KaI600-4641
author: Crusius, Christian August

Ka I 600

4641

Crusius, Christian August: Commentatio De vera

notione pietatis Christianae. (1762). — S. 51—68. —

4. 1762

D Ó—MÀP Ó Ó €€—

m

— —€—————— ÁÀ———— MH EREERUEBEERI EE URRUR TU —— ——

D CHRIST AVG CRVSII

COMMENTATIO

DE

V

E

RA

NOTIONE PIETATIS

CHRIQTIANAE

SECTIO QVARTA EADEMQVE VLTIMA

PROPOSITA

LIPSIAE FESTO PENTECOSTES

D. XXX MATI A, N.C, CIOIOCCLIXII.

Pal 4FEPG acn 26 asb at ts M

^

x

7

(

Zuae de methodo docendi nuper *) diximus, qua Chri&&s in

E

proponendis fuae perfonae fuique muneris myfteriis apte et

vxcelt

prudenter vfus eft, vt homines gradatim inftrueret, et ad fe

, pertralieret, ea iam:ali

quantifper perfequemur , et aliquot

obferuationes adiungemus, quas prae

fenti fcribendi occafioni tunc refer-

quod ad decorum pet-

uare cogebamur. . Iraque initium faciamus ab eo,

tinet, a Chrifto

fuac perfonáe caufa obferuatum. — Scilicet quia Dominus

eft, loquitur etiam ad bomines vt Domimus.

Quare decet eum illud au-

dudv dj Méyo Üpiy, quo

&oritatis: pleniffimum , éyà 06 Né*yb od ,

€

antes, quo

d d

:

Oceret m

ic é£ucínv Éxov , gj 8X Q

percellebantur aufcult

Vif 29.. Contra vbi quidquam dixit vel fecit,

ói ygeppaseig Matth.

quod infra dignitatem vi

deri poterat, prozeffatioe quadam et explicatione

5

Velcum s

víus eft,:veluti cum difcipülo

pedä; Iaüïüït IOXIII, 13'

!

At d

amicos vocaffet Io, XV,'1 5207

äum,efi,- Ffliu/g; be;, dum in terllä

Veruntamen alterum aeque tenen

m effe.

Serui formam

egit, 7 ffatu buriliationis et exinanitiouis verfatu

1

i Filius vnigenitds erat , Patrem fuum: honorabat , illuftraturus

!

fumferat, qu

publice eius fanditatem.

Seruilem. vitam et mortem elegérat , vt recon-

us in';pe'trarent, quo

ciliati et regen

fti peccatores coniundione cum Filio i

Inde explicaudum eft, quod Patre fe zinorem confite-

filii Dei vocarentur.

fur , et ex parte illud

quoque, quod ad Patrem omnia refert , eique omnia

ftentia, hypoftafes feu perfo-

tribuit. Nam quod Suppofita proprie fubfi

concipiendäe funt, et Filius

nae, in natura diuina certo ordine exiftendi

a Patre eft et per Patrem, non contrà, id quidem plus non infert, quam

ls

quod operationes, Dei huic o

rdini congrue cogitari debent, nec perfona-

Non efficitur , vt alius- alio qua-

rum ordinem fine errore turbare licet.

maiorque perfedione, potentia, imm

utabilitate , fed

litate praeftabilior fit,

Fun-

vt alterius natura et exiftentia fit ab al

tero, et in eo fundata fit.

damentum nempe hoc, quod Dei Filium et

Spiritum in Deo habere dici-

ffedus ad caufam fuam , fed

mus, non iftiusmodi eft, qualis eft. relatio e

alius generis, quomodo principiatum a principio i

n exiftendo pendet, et-

iam vbi res prorfus fimultaneae funt.

Liceat triangu

li exemplo rem illu-

quando Trinitatis per picturam

ftrare, quo tanquam emblemate vti folent,

commonefaciunt. Nam ipfe triangulus, videlicet fi

gura tribus lineis clau-

OSENIRUS

fa, porro tres eiu

s anguli, denique area

feu fpatium conclufum, continen-

tur quidem ea re

latione inter fe inuicem, vt lineae angulos determinantes

r

[*]

natura priores fint fxngulis, ättamen nequaqp.am tempore ;

fïntqqe gmb

vt

*) m þprögr. Fei?o Iïafch. p;'pþoiïto.

1;

X

M

L

neutiquam vero th caufa adiua et effed

us.

vt)*.þi*incipium et principiatum,

bi concipis trigonum , angulos, aream,

fecandum ex his eft

Quamobrem v

per primum,, tertium vero per p

rimum: et fecundum fimul eft, anguli au-

fed tria illa in neceffaria

tem atque area trigono tánquam fui tribuuntur ;

et infolubili trigoni. natura infeparabiliter infunt, nec aliud alio magis ne-

ceffarium eft;..quamquam .aliud pendens:ex alio. : Non prorfüs abfimili

ratione etiam Suppofita ttía fiue Perfonae, quae funt in'natura Dei incom- .

pre

henfibili é£in fuó $ehere prorfus vnica, ;poffunt Jübordinatae. dici.

Modo fübordinationis vox, fi hac vti

lubet,faro fenfu. adhibeatur, non eo,

|

quo verbum

"

hoc fubie&dionem vel contingentiam uotat, fed eo modo,.

quem etymo

logia vocis indicat , fecundum quam Jibordinatio: eft. ea vela-

em certo ordrze:excipit , quemadmodum Paulus 1-Cor. XV;

tio, qua res r

d

28.70 vaoTÀ

ccsoOm, fübordinari, etiam de Filio Dei vfurpat. Tam late-

enim pàtet vocis et

y.l'l'l,()'u','1 ordinem -et con&imtianem./:deügn'ans, vt . non

ere,. Regi quidem fubditi

opus fit, fabordinare fabie&tionem femper inuolu

et Filius fubordinantur , illi car

nen-vt fabditi Domino, hic vt Filius Patri.

.ext

Atque eatenus, quantum ad

itendi ordinem er rationem , quidquid eft

Sed praeter hanc in

Filii Dei, ad Patrem referri debet, cuius ipfe eft Filius.

ä

em.alia etiam caufa in exinanitione eft, -

ordine perfonarum pofitam ration

quamobrem.Chriftus omnia ad Patr

em refert, cui iam feruiebat, et a. quo

Id vero tenerrimis et affedus ple- -

glorificationem propediem expectabat.

1

nifïïimiskverbis inimitabili modo Ioh. XVIL 4. 5. expreffum eft.

Vniuerfe ink legendis Euangeliis obferuatu iucundur g&, ,quamo)lo |

|

Cbriffus cum vvuognoque tempefHue et accommodate locurus Jit , proponens,

quae a quolibet tum temporis vel maxime capi poterant , vel debebant.

Quam accurate ad inftruendum populum comparata fuerit homilia montana,

füpra monuimus. In ea vero diferte Chriftum fe non appellauit, quem ta-

men fe effe mulieri Samaritanae antea ftatim aperuerat, Io. IV, 26. ni-

H

mirum. vbi nominis huius abufus.ad feditionem conci

tandam :metuendus

non erat.

Sed compar

emus-colloquium cum:Nicodemo Io. IIl. quod in

cempus minifterii Chrifti, Hierofolymis

primo pafchate, quod incidie«in

accidit, cum homilia montana, po

ft-complures menfes ad populum in Ga-

lilàea di&a, apparebit iuftum difcrimen.

Ad Nicodemum enim dicitur

ä

tanquam

ad virüm do&um, fed arguendo malam eius do&rinam, ^ Omnis

rantur, attamen de cruce non

generis füblimia in fermone Chrifti concent

nifi tede dicitur , cuius fcandalum tunc nimis eum-offendiffet, . Interim

tó; vt credentibus in eum faluti aeter-.

ass

fummam rei de Filio Dei coelitus ds

6G2

nae

j

í

B

N

1 j

5

LII

nae fi£y: vtque typorum Iegls antitypus-fit , vna cum plumms grauxfïïmls

doGrinis fufficienter accepit.

. Populo autem Galilaeo; quem diu; circiter per mtegrum annum,

docuerat, fermonibusque etiam innumeris additismiraculis fidem fecerat,

x

cum.poft miraculum quinque panium, quibus quinque virorum millia ía-

türabantur, non modo maximam partem nihilo melior factus fuiffet, ve-

rum etiam accxpxendl faepius: cibi-caufa ConcürrifTet , et trahs mare Iefum

infe&tatus effet, huic.inquam populo propofuit quidem Io.' VI. quae nimis

ardua videri poflunt. Sed circumftahtiae cogitandae funt, quibus hoc fer-

monis argumentum aptiffimum eft. .. Atque etiam hoc perpendx debet, ea

re prudeüter effe&um fui(fe, vt.liquido pateret, quinam in Filium Dei

vere crederent, et ab eo vitam aeternam . expectarent, eamque ob caufam

ia modefti effent, vt ardua imyftería, vbi-a.Chrifto proponebantur, nou

propterea abu«,elent, quod- ca-nondum capxebmt, fed clariorem intelli-

gentiam in pofterum expedarent , caeterum omnia crederent.vera et falu-

tifera effe; quaecunque- Filius Dei dixiffet.

