KaI600-4641 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Proposita Lipsiae Festo Pentecostes D. XXX. Maii A. N. C. MDCCLXII., 4 Crusius, Christian August Ka I 600 4641 Crusius, Christian August: Commentatio De vera notione pietatis Christianae. (1762). — S. 51—68. — 4. 1762 D Ó—MÀP Ó Ó €€— m — —€—————— ÁÀ———— MH EREERUEBEERI EE URRUR TU —— —— D CHRIST AVG CRVSII COMMENTATIO DE V E RA NOTIONE PIETATIS CHRIQTIANAE SECTIO QVARTA EADEMQVE VLTIMA PROPOSITA LIPSIAE FESTO PENTECOSTES D. XXX MATI A, N.C, CIOIOCCLIXII. Pal 4FEPG acn 26 asb at ts M ^ x 7 ( Zuae de methodo docendi nuper *) diximus, qua Chri&&s in E proponendis fuae perfonae fuique muneris myfteriis apte et vxcelt prudenter vfus eft, vt homines gradatim inftrueret, et ad fe , pertralieret, ea iam:ali quantifper perfequemur , et aliquot obferuationes adiungemus, quas prae fenti fcribendi occafioni tunc refer- quod ad decorum pet- uare cogebamur. . Iraque initium faciamus ab eo, tinet, a Chrifto fuac perfonáe caufa obferuatum. — Scilicet quia Dominus eft, loquitur etiam ad bomines vt Domimus. Quare decet eum illud au- dudv dj Méyo Üpiy, quo &oritatis: pleniffimum , éyà 06 Né*yb od , € antes, quo d d : Oceret m ic é£ucínv Éxov , gj 8X Q percellebantur aufcult Vif 29.. Contra vbi quidquam dixit vel fecit, ói ygeppaseig Matth. quod infra dignitatem vi deri poterat, prozeffatioe quadam et explicatione 5 Velcum s víus eft,:veluti cum difcipülo pedä; Iaüïüït IOXIII, 13' ! At d amicos vocaffet Io, XV,'1 5207 äum,efi,- Ffliu/g; be;, dum in terllä Veruntamen alterum aeque tenen m effe. Serui formam egit, 7 ffatu buriliationis et exinanitiouis verfatu 1 i Filius vnigenitds erat , Patrem fuum: honorabat , illuftraturus ! fumferat, qu publice eius fanditatem. Seruilem. vitam et mortem elegérat , vt recon- us in';pe'trarent, quo ciliati et regen fti peccatores coniundione cum Filio i Inde explicaudum eft, quod Patre fe zinorem confite- filii Dei vocarentur. fur , et ex parte illud quoque, quod ad Patrem omnia refert , eique omnia ftentia, hypoftafes feu perfo- tribuit. Nam quod Suppofita proprie fubfi concipiendäe funt, et Filius nae, in natura diuina certo ordine exiftendi a Patre eft et per Patrem, non contrà, id quidem plus non infert, quam ls quod operationes, Dei huic o rdini congrue cogitari debent, nec perfona- Non efficitur , vt alius- alio qua- rum ordinem fine errore turbare licet. maiorque perfedione, potentia, imm utabilitate , fed litate praeftabilior fit, Fun- vt alterius natura et exiftentia fit ab al tero, et in eo fundata fit. damentum nempe hoc, quod Dei Filium et Spiritum in Deo habere dici- ffedus ad caufam fuam , fed mus, non iftiusmodi eft, qualis eft. relatio e alius generis, quomodo principiatum a principio i n exiftendo pendet, et- iam vbi res prorfus fimultaneae funt. Liceat triangu li exemplo rem illu- quando Trinitatis per picturam ftrare, quo tanquam emblemate vti folent, commonefaciunt. Nam ipfe triangulus, videlicet fi gura tribus lineis clau- OSENIRUS fa, porro tres eiu s anguli, denique area feu fpatium conclufum, continen- tur quidem ea re latione inter fe inuicem, vt lineae angulos determinantes r [*] natura priores fint fxngulis, ättamen nequaqp.am tempore ; fïntqqe gmb vt *) m þprögr. Fei?o Iïafch. p;'pþoiïto. 1; X M L neutiquam vero th caufa adiua et effed us. vt)*.þi*incipium et principiatum, bi concipis trigonum , angulos, aream, fecandum ex his eft Quamobrem v per primum,, tertium vero per p rimum: et fecundum fimul eft, anguli au- fed tria illa in neceffaria tem atque area trigono tánquam fui tribuuntur ; et infolubili trigoni. natura infeparabiliter infunt, nec aliud alio magis ne- ceffarium eft;..quamquam .aliud pendens:ex alio. : Non prorfüs abfimili ratione etiam Suppofita ttía fiue Perfonae, quae funt in'natura Dei incom- . pre henfibili é£in fuó $ehere prorfus vnica, ;poffunt Jübordinatae. dici. Modo fübordinationis vox, fi hac vti lubet,faro fenfu. adhibeatur, non eo, | quo verbum " hoc fubie&dionem vel contingentiam uotat, fed eo modo,. quem etymo logia vocis indicat , fecundum quam Jibordinatio: eft. ea vela- em certo ordrze:excipit , quemadmodum Paulus 1-Cor. XV; tio, qua res r d 28.70 vaoTÀ ccsoOm, fübordinari, etiam de Filio Dei vfurpat. Tam late- enim pàtet vocis et y.l'l'l,()'u','1 ordinem -et con&imtianem./:deügn'ans, vt . non ere,. Regi quidem fubditi opus fit, fabordinare fabie&tionem femper inuolu et Filius fubordinantur , illi car nen-vt fabditi Domino, hic vt Filius Patri. .ext Atque eatenus, quantum ad itendi ordinem er rationem , quidquid eft Sed praeter hanc in Filii Dei, ad Patrem referri debet, cuius ipfe eft Filius. ä em.alia etiam caufa in exinanitione eft, - ordine perfonarum pofitam ration quamobrem.Chriftus omnia ad Patr em refert, cui iam feruiebat, et a. quo Id vero tenerrimis et affedus ple- - glorificationem propediem expectabat. 1 nifïïimiskverbis inimitabili modo Ioh. XVIL 4. 5. expreffum eft. Vniuerfe ink legendis Euangeliis obferuatu iucundur g&, ,quamo)lo | | Cbriffus cum vvuognoque tempefHue et accommodate locurus Jit , proponens, quae a quolibet tum temporis vel maxime capi poterant , vel debebant. Quam accurate ad inftruendum populum comparata fuerit homilia montana, füpra monuimus. In ea vero diferte Chriftum fe non appellauit, quem ta- men fe effe mulieri Samaritanae antea ftatim aperuerat, Io. IV, 26. ni- H mirum. vbi nominis huius abufus.ad feditionem conci tandam :metuendus non erat. Sed compar emus-colloquium cum:Nicodemo Io. IIl. quod in cempus minifterii Chrifti, Hierofolymis primo pafchate, quod incidie«in accidit, cum homilia montana, po ft-complures menfes ad populum in Ga- lilàea di&a, apparebit iuftum difcrimen. Ad Nicodemum enim dicitur ä tanquam ad virüm do&um, fed arguendo malam eius do&rinam, ^ Omnis rantur, attamen de cruce non generis füblimia in fermone Chrifti concent nifi tede dicitur , cuius fcandalum tunc nimis eum-offendiffet, . Interim tó; vt credentibus in eum faluti aeter-. ass fummam rei de Filio Dei coelitus ds 6G2 nae j í B N 1 j 5 LII nae fi£y: vtque typorum Iegls antitypus-fit , vna cum plumms grauxfïïmls doGrinis fufficienter accepit. . Populo autem Galilaeo; quem diu; circiter per mtegrum annum, docuerat, fermonibusque etiam innumeris additismiraculis fidem fecerat, x cum.poft miraculum quinque panium, quibus quinque virorum millia ía- türabantur, non modo maximam partem nihilo melior factus fuiffet, ve- rum etiam accxpxendl faepius: cibi-caufa ConcürrifTet , et trahs mare Iefum infe&tatus effet, huic.inquam populo propofuit quidem Io.' VI. quae nimis ardua videri poflunt. Sed circumftahtiae cogitandae funt, quibus hoc fer- monis argumentum aptiffimum eft. .. Atque etiam hoc perpendx debet, ea re prudeüter effe&um fui(fe, vt.liquido pateret, quinam in Filium Dei vere crederent, et ab eo vitam aeternam . expectarent, eamque ob caufam ia modefti effent, vt ardua imyftería, vbi-a.Chrifto proponebantur, nou propterea abu«,elent, quod- ca-nondum capxebmt, fed clariorem intelli- gentiam in pofterum expedarent , caeterum omnia crederent.vera et falu- tifera effe; quaecunque- Filius