KaI600-4638-1 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Proposita Lipsiae Die Memoriali Reformationis Evangelicae D. XXXI. Octobr. A. N. C. MDCCLXI., 1 Crusius, Christian August Kal 600 4638 Crusius, Christian August: Commentatio De vera notione pietatis Christianae. (1761). — 1. 1761 d CESRRR Ed * —— xb Ed p9 N D CHRIST AVG CRVSII COMMENTATIO DE L i VERA NOTIONE PIETATIS CHRISTIANAE: SEC'TIO PRIMA H PROPOSxITA LIPSIAE Dm MEMORIALI REFORMATION!S EVANGELICAE D.XXXI ocTc pak A. N« C.. cxo::JCCLxr. a —— ? Wt A 1 H WU ; * » * eruxh , cuius potiffimum mi- logiuä eft, quo honorant B. Luth ..gþ. ». MT nifterio verbi fui vfum et puritatem nobis reftituit diuina pro- Ed X uidentia, cuius beneficii omriium maximi memoriam anniuer- fariam vltimo O&obris die piorum principum iufífu pie coli- mus, vt dicant, eum fuiffe p/ezum Chriffi. Atque fita eft in hoc ipfo praecipua laus non modo.boni do&oris, verum etiam cuiuslibet Chriftia- ni, hoc eft cuiuscunque vere füpientis , nec fectantis fiue mentis agitatio- ne fiue a&ioneé, quorum pofthac eum poeniteat, — Omnis cbr/ffjana pietas in hoc ineft, vt pleni fimus Chrifti, quod qui dixerit et re&e intelligat, " omnia, quae ad verum Dei cultum, humanaeque, quae nunc eft, con- ditioni accommodatum, et ad integram ftabilemque virtutem pariter atque ad vitam beatam pertinent, complexus eft; in quo excolendo, vnice ineft fumma fapientia, contra if ignorando negligendoue aeterna pernicies et poenitenda infcitia, .. & ü .énim idni dicam de flagitiofis , neque de his, qüiï Sunt autem,.non fiomine Chifftiano prorfus feiunéti funt , Chrifliauae pietat potifiimum- dwa :? oppofsa , quorumcaltesum. , eft pzetas, pfeud ocbrifliana , alterum pfeudopbilo- ' fübbica pietas. . eeque illa "quidem, quam fa/fo ditfam: ChrifHanam pieta- fitam effe in cultibus et opinionibus vanis pro £em vocauimus, patet, po Chriftiana pietate perperam habitis. Cuiusmodi fuerunt vitia, a quibus reformatione Ecclefiae fadta religionem in his terris repurgatam effe. gau- demus. Cur enim iam eorum non praecipue meminerimus , quorum me- i moriam dies feftus, quem indicimus, fuo fibi iure depofcit? Nam, vt ex . inuumeris pauca commemorem, facrificium miffaticum , adoratio panis eu- chariftici , fan&torum, quin etiam fimulacrorum, tot ritus ab hominibus ä excogitati, quibus efficiendae fan&itatis aut auertendi mali vis attribuitur, iachata illa papae et. ecclefiae auctoritas, vice Chrifti imperandi, praecepta dandi, quae confcientiam obligent, et quae eiusdem generis funt, nullo -in facris literis fundamento nixa, fed vel prauo vfu, vel hominum errore, | libidine, dolo inue&a, aut a rebus, quae fuo tempore rationes probabi- 1 Jes haberé poterant, ad aliam formam tradu&a, poffuntne partem confti- tuere pietatis Chriftianae , quam a fola Chrifti au&toritate et doctrina pen- dere neceffe eft? N / Alterum, quod nominaui, oppofitum con fiderate 702 p;bi/q/öplai- /ä cam appellamus p/etatem, quod fibi ipfà nomen libenter fumit pofcitque, Jf ed. pfeudophilofüpbicam. . Nam fobria philofophandi ratio cum myfteriis ftatutisque regni Dei nequaquam pugnat. Nulla philofophiae et Euange- eque in lü difcord;ai eft, dummodo illg neque precariis vt?tur, principiis, n ratioci- $ Ht tatiocinando peccet; 'h&c ex Scriptura S. fola hauriatur, eamque accurate fequatur. - Quotusquisque diligenter attendit, quid red ratio, et qui- bus argumentis, certo decernat, quid probabiliter opinetur, quid in me- dio relinquat, quid mens prorfus afpernetur et refpuat , percipiet fine du- bio, quam pauca fint, quae de rebus diuinis, quam lubrica, quae de fpe hominum, norit ratio fibi relidta, nec verbo diuino adiuta atque inftituta, Non habet, quod explicáte ad. quaeftiones refpondeat, quas folui, noftra maxime intereft, neque etiam reperit, quomodo praeftari et perfici queant, quae ad coniun&ionem cum Deo ét ad vitam Deo.homineque dignam ne- ceffaria effe, ipfa aliquantum perfpexerit. Problemata, quae fummi pon- deris funt, veluti de confilio, quo conditum eft vniuerfum , de vita, quam animae poft exitum e-corpore viuent, de euentis effe&isque, quae homi- num peccata olim habitura funt, de mortis hominum origine et vera in» dole, de vniuería Dei ciuitate, cuius non nifi pars effe poteft humanum genus; haec et talia :complura animaduertit redà ratio fua natura effe mixti generis problemata, videlicet eiusmodi , vt expreffum Dei verbum defi- derent, neutiquam fenfu, contemplatione mundi, ratiocinatione, multo mi- Nam res fadi non cognofcitur meta« nus hariolatione, confici poflinr. poflibilium fpeculatione; neque, quae arbitrio et voluntati phyfica rerum liberae fubiecda funt, fiue diuina fint decreta, fiue effe&tus ,. ad quos fadia hominum voluntaria contribuerint , e)( neceffaria cum neceffariis copula- s L tione perfpiciuntur. Sed ante Lutherum vulgarior fu it pietas þfeüdochriftiana , erte in his terris, in quibus nunc, quae Dei gratia eft, vfus verbi diuini liber et fimplex viget, Nam in aliis tertis, in quibus *ftudi-um Scripturae liberum vi coércetur, et vtilis illa clericis infcitia , rerumque diuinarum, et ma- gnam partem etiam humanarum, ignoratio au&oritate publica conferua« tur, et incredibili, rigore dicam an ftupore, tenet/uf, pietas illa, quae perperam chriftiana habetur, etiamnum colitur, et fucum hominibus fa. ciet, donec potentia diuina intercedat, eo quidem modo, quem, qui in fcriptis diuinis praedidta funt, minirhe ignorant. In- affequuntur, quae . ter noftros autem pi etas pfeudophilofophica.multorum animos occupauit; * et indies videtur latius manare, cumque 1 am patrumi noftrorum memoria "frequentes..bonoru m. virorum querelas euocauerit, hoc videtur tempore multo acerbiores p oftulare, ipfásque iuftorum lacrimas follicitare. . Cui malo nunc admonendi.cauía quaedam 4e: vera motioue pietatis Chriffzanae opponere animus eft, ne noftra-calpa committamus , vt literarum ftudiofi Gantur. eptum pro germanav Chriftianorum. pi-et:fge in Aa: -enis. üngläqgum gmple - Nihil Iv Nihil iam de profanitate abfoluta dicam. Verurtamen ante omnfa hoc praeftruendum duco, ig. omni pietaze p feudophilofüphica ine[Je. partetm pro- fenitatis, in,qua pedetentim ita quisque vlterius progreditur , vti illam de. induflria fequitur. . Quamquam enim non omnes, qui talibus errori- bus abducuntur, exprefle id agant, vt profani fint, certe ab initio pro- pofitum hoc non habeant; videntur enim fibi Clriftianifmum ab humanis commentis et interpretamentis ; canquam a.fcotiis repurgare, ct philofo- phiae ftudio puriorem :certioremque, efficere: fit tamen; . vt quando fibi conftare velint, longe alio ducantur, Nani ecledica illa Chrifftautfmi va- tio Scriptura $. diu multumque vti mequit, At nec plilofopbia a pracfidiis diuinae reuelationis deftituta zzz/tum proficit,.id quod omnium gentilium exemplo conftat. Quantacunque enim rationis per fe lausfit, attamen vis eius impeditur frangiturque hominum vitio ; tuni-congenitó illo; tunmi voluntate et confuetudine au&to et confirmato, tantumque abeft, vt, qui » fe libere cogitare iactare folent, id re ipfa praeftent, vt nemo impeditius co- gitet, vi cupiditatum, affedtuum, confuetudinis aciem ingenii praeftringerite. Verum ilud inprimis meretur expendi, qui non fimpliciter fequi Scripturam S.'velit, eum huius vfüm magis, quam principio ipfe volué- rit, tollere. Neque eurm fieri potefl ,. vt ecle&lica illa in vtendis facris lite- ris. verfandi ratio frt con[lans ,. fibique confentanea maneat. Intelligent tan- dem tales verbi diuini cenfores, ex his duobus neceffario alterutrum po- nendum effe. Aut , quae docet Scriptura, ea ommia et fingula. concedenda pieque et fimpliciter credenda fünt; fcilicet fi eft verbum Dei, cuius te- ftimonio nihil poteft effe firmius: azz, fi libri facri non. fint verbum Dei, vitia uon Icuia illis inerunt; videlicet fi valeat horum- hominum philofo- phia; /cripzoribus autem jz'zkris uon ruediocrem. impietatem ez quemtieudi im- pudentiam adfngere neceffe erit. Inde fit, vt nulla ecle&tíca pietas fibi L[3 ipfi conftet. Si negare non poffumus, nam. profedto non poffumus, vi- tam fcriptorum facrorum nihil iuftae fufpicionis,. hiftoriarum autem fidem omnes hiftoricae veritatis numeros habere; cur non credimus, quae. ho- mines illi de fuis fcriptis ita a(erunt, vt de illorum fide Deus ipfe factis euentisque, et tot feculorum decurfu et colligatione, teftetur, nempe quod ore hominum Deus locutus eft? Atque cogzzari potiffmutm debebar, Jefu Chriflo quidnam facfuri finz? Cuius vitam reprehendere an audent? fed res eius geftas negando quid in omni hiftoria;in vniuerfa vita humana, eertum relinquent? lefus Chriftus enim, quoniam fibi fumfit, in quo, ne- gata rei veritate atrociífima blafphemia ineffet, aeuz admauttendus Jpüiciter eit, aut fipliciter, qqod Deus auertat, reprobaudas , ne quid peius dicaz.n.. Dixi D ÓH - V Dixt fupra, fi libri biblici diuini rioh credantur , fed pr'aeferenäa eft, uoties diffentit, cenforum philofophia ,'non leuia libris facris vitia tribu- enda fore, fed qualia ne illis quidem tribui velint,'qui, quid,agant, pa- Hiftoria creationis nifi. rum animaduertunt. Exempla eiusmodi funt. pure tenetur; quid de decalogo fentiendum. eft, in-quo- hexaémeron al- legatur? quid.de Iefu Chrifto,'qui diuinam librorum Mofis originem agno- ícit?. Si cultus Leuiticus typos Chrifti non exhibet;annon mendaciflimi homines putàndi funt:ápoftoli Chrifti, qui hoc afferunt? -5i morum prae- ceptor fuit Chriftus et virtutis exemplum , non redemtor, non Filius Dei naturà, non caufa falutis; poffetne futilius quidquam excogitari apoftolo- rütüi difciplina, qui ad 'Chriftum omnia. referunt, Chriftumque princis. plum, falutem et virtutem fru&us fidei faciunt?-In virtute enim fiue do- cenda fiue colenda, profe&o nihil refert, a quonam praecepta acceperis, iftoque prorfus ignorato bene agitur , duminodo .praeftanda. praeftentur. » Ergone conftat fibi Chriftianorum ele&icorum pietas, qui apoftolis ne pru- dentiam quidem et bonam fidem relinquunt, quod a vulgaris boni ciuis chara&ere abhorret ? ^ Neque etiam quidquam proficiunt artibus illis, in.quibus omnem caufae fuae fiduciam ponere cóoguntur, vt dicant, textum aliter ; ac vulgo fit,; lependum , vel aliter interpretandum effe. Retineamus modo com- iunes regulas criticas; quae vere dantur, variantes ledtiones, addat et- iam, qui hoc malit, in mendo cubantes, nihil prorfus attinent ad f/yflema Haec omnia falua manent. Longe àlia res dogmatum , vel officiorum. agitur, quando iftas minutias excutimus, — Idem de interpretationibus iu- dicium efto; quarum quotquot ad conftruendum fidei Chriftianae fyftema tuo fuften- requiruntur, faciles funt et obuiae; et loca Scripturae fe mu j f tant; quae impeditiores funt, ad fingulorum textuum accuratam intelli- gentiam quaeruntur, ipfum frdei fjyffema non. neceflario attingunt. Quid ergo? Confentaneum eft, quod. volunt ecledici Chriftiani? Neutiquam. Quamdiu enim fecundum communes illas, certas vel probabiles; regulas textus. facer.legitur et explicatur, neceífe eft, vt caufà cadat omnis illa perperám philofophantium proteruia. $in arbicrarie agere et pro Iubitu w 8w9.t2 decernere licet; quomodo ipfi difputantes contra nos conficient ,. quod volunt?