Qüamobrem dele&us affe-

clarüm Chrifti hoc modo fadus eft.. — Nam melior pars fidelismantit, in-

utilis turba diffluxit et feparata eft

Id veró:minus mirabitur quisquam,

Chriftum priuatim ad Apoftolos, vel felectos difcipulos, aliqua fpecxahus,

apemus, expreffius dixiffe, quam ad multitudinem díci poterat. ' Id enim

egit, vt illos do&ores inftrueret, quorum ex ore poft afcenfionem Domi-

ni redius edocerentur, quotquot tunc humilitate Chrifti offendebantur.

Enimuero quoniam talia coplofïus perfequi huius loci non eft, iuua-

bit de methodo do&rinae Chrifti in genere adhue fequentia" obíeruare.

Qunniía dogimata, fabftantiam religionis conftituentia, a Jef& Cbrz/fo zpfo ifa

propofita. funt, vt elariffime et determmnt(f "e dlxerlf, quamquam fortaífe

breuiter, vel modo femel atque iterum, aut ad familiares fuos.

Pofterius

hoc valet de imyfteriis expiationis praecipue, et de fuae perfonae fuique

gmuneris fublimi ratione.

Nam ii talibus rebus prudentia adhibenda fuit,

uianon omnia omines aeque, aut ab initio ftatim ferre potuiffent.

At-

ué dica illa quidem .a Chrifto, fed ab ipfis Apoftolis tunc nondum fatis

intelleda, deinceps per dona Spiritus S. maiori lumine collüftrata -funt ,

vt non modo memoriae illorum prorfus infigerentur, verum etiam tota ve-

ritas, qücte » eNái9sa Io. XVI, 13. h. e. fyftema do&rinae Chrifti in fuo

nexu, illis patereté

Quo in genere nihil iucundius eft, quam obferuare

in epiftolis Apoftolorum , ad.quasnam Chrifti .dictiones eorum -oratio re-

fpmm, et quomodo breuiter a. Domino di&a. dilucident, mculcent, et ab

omni parte mtuenda animo Mehum proponant,

X

Praeterea

um

Präeter?.a in jä(nldhibus Chrifts aliquid fingulave et prüprium incff

2121

deyérvmov, confentiens cum Mofe et Prophetis,. quantum ad rem ipfam;

fed fine vlla füfpicione ftudii imitandi. Eftque ita magis admirabile, vti

quisque accuratius expenderit, quam 4p/e, q

uam gepulariter Dominus de

*

abditiffimis myfleriis rebusque abfirufirmuis loquatur, vt anthropopathiis qui-

dem vtatur, fed fic, vt errare in iudicando nequeas, quid fibi voluerit.

Cogitemus modo , vt aliquid exempli caufa ctommemoremus, quomodo

Chriftus de anima poft exceffum e corpore fuperttite dixerit, Matth. X, 28.

quomodo de ftatu mortuorum, Luc. XVI, 22 fq. quomodo de iudicio;

de refurre&ione mortuorum et confummatione feculi, Matth. XXIV, 50.

g1, XXV, 31.fq. Qui nunc grauitate et aeternitate poenarum inferna-

lium offenduntur, neque tamen fimpliciter empaectae effe volunt, fed ecle-

&icam fibi religiortem cudunt, caeterum in theologos inuehuntur ; quod

tàm dira minentur ; vtinam perpenderent, quod diriffimae quaeque prae-

di&iones de inferno fint ipfius Iefu Chrifti verba, veluti Marc. .IX ; 43 fq:

t

;

A.

Matth. XXV , 41. 46.

s dici potäfh quam Chriftus dixit TIo,

De aatura. Dei. quomodo preffiu

V,24. De rrinitate quid poteft clarius et popularius dictum exoptari,

quam . ipfius : Chrifti effatat Si^vrufn-ec breue didum velis, vide Matth.

XXVIII, 19: vbi-etiam erium 7/077/7577 mentio diferte hoc exprimit, quod

nunc verbo latino nouiter'ad hoc'accommodato perfoas vocamus.

Per-

fünae: enim, quae recentiori vocis fignificatione dicitur, ex Ebraeo loquendi

vfu nomen xefpondet, totque perfozae intelliguntur, quot n0mia adeffe vel

- ádfuiffe memorantur, A&. I 15. IV, 12. Apoc. XI, 15. Vel fi Juculentam

mauis explicationem, quomodo 7res deitatis perfónae animo concipiendae

fint, nempe Deus, idemque Pater Tefu Chriftiy F//us.Dei, denique Spiritus

Dei idemque Chrifti Spiritus; fi goras perfnalitasis et propriae fubfiften-

p

tiae, ( neutiquam tamen feparatae, qualis eorum eft, quae nunc philofophi

entia completa nuncupant,) fi ebaratieres Perfonarum, fj exiffendi vationem

et ordinem fübfiflentiae , i mutuas in exiftendo et agendo relationes, defi-

deras, relege modo; quae Chriftus dixicIo. X- XVIL, — Tam admirabilis

verborum dele&us adhibetur, tanta im dicendo et conftruendo' varietas,

tam diuerfimoda rerum ab omni veluti parte confidetatio, vt omnis poffibilis

irevüegporveso, anteuertatur, Quiequid garriant Sociniani, Ariani, vel alií

eius farinae homines, non difficile erit homini probo et cordato e fermo-

nibus illis Chrifti aliquod di&um deligere,.quod errori, cuiuscunque ge-

neris, non fecus oppofitum eft, ac fi huius reprimendi caufa pofitum foret.

dexelatione Patrie ét Filii Io« X, 0. 56.

: Vt fpecimen in promt-u -iic, confér

XII,

L G 3

LIV

4

XII, 45. XIV, 9- 11. XVI, 28. de relation

E Patïris etSpiritus-S. Io. XIV

?

16. 26. XV , 26. de Filii et Spiritus S. relatione Io. XV , 26. XVI, 7. 14.

de ttibus in natura Dei perfonis complexe Io. XV, 26. XVI, 13-16. de

fumma religionis reuelatae et faluificae Io. XVII, ?. Scilicet vt homines

2

o

nofcere, vt mundi crea-

peécatores faluari queant , non fatis eft, Deum a

torem , fed praecife vt Pazrem Jefu Chrifli, quippe quod eft nomen illud

a Iefü patefa&tum Io. XVII, 6. Iefum vero vt Legatum illum, olim promif-

fum, quo re&e percepto agnofcitur vnus Deus, idemqu

sf/erus, aut potius

verax, qui promiffa fideliter feruat.

uod de diuina dixi natura, videlicet nusquam mapis perfpicue et

determinate de illa dici, quam in fermonibus Chrifti, idem afferendüm

quoque eft de angelorum natura , fiue bonorum fine malorum., diuerfoque

eorum flatu.

De Satana- primóorum hominum feductore, :de eius impe-

rio, a quo exaltatione Iefu deiiciendus erat;--de machinationibus eius ad«

uerfus Iefüm ipfum et aduerfus Ecclefiam, plane:et perfpicue a Chriíto

differitur.

Vide v. g. Io. VIII, 44. XII, 51. XIV, 30o. XVI. r 1. Cui

claritati officere non debet, quod noftro praefertim tempore, quo mali

philofophi certatim do&rinam fanam de fpiritibus.oppugnant et peruer-

tunt, quidam obícuritates reperiunt in planiffime a Chrifto:dictis. Pro-

fe&o nodum in fcirpo quaerunt.

Quid inde, fi veritas a Chrifto prolata

cum pbilofophorum erroribus et commentis non congruit? Nam a Chri-

fto.difcere debemus. Eft mera uere2acis &ig &NNo *yévoe , quando phi-

lofophia, h; e. ea cognitio, quae ex animae et corporum fenfibilium

natura hauritur, fefe ingerit ad iudicandum de parte vniuerfi incognita,

quae aliter quam reuelatione diuina innotefcere non poteft. Stultiflima

autem impietas eft,.de liis rebus Filio Dei credere nolle, per quem omnia

facta funt.

Interpretes-nonnulli, nefcio, fintne ipfimet decepti, an ve-

ritatem libere pronuntiare non audeant, tam contortas didorum, práe-

fertim de malis fpiritibus, explicationes comminifcuntur, vt, quomodo-

cunque Chriftus doceret , artes illorum non effugeret, quibus philologiae

aut philofophiae praetextu efliciunt, vt; quae Sophiftis arrideant, Chri-

ftus dixifle putetur, et non potius ipfi a Chrifto difcere opus habeant,

Is vero, cuius verba peruertunt, atque etiam aliis eripiunt, annon Domi-

nus nofter eft, er iudex futurus, quem pudebit, pro fuis agnofcere eos,

quos verborum Domini fui inter peruerfos homines puduit? id quod du-

dum praedixit Marc. VIIL, 38. Luc. IX, 26.