Dei dixiffet. Qüamobrem dele&us affe- clarüm Chrifti hoc modo fadus eft.. — Nam melior pars fidelismantit, in- utilis turba diffluxit et feparata eft Id veró:minus mirabitur quisquam, Chriftum priuatim ad Apoftolos, vel felectos difcipulos, aliqua fpecxahus, apemus, expreffius dixiffe, quam ad multitudinem díci poterat. ' Id enim egit, vt illos do&ores inftrueret, quorum ex ore poft afcenfionem Domi- ni redius edocerentur, quotquot tunc humilitate Chrifti offendebantur. Enimuero quoniam talia coplofïus perfequi huius loci non eft, iuua- bit de methodo do&rinae Chrifti in genere adhue fequentia" obíeruare. Qunniía dogimata, fabftantiam religionis conftituentia, a Jef& Cbrz/fo zpfo ifa propofita. funt, vt elariffime et determmnt(f "e dlxerlf, quamquam fortaífe breuiter, vel modo femel atque iterum, aut ad familiares fuos. Pofterius hoc valet de imyfteriis expiationis praecipue, et de fuae perfonae fuique gmuneris fublimi ratione. Nam ii talibus rebus prudentia adhibenda fuit, uianon omnia omines aeque, aut ab initio ftatim ferre potuiffent. At- ué dica illa quidem .a Chrifto, fed ab ipfis Apoftolis tunc nondum fatis intelleda, deinceps per dona Spiritus S. maiori lumine collüftrata -funt , vt non modo memoriae illorum prorfus infigerentur, verum etiam tota ve- ritas, qücte » eNái9sa Io. XVI, 13. h. e. fyftema do&rinae Chrifti in fuo nexu, illis patereté Quo in genere nihil iucundius eft, quam obferuare in epiftolis Apoftolorum , ad.quasnam Chrifti .dictiones eorum -oratio re- fpmm, et quomodo breuiter a. Domino di&a. dilucident, mculcent, et ab omni parte mtuenda animo Mehum proponant, X Praeterea um Präeter?.a in jä(nldhibus Chrifts aliquid fingulave et prüprium incff 2121 deyérvmov, confentiens cum Mofe et Prophetis,. quantum ad rem ipfam; fed fine vlla füfpicione ftudii imitandi. Eftque ita magis admirabile, vti quisque accuratius expenderit, quam 4p/e, q uam gepulariter Dominus de * abditiffimis myfleriis rebusque abfirufirmuis loquatur, vt anthropopathiis qui- dem vtatur, fed fic, vt errare in iudicando nequeas, quid fibi voluerit. Cogitemus modo , vt aliquid exempli caufa ctommemoremus, quomodo Chriftus de anima poft exceffum e corpore fuperttite dixerit, Matth. X, 28. quomodo de ftatu mortuorum, Luc. XVI, 22 fq. quomodo de iudicio; de refurre&ione mortuorum et confummatione feculi, Matth. XXIV, 50. g1, XXV, 31.fq. Qui nunc grauitate et aeternitate poenarum inferna- lium offenduntur, neque tamen fimpliciter empaectae effe volunt, fed ecle- &icam fibi religiortem cudunt, caeterum in theologos inuehuntur ; quod tàm dira minentur ; vtinam perpenderent, quod diriffimae quaeque prae- di&iones de inferno fint ipfius Iefu Chrifti verba, veluti Marc. .IX ; 43 fq: t ; A. Matth. XXV , 41. 46. s dici potäfh quam Chriftus dixit TIo, De aatura. Dei. quomodo preffiu V,24. De rrinitate quid poteft clarius et popularius dictum exoptari, quam . ipfius : Chrifti effatat Si^vrufn-ec breue didum velis, vide Matth. XXVIII, 19: vbi-etiam erium 7/077/7577 mentio diferte hoc exprimit, quod nunc verbo latino nouiter'ad hoc'accommodato perfoas vocamus. Per- fünae: enim, quae recentiori vocis fignificatione dicitur, ex Ebraeo loquendi vfu nomen xefpondet, totque perfozae intelliguntur, quot n0mia adeffe vel - ádfuiffe memorantur, A&. I 15. IV, 12. Apoc. XI, 15. Vel fi Juculentam mauis explicationem, quomodo 7res deitatis perfónae animo concipiendae fint, nempe Deus, idemque Pater Tefu Chriftiy F//us.Dei, denique Spiritus Dei idemque Chrifti Spiritus; fi goras perfnalitasis et propriae fubfiften- p tiae, ( neutiquam tamen feparatae, qualis eorum eft, quae nunc philofophi entia completa nuncupant,) fi ebaratieres Perfonarum, fj exiffendi vationem et ordinem fübfiflentiae , i mutuas in exiftendo et agendo relationes, defi- deras, relege modo; quae Chriftus dixicIo. X- XVIL, — Tam admirabilis verborum dele&us adhibetur, tanta im dicendo et conftruendo' varietas, tam diuerfimoda rerum ab omni veluti parte confidetatio, vt omnis poffibilis irevüegporveso, anteuertatur, Quiequid garriant Sociniani, Ariani, vel alií eius farinae homines, non difficile erit homini probo et cordato e fermo- nibus illis Chrifti aliquod di&um deligere,.quod errori, cuiuscunque ge- neris, non fecus oppofitum eft, ac fi huius reprimendi caufa pofitum foret. dexelatione Patrie ét Filii Io« X, 0. 56. : Vt fpecimen in promt-u -iic, confér XII, L G 3 LIV 4 XII, 45. XIV, 9- 11. XVI, 28. de relation E Patïris etSpiritus-S. Io. XIV ? 16. 26. XV , 26. de Filii et Spiritus S. relatione Io. XV , 26. XVI, 7. 14. de ttibus in natura Dei perfonis complexe Io. XV, 26. XVI, 13-16. de fumma religionis reuelatae et faluificae Io. XVII, ?. Scilicet vt homines 2 o nofcere, vt mundi crea- peécatores faluari queant , non fatis eft, Deum a torem , fed praecife vt Pazrem Jefu Chrifli, quippe quod eft nomen illud a Iefü patefa&tum Io. XVII, 6. Iefum vero vt Legatum illum, olim promif- fum, quo re&e percepto agnofcitur vnus Deus, idemqu sf/erus, aut potius verax, qui promiffa fideliter feruat. uod de diuina dixi natura, videlicet nusquam mapis perfpicue et determinate de illa dici, quam in fermonibus Chrifti, idem afferendüm quoque eft de angelorum natura , fiue bonorum fine malorum., diuerfoque eorum flatu. De Satana- primóorum hominum feductore, :de eius impe- rio, a quo exaltatione Iefu deiiciendus erat;--de machinationibus eius ad« uerfus Iefüm ipfum et aduerfus Ecclefiam, plane:et perfpicue a Chriíto differitur. Vide v. g. Io. VIII, 44. XII, 51. XIV, 30o. XVI. r 1. Cui claritati officere non debet, quod noftro praefertim tempore, quo mali philofophi certatim do&rinam fanam de fpiritibus.oppugnant et peruer- tunt, quidam obícuritates reperiunt in planiffime a Chrifto:dictis. Pro- fe&o nodum in fcirpo quaerunt. Quid inde, fi veritas a Chrifto prolata cum pbilofophorum erroribus et commentis non congruit? Nam a Chri- fto.difcere debemus. Eft mera uere2acis &ig &NNo *yévoe , quando phi- lofophia, h; e. ea cognitio, quae ex animae et corporum fenfibilium natura hauritur, fefe ingerit ad iudicandum de parte vniuerfi incognita, quae aliter quam reuelatione diuina innotefcere non poteft. Stultiflima autem impietas eft,.de liis rebus Filio Dei credere nolle, per quem omnia facta funt. Interpretes-nonnulli, nefcio, fintne ipfimet decepti, an ve- ritatem libere pronuntiare non audeant, tam contortas didorum, práe- fertim de malis fpiritibus, explicationes comminifcuntur, vt, quomodo- cunque Chriftus doceret , artes illorum non effugeret, quibus philologiae aut philofophiae praetextu efliciunt, vt; quae Sophiftis arrideant, Chri- ftus dixifle putetur, et non potius ipfi a Chrifto difcere opus habeant, Is vero, cuius verba peruertunt, atque etiam aliis eripiunt, annon Domi- nus nofter eft, er iudex futurus, quem pudebit, pro fuis agnofcere eos, quos verborum Domini fui inter peruerfos homines puduit? id quod du- dum praedixit Marc. VIIL, 38. Luc. IX, 26. Non definent otiofi-de orizize ma4li difputare, quem locum a Chrifto peccati lglariüimeïïexpoütum- habemus. . Nota eft-caufa, primi hominum externa, [ -4 LV externa, To. VIIL, 44« 've,t. caufa interna primitiua cuiusque peccati, TO qó aolle emendari Yo. YlL, 19. aolle Matth. XXIIL,. 