- Bona cauía fi egeret talibus inuentis, vel uv dv9gwmov vti vel- let; difficile-erit, reperire, quae illis opponamus, Xecxnoiïzm commodo- E effingamüs? . Solosne fe ingeniofos putant? : ..5 Éx quo 'etiam alterum , .quod - principale eft, confequitur, ne qui- oficia et-adfionem fpe&at, vllum Scri- dem iq ea religionis parte, quae ad 0 41 3 pturae - äï 1 l vt ls prurae S. vfutm relinqui ab h:s, :qui philofophandi prufitu m eónftirtendis dogmatibus ecledtice verfari fufcipiunt. .Nam aut nulla in dicentibus- au- aoritas erit, fcilicet in prophetis et apoftolis; quod cogetur concedere; ui ex illorum ore dogmata et hiftorias accipere recufet: aut ex eorum verbis nullus certus et euidens fenfus hauriri poteft; nimirum fi arbitrarie licet interpretari, textumque fingere. Sunt fane, et plures forfan nune, duam vnquam fuerunt, qui ecleciice in recipiendis dogmatibus e Scri- z tura S, verfando fapientiam . prae fe ferunt, modo fepultos Arii errores; fi fieri poffit; refufcitaturi, modo cum Socinis delirantes, modo ád: merum naturalifmmum delapfi, fed qui virtutis commendatores et fummi zelotae videri volunt. Quare magno ítudio id agünt, vt iuftitiam . fidei fecun- dum Euangelium, negent et peruertant, quippe qua homines ad virtutem fegniores fieri fibi perfuaferunt. .. Mirum ergo, quod do&trinam virtutis e facris literis repetunt! Erenim non opus eft, vt, qui officium detrectet, aliam fi bilicentiam arroget,; quantum ad di&ta de virtutibus et vitiis þrae- cipientia, quam dogmata deprauantes fibi fumunt in locos, vbi dogmata tractantur. Sic etiam vfu venire animaduertimus. Nam quae contra luxum, contra fcortationem et caeteras impuritates, contra vindi&am, auaritiam , ambitionem , mendacia, et quae funt reliqua, dicuntur, ea- dem facilitate emolliunt, et ad fenfum flagitiofis tolerabilem fle&unt, qua dogmata religionis theoretica a morofis vel faftu turgidis tenebrionibus ad fuam ipforum mentem refinguntur. Inde talia nafcuntur portenta, vt, ui explodunt euangelii myfteria , religionem in virtute et philofophia po- nunt, fcholas tamen virtutis fimul habeant exemplum Iefu Chrifti et ludos fcenicos, Chriftianifmum laudent propter virtutem, quam doceat, ean- ntelligitur, demque gentilibus et hiftrionibus pariter tribuznt. Ex quo i ualem virtutem animo- conceperint, et quomodó in explicanda Sc ; | riptura S, eos verfari oporteat, vt cum ipfis fentire videatur. - Nihil igitur cértum et ftabile relinquitur, omnia redduntur lubrica; nifi facras literás fincere et preffe fequimur. . Qui ex illis e'igere vult, vel, fiid forte ab quantum placet, vel /ad. profanitatem ipfe: perducitur , Accedit eius ingenio alienum fuerit, aliis ad profanitatem: audor eft. non leue adiumentum , - quod. nunc vulgo fic exiftimant, idque diligenter inculcant, vt dicant, nullum vitium magis vitandum effe quam credendi facilitatem, quae:füperftitionem pariat , quam fine diícrimine omni flagi- tio deteriorem effe aliqui di&itant.. Nulla profeco vera et conftans phi- cum.vti poflint Scriptura S. aut eam lofophia penes eos dari poteft , qui , difcere pmxxino' cpncemüaþt,'aut,ex ea Chriitiangm pietatem non integre ad velint. E Il ä VII. ferre elint. Nam qui prori'us' »anernan-tur, nulla veri et falfi ériteria ad queunt, . quae non militent contra ipfos, et, quando valént, veritatem verbi diuini confirmment, cum e contrario, fi non valeant, in phyfica j " etiam et.mo rali fcientia, in arte interpretandi et hiftoria, omnis delectus, et omnis certitudo fublati fint. « Quo fit, vt profani certitudinem quoque et cógnitionis ordinemi' ac'modum philofophiae :eripere , :dicendi fint, ul "Quaproptercum. profanitate: fcepticifmus |coniunctus effe folet. vero-ecle&ice-in verbo. Dei vérfantur, quamquam id philofophiae catrfa facere fibi videantur, eos fibi neutiquanr conftare , aliisque plurimum no- .£ere , modo explanauiimus. : Ex'quo:perfpicuum .eft, quod fupra dixi- mus, oppofitam vere chriftianae pietatem: non philofophicam merere dici*. féd re&tius pfeudophilofophicam vocari. B Sed:de hoc fatis:didum eft. .. Progre diamur nunc ad cam » xquam aliquantum illuftrandám nobis fumfimus , veram. notionem pietatis Chriflia- &ae, — Atque hanc propius intueri, fatius videtur effe, quam errores graf- fantes;;qüorum nec modus nec finis eft, recenfere, aut refutandos nobis fumere, quod programmatum nóftrorum breuitas.non:permittit. . Etenim quémadmodum mufices mágifter, vbi-reprehendit, qui fidibus vel tibíis male.camat, non tam vitia fingula fub examen-limamque criticam vocat, quam redius canendo, quid interfit inter bomum vitiofumque cantum, faüo et exemplo oflendit, et aurium iudicio committit, efficitque, vt agnofcantur vitia, praeferatur quod melius eft, follicita autem errorum difcuflio ne quidem neceffaria putetur: eandem in caufa religionis viam ingredi faepe prudentia fuadet. Errantibus enim non.difficile eft, fed natura fic ferente ita accidit; vt paucis verbis ac fententiis. quam plurimos . errores et varii generis fallacias contexant et compledantur. .Extricare vero illos , et fingula vitia figillatim perfequi, quamquam peritis perquam facile.eft, le&oribus plerisque moleftum effe folet, nec vero fpatii folum fed et fübtilitatis plus pofcit, quam plerisque datum eft. — Agamus itaque hoc in praefenti, et veram Chriftianae pietatis notionem ab ea intueamur parte, eiusque naturam et indolem ex eo veluti vifionis pun&o delinee- . mus, et exhibeamus contemplandam, quae fit ad diiudicanda, quae hoc tem- P ore cirémmferuntur, fimulacra Chriftianae pietatis maxime accommodata. Id quod fieri poterit etiam non nominatis, contra