Non definent otiofi-de orizize ma4li difputare, quem locum a Chrifto

peccati

lglariüimeïïexpoütum- habemus. . Nota eft-caufa, primi hominum

externa,

[

-4

LV

externa, To. VIIL, 44«

've,t. caufa interna primitiua cuiusque peccati, TO

qó aolle emendari Yo. YlL, 19.

aolle Matth. XXIIL,. 37« et altera confecutiua,

quilgeþus a corruptis du-

Íq. atque etiam connata hominum «COl'l'uptiO?

cunt Io. III, 6.

mus, 'qxuaeï de äo; quo venit, confilia Chriftus dixit,

Vt fpecialius attínga

quamquam e

as res pertra

&are hic locus non permittit, pauca modo iis in

Summa- oeco-

memoriam r

€

uocabimus,' qui Euangelia fedulo legerunt.

iam iu-hoc continetur, quod Chriftus homine

s nunc. docuit.

nomiae Dei

Dettm agnofcere et compellare Pa

irem , cuius nominis vim vide Io: L, 12.

tione fola deducitur.

lus illud Deum vocandi Patrem neutiquam a crea

monum dicendus foret. Honor-ille Deum

Alioquin Deus etiam Pater dae

Patrem faum dicendi an magis p

ertinet ad.Deiftas, qui Chriftum repu-

los ? So/ius- Chrif caufa hominibus

diant, quam ad Diabolum et.eius ange

&ioni obnoxiis,. tal

is cantusque honor ha-

peccatoribus, morti et maledi

betur, vt ea lege et condition

e filii Dei dicantár, fi refipifcant et i. Fi-.

lium Dei Vnigenitum credant.

Quamobrem etiam Chriftus fe caufam fa-

lutis humanae et vnicam adDeum viam , largitorem

vitae et omnium bo-

fa eius do&rina,

norum obtulit, idque primum eft: et; prin

"

Y

ceps in vniuer.

H

Omuem faluti

s fpem a fide in femet fufpen-

qua de re di&um eft. fupra.

dit, fide vero eiusmodi; cuius

obie&um proximüm eft, quod lefus fit

m ádhibita. nequaquam

Chriftus, Filius Dei, quae cum fide do&rinis moru

confundenda eft, quamquam copula

ta eft. vtraque.

Eandem fidera pofcit,

quoties fui confeffionem facit

cau

fam. falutis, vti Matth. X ,. 33. feque

rerum. omnium abnegatione, v. 37. Quare

amari vult fuper omnia-et cum

homines poenigentes in gratiam recipiendi

vbi de propenfioneDei fumma

confirmat, v. g. Luc. XVL. prae

fupponitur fides in gratiam Dei, quemad-

oblata erat, Io. Ilf. . Saepiffime enim

modum promiffa et in Chrifto iam

inculcauit, fe veniffe in mundum,

yt mundo vitam det, vt fit. medicus et

fuífci-

Saluator hominum, fed. refipifc

entium et credentium, et a morte re

tatus in hoc ipfo füummam Euanpelii

ponit, vt m eius.momine ,praedicetug

Luc. XXIV , 47«

.

rcfipifcentia et remiffio peccatorum,

et. boäinib;n fatus

x

Quantum autem ad modum attinet,

quomodo obtiuger

Iohannes Baptifta iam eum an-

per. Chriflum , fatis de eo fupra dix

imus.

nuntiauit vt 4g7u Dei , et lefus,

cum feftum primum Hierofolymis age-

ret, mortem fuam praedixit, tecte tamen,

tam publice inimicis Io. IL,. 19.

mo lo. IIl 14. Mentibus. ali-

quam priuatim aliquantum apertius Nicode

ratis Ch

riftus ad ipfum popu-

quandiu per neceffarias praenotiones praepa

üfuræltm effe, quod quomo

cgo

lum libere dixit, fe vitam pro hoþinibus po

*

Ed

in

*

ES

LVI

S

me i

in Galilaea fa&um fit, fpecimen vide To. VT. qüoniodo in vtefnplo Io. X.

mod

Quando ad peragendam rem.tandem ventum eft, obferuare expedit, quam

diligenter ab omnibus Euangeliftis notatum 'fit, Iefum poft examinatos

ad.ty

difcipulos fuper prima principali quaeftione, am ip/um aguofcamt Filiumi

Dei, iam denuntiaffe inftantem . paffionem et mortem, Hierofolymis fibi

Vt n

fubeundam, atque fic iter ad vrbem ingreffum effe; eamque mortis füae prae-

(cor

que

didionem in via ter effe fadiam ex inftituto, Md. XVI, 21. XVII, 22.

epift

XX, 18. quamquam etiam praeterea incidenter Matth. XX, ag. qui Ios

bat «

cus inprimis notatu dignus eft, quia vix clarior et determinatior optari

pl'OP

poteft. Acceffit denique in vltima coena pafchali inftitutio S. coenae;

quae

vbi fcopus paffionis et mortis expiatorius:euidentiffime docetur; et clá-

riffime patet, cur Chriftus a Iohanne Agnus Dei vocatus fit,. Dixit enim;

mon:

mos

dari corpus:fuum pro bominibüs , fundi fahgainem' füum pro iisdem 7 re-

miffionem peceatorum.

infpi

Nimis ardua et:críftis ea res erat difeipulis, qui

tam horrendi fpedaculi mox -teftes effe debebant.

Sed Chriítus eo die

coqc

tem

praeuiis fermonibus diligenter eos praeparauerat, Io. XIII, XIV , et poft

vexe

coenam vlterius confirmauit Io. XV, XVI, donec folenni precatione, quae.

omniüm rerum fublimium a

in ca

Io. XVII.

À

Qmirabil

,is complexio -eft, eós-Patri tràderet

i*

indic

éxen

Vtinam aliqui vHimos'-h&IS;—'(':t—l;r'i&i' fermones, a Iohanne copiofiffime

XVL

defcriptos, diligenter potius fcrütarentur, quam quod paucas fchematicas

repraefentationes ferie folas in ore habent, exornant philofophicis fub-

quan

tilitatibus, et facile vltra limites et vltra tertiüm comparationis extendunt,

quid

et vi

aduerfariis vero ea re copiam faciünt ; multo ferocius extra oleas vagandi,

jam 1

-quin etiam ex abufu fchematis ét inepta applicatione nouas obie&tiones

ontra redemtionis fyftema comminifcendi! Ex his, inquam, fermonibus

ratuc

omn:

myfterium negotii illius, in quo Chriftus cum Patre füo in ea funüione

non:

verfatus eft, quae verbo e lege defümto expizzio vocatur, plenius intelli-

geretur, et per fe quidem, fine inuolucro Íchematico, profundius infpice-

princ

fumn

retur, quam quando aliqui fchema de vadimonio , fatisfa&ione , folutione

tem ]

debiti, immodica fübtilitate vnice perfequuntur.

Quamquam enim fche-

mata haec nequaquam improbamus; fed iis in l

OcO opportune vtimur,

pum

tione

non tamen fola aut nimis premenda fünt, ne ad abufüm trahantur.

Omnis

tur, «

enim calis rei illuftratio ad prima tirocinia referenda eft. Reuera munus

ex ct

Chrifti expiatorium pari modo éft plane fingulare quiddam , ec cum nulla

homi

re humana prorfus et exade comparandum , quemadmodum perfona eiüs

ludei

Oedy9gemos in fuo genere vnica et omni modo fingularis eft.- : Quando

virtu

fchematice de munere Chrifti zro nobis mortui dicendum eft, commodifli-

me

E

)

LVII

[

X.

me illüd-ficlocutionibus e lege et^a typis rei^ defümtis, quem loquendi

am

modüm Iohannes Bapt. et Tefus ipfe füo exemplo ofl'endlt.

tos

Eo, quo traditus eft, die Dominus in verbis inftitutionis S. coenae

ad typos legis remifit, fuique corporls oblationem vidtimis , fui fanguinis,

"

üibi

vt noui foederis, pxofuf' ionem primi-foederis fanguini ond XXIV.'8.

de-

(cont. Ebr. IX,19 fq.

tamquam veritatem &mbrae-contradiftinxit. Eam-

que rem fao tempore Apoftoli vberius expofuerunt, praefertim Paulus in

,2.

lo

epiftola ad Ebraeos.

Sed haec dixiffe Domino fatis non fuit.

Inftrue-

-ar?

bat enim, qui do&ores mundi futuri erant.

.Quare rem ipfam altius et

ae;

proprie expofuiz,

quoad eius tum fieri poterat et ad plene mtelhgenda,

la-

quae comple&tebatur, partim Spiritum S. aaeebxaroy promlf' it, partim fer-

im,

monibus poft refurrectionem habitis 1pfe contulit.