37« et altera confecutiua, quilgeþus a corruptis du- Íq. atque etiam connata hominum «COl'l'uptiO? cunt Io. III, 6. mus, 'qxuaeï de äo; quo venit, confilia Chriftus dixit, Vt fpecialius attínga quamquam e as res pertra &are hic locus non permittit, pauca modo iis in Summa- oeco- memoriam r € uocabimus,' qui Euangelia fedulo legerunt. iam iu-hoc continetur, quod Chriftus homine s nunc. docuit. nomiae Dei Dettm agnofcere et compellare Pa irem , cuius nominis vim vide Io: L, 12. tione fola deducitur. lus illud Deum vocandi Patrem neutiquam a crea monum dicendus foret. Honor-ille Deum Alioquin Deus etiam Pater dae Patrem faum dicendi an magis p ertinet ad.Deiftas, qui Chriftum repu- los ? So/ius- Chrif caufa hominibus diant, quam ad Diabolum et.eius ange &ioni obnoxiis,. tal is cantusque honor ha- peccatoribus, morti et maledi betur, vt ea lege et condition e filii Dei dicantár, fi refipifcant et i. Fi-. lium Dei Vnigenitum credant. Quamobrem etiam Chriftus fe caufam fa- lutis humanae et vnicam adDeum viam , largitorem vitae et omnium bo- fa eius do&rina, norum obtulit, idque primum eft: et; prin " Y ceps in vniuer. H Omuem faluti s fpem a fide in femet fufpen- qua de re di&um eft. fupra. dit, fide vero eiusmodi; cuius obie&um proximüm eft, quod lefus fit m ádhibita. nequaquam Chriftus, Filius Dei, quae cum fide do&rinis moru confundenda eft, quamquam copula ta eft. vtraque. Eandem fidera pofcit, quoties fui confeffionem facit cau fam. falutis, vti Matth. X ,. 33. feque rerum. omnium abnegatione, v. 37. Quare amari vult fuper omnia-et cum homines poenigentes in gratiam recipiendi vbi de propenfioneDei fumma confirmat, v. g. Luc. XVL. prae fupponitur fides in gratiam Dei, quemad- oblata erat, Io. Ilf. . Saepiffime enim modum promiffa et in Chrifto iam inculcauit, fe veniffe in mundum, yt mundo vitam det, vt fit. medicus et fuífci- Saluator hominum, fed. refipifc entium et credentium, et a morte re tatus in hoc ipfo füummam Euanpelii ponit, vt m eius.momine ,praedicetug Luc. XXIV , 47« . rcfipifcentia et remiffio peccatorum, et. boäinib;n fatus x Quantum autem ad modum attinet, quomodo obtiuger Iohannes Baptifta iam eum an- per. Chriflum , fatis de eo fupra dix imus. nuntiauit vt 4g7u Dei , et lefus, cum feftum primum Hierofolymis age- ret, mortem fuam praedixit, tecte tamen, tam publice inimicis Io. IL,. 19. mo lo. IIl 14. Mentibus. ali- quam priuatim aliquantum apertius Nicode ratis Ch riftus ad ipfum popu- quandiu per neceffarias praenotiones praepa üfuræltm effe, quod quomo cgo lum libere dixit, fe vitam pro hoþinibus po * Ed in * ES LVI S me i in Galilaea fa&um fit, fpecimen vide To. VT. qüoniodo in vtefnplo Io. X. mod Quando ad peragendam rem.tandem ventum eft, obferuare expedit, quam diligenter ab omnibus Euangeliftis notatum 'fit, Iefum poft examinatos ad.ty difcipulos fuper prima principali quaeftione, am ip/um aguofcamt Filiumi Dei, iam denuntiaffe inftantem . paffionem et mortem, Hierofolymis fibi Vt n fubeundam, atque fic iter ad vrbem ingreffum effe; eamque mortis füae prae- (cor que didionem in via ter effe fadiam ex inftituto, Md. XVI, 21. XVII, 22. epift XX, 18. quamquam etiam praeterea incidenter Matth. XX, ag. qui Ios bat « cus inprimis notatu dignus eft, quia vix clarior et determinatior optari pl'OP poteft. Acceffit denique in vltima coena pafchali inftitutio S. coenae; quae vbi fcopus paffionis et mortis expiatorius:euidentiffime docetur; et clá- riffime patet, cur Chriftus a Iohanne Agnus Dei vocatus fit,. Dixit enim; mon: mos dari corpus:fuum pro bominibüs , fundi fahgainem' füum pro iisdem 7 re- miffionem peceatorum. infpi Nimis ardua et:críftis ea res erat difeipulis, qui tam horrendi fpedaculi mox -teftes effe debebant. Sed Chriítus eo die coqc tem praeuiis fermonibus diligenter eos praeparauerat, Io. XIII, XIV , et poft vexe coenam vlterius confirmauit Io. XV, XVI, donec folenni precatione, quae. omniüm rerum fublimium a in ca Io. XVII. À Qmirabil ,is complexio -eft, eós-Patri tràderet i* indic éxen Vtinam aliqui vHimos'-h&IS;—'(':t—l;r'i&i' fermones, a Iohanne copiofiffime XVL defcriptos, diligenter potius fcrütarentur, quam quod paucas fchematicas repraefentationes ferie folas in ore habent, exornant philofophicis fub- quan tilitatibus, et facile vltra limites et vltra tertiüm comparationis extendunt, quid et vi aduerfariis vero ea re copiam faciünt ; multo ferocius extra oleas vagandi, jam 1 -quin etiam ex abufu fchematis ét inepta applicatione nouas obie&tiones ontra redemtionis fyftema comminifcendi! Ex his, inquam, fermonibus ratuc omn: myfterium negotii illius, in quo Chriftus cum Patre füo in ea funüione non: verfatus eft, quae verbo e lege defümto expizzio vocatur, plenius intelli- geretur, et per fe quidem, fine inuolucro Íchematico, profundius infpice- princ fumn retur, quam quando aliqui fchema de vadimonio , fatisfa&ione , folutione tem ] debiti, immodica fübtilitate vnice perfequuntur. Quamquam enim fche- mata haec nequaquam improbamus; fed iis in l OcO opportune vtimur, pum tione non tamen fola aut nimis premenda fünt, ne ad abufüm trahantur. Omnis tur, « enim calis rei illuftratio ad prima tirocinia referenda eft. Reuera munus ex ct Chrifti expiatorium pari modo éft plane fingulare quiddam , ec cum nulla homi re humana prorfus et exade comparandum , quemadmodum perfona eiüs ludei Oedy9gemos in fuo genere vnica et omni modo fingularis eft.- : Quando virtu fchematice de munere Chrifti zro nobis mortui dicendum eft, commodifli- me E ) LVII [ X. me illüd-ficlocutionibus e lege et^a typis rei^ defümtis, quem loquendi am modüm Iohannes Bapt. et Tefus ipfe füo exemplo ofl'endlt. tos Eo, quo traditus eft, die Dominus in verbis inftitutionis S. coenae ad typos legis remifit, fuique corporls oblationem vidtimis , fui fanguinis, " üibi vt noui foederis, pxofuf' ionem primi-foederis fanguini ond XXIV.'8. de- (cont. Ebr. IX,19 fq. tamquam veritatem &mbrae-contradiftinxit. Eam- que rem fao tempore Apoftoli vberius expofuerunt, praefertim Paulus in ,2. lo epiftola ad Ebraeos. Sed haec dixiffe Domino fatis non fuit. Inftrue- -ar? bat enim, qui do&ores mundi futuri erant. .Quare rem ipfam altius et ae; proprie expofuiz, quoad eius tum fieri poterat et ad plene mtelhgenda, la- quae comple&tebatur, partim Spiritum S. aaeebxaroy promlf' it, partim fer- im, monibus poft refurrectionem habitis 1pfe contulit. Dico itaque, hos viti- [ mos Chrifti fermones , quos tamquam Zxpv Iohannes tradidit , diligenter mfpxcxendos effe; fed cur epiftolis apoftolorum COmparandos, in quibus qui die concentrata Tlla fublimis fapientia per partes 'illuftratur, Cauendum au- oft tem eft, ne verba Chrifti per philofophiam aut peregrinam philologiam vexemus, et ad res exiles et vulgares detorqueamus. Sed non licet nunc uae ret in campum illum-2moeniffimum exfpatiari. Sufficiat, prudentibus eum indicaffe. Qualem vero et quam amplam materiam porrigat, iudicent 1. 32. XIV;'1-14. 20-23. 