quos difputamus. Xisenim, qui talia fcripta legere folent, quaedam per fe in mentem ve- mient, Reliquos, qui ea nondum viderunt, non tam dubitamus ad libros "ablegare eam.ob caufam , ne fcripta aeternis tenebris digna notiora facia- s, ne camus, quam propter aliamt neceffitatem. — Scilicet cauere volumu Imensy ; * , L] XIII ü;etüdine f mens, quami in vüum feopum mallemus defigi, vltro citroqué vagetur, | l quilibet adh Necefle enim eft, quando contra homines et nomina difputatur; iudican- velicio ye- n tis induftriam diuidi, et ad vtrumque adigi, vt tum caufam. rei cognofcat, formationen quid re&e dicatur an fecus, tum hominum caufam, fitne au&oris meng effici debet. | re&e expreffi, omnibusque, quibusvtitur, argumentis fatisfadum, — Ita- que quoniam , qui ipfo Chriftiano nomine indigni funt, rationibus dome- dem contin et voluntate fticis addu&i diciplinam fuam pro. Chriftiana venditare audent, quae ne- &iue in fide quaquam Chriíiana eft, fed pfeudophilofophica, ecledice quaedam: de Comp: Chriftianifmo transfumens et cum fuis erroribus confundens; redius for- duobus aliis mam defcribemus pietatis Chriftianae.- . Nam pfeudofophi illi bonis. animis tendàmus. fucum faciunt , et incautos decipiunt , idque-nünc cum maxime . füccedit, modum fuo propterea quod re fublata locutiones et verba Chriftiánorum retinent, fub- confundi de doleque recéntes vocibus fignificationes fupponunt. .. Confidimüs igitur, enimuero d nos hoc pa&o confequi poffe, vt, qui velint effe Chriftiani, res deinceps indetermina re&ius iüdicent, eisque ad hoc ipfum adiumento fimus; contra, qui ta« rae perfeGti lem nolunt pietatem, fentiant quoque, de. Chriftianorum fpe nihibipfis: re- ordine et r linqui, feque aliter faluos non fore, nifi ea.conditione; fi Euangelium quid diuina verum non- fit; denique vt, qui veritatem.dinino beneficio adhuc videre eam ob cauí queant, percipiant, quam temere Chriftiana pietas deferatur, et quam vnice verafit. Pofcit autem za/s tra&atio, xbi ex inftituto fafcipi poteft, *) De víu duas partes, Nam primum obze&iue norma. pietatis Chriffianae veraque in- linguae , doles exponenda eft, vt intelligatur, in quo ea confiftat et pofita fit, de- ergza DX Pius, q inde de.ffatu mentis conformundo: multa dici queunt, vt appareat, quo- modo acquiratur ,. exerceatur , exferatque fefe àc demonftretur. Vtemur atque o quae fel igitur Ícribendi occafione, et per partes. feleda quaedam, quae facere 1,53: fit poflint.ad intelligendam et vindicandam veram pietatis chriftianae notio- Pro Plai nem, delibabimus. Seligemus autem , quae potiffimum valere. credimus, igitur p ad arguendos eos, qui in docenda pietate grauiffimas de dogmatibus Chri- qui orit cui piet ftianis diflenfiones indifferenter haberi volunt, fyncretifmum inducentes, et philofophiam potius in locum euangelii furrogare tentantes, nec non pendent Nam ex quae ad animos proborum pie infruendos et commouendos maximam redamair vim. habeant. aliaque Quae c tiae in le verbo pieratis copiofe, nec inutiliter, däci poffent, bre- Senfus - uiffime artingamus. . Eft enim ad. magis neceflaria properandum. Sit l.gij et cifca tur pietas, quam Graece interpretamur £ucé(Jeimy , Seocc(Jeuy , ómiérara, reueren obiediue fpectata; complexio eorum, quae íanéte et religiofe; tum. in- ig,m " vl tifeitur primis erga Deum, tum erga homines, et quatenus cuiquam Dei cáiía uandi ad- ikndulge sbligati fumus, facienda funt, — In i;ifce ipfis cuftodiendis et fer fuetudine - aA u aclibet pietatis pats, iiietüdi'nö pietas fübie&tiue fumta ineft. . Tropice q : vagetur,. *) Pitas itaque-et ;- - quilibet a&tus a pietate proficifcens, pietas vocatur. ; iudicans - felipio ye-non differunt , fed confiderándi modo, Nempe pietas con- quae per religionem cognofcat, formationem menti s et totius ftatus humani denotat, toris mens Deum colendi ratio, et obiediue qui- effici debet... Religio autem eft vera uimn. Ita- 1 dem coritinetur do&rina de Deo et rebus diuinis, vi delicet de attributis ? D fubie- bus dome- et voluntate De i, quaeque nobis ideo tenenda faciendaque funt , , quae ne- Giue in fide veritati a dhibita et obtemperatione confiftit. . aedam de pietatis noti onem etiam cuni/ Comparemus , antequam pergamus , e&ius for- tute et fapientia con- duobus aliis coniunctiffimis conceptibus, et cum Vir inis animis utis àliter formandi, quemad- tendámus, Eft quidem notio prima virt /is cum phyfice dicta ? fuccedit, modum fuo loco docemus, ne que etiam virzus mora nent, fub- ! confundi debét ;; quae nominis diui fio et duplex fignificatus verbi eft. At nüs igitur, notione generaliter et enimuero dumniodo exi his, quae in prima virtutis: :s deinceps — indeterminate indicantur , comple&itur enim quidq uid in ftatu morali ve- fed ra, qui ta» rae perfe&ioni congtuit , progreffio rede fiat, nec affümatur temere, uis vi te hominum fcopus pfaefixus fit, hiLipfi: re- ordine et ratione exquiratur, q hominum a Deo dependentia, quidque 3uangelium quid diu ina pofcat perfedtio et ertinens, huc videre eam ob' caufam , taxïquam ad v;ram ftaþus morzïl-is ?grf'e&ionem P requira- , et. quam MA'TTH. oAE swxnm zbefan rus latine cipi poteft, * Ije vfu verbi apuci Latinos vid. B. 10. lingaae , voce piem:,fþim, pie. z P ietas, ait; officia ipfumque adeo fenfum veraque in- rOonos, fratres, ciues, comple&itur. (ita fit, de- erga I Deuüm, parentes, patriam, pat Pius, qu i Deo, parentibus; patriae , patronis, fratribus, praeftat amorem reat, quoa Pie, conferuato amore ve 1 Dei vel coniun&torum. Haec ille, atque officia. 