KaI600-30_16

as

u

ESDOSDRSUSML

(

A

-

Ü

3

PMPNNE

i

-

Ro

P

w

-

a

2

r

2

-;

d-

CO RUNE

CM

x

r

d

a

E

T E

u A

E

xj

EOE

——

—

P

":

a

—

——

n

—

"

"

—

-

aA AA

-

—

m

r

E

—

Ó À

as

d

-

um

a.

æli.pw

—*

——

-

—

m-

"ii

—

d

2

"M

n

—

x

h

—

——

—

77

v

—

z 4 u

I D

——

-

—

—

— H

x m

—

W a

—

tissetodidaio ibl

"

Fa

3

E

*

-

ki

r

r

*

"

*

w

:z

$*

4

E

"

j

at

-

-

-

Ó

A

Pos

P

*

w

M

1

v

o

p

-—

^

j

**

Éb

*

.

h

"

-

EE

» i

?

A&

*

À

*

-

-

Va p

OE

AA o

Iu Reagt

"m

gt

r

—

E

d

-

x

t

P

*

ó

L:

m

R a

*

d d

Ts

*

R A.

:

*

$

*

Anct

i i

m

ls.

2

P

i

-

s.

TR

A

*

»

AC

K2

A

^

*

ys-- K

i

*

d

M

-

M,

w

À V ass

( d

*

o d

-

*

P

-

" w

PT

:

^

$.

D

À

s

A

M

.

PU us

*

"sl

u

$

-

&

h us .

UE

LY

UE

m

w

A

i

L

i

AA

*

a

.

":

4 uN

&

x

[*

-

-

p

-

-

N

I

,«

-

A

*

-

n

n

1

t

M

j

s

*

^

'3

*

m

)

o t

*

$.

E

d

f

Á

j2

wm.n

E

s.

2 d

*

53

"«

-

:

*

N

Aw

w

-

*

-

*j

T

"

N COW

»

IU

:

*

— F

Mn

a

TA

»

1

Pt

&

E

Ed

*

d.

"

»

$

"

"at

5

W

"iudva

k

......

hr

^

ml.äk

:

iX

m

At

*

:

-

»

Li

.

-

ho

hd

-

-

h.

E

*

.w

-

.H

r

*

*

s

t

a

-

.

o

"

Á t

o

*

»

d

j

»

,m,m

NU X

J

x

a

*

jb

*

ide T

*

E

i.

m

a

-

P

p

* W

r

N

M

Bs

-

H

A.

j2

u

A

4

28

P

d

M

k

$s

-

*

s.

E

z.

a hm

.

"

ET

$

-

j

"

"

x

N s

X,

^

k

*

É

..»

" Vi

v

n

&-

"- q

kv

s

,

E

v*

*

* rwA. us

ey

T.

"

M

&v

a

&

o

4v

*

j*

..U

M r R;

-

Y i«

V

N

s

»

p

A

^

"

r

E

»

ct

T

-

*

^

u

»

*

$ ol

E

.

LE

MPal

- .

*

A^

n n

X

u

[i

E

€

$

125

*

-

M»

LA

L

»

-

É

/VM

x

^

k

M

H

a*

x

-

H

^

9«

z i

.,.,

"m

s

p -

A CY N

—

L

&

d

x

"

À

£

-

s

.

*

n

o

PA

vt

.2

OA

P

É*

»np

WA

m

g

£^

^«

s.

"

^

Wa.

xj

H

»

É

*

P

A

-*

M

*

^

at

*

"i

t^

«

*s

-

(

4,

*

Á

&

**

*

)

z

H

E«

»

p

a

(

25

W.

we

*

^

:

n

du

*

.w

v

,

pE

^

M s

*

a

"

H

M

J«

»

J

r

^

4

v

*

"

,

":

-

n

P.

r*

H

a

m

,

:

W

"

*

^

E

PO

M

a

3

"

*

FR

2xd

«

.