27. XV, 1-9. me exempli caufa ex Io. XIIT XVL 5-r5s.23-28. XVII, 1-5. B. T8- 26. Poteftne infulfius qmd- |Cas ub- qu*am excovitari homme qui merum facit doGorem, et praecepcorem int, qumem mihme operum, lefum Chrxf'cum, qui tamen fe ipfum dixit. vxam et vitam, vnum cum Patre, in cuius nomine orandüm eft, qu1 preces et- 1di, nes íam ipfe exaudit, qui mittit et largitur Spiritum San&um, qui ipfe ope- bus ratur et habitat in credentibus, fuam dat pacem, vitis ln&ar eft; ex qua omnem vitam et fructum habent pii, damnatis omnibus qui in eo, ceu vite, one non manent, per cuius abitum ad Patrem iuftitia paratur, fed Satanas isque elli- 1ce- princeps mundi iudicatur, qui a Patre exiit veniens in mundum, et con- fummato opere demandato ad Patrem redit, qui omnium rerum potefta- one tem habet, in quo Pater glorificatur, quocirca eum totius operis Dei. fco- ;:he- pum effe neceffe eft ; qui tattus tahsque eft, vt vita aeterna ex ea cogni- nur, nnis tione pendcar qua Deus, vt Pater eius, is vt Chriftus, Dei Filius, agnofci- tur, qui fe Patri fan&lücat vt illi homines re, non vmbra, fanüificati fint, 1nus ex cuius amore, quo is a Patre amatur, omnis amor, quo Deus diledos rulla eius homines comple&xtur, deriuandus eft? Ludere credas homines, et inepte ludere in re fanctiffima et maxime feua, qui in do&rina Iefu praecepta indo virtutis raturalis praecxpuum faciunt, nón hoc, quod Filius Dei, omnium diffi- H rerum me LVIII rerum Dominus et fcopus, hominum veto mediator et faluatot , caufa iu- fitiae, remiffionis peccatorum, . fanctitatis, omnium bonorum et vitae aeternae eft.. Quamobrem. vt rem ha&enus pertradatam vno quafi obtuitu infpi- ciamus, age comprehendamus et mente compledamur aliquot di&a, quae eorum fnemoriam , qui fedulo Euangelia legerunt; facile fubibunt, et ex iis doefcriptionem. Cbrifli conficiamus , qualis nempe ex Joüis, Chriftz ipfus verbis colligi potefl , qua percepta fimul intelligitur, quis verus Chriffianus, et quae pietas Chrifliana fit. Iefas Chriftus, quoniam in eo non modo caro, fed potiffimum Spi- ritus, fpedtandus eft Io. VI, 63. eft eiusmodi Dominus, qui a Patre Deo exiit, ec nafcendo in mundum venit Io, XVI, 28. et poft refurredtionem a morte per affümtionem in coelum , recepit gloriam, quam habuit ante Eft autem is ita Vnum cum Patre, | mundum , apud Patrem Io. XVII, 5. vt lefum videns videat Patrem, et Patri fic fubordinandus Filius, vt Pater in eo fit, et-is in Patre, et ipfe loquatur verba Patris, et opera eius Patet oper etur. Competit illi a Patre et cum illo vera et aeterna deitas, quia Spiritum Dei mittit, et hic de eius bonis fumit, .Ex quo intelligitur; quod Filius natura prior eft Spiritu S. fed natura pofterior Patre, non ta- men creatus, quia cum Patre Vnum eft, quemadmodum. nec Spiritus S. creatus eft. « Ipfe Iefus Chriftus dat omnia bona, Io. XIV, r 3. 14. et ipfe omnipraefens eft, Matth. XVIIL 20.. XXVIIL 20«—-Venitautem in mun- dum, vt humanae falutis reparator et effe&or , fed fub fidei viuae condi- tione. Eaque in re eiusmodi negotium habuit,, vt ipfi moriendum effet propter remiffionem peccatorum noftrorum, tanquam qui fe fan&ificauit 'Patri pro hominibus, vitamque pro illis pofuit vt Ajrgoy, qua quidem re homines eius proprii. fiunt, et princeps mundi a principatu fuo deiicitur Idem Iefus Chriftus mundum iudicabit, et omnes mor- Jo. XIl, 51. 32. tuos refufcitabit Io. V, 2 8. Per eum Pater ita glorificatur, vt huic, quae in Ie(u fit, glorificationi omnia reliqua fubordinata fint Io. XIII, 51. 32. XIV, 13. XV, 8. XVIL 1.21. 24. ltaque tale regnum Dei, in quo con- ftitutus Rex Filius Dei fit, reuera fcopus cft vniuerfi operis diuini. —|Ne- kl ue ifta Chrifti verba ab Apoftolis aliter intellecta fuiffe, inter alía perfpi- cuum € (t ex Col. I, 16. 17. Ephef. I, 1c. III, 9- 11. Per Chriftum iufti- tia hominibus parta eft. ^ Salus et damnatio hominum pro ea relatione, uam ad Iefum Chriftum habent, obtingit. — Saluantur homines tali fide, qua Patrem in nomine Iefü orant, ar&iffime Iefu mente adhaerent, omnía tuim, eius praccepta feruant; et fummum Patris praeceptum in hoc ipfo pofi effe i LIX ve- eíffe fentiunt , quo i*atrem Iefu Chrifti, vt Deüm vnum, eumdemque rum et promiffa dudum fada feruantem , lefum autem vt Aiffiuz illum a Patre, agnofcamus Io, XVII, 5. 8. Quod vbi fit, reuera in eo, vt palmi- tes in vite, multos fructus ferimus, nouique homines reddimur , nulli fer- Uüientes peccato, veritatem agnofcentes et facientes, et in omni bono ope- re perpetuo crefeentes. Atque íic vitam aeternam habemus, ita vt in corporis morte anima nihil mortis experiatur, Io. VIII, 51. deinde vero etiam corpus ín Chrifti gloriofo ad iudicium aduentu a morte liberetur, homoque integer et beatus fimilem cum angelis ftatum, plenamque ad- optionis diuinae fruitionem accipiat Luc. XX, 36. breuiter dentidnem Quae itaque pietas his efficitur caufis, quarum fecimus, quae his propofitis argumentis et incitamentis regitur, quae his fpe&atur effedibus et fru&tus edit, ea demum Chrz/P; 4 qna pietas eít, eaque N Íola vera virtus eft ec fapiéntia. Poffent multo plura de ordine docendi obferuari, quem Dominus fer- uauit. Quorum aliqua breuiflime attingemus. — Primum fatis diu, et per annum ferme, aperta oratione perpetuo vfus eít, cuius exempla vide Io, III - V. et in homilia montaná Matth. V - VIL deinde parabolis frequenter, et ad populum in Galilaea concurrentem aliquandiu iis folis, vfus eft, id quod tres euangeliftae follicite obferuant, ec Marcus tanquam alteram do- &inae Domini periodum difcermit Marc. IV, 1. coll. v. 34. — Praeterea Chriftus non modo dogmata ftri& di&a propofuit, verum etiam prophe- tias de oeconomia regni Dei externa, in quo genere ad difcipulos plerum- que proprie et aperte loquitur, v. g. Matth. XXIV, XXV. ad populum autem per parabolas, v. g. Matth; XIII. Luc. XIX, 11-27. Denique etfi Iefus pro au&toritate dixit, feque dicere poffe vindicauit, ad facram tamen Scripturam, diligentiffime remittit, Nimirum eius implementum a fe prae- ftandum indicauit, et de"eius diuinitate,au&oritate normatiua, et integritate — clare et grauiter teftatus. ell. — Quae omnia mittere in praefentia cogimur, Properamus enim ad quartum momentum , de quo reliquum eft, vt pauca differamus. Promifimus enim (pag. 13.) poít vindicatam veram notionem pietatis Chriftianae e fcriptis Apoftolorum, e libris veteris tefta- menti, et ex ipfis Chrifti fermonibus, etiam obferuare, quomodo vera pietas Chrifiiana , dummodo e facris literis folis hauriatur, easque accurate fe- quatur, cu refae ratiomis placitis bene confentiar , neque vnquam cum iis pughet, at pofitiue quoque conueniat. Quando de confenfa rel/gionis veue. latae cum þlacin's.raiioni: difputa- it; vt abte omnia, cuiusmodi confen- tur,xfedulo monendi funt, qui difputar H fum LX fum vel requirant, vel defiderent, accurate animaduertant. Cosfenfas enim dupliciter intelligi poteft, segatiue vel pofitiue, — Rurfus confenfas pofitiui variae formae et. gradus diuerfi funt. Negatiue quidem omnia confentiunt, quorum neutrum alteri repugnat. Quocirca quoniam veritas nequit fe- cum ipfa pugnare, certum et exploratum