KaI600-4638-1
author: Crusius, Christian August

Kal 600

4638

Crusius, Christian August: Commentatio De vera

notione pietatis Christianae. (1761). — 1. 1761

d

CESRRR

Ed

*

——

xb

Ed

p9

N

D CHRIST AVG CRVSII

COMMENTATIO

DE

L

i

VERA

NOTIONE PIETATIS

CHRISTIANAE:

SEC'TIO PRIMA

H

PROPOSxITA

LIPSIAE Dm MEMORIALI REFORMATION!S EVANGELICAE

D.XXXI ocTc pak A. N« C.. cxo::JCCLxr.

a

——

?

Wt

A

1

H

WU

;

*

»

*

eruxh , cuius potiffimum mi-

logiuä eft, quo honorant B. Luth

..gþ.

».

MT

nifterio verbi fui vfum et puritatem nobis reftituit diuina pro-

Ed

X

uidentia, cuius beneficii omriium maximi memoriam anniuer-

fariam vltimo O&obris die piorum principum iufífu pie coli-

mus, vt dicant, eum fuiffe p/ezum Chriffi. Atque fita eft in hoc ipfo

praecipua laus non modo.boni do&oris, verum etiam cuiuslibet Chriftia-

ni, hoc eft cuiuscunque vere füpientis , nec fectantis fiue mentis agitatio-

ne fiue a&ioneé, quorum pofthac eum poeniteat, — Omnis cbr/ffjana pietas

in hoc ineft, vt pleni fimus Chrifti, quod qui dixerit et re&e intelligat,

" omnia, quae ad verum Dei cultum, humanaeque, quae nunc eft, con-

ditioni accommodatum, et ad integram ftabilemque virtutem pariter atque

ad vitam beatam pertinent, complexus eft; in quo excolendo, vnice ineft

fumma fapientia, contra if ignorando negligendoue aeterna pernicies et

poenitenda infcitia, ..

&

ü

.énim idni dicam de flagitiofis , neque de his, qüiï

Sunt autem,.non

fiomine Chifftiano prorfus feiunéti

funt , Chrifliauae pietat potifiimum- dwa

:?

oppofsa , quorumcaltesum.

,

eft pzetas, pfeud

ocbrifliana , alterum pfeudopbilo-

' fübbica pietas. . eeque illa

"quidem, quam fa/fo ditfam: ChrifHanam pieta-

fitam effe in cultibus et opinionibus vanis pro

£em vocauimus, patet, po

Chriftiana pietate perperam habitis. Cuiusmodi fuerunt vitia, a quibus

reformatione Ecclefiae fadta religionem in his terris repurgatam effe. gau-

demus. Cur enim iam eorum non praecipue meminerimus , quorum me-

i

moriam dies feftus, quem indicimus, fuo fibi iure depofcit? Nam, vt ex

. inuumeris pauca commemorem, facrificium miffaticum , adoratio panis eu-

chariftici , fan&torum, quin etiam fimulacrorum, tot ritus ab hominibus

ä

excogitati, quibus efficiendae fan&itatis aut auertendi mali vis attribuitur,

iachata illa papae et. ecclefiae auctoritas, vice Chrifti imperandi, praecepta

dandi, quae confcientiam obligent, et quae eiusdem generis funt, nullo

-in facris literis fundamento nixa, fed vel prauo vfu, vel hominum errore,

|

libidine, dolo inue&a, aut a rebus, quae fuo tempore rationes probabi-

1

Jes haberé poterant, ad aliam formam tradu&a, poffuntne partem confti-

tuere pietatis Chriftianae , quam a fola Chrifti au&toritate et doctrina pen-

dere neceffe eft?

N

/

Alterum, quod nominaui, oppofitum con

fiderate 702 p;bi/q/öplai-

/ä

cam appellamus p/etatem, quod fibi ipfà nomen libenter fumit pofcitque,

Jf

ed. pfeudophilofüpbicam. . Nam fobria philofophandi ratio cum myfteriis

ftatutisque regni Dei nequaquam pugnat.

Nulla philofophiae et Euange-

eque in

lü difcord;ai eft, dummodo illg neque precariis vt?tur, principiis, n

ratioci-

$

Ht

tatiocinando peccet; 'h&c ex Scriptura S. fola hauriatur, eamque accurate

fequatur. -

Quotusquisque diligenter attendit, quid red ratio, et qui-

bus argumentis, certo decernat,

quid probabiliter opinetur, quid in me-

dio relinquat, quid mens prorfus afpernetur et refpuat , percipiet fine du-

bio, quam pauca fint, quae de rebus diuinis, quam lubrica, quae de fpe

hominum, norit ratio fibi relidta, nec verbo diuino adiuta atque inftituta,

Non habet, quod explicáte ad. quaeftiones refpondeat, quas folui, noftra

maxime intereft, neque etiam reperit, quomodo praeftari et perfici queant,

quae ad coniun&ionem cum Deo ét ad vitam Deo.homineque dignam ne-

ceffaria effe, ipfa aliquantum perfpexerit. Problemata, quae fummi pon-

deris funt, veluti de confilio, quo conditum eft vniuerfum , de vita, quam

animae poft exitum e-corpore viuent, de euentis effe&isque, quae homi-

num peccata olim habitura funt, de mortis hominum origine et vera in»

dole, de vniuería Dei ciuitate, cuius non nifi pars effe poteft humanum

genus; haec et talia :complura animaduertit redà ratio fua natura effe mixti

generis problemata, videlicet eiusmodi , vt expreffum Dei verbum defi-

derent, neutiquam fenfu, contemplatione mundi, ratiocinatione, multo mi-

Nam res fadi non cognofcitur meta«

nus hariolatione, confici poflinr.

poflibilium fpeculatione; neque, quae arbitrio et voluntati

phyfica rerum

liberae fubiecda

funt, fiue diuina fint decreta, fiue effe&tus ,. ad quos fadia

hominum voluntaria contribuerint , e)( neceffaria cum neceffariis copula-

s

L

tione perfpiciuntur.