Dico itaque, hos viti-

[

mos Chrifti fermones , quos tamquam Zxpv Iohannes tradidit , diligenter

mfpxcxendos effe; fed cur epiftolis apoftolorum COmparandos, in quibus

qui

die

concentrata Tlla fublimis fapientia per partes 'illuftratur,

Cauendum au-

oft

tem eft, ne verba Chrifti per philofophiam aut peregrinam philologiam

vexemus, et ad res exiles et vulgares detorqueamus. Sed non licet nunc

uae

ret

in campum illum-2moeniffimum exfpatiari.

Sufficiat, prudentibus eum

indicaffe.

Qualem vero et quam amplam materiam porrigat, iudicent

1. 32. XIV;'1-14. 20-23. 27. XV, 1-9.

me

exempli caufa ex Io. XIIT

XVL 5-r5s.23-28. XVII, 1-5. B. T8- 26.

Poteftne infulfius qmd-

|Cas

ub-

qu*am excovitari homme qui merum facit doGorem, et praecepcorem

int,

qumem mihme operum, lefum Chrxf'cum, qui tamen fe ipfum dixit. vxam

et vitam, vnum cum Patre, in cuius nomine orandüm eft, qu1 preces et-

1di,

nes

íam ipfe exaudit, qui mittit et largitur Spiritum San&um, qui ipfe ope-

bus

ratur et habitat in credentibus, fuam dat pacem, vitis ln&ar eft; ex qua

omnem vitam et fructum habent pii, damnatis omnibus qui in eo, ceu vite,

one

non manent, per cuius abitum ad Patrem iuftitia paratur, fed Satanas isque

elli-

1ce-

princeps mundi iudicatur, qui a Patre exiit veniens in mundum, et con-

fummato opere demandato ad Patrem redit, qui omnium rerum potefta-

one

tem habet, in quo Pater glorificatur, quocirca eum totius operis Dei. fco-

;:he-

pum effe neceffe eft ; qui tattus tahsque eft, vt vita aeterna ex ea cogni-

nur,

nnis

tione pendcar qua Deus, vt Pater eius, is vt Chriftus, Dei Filius, agnofci-

tur, qui fe Patri fan&lücat vt illi homines re, non vmbra, fanüificati fint,

1nus

ex cuius amore, quo is a Patre amatur, omnis amor, quo Deus diledos

rulla

eius

homines comple&xtur, deriuandus eft? Ludere credas homines, et inepte

ludere in re fanctiffima et maxime feua, qui in do&rina Iefu praecepta

indo

virtutis raturalis praecxpuum faciunt, nón hoc, quod Filius Dei, omnium

diffi-

H

rerum

me

LVIII

rerum Dominus et fcopus, hominum veto mediator et faluatot , caufa iu-

fitiae, remiffionis peccatorum, . fanctitatis, omnium bonorum et vitae

aeternae eft..

Quamobrem. vt rem ha&enus pertradatam vno quafi obtuitu infpi-

ciamus, age comprehendamus et mente compledamur aliquot di&a, quae

eorum fnemoriam , qui fedulo Euangelia legerunt; facile fubibunt, et ex

iis doefcriptionem. Cbrifli conficiamus , qualis nempe ex Joüis, Chriftz ipfus

verbis colligi potefl , qua percepta fimul intelligitur, quis verus Chriffianus,

et quae pietas Chrifliana fit.

Iefas Chriftus, quoniam in eo non modo caro, fed potiffimum Spi-

ritus, fpedtandus eft Io. VI, 63. eft eiusmodi Dominus, qui a Patre Deo

exiit, ec nafcendo in mundum venit Io, XVI, 28. et poft refurredtionem

a morte per affümtionem in coelum , recepit gloriam, quam habuit ante

Eft autem is ita Vnum cum Patre,

|

mundum , apud Patrem Io. XVII, 5.

vt lefum videns videat Patrem, et Patri fic fubordinandus Filius, vt Pater

in eo fit, et-is in Patre, et ipfe loquatur verba Patris, et opera eius Patet

oper etur.

Competit illi a Patre et cum illo vera et aeterna deitas, quia

Spiritum Dei mittit, et hic de eius bonis fumit, .Ex quo intelligitur;

quod Filius natura prior eft Spiritu S. fed natura pofterior Patre, non ta-

men creatus, quia cum Patre Vnum eft, quemadmodum. nec Spiritus S.

creatus eft. « Ipfe Iefus Chriftus dat omnia bona, Io. XIV, r 3. 14. et ipfe

omnipraefens eft, Matth. XVIIL 20.. XXVIIL 20«—-Venitautem in mun-

dum, vt humanae falutis reparator et effe&or , fed fub fidei viuae condi-

tione. Eaque in re eiusmodi negotium habuit,, vt ipfi moriendum effet

propter remiffionem peccatorum noftrorum, tanquam qui fe fan&ificauit

'Patri pro hominibus, vitamque pro illis pofuit vt Ajrgoy, qua quidem re

homines eius proprii. fiunt, et princeps mundi a principatu fuo deiicitur

Idem Iefus Chriftus mundum iudicabit, et omnes mor-

Jo. XIl, 51. 32.

tuos refufcitabit Io. V, 2 8.

Per eum Pater ita glorificatur, vt huic, quae

in Ie(u fit, glorificationi omnia reliqua fubordinata fint Io. XIII, 51. 32.

XIV, 13. XV, 8. XVIL 1.21. 24. ltaque tale regnum Dei, in quo con-

ftitutus Rex Filius Dei fit, reuera fcopus cft vniuerfi operis diuini. —|Ne-

kl

ue ifta Chrifti verba ab Apoftolis aliter intellecta fuiffe, inter alía perfpi-

cuum €

(t ex Col. I, 16. 17. Ephef. I, 1c. III, 9- 11. Per Chriftum iufti-

tia hominibus parta eft. ^ Salus et damnatio hominum pro ea relatione,

uam ad Iefum Chriftum habent, obtingit. — Saluantur homines tali fide,

qua Patrem in nomine

Iefü orant, ar&iffime Iefu mente adhaerent, omnía

tuim,

eius praccepta feruant; et fummum Patris praeceptum in hoc ipfo pofi

effe

i

LIX

ve-

eíffe fentiunt , quo i*atrem Iefu Chrifti, vt Deüm vnum, eumdemque

rum et promiffa dudum fada feruantem , lefum autem vt Aiffiuz illum a

Patre, agnofcamus Io, XVII, 5. 8.

Quod vbi fit, reuera in eo, vt palmi-

tes in vite, multos fructus ferimus, nouique homines reddimur , nulli fer-

Uüientes peccato, veritatem agnofcentes et facientes, et in omni bono ope-

re perpetuo crefeentes. Atque íic vitam aeternam habemus, ita vt in

corporis morte anima nihil mortis experiatur, Io. VIII, 51. deinde vero

etiam corpus ín Chrifti gloriofo ad iudicium aduentu a morte liberetur,

homoque integer et beatus fimilem cum angelis ftatum, plenamque ad-

optionis diuinae fruitionem accipiat Luc. XX, 36.

breuiter dentidnem

Quae itaque pietas his efficitur caufis, quarum

fecimus, quae his propofitis argumentis et incitamentis regitur, quae his

fpe&atur effedibus et fru&tus edit, ea demum Chrz/P;

4

qna pietas eít, eaque

N

Íola vera virtus eft ec fapiéntia.

Poffent multo plura de ordine docendi obferuari, quem Dominus fer-

uauit. Quorum aliqua breuiflime attingemus. — Primum fatis diu, et per

annum ferme, aperta oratione perpetuo vfus eít, cuius exempla vide Io,

III - V. et in homilia montaná Matth. V - VIL deinde parabolis frequenter,

et ad populum in Galilaea concurrentem aliquandiu iis folis, vfus eft, id

quod tres euangeliftae follicite obferuant, ec Marcus tanquam alteram do-

&inae Domini periodum difcermit Marc. IV, 1. coll. v. 34. — Praeterea

Chriftus non modo dogmata ftri& di&a propofuit, verum etiam prophe-

tias de oeconomia regni Dei externa, in quo genere ad difcipulos plerum-

que proprie et aperte loquitur, v. g. Matth. XXIV, XXV. ad populum

autem per parabolas, v. g. Matth; XIII. Luc. XIX, 11-27.

Denique etfi

Iefus pro au&toritate dixit, feque dicere poffe vindicauit, ad facram tamen

Scripturam, diligentiffime remittit, Nimirum eius implementum a fe prae-

ftandum indicauit, et de"eius diuinitate,au&oritate normatiua, et integritate

—

clare et grauiter teftatus. ell. — Quae omnia mittere in praefentia cogimur,

Properamus enim ad quartum momentum , de quo reliquum eft, vt

pauca differamus.

Promifimus enim (pag. 13.) poít vindicatam veram

notionem pietatis Chriftianae e fcriptis Apoftolorum, e libris veteris tefta-

menti, et ex ipfis Chrifti fermonibus, etiam obferuare, quomodo vera pietas

Chrifiiana , dummodo e facris literis folis hauriatur, easque accurate fe-

quatur, cu refae ratiomis placitis bene confentiar , neque vnquam cum iis

pughet, at pofitiue quoque conueniat.