A i

d

AA

3

E

»-

p

*

,

£

€

-

;

-

yd

-

*

MC

^

À

$

nE

j

N

*

"

*

-

*

*

ol

*

..w

»

-

-

d.

&

P

,

:

-

a

-

-

o

n

»

L

-

m

»

E

—

*

w

m

s

p

"

*

l

T

^

-

-

2

"

»

hi

u

P

-

i

UW

» «

b2

»

^"

m

-

.M

* x

A

x

r

"

»?

2

pe^

W

4

*

&

iT

x d n

..

1

.

r

4.,

à

»

»

*

*

*

k

-

*

*

$

NX

"

P

*

*

d

"

ol

:

*

21

H

*

j

^i

*

"

"

^

*

F

P

Á

Mi

d«

»

"

E

s

f

A

M

ó^

5

*v

p

*

-

^

-

a

*

-t

-

»^

s

"

&

d-

*

at

uj

E

;!

€

v

*

-

-

"

*

E

m

j

"

w

-

RE

»*

E g

"

*

.

L4

"

-

&

»

.

E

*

Vs

P

"

m

*

Lv

*

-

.

M

R^

*

P i

-

H

/a

F

iÉ

ET

"

*

*

*

"

L

"

h

p

H

d

o

*

s

»-

*

"

&

-

*

A

$

.

i^

E

E

U w

u

,

i.

—&Á

-

E

Pb

ia

J

E

"

L^

z

i

*

*

T

4 u

LUR

£«

*

"

d

w

-

k

i

L

*

L*

*

v

-

*

-

*

.

p

"

À.

*

""

*

B

F

»

-

«

r

»

$d.

*

&

-

:

Z

*

x

F

*

i d-

v p

P

-

"

-

*

A

n

"

P.

*

-

.v

«

"

d

^

.

p

i

d

1

L

*«

F^ o b

"

M

J

?

ww

$

2*

UR

-

m

"

*

-

*

s

»

hls

"

n

3

*

-

-

*

*

-

"

*

i

r

-

jv

£ W

A

i

"

^

'

j

*

L

"-

*

"m

-

Ls

-

*

*

- ...:.4

j4

*

«

&

"

£

À

1

hi.

-

"!

-

-

*

7

i.

*«

"

a i,

P

um

&t

d'ap ln

*

;

A.

t

p pl gt

H

EM

w

E

"

^

»

nl

j

P

Á

W

;

«

*

.

*

*

»

^É

s

"Á

-

t

"as

M

»

^

"

^

P*

o

-

i

e-

Pu.

»

"

"

"

z

**

BA

*

*

"

".

»

*

a

-

:

E

Al

Ka

-

m

»

*

-

»

"

-

"

a

*

-

*

-

x

p

*

-

"

-

:

) n

diéin

—

v

i

*

E

D

"

$

et

m..

W

k

ye-

*

"

dl

É

"

L

"4

-

p*

u P as

[

E

-

p

--

*4

»

Bo

"

*

v

*

A

"À

"

"

D.

£

»^

-

i

"

^

"

"

&

*

*-

"

-

Áx,

"

"

»

-

»

-

-

n

"

*

D

3

^

P

*

*

-

L

y^

»

Á

^.

F

^

l,

^

*

*

Pv

€

E

[

«

.

d

»

*

"

"1

*

-

&

t

"

-

s.

«

-

s

?

-

-

-

4

*

k

*

-

.

&

:

-

^

"

d.

i

T

&

»

"

z

^s

*

»-

"

N

*

Z

E

J

*«

*

w

--

»

"

,

»

J

-

s

Va

*

*

ia

E

Ya

--

*

1.

-

*

«

m

£.

-

-

w

"

^

-t

*

&

d

»

P.

*

T

4

I

-

T

á

x

^

*

P

À

-

s.

