KaI600-30_17

as

u

ESDOSDRSUSML

(

A

-

Ü

3

PMPNNE

i

-

Ro

P

w

-

a

2

r

2

-;

d-

CO RUNE

CM

x

r

d

a

E

T E

u A

E

xj

EOE

——

—

P

":

a

—

——

n

—

"

"

—

-

aA AA

-

—

m

r

E

—

Ó À

as

d

-

um

a.

æli.pw

—*

——

-

—

m-

"ii

—

d

2

"M

n

—

x

h

—

——

—

77

v

—

z 4 u

I D

——

-

—

—

— H

x m

—

W a

—

tissetodidaio ibl

"

Fa

3

E

*

-

ki

r

r

*

"

*

w

:z

$*

4

E

"

j

at

-

-

-

Ó

A

Pos

P

*

w

M

1

v

o

p

-—

^

j

**

Éb

*

.

h

"

-

EE

» i

?

A&

*

À

*

-

-

Va p

OE

AA o

Iu Reagt

"m

gt

r

—

E

d

-

x

t

P

*

ó

L:

m

R a

*

d d

Ts

*

R A.

:

*

$

*

Anct

i i

m

ls.

2

P

i

-

s.

TR

A

*

»

AC

K2

A

^

*

ys-- K

i

*

d

M

-

M,

w

À V ass

( d

*

o d

-

*

P

-

" w

PT

:

^

$.

D

À

s

A

M

.

PU us

*

"sl

u

$

-

&

h us .

UE

LY

UE

m

w

A

i

L

i

AA

*

a

.

":

4 uN

&

x

[*

-

-

p

-

-

N

I

,«

-

A

*

-

n

n

1

t

M

j

s

*

^

'3

*

m

)

o t

*

$.

E

d

f

Á

j2

wm.n

E

s.

2 d

*

53

"«

-

:

*

N

Aw

w

-

*

-

*j

T

"

N COW

»

IU

:

*

— F

Mn

a

TA

»

1

Pt

&

E

Ed

*

d.

"

»

$

"

"at

5

W

"iudva

k

......

hr

^

ml.äk

:

iX

m

At

*

:

-

»

Li

.

-

ho

hd

-

-

h.

E

*

.w

-

.H

r

*

*

s

t

a

-

.

o

"

Á t

o

*

»

d

j

»

,m,m

NU X

J

x

a

*

jb

*

ide T

*

E

i.

m

a

-

P

p

* W

r

N

M

Bs

-

H

A.

j2

u

A

4

28

P

d

M

k

$s

-

*

s.

E

z.

a hm

.

"

ET

$

-

j

"

"

x

N s

X,

^

k

*

É

..»

" Vi

v

n

&-

"- q

kv

s

,

E

v*

*

* rwA. us

ey

T.

"

M

&v

a

&

o

4v

*

j*

..U

M r R;

-

Y i«

V

N

s

»

p

A

^

"

r

E

»

ct

T

-

*

^

u

»

*

$ ol

E

.

LE

MPal

- .

*

A^

n n

X

u

[i

E

€

$

125

*

-

M»

LA

L

»

-

É

/VM

x

^

k

M

H

a*

x

-

H

^

9«

z i

.,.,

"m

s

p -

A CY N

—

L

&

d

x

"

À

£

-

s

.

*

n

o

PA

vt

.2

OA

P

É*

»np

WA

m

g

£^

^«

s.

"

^

Wa.

xj

H

»

É

*

P

A

-*

M

*

^

at

*

"i

t^

«

*s

-

(

4,

*

Á

&

**

*

)

z

H

E«

»

p

a

(

25

W.

we

*

^

:

n

du

*

.w

v

,

pE

^

M s

*

a

"

H

M

J«

»

J

r

^

4

v

*

"

,

":

-

n

P.

r*

H

a

m

,

:

W

"

*

^

E

PO

M

a

3

"

*

FR

2xd

«

.

A i

d

AA

3

E

»-

p

*

,

£

€

-

;

-

yd

-

*

MC

^

À

$

nE

j

N

*

"

*

-

*

*

ol

*

..w

»

-

-

d.

&

P

,

:

-

a

-

-

o

n

»

L

-

m

»

E

—

*

w

m

s

p

"

*

l

T

^

-

-

2

"

»

hi

u

P

-

i

UW

» «

b2

»

^"

m

-

.M

* x

A

x

r

"

»?

2

pe^

W

4

*

&

iT

x d n

..

1

.

r

4.,

à

»

»

*

*

*

k

-

*

*

$

NX

"

P

*

*

d

"

ol

:

*

21

H

*

j

^i

*

"

"

^

*

F

P

Á

Mi

d«

»

"

E

s

f

A

M

ó^

5

*v

p

*

-

^

-

a

*

-t

-

»^

s

"

&

d-

*

at

uj

E

;!

€

v

*

-

-

"

*

E

m

j

"

w

-

RE

»*

E g

"

*

.

L4

"

-

&

»

.

E

*

Vs

P

"

m

*

Lv

*

-

.

M

R^

*

P i

-

H

/a

F

iÉ

ET

"

*

*

*

"

L

"

h

p

H

d

o

*

s

»-

*

"

&

-

*

A

$

.

i^

E

E

U w

u

,

i.

—&Á

-

E

Pb

ia

J

E

"

L^

z

i

*

*

T

4 u

LUR

£«

*

"

d

w

-

k

i

L

*

L*

*

v

-

*

-

*

.

p

"

À.

*

""

*

B

F

»

-

«

r

»

$d.

*

&

-

:

Z

*

x

F

*

i d-

v p

P

-

"

-

*

A

n

"

P.

*

-

.v

«

"

d

^

.

p

i

d

1

L

*«

F^ o b

"

M

J

?

ww

$

2*

UR

-

m

"

*

-

*

s

»

hls

"

n

3

*

-

-

*

*

-

"

*

i

r

-

jv

£ W

A

i

"

^

'

j

*

L

"-

*

"m

-

Ls

-

*

*

- ...:.4

j4

*

«

&

"

£

À

1

hi.

-

"!

-

-

*

7

i.

*«

"

a i,

P

um

&t

d'ap ln

*

;

A.

t

p pl gt

H

EM

w

E

"

^

»

nl

j

P

Á

W

;

«

*

.

*

*

»

^É

s

"Á

-

t

"as

M

»

^

"

^

P*

o

-

i

e-

Pu.

»

"

"

"

z

**

BA

*

*

"

".

»

*

a

-

:

E

Al

Ka

-

m

»

*

-

»

"

-

"

a

*

-

*

-

x

p

*

-

"

-

:

) n

diéin

—

v

i

*

E

D

"

$

et

m..

W

k

ye-

*

"

dl

É

"

L

"4

-

p*

u P as

[

E

-

p

--

*4

»

Bo

"

*

v

*

A

"À

"

"

D.

£

»^

-

i

"

^

"

"

&

*

*-

"

-

Áx,

"

"

»

-

»

-

-

n

"

*

D

3

^

P

*

*

-

L

y^

»

Á

^.

F

^

l,

^

*

*

Pv

€

E

[

«

.

d

»

*

"

"1

*

-

&

t

"

-

s.

«

-

s

?

-

-

-

4

*

k

*

-

.

&

:

-

^

"

d.

i

T

&

»

"

z

^s

*

»-

"

N

*

Z

E

J

*«

*

w

--

»

"

,

»

J

-

s

Va

*

*

ia

E

Ya

--

*

1.

-

*

«

m

£.

-

-

w

"

^

-t

*

&

d

»

P.

*

T

4

I

-

T

á

x

^

*

P

À

-

s.

L

m

s

r

-

-

d

*

a

-

«

g

3

"

d

D

-

d

E

.M

:

»:

*

X

y

m

m

ET

x

s assiecia

RE

EC TNEN

um

EX

*

as ORE od

.gï,(»r

DISSERTATIO

THEOLOGICA

DE LIBERALI

SIMVL VERO ETIAM RECTA

$

DICTA . N. .T.

DE MORTIS CHRISTI VI ET EFFICACIA

INTERPRETANDI

RATIONE

D

04 RS. . ALTERA

lj

J

QVAM

SVB AVSPICIIS DIVINIS

RECTORE VNIVERSITATIS EBERHARDINO—CAROLHWE

ï?

AGNIFICENTISSIMO

f

SERENISSIMO c POTENTISSIMO DOMINO

DOMINO

1

C.ARUOTL O

DVCE WIRTEMBERGUE Ac TECCLE REGNANTE

REL.

REL,

PRJESIDE

JEREMlA FRIDERICO REVSS

THEOL.

D

ET

PROF.

PRIMARIO,

5ERENISSIMI DVCIS CONSILIARIO, ACADEMIJE CANCELLARIO

ECCLESIIE TVBINGENSIS

PRJEPOSITO ET ABBATE

LAVREACENSI

D

DECEMBKR.. MDCCLXXV.

DEFENDENT

M. CAROLVS. AVGVSTVS HOFFMANN

STVTTGARDIANVYS.

M. CHRISTIANVS FRIDERICVS .MOSER

STVTTGARDIANVS

M. CHRISTIANVS

ACOBVS KLEINER ,

BIETIGHEIMENSIS

M. JOANNES FRIDERICVS HECHTLIN ,

ALPIRSPACENSIS

M. JOANNES VLRICVS

MAIER, NATTHEIMENSIS

M. JOANNES . CHRISTIANV:

;al

]

ZELLI ER,

: SIMOZHEIMENSIS.

ERE TR :g ii t r r At u)

S. $, THEOLOG'E CVLTORES ET SERENISSIMI STIPENDIARU

TVBINGJAE,

LITTERIS. FVESIANIS

——*

Monmserau MA r a.

—HemmS

—

LT

-

u

LT

EL

z

L

———]1

Sz

A

PA

m

2 5

*

r

A*

w

u

)n

mgi

m

——

C

— —w

í

j E

X ,

d

EE

o

,

4. 'rlhlï:""'u .u

A

j

D

€

—

d

w

Y

207

w

R

m/mmm;!ïlhä!

Wm«

nf

—

EUA

W

Q

n

N

N

B

I

i.

N.

D.

[

o d

(ääü

]

Iefum ; Sälvakerem äc Dominum. neftrum

3-

:j

[

iT

i

H

"

(cujus gratiam & auxilium ad id, quod

A

Q

AC

agere nunc infütuimus, fuppliciter &

,demiffe imploramus!) jzlutis noftree cauffa

paffum & mortuum .effe, nec ignorare nec negare quis-

quam poteft, apud quem ulla adhuc eft facrarum litera-

rum auétoritas, Etin eo facile confentiunt omnes, quod

atiendo & moriendo exemplum nobis preebuerit, omnium

perfectifimum, cum obedientiae Deo debitze, tum amo-

ris erga fratres, patientize, ac maximarum quarumvis &

preeftantiffüumarum virtutam. (rPet. lL. 2x. Phil.lI. 5. g.

Hebr. X1I.2. 3.) Sed multa etiam funt, quae de paf-

fione & morte Chrifti exquifitiffimis verbis fcriptura

A2

pree-

4

2))

praedicat, cum, quale quantum've in ea ad falutem noftram

d

momentum fit, apertius docet, cum vim, valorem & pre-

Q

tium, effetumque & fructum ejus diftin&tius declarat.

Quid eft, quaefo! quod in eo, quod Chriftus pro nobis

[

mortuus eft, bengficium Dei omnium maximum drvinique. erga

b

b

s0s amoris documentum. omnium fummum, cui fimile mibil in

humanis reperiatur, ponit? (Rom. V. 6.fqq. C. VHI

31. ÍqQ.) Et cum Dew: ipfe Filium fuum unigenitum ,

f

peccati & labis omnis expertem, angelis omnibus ado-

C0]

randum, morte omnium atrociffima & ignominiofiffima

p

a

ple&endum *radiderit , confili iftius divini rationes non

potuerunt non effe omnium longe graviffimas — Cui igi-

d

tur, rem omnem recte ponderanti libereque & ingenue

&

fine praeconcepta opinione judicanti, credibile ullo modo

videri poffit, non alias, non multo etiam. majores, ob

eauffas Deum id feciffe,^quam ut in morte illius, quem

Salvatorem mundi effe ipfe teftatus eft, (xloh. IV. 14. 9

elfe

1o.) vel exemplum modo virtutis & obedienti&? Deo de-

bite , vel & do&rinz a lefu Chrifto traditze confirmatio-

Doji

nem (Vid. Diff. L. $. XVL) haberemus ? Pimm mortis

Y.

Chrifti cruentze tmaxime proprium, fru&tumque & effectum

jus primarium & fummum in eo Scriptura ponit, quod

)

parta per eam fit humano generi gratia Dei, remiffio

peccatorum, liberatio a reatu & poena peccatorum, ea-

dem-

ehiie

5

demque divinze c;um fanctitati & juftiti:e , tum. benigni-

tati atque amori convenientiffima.

Hoc Scriptura do-

cet, abundantiffime , verbis perfpicuis, tam propriis quam

tropicis, formulis loquendi omnis generis, ad rem gra-

viffimam tanto magis dilucidandam, mirifice confpiränti—

bus. Ingentem ejusmodi locorum copiam congeflimus,

& in ordinem quafi quendam redegimus, in Diff. T.

$. XIV. Nune verum illorum fenfum ita declarare &

confirmare conabimur, ut fimul etiam planum fiat, quam

erverfe in illis interpretandis verfentur, & quam longe

ab omni liberalium & ingenuorum interpretum officio

difcedant noviffimi preefertim doctrinze noftrae. evangeli-

ce adverfarii.