Sed ante Lutherum vulgarior fu

it pietas þfeüdochriftiana , erte in

his terris, in quibus nunc, quae Dei gratia eft, vfus verbi diuini liber et

fimplex viget, Nam in aliis tertis, in quibus *ftudi-um Scripturae liberum

vi coércetur, et vtilis illa clericis infcitia , rerumque diuinarum, et ma-

gnam partem etiam humanarum, ignoratio au&oritate publica conferua«

tur, et incredibili, rigore dicam an ftupore, tenet/uf, pietas illa, quae

perperam chriftiana habetur, etiamnum colitur, et fucum hominibus fa.

ciet, donec potentia diuina intercedat, eo quidem modo, quem, qui

in fcriptis diuinis praedidta funt, minirhe ignorant. In-

affequuntur, quae

.

ter noftros autem pi

etas pfeudophilofophica.multorum animos occupauit;

*

et indies videtur latius manare, cumque 1

am patrumi noftrorum memoria

"frequentes..bonoru

m. virorum querelas euocauerit, hoc videtur tempore

multo acerbiores p

oftulare, ipfásque iuftorum lacrimas follicitare. . Cui

malo nunc admonendi.cauía quaedam 4e: vera motioue pietatis Chriffzanae

opponere animus eft,

ne noftra-calpa committamus , vt literarum ftudiofi

Gantur.

eptum

pro germanav Chriftianorum. pi-et:fge in

Aa:

-enis. üngläqgum gmple

- Nihil

Iv

Nihil iam de profanitate abfoluta dicam. Verurtamen ante omnfa hoc

praeftruendum duco, ig. omni pietaze p feudophilofüphica ine[Je. partetm pro-

fenitatis, in,qua pedetentim ita quisque vlterius progreditur , vti illam

de. induflria fequitur. . Quamquam enim non omnes, qui talibus errori-

bus abducuntur, exprefle id agant, vt profani fint, certe ab initio pro-

pofitum hoc non habeant; videntur enim fibi Clriftianifmum ab humanis

commentis et interpretamentis ; canquam a.fcotiis repurgare, ct philofo-

phiae ftudio puriorem :certioremque, efficere: fit tamen; . vt quando fibi

conftare velint, longe alio ducantur,

Nani ecledica illa Chrifftautfmi va-

tio Scriptura $. diu multumque vti mequit, At nec plilofopbia a pracfidiis

diuinae reuelationis deftituta zzz/tum proficit,.id quod omnium gentilium

exemplo conftat.

Quantacunque enim rationis per fe lausfit, attamen

vis eius impeditur frangiturque hominum vitio ; tuni-congenitó illo; tunmi

voluntate et confuetudine au&to et confirmato, tantumque abeft, vt, qui

»

fe libere cogitare iactare folent, id re ipfa praeftent, vt nemo impeditius co-

gitet, vi cupiditatum, affedtuum, confuetudinis aciem ingenii praeftringerite.

Verum ilud inprimis meretur expendi, qui non fimpliciter fequi

Scripturam S.'velit, eum huius vfüm magis, quam principio ipfe volué-

rit, tollere.

Neque eurm fieri potefl ,. vt ecle&lica illa in vtendis facris lite-

ris. verfandi ratio frt con[lans ,. fibique confentanea maneat.

Intelligent tan-

dem tales verbi diuini cenfores, ex his duobus neceffario alterutrum po-

nendum effe.

Aut , quae docet Scriptura, ea ommia et fingula. concedenda

pieque et fimpliciter credenda fünt; fcilicet fi eft verbum Dei, cuius te-

ftimonio nihil poteft effe firmius: azz, fi libri facri non. fint verbum Dei,

vitia uon Icuia illis inerunt; videlicet fi valeat horum- hominum philofo-

phia; /cripzoribus autem jz'zkris uon ruediocrem. impietatem ez quemtieudi im-

pudentiam adfngere neceffe erit.

Inde fit, vt nulla ecle&tíca pietas fibi

L[3

ipfi conftet.

Si negare non poffumus, nam. profedto non poffumus, vi-

tam fcriptorum facrorum nihil iuftae fufpicionis,. hiftoriarum autem fidem

omnes hiftoricae veritatis numeros habere; cur non credimus, quae. ho-

mines illi de fuis fcriptis ita a(erunt, vt de illorum fide Deus ipfe factis

euentisque, et tot feculorum decurfu et colligatione, teftetur, nempe

quod ore hominum Deus locutus eft? Atque cogzzari potiffmutm debebar,

Jefu Chriflo quidnam facfuri finz? Cuius vitam reprehendere an audent?

fed res eius geftas negando quid in omni hiftoria;in vniuerfa vita humana,

eertum relinquent? lefus Chriftus enim, quoniam fibi fumfit, in quo, ne-

gata rei veritate atrociífima blafphemia ineffet, aeuz admauttendus Jpüiciter

eit, aut fipliciter, qqod Deus auertat, reprobaudas , ne quid peius dicaz.n..

Dixi

D

ÓH

-

V

Dixt fupra, fi libri biblici diuini rioh credantur , fed pr'aeferenäa eft,

uoties diffentit, cenforum philofophia ,'non leuia libris facris vitia tribu-

enda fore, fed qualia ne illis quidem tribui velint,'qui, quid,agant, pa-

Hiftoria creationis nifi.

rum animaduertunt. Exempla eiusmodi funt.

pure tenetur; quid de decalogo fentiendum. eft, in-quo- hexaémeron al-

legatur? quid.de Iefu Chrifto,'qui diuinam librorum Mofis originem agno-

ícit?. Si cultus Leuiticus typos Chrifti non exhibet;annon mendaciflimi

homines putàndi funt:ápoftoli Chrifti, qui hoc afferunt? -5i morum prae-

ceptor fuit Chriftus et virtutis exemplum , non redemtor, non Filius Dei

naturà, non caufa falutis; poffetne futilius quidquam excogitari apoftolo-

rütüi difciplina, qui ad 'Chriftum omnia. referunt, Chriftumque princis.

plum, falutem et virtutem fru&us fidei faciunt?-In virtute enim fiue do-

cenda fiue colenda, profe&o nihil refert, a quonam praecepta acceperis,

iftoque prorfus ignorato bene agitur , duminodo .praeftanda. praeftentur.

»

Ergone conftat fibi Chriftianorum ele&icorum pietas, qui apoftolis ne pru-

dentiam quidem et bonam fidem relinquunt, quod a vulgaris boni ciuis

chara&ere abhorret ?

^

Neque etiam quidquam proficiunt artibus illis, in.quibus omnem

caufae fuae fiduciam ponere cóoguntur, vt dicant, textum aliter ; ac vulgo

fit,; lependum , vel aliter interpretandum effe.

Retineamus modo com-

iunes regulas criticas; quae vere dantur, variantes ledtiones, addat et-

iam, qui hoc malit, in mendo cubantes, nihil prorfus attinent ad f/yflema

Haec omnia falua manent.

Longe àlia res

dogmatum , vel officiorum.

agitur, quando iftas minutias excutimus, — Idem de interpretationibus iu-

dicium efto; quarum quotquot ad conftruendum fidei Chriftianae fyftema

tuo fuften-

requiruntur, faciles funt et obuiae; et loca Scripturae fe mu

j

f

tant; quae impeditiores funt, ad fingulorum textuum accuratam intelli-

gentiam quaeruntur, ipfum frdei fjyffema non. neceflario attingunt. Quid

ergo? Confentaneum eft, quod. volunt ecledici Chriftiani? Neutiquam.

Quamdiu enim fecundum communes illas, certas vel probabiles; regulas

textus. facer.legitur et explicatur, neceífe eft, vt caufà cadat omnis illa

perperám philofophantium proteruia. $in arbicrarie agere et pro Iubitu

w 8w9.t2

decernere licet; quomodo ipfi difputantes contra nos conficient ,. quod

volunt?- Bona cauía fi egeret talibus inuentis, vel uv dv9gwmov vti vel-

let; difficile-erit, reperire, quae illis opponamus, Xecxnoiïzm commodo-

E

effingamüs? . Solosne fe ingeniofos putant?