effe debet, nihil doceri poífe vero Dei verbo, quod cum veris rationis affertis repugnet, et contra. — At vero " & cauendum eft, ne quid alterutri temere atzribuamus, Quamobrem Chriftianam pietatem diximus cenfendam effe folo Dei verbo, et re&e illo intelledo, videlicet interpretando communibus regulis et ex femet ipfo, comparando locos cum: locis. .. Nihil enim ad noftram quaéftionem pertinent errores et commenta hominum, qui Chriftianum nomen prae fe ferunt, . Pariter, quae rationis placita fint, caute obferuan- dum eft. Ratio enim in ifta difputatione non dicitur vis ea mentis, qua intelligimus, fed ipfa earum rerum fcientia, quae ratione fibi relicta fine Dei verbo cognofci poffunt, ideoque rerum, quae fenfibus fubiecae funt, quaeque ex animae et corporum in fenfus cadentium contemplatione col- ligi queunt. . Quo fit,vt frequenter, quae ratio docet, difficulter a. vanis hominum opinionibus et commentis difcernantur, Etenim philofophiae facies quae fit, quae inde ab vltimo tempore fuerit, neminem latet, Quid enim tam abhorrens a veritate fingi poteft, quod, non-aliqui pro di&tatis rationis ample&antur? Omnium temporum replica memoriam, et reperies, alios atque alios errores pro magna fapientia circumferri confueuiffe. — Et vero errandi periculum etfi a natura hominis nemo feiungit, plerumque ramen fuorum quifque placitorum ita tenax eft, vt honorem, qui rationi habetur, fuis opinionibus priuatiue vindicet. Fitque hoc eo magis, quo coniundior eft vnaquaeque res.cum iis, quae volunt homines vel oderunt. Itaque nulla rationis placita magis mutilantur et peruertuntur, faepeque penitus ignorantur, quam quae ad religionem et ififtitiam pertinent. Sci- licet fic erumpit 79 Qeóvaua 7)& cexec, quod eft x 9ea eic 9sov, neque fe fubiicit legi diuinae, idque ne valet quidem Rom. VIII, 7. Exemplo effe poffunt; qui hodie fcientiam metaphyficam, moralem et logicam malunt ex veterum gentilium fcriptis, quam ex ipfa naturae contemplatione perfi- $ aggre, quod in phyficis et mathematicis fecus fit. In his enim liberius vi- p ' dent, quam tenuia fcientiae folidioris rirocinia nobis reliquerint decantati Sed vt habeant, quod fancitati. et feueritati do- illi elegantiae magiftri. &rinae facrae fpeciofe opponant, mirantur fapientiam gentilium, quae prae- ter disiectas et maricas fententias. de natura Dei, animae, iuftitiae fimilium- que nihil (ani- habec. Laudanmt'*v,e-ærun)þ acute et ingeniofe diéta, qu arrf- uis n "i 4 LXI uis tenuia, et praeferuntur feueritati et a'rï'di-ta.ti veritatis folidioris. .:- Quae veto ex firmis rationis principiis re&ius deducuntur, vix a talibus homini- bus in philofophia admittuntur, quia noua. fint, ex Chriftianorum demum difciplina ad philofophiam temere translata. . In quo genere non fentiünt, quid agant. Nam rationis placita argumentis vnice cenfenda erant. . At- " que in mathefi et phyfica praeter argumentorum firmitatem illi ipfi nibil re- quirunt, néc curant, veteres de his rebus quid fciuerint, quid-nefeiuerint. Quid ergo? Nimirum praetextum quaerunt, vt cum veritatis fpecie abiici- ant; quaé ipfis minime placent, vt religioni aegre faciant, eamque vel re- pudiare poffint, vel dele&tum dogmatum fuo iudicio inüitugre, hec iptegre j obedire cogantur, Iam vero, quod ex hac obferuatione intelligi volumus, hoc e&b, .Nt febtiamus, necefle-effe;^cum his, qui rationem maxime ia&tant eaque glo- riantur, faepe fine frud. difputari, iniqui enim funt, fed apparentem pu- gnam inter rationem et Eudngelium facile expediri , fi prudentem et pro- bum iudicer na&ta fuerit, . Nam vtrinque veritas confclenfit,, faltem gega- fiue, vt neutra repugnet alteri, Alterum genus coufenfat, quem Pofi atiuum. diximus,. in.eo cernitur, iï inter rationis placita et Scripturae dogmata praeter hoc, quod pugna non eft, etiam pofitiua fitconuenientia, .. Idque variis modis contingere poteft, quos enümerare longum eft, quo etiam varietas graduum confenfus pofitiui exiftit. Exempla modo aliqua apponamus. Quozies audito dogmate Seri- pturae excizatur fenfus conféientiae, qui dictitat, hoc vtique lioneftum, di* gnum, aequum efle,. quoties zale iudicium exifttt, tale votutn ciezury Qtinam omnes. ita vitterenz, vtinam-hoc praeffari ab omnibus poffet, zores profedía confenfus vationis et Scripturae pofitiuus percipitur, concrete faltem et obfcu- ro fenfu. Obuius eft hic fenfus; vbi morum praecepta traduntur, nec n attributa Dei moralia. Porro vbi vatio aliquid vel n0t certo docet, attamen verifimiliter, vel geteralius modo et indeterttinate, Scriptura autem fpecialio- ra tradit, eaque confcientiae: diclamini couformia , ibi ruvfus.-pofitiua eff con- Jenfío: — Quorfum illud quoque referendum eft, fi ratio quae(tiones. venti- let, quarum folutio «2 virtutis ffudium vel ad trauguillandum aumum Jiber fatis futuris, mültim eonferret, dummodo certo poflet reperiri, ad has ve- ro quaeftiones Scriptura refpondeat, fi non plene ,^ aliquo tamen modo, animaduertitur fane confeufus pofitiuus.' — Summus autetm pofitiui confenfüs gradus bic foret, fi, quod c[Je aut fatdum effe, Scriptura dicit, id ratio perfpi- ciat. ita effe Vel fieri oportere, etfi avgumentis. forfaa abflrufis abditiique ,' ad quae plerorumque tneditatio deuenire noh /o'leilt. Forfan fic aliquantum ex- ^plana- . * - * LXII planauimus; quod vulgo di fed non con£ra illarn. gitur, dogttata Chriftiana Japra rationem effe, Nunc ad rem propius accedamus, Non fumus ii, qui exiftiment, ng- ceffitatem redemtionis humanae a priori demonftrandam effe, aut modum, quomodo fieri poflit aut debeat, a rationi perfpici et a priori determinari poffe, : Eft haec recentiorum quorundam perfuafio, qui etiam ad tales de- monftratiories conficiendas animum adiunxerunt, easque integris volumini- bus dare conati fünt. ': Quos etfi bono animo'id egiffe nulli dubitemus, de- ceptos tamen effe, indubitatum eft, — Atque lubrico in loco res Chriftiana conftituta foret, fi talibus defenforibus caufa redemtionis eguiffet. Sed huius loci non eft, fophifmata et faltus in concludendo perfequi, quibus vtuntur, Atque poft hominum memoriam certum eft, fyftema redemtionis a nüllo vnquam philofopho gentili-perfpe&um fuiffe, et ne quidem aliquid huic fyftemati imile. *) ^ Euangelium autem; cüm primum praedicaretur, ^ non per tales argutias;- fed longe alio modo fidem fibi fecit. Ifta fides omnium.debet hominum.effe. £am neceffaria putanda eft. Quare nulla—demon&ratiom"s fubtilitas ad .