L. Deo&irina ex Scriþtura S. proponitur.

$I

Pro nobis (67i0 SMGv) paffum , pro nobis mortuum

effe Chriftum, *) facri Scriptores, . Paulus inprimis &

Petrus, fzepius afferunt. (Rom. V. 6. 8. Vlll. 32, a Cor.

V. 15. x Pet. ll. 2x.. 1ll. 18. Luc. XX1l. 19. 20.) Ho-

rum

M

jam di.

*) Ex illis, quee de hae loquendi forma in Difp. 1.

addimus

ximus, ledorum commodo repetimus pracipua

vero etiam baud pauca ad rem ulterius illuftrandam &

confirmandam.,

A 3

6

—áÀdáe —

rüm igitur verborum quis fenfus fit, ut diligenter inve-

G

0

fügemus, opere omnino pretium eft. Et id quidem

dubitationem nullam habet, cum quis pro ahquo face-

[/

re aliquid aut pati dicitur, non ex communi modo, fed

p

ipfius etiam feripturee faeree loquendi ufu, eam particu-

lae hujus (v7ég) vim effe, ut fignificet vel generatim mo-

q

&

do, illius caufa & commodo, (Ioh. XT. 4. A&. V. ax.

Rom. XV.8.) vel & fpeciatim ,

ilius loco & vice,

q

fà

(Philem. v. 13. Joh. Xl. 5o. XlII. 37.) eum id facere

aut pati. . Nec evidentius aut certius quidquam eft, quam

quod ex paffione & morte Chrifti frufum percipere pof-

Non doétrina

lo

fimus varium omnino & multiplicem,

tantum & vita fua omni oftendit, fed paffione etiam &

[

morte fua nos, docet, quomodo erga Deum & homines

al

affecti effe debeamus , quid Dei & hominum cauffa &

&

faceré & pati nos oporteat; (Phil. II 5. 8. 1 Pet. II. 21.)

T

Q

Omnem adeo fanctificationem noftram ac falatarem

animi viteeque emendationem ad fru&um & effectum

paffionis & mortis Chrifti Scriptura difertiffime refert ;

E

(Tit. IL-x4. rPet. M. 24. Eph. V. 25. 26. Gal. IlI. z3.

C

14.) E quis negaverit, modo recte id intelligatur, ipfa

diu

etiam. morte Chm íti docrinam ejus confirmatam effe;

(v

novumque , quod dicitur, Teftamentum ( Hebr X

&i

15. 16.) fuo fanguine eum obfignaffe.

Has igitur ob

tfus

Cau-

-die

7

"aufa

ommnes ac fingulas, & alias complures, dici

omnino poteft Chriftus nof?ro beno paffus & mortuus effe.

£s

At vero ut, quze vis mortis Chrift geculiaris fit & maxi-

d

me propria. effe&usque & fructus, qui jure quodam fuo pro

lle

precipuo haberi poffit, recte intelligamus, cum hac lo-

(*

quendi forma, qua pro nobis mortuus eífe dicitur, alize

etiam, quibus fcriptura eádem de re ac non minus fre-

Jl

le,

quenter utitur, conjungi omnino diligenterque & accu-

46

rate conüderan debent.

NU

$«t

of-

Mori pro alio, cum ex communi tum ex fcrlptmæ

/ffd

loquendi ufu hunc przecipue fenfum & maxime proprium

habet, ut idem fit ac illius loro & eum in fmmem mori, ut

[les

alteri illi, cui alioquin moriendum effet, vita conferverur ,

atque ita efficere, ut alter ille liberetur, nec ipfe jam

1)

imortem fubire teneatur

Notiffimum eft illud, quod au-

m

&or diftichorum , quae Catonis nomen preeferunt, dicit:

Jrn.

Cum íis ipfe nocens, moritur cur victima pro te.

2Up

Et illud Virgili: Vnum pro multis dabitur caput

Ita

I5

Caiphas cum inevitabile fibi fingeret Jud:eorum exci-

dium

1pfa

nifi fefus occideretur, unum dicit mori debere,

ud

*He ]

(vmig 78 Aa«$) ut populus confervetur, ut excidium

X

& interitus multorum avertatur. (Joh. Xl. 5.) . Et Pe-

oh

trus, cum dicit, (v6v dopuiv us Ug c& Sicw,) vitam pro

CUM

Te

8

Te ponam, quid pro illo, quo in Dominum fuum tum

ferebatur, animi affe&u aliud cogitat? quam, tantum

abeffe, ut ullum pro eo periculum defugiat, ut ad ipfum

confervandum:- vel mori paratus fit.

Ex his, ne alia

jam commemorem, fatis fuperque conftat, puto, quem

fenfum huic loquendi form:e, in qua declaranda verfa-

mur, & tommunis ufus & Scriptura tribuat. Eandem

vero vim poteftatemque eam habere, cum finis & effe-

us mortis Chrifti eá defcribitur, eam etiam ob cauffam

dubitari nullo jure poteft, quia Paulus, ad rem ipfam

tanto clarius exprimendam, diferte dicit, i&« Chriftum

unum pro omnibus mortuum effe, u tantundem id fi,

ac fi omnes mortui effezt , ille cam mortuus fit, omnes jam

poena defun&os cenferi. (2 Cor. V. 15.) Sünt vero alia

etiam loca haud pauca, quibus adhuc apertius & ple-

nius, quze caufa quisve finis atque effectus mortis Chri-

fti fuerit, declaratur.

Vt enim nos a morte liberari vi-

tamque & falutem confequi poffimus, morte illius ideo

effe£tum eft, quia pro (uv7ig, 7reei) peccatis noftris, paffus

& mortuus eft, (1Cor, XV.3. 1Petr. lIII. *) 18.. Gal.I. 3.

coll.

4,*) Hoc infigni loco Chriftus þrimum gro peccatis pafTus effe

dicitur; deinde additur , juffus pro imjuflis.

Quid fignifi-

4 care id aliud poteít, quam Chriftum hominum loco pafe

fum effe & peccata eorum luiffe ?

9

coll. c. 1T. 20.) quia Deus ipfe (4i2) propter peccata no[lra

eum diriffimo mortis fupplicio ple&tendum ?radiZit. (Rom.

1V.25. VllL3:. EC.LHI. ::.10.) Poftilla, quee antea

r

vidimus, his verbis modisque loquendi nil jam fignificari

poteft aliud, quam quod paífus fit mortemque noftro

a-

loco oppetierit eum in finem, ut nos a morte, quam pec-

cetis noflris commeriti fumus, liberaremur, ut morte illa fua

Q«

xemiffionem peccatorum & Jiberationem a perna , quae nobis

ob.peccata fubeunda fuiffet, nobis impetraret.

Atque ita, quid morte fua Chriftus effecerit, fatis

ä

E

:

i

jam c

larum eft & manifeftum.

Sunt vero permulta ad-

'huc alia Scripturze teftimonia, (Diff. 1. $. XIV.) quibus

1ta dilucidari & confixmari poteft momentofiffima & fola-

j

tii pleniffima doctrina, ut nihil defiderari poffit amplius.

fj

1id nunc videbimus,

]HI.

$

V^

Ex una Déi gratia tota hominis falus & bea-

II III.

e0

4itudo pendet. (Luc. l.77.)

t ! grimum maximum-

us

que grati& divinde donum , quo peccator, atque ideo

P

(Rom.1Hl.19.) quivis hominum indiget, in remi[fione pec-

Jl

catorum pofitum eft. Hanc qui confecutus eft, ei aditus

Jfre

deinceps patet ad omnia fpiritualia & cceleftia bona, qui-

vfiq

bus &in hac &in futura vita beare hominem fumma Dei

al«

benignitas poteit. (Rom. V.r.fqq.) Hinc totius dodri-

B

noe

1O

ER

nse evangelicae caput fere eft, quod gratia, quod remif-

fio peccatorum fer Cbriffum parta fic. ( Rom.V.1-3.8-11.19

21.) Maximas igitur & immortales Deo debemus gra-

tias qUOd pro fummo fuo in hos amore rem omnium

maximam & folatii pleniffimam ita nobis patefecit, ut

Ícire jam. poffimus, non modo quo4, fed etiam quo modo

quave ratione Chriftus id effecerit, ut falva fanctitate &

juítitia fua Deus condonare peccata poenamque comme-

ritam remittere honiünibus poffit

Summam rei Domi-

nus ipfe uno verbo expreffit, cum diceret, fenguinem faum

effundi à dQiciy a u d TICOW. (F*Jatth. XXVI 28) Eodem

fere modo Paulus pauciffimis verbis omnia complexus eft

ita rem graviffimam enuntians: in Chritto habemus red-

emtionem, per fanguinem ipfius, remiffionem peccato-

rum, (Eph.l.7.) ldem vero hic divinus Evangelit pree-

cO (xdxra qiv ducvQ ooSecay GoQiay , 2 Pet. I! 15 & cvuver w

iv 7Q pueupio 78 Xgrigd, Eph.11l.4.) rem maximam,quam

pauca illa Domini verba (Matth. XXVl. 28.) generatim

innuunt, plenius.& apertius expofuit, & quo modo remiffi

peccatorum a Salvatore optimo impetrata donumque illud

gratixe divine preeftantiffinum partum nobis fit , variis

irifice confpirantibus loquendi formulis multisque fe-

pius repetitis fententiis clare & perfpicue docet.

Et

enunciata illa , pleraque certe, ita funt comparata ut,

qu ot-

| .

—

II

quotquot Scripturee auctoritatem ingenue agnofeunt, &

l

fenfum fequuntur eum, quem planum & facilem verba

l«

prebent, dubitare non poffint, in ip/a morte Chrifti ratío-

sem illam & caufam fufficientem effe, ob quam Deus poe-

t

nas a lege feveriffime dictatas remittere & ad vitam fa-

j

lutemque seternam reducere peccatores poffit. Per mor-

X

tem Chrifti nos,Deo reconciliatos elfe, fanguine Filii

J.

Dei nos effe redemtos &c. (vid. Diff. I. $. XIV.) clarze

[*

certe & evidentes fententize funt; quas poftea confide-

rabimus.

Inprimis vero, quod Jaerifmiwm expiatorium

Chriftus, quod. viclima pro peccatis noftris fuerit, non

t

fufe modo & copiofe Paulus in Epiftola ad Hebrzos ,

l

fed accurate etiam & exquifite difputat, atque ita tanto

clarius etiam & diliinéctius, quem ín finem Chriftus paf-

J«

fus & mortuus fit, & quo modo quave ratione remiífio-

7

nem peccatorum .nobis impetïaveri—t, docet & demonftrat.

m

ld nunc oftendemus, planumque faciemus.

i

$

IV.

if

De vi&cimis piacularibus qusenam gentiwm tantum

wd

non omnium opinio fuerit, quibus loquendi modis vete-

1

res graeci & latini fcriptores ea in re ufi fint, ex optimis

ps

quibusque monumentis antiquitatis conftat eruditis. Ex

»

illis ingentem egregiorum teltimoniorum copiam magnus

il

ille Polyhiftor, aRor1vs, congeffit, in libro, de Satisfa-

étione

l-

B5

12

"Afix—j

€tione Chrifti, in quo puriorem Ecclefise doctrinam con-

tra Socinum defendit, & in locis feripturee ad graviffi-

mum hoc dogma pert*nenfibus longe aliam, quam po-

ftea in Annotationibus ad Novum Teftamentum, inter-

pretandi rationem fecutus eft.

Et funt certe in illis a

aRoTIo allegatis veterum teftimoniis, & in ipfis etiam

illius obfervationibus, (p. 123--129. Ed. Lang.) qus ad

re&am verborum pbrafiumque fcripture intelligentiam. pluri-

mum prodeffe poftunt.

Nec indigna memoratu putamus

hzc potiffimum: ,,lram deorum gentes fperabant averti

poffe quibusdam victimis. His dicebatur glaceri numen,

reus ipfe, aut homo aut populus, purgari, peccatum pía-

7i, expiari.

Quare eadem facrificia dicebantur /Aasuxd

dwemd, xaSapriud , xa9dosim; his homo reus dicebatur

dyviCeSda , xegaplCedya], deyid Cdyag , purgari, Jantlificari. Piari

proprie dicebantur ipfa peccata, hoc eft, /ui, five poenam

debitam folvendo, five aliud, quod poenz debitze in lo-

cum fuccedebat.

Czedem caede ,. fanguinem fanguine

expiari dicebant. Sacrificiis, (quae piamina quoque aut

piacula & februa, & facra luftralia vocabantur) numen

utabatur placari, & impetrari impunitas ante commilffo-

ruin.. Id Plinius ita exprimit: Vetus prifeis temporibus

opinio obtinuit, februa effe omnia, quibus malefactorum

confcz'enziiæ purga(entur delerenturque peccata , id eft; culpa,

rea-

1

Ovidius , pef viétimas , ait, homini

].

reatus, debitum.

i

3Deos. conciliari. ,,

Hiee de gentium facrificiis & opinione

d

taffe, hoc quidem loco fufficit. — Ad ea pro-

paucis degut

kr-

gredimur, quae recte co

gnita habere multo majus operze

pretium ett.

s So Vo

d

lnter facrificia , quee ex divina infütutione vetus

].

ceconomia habuit, præcipuuin erat. facrificium pro peccato

u.) Dehoc quid facree nos do-

N

pro reatu. (nwon, Cv

cent literze? quid omnium evidentiffime & planiffime do-

t

cent? victima offerri debebat, cum afacerdote, toto po-

!n,

/,

pulo, principe, quovis ali

o, contra legem Dei commif-

ls

fam aliquid erat; (Lev. 1V. 2. fqq.) peccatum transfe-

lr

rebatur in viétimam, (V. 4. 15. 24. 29. €« X VI. 21. 22:)

& ma&ate victimse fanguis a facerdote ad locum. prae-

n

m

fcriptum deferebatur, & folenni anniverfarice expiationis

die verfus propitiatorium (Lev. XVI. 12. 14. 15.) fpar-

0*

ne

gebatur.