Quando de confenfa rel/gionis veue.

latae cum þlacin's.raiioni: difputa-

it; vt abte omnia, cuiusmodi confen-

tur,xfedulo monendi funt, qui difputar

H

fum

LX

fum vel requirant, vel defiderent, accurate animaduertant. Cosfenfas enim

dupliciter intelligi poteft, segatiue vel pofitiue, — Rurfus confenfas pofitiui

variae formae et. gradus diuerfi funt. Negatiue quidem omnia confentiunt,

quorum neutrum alteri repugnat.

Quocirca quoniam veritas nequit fe-

cum ipfa pugnare, certum et exploratum effe debet, nihil doceri poífe vero

Dei verbo, quod cum veris rationis affertis repugnet, et contra. — At vero

"

&

cauendum eft, ne quid alterutri temere atzribuamus,

Quamobrem Chriftianam pietatem diximus cenfendam effe folo Dei

verbo, et re&e illo intelledo, videlicet interpretando communibus regulis

et ex femet ipfo, comparando locos cum: locis. .. Nihil enim ad noftram

quaéftionem pertinent errores et commenta hominum, qui Chriftianum

nomen prae fe ferunt, . Pariter, quae rationis placita fint, caute obferuan-

dum eft. Ratio enim in ifta difputatione non dicitur vis ea mentis, qua

intelligimus, fed ipfa earum rerum fcientia, quae ratione fibi relicta fine

Dei verbo cognofci poffunt, ideoque rerum, quae fenfibus fubiecae funt,

quaeque ex animae et corporum in fenfus cadentium contemplatione col-

ligi queunt. . Quo fit,vt frequenter, quae ratio docet, difficulter a. vanis

hominum opinionibus et commentis difcernantur, Etenim philofophiae

facies quae fit, quae inde ab vltimo tempore fuerit, neminem latet, Quid

enim tam abhorrens a veritate fingi poteft, quod, non-aliqui pro di&tatis

rationis ample&antur? Omnium temporum replica memoriam, et reperies,

alios atque alios errores pro magna fapientia circumferri confueuiffe. — Et

vero errandi periculum etfi a natura hominis nemo feiungit, plerumque

ramen fuorum quifque placitorum ita tenax eft, vt honorem, qui rationi

habetur, fuis opinionibus priuatiue vindicet. Fitque hoc eo magis, quo

coniundior eft vnaquaeque res.cum iis, quae volunt homines vel oderunt.

Itaque nulla rationis placita magis mutilantur et peruertuntur, faepeque

penitus ignorantur, quam quae ad religionem et ififtitiam pertinent. Sci-

licet fic erumpit 79 Qeóvaua 7)& cexec, quod eft x 9ea eic 9sov, neque

fe fubiicit legi diuinae, idque ne valet quidem Rom. VIII, 7. Exemplo effe

poffunt; qui hodie fcientiam metaphyficam, moralem et logicam malunt

ex veterum gentilium fcriptis, quam ex ipfa naturae contemplatione perfi-

$

aggre, quod in phyficis et mathematicis fecus fit. In his enim liberius vi-

p

' dent, quam tenuia fcientiae folidioris rirocinia nobis reliquerint decantati

Sed vt habeant, quod fancitati. et feueritati do-

illi elegantiae magiftri.

&rinae facrae fpeciofe opponant, mirantur fapientiam gentilium, quae prae-

ter disiectas et maricas fententias. de natura Dei, animae, iuftitiae fimilium-

que nihil (ani- habec. Laudanmt'*v,e-ærun)þ acute et ingeniofe diéta, qu

arrf-

uis

n

"i

4

LXI

uis tenuia, et praeferuntur feueritati et a'rï'di-ta.ti veritatis folidioris. .:-

Quae

veto ex firmis rationis principiis re&ius deducuntur, vix a talibus homini-

bus in philofophia admittuntur, quia noua. fint, ex Chriftianorum demum

difciplina ad philofophiam temere translata. . In quo genere non fentiünt,

quid agant.

Nam rationis placita argumentis vnice cenfenda erant. . At-

"

que in mathefi et phyfica praeter argumentorum firmitatem illi ipfi nibil re-

quirunt, néc curant, veteres de his rebus quid fciuerint, quid-nefeiuerint.

Quid ergo? Nimirum praetextum quaerunt, vt cum veritatis fpecie abiici-

ant; quaé ipfis minime placent, vt religioni aegre faciant, eamque vel re-

pudiare poffint, vel dele&tum dogmatum fuo iudicio inüitugre, hec iptegre

j

obedire cogantur,

Iam vero, quod ex

hac obferuatione intelligi volumus, hoc e&b, .Nt

febtiamus, necefle-effe;^cum his, qui rationem maxime ia&tant eaque glo-

riantur, faepe fine frud. difputari, iniqui enim funt, fed apparentem pu-

gnam inter rationem et Eudngelium facile expediri , fi prudentem et pro-

bum iudicer na&ta fuerit, . Nam vtrinque veritas confclenfit,, faltem gega-

fiue, vt neutra repugnet alteri,

Alterum genus coufenfat, quem Pofi

atiuum. diximus,. in.eo cernitur, iï

inter rationis placita et Scripturae dogmata praeter hoc, quod pugna non

eft, etiam pofitiua fitconuenientia, .. Idque variis modis contingere poteft,

quos enümerare longum eft, quo etiam varietas graduum confenfus pofitiui

exiftit. Exempla modo aliqua apponamus. Quozies audito dogmate Seri-

pturae excizatur fenfus conféientiae, qui dictitat, hoc vtique lioneftum, di*

gnum, aequum efle,. quoties zale iudicium exifttt, tale votutn ciezury Qtinam

omnes. ita vitterenz, vtinam-hoc praeffari ab omnibus poffet, zores profedía

confenfus vationis et Scripturae pofitiuus percipitur, concrete faltem et obfcu-

ro fenfu.

Obuius eft hic fenfus; vbi morum praecepta traduntur, nec n

attributa Dei moralia.

Porro vbi vatio aliquid vel n0t certo docet, attamen

verifimiliter, vel geteralius modo et indeterttinate, Scriptura autem fpecialio-

ra tradit, eaque confcientiae: diclamini couformia , ibi ruvfus.-pofitiua eff con-

Jenfío: — Quorfum illud quoque referendum eft, fi ratio quae(tiones. venti-

let, quarum folutio «2 virtutis ffudium vel ad trauguillandum aumum Jiber

fatis futuris, mültim eonferret, dummodo certo poflet reperiri, ad has ve-

ro quaeftiones Scriptura refpondeat, fi non plene ,^ aliquo tamen modo,

animaduertitur fane confeufus pofitiuus.' — Summus autetm pofitiui confenfüs

gradus bic foret, fi, quod c[Je aut fatdum effe, Scriptura dicit, id ratio perfpi-

ciat. ita effe Vel fieri oportere, etfi avgumentis. forfaa abflrufis abditiique ,' ad

quae plerorumque tneditatio deuenire noh /o'leilt.

Forfan fic aliquantum ex-

^plana-

.

*

-

*

LXII

planauimus; quod vulgo di

fed non con£ra illarn.

gitur, dogttata Chriftiana Japra rationem effe,

Nunc ad rem propius accedamus,

Non fumus ii, qui exiftiment, ng-

ceffitatem redemtionis humanae a priori demonftrandam effe, aut modum,

quomodo fieri poflit aut debeat, a rationi perfpici et a priori determinari

poffe, : Eft haec recentiorum quorundam perfuafio, qui etiam ad tales de-

monftratiories conficiendas animum adiunxerunt, easque integris volumini-

bus dare conati fünt. ': Quos etfi bono animo'id egiffe nulli dubitemus, de-

ceptos tamen effe, indubitatum eft, — Atque lubrico in loco res Chriftiana

conftituta foret, fi talibus defenforibus caufa redemtionis eguiffet.

Sed

huius loci non eft, fophifmata et faltus in concludendo perfequi, quibus

vtuntur, Atque poft hominum memoriam certum eft, fyftema redemtionis

a nüllo vnquam philofopho gentili-perfpe&um fuiffe, et ne quidem aliquid

huic fyftemati imile. *) ^ Euangelium autem; cüm primum praedicaretur,

^ non per tales argutias;- fed longe alio modo fidem fibi fecit.

Ifta fides

omnium.debet hominum.effe.

£am neceffaria putanda eft.

Quare nulla—demon&ratiom"s fubtilitas ad

.^ Potiora autem; quae.valent ad percipiendum eozfenfum pofitiuum chri-

ftiande pietatis cum omni veritate, quae du&u rationis cognofci poteft, bre-

uitatis ergo aliquot thefibus compleGamur, quas vberius explicare et con-

firmare peritis difficile non eft, ct ex parte nos ipfi alio tempore vindicaui-

mus, atque illuc remittere L, B. licebit.