'veluti qàod Cicero de nat. deof. * Vtemur quae fele&is au&orum ! oci$ confirmantur , &itas, religio; pure et cafte De o. tribuendae funt. quae facere 1,3; pietas , inquit, fun ft.. Videtur lanae notio- Pro Planc. 29, €. 12- EF undamentum virtutum omnium fictas . e s figni ficatio effe, vt pietas denotet: fenfum obligationis, e.credimus, igitur prima voci us vtimur; ab illó ipfo, qui oritur ex inte lle&a dependentia bonorum, quib iatibus Chri- compellimur at 1 conueni enter agendum huic dé- cui pietas adhibetur, quo obtemperando, 3ufta-tribuendo, amando, inducentes, pendentiae, quod fit mà agnifaciendo, e et beneficiis officium es, nec non Nam ex dependentia in tellisitur obediehtia; ex amor uls.diuerfae , deduci poliunt, s maximam redamandi. [nde, applicationes vocis, quam aliaque ex alia nafcitur. Eft v. g. inter paren tes et. filios, relatio depencen- dantes beneficià et accipientes, in, eo vt bene fit. tiae in exiftendo ; inter ffüciis gratitudinis, offent, bre- Senfus igitur hic acutiorem facit fenfum obligationis in o Im.s us debent. In quo praecipuum e ftamor cum Sit igij et citca ea; quáe filii parentib Inde porro-fit, vt Mibt et« y, óciórA4T0, reuerentia exhibendus , qui idc irco pietas dicitur, dignitas mult is ex caufis. vehe mentius perfen- Íe; tum in- dam , vbi am oris aequitas aut üifeitur, vox pietatis. adhit beatur, €. g. in'à ffe&u parentum erga filios, in m Dei cáuía duerfus mino vnde principes pij dicuntut. —res, feruandi ad- ilxxdulgenfia potcnt?orugn a p : fuetudine & - X £equiratur: —; facile aïnjm(aduertitur', etiam a Qirtute" píetatem re non differ- 1€, fed modo ordineque confiderandi et probandi. "Notum eft, quidquid virtutis pars eft, idem fynecdochice: virmte&x dici. Sed nulla vera virtus vacare pietate poteft, in integra autem et confummata pietate omnes omnino virtutes continentur. Fittamen, vt officia erga Deum.immediata fere. praccipue pietas dicantur, et praeter haec apud veteres alia quaedam , veluti quae parentibus, patriae, patro- nis, fanguineque vel ciuitate coniun&is debentur.' Cuius rei variae cau- fae funt, quas enumerare huíuslocinon efl, — Quze immediate Deo . prae- ftatur, inprimis pietas dici viderur proptefea, quod in reliquis officiis diuina obligatio non aeque communiter agnofcitur, q uin etiam.- a multis perperam negatur. Eft etiam alius verborun*i vfus dieatn, an abufuüs, vt ad quam virtu- tem quifquam a natura magis difpofitus fit , eadem dicatur praeditus a na- turà. Quod hoc loco non commemorarem, nifi víü veniret, idque his maxime temporibus, vt impii traducant pietatem, tamquam.quae animis quibusdàm a natura infit, quemadmodum reliquae ingeniorum varietates, Dicatur igitur naturà pius, qui ad. (iri&tius dictam pietatem, cultum Dei immediatum puta, prae aliis difpofitus videater, fi indulgendum eft popu- lari fermoni. Attamen hoc plus ne valeat, quam quomodo a natura iu- ftos, magnanimos, beneficos, fortes, dicimus, in quo abutimur nomine, fed intelligimus tamen ; quid fit, quod fignificetur, neque ideo in dubium vocamus, virtutem moralem non effe, nifi quae ratione et confilio talis fit. Jneptiunt:hoc loco aliqui, et materiam virtutis vnice fpedari vólunt, iibissdy nihil penfi habentes, natura vel quibus quifque rationibus addu&us com- pulfusque ita agat. Atque nouum erroris patrocinium fibi reperire vifüs €ft, qui nuper fcripfit, eandem virtutis in Deo et hominibus defcriptio- nem ,. idem principium, formam eandem, prorfus effe oportere, et vnum quiddam femper efe, fibique per omnia fimile, quod folum fit et dicatur virtus, tam in Deo quam in hominibus, ex quo quidquid virtutis nomi- ne venit, et ad eani refertur, hoc ipfum et vnice habeat, vt fit et dica- tur virtus. . Furere hominem putares, quem tanta obliuio excellentiae diuinae maieftatis capere potuit, vt independentiae diuinae pariter ac hu- manae dependentiae inmemor Deum vel hominum metiri lege, vel homi- nem Deo aequare fuftineret. | At is hoc agebat, vt veras notiones de ob- edientia Deo debita, atque:de fummo officio Deum vt Domin um amandi, turbaret, et deifmum ,. cer eto vt vulgo dicunt, in Chriftianae pietatis ,1,0cun'1 fuf- j XI Enimueto, vt ad ptopofitum redeam pietatis totlonetm etlam cü m Japientiae conceptu comparandi, aliud addendum eft. — Nimirum vera fa- pientiafine dubio ad virtutem ducit. — Virtus itaque fi a religione feiungi non poteft; atque etiam a pietatg re non differt, fed idem illud , quod' a g praeftantia et perfe&tione dicitur virtus, a. religiofa obferuatione pietas vocatur: fequitur, vt fapientiam pietas praefupponat, nec fine pietate vera poffit effe fapientia. Omnis reliqua, quae dicitur, fapientia vel inchoata modo eft, vel falfo exiftimatur. Quare, vt fumamus ftatim, quod a ledto- ribus noftris nobis concedi credimus, et ad quod illuftrandum flatim ve- niemus; fi fola pietas Chriftiana eft vera pietas; omnes fane, qui religio- nem in fapientia et virtute ponunt, id quod in multorum ore nunc eft, coguritur concedere , nifi quis admodum errare velit, fapientiam et virtu- tem in Chriftiana.pietate ponendam effe. Haec fola hominum , vt nunc funt, poteft virtus effe vera, ipforumque ftatui apta et accommodata. Co- : gnitio autem ea, quae ad colendam pietatem praefupponitur vel perducit, praecipua omnis fapientiae pars eft, « Quae etiam vbi folitaría eít, et fine literis, vt eft in indo&is, fufficit tamen; vt quis fit et ree dicatur fapiens, E contrario hac füblata ne quidem omtie'zeliquum cognitionis genus fatis ad hoc eft, vt quis proprie fapientis nomen-mereatur. Ignorans enim, vel falfo concipiens rerum principia fumma, fcopum et normàm viuendi, quae vere funt negans, falfa et noxia pro'veris