidi aj (a Ex pluribus unum tantu MvSEvM. in Introduét. i 'Tbeol- Cap. IL. $. 19.. diftin&e expofuit, D. J O. P Oümüdm ubi optime docet, neque acu primo , nequ e multo. minus. actu fecundo;. g. de exiítentia Dei; infiram , ïtilur :j fed tantum potentia proxima dari notitiam, v. boc eft talem, quz fimula c termini apprehenfi funt, ipfo actu fefe in nobis exerit. Omdff Ildm Caterüm de qu£ ftione utrum fenfus moralis à ratione diftinguendus fit, an TERVS í omnino conferendus S.R.D.D. FARER. quem & Colle- c€um ea coincidat, (.ü) 171' Cg; am & Patronum veneramur fingularem , 74 aca dem. Reden über die Mofal- ntiar Theologie P. II. pag. 589.. $- 14- Jeqa- (2). Non excitabimus eos Philofophos ; qui ab hac do&rina paulo ali"ehibres effe videri poffent , fe d fingularem tum notitie infitz, tum inftinctuum. Qu etiam moralium patronum; Celeb. nempe CHRIST. ÁvG. CRv$SIvM. Ka TU ten qui G o »* II NVE qui licet notitie infite plus etiam jufto tribuat, & ex fenfa morali confcien. Y 4 tiam derivet,eam tar;en adeo non à ratione fejunpit, ut potius eidem hanc à fenfu morali ortam & profectam totam demandet, dum zg der Amveifung vernünfiig zu lebeu $. 131 & 138- ita diflerit: Der. Gemiffeus- Trieb iff ein vtis facul- narürlicher Grund -'Trieb , melcher uns antreibet , dasjeuige , vwas der gotzlichen und menfchlichen Vollkommenbeiz wefentlicb gcmes if , aus Gebov(am gegeu Gorz- prxïimum zes WHllen , wum unfrer Dependenz millen von. ibm , u beobachzen , uud. wiedri- tlieotsti- getfalls feinen. Zorn. und Srraffén zu fürchren. Wir merken bier zugleich an , m itam daj! es deswegen. allerdings eine augebobrne Idee von GOtz gebe. — So of? fich dern- «e com- sach der. Gemiffens - Trieb bey euwem. Menfchen voirkfam . evzeiget , fo. zroibez er lem oppo» den Verflaud an; die men[cblicheu "Ihazen mitz dem in ibm gebildeten ttatürlichen Gefez su vergleichen, uud nacbdem er fucb. der. Uebereinflimmung mit. dem[eiben p as bemufit ifl, oder nicht, nachdem fínd aucb die Hürckurgen davon unzerfcbieden. admittete, Da; :daber enzflebeude Urzbeil des Verítandes aber von der Moralites unjerer HÀr macbeu alsdenz allezeit einen | negemu Thaten pflegez man das Gewiffen zu nennen. Jyllogififchen Scblufi , nemiic b welcbe Thaz fo oder fo befchaffen ifü, oder micht; die ii rechz , oder unrecbr. Nunu aber. ift diefe oder. jeue Thaz fo befchaffeu , oder yiori qui* nicht. Darum ift fie vechz oder unrecht. ——2 IHeil feruer der Verflaud ,meun er s fifiuntur, übel gebrauchz und augervobuet wird , in Irtbümer verleirez werden kamn ; fo konm es aucb gefcheben , daf) das Urzbeil , wvelches swir ueber die Moraliter unferer Thbarem aum prt- T Petendl fallen , unrichtig ift. — Daber bei mau. das Gemiffen in das vicbtige nnd irrende Gemiffen ein. i (6) no- IX. f- hioc iplam uoö Wti(]- Sed nimis forfan diu hefimus in his levioribus, iis nequaquam immora- majoff cum turi, fi ab aliis ex inflituto omnia tractata meminiffemus. | Szpe etiam ea, LiD&US agque quz leviora funt , minus tamen exercitatos perplexos reddere folent. Pro- gredimur jam ad quzxfüonem: an & quz tribuenda fit erranti confcien- uidem cof . enim detuf; tix vis obligandi? Nemo nec brevius nec magïs perfpicue hanc quzflio- nem refolvit B, Rorsrremo noflro, ui in Thematibus L. L. C. L ;dumrquüque 'oftquam fundamenti loco thefin pofuerat $. XX. : Confrientia vim obli- andi habet nom ex fe , fed ex lege, quam dithitat , cujus praeco eff, entüm. (p. Il b poftmodum $. XXII. pronunciat : Conftientia erromea negative obligare 41 dicitur , h. e. non quidem ad faciendum , quod ea di&litat , fed tamen ad 4 g fecinoo n2 if Mdfa omittendum contrarium. In eandem fententiam abit B. HocusmE T. n ggbi exerit at T£eRvVs(2), & alii viri do&ti paffim. gen(tus Ib Colle (a) Iu Colleg. Pufféudorff- Exerc. II. $9. 27. not. b. pag. 83, — Alii dicunt, com fcientiam , non quidem obligare , fed tamen ligare. üþ "ET MW'*'*;" X í jjgioré € Í 0a uamvis vero hzc fatis PoiI;nt .e. clara iis, quibus & ärgumentum nfi a M» & artis terpini familiares funt; .tamen haud erit fuperfluum, aliquam Q B a illis [] 12 v D 3llis addere illufirationem & vel maxime etiam , quo iífla afferta nitantur [/7/ fundamento, fignificare. — Ofnnis nimirum obligatio determinata & de- [7 Soli itaque finita ad aliquid agendum vcl omittendum eft effectus legis. patet, confcientiz FOZ« legi proprie vis obligandi ineffe poteft, ex quo ipfo 3 noflre actum ; prafcindendo à lege, quam applicat, nullam producere £ obligationem , quod nifi ita effet, fuo quis acta legen: fibi daret, obli- da cum tamen omnium confenfu nemo fibi legem p gationemque imponeret , ferre aut fe ipfum obligare dicatur. Quodfi itaque confcientiz vis obli- tll 4101 andi tribueretur propria , ipfa etiam legis nomine venire deberet, in 1u li quam fententiam incidit Pu r 1PPvs àLrwsoncm,qui confcientian, 3) revulam actionum fubalternam vocat, idque fpeciofis omnino argumen- u tisadftruere conatur (a). Sed licet facile demus, legem vim fuam obli- fi gandi non nifi mediante confcientia, ipfiusque quafi miniflerio interceden- L te, exerere poffe, quapropter & vis obligandi, uti principaliter & origi- 7/7€ilJ Vk cy** dit, narie in legislatore, infirumentaliter vero feu notionalit in lege , ita 01 miniflerialiter, tefle eodem B. Rogsrrmo ib. C. IT. Th. X., in con- Ícientia effe.dicitur: tamen ex hoc ipfo etiam patet, conícientiam legis 1tio fin rafionem , quz obligationemn pariat, non habere, neque vim obligandi exerere,, nifi quousque & quatenus legis verus prxco eft ,. & minifteriali- () n ter obligationem aliunde proficifcentem animo promulgat. Cumprimum f enim ut lex, quantumvis fubalterna , confideratur, & ipfa obligationem n Can producit , illud abfurdum inde confequitur,, ut cafu, quo errat confcien- yiru tia circa rem lege przceptam vel vetitam, homo . ad contradictoria obli- lu gari, & ex obligatione etiam agens tamen peccare dicendus fit; quod tani ipfum LiwsoRgcHIVvs admifit, (b) & admittere etiam debuit. — Cate- UWQ rum non negamus , excufari adhuc poife fententiam Limborchianam , cum WO Àv vir docliffimus, uti confcientiam legem tantum fubalternam- dixit, ita.& 5 obligationis vocabulum nequaquam rigorofo fenfu fumfiffe videatur. Mul- feqi to certe mminori cum circumfpeäione pronunciavit , & in errorem abripi fe Cu; paffus eft Cel. Pera& vs Agr waAnDT, Profeffor Gryphswaldenfis, cu- hij; reumentationes, licet Geometrarum in morem concatenatz comparee- 1 jus a D7 ant, á acili tamen 'nc;got'io-dil:uuntur (c) Ei*au,g € o (2) In 'Theol. Chriftian. L. V. C. II. $. 