: ..5 Éx quo 'etiam alterum , .quod - principale eft, confequitur, ne qui-

oficia et-adfionem fpe&at, vllum Scri-

dem iq ea religionis parte, quae ad 0

41

3

pturae

-

äï

1

l

vt

ls

prurae

S. vfutm relinqui ab h:s, :qui philofophandi prufitu m eónftirtendis

dogmatibus ecledtice verfari fufcipiunt. .Nam aut nulla in dicentibus- au-

aoritas erit, fcilicet in prophetis et apoftolis; quod cogetur concedere;

ui ex illorum ore dogmata et hiftorias accipere recufet: aut ex eorum

verbis nullus certus et euidens fenfus hauriri poteft; nimirum fi arbitrarie

licet interpretari, textumque fingere. Sunt fane, et plures forfan nune,

duam vnquam fuerunt, qui ecleciice in recipiendis dogmatibus e Scri-

z

tura S, verfando fapientiam . prae fe ferunt, modo fepultos Arii errores;

fi fieri poffit; refufcitaturi, modo cum Socinis delirantes, modo ád: merum

naturalifmmum delapfi, fed qui virtutis commendatores et fummi zelotae

videri volunt. Quare magno ítudio id agünt, vt iuftitiam . fidei fecun-

dum Euangelium, negent et peruertant, quippe qua homines ad virtutem

fegniores fieri fibi perfuaferunt. .. Mirum ergo, quod do&trinam virtutis

e facris literis repetunt! Erenim non opus eft, vt, qui officium detrectet,

aliam fi

bilicentiam arroget,; quantum ad di&ta de virtutibus et vitiis þrae-

cipientia,

quam dogmata deprauantes fibi fumunt in locos, vbi dogmata

tractantur.

Sic etiam vfu venire animaduertimus.

Nam quae contra

luxum, contra fcortationem et caeteras impuritates, contra vindi&am,

auaritiam , ambitionem , mendacia, et quae funt reliqua, dicuntur, ea-

dem facilitate emolliunt, et ad fenfum flagitiofis tolerabilem fle&unt, qua

dogmata religionis theoretica a morofis vel faftu turgidis tenebrionibus ad

fuam ipforum mentem refinguntur. Inde talia nafcuntur portenta, vt,

ui explodunt euangelii myfteria , religionem in virtute et philofophia po-

nunt, fcholas tamen virtutis fimul habeant exemplum Iefu Chrifti et ludos

fcenicos, Chriftianifmum laudent propter virtutem, quam doceat, ean-

ntelligitur,

demque gentilibus et hiftrionibus pariter tribuznt. Ex quo i

ualem virtutem animo- conceperint, et quomodó in explicanda Sc

;

| riptura S,

eos verfari oporteat, vt cum ipfis fentire videatur. -

Nihil igitur cértum et ftabile relinquitur, omnia redduntur lubrica;

nifi facras literás fincere et preffe fequimur. . Qui ex illis e'igere vult,

vel, fiid forte ab

quantum placet, vel /ad. profanitatem ipfe: perducitur ,

Accedit

eius ingenio alienum fuerit, aliis ad profanitatem: audor eft.

non leue adiumentum , - quod. nunc vulgo fic exiftimant, idque diligenter

inculcant, vt dicant, nullum vitium magis vitandum effe quam credendi

facilitatem, quae:füperftitionem pariat , quam fine diícrimine omni flagi-

tio deteriorem effe aliqui di&itant.. Nulla profeco vera et conftans phi-

cum.vti poflint Scriptura S. aut eam

lofophia penes eos dari poteft , qui ,

difcere

pmxxino' cpncemüaþt,'aut,ex ea Chriitiangm pietatem non integre ad

velint.

E

Il

ä

VII.

ferre

elint. Nam qui prori'us' »anernan-tur, nulla veri et falfi ériteria ad

queunt, .

quae non militent contra ipfos, et, quando valént, veritatem

verbi diuini confirmment, cum e contrario, fi non valeant, in

phyfica

j

"

etiam et.mo

rali fcientia, in arte interpretandi et hiftoria, omnis delectus,

et omnis certitudo fublati fint. « Quo fit, vt profani certitudinem quoque

et cógnitionis ordinemi' ac'modum philofophiae :eripere , :dicendi fint,

ul

"Quaproptercum. profanitate: fcepticifmus |coniunctus effe folet.

vero-ecle&ice-in verbo. Dei vérfantur, quamquam id philofophiae catrfa

facere fibi videantur, eos fibi neutiquanr conftare , aliisque plurimum no-

.£ere , modo explanauiimus. : Ex'quo:perfpicuum .eft, quod fupra dixi-

mus, oppofitam vere chriftianae pietatem: non philofophicam merere dici*.

féd re&tius pfeudophilofophicam vocari.

B

Sed:de hoc fatis:didum eft. .. Progre

diamur nunc ad cam » xquam

aliquantum illuftrandám nobis fumfimus , veram. notionem pietatis Chriflia-

&ae, — Atque hanc propius intueri, fatius videtur effe, quam errores graf-

fantes;;qüorum nec modus nec finis eft, recenfere, aut refutandos nobis

fumere, quod programmatum nóftrorum breuitas.non:permittit. . Etenim

quémadmodum mufices mágifter, vbi-reprehendit, qui fidibus vel tibíis

male.camat, non tam vitia fingula fub examen-limamque criticam vocat,

quam redius canendo, quid interfit inter bomum vitiofumque cantum,

faüo et exemplo oflendit, et aurium iudicio committit, efficitque, vt

agnofcantur vitia, praeferatur quod melius eft, follicita autem errorum

difcuflio ne quidem neceffaria putetur: eandem in caufa religionis viam

ingredi faepe prudentia fuadet. Errantibus enim non.difficile eft, fed

natura fic ferente ita accidit; vt paucis verbis ac fententiis. quam plurimos

. errores et varii generis fallacias contexant et compledantur. .Extricare

vero illos , et fingula vitia figillatim perfequi, quamquam peritis perquam

facile.eft, le&oribus plerisque moleftum effe folet, nec vero fpatii folum

fed et fübtilitatis plus pofcit, quam plerisque datum eft. — Agamus itaque

hoc in praefenti, et veram Chriftianae pietatis notionem ab ea intueamur

parte, eiusque naturam et indolem ex eo veluti vifionis pun&o delinee-

. mus, et exhibeamus contemplandam, quae fit ad diiudicanda, quae hoc tem-

P

ore cirémmferuntur, fimulacra Chriftianae pietatis maxime accommodata.

Id quod fieri poterit etiam non nominatis, contra quos difputamus.