^ Potiora autem; quae.valent ad percipiendum eozfenfum pofitiuum chri- ftiande pietatis cum omni veritate, quae du&u rationis cognofci poteft, bre- uitatis ergo aliquot thefibus compleGamur, quas vberius explicare et con- firmare peritis difficile non eft, ct ex parte nos ipfi alio tempore vindicaui- mus, atque illuc remittere L, B. licebit. Quibus facile plures addi poffe, itidem perfpicuum eft, I. Rationis won eff determinate iudicare de fcopo, ad quem conditum t]f et dirigitur vniuerfam, fDeciatim tellus cum genere bumano, a quo incolitur, ztem de origine flatus verum praefentis, de origine peccati, de morte bominum eiusque caufis et confequemtibus, *) « Omiflis enim omnibus, quae fuper ar- duis hisce quaeftionibus perperam difputata et ftatuta funt, quaeque philo- fophorum potius fomnia et deliria funt, quam rectae rationis placita, cer- tum eft; et a prudentiffimis quibuscunque profe&o dabitur, neceffe effe, vt .xatio humana, quoties ad talia contemplandafe confert, in thefibus quibus- dam admodum generalibus et-indeterminatis fübfiftat, vItra quas fine rerum geftarum vel. gerendarum hiiftoria procedere nequit. . Quis ferret homi- nem, qui regnorum Europae ftatum mente excogitare fufciperet, adhibita fubtilitate metaphyfïca, vel conie&antis ingenii foecunditate, hiftoria yero defti- * Legex;lda omniro eft-hac de re coqmmentatio do&a Celeberr. Gedanen f. Pro- feff. Gorelieb Werasdorfii in der Sammlung einiger Schriften von der Kraft des góttl. Wortes. Lipf. 1760, pag. 241 fq. *") v. programmata de reliquiis gentilifmi in opinionibus de morte, 1756. * LXIII m co- deftitutus, quin etiam fpretà hiftoria?.- Ab indäiduis ét fpeciebus ia gnitis.ad abftra&ta generalia afcendere licet. ^ :Sed a notionibus generalibus ad.reperiendas fpecies et indiuidua fine hiftoria et experientia deuenire non poffumus, exceptis paucis exemplis vbi neceffariae rerum determinationes- a priori profpiciuntur, Minime omnium a priori quisquam .comminifci aufit decreta. voluntatis libera, quaeque ab illis pendent. I.- S;mpliciter uon credibite eff, dart p offe anundum,in quo non fit diuina veuelatia fupernaturalis, neque opinabile-eft, vllam buius smundi periodum verbo diuino caruiffe. ") Cum enim, quae contingenter fünt vel fiunt, camprimis quae liberae Dei vel fpirituum finitorum voluntati fubiecta funt, nulla ne- ceffitate a priori perfpiciantur, attamen fenfuum quoque conítricti limites fint, vt omittam reliquas rationes ; quis, quaefo; Deum tam parum benignum finxerit, qui non creatvras ratione vtentes inftruat, vel qui eas nobiliífima vtiliffimaque cognitionis parte perpetuo carere finat ?. Deiftae hoc loco e- Nihil enim gregie inepti funt, fuorumque placitorum ipfi immemores. tantopere ia&tant, quam benignitatem Dei, quippe quaabutuntur. Sed ri- diculum profe&to eft, Deum infinite benignum flatuere, attamen reuelatio- nem diuinam negare. Talis Deus an liberalior foret eiusmodi hofpite, qualis ne-auariffimus quidem vnquam fuit ,. qui eonuiuis panem. et aquam apponeret, quantum fatis eft, ne fame et fiti enecentur, nec quidquam am- plius, ratus, indignum effe fapiente, plus dare quam prorfus neceffarium fit ? Quamquam vel fic nimium concederemusDeiftis. ^ Nam verbo Dei homi- nibus non modo opus eft ad beatius viuendum, fed eo prorfus indigent ad virtutem, tranquillitatem, felicitatem. III.. Abborret ab omni verifinilitudiney genus. buranura cotificere tamrk Dei ciuitatem et uaturarum intelligentium vniuerfitatem. Si vel maxime, angelos dari, euentis memoriae proditis non conftaret, quod fane fecus eft, portentofa tamen opinatio effet, nullos fpiritus rationales reperiri praeter homines. Nam cui bono condita funt, quae. nec percipiuntur ab homini- bus, nec ab his capi poffunt, praefertim res coeleftes? Neque etiam animas corpore folutas licet coelorum incolas et contemplatores fingere. — Vitiofe Mors naturaliter malum eft, nec anima- enim et per faltum hoc colligitur. rum ftatum poteft beatiorem reddere, fed reddit deteriorem, idque firmif- fimis argumentis confirmari poteft, quae alibi expofuimus. Quae vero Chriftiani de animabus beatis rede fperant, gratiae Chrifti debentur, neuti- tur, quam naturae. ! Quodí ergo náturae intelligentes 'praete; homiínes.dan ea ?) v. pogr. quod vergoDe"ï.in coft. 1755. * lïrui mm'raE humanae efi'emi;k fit; F, Pente- [ LXIV fübie ea pmfe&o pars vmuerf' b 'quae ab hominum fenfibus abdita: et.remotà eft, conft: non magis poteít per phxlofOphxam Íciri; quam ius-publicum et regnorum fit aet terrae hiftoria. Quando zgttur verbum Det legitime probatum-de angelis bo« cuius uis et malis, deque vniuerfa vuria coelefli et coelorum coelo,. quod coelum ter- terna £ium vocatur, *) nos inflvuit, nomn decet mos ,dociles effe, In plebecula qui- IÍncre: dem philofophi id reprehendunt, quando exploratam veritztem.propterea ter D explodunt; quod res. illas fuis.oculis nondum vfurparunt,vel non affequun- Deic turfatis. Enimueró annon in eodem vitio eft illa animi elatio, quando phi- cius e Jofophi, qui putantur, facris literiscredere riolunt, quae dé coclo, deange- fica tr lis, et figillatim de Satana, patefada funt? Dignum philofopho eft; exifti- Ceps « mare, nihil praeterca exiftere, quam quod.hominum oculis vxdetur, vel ex n1S, 1I talibus comprehenditur? Conuenitautem, mumudum intifibilem, quoniam ma- centiu xima e£ pracftantiffrma vaiuerfi pars eft, verum et yyflematutm varietate, ordi- ne et: ferie, anfinite excellere. Nihil itaque, quod de illo Scriptura docet; £uvae nobis incredile videatur, nihil extenuandum aut detorquendum eft. ex1 IV. Natara füb[lautiae diuinae füb vationem bumanam prorfuswon ca- enim dit, Jed neceffe eff ,. eam ab omnibus vebus creatis interna et. abfüluta e[feutia e rub differre, videlicet non fólo gradu differre, fed qualitate. In metapbyfica hoc gatis probamus, quod hoc3oco repeti non opus eft; Iam obferuari exinde vo- quam lumus, quam alienae.et ineptae obiediones 7r/zitaz; a maleuolis opponan- Tlius tur, idque philofophiae fpecie, cui reuera:nihil tam confentaneum eft, quam nubis hoc ipfum, quod fubie&dum Dei aliquid. priuum-et proprium: habet, queni- manif admodum.etiam. diuina facultas Deo prorfus propria et in fuo genere vnica identi eft. Sed facultatem.infinitam in ente primo.ine(le, ratio hum»na demon- ageret ftrat, et ratiocinando colligit, eiusque virtutes et perfectiones docet et di- que L fcernit. . Sunt enim veftigia infinitae Dei facultatis in eius operibus quafi aufap expreffa, et ex effe&tibus ad virtutes et perfe&iones caufae recte concludi- quo p T. Secus.autem eft, quanrum attinet ad fubftantiam feu fubiedum. Ne- modo ceffitatem eius-cognitam habemus, quia in genere conftat, omnem faculta- aliud tatem in fubiecto fubfiftere. .Sed internam et pofiuuam fubie&i naturam ?uuger atque indolem ne in animabus quidem, qüin ne quidem in corporlbus, afz angetu fequimur, neque tamen negamus, fi fobrie cogitamus. - Zdzivzo su/to minus potiffi ereditu dzjjïu/e videatur, quod de fubflantia diutia attributum Trinitatis va- fuo ar tioni incognitum verbo Dei patefaitum efl....Eft enim hoc attributum eius- fempe modi, vt, quomodocunque comparatus fit mundus, nulla illud philofophia fapien innotefcere poiïït. Nam ex operibus plus intelligi nequit, quam quo4 fit ub- audea pofitix *y.v. programmata de coelo per aduentum Chrifti commoto. F Pafch. et Pen- cam d tecoft. m E LXV amen nota eft, fubiedum facultatis i-nfïuime,neutiquamd&erhümtc quale fic. Negatiuet conftat, fubftantiam aerernam, in cuius interna indole ratio ineft, cur neceffarío gnorum fit aeterna; qualitate oportere diffimilem effe fubftantiae cuilibet contingenti, in 'gelis bo« dum. ter- cuius interna indole debet fita effe ratio, cur neceffario fit coptíngens, nec ae- :ula qui- terna efle poffit. "Deo