3: quo loco ita vir dodiffimus : Ex- [ bifce liquet , con[cientiam non e[fe a&tiomum noftrartm legem fupremam. féd fubal- & zermam. — Habez euim felegem fuperiorem , à quá zanquam norma . fua dirigitur, divinan. tiempe , frve a fit maruvalis , cordibus bomiuam in[cripta » frue vevelaza. iC e6£& E i& o ME 13 yantut dicer autem divima fupvemia aiomum noflrarum rcgtila fez , mom temen ad obt- guium nos fleere , neque atizo mibus uoffris applicar? pozeft , uf iutercedente con- :&de' feieuzia uoflra , que de leg?s feufa perfuafa, caza fengulis fuis acijouibus applicet. l itaque Lex enimi won coguita ad objequizm . fletiere nequiz ; dv cazemus zauzum jj e&ere clentig porefl , qazemis cognita cfl , ac per conféquens quazents cou[cientia illius cognirio- vlucere aic efdl imbata. Có/igat quidem lex femper , id efl , vim ac ju$ Labet. bomines obli- L d ominis necligenziam fü&lsm fez, ut legiy. -Obii' geudi , anodo clare fez revelaza , licez pev g* care revelaze n0z:3109 20 Lbabe. [2 ET que aäfgue voluntaria bominis culba iguorari l legem monu porefl. Artamen fieri uequit , ur Lomo ad legzs obfequium. fle&azur , sfr qua- is oli- zenus legis cognitionem baber ; quia dex uorma eft puélica d?* generalis, que per get, i normam cujusque fpecialem ejus a&iouibus accommodari debet. Solez id egregie Jentian, illufivari exemplo nenfure puélice , quam magiftrazs conflituiz , qua zamen. ue- 30 fua menfurare potefL ; fed requivitur , u umusquisque privatam Lbabear men- rgumm- - Juram; ad publicam adcommodatam , qua domi fue utatur ; que t publice con- m Oblie formis fiz , re&a eft , [idifformis, prava.. Interim nibil porefl juxta publicam men- - furam metiri , uifi adbibende privazam fuam muenufuram 5 do* quazeuus ea publice ercedet meufme conformis eft , eazemus eziam omnia. vette 3neritur 5 quazenus.dó ea vece- & origi- dir, eazeuus prave meritur. e, a (9) L. e. $. II.. Vbihzc leguntur: JHud aurem flatuendum , licet:obligarus fiz bo- in cor. 2u0. [equi judicium confcientie , eziam errouee , un zamenllums.qui.erroueg cou- m hg fcientie du&um fequizur , 3umuuem e[fe .à peccaza. glr]zgandi allaril- &c) In: differtatione, d. 22. "Mart. 1724 publice defenfa, cui titulus * JDe con- feienzia errauze ejusque obligazioue.. Oppofita eft hzc differtatio , nuper admo- npfmum :dum ad noflras delata manus , fümmo Viro , noítrz quondam Vniverfitatis stionem Cancellario B. PFAFF10, quod ipfum Prefamen nos.docet. .Male habuit conicien- virum do&iffimum hujus in differtatione : de precibus Chrifli pro crucifixori- otia obi- bus fuis., d. 6. Sept. 1746. propugnata, non ex inílituto fed ws iy mugodo tantum data affertio , crzcifexores Chrifli sniuus peccaturos f'uiffe , fe ipfum mou fi(; qUOd erucifixiffeut , Jicetz crucifigendum putaffeuz , quam peccariuz , ipfum crucifigeudo ; íOGUe uo de in fequentibus difpiciemus. Hanc fententiam refutaturus Clar. Dn. m , cum HLWAR?D T data:opera.de confcientia-errante ejusque obligatione fcripfit , & inter alia etiam affeverare haud. dubitavit, obligatum efle hominem , ad 1Xit , iïa K fequendum etiam .di&amen confcientiz errantis. Ita enim $. XX. pag. 14.: tur. Mu Cum jamy, inquit, Deus omuibus Loz vinibus per rationem , obligationem impofuiz n abripiie anaximam ad attioncs ut legales , d* $onas cognitar perpezrandas , do* ad. illegales den j5, 0l é» malas. veprefentatas aClioues omiztendas ($. 31 - 15-) d& bomines ex matura anine fue mequidem aV :er agere poffuut ($. 12.& 16.)» fequitur. inde quam prouiffine : bomines quoque maxime obligatos effe , .ad ilar adliones. perageudar € omirtendas , quas per. judicium erroneum uz Jegales 4e àouas, auz u allegales 4o* amalas dererminartar , fibique bac vatioue fub perfuafione veri repra[ensarunt musz E XS. 19.). Affumamus 1odo : Deum uon velle, ur bomiues fecundum . fuzm . judi- j (ii ) «ettitn evvotieum qoraliter ogaut , d» afferendum eff :- ip[ftin -velle, uz aciioucs per- ; d s gt agauz, quas us 108las .* illegales .cognofeuur , dv a illas eousie emitianz , quas T Y utr Lt If ^** c »» uf-.. bonas ac legales fibi repra[enzanz. Dices mn*äm.gu; quoque eft : Deum velle , J ur bhominues , ecundum fumn cogniriones: do* pevfuoftonem , Dei , creatoris. fui , " imperfeé lum qui neque fan&us &f gloriam negligauz , ipfumque uz eus quoddam Jazis i fclt neque juftus cfl , fibi reprajenteuz 5 ut fauaz n i J citatem d9* imperfediones. que- hf)z( ftn rere, d quod miraudum , babirzum peccan di , couwa Deum do fuam propriam cauirere debeant. Quis pozeff bec unquam . cum -effeuzia ftre félicisazem agendi , fibi a Dei omuium per[ectiffrina & cum uatura animic bumane coucilhare ? Suutne bec (i [e tra omnia quam maxime abfurda &* cousradié loria ? /Egue proinde abfurdum dv cón- lu zradiclorium quoque effe debez , afferere , Ioeum 102 velle, ut. bomiaes Jfecundu:n p 2 uUam UHa- Juum. erroueum judicium agauz. — Sunt 1. ue bomines ointiino obligati DEJJ.J é 9* legales , a xiue , ut aclioties etiam fecundum judicium errou. um modo uz bonas vel uz malas & illegales dezerminatas ?* aguitas priori im cafu perféciour quame dilz'gentiffimp, pq/l'eriorz' vero in cal[u eonzra ]?/giant de? omittant quam maxime. Sed , uti diximus , facile omnino hzc diffolvuntur. Quis enim non videt, nullam effe confequentiam , fi ita concluditur : Deus vult, ut quod per ra. tionem legi conforme & bonum judicavinius & tale agnovimus , etiam aga- Ym æ mus, ergo vult quoque, ut quod per finiftrum rationis ufum tale judicamus ligato , t 'imus , pariter quoque agamus ? Neque imajoris roboris eft , quod & agno diylor a in fubfi dium adducitur argumentum fi Deus non vult ; ut homines confci- Íientiay entiam errantem fequantur, confequens eft, ipfum velle, ut contra eam Nulla itidem hzc eft confequentia. Neutrum enim vult Deus neque 105 fecn agant. ut contr a,neque ut fecundum confcientiam errantem agamus , fi hujus error quaquam verfetur circa rem lege przceptam aut vetitam. Sed habemus auctorem COftt ( elyzoxxTónpizoy , cum ftatim $. XXIIL. afferat : Deum velle quam maxime ,. 