Xisenim, qui talia fcripta legere folent, quaedam per fe in mentem ve-

mient, Reliquos, qui ea nondum viderunt, non tam dubitamus ad libros

"ablegare eam.ob caufam , ne fcripta aeternis tenebris digna notiora facia-

s, ne

camus, quam propter aliamt neceffitatem. — Scilicet cauere volumu

Imensy ;

*

,

L]

XIII

ü;etüdine f

mens, quami in vüum feopum mallemus defigi, vltro citroqué vagetur,

|

l

quilibet adh

Necefle enim eft, quando contra homines et nomina difputatur; iudican-

velicio ye- n

tis induftriam diuidi, et ad vtrumque adigi, vt tum caufam. rei cognofcat,

formationen

quid re&e dicatur an fecus, tum hominum caufam, fitne au&oris meng

effici debet.

|

re&e expreffi, omnibusque, quibusvtitur, argumentis fatisfadum, — Ita-

que quoniam , qui ipfo Chriftiano nomine indigni funt, rationibus dome-

dem contin

et voluntate

fticis addu&i diciplinam fuam pro. Chriftiana venditare audent, quae ne-

&iue in fide

quaquam Chriíiana eft, fed pfeudophilofophica, ecledice quaedam: de

Comp:

Chriftianifmo transfumens et cum fuis erroribus confundens; redius for-

duobus aliis

mam defcribemus pietatis Chriftianae.- . Nam pfeudofophi illi bonis. animis

tendàmus.

fucum faciunt , et incautos decipiunt , idque-nünc cum maxime . füccedit,

modum fuo

propterea quod re fublata locutiones et verba Chriftiánorum retinent, fub-

confundi de

doleque recéntes vocibus fignificationes fupponunt. .. Confidimüs igitur,

enimuero d

nos hoc pa&o confequi poffe, vt, qui velint effe Chriftiani, res deinceps

indetermina

re&ius iüdicent, eisque ad hoc ipfum adiumento fimus; contra, qui ta«

rae perfeGti

lem nolunt pietatem, fentiant quoque, de. Chriftianorum fpe nihibipfis: re-

ordine et r

linqui, feque aliter faluos non fore, nifi ea.conditione; fi Euangelium

quid diuina

verum non- fit; denique vt, qui veritatem.dinino beneficio adhuc videre

eam ob cauí

queant, percipiant, quam temere Chriftiana pietas deferatur, et quam

vnice verafit. Pofcit autem za/s tra&atio, xbi ex inftituto fafcipi poteft,

*) De víu

duas partes,

Nam primum obze&iue norma. pietatis Chriffianae veraque in-

linguae ,

doles exponenda eft, vt intelligatur, in quo ea confiftat et pofita fit, de-

ergza DX

Pius, q

inde de.ffatu mentis conformundo: multa dici queunt, vt appareat, quo-

modo acquiratur ,. exerceatur , exferatque fefe àc demonftretur.

Vtemur

atque o

quae fel

igitur Ícribendi occafione, et per partes. feleda quaedam, quae facere

1,53: fit

poflint.ad intelligendam et vindicandam veram pietatis chriftianae notio-

Pro Plai

nem, delibabimus.

Seligemus autem , quae potiffimum valere. credimus,

igitur p

ad arguendos eos, qui in docenda pietate grauiffimas de dogmatibus Chri-

qui orit

cui piet

ftianis diflenfiones indifferenter haberi volunt, fyncretifmum inducentes,

et philofophiam potius in locum euangelii furrogare tentantes, nec non

pendent

Nam ex

quae ad animos proborum pie infruendos et commouendos maximam

redamair

vim. habeant.

aliaque

Quae c

tiae in

le verbo pieratis copiofe, nec inutiliter, däci poffent, bre-

Senfus -

uiffime artingamus. . Eft enim ad. magis neceflaria properandum.

Sit l.gij

et cifca

tur pietas, quam Graece interpretamur £ucé(Jeimy , Seocc(Jeuy , ómiérara,

reueren

obiediue fpectata; complexio eorum, quae íanéte et religiofe; tum. in-

ig,m " vl

tifeitur

primis erga Deum, tum erga homines, et quatenus cuiquam Dei cáiía

uandi ad-

ikndulge

sbligati fumus, facienda funt, — In i;ifce ipfis cuftodiendis et fer

fuetudine

-

aA

u

aclibet pietatis pats,

iiietüdi'nö pietas fübie&tiue fumta ineft. . Tropice q

: vagetur,.

*) Pitas itaque-et

;-

- quilibet a&tus

a pietate proficifcens, pietas vocatur.

; iudicans

- felipio ye-non differunt ,

fed confiderándi modo,

Nempe pietas con-

quae per religionem

cognofcat,

formationem menti

s et totius ftatus humani denotat,

toris mens

Deum colendi ratio, et obiediue qui-

effici debet... Religio autem eft vera

uimn.

Ita-

1

dem coritinetur do&rina de Deo et rebus diuinis, vi

delicet de attributis

?

D

fubie-

bus dome-

et voluntate De

i, quaeque nobis ideo tenenda faciendaque funt ,

, quae ne-

Giue in fide veritati a

dhibita et obtemperatione confiftit.

.

aedam de

pietatis noti

onem etiam cuni/

Comparemus , antequam pergamus ,

e&ius for-

tute et fapientia con-

duobus aliis coniunctiffimis conceptibus, et cum Vir

inis animis

utis àliter formandi,

quemad-

tendámus, Eft quidem notio prima virt

/is cum phyfice dicta

? fuccedit,

modum fuo loco docemus, ne

que etiam virzus mora

nent, fub-

! confundi debét ;; quae nominis diui

fio et duplex fignificatus verbi eft. At

nüs igitur,

notione generaliter et

enimuero dumniodo exi his, quae in prima virtutis:

:s deinceps

— indeterminate indicantur ,

comple&itur enim quidq

uid in ftatu morali ve-

fed

ra, qui ta»

rae perfe&ioni congtuit , progreffio

rede fiat, nec affümatur temere,

uis vi

te hominum fcopus pfaefixus fit,

hiLipfi: re-

ordine et ratione exquiratur, q

hominum a Deo dependentia, quidque

3uangelium

quid diu

ina pofcat perfedtio et

ertinens,

huc videre

eam ob' caufam ,

taxïquam ad v;ram ftaþus morzïl-is ?grf'e&ionem P

requira-

, et. quam

MA'TTH. oAE swxnm zbefan

rus latine

cipi poteft,

* Ije vfu verbi apuci Latinos vid. B. 10.

lingaae , voce piem:,fþim, pie. z P

ietas,

ait; officia ipfumque adeo fenfum

veraque in-

rOonos,

fratres, ciues, comple&itur.

(ita fit, de-

erga I

Deuüm, parentes, patriam, pat

Pius, qu

i Deo, parentibus; patriae ,

patronis,

fratribus, praeftat amorem

reat, quoa

Pie, conferuato amore ve

1 Dei vel coniun&torum.

Haec ille,

atque officia.

'veluti qàod Cicero de nat. deof.