bonisque ampledeens,. in perniciem dans fe'aliosque, quomodo vlla ratione fapiens vocari poteft? Nam cum fcire omnia homini datum non fit, quo fit, vt inter artes et fci- entias diuifa hominum quamuis do&orum induftria fit; certe ad fapientiam hoiini vere tribuendam hoc praecipue requirere decet, quod eft prin- ceps et vtiliffiumum, quod vnice confils humanis bonum dat exitum , et qüo repudiato omnia /perfiita funt, / t Veniamus iam ad pietatis nofio:xeln', ciuain tradaare inftitur, propius confiderandam. Quod plerisque'accidit verbis, quae aliquid oftendunt, quod obferuantis ftüdimm et cautionem defiderat , vt vfurpentur non modo; vbi vere fit ea, quaefpe&atur, natura, verüm etiam; vbi effe videa- tur, idem víu venit in appellanda pietate. Nimirüm quae dicitür 2/eza$ vel vera eft, quae veram normam rede fequitur, vel fa//z, quae fecus — eft. : Quippe fpecies modo pietatis eft ; vbi vera eius iorma non tenetur, v&l fünulate agitur, aut füperficiarie. Quot modis ea in re peccetur, longum eft nunc enumerare, nec huius loci, Vnum obferuari potifli- mum velim, - pariter yitiofam effe piet atemi, quae falfis de hominum ná- j B P À t£ura z E XII z tura et flatu opinionibus Rititur., quam .quae de- Dei natura ample&itqr falfa indignaque. ; Ex.quo iudicari poteft alia piezazis diuifio , qua. diftinguitur, duae mere /ecundum veligionem. naturalem colitur, et quae fecunduer reuelatam, Atque ita fane eft. .Mentis cogitatione vtraque religio clare difcernitur, quidque..ad alterutram referri- debeat;. quid ad.vtramque , omnino. dili- genter obferuandum eft..— Sed non ftatim exiftimare licet, mundum reuera effe poffe, in quo fola fit et valeat religio naturalis;. neque etiam praeci- pitanter iudicare fas'eft, quae ab hominibus, vt nunc funt, exercetur pietas mere naturalis, eam effe fufficientem. * Quod longe aliter e(fe, fae- pe docuimus; et deinceps explicabitur. Multo.-minus igitur in homini- bus temerariis vera pietas erit, qui vero.Dei verbo, cum oblatum fuiffet, repudiato ,, pietatem.naturalem, tamquam- vniee yeram ,. certe- vt fuffici- entem, affe&ant. et prae fe ferunt, Eodem fere crimine fe'obftringunt , qui verbum. diuinum diftorquent- et deprauant,; vanumque ftudium illuc conferunt, . vt efficiant, ne quid interfit inter: religionem reuelatam et-na- turilem ,. aut faleem quam minimum. interfit, : Cuiusmodi omnes funt, qui fua operum iuftitia acquiefcunt, eam; quae .fidei in'Chriftum eft, u- ftitiam oppugnant,- et calumuiantur , vt quae non fatis valeat ad efficien- dam virtutem, Deunt crudelem.inducat, et quae fünt eius generis. Eit igitur baec non pietas, fed fpecies pietatis, atque etiam vbi non per fimu- lationem agitur, certe fuperficiaria eft omnis illa pietas. Nam praefenti hominum.peccatorum conditioni accommodata non eft, et nec Deo fan- £&o digna eft, nec his hominibus.apta. Verum pii illi profani , liceat enim verborum repugn'antia mores ho- minum imitari, qui repugnantía compingunt, artes repererunt, quibus efficiant, ne euangelio indigere videantur. Scilicet corruptionem huma- ni generis extenuant; ad virtutem pauca requirunt; peccata pleraque ex- cufant, eaque potiffimum , quae.grauiffima funt; et reliquorum . fontes, et aduerfus Deum immediate committuntur, culpa liberant; qua ménte; quibus ex caufis quispiam agat , examinaré vix-opus ducunt , dummodo fiat, quod ad praefentem. vitam.tuendam et cum voluptate tránfigendam yaleat ; in deli&tis hominum non culpam fed imbecillitatem , meraque li- mitationis confequentia,agnofcunt. Homines nec reos agi volunt,- nec $ g PRMS fD dÀ (; E R Ro m TR v a URrm ! us a Deo hoc concedunt, quod reatum, quem omries Adami pofteri fua quis- tb e que culpa fibi contraturi erant, praeuiderit, eamque ob .caufam iufte eos fub congenitam. déliuquendi neceífiratem concludere potuerit. . Nori ve3 animaduertunt, quanta cxemengiae et fapientiae diuinae gratia habenda fit; ia H f propter- XIIH propterea quod fiaec ipfa.füb peccatum conclufio eo cónfilio fa&a eft, vt non modo analogam, íed longe abundantem gratiam, ab vno auctore ad omnes credentes manantem, in Chrifto exhiberet. Itqque mirum non eft, nerrhgentes et male negantes, qquae cum maxime teneri debebant, infuffi- cientiam. quidem religionis naturalis ad falutem hominum, qui nunc funt, non perfpicere. Sed certum etiam eft et exploratum quod veram vir- tutem , quam oftentant , neutiquam affequuntur. Idque vfuet experien- tia ita mmufeflum et mdublt"«blle eft, vc parum vereamur, ne,; qui abiecto Chriftianifmo pii effe.volunt, cum piis Chriftianis vnquam de virtute con- tendant. Vbinam gentium fuerunt profani, qui pios Chriftianos virtute fuper*nentp Er inter noftros, ex quo plofanms latius manafie vifa eft, cre- uitne virtus, an decreuit? nec vera folum virtus, quae Dei iudicio virtus eft, verum etiam focialis illá et media, ad hominum cohfociationem et publicam vtilitatem pertinens? Nunc ad fufius explicandam Chriftianae pietatis notionem animus non eft transfcribere, quae tradimus, quando theologiam dogmaticam et moralem docemus. Longum hoc foréet, nec éa xe magnam a le&oribus T entablmus autem , dante Deo, gl atiam iniremus., rem vetuftiflimam nouo quafi lumine illuftratam intuer mbus tamquam. nouam fiflere, idque dicendorum certo ordine et delectu nos adipiíci pofle, confidimus. Quare primum incipiamus ab Apoflolis, et qualem bt pictatem C/7rzjt'uma: docuerint, contemplemur 5 deinde videbimus , quomodo docirina apuflolica cum libris ve- zeris teflamenti confentiat ; £um docendi suetbodum Domtni mW/z, j^ Jü Chri- JH, confiderabimus, quae, quantum ad modum et formam loquendi,.inter apoftolicam illam et pr opheticam media eft, et ad quam docendi ratio Io- hannis Baptiftae proxime accedit; demqm* obferuabimus , quomodo vera Bietas Chrifirana, haufta illa ex folis facris literis, et ex his a pofteriori co- gnita , eum placitis veae ratienis confentiat pyugnetque cum his nunquami, verum pofitiue etiam conueniat. 