105- rziffme obligatos effe , uz vatione noftra re&le' utammr , fem- tn confti que quoque quam ce perque vera de a£lionibus moflris earumque legalitare do* . illegaliraze , ftve- bomiate qud ea o* malitia, formemaus judicia erroueaque vero euitemus omnutum maxime. Senfit Dt lr autem ipfe contradictionem , qux inde refultat, quam ut à fe removeat, Utn cor addit in nota huic ipfi $pho adjecta: Poffez quis iude coucludere : Deum itaque do tïva C/ä*[ velle d9* uon velle femul, uz ab bominibus actiones apparenter modo. bouce peragauzur , pareuzer male omitzautur ; d&* boc nibil aliud effe; . quam al iquid repugnans , , vd quod » * contradiclorii quid ia Deo flatuere. Tollenda izaque. à nobis jam. eft bacce petadi apparens contradiétio &* repugnanzia in Deo , d& iuzer. volunzatem divinam. |Con- cedimus quidem : bancce. fecundum noftrum coucipiendi modum diverfam volunta- declaa : tem in Deo vevera locum. iuvenire , utà quoque utramque demonflravimus, aztamen POHE ? conclufienem inde elicitam: acft volunsas Dei. fibi ipfr vepugnarez ,d» conzradicerez , 1 confi nequaguam admitzere d* concedere poffumus , quia im couceffis nullatenus vazionem 100 Inye. Aaber fufficieuzem. MNequaguam enim utraque volunttas divina fub. una eademque L ob[ velarione à nobis eft fpeclan2a , cum altera ad lonze aliud quid refptcit, quam alrera. Quando enim dicimus : Deumn velle ut bemiues aciiones weró d9 im fe bonar do* F. malas peragaut modo d* emiztauz , zunc illa voluutar aviua j efe antecedermter. modo fxr? fieq Voluutas vero Dei, qua vulr uz bomi- babes ad libertasem dv judicium bominum. mes ex judicio erroneo quoque determitiatas acfiounes bonuas d? mala: , lices im f& tta confde &&dienes plaue courrario [c[e babeng tüedo , parrent. & fugiauz ,. jam ad liberzarem POHU.VH fï ^ - et d&« 5 Wi x ) d&* judicium. bominum. cotifequenzer. fefo baber ; a, Ut jam ratiouis ailum d* de- 737" WH.' P zerminazionem [uppouat. Dicunr proiude alii ?llam/ Dei volunzazem antecedentem , trir füi, Bane vero. confequenuzem. Sumzo boc: urramque bauc diciuam volumtarem ad t fndtus a&ones bomitum liberas ve[picere ,. puzamus , uos illam meliori jure abfolutam,. uam parum vero hac di- J2 gvllæ- bauc vero bypotbericam po[fé vocare volumtarem. quyrizn ftin&ione ipíius rei difficultati , quam fenfit auctor, confulatur ; & quam atet ex $. XXIV. fequente quo concedit , p elentia ftrenue propria vineta cedat , witite hes (piget enim plura transfcribere, ) peccare hominem five fecundum five con- o tit- tra confcientiam erfantem agat. Itane peccare poteft, qui fecundum vo- J luntatem Dei , eamque ut auctor ftatuit, moraliter obligatoriam agit? Itane I - Deus fan&iffima fua voluntate id poteft jubere, quod peccaminofum eft? ; l ? lta ler, Abfit ut talis in Deo voluntas, five confequens five hypothetica ; admittatur.. i qua ? HX $. XL jon videt, u um igitur confcientia minifterialiter tantum obligare poffit , dum yl per r tigm api- veram legem recte applicat , ut erranti confcientie nulla infit pofitiva ob- 1 judicsimus ligatio , oppido neceffe eft, Interim tamen , cum in confcienria errante dt qUOd s confti- duplex a&us hominis cogitari poffit , vel ut fecundum vel ut contra con- fcientiam agat, facile quidem adparet , nullam adeffe obligationem,, quae ntra eant jens negue nos fecundum iftud erroneum confcientia: dictamer agere jubeat, fed ne- ifus errot quaquam tamen dici peffe, nos haud effe obligatos, ad non agendum 4uáorem contra confcientiam. — Atque hoc id ipfüm eft , quod negativa obligatio yj//// y Mf in confcientia errante appellari folet ; qua non ad faciendum obligamur, ll s f""' quod ea di&itat , cum alioquin obligaremur ad id , ad quod omitrendum ve boninatt , Senft per legem obligamur , quippe quod contradi&torium eft , fed ad omirten- Pofi- yemoveRF P dum contrarium , hoc eft, ad non agendum contra conícientiam. jl i[aqh'e 9' tiva effet obligatio , fi poneretur ,. fequendum effe dictamen confcientiz, eragd)/!!ü' , vel quod idem eft, íi imponeretur nobis neceffitas moralis eidem obtem- ,gpggïldfif ) perandi. Omnis vero pofitiva obligatio fumul eft negativa , quia dum "T Id i. Q declarat , (ic effe agendum , fimul eriam negat, contrarium licite . fieri j vOnuttt- poffe ; uti quodvis przceptum ftmul. quoque interdi&um continet. | At ji; ttiaml 1n confícientia errante , cum . pofitiva obligatio ob defeé&tum legis locum uridiér» non inveniat, neque tamen contra conícientiam agere liceat, fola negati- 7 , ;'p/;f//f va obligatio adefle dicitur. . Cur vero non licet agere contra conícientiamy d | m At erranter; ? Quid cft, quod hanc obligationem imponat , cum lex non ad- f joni fit, finc qua tamen non datur obligatio ? Clarum quidem eft, quod con- jenrir o tra cónícienrlam rectam agi fine peccato. non poílit, cum in ea obligatio ul ut Wm- pofiiva ex lege quz adeft , manans, negativam, & praceptum , quod lgt hj* ' adeft , l:; yz-emff; 16 - iK o afd;c& , i&erdi&hm quoque involvat. — Sed in conftientía errante þræ*-- d ptaci veta obl ceptum eft nullum, quin potius; ubi etrat circa rem lege precepram vel Contratit vetitam , preceptum adeft contrarium , quo ex legis difpofitione contra confdentiz dictamen agere jubemur , & ad id morali neceflitate adftrin- qui al ablolvent. gimur. Tantum itaque abeffe videtur, ut obligationi negative in con- & lict a fcientia ficerrante locus fit , ut potius pofitiva a d agzendum contta con- c (dentie dictamen admittenda effe- videatur. Sed lci P va res eft. In lege id tantun verfatur, duo fünt, qux diftingui debent , materia. ipfius, & ejus forma. Eft enim utum fid lex regula a. füpetioti prxfcripta obligans fubditum , ut pro dependentiee peccato. Y fuz ratione a&tiones fuas liberas ad. eandem componat. Duo itaquc re- ac ipfa null lx quiruntur, actionum ad normam conformario, & aniimi intentio h andi. Prius gem viol actionum ad. legem 'compofitione obíequium fuum demonftra lm fale matetia legis dicitur, cui per pofterius demum forma motalis adjicitur, BEidem tat Forma vero dat effe rei & diftingui, — Quum igitur ipfa legis nodio id in- li axkoquc ferat, ut animiin illo, cui ex lege agendum eft, poritima habeatur ratios fulli ompi non poteft non inde fequi,.ut omnis actio, quantumvis quod ad. externa adtinet legis -prafcripto: conveniens ,. ubi animi intentio obíequium prz- p'eceota , Decefatia t ftandi defuerit , mala , & multo magis, ubi deftinato confilio contemtus Cordibis f legislatoris fignificatur , peffima atque ipfi legum quarumvis indoli con- tratia fit reputanda. Omnium itaque legum prima & primaria eft ea, &f ( tl qux jubet , ut ne quis legislatoris auctoritatem contemnat , animumque Qarm zdhi adveríus ip(ius mandata: rcbellenr demonftret; — Quamvis igitur, qui con- tra confcientiam errantem eo., quem füppofuimus caíu , agit, actionem. & bonam : tantum tamen abeft , ut edat , legi materialiter conformem,, bene quoque cgiffe d ici queat , ut potius, dum fibi perfuadet ,' fe veram MOV( 40 Qui l legem violare , excuífo omni officii & obligarionis fen(ü uno quafi actu ati reatu fe obftringat, — Cla- omnes leges. violet , & longe graviffimo. pecc Cgi- Contt rum ex his effe porcft proinde-:. quod ubi res ita fe habet , ut pofuimus, vitcibili illud,quod diximas;legis particulatis precepeam primariz & omnium maxime univer(àlis legis interdicto tollatur, & obligationi ifti extra cafum erronez m, ïta Ut perfuafionis. pofitiva fuüturz negativa eaque longe glravilïima. fubftituatur.. mti()ti 