*

Vtemur

quae fele&is au&orum !

oci$ confirmantur ,

&itas, religio; pure et cafte De

o. tribuendae funt.

quae facere

1,3; pietas , inquit, fun

ft.. Videtur

lanae notio-

Pro Planc. 29, €. 12-

EF

undamentum virtutum omnium fictas . e

s figni

ficatio effe, vt pietas denotet:

fenfum obligationis,

e.credimus,

igitur prima voci

us vtimur; ab

illó ipfo,

qui oritur ex inte

lle&a dependentia bonorum, quib

iatibus Chri-

compellimur at

1 conueni

enter agendum huic dé-

cui pietas adhibetur, quo

obtemperando,

3ufta-tribuendo, amando,

inducentes,

pendentiae, quod fit mà

agnifaciendo,

e et beneficiis officium

es, nec non

Nam ex dependentia in

tellisitur obediehtia;

ex amor

uls.diuerfae , deduci poliunt,

s maximam

redamandi.

[nde, applicationes vocis, quam

aliaque ex alia nafcitur.

Eft v. g. inter paren

tes et. filios, relatio depencen-

dantes beneficià et accipientes, in,

eo vt bene fit.

tiae in exiftendo ; inter

ffüciis gratitudinis,

offent, bre-

Senfus igitur hic acutiorem

facit fenfum obligationis in o

Im.s

us debent. In quo praecipuum e

ftamor cum

Sit igij

et citca ea; quáe filii parentib

Inde porro-fit, vt

Mibt et«

y, óciórA4T0,

reuerentia exhibendus , qui idc

irco pietas dicitur,

dignitas mult

is ex caufis. vehe

mentius perfen-

Íe; tum in-

dam , vbi am

oris aequitas aut

üifeitur, vox pietatis. adhit

beatur, €. g. in'à

ffe&u parentum erga filios, in

m Dei cáuía

duerfus mino

vnde principes pij dicuntut.

—res,

feruandi ad-

ilxxdulgenfia potcnt?orugn a

p

:

fuetudine

&

-

X

£equiratur:

—;

facile aïnjm(aduertitur', etiam a Qirtute" píetatem re non differ-

1€, fed modo ordineque confiderandi et probandi.

"Notum eft, quidquid virtutis pars eft, idem fynecdochice: virmte&x

dici. Sed nulla vera virtus vacare pietate poteft, in integra autem et

confummata pietate omnes omnino virtutes continentur.

Fittamen, vt

officia erga Deum.immediata fere. praccipue pietas dicantur, et praeter

haec apud veteres alia quaedam , veluti quae parentibus, patriae, patro-

nis, fanguineque vel ciuitate coniun&is debentur.' Cuius rei variae cau-

fae funt, quas enumerare huíuslocinon efl, — Quze immediate Deo . prae-

ftatur, inprimis pietas dici viderur proptefea, quod in reliquis officiis

diuina obligatio non aeque communiter agnofcitur, q

uin etiam.- a multis

perperam negatur.

Eft etiam alius verborun*i vfus dieatn, an abufuüs, vt ad quam virtu-

tem quifquam a natura magis difpofitus fit , eadem dicatur praeditus a na-

turà. Quod hoc loco non commemorarem, nifi víü veniret, idque his

maxime temporibus, vt impii traducant pietatem, tamquam.quae animis

quibusdàm a natura infit, quemadmodum reliquae ingeniorum varietates,

Dicatur igitur naturà pius, qui ad. (iri&tius dictam pietatem, cultum Dei

immediatum

puta, prae aliis difpofitus videater, fi indulgendum eft popu-

lari fermoni. Attamen hoc plus ne valeat, quam quomodo a natura iu-

ftos, magnanimos, beneficos, fortes, dicimus, in quo abutimur nomine,

fed intelligimus tamen ; quid fit, quod fignificetur, neque ideo in dubium

vocamus, virtutem moralem non effe, nifi quae ratione et confilio talis fit.

Jneptiunt:hoc loco aliqui, et materiam virtutis vnice fpedari vólunt,

iibissdy

nihil penfi habentes, natura vel quibus quifque rationibus addu&us com-

pulfusque ita agat. Atque nouum erroris patrocinium fibi reperire vifüs

€ft, qui nuper fcripfit, eandem virtutis in Deo et hominibus defcriptio-

nem ,. idem principium, formam eandem, prorfus effe oportere, et vnum

quiddam femper efe, fibique per omnia fimile, quod folum fit et dicatur

virtus, tam in Deo quam in hominibus, ex quo quidquid virtutis nomi-

ne venit, et ad eani refertur, hoc ipfum et vnice habeat, vt fit et dica-

tur virtus. . Furere hominem putares, quem tanta obliuio excellentiae

diuinae maieftatis capere potuit, vt independentiae diuinae pariter ac hu-

manae dependentiae inmemor Deum vel hominum metiri lege, vel homi-

nem Deo aequare fuftineret. | At is hoc agebat, vt veras notiones de ob-

edientia Deo debita, atque:de fummo officio Deum vt Domin

um amandi,

turbaret, et deifmum ,.

cer eto

vt vulgo dicunt, in Chriftianae pietatis ,1,0cun'1 fuf-

j

XI

Enimueto, vt ad ptopofitum redeam pietatis totlonetm etlam cü

m

Japientiae conceptu comparandi, aliud addendum eft. — Nimirum vera fa-

pientiafine dubio ad virtutem ducit. — Virtus itaque fi a religione feiungi

non poteft; atque etiam a pietatg re non differt, fed idem illud , quod' a

g

praeftantia et perfe&tione dicitur virtus, a. religiofa obferuatione pietas

vocatur: fequitur, vt fapientiam pietas praefupponat, nec fine pietate vera

poffit effe fapientia.

Omnis reliqua, quae dicitur, fapientia vel inchoata

modo eft, vel falfo exiftimatur.

Quare, vt fumamus ftatim, quod a ledto-

ribus noftris nobis concedi credimus, et ad quod illuftrandum flatim ve-

niemus; fi fola pietas Chriftiana eft vera pietas; omnes fane, qui religio-

nem in fapientia et virtute ponunt, id quod in multorum ore nunc eft,

coguritur concedere , nifi quis admodum errare velit, fapientiam et virtu-

tem in Chriftiana.pietate ponendam effe.

Haec fola hominum , vt nunc

funt, poteft virtus effe vera, ipforumque ftatui apta et accommodata. Co-

:

gnitio autem ea, quae ad colendam pietatem praefupponitur vel perducit,

praecipua omnis fapientiae pars eft, « Quae etiam vbi folitaría eít, et fine

literis, vt eft in indo&is, fufficit tamen; vt quis fit et ree dicatur fapiens,

E contrario hac füblata ne quidem omtie'zeliquum cognitionis genus fatis

ad hoc eft, vt quis proprie fapientis nomen-mereatur.

Ignorans enim,

vel falfo concipiens rerum principia fumma, fcopum et normàm viuendi,

quae vere funt negans, falfa et noxia pro'veris bonisque ampledeens,. in

perniciem dans fe'aliosque, quomodo vlla ratione fapiens vocari poteft?

Nam cum fcire omnia homini datum non fit, quo fit, vt inter artes et fci-

entias diuifa hominum quamuis do&orum induftria fit; certe ad fapientiam

hoiini vere tribuendam hoc praecipue requirere decet, quod eft prin-

ceps et vtiliffiumum, quod vnice confils humanis bonum dat exitum , et

qüo repudiato omnia /perfiita funt,

/

t

Veniamus iam ad pietatis nofio:xeln', ciuain tradaare inftitur, propius

confiderandam.