L

m

s

r

-

-

d

*

a

-

«

g

3

"

d

D

-

d

E

.M

:

»:

*

X

y

m

m

ET

x

s assiecia

RE

EC TNEN

um

EX

*

as ORE od

E

DISSERTATIO THEOLOGICA

DE LIBERALI,

SIMVL VERO ETIAM

RECTA,

DICIA M

T

V

Eu

DE MORTIS CHRISTI VI ET EFFECTV,

2ESSE:

INTERPRETANDI RATIONE.

PARS Ina,

QVAM

SVB AVSPICIIS DIVINIS

FERSITATIS EBERHARDINO-CAROLINZE

REC TORE FMNI

GNIFICENTISSIMO,

SERENISSIMO

Ac POTENTISSIMO DOMINO

DOMINO

C .A RO LO

DVCE WVRTEMBERGLE Ac TECCLE REGNANTE

REL.

REL.

(

PROESIEDE

db o 013 2 Y MUSDUE

VSS

^JEREMIA FRIDERICO RE

S,. THEOL. D. ET

PROF. PRIMARIO,

SERENISSIMI DVCIS CONSILIARIO, ACADEMIJE CANCELLARIO,

ECCLESIJE TVBINGENSIS PRZEPOSITO,

ET ABBATE

LAVREACENSI

DIEBFS 25. 26. 28. 29. NO/. MDCCLXXIF.

a

DEFENDENT

M. PHILIPPVS FRIDERICVS ]J/EGER, DENCKENDORFFENSIS.

M. IOHANNES FRIDERICVS IMENDOERFFER , HERIMONTANYS,

M. GVILIELMVS FRIDERICVS LANG, NÜüRTTINGENSIS.

M. CAROLVS GVILIELMVS BLECH, sTvTTGARDIANVS.

A UBN.

M. JOHANNES .JACOBVS ANDRASI, aügLINGENSIS.

M. GODOFREDVS FERDINANDVS SEEGER, WAIBLINGENSIS.

SS. THE(?LOGIJE CVLTORES, ET SERENISSIMI STIPENDIARII.

TVBINGAZ,

LITTERIS FVESIANIS,

E iil

AL

:g

*

n

mTDPN

E

—— 22q

E

—

TL

—

.

E

pI dl —

LE ——

— —

EE

t

z3

:äg

HISEÀ ääïi?

tZM.

d

p

$.

1 E

— —————1

AS

[

MSUS

þd:r'

] I

E

Trr

M

—

AURT

n

v g[*,./

///(/P'

PT

if

IPUNS

)

a-'" /'uav

Wt numuv n («

:

Lf .:!lïbw Nl

"mnm. Ui

Xl2

,

e

l N.D

l,w'

Quem in finem pafï'us pro nobis fitChrittus,

)v

quem przecipue in finem mortuus fit, quze

T

x

m

'(6

mortis lllius vis, quis effectus fit, Novi Te-

ftamenti auctores fetis clare & perfpicue

nos docent, idque tam multis in locis, ut numerum ho-

rum inire vix poffis.

De Jberali horum interpretatione

quum agere inftituerimus , operz omnino pretium elfe

videtur, ut

l.) de liberali Scripturze facrae, Novi inprimis Tefta-

ment ,

interpretatione obfervationes quaedam

generale:

præmlttantur.

A.

$ I

t

1))

5 I

Cum in omni rerum & negotiorum genere hberahs.

agendi, ratio in laude poni foleat, mirum non eft, Ziberalem

ipfius etiam Scripturze facree. interpretationem. fummis lau«

dibus celebrari & noftris his temporibus erectioribus ma-

xime ingeniis commendari [ï:udloüfïlme.