Hi preecipui erant in facrificiis pro peceato ri-

ub

tus, follicitiffime & accuratiffime obfervandi. -Atque ita

a

fiebat a facerdote peccatorum commifforum expiatio, eo-

abatur. (Lev. lV. 26. 31. 35. V. 16.

!0-

rumque remi[fio ynpetr

pfe hoc

Ju$

13. 16. 17. 18. X. 17. XVIl.34.) Tandem Deus i

addidit: Anima cujusque carnis in fanguine eft; ego ve-

ro deítinavi eum. vobis in altari ad expiationem facien-

d,

dam

.B 3

i

z

14

bnu A c

b

g

dam pro animis veftris; nam Janguis eft, qui pro anima

f

expiationem facit. (Lev. XVII. z. conf. Hebr. 1X. 22.)

Nec preetereunda hic eft utilis illa' obfervatio , quod ,

in graeca verfione LX X. hebrzese ille voces ?82, & Nen,

ä

expiare, liberare a reatu , nonnunquam vertantur per

xaSapicear & dyidéuy. ((Exod, XXIX.

[

33- 36. 37. XXX.

10,) & deaiges ( Jef. X XVH, 9.)

Ü

$. VL

Hsec quum ita fe habeant, ($. V.) quu;fnque ritus

Ií

f

ille facrificandi omnis a. Deo ipfo inftitutus fit, quid fibi

p

velle, quid docere putabimus Apoftolum , cum Salvato-

b

rem mundi, Sefum Cbriflum, Sacerdotem effe docet, &

Ü

(

quemnam ab eo, qua facerdote noflro, pra:ftita fint, di-

ligenter & aceurate exponit? Ka, qus de facerdote

li

ejusque in vetere oeconomia officio .dicta funt, ($. V.)

Á

ad Chriftum zransfert apoftolus; inter ea, quae a Chrifto

aca & perfeca funt , & res a facerdote, fummo in-

Il

Y

primis, geftas fimilitudinem intercedere , non obiter & 5

iv zagód , fed data opera & copiofe oftendit, Preeterea

vero, ne opinemur , fortuitam tantum fimilitudinem il-

lam effe, aut per vanam & inanem allufionem ac mere

arbitrariam accommodationem verba, quibus ea, quae

ad antiquum illud leviticum facerdotium pertinebant, de-

fcripta funt, de Chrifto ejusque munere. & beneficiis,

fine

2

I5

Yma

fine vera verum ipfarum fimilitudine & cbnvenientia',: ufur-

Yj

pari, clare & fepius repetitis fententiis afferit, docetque

iod,

evidenter , res ritusque illos antiquos' exidvs. 7ragafdoAiy ,

NEn

vragdderyuz , vd dyriauzra ay dAuSuv, (Hebr. X. x. VIII.

w

5. IX. 8. 9. 23. 24.) ftypos rerum futurarum ac verorum &

XX,

cceleftium Ponorum imagines fuiffe, atque ideo adumbraffe

& praefignificaffe ea, quee a Chrifto peragenda & perfi-

cienda effent;, Quid ? quod Apoftolus ex illis, quse ad

ritus

munus facerdotis fummi pertinebant, aperte collizit & in-

| fbi

fert, quee Chriftum, ut unum verum Archifacerdotem "

(at0«

proeftare & perficere oportuerit, (Hebr. V. 1. *) VIIL 3.

,&

69w dyayz&ir -- lX.24--26.) & ab effectu legalis: vi-

(

&imze ad effectum facrificii Chrifti ergumentatur... Annon

inde etiam manifefte apparet & recte colligitur, fimili-

rdote

tudinem illam, quam Paulum urgere vidimus , minime

)

xifto

fortuitam effe, fed ex Dei ipfius confilio & fapientiffima

) l-

infitutione convenientiw illius & nexus, quo res iftwe

& o

veteris & novi teftamenti inter fe conjun&bw funt, ori-

*

-zerea

ginem

:*) ,,De Levitico facerdote fermo eft, v. 1--

fl il'

;?. neque apodofis

»8dditur, quippe que& in anzecedentibus habetur.

AU g.

mete

»in nova parte comparationis eft protafis /ub/eguente apo-

qufe

»Uofi. Summa eft hec: quicquid preftans eft apud facer-

,dotes leviticos, id in Chrifto eft, & quidem modo eminen-

j de

»tiore: quicquid illis deeft, id tamen etíam in Chrifto eft

*29

b.aENGELIVS in Gnom. ad h. 1

ff(;iis 1

fie

,

16

xMOM

ginem- & cauffam omnino repetendam elfe.

"Tandem

ingens beneficium etiam eft , qubd; optimus ille & peri-

tiffimus hujusmodi rerum & oraculorum divinorum inter-

pres principium quoque ipfum' fuppeditat, ex quo recta

rerum iftarum veteris oeconomie intelligentia omnis

pendet.

In omnibus enim fummo ftudio id tenendum

elle docet, umbram -modo & verorum bonorum imagi-

"em , (veram * tamen, h. e. rei adumbrate fimilem, )

in iftis antiquis ritibus fuiffe; quod prifei illi facerdotes

er illas victimas, quas ipfi offerebant, ad seternam ho-

minum falutem efficere non potuerint, (Hebr. VII. 19.

X, 1. 3.) id vere demum a Chrifto effe&um & perfei-

Jime: praeftitum : effe. ( Hebr. X. 1. 12. 14. Vll 24.:285»

26 Ug 28') v*:::,':)

$. VIL

*) Ipfe JOh.'CRELLIVS ita inquit: ,, quemadmodum univerfum

fedus antiquum imago quzdam eft novi, ita illius partes

hujus etiam partibus, aut rebus ad id pertinentibus, apte

Atque iterum : facrificium anniverfarium

refpondebunt,

nos verum facrificii Chrifti. zypum effe contendimus; idque

au&oris divini verba Hebr. 1X 24.25. aperte demon(lrant, ;,

Inlibro, cujus titulus eft , Ad librum Hug. Grotii, quem

de fatisfactione Chrifti ádverfus Fauftum Socinum Senen-

fem,fcripfit, refponfio. (Racovie, A, 1625.) p. 493. & 495.

**) In eximio libro, ad temporis noftri rationes prudenter ac-

commodato ( .SelbfigeferZche) argumentum hoc graviter &

accurate pertrattavit Vener, HEGELMAIERVS P. ll. p. 449-468.

9SUIB*

chiee

17

S. VII . ^

l-

.Ad hzec, quee paullo uberius & diftin&tius exþofüi-

Al "

mus, ($. VL) principia, ab ipfo Apoftolo nobis propo-

i

fita, animum quotusquisque re&te advertit, ei obfcurum

I$

&ut dubium effe non poteft, quid fibi velit, quid nos do-

1

ceat, cum dicit: Jefum i&fimam pro peccatis , fe ipfum,

n

obtuliffe; (Hebr. X. 10-12. LX. 25.26.) facerdotem eum

|

factum effe, ad expianda hominum peccata; (Hebr. Il. 17.*)

e8

; per

Qs

4ï5ummam— rei his verbis exprimit: Jan muf! an l/orurtheile

j

gefe[felt feyn , wann. man nicht erkennen »ill, dafl Paulus im

diefem ganzen Brief. (an die Hebrüer) den eigentlichen End-

meck des von Gott einge/ezten Opferdienfls habe | aufdeckenn

!

'"f

wollen ; dafi. folglich der Tod JJefa wahrhaftig das Perfóhn-

»

opfer für die Sünden der Men[chen gewe[en [ey.. .. 464.

J,

-5 jAdexeQua , eft proprie propitiare, placare, propitium red-

I

dere, aut propitiari, propitium effe, propitium fe prebere.

1e

Atque ita Deus dicitur jAdoxeda;, propitiari, propitius ef-

fe, propitium fe prebere Luc. XVlIL.r3. Quid igitur eft,

p

iAdoxctra: adc diuapríac, geccata? 1n fübfidium vocari fo-

Uft

jie

let ellipfis, ut idem fit ac fi dictum effet, jAdaxeS as o

O«v vrepi T0v diuapriDv, propitium reddere Deum ob pec-

T

cata iratum.

GkOTIVs (in lib.cit, p. 133.) vertit p/acare

en

geccata , & idem id.effe dicit, ac placando Deum peccata

ett

expiare, Prefentius autem & expeditius auxilium, ut fz-

)

piffime, ita.& hic nobis preftat hebraifmus & greca LXX

dC

interpretum .verfio.

Utuntur .enim illi voce ;Adoxe&ai,

&

sE d'axedrai , fxpifime quidem, primo illo.& proprio fenfu;

6b

fed tamen .etiam4, ubi in- textu hebreo eft 182, & geccatum

£2

"

18

--

er eum toti humano generi Deum praþz'tium redditum effe

& reconciliatum., (zJoh. IV. ro. 11I.2. dvzàe iaaepác ii me-

g 7À» djuagridw --- 0A ToU xOcus. Sacrificii pro peccato,

prout facerdotis , qua talis, actus erat, vis, effectus, fi-

nis, ex divina infüitutione is erat in antiquo foedere, ut

ä

peccata, pro quibus oblata erat hoftia, expiarentur *) &

[

remiffio eorum impetraretur.

Hinc Lev. 1V. V. XXI.

Capp. identidem illud repetitur: Et expiabit eum. ( peccati

admiffi reum) facerdos ;. & remittetur ei. Hoec una fententia

fatis clare & perfpicue oftendit, quse & natura & vis at-

]

que effectus facrificiorum pro peccato fit; oftendit, in-

quam, non modo quoZ per ea, fed & quomodo remiffio pec-

catorum, pro quibus offerre ea licebat, impetrata fuerit.

($.V.) Cum igitur Chriftus, qui mortem fubiens viclima

ä

ro peccatis noftris ipfe fuit, ut facerdos, (victimam Deo

Fmih.f D]

offerens & facrificium peragens , ) facerdoti levitico

fimul

ä

expiari dicitur. Duo funt loca maxime infignia; Dan. IX.

24. & 1Sam. III. $.

Referri vero huc poffunt etiam alia,

baud pauca. rChron. XXIX. 24.. Lev. lV. 20. 26. 37. Sir.

XXVIIL 5. Sic & iAacguac; apud LXX Ezech. XLIV. 27. no-

tat facrificium pro peccato, facrificium propitians feu ex«

piatorium.

*) Expiare (383) peccata, modo vi&ima, modo facerdos,

immo ipfe etiam Deus, (Devt. XXl, g.) & expiari vel homo

vel peccatum, dicitur,

E

19

ffe

fimul vero etiam omni ex parte perfetior, ($. VI.) & fa-

Té*

cerdotis levitici , fummi potiffimum, (Hebr. 1. 17. V. x.

m

VIII. 3.) facrificium pro peccatis populi facrifzcii Chrifti

rh'

vera imago & typus *) fuerit; ($. VL.) planum omnino &

I

neceffe eft, veRE Chriftum morte fua peccata noftra, to-

)&

tius humani generis peccata expiaffe, & remiffionem pecca-

Xl

torum nobis, toti generi humano, impetraffe; planum eft,

eq

inquam, iffius mortis Chrifü. cruentee , obedientize ipfius

titlà

ad mortem usque crucis, eam effe ad auferendum & abo-

[in

lendum peccatorum noftrorum reatum /& ad Deum hu-

lfl«

mano generi reconciliandum vim C? efficaciam , ut. propter

m

eam toti humano generi lapfo & peccatis contaminato pro-

efit

pitius fit, (2 Cor. V. 9. 1 Joh.11.2.) ut non modo effen-

7

tiali bonitate fua motus omnibus & fingulis bene velit,

[eo

fed falva etiam fanCtitate & juftitia fua. peccata condonare

m

poenasque commeritas remittere poffit, utque refipifcen-

il

tes & credentes in Chrittum in gratiam recipiat, pec-

] IX-

cata condonet, & bona falutis omnia, ordine divinitus

dlià;

conftituto, conferat. (x Joh.1.7.9. 11. x. 2. Hebr.1X. 14.)

Sit,

- flü»

In if/ igitur peccatorum expiatione fimilitudo facrificiorum

D2

legalium, fummi facerdoþis potiffimum pro peccatis po-

2

puli,

105

'*) Sacerdotem fummum eíffe verum Chrifti fummi facerdotis

omo

typum, mirum eft, fi quisquam dubicet,vipfe Joh. caELLivs

inquit lib. cit. p. 493.

4

20

:

uli, cuhi fäcriüciö Chrifti confiftit; & nifi vere per mor-

tem Chrifti cruentam & fanguine ejus effufo peccata no-

ftra expiata effent, ad naturam facrificii Chrifti declaran-

dam, ad oftendendum, & probandum, ($. Vl.) quaenam

iortis Chrifti vis, quis effe&us fit, uti Apoftolus imegine

illa (facrificio fummi pontificis levitici) non potuiffet ;

vana enim effet, inanis ac fallax.

Cum igitur imagine

hac divinus rei graviffimse interpres ita utatur, & com-

w

parationem hanc facrificiorum diligentiffime perfequatur,

ut ex facerdotio & facrificio levitico, facerdotii & facrifi-

cii Chrifti natura, vis, & effe&us cognofcatur, plenius-

ue ac diftin&tius intelligatur, qui7 docere; quidT probare

voluerit, dubitari nullo jure poteft.