'Quo fa&o fperamus, no$ coufequi poffe; quod efficere ftudemus ,. primum vt ne phi lofopharl potius, quam folam Scripturam.S. fequi vidéamur ;. deinde ne quis calumnietur; ae fi libri bi- blici non conftanter-fecum confentiant, neque quispiam arreptis formulis e fermonibus. Chrifti, vel libris vet..teftamenti, licere fibi putét, talia ex fuo ingenio; non ex apoFolorum libris et perpetuo'Scripturae confenfu, explicare; poftremo né quis Scripturam deferendam;, vel-coade . jaterpre- tandam eífe. autumet, propter pugnam. illam E&Itlam cum reca 1anone, quippe quam aliter vitàri non poffe opmetur B?. Non XIV Non opus eft mohere, p'ietatein Chriftianam à Chrifto nomen trahe;-re . et ipfe LAF i XV. 24. Sed quaeritur, idne fiat folummodo propterea, quod Chriftus eam do- Patrem I. cuit, fuoque ipfius exemplo perfe&iflime illuftrauit, quodque ex eius in- x Pet. I.. ftituto veritas inter gentes praedicata innumerabilem hominum multitudi- quamquat nem ad ample&endam eius difciplinam perpulit , qui ideo Chriftiani dican- tur? an vero praecipue eam ob caufam, quae vera quoniam Chriftus eft quafi via ad Deum, ét caufa falutis, cuius beneficio tam veniam dicendus, peccatorum , quam vnigenitu: Spiritus S. dona ad veram virtutem habent, quotquot habent? uuni indu Itaque ante omtia þchræmm, Apoffolos vaiuerfa ad Deut, vt Patrem licet. Ea lefu Chrifft, referre in Dorino noffro Iefu. Chriffo. Duo [cilicet-animadter- lorum in e £enda . fant. Alterum, quod Apoffoli nom ad Chriffum Jie. Patre. ablegant , in natura. quafi. Chriffus proprie. fit. Deus Chriffianorum , quo.cum verfentur, uon item ordine fin Deus Pater. Quem errorem, cuius patrocinium Comes Zinzendorfius primo et ] fufcepit, tota Scripturà N. T. vchementer repellit et afpernatur, vt re&te nequeunt. contra illum fcripferit B. Bengelius, vniuerfam fcripturam hypothefibus uenit, fit Zinzendorfianis non fecus, ac di&um vnum et contiguum, repugnare, Sed bum Dei : hypotypofis doctrinae apoftolicae haec eft, vt homines ad.gratiam et con- Sequ iundionem cum Deo ducat per Chriftum et füb Chrifto, cuius. peculium cent. Eft homines funt, füo fanguine acquifitum , ipfique attributum e a lege, vt 1dque facla fideles fuae, quam a Patre habet, . gloriae participes reddat, Patri iuftos e€t morte « mundosque fiftat, iisque largiatur vitam aeternam, decretam a P atre, qui uae tamen genus humanum amauit, et amanter Filium nobis dedit. Rationem talis Chriftus- S; oecoanomiae fiue perfpiciamus, fiue non, ad rei eertitud inem. perinde eft, tutis perfe Satis habemus, quod ab Apoftolis fic defcripta eft , id quod ante omnia, muneris C tamquam res fadti, et a pofteriori certa, fundame nti loco ponendum eft, ipfa falutis : j;4INam Deus etiam Deus Domini noftri Iefu Chrifti dicitur, 2 Cor. II, et priua n Atque ine] 31. Ephef, I. 17,. . Saepe Deus idemque Pater D. N. L. C. d icitur a Paulo, eta Petro 1 Pet, I. 3. interdum Deus et Pater. nofter i fed fübiun&to fta. amore, qu fuiffe iactat tim et feorfum nominato Iefu Chrifto, v, g. Rom. L 7. aut etiam Deus idemque"Pater fimpliciter lac. L, 27. lII 9. qua 34. accede e fe inuicem explicant, Chriftus Dei dicitur, «nunquara exemplo ij nofter, v. g. Apoc. XII. 1o, nempe aDeo Rex conftitutus eft, nos Dominum et Ssluatorem habemus, - Attamen Pa- KV. 12.13 ter ipfe etiam Saluator.hominum cum Filio .vocatur', ferte, quod 1 Tim. L. 1. II. 3. Tit. L. 3. II zc. coll. v. 13, lL 4. Similiter Euangeli ius obferua um dicitur Dei, et regnum Chrifti regnum Dei, nec non Chrifti et Dei E phef.. V. 5. Cbri- vera: funt, füani fünt Chrifti, Chriftus Dei, 1 Cor. III, 23; difcuffisque D Caput Chrifti Deus: eft, E 901'. XI. 3 I ; oft iudicium e;tremum Patri folenniter h'onor habebitur, in ipfa Chrj et T XV et ipfe Filius Patri fubordinz/abitur, fcilicet vt Filius, notr vt feruus, 1 Cor. trahe.:re : eam do- XV.24.28. Omnia omüino et fimpliciter ad vnum Deum, eundemque . eius in- Patrem L. C. referuntur, v. g. 1.Cor. VIIL. 6. XIL 4-6. Eph. IV. 5. 6. x Pet. T. 21, Per Chriftum igitur tendimus ad Deum. Chriftus vero, iultitudi- hi dican- quamquam communem cum Patre et Spiritu S. habet naturam diuinam, ifi via ad quae vera et proprie di&iain €o ineft, non eft Deus Chriftianorum feparatim dicendus, quippe fimpliciter Deus vocatur Pater Iefu Chritti, fed'Dei Filius 1, quam vnigenitus, mediator inter Deum et bomines. . Aliter qui docent, aut no- uum inducunt euangelium ,. aut imperite loquuntur- - Sed nihil hic mutare f Patrem licet, — Ea conditione Chriftus pro nobis intercedit, fiper verbuzz- Apoffo- imadtuer- lorum in eum credimus Io. XVII. 20. INec magis intereft'noffe, quod fint ablegatit , in natura diuina tres proprie fübfitentes, quam tenere, quomodo et quo HO ET. ordine fint, quodque in exiftendo et agendo is, qui fecundus eft, fit a endorfius primo et per primum, et ab vtroque tertius. Aliter repugnantiae vitari vt recte nequeunt. Humanae autem fubtilitati nihil prorfüs hac in re daré'con- othefibus üenit, fit enim ueréacig & GANo are. Sed bum Dei audire fas eft. 