Quod plerisque'accidit verbis, quae aliquid oftendunt,

quod obferuantis ftüdimm et cautionem defiderat , vt vfurpentur non

modo; vbi vere fit ea, quaefpe&atur, natura, verüm etiam; vbi effe videa-

tur, idem víu venit in appellanda pietate.

Nimirüm quae dicitür 2/eza$

vel vera eft, quae veram normam rede fequitur, vel fa//z, quae fecus —

eft. : Quippe fpecies modo pietatis eft ; vbi vera eius iorma non tenetur,

v&l fünulate agitur, aut füperficiarie.

Quot modis ea in re peccetur,

longum eft nunc enumerare, nec huius loci,

Vnum obferuari potifli-

mum velim, - pariter yitiofam effe piet

atemi, quae falfis de hominum ná-

j

B

P

À

t£ura

z

E

XII

z

tura et flatu opinionibus Rititur., quam .quae

de- Dei natura ample&itqr

falfa indignaque.

;

Ex.quo iudicari poteft alia piezazis diuifio , qua. diftinguitur, duae

mere /ecundum veligionem. naturalem colitur, et quae fecunduer reuelatam,

Atque ita fane eft. .Mentis cogitatione vtraque religio clare difcernitur,

quidque..ad alterutram referri- debeat;. quid ad.vtramque , omnino. dili-

genter obferuandum eft..— Sed non ftatim exiftimare licet, mundum reuera

effe poffe, in quo fola fit et valeat religio naturalis;. neque etiam praeci-

pitanter iudicare fas'eft, quae ab hominibus, vt nunc funt, exercetur

pietas mere naturalis, eam effe fufficientem. * Quod longe aliter e(fe, fae-

pe docuimus; et deinceps explicabitur.

Multo.-minus igitur in homini-

bus temerariis vera pietas erit, qui vero.Dei verbo, cum oblatum fuiffet,

repudiato ,, pietatem.naturalem, tamquam- vniee yeram ,. certe- vt fuffici-

entem, affe&ant. et prae fe ferunt,

Eodem fere crimine fe'obftringunt ,

qui verbum. diuinum diftorquent- et deprauant,; vanumque ftudium illuc

conferunt, . vt efficiant, ne quid interfit inter: religionem reuelatam et-na-

turilem ,. aut faleem quam minimum. interfit, : Cuiusmodi omnes funt,

qui fua operum iuftitia acquiefcunt, eam; quae .fidei in'Chriftum eft, u-

ftitiam oppugnant,- et calumuiantur , vt quae non fatis valeat ad efficien-

dam virtutem, Deunt crudelem.inducat, et quae fünt eius generis.

Eit

igitur baec non pietas, fed fpecies pietatis, atque etiam vbi non per fimu-

lationem agitur, certe fuperficiaria eft omnis illa pietas.

Nam praefenti

hominum.peccatorum conditioni accommodata non eft, et nec Deo fan-

£&o digna eft, nec his hominibus.apta.

Verum pii illi profani , liceat enim verborum repugn'antia mores ho-

minum imitari, qui repugnantía compingunt, artes repererunt, quibus

efficiant, ne euangelio indigere videantur.

Scilicet corruptionem huma-

ni generis extenuant; ad virtutem pauca requirunt; peccata pleraque ex-

cufant, eaque potiffimum , quae.grauiffima funt; et reliquorum . fontes,

et aduerfus Deum immediate committuntur, culpa liberant; qua ménte;

quibus ex caufis quispiam agat , examinaré vix-opus ducunt , dummodo

fiat, quod ad praefentem. vitam.tuendam et cum voluptate tránfigendam

yaleat ; in deli&tis hominum non culpam fed imbecillitatem , meraque li-

mitationis confequentia,agnofcunt. Homines nec reos agi volunt,- nec

$ g PRMS fD dÀ (; E R Ro m TR v a URrm ! us a

Deo hoc concedunt, quod reatum, quem omries Adami pofteri fua quis-

tb

e

que culpa fibi contraturi erant, praeuiderit, eamque ob .caufam iufte eos

fub congenitam. déliuquendi neceífiratem concludere potuerit. . Nori

ve3

animaduertunt, quanta cxemengiae et fapientiae diuinae gratia habenda fit;

ia

H

f

propter-

XIIH

propterea quod fiaec ipfa.füb peccatum conclufio eo cónfilio fa&a eft, vt

non modo analogam, íed longe abundantem gratiam, ab vno auctore ad

omnes credentes manantem, in Chrifto exhiberet.

Itqque mirum non eft,

nerrhgentes et male negantes, qquae cum maxime teneri debebant, infuffi-

cientiam. quidem religionis naturalis ad falutem hominum, qui nunc funt,

non perfpicere.

Sed certum etiam eft et exploratum quod veram vir-

tutem , quam oftentant , neutiquam affequuntur.

Idque vfuet experien-

tia ita mmufeflum et mdublt"«blle eft, vc parum vereamur, ne,; qui abiecto

Chriftianifmo pii effe.volunt, cum piis Chriftianis vnquam de virtute con-

tendant.

Vbinam gentium fuerunt profani, qui pios Chriftianos virtute

fuper*nentp Er inter noftros, ex quo plofanms latius manafie vifa eft, cre-

uitne virtus, an decreuit? nec vera folum virtus, quae Dei iudicio virtus

eft, verum etiam focialis illá et media, ad hominum cohfociationem et

publicam vtilitatem pertinens?

Nunc ad fufius explicandam Chriftianae pietatis notionem animus

non eft transfcribere, quae tradimus, quando theologiam dogmaticam et

moralem docemus.

Longum hoc foréet, nec éa xe magnam a le&oribus

T entablmus autem ,

dante Deo,

gl atiam iniremus.,

rem vetuftiflimam

nouo quafi lumine illuftratam intuer mbus tamquam. nouam fiflere, idque

dicendorum certo ordine et delectu nos adipiíci pofle, confidimus. Quare

primum incipiamus ab Apoflolis, et qualem bt pictatem C/7rzjt'uma: docuerint,

contemplemur 5 deinde videbimus , quomodo docirina apuflolica cum libris ve-

zeris teflamenti confentiat ; £um docendi suetbodum Domtni mW/z, j^ Jü Chri-

JH, confiderabimus, quae, quantum ad modum et formam loquendi,.inter

apoftolicam illam et pr opheticam media eft, et ad quam docendi ratio Io-

hannis Baptiftae proxime accedit;

demqm* obferuabimus , quomodo vera

Bietas Chrifirana, haufta illa ex folis facris literis, et ex his a pofteriori co-

gnita , eum placitis veae ratienis confentiat pyugnetque cum his nunquami,

verum pofitiue etiam conueniat. 'Quo fa&o fperamus, no$ coufequi poffe;

quod efficere ftudemus ,. primum vt ne phi lofopharl potius, quam folam

Scripturam.S. fequi vidéamur ;. deinde ne quis calumnietur; ae fi libri bi-

blici non conftanter-fecum confentiant, neque quispiam arreptis formulis e

fermonibus. Chrifti, vel libris vet..teftamenti, licere fibi putét, talia ex

fuo ingenio; non ex apoFolorum libris et perpetuo'Scripturae confenfu,

explicare; poftremo né quis Scripturam deferendam;, vel-coade . jaterpre-

tandam eífe. autumet, propter pugnam. illam E&Itlam cum reca 1anone,

quippe quam aliter vitàri non poffe opmetur

B?.