Ob;. cRoTII ad Eph. L 7. hzc eft annotatio : » Sicut in ve-

teri lege non obtinebatur venia eorum , quz in eo ftatu

veniam btinere poterant, nifi cruenta morte vi&timz ;

ia in novo federe remittit Deus peccata credentibus in

Chriftum ideo, guiz Chriftus id fua morte cruenta, quippe

facrificio perfe&iffivo, Deoque gratiffimo, pleno obe-

dientie, demiffionis, dile&ionie & patientiz, ab ipía no-

bis impetravit.

Azro?d T QociG eft plenifima Ziberatio ,

a reatu. Ícilicet.

Et, Remiflionem peccatorum hic opti-

me intelligas illam Dei indulgentiam, qua fumanmo generi

in graviflima lapfo crimina, non tantum vies pcuitentig

nte-

;zræclude'x"e'noluic, fed novas infuper & nunquam a

hac

2I

--

,-

hac auditas rationes aperuit, per quas ad pomnitentiam

j«

invitaretur. ,5

Notatu digna cenfuimus hzec magni Viri

verba, quia, cum in annotationibus ad ejusmodi loca fo-

l*

cinianam interpretandi rationem fiepiffime fequatur, hoc

certe in loco ita fententiam füam exponit, ut magnam

1

veri partem, ampledti & profiteri videatur. cRELLIvs

ipfe, Socinum defendens, fatemur, inquit; sortem Chri-

Y

fti facrificium effe , & quidem expiatorium. lib.cit. p.475.

D«

Idem vero, cum fuam & Socini fententiam plenius expo-

"

nit;

potiffima vero, ait, peccata noftra expiandi vis in

fl

iis, quee mortem funt confecuta, fita eft: & liberatio per-

fe&a a peccatorum poemna, que expiationis nomine po-

|j-

tiffimum intelligitur, ab iis immediate pendet,'a morte

Ie

vero mediate. p. 472-

Negat idem, Socinum ftatuere,

eatenus tantum facrificium Chrifti peccata noftra expiare,

(2

quatenus fidem nobis ingenerando nos a peccatis retraliit,

u

wnde poftea ex promiffo divino, nulla amplius /aerificii

d

illiur efficacia interveniente , confequatur peccatorum pre-

n

teritorum remiffios nihil,ait, effe a mente Socini alienius.

P. 474- Al*era,famficzz Chrifi vis, eaque potior , & fa-

p

je

crificiorum magis propria eft, qua peccatorum -- reatum

0s

ac poenas tollit,idque partim declarando, & jus ad eam

0,

rem nobis concedendo, partim a&u ipfo divina fupplicia

tollendo

Catechifmus Racovienfis, cum docet,

(i-

P. 473

072

qui expiationem peccatorum noftrorum Chriftus in coelis

12

peragat, preter alia his etiam verbis utitur Victima tam

pretiofa, mors Chrifti, perpetuam coram Deo vim. habet

a

C 5

-

nos

22

"B-

nOS -- a peccatorum reaíu ac poenis defendendt, Ed. A.16g0o.

P. 171

Nos mortem Chrifti ab ipfius oblatione non fe-

jungimus, imo conftanter afferimus, Chriftum non aliter

feipfum , quam morte fua interveniente, obtuliffe; tan-

tum hoc affeveramus, oblationem ipfius expiatoriam , qua

cum fummo facerdote legali componitur, non fuiffe antea

reipfa confummatam atgue abfolutam, antequam a mortuis

excitatus , celos intraret,

Nam &in illo facrificio lega-

li, quod gotiffimum facrificium Chrifti adumbrat, ad con-

fummandum facrificium, omnino ma&ate pecudis fangui-

nem in San&a SanGtorum inferri oportuit. Hebr, IX. 7.

p.174. Cum Scriptura teftatur, Chriftum pro nobis in-

terpellare, —-- id eo fit, quod ea, quz Chriftus in pec-

catorum noflirorum remiff/onem ex Dei voluntate fecit, fi-

militudinem qüandam precum habeant, quatenus Deum

ad dandam mobis peceatorum remi[[ionem vehementer impel-

lunt,€9 in ca nobis concilianda efficaciffima fuut. p. 175.1q. ,

Nos hec, quamvis paullo prolixiora, hoc quidem loco

in medium proferenda effe duximus, ut tanto lucuientius

appareret, ne Socinianos quidem ita tenuiter de morte

Chri(ti fentire, ut eam ad folam doffrine de gratia & be-

nevolentia Dei a Chrifto tradite confirmationem rcferant.

Non negant abfolute , facrificium Chrifti effe verz expia-

torium ; agnofcunt, eam morti; Chrifli vim & efficaciam

effe, ut Deum, ad dandam illis, qui preceptis illius obfe-

quuntur, remiffionem peccatorum , vehementer impellant ;

agnofcunt , facrificio fummi facerdotis levitici facrifieium

Chrifti

EE

23

JI

Chrifti vere. fuiffe adumbr&tum; docent ipft etiam fatís

"

operofe , comparari omnino a Paulo facrificium Chrifti

cum facrificio fummi facerdotis ita, ut utrique vera pec-

IU

catorum expiatio tribuatur. "Tenent igitur Sociniani ali-

i

quam verz de morte Chrifti, ut vi&ime piacularis, do-

ia

&rine partem. Quam gravi autem nihilominus in errore

n

adhuc verfentur, ex ipfis his, quie allegavimus, eorum

"

verbis abunde apparet, ea autem inprimis, ad qu:x nunc

i«

progredimur , Scripture teftimonia aperte & perfpicue

docent & demonftrant.

J

$. VIIL

T^

Ille

Sanguine Chrifti & per mortem ejus cruentam pec-

[

eata nofira expiata effe, illa, quae $o VII. exhibuimus ^

f«

loca generatim docent; nunc ut & illa expendamus necef-

n

fe eft, quse prioribus iftis & exoptatam lucem afferunt,

i.

& propius atque. diflin&lius declarant, quo modo Chriftus pec-

T

cata hominum expiarit, & quam ob cau[Jam paífio & mors

(

lu$

Chrifti ipfa illam expiandi ac nos a reatu & poena pec-

catorum liberandi vim habuerit. Eminent, puto, & ad

i

id, quod quaerimus, probandum vel fola fufficiunt , pre-

pe

T

fertim coniundia, duo illa maxime infignia Pauli effata,

2 Cor. V. 19. 21. Gal. lll 3. 1n priore illo loco dicit,

r

pl

» Deum. genus humanum fecum *) reconciliaffe, atque

J«

placa-

t

*) Hzc loquendi formula, xameAAdecuSas 3 Oxj, quo-

um

modo intelligenda fit, oftendemus poftea; hoc loco de

Til

altera taptüm di&i hujus Paulini parte agimus.

r

z-]

24

-

placatum 'ei fe reddidiffe per Chriftum, . Quomodo? nam

éum, cum purus effet ab omni peccato ; ni*hilque un-

quam peccaffet, tamen hominum cauffa fe&tum effé ab eo

pectatum , ut homines per eum iufü fieri poflent. Quid

eit, fa&um e[fe a Deo peccatum? nempe peccatorem *) dicen-

dum erat; nam manifefte in utroque membro abftractum

eft pro concreto: Jed Paulus durius effe putavit, eum ,

quem purum oninis peccati dixerat, peccatorem appel-

lare. Sed fi ita dixiffet, num aliud effet, aut effe pof-

fet, quam, ut peccatorem tractavit, poenis PeccatOrum,

db hominibus fcilicet perpetratorum, ab eo, hominum

cauffa, & loco, exigendis? idque fecit propterea, ut ho-

en-

zines fieri. poffent ju/li Dei , fcil. juftitia a Deo .acqipi

da

9

*

*) Plerique interpretes djuzpsímy dici volunt pro si&ima pro

peccato ; multi, cum veteres, tum recenti

Ores, vertunt,

. p- 209. POLI

geccatorem fecit. Vid. svicERrI Thef. Eccl

Pofterior etiam

Synopfis , woLFIVS, & HEVMANNVS, ad.h.4,

hzc interpretatio rationibus nititur fatis gravibus.

Vix

unus alterve locus afferri poteft , (Lev.IV. 21. V. 9. VII. 1.)

uübi nwen, vi&ima pro peccato, in greca verfione dicitur

dpuagíe, cum in reliquis locis om

nibus longe plurimis ver-

tatur 7pj djumpríac, T0 7pj (aut Umep) d Tídc. ln al-

tero membro (Jyxauoc Uvn 8 ) abftractum manifefle pro cone

creto ponitur.

Poftulare igitur eam videtur & precedens *

emphafis & fequens antithefis, Quod vero ad rem & fenten-

tiam ipfam áttinet , eam in utraque interpretandi ratione

ünam eandemque effe, facile omnes vident.

eem

25

da: nam éancórm €«£ eft, quae elt éx &«à, donum Dei,

|e

ut Jef. LI.5. Rom. I. 17. comparato loco Phil. 11l. 9. ubi

0

eft plane dixaiorUyn €x . O. ,,

lta eximium illum locum

ii

eruditiffidus ExNESTI explicat in Programm. Pafchali

ln-

A. C. cioiDccLxxv.

Quod autem hoc in loco Paulus

docet, cum dicit, Chriftum a Deo fa&tum effe djoprías,

t

id multo etiam fortius & £ugarisoréooc in altero illo loco

d-

exprimitur, cum Chriftus pro nobis (noftra cauffa, & no-

0^

firo loco,) ad nos a peena, per legem fancita, redimen-

f

dos, xardoa (maledit?io feu exfecratio ) fa&us effe dicitur,

(Gal.HI.13.) Qu vis ,quis effétfus perpeffionum & mor-

hos

tis Chrifti fit, quale quantumve bonum nobis diriffimum

/[e

illud & ignominiofiffimum , imo exfecrabile, crucis fup-

]i

plicium fübeundo pararit, his verbis hoc loco docet: Re4-

emit (exemit) nos a maledi&Hione legis.-

Hoc autem non affe-

f.W

"

rit nodo, fed probat quoque & demonftrat argumento

01

iivl

longe efficaciffimo. Uti in Epiftola ad Rom. c. 111. dicit,

Vi

totum mundum effe ózódisoy « O«3, (Y. 19.) quia omnes,

[1]

]udäl&gentes fint u9 duapríay; (Y. 9. coll. y. 22.) ità

tl

yete

hic verbo multo terribiliore dicit, maledictos , z2 xacóoa,

nal

id eft, exfecrationi ac poense, peccatoribus a lege.divina

cofie

feveniï'lme dictate obnoxios elle *) omnes, qui vel lege

dent

ve

a

*) Ad mentem Pauli hoe etiam in loco re&e & facilius perfpi-

yu

ciendam,; notabimus quedam., que dudum etiani BENGELIVS

in

26

TE

-

vel legis operibus nitantur, quia fcriptum fit: maledictus,

(émixamdouroc,) qui non continuo & conftanter omnia legis

preecepta obfervat. (Y.1o.) Et inde concludit & infert,

er legem & ex operibus legis neminem juftificari coram

Deo. (Rom.1H. 2o. Gal.11l. 1x.) Hoc igitur primum

oftendit & demonftrat Apoftolus, omnes homines v£zà xa-

ri-

fm'gm effe, & neminem prorfus effe, quiLege aut ope

us

in Gnom. ad Rom.III. 19. 20. Gal,IþI. 16. fcitiffume obferva-

vit.

Ili, quos Paulus (Gal. III. 10) proxime & immediate

refpicit, funt utique Judei; & conta hos precipue ad ver-

Lex vero, ex

ba legis provocat, cum eos reos peragit.

qua eos redarguit, non illa tantum legis fcripte pars eft;

qua ceremoniazlis dicitur, fed tota, & maxime moralis. (Rom,

lL 19.9. 31. II 20:fa:26. Gal.II.21. IIl 21.) Contra gen-

ier agere folet ex lumine & lege nature. (Rom.L.18. fqq.

]L.11-15.) Et fic aperte & p/ene probat, totum mundum

reum eíle, Uzódxor 7Q S«Q.

Utitur vero etiam concifo

probandi genere, & ex fola quoque lege fcripta contra gen-

tes & Judzos fimul argumentatur. (Rom. IIT. 19.).. Nempe

vel reatum gentium ut aliunde manifeftum & indubitatum

prefüpponit, vel id fimul intelligi vult, cum ne per legem

fcriptam quidem, eamque multo perfe&iorem, juftificari

quisquam poffit, multo minus per legem natura notam fieri

In noftro autem loco Gal. IlL. to. o:"ner omnino

id poffe.

homines reos peragi, ex eo etiam liq/uido cognofci poteft &

intelligi, quia redemtio éx qi; xamdpac ToU vóMs , fru&tus-

que ejus, promiíía benedi&tio, non ad Judeos modo, fed

zque etiam ad gentes pertinere clare & difertis verbis ab

ipfo Apoftolo dicitur. v, I4.

d.