Rec&e omnino & pie adeo dici: poteft, ,,rclrgzom clm-

», [lianz liberalem indolem tam effe propriam, ut, quo eam

,indolem magis aut negligimus aut abjicimus, eo magis

,a Chrifti & Pauli praeceptionibus & divina au&orltate dif-

,cedamus; ad infignia autem illa vitia & funefta maligni-

,tatis exempla propius aecedamus, quze chriftianam reh—-

»gionem publicam liberali ' confeientiad - vehementiffime

Z

, oppofuit.,, 4)

Nec ratione idonea deftltältur fi quis afferat ac paul-

lo etiam feverius contendat, ;, Juäma temeraria, lites va-

;nas, fufpicionés malignas; funefta odia , indigniffimam

j anathematizandi confuetüdinem " aliàque. e]usmodl gra-

viffinia mala, quze variis temporibus tatm late paffim graf-

fata effe ccetusque chriftianos afflixiffe cónftat,' non aliun-

de magm quam éx 1ll1berah & minus ingenua

logiam &

$

tra-

a) Ita Celeberr. seMLERvs in Apparatu ad hberalem N. T. in-

texpletatlonem. Praef. p. 10.

EE

3

tradendi & difcendi r

ati

CVU

one nata effe ; fuperPcltloms zeli

perverfi , horumque fimilinm malorum remedia ex libe-

rali & ingenuo religionis &Theologzæ ftudio repetenda ef-

fe; a6; fi inftitutio vere liberalis locum ubique haberet,

futurum etiam 'effe , ^ ut plures accuratius & incorruptius

,,]uchcare audeant de optima publicze doCtrinze ratione,

»quae noftrs setatis homu.nbus præmpue falubris. fit &

o frugifera. ,

-Ad Scripturam favmm recte mtelhgendam & accurate

interpretandam quibus fübfidiis, quibusve virtutibus opus

fit dudum oftenfum eft a Viris doCliffimis; nunc, libera-

lis ut fit interpretatio, praecipi preecipue atque ita urgeri

fzpe folet, ut exiftimare quis poffet, ea una in re ad re-

&am facrarum literarum intelligentiam omnemque, quze

ex ea pendet, certam diving veritatis & fcientiam «& de-

fenfionem , motentum pon ommum longe maximutns

Neque vero a veritate alienum id eft, fi, quid i? liberalis

interpretatio, re&te definias, &qmbus praeterea rebus in-

ftructum elffe oporteat interpretem mgenuum, perfpe&um

fatis: exploratumque habeas.

$. 1

TrLLERO judice, hoc demum eft interpretem agere

liberalem atque feverum, ut malis doctus effe, quam vi-

A 2

eri $

4

ER

deri, eam in declarando fenfu feriptoris parfimoniam ad-

hibens, qua non omnia dicuntur, qua forte dici poffint,

verum quze fuffecerit pro loco dixiffe;. ut libenter profi-

tearis, a quibus profeceris ipfe, ne cogantur juniores a tui

folius auctoritate pendere,; quzs efít peíis ftudiorum

omnium; ut porro non reprehendas in aliis, a quibus ta-

men ipfe non liber fis; - tandem fi tuis temporibus tuique

ccetus five praeferiptis formulis five confiliis fervire coga-

ris, potius plane ab interpretandi ambiguitatibus abftineas,

tibique foli fapias. FHzec omnia ut loco illo 7) conjunge-

ret Vir doctiffimus , fingulari de cauffa factum eít; nos

ro inftituti ratione in definienda 'interpretatione liberali

preffiores effe oportet.

$. lII

. Ut optimo cuique feriptori & philologo, c) liberale

dicitur, quod liberum & ingenuum decet, libero homine

dignum eft, liberum & honeftum indicat: ita illi, qui, ut

liberalis fit interpretatio, noftra hac setate tam fevere ur-

gent & tam ftudiofe commendant , id maxime requirere

videntur, ut, qui Scripturam.facram aut partem ejus ali-

quam

D) Vid. Viri celeberrimi Præterita in quatuor hymnos Davi-

deos P. IV. V.

: f.? Vid. Jo. Mattheei GESIfERI novus linguze latinze thefaurus.

*

ÉR

i.