Non

XIV

Non opus eft mohere, p'ietatein Chriftianam à Chrifto nomen trahe;-re .

et ipfe LAF i

XV. 24.

Sed quaeritur, idne fiat folummodo propterea, quod Chriftus eam do-

Patrem I.

cuit, fuoque ipfius exemplo perfe&iflime illuftrauit, quodque ex eius in-

x Pet. I..

ftituto veritas inter gentes praedicata innumerabilem hominum multitudi-

quamquat

nem ad ample&endam eius difciplinam perpulit , qui ideo Chriftiani dican-

tur? an vero praecipue eam ob caufam,

quae vera

quoniam Chriftus eft quafi via ad

Deum, ét caufa falutis, cuius beneficio

tam veniam

dicendus,

peccatorum , quam

vnigenitu:

Spiritus S. dona ad veram virtutem habent, quotquot

habent?

uuni indu

Itaque ante omtia þchræmm, Apoffolos vaiuerfa ad Deut, vt Patrem

licet.

Ea

lefu Chrifft, referre in Dorino noffro Iefu. Chriffo.

Duo [cilicet-animadter-

lorum in e

£enda . fant.

Alterum, quod Apoffoli nom ad Chriffum Jie. Patre. ablegant ,

in natura.

quafi. Chriffus proprie. fit. Deus Chriffianorum , quo.cum verfentur, uon item

ordine fin

Deus Pater.

Quem errorem, cuius patrocinium Comes Zinzendorfius

primo et ]

fufcepit, tota Scripturà N. T. vchementer repellit et afpernatur, vt re&te

nequeunt.

contra illum fcripferit B. Bengelius, vniuerfam fcripturam hypothefibus

uenit, fit

Zinzendorfianis non fecus, ac di&um vnum et contiguum, repugnare, Sed

bum Dei :

hypotypofis doctrinae apoftolicae haec eft, vt homines ad.gratiam et con-

Sequ

iundionem cum Deo ducat per Chriftum et füb Chrifto, cuius. peculium

cent.

Eft

homines funt, füo fanguine acquifitum , ipfique attributum e

a lege, vt

1dque facla

fideles fuae, quam a Patre habet, . gloriae participes reddat,

Patri iuftos

e€t morte «

mundosque fiftat, iisque largiatur vitam aeternam, decretam a P

atre, qui

uae tamen

genus humanum amauit, et amanter Filium nobis dedit.

Rationem talis

Chriftus- S;

oecoanomiae fiue perfpiciamus, fiue non, ad rei eertitud

inem. perinde eft,

tutis perfe

Satis habemus, quod ab Apoftolis fic defcripta eft

, id quod ante omnia,

muneris C

tamquam res fadti, et a pofteriori certa, fundame

nti loco ponendum eft,

ipfa falutis

: j;4INam Deus etiam Deus Domini noftri Iefu Chrifti dicitur,

2 Cor. II,

et priua n

Atque ine]

31. Ephef, I. 17,. . Saepe Deus idemque Pater D. N. L. C. d

icitur a Paulo,

eta Petro 1 Pet, I. 3. interdum Deus et Pater. nofter i

fed fübiun&to fta.

amore, qu

fuiffe iactat

tim et feorfum nominato Iefu Chrifto, v, g. Rom.

L 7. aut etiam Deus

idemque"Pater fimpliciter lac. L, 27. lII 9. qua

34. accede

e fe inuicem explicant,

Chriftus Dei dicitur, «nunquara

exemplo ij

nofter, v. g. Apoc. XII. 1o, nempe aDeo

Rex conftitutus eft, nos Dominum et Ssluatorem habemus,

- Attamen Pa-

KV. 12.13

ter ipfe etiam Saluator.hominum cum Filio .vocatur',

ferte, quod

1 Tim. L. 1. II. 3.

Tit. L. 3. II zc. coll. v. 13, lL 4.

Similiter Euangeli

ius obferua

um dicitur Dei,

et regnum Chrifti regnum Dei, nec non Chrifti et Dei E

phef.. V. 5. Cbri-

vera: funt,

füani fünt Chrifti, Chriftus Dei, 1 Cor. III, 23;

difcuffisque

D

Caput Chrifti Deus: eft,

E 901'. XI. 3 I

;

oft iudicium e;tremum Patri folenniter h'onor habebitur,

in ipfa Chrj

et

T

XV

et ipfe Filius Patri fubordinz/abitur, fcilicet vt Filius, notr vt feruus, 1

Cor.

trahe.:re :

eam do-

XV.24.28. Omnia omüino et fimpliciter ad vnum Deum, eundemque

. eius in-

Patrem L. C. referuntur, v. g. 1.Cor. VIIL. 6. XIL 4-6. Eph. IV. 5. 6.

x Pet. T. 21, Per Chriftum igitur tendimus ad Deum.

Chriftus vero,

iultitudi-

hi dican-

quamquam communem cum Patre et Spiritu S. habet naturam diuinam,

ifi via ad

quae vera et proprie di&iain €o ineft, non eft Deus Chriftianorum feparatim

dicendus, quippe fimpliciter Deus vocatur Pater Iefu Chritti, fed'Dei Filius

1, quam

vnigenitus, mediator inter Deum et bomines. . Aliter qui docent, aut no-

uum inducunt euangelium ,. aut imperite loquuntur- - Sed nihil hic mutare

f Patrem

licet, — Ea conditione Chriftus pro nobis intercedit, fiper verbuzz- Apoffo-

imadtuer-

lorum in eum credimus Io. XVII. 20. INec magis intereft'noffe, quod fint

ablegatit ,

in natura diuina tres proprie fübfitentes, quam tenere, quomodo et quo

HO ET.

ordine fint, quodque in exiftendo et agendo is, qui fecundus eft, fit a

endorfius

primo et per primum, et ab vtroque tertius.

Aliter repugnantiae vitari

vt recte

nequeunt.

Humanae autem fubtilitati nihil prorfüs hac in re daré'con-

othefibus

üenit, fit enim ueréacig & GANo

are. Sed

bum Dei audire fas eft.