igitur an fus denegabimus nos docendi, qualis fi? Incredibile iudicabimus, Deo competere proprietatem fingularem, quae.prae- ropterea ter Deum nulli rei conueniat? Accedit, quod.fimulatque Trínitas verbe flequun- ndo phi- Dei cognita eft, ipfa theologia naturalis a difficultatibus non exiguis fe feli- cius expediat, ét opportunitates non paucas animaduertat, quas in metaphy- deange- fica tradtatas huc transfcribere nolumus. Eminet inter omnes et facile prin- , exifti- r; vel ex ceps eft, quod fic obieifum amoris aetermum, et proprie quidem diétae diledio- nis, in Deo íntelli "aTA 2H4- gitur, quo fane Deo benigniffimo Wamantiü-ïmoque nihi] de- " centius eft, £, Urdi- a docet; V. Pt primum conftat, quod Deo cft- Filius , quodque is bypoflatica na- ft. zurae ereatae cum ditina vaiame bomo fatfus eff, flatim vationi confentaneum eft 0U Cd- exiftimare , Sedvdgaaroy illim effe Dominum ec fzopum totius operis De;. . ld effentia enim fine dubio poftulat diguitas et infinita praeftantia naturae diuinae. Cum fica hoc € rubo ardente Filius Dei loqueretur ( is vero locutus eft, nam loquens Le- nde vo- gatus Déi dicitur Ex. III, 2.) potuitne in coelis et terra hoc- loquente quid- quam. venerabilius effe ? Similiter iudicemus, quid decens fuerit, curi idem »ponan- t, quam Flius Dei-(Legatus Iehouae et ipfe Iehoua di&us Exod. XV, 19. 24.) fub nubis et ignis fpecie Ifraelitas duceret. —Sed muito inferior eft ifta Filii Dei. , queni- re vnica marifeftatio altera illa , qua naturam intelligentem hypoftatice affumfit, quae identitatis fuppofiti , demon- duplici conftantis natura , fibi confcia effet, et morali t 't et di- ageret; idque ad fümmas res Deoque digaiffimas peragendas., Talis tantus-- que Dominus ipfüm vnoiuerfam infinite poft fe rclinquit diguitate, us quafi eamque qb ncludi- eaufapt, quia Filius Dei eft, Quia igitur amari eum a Deo oporte t eo amore, quo perfonae Trinitatis fe inuicem amant, hoc eft &mpliciter in n. Ne- finito, quo- faculta- modo is non totius operis diuini Dominus et fcopus effet ? -Ad dimus etiam aliud. iaturam Nempe f£- Fzus Dei bypoffatica vuione uaturam finitam Jecum' con- ibus, af« Tungere voluit,etiam boc cum vatioue pofitiue confentit, quod Iiltus bominis quam amgelus e[o imaluit,. Nam maieftatis Dei eft demonflrare füam maieftatem, L0 VILHMUS quo 'atis va- potiffimum referendum eft, vt appareat, €um, a quo et per quem omniía funt, fuo arbitrio liberrimaque fua electione im eius- agere, quidquid agit, eligere tamen femper aliquid, ex quo infinita naturae ofophia eius praeftantia,, benignitas, fanclitas, fapientia atque potentia appareat. Decét igitur Filium Dei, non quod dicere quod fit fub- audeamus, contrarium indecorum fuiffe futurum, fed eatenus, quod. decentia pofitiua percipitur, decet, inquam, Filium Dei, . et Pen- quod ad vniónem hypoftati- cam delegit non angelicam naturam fed humana m, ne quis dignitati angelo- | rum * LXVI . rum honorem illum deberi exiftimet, fed arbitrium Dei Iiberum'þatefïat. Sed heu! quam incomparabile, quam fublime, quam Deo dignum eft confilium, ad quod peragendum Filius Dei fe accinxit, poftquam Filius hominis effe.coepit! Redemtio humani generis magnopere multiplicat varietatem attributa Dei gloriofe manifeftandi Ephef. III, 1. Eadem Chrifto, quatenus homo eft, co- piam fecit fummum virtutis gradum oftendendi, quod folum decus eft illo dignum, ideoque aeternum laudatur Apoc. V,9,12. Denique confilia Satanae modo improuifo irrita funt reddita, et incredibilis Dei potentia fapienter de- monfítrata eft, Ecquis enim de poffibilitate vnionis hypoftaticae Dei cum natu- ra finita, de expiatione peccatorum, de virtute diuina non modo per mentem, fed etiam per affumtum corpus, fefe exferente, cogitare potuiffet, nifi propo- fito Chrifto myfteria illa tanquam ex abyíTo deitatis emerfiffent? VI. Fides teflimonio Dei adbibenda de rebus nec fenfui fabiethis, tec ammo et vatione comprebenfis, ef praecipuum et' per fe. nobiliffiuum officium. Qua de ze in philofophia practica praecipimus. 'ali enim fde indubitata Deo ho- norem tribuimus ipfi debitum, quod fons omnis veritatis Deus fit. Neque et- jam fine tali fide obedientia moralis, aut vlla virtus voluntaria effe poteft. Qui Deo credere nolit, impietatem prodit, quod longe alios fcopos eligat, quam Deo obtemperare Deumque diligere, Sed ftultitiam fimul et vecordiam often- dit, quia non animaduertit; omnem omnino certitudinem, quae in intellectu finito effe poteft, a Dei veracitate proficifci, qui fenfuum et intelleus au&tor eft. Vt taceam, quam turpiter fe det, qui, cum inter homines ignorantiam fuam perpetuo fateatur, Dei agat cenforem. — Exilis profe&o foret fapientia, quam homunciones, et perditi illi quidem corruptique, ignaui etiam, focor- des, illufores, tamen penitus caperent perfpicerentque. Totius vitae humanae /eonfideratio docet, nunc neutiquam cognitionem Dei intuitiuam , fed fidem, illi propofitam effe. — Atque hoc, dum prima durationis noftrae periodus agi- : tur, ita fieri neceffe erat. l à VII. Praecipua fapientiae bominum pars non e[l ea, quam vatione confequimur, et« iam ando non erramus, fed. praeflantif/ma fapientia ea efl , quae fide teflfimunio Dei -adbibita continetur. Nam haec demum cirea tiobilifffma obietfa verfatur , illa occupae tur tirociniis, quae faciunt ad tuendam vitam hanc caducam et 'procurandas ei com- fnoditates, quarum vfus breuis eft, fiepeque periculofus. Praeterea ommis f?pientia, quae fide diuind mititur, . bominibus magis eft. bonori, quia animum bene conflitutum et ad- H efupponit. Etfi enim omnis veri cognitio a Deo ori- fuefattum ind: cat , et iamiam pra ginem ducit, nondum tamen fequitur, vt quaeuis beneficiorum diuinorum poffeffio poffidentibus honori ft. Animaduertendum enim eít, quomodo iis vtantur. Nam 3n ignoratione nulla laus , in abufu nefario etiam fumma turpitudo ineft. lam,quid án fapientia hominum maiori laude dignum fit, expende. Senfibus quidem et 1ntel- le&us fubtilitate vti queunt eciam flagitiofiffimi. E contrario docilitas , qua tefti» firmitas, qua agaitum illud tenemus, smenium diuinum ï:e&e pieque agnofcitur, deinde mentise —— LXVII circumfpe&ta gübematione efficimus, vt in rei veritate mentisque ;exqr&taiione et . uiefcamus, et ext nde amorem Dei, promtitudinem obtemperandi, fpem, prorfus acq gaudium, ala critatem ad re&e iufteque agendum, cun&aque officia libenter explenda, habeamus, et harum virtutum ampliores indies profe&us faciamus, hae, inquam, ani- mi dotes, haec menti s conftitutio et adfuefa&tio, laudem merentur, in his rebus vir- tus omnis fine dubio vertitur. Non potett homini admodum honori effe, quod cum turpibus commune habeat. Qu are non praecipua hominis laus eífe poteft, multa fen- fubtilium vel venuftarum copias perfpe&as ani- fu et memoria colle&a, artiumque ? moque comprehenfas tenere. Nam in atheum quoque ifla cadunt. . Sed Deo cre- itionem, et regni Dei rationem fide affequi, eaque veritate regi, dere,veram Dei cogn . teneri et totum occupari, i ftuc dupliciter et fummopere laudabile eft, cum propter veritatem, quae fola eft magn ifacienda, tum propter