3&1' Qo i f XlI. MM Vi vero ex his conficitur; nunquam fine peccato graviHï'mo*-agi poffe Quat Q contra confcientiam , licet falía etiam perfuafione nixam : ita facile etiam undum eam agatur, ubi actus contrarius intclligitur, peccari quoque fi fec eft H« o I7 t pt- eft prceptus , vel fi fequamur eam , ubi vetirus eft. — Violatur enim fic am vd vera obligatio a lege nobis impofita , nec períüafio noftra erronea , qua contta contrarium agendo legem nos fequi putamus , aut bona animi intentio , vdilrin« qua obfequium legi verz debitum demonftrare ftudemus , a peecato nos ih tote abfolvent. .Bonum namque ex integra caufa, malum ex quolibet defe&tu , 4 COLI* & licet a&io male non fiat, mala tamen eft. — Facile autem apparet, dici In hs id tantum poffe de errore, qui cum circa rem lege preceptam vel vetitam E enim verfatur, tum ita eft comparatus, ut. culpa agentis fit contractus , quorum adentie unum fi defit, obíequium, conícientize di&tamini praftitum , omni prorfus gq!!C ft^ peccato vacat. .Qui enim conícientiz erronee ductum fecutüs agit, quod nulla lege eft vetitum , vel ómittit, quod nulla praceptum eft, nullam le- dlacip , Prüts gem violat, ira ut ipfius actio, licet, quod ex errore fibi perfüadet, nul- adicittt, lam habeat bonitatem moralem ex parte materie , tamen nec fit mala, Eadem ratione, ubi error ; ut loqui folent , in fe & íüa caufà invincibi- jo id ite lis adcoque & inculpabilis eft , cum fundamentum imputationis fic deficiat , yr tado douetaa nulli omnino peccato locus effe poteft. — Sed quod ad primaria juris naturz Xum p precepta, imo & ad ea adtinet, qua in revelatione ut ad. falutem (citu neceffaria traduntur , talis error. omnino non datut , cum & naturz lex Qoter s. cordibus fit inferipta , atque vel obiter ad officii rationes attendenti pateat, Jolt cotie & . fctiptura in exponendis iis , fine quibus quis falvus fieri nequit, fum- marn adhibeat claritatem atque perfpicuitatem, xumamque . qui cot- f. XIII. (ioncm ü idt | Möveri hic etiam folet queftio : utrum gravius peccet, qui contra, f v an qui fecundum conícientiam errantem agit ? Planum eft, hanc quzftio- u quafl nem tantum ad eum conícientix errantis ftatum referri poffe, ubi error 104 t Clä- legi contrarius & imputabilis eft, cum error rei indifferentis, aut qui in- ofütmus» vincibilis eft, nullum plane inducat peccatum. — Neque minus ef clarum, g at quxftionis hujus nullum effe ufüm in regenda noftra ipforummet confcien- jm t tia, ita ut, prout vel ex hac vel ex altera parte peccatum foret minus , a Gubf tutiori aCtionis determinatio peti poffet , cum erranti fua confcientia omni« no videatur recta, quippe quz fpecies eft decidentis confcientiz , nequa- Eadem ratione nec in foro humano ad quam cum dubia confundenda. jo 3gï ? ( dcfiniendo; posnarum gradus hujus quaftionis decifio ullam afferre. potcít facik Cüäm utili- p pitac € 1$ AC o 9 utilitatem , eum hujus generis peccata in foro tantutm divino aliquando tem ad zqua lance fint expendenda , & poenz eorundem deli&i gravitati refpon- concit dentes determinandz atque depoícendz. —Abfit autem quam maxime, ut aliquid fummo omnium judici arrogantius & fümma cum temeritate legem figere Mi eí audeamus , fecundum quam ferat fententiam. . Omnium autem min!me excutienda hac quaftio eft, ut fic difcatur, quid minus malum habendutm pravitate Ímul w fit, eo fine, ut, prout in phyficis mintis malum boni loco reputatur , id. tit , « quod minus judicatur peccatum effe , re&um legitimumque pronuncictur. 'üïPOfO ge Sunt qui iftam regulam a phyficis ad moralia rcferre non verentur, co ma- Qs cum] xime argumento nixi , quod ex jure neceffitatis , ubi ex duobus .malis al- gum exi terutrum . neceffario eft agendum , jus quoque nafcatur, ad id, quod mi- bïque Olr nus malum eft, non tantum impune íed & legitime faciendum. . Atque perios di hzc quidem opinio multis ex recentioribus Philofophis adeo arrifit , ut njy vel for non fine infigni veritatis difpendio in refolvendis graviflimis quaftionibus flum , 8 ea abufi cíle videantur. Sed re&iffime omnino a veteribus Moraliftis mo- à formal nitum fuit graviffime, regulam iftam moralem, qua inter duo mala mi- nus cligendum effe dicitur, tum demum veram effe, quando utrumque ex d: PFOHU - labendany, genere phyfico eft, quod malum judicatur, quum inter duo mala moralia Qyum qu neutrum proríus eligi recte poffit. Neque eft, cur quis dicat; neceflita- male adlic tis lege , qua coactis alterutrum. malorum neceffario eft eligendum , id ORTA egn; quod in fe illegittmum erat , legitimum reddi, — Facile enim damus, rem Iixle Donit ita fe habere , ubi quis nulla fua culpa in hanc agendi neceffitatem inci- dit, & hinc vix dum etiam obíervavimus , poffe hominem conícientiam jus dl inevitabili errore, fi detur, ad judicandum permotam íine omni peccato ür, nlly fequi ; at vero co cafü, de quo nobis fermo eft, quoque error vincibilis P'Aïte æquH | C e & evitabilis ponitur , culpa hominem vacare , atque hinc ex nece(fitate !DUS thgie jus nafci poffe; nemo p;ofc&o dixerit. H tamt feris parib J XIV.' * Üüone tame Guamvis véto fic pateat, patum utilitatis afferre hujus quxftionis in- qud fori, Qmdum « veftigationem & refolutionem, tamen cum & alii viri docti eam haud pror- €Ckmdu m fus intactam reliquerint, & noflro olim Cancellario, B. D. PrArrF10, quod diximus , circa hoc ipfüm argunientum (4) lis fuerit mota, neque COl nobis ficco plane pede hxc quzfítio pratereunda effe videtur. Quodíi au- Dii lg f tem TU ] o K D P [uanäö cem actiones confideramus, qux eduntur, cum quiä vel fecundum errantis vfpot- ne, u confcientiz dictamen, vel contra illud agit : facile apparet , utroque caíu aliquid adeffe , quod peccati gravitatem vel minuere, velaugere videatur. ] Egsrc minimt Mala cít a&io fecundum conícientiam füfcepta , utpote legi contraria ; fed bendun pravitatem ejus minuit animi intentio , qua legi obedire fludemus, cum fimul negligentia agentis , qua confcientiam rectius informare omit- t id, tit, eandem augcat. Mala eft quoque aclio contra eam inftituta , IDostit« utpote generali legum quarumvis indoli contraria , cujus pravitatem actio- , In? malis - nis cum fpeciali lege confenfus minuere, animus vero omne imperii ju- gum excutiens augere omnino videtur. Si fic rem confideramus, utro- 1u0d tüie biaue omnia fatis aequalia haberi poffunt. Si veró fecundum ea, uz fu- Eu perius dicta funt, diflinguimus inter id, quod in morali bonitate actio- mf , at nis velformale, vel. materiale dicitur , & obfervamus , materiale actionis rLioniots folum h , & fine formali confideratum omni moralitate deflitui, hancque lilis mo- | a formali potiffimum pendere, &, hac