'ys'vcg.V Q-uyam ob caufam folum ver-

| et con-

Sequitur, vt a/terum principale notemus , quod de Chriffo apofloli do-

beculium

cent. Eft vero hoc in eo lupfïtqln, quod Chriffus eff. caufa falutis noffrae,

lege, vt

1dque fa&la pevcatarum bumani generis expiatióne opud Deum , quae paffione

tri iuíftos

et morte confummata eft, quaeque nobis prodeft /z5 cozditione fidei, vi-

uae tamen et conftantis.

itre, qui

A quo ipfo munere etfi feparari nequit, quod

1em talis

Chriftus Saluator idem quoque humani generis do&or praecipuus, -et vir-

inde eft.

tutis perfedliffimum exeémplum eft, non tamen dodctzina eft pars praecipua

e omnia,

muneris Chrifti, fed infeparabiliter connexa; 'principalis autem pars eft

idum eft,

ipfa falutis noftrae efficientia, Rurfus in do&rina Chzifli pars. fingularis

- Cor. II,

et priua non fünt morum praecepta, in quibus prorfus nihil noui attulit,

Atque inepti hoc loco funt, qui praeceptuim de niutuo piorum hominum

r aPaulo,

inCo fta-

amore, quod alicubi nouum vocatur fecundum quid, antea inauditum

p

fuiffe iactant.

Annon infpedio ocularis bibliorum reclamat? Sed Io. XIII,

am Deus

34- accedentibus iam nouis rationibus iubendi et commouendi, cumprimis

Xplicant.

exemplo ipfius mortis Chrifti pro nobis, praeceptum nouum vocatur, coll. Io,

pe aDeo

amen Pa-

XV.12.13. rlTo.III. 16. Quemadmodum alibi Iohannes, negans etiam di-

Ey1I 3

ferte, quod nouum quiddam fcribat, praeceptum tamen nouum appellat, cu«

ius obferuandi nunc noua ratio maturuerat, nempe quod, quae in Deo

tur Dei,

: 5. Chri-

vera funt, iam quoque penes eos, quibus fcribit, veritas fadla fuerant,

Deus eft,

difcuffisque tenebris verum lumen nunc lucebat 1 Jo. IÍ. 7. 8. . Potius

abebitur,

in ipfa Chrift dodtrina. pars principalis hoc ipfum ,. quod ille fit Chri-

et

Pcus,k

:

XVI

ftus , Filius Dei, quod. Deus fit Pater fuus, is vero fit, qui mittendus ia tttuts

dum hucusque expe&tatus fuerat.. Sed de hoc paulo poft.

Diftinde igitur vt le&oribus noftris in memoriam reuocemus ; et tamquani

án tabula intuendum ob oculos ponamus; quid Apoftoli de Chrifto, vt falutis no*

fttae au&ore , docere foleànt, ex:quo iudicari oportet, Chriftiana pietas quae fit,

quae non fit, opportunum videtur, fequenti via vti, Ocdiemur obferuando, quam

vim, quae benéficia, Apoftoli attribuant Chrifto, et fidei in Chriftum. . Deinde at-

tendemus, quas caufas allegent, cur tanti ponderis fit cognitio Chrifti. , Videlicet

poficae illae funt cum in naturáe perfonaeque Chrifti dignitate, tum i expiationé

De qua quidem dupliciter

peccatorum cóoram Deo, quae eo mediatore fa&a eft.

dicifolet. Saepe enim figurata vtuntur di&ione, adhibitis fimilibus commodis et

imaginibus , praefertirn typis huius rei e veteri tefldmento excitatis, et cum ipfa

veritate, quae-in Chrifo e(l, comparatis. Sed rem ipfam quoque fine tali inuo-

lucro verbis propriis exponunt, nec generalioribus modo loquendi formulis; fed

faepenumero tàm expreílis et determinatis, quae omnem errandi viam praecludunt.

Et quamquam non neceffe eít, honrínes perfpicere oeconomise Dei caufàs et ratio-

nes, fed fatis habemus, fi; quid Deo placuerit, diuino teftimonio 'conftat, attamen

ne bae quidem reticentur. ' Commemorantur fane rationes in fan&titate: Dei-po-

fitae, etinrelatione praefentis hominum ftatus ad illam ; quippe quas noffe po-

tiffimum ad nos pertinet.

Infuper, quoad capere poteft imbecillitas humana, pro-

fpe&us aperitur in mundum inuifibilem , et coelefte fpirituum fyftema, vt intelli-

gatur, eminus faltem et aliquo modo, compagem vniuerfae ciuitatis Dei, vaftiflimi-

qué potentiae et gloriae regni, multo plures continere rationes rerum, quae in

gratiae regno geruntur,quam ab hominibus nunc peruideri queant. Fidem autem

Euangelio adhibendam fic defcribunt, vt, nifi quis admodum iniquus fit, et fua

culpa caecutiat, dubitare de duobus hifce neutiquam poffit, primum fidei iufti-

tiam ab:e3, quae operum eft, clare difcerni, et alteram alteri opponi, deinde

perfilem in Euangelium mentem ad veram virtutem renouari, et ne quidem

H

aliter virtutem vllo modo reftitui-poffe; fed hoc pa&o certilime inftaurari, et

ad vincenda omnis generis obftacula roborari,

H

L

wuarite- Deo, tra&are inftituimus.

. .Diximus, quae in proximo programmate, 1

Iam filum fermonis abrumpere pagina cogit. Reftàt modo indicere, anniuerfarium

ficrum eucharifticum : die refórmationis euangelicae memoriali, vltimo O&obris,

pie fan&eque celebrandum effe. . In quo quoniam folennis oratio in aede acade-

inica Paulina, more a maioribus tradito, recitanda eff, fungetur hoc munere V.CI,

M.CAROLVS RENATVS HAVSEN, -Lipfenfis, vir non.magis B. Pa-

rentis memoria, celeberrimi mathematum apud nos Profefforis, quam fua erudi-

tione et docendi induftria notus et commendatus, — -Aget de malorum magnitudine,

quae belli Smalcaldici tempore"Saxonia experta. eff, quae contendendo cum noffri teu

poris aduerfitatibus, ex illorutza grauitate bas multum fuperante eliciet, quibus pia mens

validior et ud gratias Deo et Domino noflro Iefu Chriffo agendas expeditior effe pofft.

Ad quem audita hora, XII beneuole audiendum 1LLVsTRISSIMOS COMITES,

VTKIVSQVE REIPVBLICAE PROCERES , cites academiae generofiffrmos. nobiliffi-

PÍ

7805

ue, ommes demique rert mo[flravum. fautores peramanter inu;tamus.

Lipfiae Dom. XXHI. p. Trinit. A. N. C. 'C1215CC £EXI.

——

i1 P-S LA E

EX'OFFICINA LANGENHEMIA.

|

RE ID EPTVST

--

RR

ia

"n

k: u

a o m g gt r um R t

E

rimeka us D

OE

—— Nidcpe ia

——

À

m

——

agf r

Z

d

.—;

- ii Dur |

RE

:

X

19

D CHRIST. AVG. CRVSII

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

COMMENTATIO

17

DE

g

16

ä

1

VERA

E

ä

ä

15

NOTIONE PIETATIS

i&

CHRISTIANAE

SEC'TIO PRIMA

n

-

rrIer

ES

PROPOSXITA

LIPSIAE DIE MEMORIALI REFORMAT[ON!S EVANGELICAE

D. XXXI OC&QBR A N, C. CXDIDCCLXI.

ä

j f

F

É

Nä ? Copvriaht 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com