,

bus fuis & proeftitá legi obedientiá contta maledi&ionem

jj

illam & feveriffimam poenze comminationem tueri fe, iram-

t

que Dei, jufti judicis, & poenam effugere aut avertere

poffit; & nunc (v. 13.) clare & perfpicue docet, qua de-

Iff)

mum ratione id fa&um fit, ut ab ifta maledidione liberi

d

fimus. Chriftus, ait, isque unus & folus, ab ifta male-

Il-

di&tione nos redemit. Quo autem smodo id effecit & prze-

us

fütit? Rem illam omnium maximam, ex qua una omnis

r

totius humani generis falus & reconciliatio cum Deo pen-

te

(

det, effecit & perfecit, *yeuevoc Ug "uv xardoao, dum

e&

pro nobisy qui Umà xardouy vel ézmasdoaror eramus, fa&us

Q&)

ef?, noftra vice, noftro loco, malediciio, wt nos vz3

omï

gm

xardpz) effe defineremus. — Quid vero hoc aliud. eft, quam

.

mala illa graviffima, poenam, quam nos, ut peccatores ,

lum

meriti fumus; quze nobis ex feveriffima legis juftiffimze

o

g

fententia & comminatione perferenda fuiffet , Chriftum,

lmpe

omnis in fe peccati & culpee expertem atque innocentif-

UTO

fimum, (2Cor. V. 21.) noftra cauffa & noftro loco fub-

egem

jcari

iffe & pertuliffe, atque boc modo effeciffe, ut maledictio

fieri

illa nobis non amplius incumbat, ac reconciliati Deo &

Dino

remiffionem peccatorum, (per fidem, Gal. Ill x1.9.) &

J

fs

bona, quibus ad falutem opus nobis eft, (v. r4. & Rom.

fed

.5

V.r.fqq.) omnia confequi poffimus omnes. Licet, pu-

loco inpximis ; utl, fquibus

to, illis jaïn verbis, hoc sæam

S. Rev.

D23

"7

28

5

4

S. Rev. ERNEsTI explicationem loci 2Cor. V.2t. con-

cludere non eft veritus: , Quid? an aliquid defiderari

poteft àmplius ad perfpicuitatem rei? Profe&o qui hie

non videt lucem , plane ceecus fit oportet:: nec magis

aliquid deeft, quo minus res certa fit facrorum librorum

auctoritate.,, Sunt vero complura alia leca, quee idem

illud ; quod ex duobus his primariis locis (2 Cor. V. 21.

Gal.lll. :3.) sbunde, ut arbitror, demonftratum dedi-

mus; comprobant & confirmant ; qgæ paucis attigiffe

.

fufficiet.

A

.

IX.

"Divinitus inftru&us Johannes Baptifta Jefum ad. fe

venientem intuens, ij9, inquit, à duuóc v8 O«8 , ó digor mv

dyuapriay T& Kórjes. Joh.l. 29.- Sententia brevis eft & fe-

le&a; fingula verba ") momentum habent & vim quan-

dam propriam ac fingularem. | Zfgm'm vocat; refpiciens,

uod ex ipfo etiam articulo à re&te colligitur, prophetiam

de eo fub hoe fchemate factam. Jef. L111. 7. coll. A&. VI1T.

32. 55. Mundi peccatum. ferre , aut auferre, Jefum, Jo-

hannes dicit. Muwndum hic genus humanum effe, quivis

etiam tiro, vel non admonitus , videt ; & dum peccatum

mundi dicit, fingularis numerus, 5 dpaería, cum articulo

pofi-

*) Legi omnino & expeüdi

ærengur note in äGnom; Bengel,

Dngulis verbis fubje&a.

2

"

b

et,ut omnia omnium homïfxuin'

pofitüs , eam vim ha

a

eccata, & peccatum unum omnibus commune malum

hie

effe , fignificet. Ambiguitatem vero aliquam habere vi-

cum verti poffit, nec analogia Scri-

g5

detury verbum 90 dipov,

am.

pturz, nec rei, de qu

a hoc loco agitur, natura adver-

1V. 6. Marc.ll. 3.)

efm

fante, vel, qui fert, portat, ( Matth.

210

vel, qui tollit, aufert, (Luc. VHl z2. XI.52.. Job. Vli

i*

59-) vel, e

x alio fadis frequente vocis ufu, (Luc. V. 24

il

Marc. VlI.

34. Matth. Xl. 29.) qui in fe fufcepta * ) fert ;

H

ta. fimul etiam aufert, totius humani generis pec-

atque i

1Cäta.

Et hunc quidem fenfum pleniorem, qui utrumque

L

illum in fe continet, ut hoc in loco verbo tribua-

riorem

fiti

mus , facit preecipue diétum illud Jefaiee , quod refpici,

Je-

haud facile dubium effe cuiquam poteft, c. LlII. 7. 6. xo.

an-

1. (Hebr.) coll. AG.VIlL.32. Et quid magis confenta-

15,

neum eft, quam ut, ficut in ipfa illa Efaiv prophetia &

jam.

in locis fimilibus, (1Cor.V. 7. 1 Pet. 1. 19.) ita in hac

lll.

etiam tam infigni fententia Johannis Chriftus fpeétetur ut

ime ut

J.

non tantum ut. innocens , fed quam max

agnus ;

immo-

N

TOU

*) Illud Zig

«v , inquit ipfe -e

tiam SEMLERVS, omnino fecum

fert, qua

fi Chrifto | impofitum iri

omne peccatum univerfi

ayo

mundi; non Jud&eorum t

antum,

1 Joh. Il. 2. /A2aj40c , per

In N

ota ad h. ]. Paraphr. Ev. Joh. p.48.

»Oü'

agnum immolatum.

Deus hunc quafi agaum

facrificii jugis & univerfalis defti-

[]gel:

navit. p. 47-

D3

39

mmolandus. Et ex his, puto, rectius etiam & plenius

intelligitur, cur dicatur agnus De. . INempe 6 dvàc s 6«2

eft, ut b. BENGELII verbis(Gnom. ad h.1.) utar, , agnus,

quem Deus dedit & probat; & de quo Ipfe ita teftatur:

hic folus eft Agnus, hec fola eft vi&tima smihi grata.

Hebr.X.5.fqq. Sic Pf. LI. 9. facrificia Dei, quee Deus

agnolcit., Agnus ille, qui ad;ferenda mundi peccata

a Deo deftinatus & miffus eft; Agnus ille, qui unus &

folus id re ipfa przeftat, quod per facrificia pro peccatis,

&inprimis etiam per agnum *) pafchalem (xCor. V. 7.)

adumbratum & przefignificatum fuit. — Huic Johannis tefti-

monio fimile eft, quoad fummam cauffe, Petrinum il-

lud, ubi Chriftus non modo pro nobis (Ep. l. c. l. 2x.)

pro peccatis, (c. lT. 18.) paffus effe, fed etiam explica-

tius, peccata noftra Ipfe tuliffe dicitur in corpore fuo fu-

er lignum. (c.1L.24.) Utitur hic Petrus ipfis Prophetze

(Jef. c. LIII.) verbis, prout ea reddiderunt LXX Inter-

pretes; (duróc duapríac gro^dv dwiveyus , Y.12. 0de diuapaíag

duTO» dyoice , Y. ;x.) quid vero fit, ex Hebraeorum lo-

quen-

*) Si, quod Bengelianz Chronotaxi confehtaneum eft

; ipfüm

Pafcha tum prope fuit, Toh. lL. ra. illa ipfa circumftantia

temporis multum prodeffe auditoribus potuit, ad fenfum

fententiz gravis & acute re&ius pleniusque intelligendum.

Conferri vero etiam poteft in Salom. pEY LING

IH Qbferv,.

facr. P.IIL pim XXXV. $s. VILL-X.

-

31

lts

ferre vel fua vel aliorum peccata, notiffi-

qüehdi ufu,

er

mum fit oportet. (Num. XIV. 33. ubi LX X. dvolasci vv

Ils

srogveia». duvGY. Ezech. XVL 58. XVHI. 19..20. 17.) Hoe

n

igitur nos Petrus quoque docet, in Chriftum ita conjectá

.

fuiffe a Deo peccata noftra, ut morte eruenta, omnium

uce illum

CuS

ignominiofiffima & acerbififfima, luere ea in cr

2

oportuerit Ex his, quae jam expofuimus, infigne illud Pauli

&

dictum (Hebr. I 3.) lucem accipit, & ad explicationem illo-

15

rüm, quam dedimus, confirmandam facit, Fa« per Jefe ipjum

purgatione peccatorum noffrorum confedit Chriftus ad dextrama

)

lm

Majeftatis (Dei, Rom. VIII. 34. 32-) in excelfis (in ccelis.

Hebr. VIII. 1.) Purgatio peccatorum noftrorum (xaSa-

l].

gioiór sày disagridv iiv hoc loco non eft illa, quze per

?

(dn

proeconium Evangelii, per falutarem do&rinam & gratio-

[ü-

fam Spiritus S. operationem efficitur, qua emendamur

UE

& fancficamur; feciffe enim & perfeciffe eam dicitur

g.

Chriftus ente quam in coelos evectus ad dextram Dei

confedit, & per eé ipfum, h. e. fe ipfum offerens ,

Tit

(Hebr. VII. 27.) &, per fuum ipfius fanguinem. (c. IX.

l-

qu

12.) Quum igitur prseterea etiam conftet, facrificia pia-

fim

cularia, quibus a reatu pecatorum fe liberari, Deosque

J

placari gentes opin

abantur, non modo /Azcix2 , fed seque

dU

Uft

etiam. xa9eprixd , xa9dpsia, dicta effe, &, quod multo

V,

(ur

etiap. potius eft, in verfione grzeca has vpces, xa apí

&

3*

-e

& »29apisuoc, fatis frequenter ad id exprimendum, quod

hebrzs 782, Co*2, NOn, fignificant , ufurpari ; (Exod.

XXIX. 36. 37. XXXIII. 1o. Lev. VIll. 15.) nulla nobis

dubitandi ratio relinquitur, purgationem peccatorum hic

intelligendam effe eam, quse per Jacrificium Chrifti pera-

&a elt. Elt igitur ipfa peccatorum, per Chriftum, fum-

mum facerdotem noftrum , in terra, non in coelo ?)

demum, peracta expiatie, Sanguis igitur Chrifti confcien-

tiam noftram a peccatis (dvrà vexogv tgyov) mundat , (Hebr.

IX. 14. coll. v. 13. 22.) quia per eum, dum fe ipfum

Deo vicimam obtulit, peccatorum noftrorum expiatio

facta, & per mortem ejus expiatoriam remiffio peccato-

rum nobis parta eft. Aliud eft, ubi ftrictiore fenfu ver-

ba fingula fumuntur, cum cor, & aliud, cum confcien-

€e - A. t Tto

^5

LoXnJ

) mundari dicitur. 'Cor

tia (Joh. VIII. g. Hebr. X

(xagdía)

*) Re&e ipfe etiam CRELvas, focinianorum facile acutiffimus

expiare, inquit, ut voces grece xasapiTpóc , deyyizuoc ,

éyiuc;ióc , qum de ea ufurpantur, indicant, eft expurgare

peccata, & quidem cum de /aerificii; fermo eft, peccato-

rum reatum ac poenam tollere.

Ime cum de aliis prater

Chrifti vi&imam facrificiis ufürpatur,, a/jam fignificationem

Male autem , contra

non recipit.s, Lib. cit. p. . $26. 499.

omnem vocis ufum & nulla prorfus ratione idonea fultus

expiationeim ad füun&iones & a&us Chrifti in calo precipue

referendam eífe, imo /impliciter dici poffe, expiationem

in celis peragi, contendit. p. 526. 47j. 521*

-

33

lod

(xatdía) pu*rgatm' , cum animus a.pravis propenfionibus

ud,

& cupiditatibus liberatur: confeientia autem. (sureduzic)

mundatur, cum animus peccatorum fuorum contractze-

;b:xs

hie

que per ea culpee & reatus fibi confcius de gratia Dei

oU

& remiífione peccatorum certus redditur, atque ita a

Iffl*

metu ira Dei poenarumque peccatis commeritarum li-

beratur. KEum autem in f/nem peccata homini remitti, &

lil«

conícientiam fanguine Chrifti purgari, (s r Aevpévev O«

5br.

dvri , (Hebr. IX. 14.) ut debitum Deo cultum & hono-

fum

rem przeftare pofft, verseque pietati & fanéctimonise

atl0

ftudeat, apertius fufiusque oftendere, non eft hujus loci,

0"

Atque ita fatis, puto, fuperque demonftratum eft ,

yer-

($$. III. fqq. VHE 1X.) quod quove modo Chriftus pec-

g.

cata humani generis vere expiarít; quodque remiffo per-

Cot

eatorum, ex qua falus hominum & reliqua omnia gratize

u)

bona pendent, ille (paffionis &) mortis Chrifti finis &

effe&tus fit, quem fcriptura omnium maxime praedicat,

jmus

proprius & peculiaris , immediatus & primarius.

Res

qu

maximi moment eft, & digna omnino, quse uberius

vt

ul

etiam & copiofius, quam a nobis factum eft, pertracte-

gtl

tur. 'Sed tamen & illud perfuafiffimum habeo magno-

ontd.

.que eum animi mei gaudio affirmo,ad fidem rei & doctri-

Vlts

d

nz faluberrimas animo verum amanti ingenerandam ; &

n

ad tuendam eam contra quascunque adverfariorum de-

tQï-

ETA

251

34

torfiones & iifidias, ipfa feripturze oracula, (Diff.I, $. KIV.)

modo fenfum.-illum, quem planum & facilem verba prae-

!

"

bent, fequi ac.tenere velit, vel

ela: fufficere, . ln ilis ,

quae *fuperfunt , brevioribus j

am. tiobis xeü'er licet,

L

X.

IV,

Cum vatiee:fint & multiplices facrarum literarum

de morte Cbrifti ejusque vi & effe&u loquendi formu-

:

Le, CDiff. l. $. XIV.) ad fingularum fenfum recte percipi-

endum perquam commodum eft, quod alia ex alia lucem

accipit, & una re&e intelle&a explicationem alterius mi-

rifice adjuvat aut confirmat. ld nunc inprimis monen-

dum eífe duximus, dum ad confideranda illa loca pro-

redimur, in quibus reconciliatio bominum cum Deo ad mor-

tem Chriftü refertur.