accedente ad materiale demum ena- n i ; f Íci: pronunciandum omnino videtur, eam actionem altera pejorem effe mmquï a& habendam, quz refpectu habito ad formale actionis legi magis eft contraria. lrniorata Quum autem in eo, qui fecundum confcientiam errantem agit, non for- eecelite male aclionis fed tantum materiale deficiat, & vice vería in iílo, qui um , à contra eandem aclionem inflituit, non uidem materiale fed tamen for- us f male bonitatis defit, & penitus etiam defideretur, imo, quod multo ma. xatem Id jus eft, ipfum pravitatis formale bonitatis materiali per errorem junga- o íciencam tur, nullum certe dubiuma fupereffe poteít, pofitis omnibus ex utraque yni pecio parte zqualibus, multo gravius delinquere eum, qui contra, quam qui o vircibil Íecundum errantem conícientiam agit. Sic quantum in injuriz illatz gra- T dibus metiendis dolus & culpa differunt, hec quoque differunt. Inte- rin tamen fuüerunt, qui licet in genere admiferint, gravius peccari cx- teris paribus contra confcientiam quam fecundum eam agendo, limita- tione tamen opus , & ad ipfum conífcientiz errantis dictamen , prout ali- quid fortius graviusque , vel debilius laxiusque agendum inculcat, refpi- quions 1 «iendum eífe cenfuerunt , priori cafu , gravius fi contra , quam fi " haud ] o* fecundum ,. pofleriori autem gravius fi íecundum , quam Íi contra confcientiam agatur ,' peccari flatuentes ( b ). Alii potius ad eum ani- fott. nequc mi flatum refpiciendum putant, quo homo ex affectuum fuorum impetu Qï . mentisque pravitate in tales errores abripi fe paffus cít , qui primis jufti- [2 C £ 20 d&« o v & honefli notionibus , & luculentiffimis verbi divini mandatis e diametro 09 adverfantur, ita ut leviffimo negotio detegi , & fi mens non lzva effet, hi H deponi poffcnt. 'Tali enim animi flatu, funt, (7) qui dicant , minus Mi quam qui du- eccaturos effe , qui a tam atrocibus deli&is abílineant , cltum confcientiz tam malitiofe depravate fequantur. Quo ipfo fatis q!la oflendunt , de ejus generis hominibus fzrmonem fibi eff2, qui cosfulto fii; & dellinata opera aliquod confcientie fimulacrum tantum fibi finzunt, À dtque fic & fummum legum . contemttim produnt , & , contradictione humano animo familiri, fimul fan&ifluvo confcientiz nomine quafi in p« fubfidium advocato fumimam fuam proterviam obvelantes & aliis & fibi D ipfis imponunt. Hos vero quis non dicat excufatius contra quam fecun- £0 1 dum confcientiam ita errantem acturos ? (äis enim non videt errorem vl hunc ex ignorantia voluntaria , eaque quam maxime aífectata , ortum p traxiffe ? Sed faris de his. dliq hor l (2) Verba Viri Celeberrimi , quibus fuam differtationem oppofuit do&iff. P x» Tdl TRVS ÀHLWARDTYVS, leguntur in diff. De precibus Chrif'á pro erucifi- koribus fuis f'fts. bab. d. 6. 'Seps. 1746. p« i1g.. & ita habent: JZam wveró a ipfo Chrifle potuerant difcere snilites , por uerant de ab ipfrus miraculis , à quibus () s 2 guae Li zaudem didicit Cemturio , ancliusque adeo. informare. con[cieniiot erroneam d Verum efl , non licere d? couzra erroneam confcientiam agere Rom. XIF. 14. Gal. V. tm deii g. . quia qui cenira. illa m agir, vilipeudit legems con;ra quam agere fe purar. Sed nec licet juxta eám ageve , cum 1nelius. 1ü/orimanda , cum. evror. exeurietidus ;'Wl j quam qui couzra con[cieutiam evroneam lu feit, peccetque. fubinde magis , qui juxia , D XOrV2. L / agit. t exeplo bhorusm cruci quer, qui wnmws peccaffeonz wrique , ft T ifexiffent , licez crucifigenaum puta[Jeuz , quam peccarunz , ipfum fye Chrifium non cruc erucifigendo. Facile autem patet, Virum celeb. hic non ex inftituto hoc ar- erro *umentum tractare , & precipuam fui afferti rationem inde defüsznere, quod t tam facile confcientiam fuam rectius informare potuiflent, idque facere ixaï. omiferint, quz negligentia majorem fere lepgum contemtum prodere vi- tU endo declarari potuiffet. Vt verum l!d;( deatur,quam qui contra confcientiam ag fateamur, nos quidem putamus, milites hos parum de confcientiz fuz dicta- ij mine fuiffe folicites, dum Chriftum crucifixerunt , quod ipfe etiam B. PrAF- d&[)t TIvs apnofcit, dum paulo po ftita pergit : Sed vix quidem con|cienriam zam qui, quicquid feécere , ex bruro affétu fecere , gravis bominibus adfcvipferis , &deo , ur ipfum quoque Jus cordibus »mortalium inferipzum oblizeva[]e videantnr. 'l'ales autem fi fupponuntur, quzftio hzc ad ipíorum actionem omnino nom ppoteíft applicari. (äæ 3)1'5, Q *(-ä) (Zorlf.ï E "u — I amegrd (Z) Conf. B. D. J&GER VM itidem Cancellarium quondam noftrum , de Con- ; elit, fiienzia , qui uti ipfe hanc fententiam fuam facit , ita confentientes CoRDy- BpAM, DVRANDVM;GABRIEL. VASQVEZVM, SALAM, MALDERVM, | m MEROLLVM ; adducit , & ita differit: Quanro preceprum eft majus do?* urgenzius, * qui du zanio ejus zransgreffto eff pejor P E. zunc eriz deterius agere coutra coufcieuziam , lo fstis quando preceptim ab ca projofrzum fueriz majus ; zunc. levius , quando . farit xooluto shisnus. uod fic explicatur : Nam fs con[cienria errouea dillizez qibi fub. gravi eccazo , tnenziendum mili effe Hic d* Nunc ad. faluandam vizam Amici , 2unc fa- fiunt, dictione cere coutva con[cieutiam erit peccatum gravius , quam facere fecuudum illam. Num fi in illo cafu non menziar , peccabo tanquam bomicida ; ff vero. mentiar , u in peccasum erit meudacii officiofr. $. autem coufcienria diliret effe laudabile d» 5 is & fibi eo grazum furari, ad dandcm Eleemo[yuam ,. tuc miuus peccabo facieudo coura eon[cieuziam , quia 10 fumndo , peccatum proprie aon counmtro ; juraudo wero m fQC'—m' vere committo. Planum vero eft, fic confcientiam. non fumi qivoce fed equi- errorem v0ct, non pro ea, quz praceptum legis dictitat, & ad actiones applicat, fed , Ortum pro eo judicii a&u , quo citra refpectum ad legem formalem de actionis aliqua bonitateftatuitur. Supponitur etiam , quod fupponi non debebat, hominem utrumque actionis genus inter fe conferre , & neutrum ut plane legitimum confiderare ; quod ubi ponitur: confcientia haud dici poteít er. rans, qui decidentis eft fpecies, fed potius ad dubiam accedet. váif Pe " u ET '(&) Audiamus LiMB o CH!VM de hac ipfa quaftione agentem 77 Teo/. Chr;ff. ; gt L.V. C. 1. $. 14. ubi refpondet : In genere loquendo illius gravius pecca. tiettti tiiflhe tum effe , qui repugnante confciepntia agat , additis rationibus. Sed' addit V,I! 