Quibus facile plures addi poffe,

itidem perfpicuum eft,

I. Rationis won eff determinate iudicare de fcopo, ad quem conditum t]f

et dirigitur vniuerfam, fDeciatim tellus cum genere bumano, a quo incolitur,

ztem de origine flatus verum praefentis, de origine peccati, de morte bominum

eiusque caufis et confequemtibus, *) « Omiflis enim omnibus, quae fuper ar-

duis hisce quaeftionibus perperam difputata et ftatuta funt, quaeque philo-

fophorum potius fomnia et deliria funt, quam rectae rationis placita, cer-

tum eft; et a prudentiffimis quibuscunque profe&o dabitur, neceffe effe, vt

.xatio humana, quoties ad talia contemplandafe confert, in thefibus quibus-

dam admodum generalibus et-indeterminatis fübfiftat, vItra quas fine rerum

geftarum vel. gerendarum hiiftoria procedere nequit. . Quis ferret homi-

nem, qui regnorum Europae ftatum mente excogitare fufciperet, adhibita

fubtilitate metaphyfïca, vel conie&antis ingenii foecunditate, hiftoria yero

defti-

* Legex;lda omniro eft-hac de re coqmmentatio do&a Celeberr. Gedanen

f. Pro-

feff. Gorelieb Werasdorfii in der Sammlung einiger Schriften von der Kraft des

góttl. Wortes. Lipf. 1760, pag. 241 fq.

*") v. programmata de reliquiis gentilifmi in opinionibus de morte, 1756.

*

LXIII

m co-

deftitutus, quin etiam fpretà hiftoria?.- Ab indäiduis ét fpeciebus ia

gnitis.ad abftra&ta generalia afcendere licet. ^ :Sed a notionibus generalibus

ad.reperiendas fpecies et indiuidua fine hiftoria et experientia deuenire non

poffumus, exceptis paucis exemplis vbi neceffariae rerum determinationes-

a priori profpiciuntur,

Minime omnium a priori quisquam .comminifci

aufit decreta. voluntatis libera, quaeque ab illis pendent.

I.- S;mpliciter uon credibite eff, dart p

offe anundum,in quo non fit diuina

veuelatia fupernaturalis, neque opinabile-eft, vllam buius smundi periodum verbo

diuino caruiffe. ") Cum enim, quae contingenter fünt vel fiunt, camprimis

quae liberae Dei vel fpirituum finitorum voluntati fubiecta funt, nulla ne-

ceffitate a priori perfpiciantur, attamen fenfuum quoque conítricti limites

fint, vt omittam reliquas rationes ; quis, quaefo; Deum tam parum benignum

finxerit, qui non creatvras ratione vtentes inftruat, vel qui eas nobiliífima

vtiliffimaque cognitionis parte perpetuo carere finat ?. Deiftae hoc loco e-

Nihil enim

gregie inepti funt, fuorumque placitorum ipfi immemores.

tantopere ia&tant, quam benignitatem Dei, quippe quaabutuntur. Sed ri-

diculum profe&to eft, Deum infinite benignum flatuere, attamen reuelatio-

nem diuinam negare.

Talis Deus an liberalior foret eiusmodi hofpite,

qualis ne-auariffimus quidem vnquam fuit ,. qui eonuiuis panem. et aquam

apponeret, quantum fatis eft, ne fame et fiti enecentur, nec quidquam am-

plius, ratus, indignum effe fapiente, plus dare quam prorfus neceffarium fit ?

Quamquam vel fic nimium concederemusDeiftis. ^ Nam verbo Dei homi-

nibus non modo opus eft ad beatius viuendum, fed eo prorfus indigent ad

virtutem, tranquillitatem, felicitatem.

III.. Abborret ab omni verifinilitudiney genus.

buranura cotificere tamrk

Dei ciuitatem et uaturarum intelligentium vniuerfitatem.

Si vel maxime,

angelos dari, euentis memoriae proditis non conftaret, quod fane fecus eft,

portentofa tamen opinatio effet, nullos fpiritus rationales reperiri praeter

homines.

Nam cui bono condita funt, quae. nec percipiuntur ab homini-

bus, nec ab his capi poffunt, praefertim res coeleftes? Neque etiam animas

corpore folutas licet coelorum incolas et contemplatores fingere. — Vitiofe

Mors naturaliter malum eft, nec anima-

enim et per faltum hoc colligitur.

rum ftatum poteft beatiorem reddere, fed reddit deteriorem, idque firmif-

fimis argumentis confirmari poteft, quae alibi expofuimus.

Quae vero

Chriftiani de animabus beatis rede fperant, gratiae Chrifti debentur, neuti-

tur,

quam naturae. ! Quodí ergo náturae intelligentes 'praete; homiínes.dan

ea

?) v. pogr. quod vergoDe"ï.in

coft. 1755.

*

lïrui mm'raE humanae efi'emi;k fit; F, Pente-

[

LXIV

fübie

ea pmfe&o pars vmuerf' b 'quae ab hominum fenfibus abdita: et.remotà eft,

conft:

non magis poteít per phxlofOphxam Íciri; quam ius-publicum et regnorum

fit aet

terrae hiftoria.

Quando zgttur verbum Det legitime probatum-de angelis bo«

cuius

uis et malis, deque vniuerfa vuria coelefli et coelorum coelo,. quod coelum ter-

terna

£ium vocatur, *) nos inflvuit, nomn decet mos ,dociles effe,

In plebecula qui-

IÍncre:

dem philofophi id reprehendunt, quando exploratam veritztem.propterea

ter D

explodunt; quod res. illas fuis.oculis nondum vfurparunt,vel non affequun-

Deic

turfatis. Enimueró annon in eodem vitio eft illa animi elatio, quando phi-

cius e

Jofophi, qui putantur, facris literiscredere riolunt, quae dé coclo, deange-

fica tr

lis, et figillatim de Satana, patefada funt? Dignum philofopho eft; exifti-

Ceps «

mare, nihil praeterca exiftere, quam quod.hominum oculis vxdetur, vel ex

n1S, 1I

talibus comprehenditur? Conuenitautem, mumudum intifibilem, quoniam ma-

centiu

xima e£ pracftantiffrma vaiuerfi pars eft, verum et yyflematutm varietate, ordi-

ne et: ferie, anfinite excellere.

Nihil itaque, quod de illo Scriptura docet;

£uvae

nobis incredile videatur, nihil extenuandum aut detorquendum eft.

ex1

IV. Natara füb[lautiae diuinae füb vationem bumanam prorfuswon ca-

enim

dit, Jed neceffe eff ,. eam ab omnibus vebus creatis interna et. abfüluta e[feutia

e rub

differre, videlicet non fólo gradu differre, fed qualitate.

In metapbyfica hoc

gatis

probamus, quod hoc3oco repeti non opus eft;

Iam obferuari exinde vo-

quam

lumus, quam alienae.et ineptae obiediones 7r/zitaz; a maleuolis opponan-

Tlius

tur, idque philofophiae fpecie, cui reuera:nihil tam confentaneum eft, quam

nubis

hoc ipfum, quod fubie&dum Dei aliquid. priuum-et proprium: habet, queni-

manif

admodum.etiam. diuina facultas Deo prorfus propria et in fuo genere vnica

identi

eft. Sed facultatem.infinitam in ente primo.ine(le, ratio hum»na demon-

ageret

ftrat, et ratiocinando colligit, eiusque virtutes et perfectiones docet et di-

que L

fcernit. . Sunt enim veftigia infinitae Dei facultatis in eius operibus quafi

aufap

expreffa, et ex effe&tibus ad virtutes et perfe&iones caufae recte concludi-

quo p

T.

Secus.autem eft, quanrum attinet ad fubftantiam feu fubiedum. Ne-

modo

ceffitatem eius-cognitam habemus, quia in genere conftat, omnem faculta-

aliud

tatem in fubiecto fubfiftere.

.Sed internam et pofiuuam fubie&i naturam

?uuger

atque indolem ne in animabus quidem, qüin ne quidem in corporlbus, afz

angetu

fequimur, neque tamen negamus, fi fobrie cogitamus. - Zdzivzo su/to minus

potiffi

ereditu dzjjïu/e videatur, quod de fubflantia diutia attributum Trinitatis va-

fuo ar

tioni incognitum verbo Dei patefaitum efl....Eft enim hoc attributum eius-

fempe

modi, vt, quomodocunque comparatus fit mundus, nulla illud philofophia

fapien

innotefcere poiïït. Nam ex operibus plus intelligi nequit, quam quo4 fit

ub-

audea

pofitix

*y.v. programmata de coelo per aduentum Chrifti commoto. F Pafch. et Pen-

cam d

tecoft. m

E

LXV

amen

nota eft,

fubiedum facultatis i-nfïuime,neutiquamd&erhümtc quale fic. Negatiuet

conftat, fubftantiam aerernam, in cuius interna indole ratio ineft, cur neceffarío

gnorum

fit aeterna; qualitate oportere diffimilem effe fubftantiae cuilibet contingenti, in

'gelis bo«

dum. ter-

cuius interna indole debet fita effe ratio, cur neceffario fit coptíngens, nec ae-

:ula qui-

terna efle poffit. "Deo igitur an fus denegabimus nos docendi, qualis fi?