cognofcendi modum. Nam Deo honor habetur. Quemadmodum enim edens.et bibens non ideo Deum colit, nec laude dignus eft, quamui $ opipare pafcatur, rametli alimenta ipfa Dei beneficia funt, Deo difpofita eít; fed laudatur, qui vi&um iufte totaque nutritionis oeconomia a quaerit, fümit temperanter, Deoque gratias agit: fic quoque.in cognitione et fcien- intereft, bonisne diuinis quifquam vtatur, an bene. Omnis eruditio tia permaltum humana, quan do cum fide, quae Deo praebetur, coniun&a eft, cedit ramen fidei di- E contrario vbi fine fide eft, res gnitate et praeftantia, neque hoc illi dedecori eft. quidem bona eft, quousque veritatem tra&tat, fed homo bonus non eft, qui beneficio Patet tamen; talem eruditionem modo quan- Dei cum datoris negle&ione vtitur. titates, artes, hiftoriam, linguas, fimiliaque ad huius vitae vfum pertinentia, trattare - poffe. Altiora quaeque verbo diuino carere nequeunt. ! Quapropter opera eft danda, vt ad[ucfcamus, mundum potius fecundum Scri[;tumm Praeuideo, quid di&uri fint, quibus tale difplicet quam [ecund. um rationem concipere, confilium. Neimpe fic peti putant, quod in quaeftione eft. Nam Scripturee S. non concedunt au&ozitatem, quam ei tributam volumus. Sed cur ita fentiant, cogitent. lp fimet quod non credunt , iue infcitiae debeatur, fiue temeritati , obftinationi, vel qui buscunque vitiis; certum eft, nec veritatem verbi diuini his rebus tolli, nec vitia illa Deo placere poffe. ' Itaque adueniet aliquando tempus, quo probrum fuum non amplius palli are poterunt. Deus; quando mundum iudicabit, admiratione vult affici, et afficietur; propter fidei oeconomiam 2 Theff.I, o. — Quae fenfus et ratiocinatio docent, videntur homini dare cognitionem a Deo independentem. Pauci enim, vnde ducatur omnis certitudo, fatis perfpiciunt. Fit igitur, vt fapere fibi videantur prae- ter Deum, eamque independentiam impetu naturae deprauatae affe&ant, Rom. VIII, 4 Theff I,8.9. Dici non potefl, quam graffetur iam 7 . quae reprobis olim crimini erit Iues illa A , et quam tenues eruditionis fru&us relinquat, qui per fubfidiorum copiam . vberrinii effe poffent et deberent , lues, inquam, illa, qua de compage vniuerfi, de praeteritis et futuris, ita philofophantur, vt verbum Dei.in fübfidium neutiquam ad- hibeant, fed ita fibi fapientes, ita fortes videantur, vti profane fentiunt, vel certe in ofane verfantur. Chriftiani quidem fuae caufae nihil ideo metuunt, Etenim opere pr ex verbo Dei exploratum habent, non adeo diuturnam fore hanc amentiae periodum, nec euenire mirantur, quod euenturum effe diuinitus praedi&tum extat.. At erran- tium intereft, non decipi.: i L - VIIIL. Fider Deus a ttobis ita pofcit,vt vel it eam debitis ror;di'tionilm:, attamen gra- datim, largiri et augere, ea lege , vt bomines continuato fludio proficiaut , et cum quolibet cognitionis inizio vel augmento fidelitasem obtemperaudi veritati agnitae t piam precatio- A nen 4 » LXVVHI', wem conisngant; Nihil his dicendis afferimus aliud, quam quod analogiae tcgni na- turae ec totius vitae congruum eft, quam ob caufam illud ad intelligendum pofitiuum confenfüm chriftianae pietatis cum re&a ratione non omittendum eft. Totam natu- ram ita conflitutam videmus, vt homo, quamquam ad omnes artes facultate inftruétus, nihil fine magno ftudio et diuturna exercitatione proficiat. Ex quo intellisitur, vd £wísies , operam voluntariam, Conditorem vniuerfi fibi pro fcopo propofuife, velle- que, vt fpiritus rationis participes ipfimet eligant, bonaque iis deílinata nion fine vo- luntaria diligentia adipifcantur. Sic quilibet fortunae fuae faber. Quamobrem qui in rebus, quibus praefentis vitae felicitas continetur, prudestiam et fludium non at« tulerit, vel qui pedetentim procedere ec principium conftanter tueri noluerit, is ca« ret bonis, quibus reliqui potiuntur, et magnopere fallitur, vbi expeGat, Deum edito miraculo interuenturum . effe, fa&urumque, ne propter malam finium ele&ionem;, propter imprudentiam aut infcitiam, fortunas, valetudinem, ipfamque vitam amittat. Et quamquam fimili prorfüs ratione; qua vtüntur profani, quando contra Euangelium difputant, et falutem aeternam, dummodo fit , omnibus pollicentur, fine difcrimine quidquid de religione vel fciuerint atque obferuauerint, vel neglexerint, etíi, inquam, ari modo acute difputari poffet argumentis metaphyficis , aut potius fophifmatibus, fieri non poffe, vt Deus benignus et fapiens permittat, hominibüs errores nocere; vfu tamen et experientja conftat, quam fallax effet eiusmodi difputandi ratio. Quid- quid fit, cur Deus ita agat, resque ita gerat, nam id explicare huius loci non eft, ne- mini tamen difplicere debet, quando in oeconomia fidei Chriftianae aliquid naturae analogon animaduertit. Nam naturae et'gratiae regnum eiusdem Dei regnum eft. Accidit obftinstione hominum, qua Deo credere detre&ant, vt quaeftiones difficiles veritati euangelii opponant, quafi ante folutas illas hoc certum effe non poffit. Co- gitent , quaefo , easdem quaeftiones, dummodo valeant, non minus valere Óportere adueríus res clariffimas in regno naturae, easque víu et fenfu prorfus certas, Quare hoc de fophifmate admonere debebat, et Duangelium oportet eo credibilius efíe, quo fimilior eft via ec modus procedendi, quem Deus fequitur in conftitüenda et in in- ftauranda natura humana, Subfiftimus iam, quid plura dicere h lc locus non permittir. Neque forfan plu- H ra defiderat fcopus, cuius caufa veram pietatis Chriftianae notionem explicare et vindicare fufcepimus. .. Nam qui aequi funt le&ores et aliquantum exercitati, plura de fuo addent, multaque di&is fimilia iis inter legendum in mentem venienr. . Rur- fus'qui iniqui funt, et fletti nequeunt, ex di&is tamen ariimaduertent, plus pro no« ftra caufa dici poffe et cogitari debere, quam ab ipfis adhuc expenfum cogitatum- que eít. lam quoniam in eo fumus, vt memoriam confummatiffimorum generis humani do&toram, ab exaltato Chriffo per.fuum Spiritum. publice et. miraculofe in« ftru&orum, confüeta et folenni oratione in templo Paulino,/pie concelebremus, uam habebit V. C. M. IOHANNES AVGVSTVS TITTMANN, Gersdorfienfig j Mifnicus, ec audientium fpem de fe fallet, di&urus do&e et facunde de folzzio prorum in rebus adaérfis, quod ex laude Dei et agendis Deo gratiis percipitur, YLUvSTQR1S- BIMOS COMITES; VTRIVSQVE REIPVBLIGAE PROCEKES GRAVISSIMOS, 0mmgsque rertin noivarum Fautores , nec non Generofiffiuos. No« biliffimosque Academiae ciuzs , humaniffime rogamus et imsitamus , yt ad eum audien« dum ipfo Pentecoftes die hora XIT. audita beneuole conuenjant, P. .P. Lipfiae F. Pentecoft. A. N C. C12109CCLX l'ï- D Z 7 Ex OFFI'C'I'NA' LANGEVIWL:H;N:MIA.* D — M —— —— — —— — MÍntqÓMMMM MM ÓQ À — W W ;; Y X D CHRIST AVG CRVSII W COMMENTATIO 19 AE DE ! 8 VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset V L R A 17 g 16 NOTIONE PIETATIS ä - CHRISTIANAE EFHEH lä 15 14 rSECTlO QVARTA EADEMQVB VLTIMA . EH A - PROPOSITA |xs LIPSIAE DEESTYO PENTECOSTES - D. XXX MATI-ASN.—G. CIDIQCCLXII f 7 6 5 ä a ':.- 4 xfg $OL as g HH 3 2 1 a ) Copvriaht 4/1999 YxvMaster GmbH www.vxymaster.com Psgat lo R d rb t la . d