'a' , d deinde: Poreff iguorantia ovzum) babere ex malitia , gravibusque peccatir, que hosiuet coram-L'eo coudemaatiouis ezerua veum couflituunr , etzamft fieri 24f , ;-' exrzz;imdz;s bomincm iggorare fe talibus vitlis imiuerfum , propter fupiuam quaudam ofcizan. j erronm ziam, qua fe animumque fuutn debite nou exploraz : iusevim f£. accurazum f exa- g p euen in[liiuas , facile viria bac in anmo fuo latenzia deprebeudere poljiz. M qrtu , i error ex graviore illa ialitia orzum ducaz ,. dicimius , gravius mulzo peccaztum efje, ittto hoc at* impiam ejusmodi confeieutiam non inftruere , do* juxta ejus dictamen impia. illa fa. tj cunereoqe £a parrare , quam . contra iliius diclamen a fac is adeo enormibus a&ffinere. — Suug euim fatta adeo borrenda , do* uou tautum legi diviue vevelate , fed dv natuvali , ; prodere V adeo diretle repsgnamnzia , at fine smanifcfla snalitia nemo in zali i;uorantia ver[ari V( Vefum Qoffit , dv faéle illa smicuigue proprer [mam arrocinarem mmerito fufreüa effe debeatir, - H [/4 f2 d tigrr » TF ? at ifu fito J * XV»' ^ lr , szmf- p jo? of Queritur tandem, quz fint errantis confcientiz jura? Non licebit no- bis, cum brevitati íludere nos oporteat, hoc argumentum pro materig 3 garxl - w CM» 2 W o 5 amplitudine tractare, . Precipua tamen rei momenta paucis etiam poterunt expediri, maximé cum potiffimz difficultates depurata & re&ius ftabilita terminorum acceptione per fe evanefcant. Caterum hazc qusílio in difpu- tationem precipue venire copit, majoribusque tricis eft implicita inde ab eo tempore, quo PerTnvs BAvrivs, acutiffimi ingenii haud m nas ac fingularis eruditionis Philofophus, data opera evincere ftuduit: Eadem conícientiz errantis, quz recte, effe jura (2). — Quze affertio , licet , quod ex mox dicendis apparebit, nimis generaliter, atque hinc quoque minus accurate fit pofita, tamen à viro doGiffimo nequaquam malo fine propo- fita, neque, quo fenfu ea utitur, à veritate nimium recedere videtur. Ar- gumentatur enim xg7 av*9w7ro adverfus Pontificios difputans, qui Hz- reticorum perfecutionem divina lege przceptam effe contendebant, & often- dere vult, dato hoc omnino fequi, ut idem jus Pontificiorum adverfariis, licet in errore verfari ftatuantur, in ipfos viciffim competat, cum adverfus asl dS L n conícientiam , eamque etiam errantem agere omnino nemini liceat. Quod dum afferendum fibi fumit, & prolixa argumentorum concatenatione con- firmare ftudet, nequaquam quidem eo delabitur, ut penitus neget peccaií ab iis, qui confcientiam hanc in errore ofitam fequmtur, ubi evitari pcterat error; fed id tamen haud zque excu Á andum videtur, quod omni opera id F P EE CM uoque agat, ut probet, in religionis argumento ob fummam examinis : ifficultatem facile erroribus locum dari prorfus invincibiiibus.- Hoc vero Pa r ET refutare, uti facile eft, ita tamen non eft noflri in&ituti.þ (2) .In tra&atu Gallico : Commentaire Philofopbique fuv ces paroles de 7ejiu'C/.:iifl ^ coutrain -les d eutrer ; ou Traité de la Tolerance univer[clle Tom. I. P. 1. Ch. g. féaq- 48- 320. feqq. T. HI. P. III. dans- P averziffomenz , d* T. II. P. IV.. dans la preface . ed. Rorterdam. 1713.. Pertinent huc porro : Nouvelles lerrres au. fujet de la Cririque geuerale. de P biffoire du Calvinifme de Mr. Maimbourg T. I. Ler- ficil zre g. pag. 244. fegq. dm Penféés diverfes à l occafron, de la. Comete d»c.. T. 1I. hd .f. pag.j9e. fegd. Oppofüerunt fe PETRO BAYLIO viri doci pafium, Xus non tamen omnes pari felicitate. Primus, qui calamum adverfus ipfum ftrin- xit, füic PETRVS JVRIZVS in libro: Des Zroits de deux fowverains ett habga shatiere de veligion , la Cou[cience do* le Prince, pour detruire le dogme de P in- T0ra, différence des veligious, d»* de la tolerance univer[elle, etablie daus le commeuzaire horg] philofopbique , in quo in alterum extremum delapfus eft auctor, afferens, non peccare eum , qui contra confcientiam erroneam agit , fibi ipfi' fic , quod Ti 1 u z in aliis libris docue» AYLIVS in przfatione partis 4. obfervat, iisque effe f rat, contradicens. Id vero maxime in fua defen i one urget BAYLIvS, inju- $K o 7 &j injufle fibi imputari, quod ílatuat, nunquam malum effe, quod fecundum DOterunt confeientiz dicamen fiat, quod ut à fe amoliatur ; provocat ad Tomi I. ftabiita paginas 427. 429. 444. 470. in quibus locis revera admittit peccari , fi fe- n dipu- cundum conítientiam errantem agatur, fed femper talem fupponit errorem, vde 2 qui malitjiofe eft contradus , cum reapfe immunem à peccato effe ftatuat eum; qui, üti Cicit, bona fide errat. loteft autem omnino bona etiam fide 1 nà aC errare, cujus error culpa non caret, atque hinc omnino eft imputabilis. Fadem jungimus J v RIZO alios, qui adverfus BAYLIVM infürrexerunt, quo re- tt, qui ferendi funt EL1AS SAVRINVS, cujus liber utrique & BAyrt10 &]Jv- e minus RIAO elt oppofitus, & titulum habet: Reffexions fur les droizs de la. confci- efice, 0 * p on faiz voir la. differeuce eutre. les droits de la con[cieuce eclaivée , d " PïOPO- ceux de la coujcieuce erraute , on refuie le commenzaire pbz'lqþpbique, do* Je livre tur, Ár« intizulé droizs de deux fonveraius , d?* ou marque les juffes borues de la tolevance qii Hz- civile en sazicre de religiou. — Negat vir , cztera acutiffimus , ullum dari juris errorem invincibilem. Pertinet huc porro PHILIFPVS NAV DJEVS cu- &ofa- veríariis jus Refurariou du Commenutaire Pbilofophique Berolini 1718. duobus tomis prodiit, in qua T. l. pag. 54. omnino negat dari conífcientiam errantem, adverius quo nomine iis quoque eft annumerandus, quorurm $. IIT. mentio eft faca. i. Quod Nominandi etiam funt BASNAGE in Trairé de la Confcience, avec de refle- «ions fur le Commeuraire pbilofopbique, & LA PLACETTE in Traisé de la con- one CO Jcieuce, maxime autem omnium quoque filentio non eft pratereundus B. Cancel- tgeid larius nofter D. PFAvFIVs, qui hanc controverfiam füccinde recenfet in Commentavio Tbeolog. ad verba Chrifli, compelle ad inzrandum , fíve. de toleran- 1 pctemï opera ] dis vel non 1olevandis in veligioue diffeutieuzibus , ad difputandum A. 1732. pro- pofito, & in differtatione: de fenfu verborum Paulinorum, quod. ex fide uon eft, examins peccarum eft , À. 31 131. habita, ipfa BAYLII Argumenta pracipua] pag. 12. Hdoc veto & 13. fub examen vocavit, & refutavit. f. XVÍ / IIJIUIF ljæ ) j ] O.f [ duni lt (Eodü vero quaftio inhituitur 2 j at uj quz errantis confcientiz Hnrt jura, T.L lt facile hoc ex iis, qua de ipfius oblieatione funt dicta , decidi poteft. g. TL Ardiffimus enim inter jura & obligationes non poteft non intercedere ne- xus, quum illa non minus ac hz a le d allim; ge pendeant atque relatorum inter fe pfam ftrit habeant rationem. Vti obli 1 j ^ euii m gatio neceffitatem , ita jus facultatem agendi lt moralem dicit, quarum utráq ue ut ex lege fluat neceffe eft , quum omnis TT ?om,,,,;;mirc moralitas formalis ex lege fit derivanda. Vtprimum itaque lex obligatio- nem ad agendum imponit feren* non » concludi