Morten. Chrifti cum. piaculo. ita

comparare Paulum, vidimus, ut per eam peccata homi-

num expiata & remilfionem peccatorum impetratam effe

doceat. Quid igitur? num fententiee illi, qua per mor-

tem Chrifti Deo recontilisti effe dicimur, (IXom. V. xo.

1i.) alium tribuere fenfum licebit, quam illum, qui fa-

cro placulari convenit? conciliari, reconciliari (x&vaAAda-

qeSu , MaAXdTTéDa[) quis alteri dicitur, non modo 'cum

ijfé re aliqua. permovetur, ut alierum ilum vel odiffe,

vel iratus ei effe definat, eumque jam amet ,. colat &c.

fed etiam cum elfer ille eó adducitur, ut ipfum in gratiam

reci-

35

I)

recipiat, ei irafci definat, pöenäs non amplius expetat;,

2

llis,

fed propitium jam & benignum fe ei praebeat. — Et hoc

quidem pofteriore fenfu locutio ifta in ipfa etiam Scrip-

tura adbibetur. . Ita (1 Cor. V1l 11.) uxor, quae mari-

tum. deferendo offendit, reconciliari ei dicitur, quándo

atutt

gratiam ejus recuperat, quando injuriam fibi illatam

ETU

maritus illi condonat, Eundem fenfum ille loquendi mo-

'qpi«

dus habet, (Matth. V. 24. & Sirac. XXIL. 22.) ubi fi-

ucetlïl

militer is, qui offendit, offenfo reconciliari dicitur. Ma-

$ fl

ximopere vero notari hic illud meretur, nullo prorfus

)nefie

exemplo probari, Deo hominem reconciliari idem effe

pl'(]'

ae hominem (quoä fociniani volunt) animum fuum er-

fInof»

ga Deum mutare, convertere fe & inimicitiam adverfus

0.

eum deponere; cum contra communi etiam «//fui loquendi

LDmi'

id maxime confentaneum effe *) conftet, ut idem fit ac

y lt

Deum per.peccata offenfum ac propterea iratum homi-

fnor«

ni propitium reddi, hominem apud Deum in gratiam ***)

fe-

]. 10

jf

*Y Evidens eft locus ille, quem ex Sophocle cnoTivs pro-

Mf

tulit, (lib. cit. p. 93.) ubi xamrdAAdccoudai S«oic idem elft

ac Deos conciliari, propitios reddi, placari, iram eorum

gonr

ponamque averti.

)d!ff 1]

3*) Tam manifeíta eft liec hujus locutionis fignificatio, ut

[ .

SEMLERVs ipfe, Vir Celeberr. verba Pauli Eph. II. 16. ita

explicet: ufrorgue, Judeos & gentes, ad JDei eandem be-

« ia

Inftit. ad do&r. chrift, p. f17.

Et

aevolentiam. adduxit.

locum

r«

E2

36

cicpucsus

refüitui, Sed in ipfo etiam loci hujus (Rom. V.) contex-

?u fatis multa funt, quse hune fenfum exigunt, Ad ve-

ros fideles, ad Deum ac Dominum & Servatorem fuum

]. €. vere converfos, fermo Apoftoli pertinet. (v. 1-11.)

Hos alloquitur, his dum oftendit, quam felices & beati

fint, quam ingentia beneficia a Deo & jam . acceperint

per Chriftum & accepturi adhuc fint, totus in eo eft,

ut accurate eos & quam diftin&tiffime doceat, quid morti

Chrifti acceptum referre debeant, & quid ab eo, cum

Cut aliis in locis plenius id edifferit) seternüm , cum

fummo in omnia imperio. ad dextram Patris fedens,

vivst , expeCtare jam certiffime & fumma cum fiducia

promittere fibi poffint. (v. 6-11x.) Cum impii adhuc

& peccatores, nullo prorfus beneficio digni, fed poenas

graviffimas commeriti, effent, Chriftum pro 5is & (ut

aliis in locis id exprimere folet) pro peccatis eorum,

(ad expianda ipforum peccata) mortuum effe, dicit;

(v. 6. $.) & per hanc Chrifti mortem eos, cum non

1moódo omnis erga Deum amoris expertes , fed inimici

adeo & infenfi Deo effent, Deo effe reconciliatos ; (S. 10.)

per

locum illum, (Hebr. H. 17.) ita expouit: Chriftus ponti-

ficis maximi more Aominer in. Dei gratiem reflituit, expia-

ii5 populi peecatis.

In hunc longe perfe&ius convepiunt

omnia illa, que foïeþant a facerdoíe etlici, p. $19.

-

p

5

37

E

t

pet eande

m Chriti mortem, per fanguinem ipfius, eos

g.) & remiílionem peccatorum

V

etiam ju[Hificatos effe, (v.

XXVI. »8. AG. X. 43.

uf

accepiffe. (coll. Eph. 1. 7. Matth.

XXVL. 18.)

Ex his, quze per mor

tem Chriftüi confecu-

i

eqti

t jam fint, infert & oftendit Apoftolus,

quid fperare

fiht

poiï'mt & co

nfecuturi ab eo certiffime fint fideles, cum

t

vivat nunc,

& coeli terreque rerumque omnium Do-

lta nimirum cogitare eos vult & concludere:

gt

minus fit.

fumus , illamque

W

Per fanguinem Chriiti jullificati vanc

m gratie divinee munus eft, juftitiam jam

n

quae fummu

accepimus ;

multo igitur magis nunc ea per Chriftum

[I$.,

Ia

obtinebimus, qu

ce ad falutem. noftram pertinent, nec

luc

quicquam

nobis ab ira illa, quae fuper impios & infide-

.36.) extimefcendum eft.. (v. 9.)

[las

les manet, (loh. lll.

m peccatores adhuc, inimici & in-

Qu

Quum enim, (y2e) cu

fenfi Deo eramus, f«conc

iliati Deo fimus per mortem Fi-

m,

lii ipfius; multo magis, in gratiam d inam jem . reflHituti ,

t

per Eum, d

um sternum nunc vivit & ad falutem fuo-

non

(coll. Rom. V1lI. 32. 34- 28-) ferva-

d

rum ommnia dirigit,

bimur. vitamque & Jalutem aiernam confcquemur. (v. xo. 11.)

|o)

lta, fervata verborum omnium prop*riyetate, omnia opti-

Peï

me cohzrent; clara & perpulehra eft eorum, quase vitee,

J

cum. illis,

que morti Cbhrifi tribuuntur, comparatio ;

40

:wnt

egregia eft fententiarum , quarum una ad alteram refer-

3

tur,

38

J —

tur, congfuentia; evidens etíam eít, que ex upa ad al-

teram ducitur, confequentia & juíta conclufio

Quid

igitur agunt adverfarii ? quam vim verbis inferunt? quam

inigue fenfus & ab u

loquendi abhorrentes & con-

textui haud eonfentaneos verbis & fententiis a pofïoh af-

fxngunt7 Apoftolus reconciliationem hominum cum Deo

jam fatham effe dicit & quidem per mertem .Chrifü ; illi

contendunt, bomines ^ reconciliar

Deo nihi fi gnificare

aliud, quam :ipfos odimn erga Deum deponere, veconciliari

ergo homines Deo fum cum comvertuntur , fieri ergo id per

dorinem. —Et qua demum ratione, qui veram verborum

vim totiusque orationis apoftolieze feriem & nexum ani-

mo non preeoccupato folicite expendit, adduci poterit ,

ut credat, nihil hoc loco doceri nifi hoc, ,, Deum fizem

pullice fecié per mortem filii fui, quod cum ipfo jam re-

conciliati fimus?,, Multo fane majora, multo auguftiora

& diviniora funt beneficia, quorurm rationem & cauffam

in morte Chrifti,

(prout ipfa in fe, non cum doétrina

cum refurre&xone & exaltatione ejus conjunctim , fpecta-

tur,) contineri; Apofcolus cum aliis in locis permultls,

tum in hoc etiam inprimis docet, ubi /ummum in ea.di-

vini erga oms/es homines amoris documentum ponit.

Nihil igitur eft, vel in hoc noftro Textu, vel in reliqua

omni Scnpturæ do&rina, cujus eauffa tam Zemuem his

Apo-

2 -

39

Apoftolt verbis & exilem. fenfum tribuere v"eï oporteat

gl«

yeä liceat,

üd

Mu d

a

Ofle

: W'Simi-.ïis priori (Rom. Mi s. 11 ) focus ile eft,

d

2 Cor. V. 19. Deus erat in Chritto *) mundum recon-

jeo

cilians fibl, non imputans eis peccata ipforum, & po-

yli

nens (ficut interpreti committitur, quid loqui debeat)

ate

in nobis (apofielis) verbum reconciliationis. n utto-

(0t

que loco et, quod ad alterum illu'trandum & recte in-

telligendum facit. Quod in potteriore hoc loco (v. 1g.

M

X9.) minus definite dicitur, per Cbrifium Deum nos fibi

reconciliaffe, id prior ille diftín&itus exprimit, per mortem,

Is

m

pgr Janguinem. Chrifii, Filii Dei, id fa&um effe, — Viciffim

vero

*) Non una eademque eft in definiendo hujus locutionis fen-

fes

fu interpretum fententia.

Sunt, qui nihil aliud dici volunt,

0fà

quam, Deus mundum fibi reconciliabat per Chriftum ,. uti

V.1$8.

at

Ali vertunt: JDeurerat, qgui mundum (ibi reconci-

liabat per Chriflum.

Sunt vero etiam, qui, non fine ido-

10à

nea ratione, duas enunciationes has his verbis contineri

t«

arbitrantur; Deus erat im Chrifto, (Joh. X, 5g. XIV, 10.)

muodurm reconcilians fibi.

Nobis his immorari non licet,

tif,

Ad fummam cauffe, in qua nunc verfamur, id non perti-

(i-

net. Sed dignum tamen, quod hic memoretur, hoc effe

puto, quod ipíe etiam celcb. p. BAHRDT verba apof(toli ita

i

vertat: denm Gott [elbfl war in Chrifle , und. ffifftete eine

du

4uffóhnung. der. Menufchen mit ihm. felbft : dergeflaít , dafj

pis

er ihnen ihre Sünden num michi mehr zurechnen will.

0s

AO

-

yero ille Epi&ofz.e ad Romanos locus ex noftro lioc

haud parum lucis accipit, quia hic apertius etiam. docet,

quam ob cas[J/an fanguis Chrifti vim illam Deo nos reconci-

liandi habuerit. v.21. (vid. . VIII.) Maximi porro mo-

nenti hoc etiam inprimis elt, quod murdum Deus fibi

per Chriftum reconciliaffe dicitur. (v. 19.) ta enim cla-

re & perfpicue hic locus docet, beneficium fanguine Fi-

li Dei'partum, fru&um mortis Chrifti, ad totum genus

humanum pertinere; uti lohannes quoque ( Ep. T. c.11,2.)

lefum Chriftum iaazpóv effe dicit pro peccatis totius mun-

l

di. (vid. $. VII.) — Sed adhue aliquid eft, quod pre-

cipue etiam hoc in loco obfervari meretur. Alibi dici-

tur, Cut vidimus $. 1II. VII.) per mortem Chrifti par-

tam nobis effe remiffionem peccatorum ; hic dicit Apo-

flolus, per Chriftum. Deum ita fibi reconciliaffe mun-

dum, placatumque & propitium ita fe reddidiffe homini-

bus, ut peccata eerum eis son imputet. (v.19..) lfta, quee

paucis attigimus qui ita ut par eft expendit, ac tam ver-

borum ipforum veram vim poteftatemque, quam integrum

etiam contextum, cum locis parallelis , paullo atten-

tius confiderat, nullo certe modo focininam amplecti

fententiam fibique perfuadere poterit, reconciliationem

per Chriftum fa&am (v. r9. ;in converftone hominum ad

22)

Deum -coniiitere , & pradicatione Chrifti peractam effe,

AJ1s

*) CRELLIVS lib. cit. p. 15 f.

zi

4x

UM

Dignum vero eft argumentum hoc graviffimum, ut

b

a

ullo uberius declaretur.

lllud igitur quid eft? cum

(l

p

aulus hoc ipfo in loco jam porro dicit, fibi ceterisque

0-

apoitolis pradicanda reconciliationis nunus a Deo commil-

fum & demandatum effe, pro Chrifto legatione fe fün-

j

i-

i, adhortari fe, Deo ita jubente & per ipfos loquente,

xogare fe: reconciliamim Deo. (v. 20.) GROoTIVS *) rei

Fi

fatisheri putat, fi uplicis reconciliationis mentionem hoc

1US

in loco fieri dicamus.

» Prior , &it, reconciliatio eft, qua

Deus mundum fibi reconciliavit per Chriftum , five in

Utl«

Chrifto. (v. 18. 19.) Pofferior eft, ad quam Apoftoli , ut

miniftri reconciliationis, quibus impofitus eft reconcilia-

Ite

tionis fermo, homines adhortarentur Dei ac Chrifti no-

jci-

mine, (v. 18. x9. 20.) Prior ergo illa non poteft effe ip-

fa converfto.

Eít enim antecedens & materia

raecipua

Jfe

ejus fermonis, per quem fit converfio. Deinde Paulus

n

ipfe oftendit, eam confiftere in nom imputatione peccatorum,

Utl«

id eft, in decreto non imputandi. Non imputare autem

jinie

eccata & remittere idem valent. ( Rom. 1V. 6. 7. 8.)

uomodo autem hoc non imputandi decretum in Chri-

qllæ

fto fundatum eft? Dicet Paulus: Eum enim, qui

ees

Vef»

catum non noverat, pro nobis peccatum fecit. (v.21.),, **)

;rum

At vero, quamvis tota hec amoT:i oratio ita intelligi

(Lefe

poffit, ut nihil in ea fit a vero alienum; tamen duplex

reconciliatio nec ftatui ref(te nec dici commode poteft,

;lec'li

Quod, ubi de fignificatu vocum & notione illis fubjici-

atb

yret

enda quaritur, aliud fit converfio hominis ad Deum,

ji äd

aliud

*) Jn Lib. cit. p. 94. fq. & p. 31t.