Incredibile iudicabimus, Deo competere proprietatem fingularem, quae.prae-

ropterea

ter Deum nulli rei conueniat? Accedit, quod.fimulatque Trínitas verbe

flequun-

ndo phi-

Dei cognita eft, ipfa theologia naturalis a difficultatibus non exiguis fe feli-

cius expediat, ét opportunitates non paucas animaduertat, quas in metaphy-

deange-

fica tradtatas huc transfcribere nolumus. Eminet inter omnes et facile prin-

, exifti-

r; vel ex

ceps eft, quod fic obieifum amoris aetermum, et proprie quidem diétae diledio-

nis, in Deo íntelli

"aTA 2H4-

gitur, quo fane Deo benigniffimo Wamantiü-ïmoque nihi] de-

"

centius eft,

£, Urdi-

a docet;

V. Pt primum conftat, quod Deo cft- Filius , quodque is bypoflatica na-

ft.

zurae ereatae cum ditina vaiame bomo fatfus eff, flatim vationi confentaneum eft

0U Cd-

exiftimare , Sedvdgaaroy illim effe Dominum ec fzopum totius operis De;. . ld

effentia

enim fine dubio poftulat diguitas et infinita praeftantia naturae diuinae. Cum

fica hoc

€ rubo ardente Filius Dei loqueretur ( is vero locutus eft, nam loquens Le-

nde vo-

gatus Déi dicitur Ex. III, 2.) potuitne in coelis et terra hoc- loquente quid-

quam. venerabilius effe ? Similiter iudicemus, quid decens fuerit, curi idem

»ponan-

t, quam

Flius Dei-(Legatus Iehouae et ipfe Iehoua di&us Exod. XV, 19. 24.) fub

nubis et ignis fpecie Ifraelitas duceret. —Sed muito inferior eft ifta Filii Dei.

, queni-

re vnica

marifeftatio altera illa , qua naturam intelligentem hypoftatice affumfit,

quae

identitatis fuppofiti ,

demon-

duplici conftantis natura , fibi confcia effet, et morali

t

't et di-

ageret; idque ad fümmas res Deoque digaiffimas peragendas.,

Talis tantus--

que Dominus ipfüm vnoiuerfam infinite poft fe rclinquit diguitate,

us quafi

eamque qb

ncludi-

eaufapt, quia Filius Dei eft, Quia igitur amari eum a Deo oporte

t eo amore,

quo perfonae Trinitatis fe inuicem amant, hoc eft &mpliciter in

n. Ne-

finito, quo-

faculta-

modo is non totius operis diuini Dominus et fcopus effet ? -Ad

dimus etiam

aliud.

iaturam

Nempe f£- Fzus Dei bypoffatica vuione uaturam finitam Jecum' con-

ibus, af«

Tungere voluit,etiam boc cum vatioue pofitiue confentit, quod Iiltus bominis quam

amgelus e[o imaluit,. Nam maieftatis Dei eft demonflrare füam maieftatem,

L0 VILHMUS

quo

'atis va-

potiffimum referendum eft, vt appareat,

€um, a quo et per quem omniía funt,

fuo arbitrio liberrimaque fua electione

im eius-

agere, quidquid agit, eligere tamen

femper aliquid, ex quo infinita naturae

ofophia

eius praeftantia,, benignitas,

fanclitas,

fapientia atque potentia appareat. Decét igitur Filium Dei,

non quod dicere

quod fit

fub-

audeamus, contrarium indecorum fuiffe futurum,

fed eatenus, quod. decentia

pofitiua percipitur, decet, inquam, Filium Dei,

. et Pen-

quod ad vniónem hypoftati-

cam delegit non angelicam naturam fed humana

m, ne quis dignitati angelo-

| rum

*

LXVI .

rum honorem illum deberi exiftimet, fed arbitrium Dei Iiberum'þatefïat. Sed

heu! quam incomparabile, quam fublime, quam Deo dignum eft confilium, ad

quod peragendum Filius Dei fe accinxit, poftquam Filius hominis effe.coepit!

Redemtio humani generis magnopere multiplicat varietatem attributa Dei

gloriofe manifeftandi Ephef. III, 1. Eadem Chrifto, quatenus homo eft, co-

piam fecit fummum virtutis gradum oftendendi, quod folum decus eft illo

dignum, ideoque aeternum laudatur Apoc. V,9,12. Denique confilia Satanae

modo improuifo irrita funt reddita, et incredibilis Dei potentia fapienter de-

monfítrata eft, Ecquis enim de poffibilitate vnionis hypoftaticae Dei cum natu-

ra finita, de expiatione peccatorum, de virtute diuina non modo per mentem,

fed etiam per affumtum corpus, fefe exferente, cogitare potuiffet, nifi propo-

fito Chrifto myfteria illa tanquam ex abyíTo deitatis emerfiffent?

VI. Fides teflimonio Dei adbibenda de rebus nec fenfui fabiethis, tec ammo

et vatione comprebenfis, ef praecipuum et' per fe. nobiliffiuum officium.

Qua de

ze in philofophia practica praecipimus.

'ali enim fde indubitata Deo ho-

norem tribuimus ipfi debitum, quod fons omnis veritatis Deus fit. Neque et-

jam fine tali fide obedientia moralis, aut vlla virtus voluntaria effe poteft. Qui

Deo credere nolit, impietatem prodit, quod longe alios fcopos eligat, quam

Deo obtemperare Deumque diligere, Sed ftultitiam fimul et vecordiam often-

dit, quia non animaduertit; omnem omnino certitudinem, quae in intellectu

finito effe poteft, a Dei veracitate proficifci, qui fenfuum et intelleus au&tor

eft.

Vt taceam, quam turpiter fe det, qui, cum inter homines ignorantiam

fuam perpetuo fateatur, Dei agat cenforem. — Exilis profe&o foret fapientia,

quam homunciones, et perditi illi quidem corruptique, ignaui etiam, focor-

des, illufores, tamen penitus caperent perfpicerentque. Totius vitae humanae

/eonfideratio docet, nunc neutiquam cognitionem Dei intuitiuam , fed fidem,

illi propofitam effe. — Atque hoc, dum prima durationis noftrae periodus agi-

:

tur, ita fieri neceffe erat.

l

à

VII. Praecipua fapientiae bominum pars non e[l ea, quam vatione confequimur, et«

iam

ando non erramus, fed. praeflantif/ma fapientia ea efl , quae fide teflfimunio Dei

-adbibita continetur.

Nam haec demum cirea tiobilifffma obietfa verfatur , illa occupae

tur tirociniis, quae faciunt ad tuendam vitam hanc caducam et 'procurandas ei com-

fnoditates, quarum vfus breuis eft, fiepeque periculofus. Praeterea ommis f?pientia,

quae fide diuind mititur,

.

bominibus magis eft. bonori, quia animum bene conflitutum et ad-

H

efupponit. Etfi enim omnis veri cognitio a Deo ori-

fuefattum ind:

cat , et iamiam pra

ginem ducit,

nondum tamen fequitur, vt quaeuis beneficiorum diuinorum poffeffio

poffidentibus

honori ft. Animaduertendum enim eít, quomodo iis vtantur.

Nam

3n ignoratione nulla laus

, in abufu nefario etiam fumma turpitudo ineft. lam,quid

án fapientia hominum maiori laude dignum fit, expende. Senfibus quidem et 1ntel-

le&us fubtilitate vti queunt eciam flagitiofiffimi. E contrario docilitas , qua tefti»

firmitas, qua agaitum illud tenemus,

smenium diuinum ï:e&e pieque agnofcitur, deinde

mentise

——

LXVII

circumfpe&ta gübematione efficimus, vt in rei veritate

mentisque ;exqr&taiione et

.

uiefcamus, et ext

nde amorem Dei, promtitudinem obtemperandi, fpem,

prorfus acq

gaudium, ala

critatem ad re&e iufteque agendum, cun&aque officia libenter explenda,

habeamus, et

harum virtutum ampliores indies profe&us faciamus, hae, inquam, ani-

mi dotes, haec menti

s conftitutio et adfuefa&tio, laudem merentur, in his rebus vir-

tus omnis fine dubio vertitur.

Non potett homini admodum honori effe, quod cum

turpibus commune habeat. Qu

are non praecipua hominis laus eífe poteft, multa fen-

fubtilium vel venuftarum copias perfpe&as ani-

fu et memoria colle&a, artiumque

?

moque comprehenfas tenere.