neceffario debet, conceffam quoque 'fic, quo effe facultatem moralem agendi id, quod agendum per legem injungitur, pris docl ita TU jo» iaj* * ab E fW o " Stitat, ita ut huic juri in noBis,refpondeat in aliis obligatio , nos in exercitio ju- Xl ris nofiri, feu, quod in profenti obtinet cafu,in obfervatione officii nollri E fi, ( non impediendi. . Quodfi autem jam confcientia recta & erronea inter fe contendantur , clarum omnino efít, cum recta obligationem veram & ft infe quilita poiïtivax n ad agendum exlege imponat, verum etiam fimul conferri jus fecus autem rem fe habere in errante confcientia, quz ob defe- focietal agendi 2 f ? ctum legis, nec obligationem parere, nec jus conferre poteft. . Hoc ita- ue omnino refp ectu non tantum infignis differentia, fed, quod majus quo An has duas confcientix fpecies obfervatur , qua- tiflima | etiam eft , oppofitio inter rum altera jus habet agendi , altera non habet, Vti vero omnmis con- doflis Ícientia recta, quod diximus fuperius, prter obligationem pofitivam, ha- -ïemp' h bet etiam negativam , hoc eft, obligat ád non agendum contra confcien- ocis p n 1 t dictamen, & ifli quidem obligationi jus quoque ineft , cui in aliis re- meceliars fpondet obligatio nos haud cogendi ad faciendum , quod noftrz con- & df Ícientiz dictamini adverfatur: ita pariter ex iis , que fuperius difputata Tis jori ade0 aq funt, clarum cít, confcientiz erranti licet defit obligatio pofitiva , tamen. ineffe hanc negativam , quz haud minus ac in re&a jus progignit , vi £iüs Pugï cujus exigere poffumus ab aliis , ut ne nos cogant ad ali ter agendum, ac Wt dicer animi noflri perfuafio , qua lege divina acliones nofíras regi putamus, qic nos tque fic quidem prafidium adveríus coactionem & a, agere nos jubet. vim aliorum erranti confcientiz cum recta'eft commune, ea ratione, ut conlcient neutra legitime adigi poffit , ad confcientiz decreta per actus ipfias di- fnus , Vdf ctamini contrarios violanda, atque omne ipfius imperium excutiendum, Potius ip hec fola vero prxfidio etiam munita eft, quoad actus fuos fecundum cele(lif conícientiam fufcipiendos, ita ut illi ab aliis legitime impediri nequeant. Qbmatos 26* öï I $. XVH - ïlündi 'pr; V Tümvis [ Neque hzc differentia .nullius cenfenda eft effe momenti, Quando ibus in diffentientes in religione quaftio Utda fla enim de magiümtu ipüusqüe jur infütuitur , facile intelligitur , ipfum illud difcrimen quam imaxime eífe attendendum. Qlodü enim daretur, conícientie erranti eadem compe- tere jura, qux rectz, fequeretur omnino, id quod BAv 1.1vs etiam pro- bare intendit, tolerantiam in religione univeríalem admittendam effe, & * Sed ( nontantum neiminem cogi poffe , ad aliter ag endum ac confcientia di- Monem y Gtitat, X o UM 2j fio ji- Xtitat , fed nullius quoque libertatem in profitendis fuis dogmatibus aut ! nollti exercendis actibus religiofïs babitis » quantumvis civili focietati pernicio- ntr fe fis , conflringi aut circumfcribi poffe. (Eis enim nefcit , quam ferax am X fit ingenium humanum errorum portentiffunorum , omnid publicz tran- wti fus quillitatis fundamenta fubvertentium , quod fi tolerandum effet , ipfum b deie- focietatis vinculum diífolveretur , deque ommi imperio actum penitus loc t2 effet ? Non provocabimus ad antiqua exempla , aut etiam recentiora , ) najus quo Anabaptiftarum Monaflerienfium furor referri debet , cum recen- ', qui- tiffima proflent , à Jefuitarum ordine exhibita , qui pro pefülentiffimis js Con- doclrinis , certum reipublicz interitum minantibus , millies profcriptis , am, ha« fempcrque impudcntiori audacia revocatis , tanquam pro aris & onfciet focis pugnant. Hzecine toleranda quis dixerit à Magiftratu , cui fic aliis te- neceffario pereundum effet cum ipfa publica falute ? Nonne fic flatuen- rz con- dum efftt, jura conícientie errantis ipfis confervationis noflrz fan&ifli- ifputata mis juribus effe potiora ? Miramur BaAvrivw, Philofophum cxtera , tamen adeo acutum, non fenfiffe, telum hoc, quo adverfus Pontificios incau- gnit ,M tius pugnavit, ab his adverfus fe multo majori cum vi retorqueri poffé, jui, àc ut dicerent: tu negas hunc ineffe verbis Chrifti fenfum , contendis- yamus, que nos in errore verfari , qui ex illis jus perfequendi hwreticos , vi 5 m & armis , fuppliciis , deducimus . fimul tamen afferis , eadem effe jura jone, u conícientix errantis , quz recte ; five itaque erremus , five non erre- pf l mus , jufta erit noflra perfecutio , ficque vobis nulla fiet injuria , quin jendun potius ipfi debebitis fateri , agere nos ut homines probos laudabiliter,, cundont Ícelefliflimos futuros , fialiter ageremus, imo vero etiam ipfosmet vos oblisatos effe ad hzc omnia fine oppofitione fuflinenda , cum jure fuo queantx ageuti nemo licite refiflere queat. Ita inconfideratus fervor libertati fen- tiendi przfidium quzrens, latiffimam portam aperuit delirantium quo- rumvis licentiz,-jura etiam [acratiffima, fi viribus fuerint fuperiores , falvis etiam juflitie legibus , pedibus'proculeandi. Omnia enim ha ab- (Eandb furda ftante ifla hypothefi non poffunt non admitti, o qüæ [ito ffe yume c ff. XVIII. ; cop" ia po Sed opus haud fuit, ut argumento ab abfurdo defümto hanc opï- l Cüei & nionem profiigaremus , quz per ea , qux íuperius adftruta (ünt,, jam ;lgnïiä 10 fatis Qhtat, 26 $ o " ( fatis fuit evería. .. Applicemus jam ea ad magiftratuum jura in eos , qui in religior s areummento à do o &rinis pu**ol'ice receptis diffentiunt. rum autem eft, uti nulli homini , ita nec fummis Imperantibus, jus effe offe , ad quemcunque & qualitercunque errantem vi cogendum , ut contra conícientizg dictame acra 2 cum erranti etiam conícientix obliga- c:öu tio, quam.negarivam diximus, infit , que ipfa jus erga a lios, hoc vero obligationem i aliis fibi refpondentem , neceffario involvat Cogere v enti tí enim aliquem ad agendum contra coníci am , eft cogere ad peccan- ( dum , quod quomodo fieri poífit fine peccato plane non perfpicitur. ftt Cavebunt itaque fibi Magift ratus Dei reverentes, ne in hujus generis ca- o in eorum. vlolenta tentu fibus pote&ate füa abutantur , quod fxepenumer rcïpuh coércitione fieri folet , qui confcientix caufa vel militiam detreclant, vel entes y juramenta praftare nolunt ; licet non. negemus , aliquando etiam fimula- T05 fer tioni in his locum effe , quz tales homines duplici porna dignos redde- tr lg rct. — Aliter autem omnino de juribus Magiftratuum pronunci'and;um' eft ,. ( ad liberum actionum ex conícientie dictamine fufcipiendarum exerci- Dodis tium refpicitur, cum conícientia errans in his nullo jure gaudeat, adeo- Billatg petere que & nihil obftez, quo minus Principes falutis publice cauía errantibus hoc etiam f exercitio interdicant. Attamen& hic quoque neutiquam ab imperantibus io ftatuendum, & temere de ejusmodi etrotibus deciden- fütes aq pro mero arbitr dum eft, cum facile fic fieri poffit, ut error potius fit p enes ipfos, ne- !