'ys'vcg.V Q-uyam ob caufam folum ver- | et con- Sequitur, vt a/terum principale notemus , quod de Chriffo apofloli do- beculium cent. Eft vero hoc in eo lupfïtqln, quod Chriffus eff. caufa falutis noffrae, lege, vt 1dque fa&la pevcatarum bumani generis expiatióne opud Deum , quae paffione tri iuíftos et morte confummata eft, quaeque nobis prodeft /z5 cozditione fidei, vi- uae tamen et conftantis. itre, qui A quo ipfo munere etfi feparari nequit, quod 1em talis Chriftus Saluator idem quoque humani generis do&or praecipuus, -et vir- inde eft. tutis perfedliffimum exeémplum eft, non tamen dodctzina eft pars praecipua e omnia, muneris Chrifti, fed infeparabiliter connexa; 'principalis autem pars eft idum eft, ipfa falutis noftrae efficientia, Rurfus in do&rina Chzifli pars. fingularis - Cor. II, et priua non fünt morum praecepta, in quibus prorfus nihil noui attulit, Atque inepti hoc loco funt, qui praeceptuim de niutuo piorum hominum r aPaulo, inCo fta- amore, quod alicubi nouum vocatur fecundum quid, antea inauditum p fuiffe iactant. Annon infpedio ocularis bibliorum reclamat? Sed Io. XIII, am Deus 34- accedentibus iam nouis rationibus iubendi et commouendi, cumprimis Xplicant. exemplo ipfius mortis Chrifti pro nobis, praeceptum nouum vocatur, coll. Io, pe aDeo amen Pa- XV.12.13. rlTo.III. 16. Quemadmodum alibi Iohannes, negans etiam di- Ey1I 3 ferte, quod nouum quiddam fcribat, praeceptum tamen nouum appellat, cu« ius obferuandi nunc noua ratio maturuerat, nempe quod, quae in Deo tur Dei, : 5. Chri- vera funt, iam quoque penes eos, quibus fcribit, veritas fadla fuerant, Deus eft, difcuffisque tenebris verum lumen nunc lucebat 1 Jo. IÍ. 7. 8. . Potius abebitur, in ipfa Chrift dodtrina. pars principalis hoc ipfum ,. quod ille fit Chri- et Pcus,k : XVI ftus , Filius Dei, quod. Deus fit Pater fuus, is vero fit, qui mittendus ia tttuts dum hucusque expe&tatus fuerat.. Sed de hoc paulo poft. Diftinde igitur vt le&oribus noftris in memoriam reuocemus ; et tamquani án tabula intuendum ob oculos ponamus; quid Apoftoli de Chrifto, vt falutis no* fttae au&ore , docere foleànt, ex:quo iudicari oportet, Chriftiana pietas quae fit, quae non fit, opportunum videtur, fequenti via vti, Ocdiemur obferuando, quam vim, quae benéficia, Apoftoli attribuant Chrifto, et fidei in Chriftum. . Deinde at- tendemus, quas caufas allegent, cur tanti ponderis fit cognitio Chrifti. , Videlicet poficae illae funt cum in naturáe perfonaeque Chrifti dignitate, tum i expiationé De qua quidem dupliciter peccatorum cóoram Deo, quae eo mediatore fa&a eft. dicifolet. Saepe enim figurata vtuntur di&ione, adhibitis fimilibus commodis et imaginibus , praefertirn typis huius rei e veteri tefldmento excitatis, et cum ipfa veritate, quae-in Chrifo e(l, comparatis. Sed rem ipfam quoque fine tali inuo- lucro verbis propriis exponunt, nec generalioribus modo loquendi formulis; fed faepenumero tàm expreílis et determinatis, quae omnem errandi viam praecludunt. Et quamquam non neceffe eít, honrínes perfpicere oeconomise Dei caufàs et ratio- nes, fed fatis habemus, fi; quid Deo placuerit, diuino teftimonio 'conftat, attamen ne bae quidem reticentur. ' Commemorantur fane rationes in fan&titate: Dei-po- fitae, etinrelatione praefentis hominum ftatus ad illam ; quippe quas noffe po- tiffimum ad nos pertinet. Infuper, quoad capere poteft imbecillitas humana, pro- fpe&us aperitur in mundum inuifibilem , et coelefte fpirituum fyftema, vt intelli- gatur, eminus faltem et aliquo modo, compagem vniuerfae ciuitatis Dei, vaftiflimi- qué potentiae et gloriae regni, multo plures continere rationes rerum, quae in gratiae regno geruntur,quam ab hominibus nunc peruideri queant. Fidem autem Euangelio adhibendam fic defcribunt, vt, nifi quis admodum iniquus fit, et fua culpa caecutiat, dubitare de duobus hifce neutiquam poffit, primum fidei iufti- tiam ab:e3, quae operum eft, clare difcerni, et alteram alteri opponi, deinde perfilem in Euangelium mentem ad veram virtutem renouari, et ne quidem H aliter virtutem vllo modo reftitui-poffe; fed hoc pa&o certilime inftaurari, et ad vincenda omnis generis obftacula roborari, H L wuarite- Deo, tra&are inftituimus. . .Diximus, quae in proximo programmate, 1 Iam filum fermonis abrumpere pagina cogit. Reftàt modo indicere, anniuerfarium ficrum eucharifticum : die refórmationis euangelicae memoriali, vltimo O&obris, pie fan&eque celebrandum effe. . In quo quoniam folennis oratio in aede acade- inica Paulina, more a maioribus tradito, recitanda eff, fungetur hoc munere V.CI, M.CAROLVS RENATVS HAVSEN, -Lipfenfis, vir non.magis B. Pa- rentis memoria, celeberrimi mathematum apud nos Profefforis, quam fua erudi- tione et docendi induftria notus et commendatus, — -Aget de malorum magnitudine, quae belli Smalcaldici tempore"Saxonia experta. eff, quae contendendo cum noffri teu poris aduerfitatibus, ex illorutza grauitate bas multum fuperante eliciet, quibus pia mens validior et ud gratias Deo et Domino noflro Iefu Chriffo agendas expeditior effe pofft. Ad quem audita hora, XII beneuole audiendum 1LLVsTRISSIMOS COMITES, VTKIVSQVE REIPVBLICAE PROCERES , cites academiae generofiffrmos. nobiliffi- PÍ 7805 ue, ommes demique rert mo[flravum. fautores peramanter inu;tamus. Lipfiae Dom. XXHI. p. Trinit. A. N. C. 'C1215CC £EXI. —— i1 P-S LA E EX'OFFICINA LANGENHEMIA. | RE ID EPTVST -- RR ia "n k: u a o m g gt r um R t E rimeka us D OE —— Nidcpe ia —— À m —— agf r Z d .—; - ii Dur | RE : X 19 D CHRIST. AVG. CRVSII VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset COMMENTATIO 17 DE g 16 ä 1 VERA E ä ä 15 NOTIONE PIETATIS i& CHRISTIANAE SEC'TIO PRIMA n - rrIer ES PROPOSXITA LIPSIAE DIE MEMORIALI REFORMAT[ON!S EVANGELICAE D. XXXI OC&QBR A N, C. CXDIDCCLXI. ä j f F É Nä ? Copvriaht 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com