")

le

. **) [ta de reconciliatione hominum cum Deo Vir sroAvua-

Scaro; fenfit tum, cum Librum de Satisfacione Chrifti

F

fcri-

42

aliud. reconciliatio hominis cum Deo, tam cuivis per fe,

yam ex illis, quae jam diximus, ($. X.) fatis, puto,

i

u

perque conftat,

Cvid. $.X.) . Per converfionem hominem

ä

cum. Deo . reconciliari, dici 1interdum folet; minus qui-

ü

dem accurate;, fenfu tamen non malo; fi converfio. ad

ordinem tabtum, :non vero ad cau[Jas, gratize & remiffio-

nis

eccatorum a Deo impetrandz refertur. Porro *),

j

ubi homo Pbomini reconciliatur (Matth. V. 24. 1 Cor. VII.

11.) recte . omnino dices, eos inter fe, aut alterum cum

Fï:

altero, in gratiam redire; hominem autem cum. Dco re-

dire in gratiam , ut pari fenfu dicamus . nec res ipfa,

f

nec fenfus divinze majeftatis patitur.

Quomodo igitur

hoe zaszaAAMynre 7G O«9 interpretandum tandem effe cen-

febimus? Deum toti humano generi per Chriftum. re-

coficiliatum e[Je , ante dixit Apoftolus; (v.18. 19.) non

teft ergo, cum ad homines fermonem nunc dirigit ,

id velle aut praecipere, ut ipfi (convertendo fe) Deum

fibi concilient ,. & propitium reddant. d modo hortari &

rogare eos poteft, ut ipfi etiam id nunc agant, quod ex

iplorum parte neceffarium fit, ut grarie per Chriffun par-

ie partidpes fiant.

Hoc quid fit, quzvis fere. pagina

CTID-

;;

fcriberet.

Satis exilem autem vere, quam hic profeffüs

eít, do&trine partem eo tempore adhuc tenuit, quo An-

notationes fuas in Epift, 2. ad Cor. in lucem edidit.

Ane.

notatio enim ejus ad verba, us5 Aoyi£ójsevoc diuroi; d. 7ra-

azTUMaTA durOy , hec eít: JNon ia imputans, u£ non

eos a peccatis & peenis peccatorum vellet liberare ger eam

viam, quam Chriftus & monftraverat & iniverat.

*) Ad verba, xeraAAd*ywre r O& , annotatio. GROTIE hzec

"^^eft: reconciliamini Deo, hoc eft, redite cum Deo in

gratiam,

43

2

fe,

(Luc. XXIV: 47. A& X.

3. XXVI.

inm

Scripturse docet:

4

e

claratione

nem

i8.) Sed ad rem penitiu

s intelligendam,

aliqua opus eff

e videtur.

Gratia (ftri&e & proprie di-

qui-

».4d

Ca, 9 xaei,) il

e gratuitus Dei favor, illa gratuita erga

peccatores benignitas (E

h. H. 7-) eft, qua

poena com-

1ff10

merita non afficere eos fed fervare *) vult,

& bona ad

f

Vil

falutem & beatitudinem seternam con

equendam offert

& confert. Heec ea gratia eft, quee toti humano gene-

cunm

eft; bono-

) f

fi (Rom. lll. 19. uzodixg) per Cbriffum parta

rum falutarium omnium /o?: inexhauftus.

(Eph. 1. 3-

a,

O-

gitr

9. lI. 1-g.) Chrifto, & facrificio quidem ejus expiat

Cefiv

rio, id debemus, ut bac gratia nos Deus dignetur, &

falva juftitia & fanétitate fua dignari pofhit.

Zitius gra-

n fi

gulos ho-

100

tiz , five univerfum genus humanum five fin

mines, tam irregenitos q

uam regenitos fpectemus, varii a

lglt )

ln

his, ut & in bonis ***) Gratise

yeurt

funt & multiplices.

fi

(

qua & ipfa fzepe

Xdeic vocantur, ( x Pet. IV. xo. 1 Cor.

]

.15. A&. Xl.23.) homiini offerendis & con

ferendis or-

ylex

] þzlï-

dine Deus fervat, fuis ipfius perfectionibus , (fanétitati

prafertim , bonitati & juftitize fuze, ) naturee hominis,

»agina

erfectioni totius Vniverfi convenientiffimum.

Horum

ferip

bonorum alia ante convgrüonem hominibus ut a

d poe-

Yeffus

niten-

o Àt

Av

*) Servare, coQur , falvos & beatos reddere.

d m

**) Primarii funt,

qui verbis fcripture dici folent, vocatio ,

illuminatio, regeneratio, juftificatio , fan&iücatio,

glorifi-

y; 100

catio &c.

y um

**) Ad hec inprimis etiam edia, que dicuntur, gratiz

pertinent.

Bona ipfa varii funt generis: externa, interpa ;

Omnium etiam beneficiorum vdivi-

o d

fpiritualia, coeleftia &c.

norum fui funt gradus.

F3

4t

—Wa—:

nitentiam & fidem perducantur, (Rom. II. 4. Joh; Hi..

I

-) alia poft converfionem , & illis folis, qui' vera in

ü

hriftum fide praediti funt, *) conferuntur.

Primum ;

y

quod converfus per fidem confequitur, eft gratuita pec-

eatorum vemifo; (Luc. XXIV.47. AC X.43. XXVL. 18.)

j

K

cum hac autem ita conjuncta funt reliqu

a omnia, ut

P

converfus & fidelis, alia una cum eá (Rom. V. x. Act.

3

XXVI. 18.) alia poftea, juíto ordine & gradu, accipiat.

Rom. Vl.22. VIIl.28-30.32.) Diftinguere igitur, di-

verforum & actuum & bonorum refpectu, & dicere recte

E

[/

offumus,

ratiam aliam effe

D

**) generalem. aut univerfa-

f

Í

B

em, qua

eus propter Chriftum omnes omnino homi-

nes, etiam nondum converfos & impios, aliam effe /pe-

cialem, qua omnes & folos fideles propter Chriftum com-

plectitur. . Et hoc fpeciali & eminentiore fenfu vocem fze-

piffime ufurpant apoftoli. Hanc gratiam, unà cum bonis

EMS 4 . d A

cum ea conjunctis, fidelibus optant & precantur. (Rom.

l. 7. 1 Cor. l. 3. 1 Pet. 1. 2. 2 Pet. 1. 2. 2 Joh. y. 5. Apoc.

1.4.) Hunc fenfum vox habet in variis illis loquendi

NG ER - t

formulis, ubi quis grafie particeps (av'yxomc , cuuquiroxoc ,

*) De bonis fidelium in Elem. Theol. Mor. totum Caput

IVtum agit.

$*) Aut, vocabulum (yapi) fami, fenfü vel generali vel

fpeciali; ampliore aut rettrictiore,

Indicat etiam ipfum

reconciliationis vocabulum vel acguifitionem (impetratió-

nem) modo grati& & remiflionis peccatorum, vel fipul

etiam, ut foqui folent, appíicationem. — Vti vulgata eft re-

gula, verba a&iva, eisdemque quz refpondent paffiva, ip-

fum etiam fimul indicare & fignificare ,

—— De--— —— 009 d b ass —

Je&um.

plenum fæpg ; -

dnciozu

3ie-

45

I

IiI. 14.) effe aut fieri , gratiam cohfequi , in gratiam" re-

L

Ita vero. facile nunc

udicabimus, cum

n

cipi, dicitur.

!

n ,

Apoftoli, cum alii miniftri Evangelii,

homines, poft an-

j

nunciatam, qua per Chriftum fa&ta eft, totius humani

$)

generis reconciliationem. cum Deo, adhortantur & ro-

ut

ant: reconciliamini Deo, fenfum horum verborum,

X&i

analogie doctrinze evangelicze confentaneum, his fimili-

Idt.

busve verbis exprimi

offe: Deum habetis per Chriftum

di-

vobis reconciliatum ,

&

ita propitium , ut fervare vos.,

xl

condonare peccata, & falvos ac beatos vos reddere pof-

rld-

fit & velit; agite jam & vos, id, quod falutis ordo divi-

ffl-

nitus conltitutus veftra ex parte requiri!t, (psravoeire x2

J

zgiuere,) ut a Deo in gratiam nunc recipiamini, ac re-

-

miffionem peccatorum vitamque zeternam confequamini,

'Tandem, ut concifus hic & acutus eft apoftoli fermo ,

l-

n

I$

hoc fimili fere loquendi modo ad fignificandum id,

om,

apoftolus vult, uti poffumus: Accipite beneficium a

p

e::

vobis oblatum, & facite, ut reconciliatio veftra cum Deo,

d

xdi

um fuum confequatur. effécium.

per Cþri&um facta, plen

»XOG,

$ XIL

ebr,

Duo adhuc funt infignia Pauli teftimonia, Eph.ll, 16.

lll

& Col.1,21.22. que ita

inter fe & cum duobus 1llis prio-

3pu£

ribus ($$. X. X1.) conveniunt, ut fieri vix poffit, ut, qui in

his de conciliatione hominum ctum Deo per mortem Chrifü

vel

facta agi agnofcunt, illa (ad

Eph. & Col.) de /ola inter lu-

fa.

de»os & gentes per d»rinam

E

vangelii facta pace intelli-

qtO

igül

gant & interpretentur. -Chriftus, inquit Apoftolus Eph.

Lf

], 16. ludeeos & Gentes Deo reconciliavit. | erba Tunt ea-

dem, eadem prorfus eft loquendi forma, quze in duobus

D

lo

ilis (Rom. V. 2 Cor, V.) ejusdem Apoftoli locis; g-mnon

€2-

46

-

eadem etiam fententia illis fubje&a eft? Quse ratio nos

cogit, ut alium illis hoc in loco fenfum tribuamus? ,, Ubi

oci circumftantize, regerit Crellius, (lib.cit; p. 381.) ufi-

tatiorem fenfum non admittünt, alius, quem ratio loquen-

di admittat, eft quaerendus.,, Non repudiamus hanc le-

gem; amplectimur potius hoc principium: ambabus ma-

31

nibus; regula hermenevtica eft,

ad quam omnis interpre-

tatio dirigenda eft.Et hoc quidem in loco ea prodeft no-

bis, cum ad eum, quem ipfi etiam w/atirrem effe agno-

Ícunt & fatentur, hujus locutionis (Chriftum Iudzos &

Gentes reconcilie]e Deo) fenfim tuendum, tum ad illum,

quem ipfi in his verbis quzerunt & inveniffefe putant, re-

Jiciendum. — Nimirum Socinus, Crellius, alii, ludzeos &

Gentes reconciliare Deo, idem effe volunt ac reconciliare

ip[os inter e, ut Deo ferviant.

At vero (ne dicam, verba il-

la, inter fe, ut ferviant Deo, non extare in textu) hunc

fenfum ipfa ratio loguendi (quodipfo etiam Crellio judice cer-

tiffimum prava interpretationis indicium eft) non admitüt,

Grotius (lib.cit. p.96.) interpretationem hanc diftortam,

duram & /ine exemplo effe dixit; & Crellius ipfe ( Nib. cit,

p.381.) negare non potuit, ,, dativum, qui perfonam fi-

gnificet, verbo reconciliandi fubjunctum (xerzAAdzct&raf

and «m) aliás femper folere fignificare, non finem, fed par-

tem alteram, cum qua pax conftituatur;;, ne /eile quidem.

exemplum ullum, cui vis aliqua ad probandam Socini in-

terpretationem ineffet, vel a Crellio, quamvis ftudiofe

omnia conquireret, (loc. cit.) vel a Grotio, fecum ipfo

jam pugnante, (in Annot, ad h. 1. ) proferri potuit. — Cer-

tum igitur eft & evidens, verba Pauli, Iudzeos & Gentes

con-

7

"5f

- ,eonciliatos effe Deo , ex ufu loquendi *)tam communi quam

-

g

reecipue etiam ipfius Pauli. hune h

abere fenfum, ludseos

b

&

. Gentes in gratiam Dei reftitutos, Deo acceptos & ami-

[-

cos redditos effe; num vero in circumftantiis loci hujus ,

[«

i. e. im confextu, aliquid eft, quod eum non admittat *

jos

Enimvero conveniunt &. confentiunt 'omnia.

Uti in ce-

-

teris locis, ita & in hoc reconciliatio effecta effe dicitur

(

per mortem , per. Jauguinem, Chrifii. .v. 36.& 13. & Col.],22.

lu

per crucem (v.16.) idem certe eft ac per

fanguinem in

Q«

cruce effufum, per mortem, qua in cruce cum cruciati-

"bus gravi

ffimis affe&tus eft; &tv &i euam , **) in uno cor-

m,

i commode poteft de proprio Cb: i//i cor-

pore ( v.16. ) intellig

G«

pore, cruci affixo; ( coll. Luc. X XIl, 19. Hebr. X, 10.)

uod unum.vocatur refpeftu duarum gentium, quae per

unum corpus Chrifti cum Deo fint conciliatae. — (coll.

a;e

Jl«

Col.1,22.) Sed totam etiam orationis Paulinze feriem,

nc

textusque noftr

i nexum cum. iis, qusae antecedunt & fe-

o

te ut oftendamus, par eft. . Verbis

quuntur, paucis cer

il

valde fignificantibus

Ephefiis ante oculos ponit Apofto-

m

lus, quam infelices ante fuerint , (v.xi.12.) & quam

eati

cit,

*) sEMLER vsipfequomodonoftrum hunclocum interpretetur,

f

M

füpra (ad $. X.) jam vidimus.