Nam in atheum quoque ifla cadunt. . Sed Deo cre-

itionem, et regni Dei rationem fide affequi, eaque veritate regi,

dere,veram Dei cogn

.

teneri et totum occupari, i

ftuc dupliciter et fummopere laudabile eft, cum propter

veritatem, quae fola eft magn

ifacienda, tum propter cognofcendi modum. Nam Deo

honor habetur. Quemadmodum enim edens.et bibens non ideo Deum colit, nec

laude dignus eft, quamui

$ opipare pafcatur, rametli alimenta ipfa Dei beneficia funt,

Deo difpofita eít; fed laudatur, qui vi&um iufte

totaque nutritionis oeconomia a

quaerit, fümit temperanter, Deoque gratias agit:

fic quoque.in cognitione et fcien-

intereft, bonisne diuinis quifquam vtatur, an bene.

Omnis eruditio

tia permaltum

humana, quan

do cum fide, quae Deo praebetur, coniun&a eft, cedit ramen fidei di-

E contrario vbi fine fide eft, res

gnitate et praeftantia,

neque hoc illi dedecori eft.

quidem bona eft, quousque veritatem

tra&tat, fed homo bonus non eft, qui beneficio

Patet tamen; talem eruditionem modo quan-

Dei cum datoris negle&ione vtitur.

titates, artes, hiftoriam, linguas, fimiliaque ad huius vitae vfum pertinentia, trattare

-

poffe. Altiora quaeque verbo diuino carere nequeunt.

! Quapropter opera eft danda, vt ad[ucfcamus, mundum potius

fecundum Scri[;tumm

Praeuideo, quid di&uri fint, quibus tale difplicet

quam [ecund.

um rationem concipere,

confilium.

Neimpe fic peti putant, quod in quaeftione eft. Nam Scripturee S. non

concedunt au&ozitatem, quam ei tributam volumus. Sed cur ita fentiant, cogitent.

lp

fimet quod non credunt , iue infcitiae debeatur, fiue temeritati , obftinationi, vel

qui

buscunque vitiis; certum eft, nec veritatem verbi diuini his rebus tolli, nec vitia

illa Deo placere poffe.

' Itaque adueniet aliquando tempus, quo probrum fuum non

amplius palli

are poterunt. Deus; quando mundum iudicabit, admiratione vult affici,

et afficietur;

propter fidei oeconomiam 2 Theff.I, o. — Quae fenfus et ratiocinatio

docent, videntur homini dare cognitionem a Deo independentem. Pauci enim, vnde

ducatur omnis certitudo, fatis perfpiciunt.

Fit igitur, vt fapere fibi videantur prae-

ter Deum, eamque independentiam

impetu naturae deprauatae affe&ant, Rom. VIII,

4 Theff I,8.9. Dici non potefl, quam graffetur iam

7

. quae reprobis olim crimini erit

Iues illa

A

, et quam tenues eruditionis fru&us relinquat, qui per fubfidiorum copiam

.

vberrinii

effe poffent et deberent , lues, inquam, illa, qua de compage vniuerfi, de

praeteritis et futuris, ita philofophantur, vt verbum Dei.in fübfidium neutiquam ad-

hibeant, fed ita fibi fapientes, ita fortes videantur, vti profane fentiunt, vel certe in

ofane verfantur. Chriftiani quidem fuae caufae nihil ideo metuunt, Etenim

opere pr

ex verbo

Dei exploratum habent, non adeo diuturnam fore hanc amentiae periodum,

nec euenire mirantur, quod euenturum effe diuinitus praedi&tum extat.. At erran-

tium intereft, non decipi.:

i

L

- VIIIL. Fider Deus a ttobis ita pofcit,vt vel

it eam debitis ror;di'tionilm:, attamen gra-

datim, largiri et augere, ea lege , vt bomines continuato fludio proficiaut , et cum quolibet

cognitionis inizio vel augmento fidelitasem obtemperaudi veritati agnitae t piam precatio-

A

nen

4

»

LXVVHI',

wem conisngant; Nihil his dicendis afferimus aliud, quam quod analogiae tcgni na-

turae ec totius vitae congruum eft, quam ob caufam illud ad intelligendum pofitiuum

confenfüm chriftianae pietatis cum re&a ratione non omittendum eft. Totam natu-

ram ita conflitutam videmus, vt homo, quamquam ad omnes artes facultate inftruétus,

nihil fine magno ftudio et diuturna exercitatione proficiat. Ex quo intellisitur, vd

£wísies , operam voluntariam, Conditorem vniuerfi fibi pro fcopo propofuife, velle-

que, vt fpiritus rationis participes ipfimet eligant, bonaque iis deílinata nion fine vo-

luntaria diligentia adipifcantur. Sic quilibet fortunae fuae faber. Quamobrem qui

in rebus, quibus praefentis vitae felicitas continetur, prudestiam et fludium non at«

tulerit, vel qui pedetentim procedere ec principium conftanter tueri noluerit, is ca«

ret bonis, quibus reliqui potiuntur, et magnopere fallitur, vbi expeGat, Deum edito

miraculo interuenturum . effe, fa&urumque, ne propter malam finium ele&ionem;,

propter imprudentiam aut infcitiam, fortunas, valetudinem, ipfamque vitam amittat.

Et quamquam fimili prorfüs ratione; qua vtüntur profani, quando contra Euangelium

difputant, et falutem aeternam, dummodo fit , omnibus pollicentur, fine difcrimine

quidquid de religione vel fciuerint atque obferuauerint, vel neglexerint, etíi, inquam,

ari modo acute difputari poffet argumentis metaphyficis , aut potius fophifmatibus,

fieri non poffe, vt Deus benignus et fapiens permittat, hominibüs errores nocere;

vfu tamen et experientja conftat, quam fallax effet eiusmodi difputandi ratio. Quid-

quid fit, cur Deus ita agat, resque ita gerat, nam id explicare huius loci non eft, ne-

mini tamen difplicere debet, quando in oeconomia fidei Chriftianae aliquid naturae

analogon animaduertit. Nam naturae et'gratiae regnum eiusdem Dei regnum eft.

Accidit obftinstione hominum, qua Deo credere detre&ant, vt quaeftiones difficiles

veritati euangelii opponant, quafi ante folutas illas hoc certum effe non poffit. Co-

gitent , quaefo , easdem quaeftiones, dummodo valeant, non minus valere Óportere

adueríus res clariffimas in regno naturae, easque víu et fenfu prorfus certas, Quare

hoc de fophifmate admonere debebat, et Duangelium oportet eo credibilius efíe, quo

fimilior eft via ec modus procedendi, quem Deus fequitur in conftitüenda et in in-

ftauranda natura humana,

Subfiftimus iam, quid plura dicere h

lc locus non permittir. Neque forfan plu-

H

ra defiderat fcopus, cuius caufa veram pietatis Chriftianae notionem explicare et

vindicare fufcepimus. .. Nam qui aequi funt le&ores et aliquantum exercitati, plura

de fuo addent, multaque di&is fimilia iis inter legendum in mentem venienr. . Rur-

fus'qui iniqui funt, et fletti nequeunt, ex di&is tamen ariimaduertent, plus pro no«

ftra caufa dici poffe et cogitari debere, quam ab ipfis adhuc expenfum cogitatum-

que eít. lam quoniam in eo fumus, vt memoriam confummatiffimorum generis

humani do&toram, ab exaltato Chriffo per.fuum Spiritum. publice et. miraculofe in«

ftru&orum, confüeta et folenni oratione in templo Paulino,/pie concelebremus,

uam

habebit V. C. M. IOHANNES AVGVSTVS TITTMANN, Gersdorfienfig

j

Mifnicus, ec audientium fpem de fe fallet, di&urus do&e et facunde de folzzio prorum

in rebus adaérfis, quod ex laude Dei et agendis Deo gratiis percipitur, YLUvSTQR1S-

BIMOS

COMITES;

VTRIVSQVE

REIPVBLIGAE

PROCEKES

GRAVISSIMOS, 0mmgsque rertin noivarum Fautores , nec non Generofiffiuos. No«

biliffimosque Academiae ciuzs , humaniffime rogamus et imsitamus , yt ad eum audien«

dum ipfo Pentecoftes die hora XIT. audita beneuole conuenjant, P.

.P. Lipfiae F.

Pentecoft. A. N C. C12109CCLX l'ï-

D

Z

7

Ex

OFFI'C'I'NA' LANGEVIWL:H;N:MIA.*

D

— M

——

—— —

—— — MÍntqÓMMMM MM ÓQ À

—

W

W

;;

Y

X

D CHRIST AVG CRVSII

W

COMMENTATIO

19

AE

DE

!

8

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

V L R A

17

g

16

NOTIONE PIETATIS

ä

-

CHRISTIANAE

EFHEH

lä

15

14

rSECTlO QVARTA EADEMQVB VLTIMA

. EH

A

-

PROPOSITA

|xs

LIPSIAE DEESTYO PENTECOSTES

-

D. XXX MATI-ASN.—G. CIDIQCCLXII

f

7

6

5

ä

a

':.-

4

xfg

$OL

as

g

HH

3

2

1

a ) Copvriaht 4/1999 YxvMaster GmbH www.vxymaster.com

Psgat lo R d rb t la . d