üo ma Cum mulo , quaquam vero penes eos , quibus agendi libertate interdicitur. Tnferit enim conícientia fic per errorem erronea declarata fit recla , hxc vero Quod uti obligationem ita & jus habeat, cui in aliis , ne intercedant , obli- gatio refpondere. debet : pal am eft, peccatum eo caíü ab ipfis committi , mbfs Y Y (gr eo gravius füuturum, quo facilius error . evitari poruifïet. Summa i:2que mill, etiam in his circumfpeclione opus erit füummis imperantibus; ut non fine & nifi de erroribus, quibus fe opponunt, eorum- * Tül]] co graviüïmis rationibus, iciant, que nocivis fequelis plane fint convicti, confcientiisaliorum frena in ) & in jura foli Deo refervata involent (2). Non facile autem errabunt , fi folicite examinarint, an errores , de quibus profcribendis confilia in- eunt , reipíai quoque faluti publicz , cujus etiam Íolius gratia imperii poteftate utendum eft, adverfentur, quum nulle omnino leges divinz: H X fed n vel naturales vel. revelata cigl'em: contratig effe poffint. s P 1'10, W (2) On;xli; WA 9 À MT $, qtll . (4) Omnino huc pertinet. prudentifimum Lrvir Hjf. Rom. Dec. IV. L. j. C;?I effatum: INibil in freciem fallacius eff , quam prava religio, ubi Deorum Na- xien pratend zur fceleribus ; fubiz amimum timor , me fraudibus bumanis vin- j lT NIv ffe dicaudis, diviui juvis inmniflum aliquid videamus. m , Wt abliga- oc Nto. | $.. XIX. Cogcre * peccan- Conficitur ex his, caum fummi imperantes nor poffint aliquem .co- riicitur onerts C gere ad agendum contra conícientiam , poffint vero vetare, ne füb ob- violentà tentu coníicientix actiones edantur, aut doclrinz diffeminentur , faluti. rcipublice noxix vifz, penes ipfos quidem non effe facultatem diffenti- lat , vd m f" entes vi ad faniorem mentem revocandi, effe tamen poteflatem, refracta- 9 fedde- rios terris fuis expellendi , imo & in eos ponis animadvertendi , qui con- tra leges in civitate promulgatas agere haud funt veriti, licet libera cum um f facultatibus fuis exeundi facultas ipfis data fuerit. Neque hzc jura Ma- m cid- giftratui, qux nonnullorum fuit fententia, circa eos tantum errores com- t ao stibus hot petere exiftimamus , qui legibus naturalibus adverfantur, fed vel maxime etiam ftatuimus , prohiberi quoque poffe errores adverfus revelatas veri- yerantbus tates admiffos, quippe quibus & Ecclefia & ipfa etiam Civitas ma*gno s deddtt- fuo malo turbari poteft & folet. Interim tazmen id facile largimur , 1'()[05 , W« multo majori hic circumfpectione opus effe , ne injufia. confcientiis vis x Um inferatur, & Magiflratus temere flatuendo gravi fe peccato obftringat. , lac vtto Quod de Atheis & Epicureis quari hic folet, alieno omnino lóco tractari nobis videtur, cum in illis confcientia errans adeffe dici nequeat ; qux non concipitur , nifi Dei ejusque huic mundo providentis notione 'ad- m 'mquc miffa. quam etiam deb Hifíce igitur hominibus nequa i grnod i rui confcientia errat, deberi oflendimus. etur , quod iis , qUuOe . nj XX. A eribunto $. ; conrlü 4 m i afia imF?m ! )eg " duv Video etiam quri ,.quæ fint jura conícientiz errantis refpectu Der, fed ingenue fateor, nifi hoc vocabulum fenfu fumatur admodum impro- qufe ne redz quidem jura, V prio, mne nulla plane concipere mihi, 2 1 ) Qrin» 28 $W ? in Deum non cadit lex, ita nec obligatio in ipfo cogítari poteft, quz ta- men ponenda effet , fi in homine, Dei refps&ta,, jus al iquod vere tale Chriflum partz jura hominibus gratiofc daretur. In regno gratiæ per funt collata, facile etiam ad hominum conícientia m applicanda; fed hzc tractatio non eít hujus loci. Id unicum addimus , cum tam fan&um nobis effe debeat conícientie dicktamen , ipfiusque tanta fit vis & ad dimur, declarandam neceffitas , fidem, qua xternx falutis participes red fummo omnino cuivis annitendum effe ftu dio, ut eam , quantum ficti potelj, adjuvante d ivina gratia per preces ard entiffimas efflagitanda, ab Recte enim confcientisx erroribus liberet , & immunem confervet. nec ab ipüus dictamine vel minimum reeeden- cumprimis fludendum , dum, ut præclare ait CicERO: /n ommi vita fua quemque à retia con- Caterum quo fcientia. transverfum. unguem mon oportei difzedere. appoüte admodum veterum nonnemo animo in errantes efle nos deccat, mifericordia po- definivit : Quicunque , inquiens , à vtero aberraní, iju;, quam odio, digni fun [ Non enim hi vel caplantur , vel labua- tur volentes , fed bomi forftan du&ii cupiditate, etfi alioquin Y gualenzmgue jz'nt f judicio falfi , conceptis opinionibus , pertinacius ligrent. T. ACN T UN. q exy 219 x Ua ab TOE Se p2 R hY -:äfg» i W £ & ^ » N CÉS & j 20 / / *« T E , UNPXS z N R :& p6 -—"Ó E N u Y z2 | , C:. a x Ia — — ( i ^ * AT d NY XX us - vas m EU d a BCl o — Bu Ia Wee m ———————— À - $ g * m VE N N " t . d fen P E L r AA - 5 72 z T n z 2 ov x 2 ", d 3 N W. 5 VE 7É 1 * : i T. W 2 L P A E * r |- - » - ind i Hss asss TIBERCSERIIECEESSSE ERN LE ia ER i m - - 3 i - " d ,i.« um - EL ERE E * - n - — m - — — SÁ z m m o Aimh » 3j g " x « v ^ . J* E 2 * — d wm MX ia - R. i » * s E " RR zi p EU - . z ls we ss d - - À "t z - N z N : Kis. P £ o » * » *s "J ^ A. x E U as As - A N * E * : p - & s 1 * £ x s x s A o - i « E " P dy a t m 4 E s 5 —« s — Is A i RA p d E J x j k S u 3 P as : p * T 23 E E /À .M dr s - * v " P LT E S LUS A EVR rj s [3 g Y5 , - j u i x 3 WeN A " 3 * Mu T 5 ET N- * 3 i. - s - ——ÓÀ " — a oesas ag ii du —— eacd La d as ü RUA —— "- E o n d - E - u M RR iE IRE T piista $* 7« u E u T ANS E us "a I * m " me« n.waw - rhge- R ukgess m - g - ES T - ? — » a : T T E - 3 - W.! - AA : Es hs o 2 E. T - dQ ass X - ss E Ls T - ET Á LL TLT o b - & ij DISSERTATIO MORALIS Mi M o li CONSCIENTIA ERRANTE. B1VSQYSE —,"., VierFarbSelector Standard * - Euroskala Offset r OBLIGA'TIONE ET IVRIBVS , QVAM e DEO CLEMENTER ANNVENTE :ï äi ERESIDE ää CHRISTOPH. FRIDERICO SCHOTT S SS. THEOLOGLE DOCTORE ET PROFESS, EXTRAORD um PHILOS. PRACT. ELOQV. ACPOESEOS PVBL. ORD CONTVBERNII ACADEMICI RECTORE;, ET SCHOLARVM e LATINARVM SVPERIORIS WVRTEMBERGI)E PEÉDAGOGARCHA, * AD CONSEQVENDOS SVMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES a. d. XI. O&obr. cloloccrxir. IN AVDITOR.IO IVRIDICO PVBLICE TVEBVNTVR CHRISTIANVS ERNESTVS. BVRK, Nyffenfis. IOANNES IACOBVS HELFFERICH , Goeppmgenf' $. SERENISSIMI DVCIS STIPENDIARII ET MAGISTERII PHILOSOPHICI CANDIDATI ä TVBING./'/^t IMPRIMEBANT, COTTA & REVS W Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com