) Si cum Grotio aliisque vertere malis, m unum corpur, fci-

t«

"

letti

licet myfticum & fpirituale, quod eft Eccíefía, ex utroque

populo, Judaico & Genuli, colle&a, ne fic quidem ver-

ifi-

ba hec Apoftoli (v. 16.) noftre explicationi adverfantur.

jofe

De corpore autem Chrifi potius intelligi ea " vult locus

parallelus ,

Col.I,23. (ubi idem plenius exprimitur: a7ro-

xamiAAanEe w 7À cójuari Tiit cagxoc durs

did v Savdcs.)

jate

& in noftro hoc loco (v. 16.) ipfe etiam verborum ordo,

l68

quum hoc é» W cóuam) non poft, fed ante illud zg O«

of

ponatur, fuadere videtur.

S

48

—

beati nunc fint, cum Chri&o & toto reliquo credentium

in Chriftum coetu conjun&i. (v.13.) Aditum ad jura & be-

neficia populo Dei propria

paratum ipfis effe per Janguinem

Chrifti. (

V.13.) Pacem inter ludzeos & Gentes per Chriftum

factam effe, ut unus nunc fint

opulus Det, iisdemque

omnes bonis & juribus gaudeant.

(v.14.) Odii & inimici-

tia» cauffam, legem ceremonialem

;in carne Chrifti, i. e. per

palfonem & mortem ej

45 , effe fublatam. (v.x5.) Mortuumenim

efle Chriftum,

! pace per Chriftum facta ludzi & Gentes

unus fierent novus homo, i. e.

fanctus Dei populus; (v.15.)

€? ur

utrosque (zéque) per unum corpus fuum, in mortem

traditum, Jeo reconcilieret, ( v.x6.) Atque ita, per abrogatio-

nem legis ceremonialismaxime vero per amicitiam cum Deo, lu-

dzei& Gentes amici inter fe fa&ti funt. Utrumque autemChriftus

per mortem faam effecit, (v.15.16.) Alii deinde adhucinfienes

pacificationis & reconciliationis illius fines, fru&us & affe-

étus in utroque loco (Eph.11, rg-22. & Col.1,21.22. com-

memorantur, q

uibus expendendis immorari jam noftri non

eft inftituti.

Quum p. 5. fcriberemus , I. Dorina,, ex Scriptura S. propofi-

ta, auimus erat, paullo etiam explicatius oftendere Ii. quam il«

liberalis, imo iniqua, fit adver/ariorum

; graviffima quzeque Scrip-

turz de Redemtione, de vi & effe&u mortis Chrifti, teftimonia ,

interpretandi ratio; & III, quale quantumque fit hujus do&rinze

moinentum. Parti Hdze praemittenda adhuc fuiffet illorum fcriptu-

Y2 locorum, in quibus voces dzroAsrqucic,

Avrpoy , dyríAvrgor &c.

occurrunt, explicatio. Sed cum ad pertractandas duas pofterio-

res illas pàrtes progredi nunc per temporis noítri rationes non li- .

J

cuerit, unum hoc in votis jam habeo, ut ex illa parte quam non

indiligenter tra&avimus, exegetica,ad quam hac tota in cauffa ome

nia tandem redeunt, ftudiofi potiífimum noftri fru&tum al

quem

percipiant fibi aliisque falutarem!

PA

Gu s5 A-o'Ea.

GUSMSQSPEE nE

W m

—

M

T

$:

d

TR

NY

N

b*

1

M.

x

*

z

^

z.

*

E

o

z

o D Ue, d G

y

TTE TS

[

8a

T

fs

-

-

-

—

"1

w

»

s

&

x

*

»

o

w

W

f

s

——

*

*

u

E

"

.

ES

k

*

$

*

*

a*

"«

*

Aren.

-

z

K

ss

H

*

*«

Z

at

*

K

"

*

"

A

:

"

"

vt

YX

wm.

*

*

N

X

^i

?s

k

n

AE

-*

"

us

p

*

*

»

*

*

"

*

*

,H

d

.

4

"

"

x

"

S

*

«

F.

&

a.

-

Y*

"

*s

"

ET

,

P

.w

X

-

*

"

h

*

;

*

$5

ts

*

"

1

*

*

»

V

^al

À

Ww

4

-

5

-

X

1

n

t

«

"

N

*|

ii

n

»

H

x

:

|

Y«

*

:

"-

i

-

*

*

"w

Á

w

3

FR

v

:

*

^

h

Em

.X

2

L

;

-

-

at

»a

&

*

À

*v

*

-

v

*

k

we

.

w*

&

*

*

p

-

v

—

*

*

"

-

i^.

T

4

Év

h.

.wïr

d

fs

x

w

W

É

^.

*l

Á

*

-

*

,..w..

i

du

—

1

X

-

*

1

u

X

VN

*

»

Pv

^

s

rv

EM

:

M

i

&*

-b

x

»-.

*e

*

A

"

&

*

f^.

^

"

&

» m

"-

^«

*

-

K

«

"

".

^

w

1

*

a

x

*

*-

*

ha

^s

*

"

—

"

*

^

EM

*

;M

&

r

"-

"

.

«

x

i

*

»

"1

"

E

«

-

bl

m

.i:w.

us

*

"

-

à

W,

P.

-

*

»

d

«

&.

*

L

L^

zb

*

A

wed

»

y

":

Ó

-

N

"

"

At

l

-

»

t

P«

"

M

x

w*

*

4.

-

-

"

&j

*

i

-

*4

*

d

"

4

*

p

'ee

P

*

«

&

*

»

w

T

LA

M

i

»

a w

f«

"

X

P

M

A

v6

j*

-

m

MR

9

at

n

-

SO

"

"n

-

b

[

n

N

*

i

X

& d.

s

^

*

s

i

v

2

t

-

»

"

*

*

$

$.

L

P.

:

*

*

P

M

*

L

M

P

ET

*

v

J

4

*

—

N

L

U

3

j

*

1

.j

-

j

*

*

^

ts

«

"C

"

"

T

Q^

Va

-

*

*

k

-

s

Ll

"É

"

:

*

,4,

T

"i

M

)«

s

:

» df

*

i

*

x

w

P. M

m

v*

-

N

m

-

P

um

4

*-

-

*

"

*

ies

*

e

t

-

-

d

w*

.

*»

»

"

Pa

-

E

* r

-

—^

"

2

3

E

ET.

-

,

.

*

À

»

C x a

t

x

N

*

$^

:

Y

wu

-

N

^

odl

v

X

*

xX

s

*

-

5-«d

s E

-

2

"

X

»

x

sw

t

H

^

"

,

E

*

B

-

*

AT

-« 9

EK.

*

*

t

d«

z

E.

E

-

"

vi

v

M

s

té

s

E

N

Ym

"r

*

*

»

hx

-

«

C

N

B

-

*

,W(

"

dÀ

.

ial

*

W

E

D

"a

*

^

S5Nà

-

&

,

A

Y

»

X

3

x

-

s

*

w

r

"

A

"

ag

^s

^

X

.

E

-

*s

&

Y

z

P

"

-

2

«

.

m..

Mi

n

x

»

E

j

w

s.

^

*

h«

?

X

T

-

d

»

"

*

d

N

MENS

*

t

-

*

»

*

i,

d

f

«

-

s

*

A

-

E

"

w

P

*

-

»-

has

*

X

P

n

s

*

-,W

^

W

me

«

-

Ms*

s

^

&

*

N

nw

v

Es

li

|!

E

*

"

t

x

«

"

h

H

M

^

"

»

&

*

M

"V

;

x

V*

*

X

3

2

»

&

«

x

Bo

x

E

N

UR

L

"

i

f

a

s

-

w

EX

E

i

-

5

:

.

AE

5

DOX N

W

»43

j

*

-

*

»

"

*

,.,

N

À

-

,W,

-

*

k

y

m u

*

$.

"

:

d

V od

«

*sv5

,,H

x

i

4

A

M

i x

-

x

u VO R

m

B

*s

*

:

*«

&

^

p

—

y

M

"

ES

E

W,

*

d

x

:

-

*

Y*

N

&

x

-

I«

*

i

^Y

^

R.

.

M

w

w l w

r

x

E

-

m

m

E

XX

",

O *s

M EE

À

r

*

UM

"

"*

À

N

ER s

N

b

N.w.

L3

«

i

Yal

d Spiuem

Y

b m

N

P

-

e

*

hs

VE

x

T

— d

V N

$.

D

*

i

w

&

*

2

-

»

k E

:

X* *

" CTN

1

M

M-

s

-

L d

y

E

4

d

T.

*

W«

w

*

*

A

-

*

w

N t

a

w

—

PO

N

N

Y

x

a

L

"

P

Y

&X

N

y.

P

"

as

X

*

H

d

t

o

EE Y

AX

-

-

s

P

H

Y*

i

-

*

s

D

"

X

n

x

&

BN

*

*

M

.

n

"*

-

*

VC v dl

E

",

T*

WE

us t

A

X

P

;

lo

-

n

s.

a.

4

N

"N

m

«

Ms

a t

o

X

MA s

E^

A

"af

o

Y

L

NX

i

j

r*

A

«t

x

» ts

VU

du

p n

N

d

*

A

Yes,

A

S

W

v

N

AX

ONN E

-

^

Ü

d

*

u

X

&

*

*

ÓX

& s

A

N a a

o

M

Ó

*

L:

M

C

u

p*

*

XX

—

*

E

A.

"

Pa

.rxs -

M

t

J

*s

"

d

E

*

".,

W.

* x

Vs

. K

a U

/W

Y

*à

*

zX

x*

UM

W

-

w À.

.

bv

E

E

E

E

L

p-

-*

CM

m

1

*

: M

L

X-

m

* -

'pusc

TW £

"n

4

As

:

S o

-*

ia

1

1

w

NU

D

H

-

P n aE

AO

d

.

d

a odl

»

^W

x*

j

M

U,

.

v

x

5

-

M

W

A9

A

3

*

5 us

^

d

N

*

M

—

*

U.

KE

A

x

W J2

TE

*

EE

.W..w

w

M

*

X

M

de-

s

*

"

X

(

NX

3

.

-^

v e

Lt a

-

E

x

k

"-

POR

u

-

Ka^

3

-

E.

A

WA

*

i.

*

LA

»

t

:

a

Á

ww

L

ER

A

a

2

r

i2

2

3

--

M

E

P

a

,

&

-

»A

etdur

M

:

T

.

-*

uc

w,u

*

n

-

a

:

b

*

s

.

*s

"

À-

*

M

i

W

?

I

t

£

*

p

"

A

as

2

*

x

a

Pa

A ts

P

1

n

e

PO

j

i*

M X

"

".

3

"

jedec

t

PA

;w

x

V

EE

X

T

^

s

x

-

Do

&

m

M

u

P^

d.

» r

n DT

:

L d

PMIE

o

L

-

N

23

a«

-

A:

r

d

^

o

-

M

x

"

st

-

3-

—^

d

H

DN

3

TO

"n

R M

pecie s d ho .

VENOSNELAN. 2

P

.W.-

s.

2

i

E

"5

: ial

t

—

r a APE

-

: i

mtiniq n

Mifinamens

À

—

-

—

a

m

n

-

TM

—

Ti

i

»

*

:

s

m

A

m

i i

RR

2

"

TL

2pu lpE n

EX

-

"

WX*

UATN.

NT

d

TR

T

d

:

ecacne

ERE

ia

a

l? t a

:

E N

2s

T RONN

-

À

T

b

&

DISSERTATIO

THEOLOGICA

DE LIBERALI

SIMVL VERO ETIAM RECTA

2

DICTA N T.

j

DE MORTIS CHRISTI VI ET EFFICACIA

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

INTERPRETANDI

RATIONE

s

i

PARS ALTERA

ll

QVAM

ïä

E2

ll

SVB AVSPICIIS DIVINIS

ä

ä

ä

RECTORE V NIVERSITATIS EBERHARDINO-CAROLIN&?

1

AGNIFICENTISSIMO

Y

SERENISSIMO

Ac J POTENTISSIMO DOMINO

DOMINO

!l

CAROLO

j

u

DVCE WIRTEMBERGUE Ac TECCLE REGNANTE

REL.

REL,

-

PR/ESIDE

;

2

JEREMIA FRIDERICO REVSS

THEOL.

D

ET

PROF.

PRIMARIO,

SERENISSIMI DVCIS CONSILIARIO, ACADEMIJZ CANCELLARIO

ECCLESIJE TVBINGENSIS

PRJEPOSITO ET ABBATE

LAVREACENSI

D.

DEFENDENT

DECEMBK.. MDCCLXXV.

M. CAROLVS:

AVGVSTVS HOFFMANN,

STVTTGARDIANVS.,

M. CHRISTiIANVS FRIDERICVS MOSER

STVTTGARDIANVS

M. CHRISTIANVS

ACOBVS KLEINER,

BIETIGHEIMENSIS

M. JOANNES FRIDERICVS HECHTLIN

ALPIRSPACENSIS

ä

M. IOANNES VLRICVS MAJER, NATTHEIMENSIS

M. JOANNES CHRISTIANVS ZELLER,

- SIMOZHEIMENSIS.

Á€—

$. $, THEOLOG'JE CVI TOR:.S ET SERENISSIMI STIPENDIARII

[

A M MQ——— — —— —— —— "Á

TVBINGA,

CLITTERIS FVESIANIS

Xäj Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com