$

quam interpretandam fibi fumit, primum quidem fenfum

verborum quoque in loco ita queerat, ut fincero unius

veri reperiendi ftudio & amore ducatur; ut deinceps in eo

definiendo ac publice etiam declarando fue ipfius arbi-

trio 7) utatur, füszque. rationis judicium ac confcientise

dictamen fequatur, nulli ferviliter obfequens humanse au-

Coritati.

Praterea. vero liberalem interpretem eum de-

mum effe arbitrantur, qui non ipfe modo de fenfu loci

cujusque libere judicet , fed alios quoque fuum ipforum

judicium fequi, fententiamque-fuam libere dicere ac publi-

ce etiam declarare patiatur, ita, ut ab omni contra dií-

fentientes odio liber & ab omni malevolentia immunis fit,

nec quemquam, propterea quod aliam in facris literis in-

terpretandis viam modumque tenet, calamitate, contume-

lia, aut ullo alio incommodo afficere cupiat. Hoc autem

jus, hanc fentiendi & de fenfu ac docirina librorum facro-

rum judicandi libertatem omnibus Z/s tribuendam effe,

cenfent, qui intelligendi & judicandi facultate ea fint prze-

ditii, ut ad naturam & rationes rerum perfpiciendas ac

Ponderand

»

as fatis apti jam iïnt, ac fuo etiam modo exer-

citati.

A

llla

d) Servitus eft obedientia fra&i animi & abje&i, & arbitrio

carentis fuo. cicERo, Parad. VI. c.I.

—

Illa animi fui fenfa ii, quorum-hac'in' cauffa ratio no-

bis potlfïimum habenda. eft ,

.his fere fimilibusve verbis

exprimere &106&5' , Cum omnes facrorum librorum lecto-

res utantuf"jüre pari atque eodém; no(ïrxs quidem ftudiis

mgenws opus eít, ut fic 1nterp1€t«,mur , ut maxime ve-

rum eHe Penpmmu &, --- .Liberüm *ft, de illis

rébüs ( quas uuenpia re&te dicere poflumus, quia ignora-

mus) fancte & liberaliter pro fe quemque traCtare, quo-

ti quique fünt ad conjungendos rerum Aoys; non inepti;

eas 1g1tur V

irie, ex confcientize fuae modo;definient; fed

fibi tantüm Jst üon aliis. f) d enami , lllud cavendum eft

pfæc;pue E. mterpretandl réligione, quie ad nos fatis

jufta^fit atque mgenua , difficiles & atroces fimus in alios

arbitri-

g)y"--- 5 Minus ingenui etiam inter noftros re-

hgï

is mimfm folent tantum Theologorum fuperiorum

au&ema dum Vy, us 2i ,,Facde intelligimus , plebem

recte equi- bonorum interpretum . auctoritatem , cumi ra-

tlombus operam dare ipfa non poffit.

Rete igitur etiam

Rata

e) Ita SEMLERVS, in Inftit. ad Do&rinam Chriftianam libera-

liter-difcendam. Proleg.

f) idem in Apparatu ad Lberalem N. E mterpretauonem.

Y2et.

£) Idem, ibid. p. 157.

h) Idem, ibid. p. 208.

"

à -'.' :

j

ftata qtï;edglnï & fh—ma interpretandi ratio poteft przecipi

?

a.focietatis , cujus publici doCtores interpretandi viam

minus tutam. forte.feq,uebantur,.Iïa.tpribus; modo libera

maneant confcientize jura. ;),, --:,, Bonam fidem & inge-

nuam confcientiam , cujus miniftefio multo maxime opus

eft ad liberalem interpretationem, pttainus nobis hoc im-

ponere, ut non perhorrefcamus:aliorum vel atroces fen-

tentias ; modo rei chriftiange & religionis ingenuse profe-

&us & profperos fucceffus adjuvemus. &),, &c. — Jam ve-

ro memorabimus & nos pauca quiedam, quze praecipue

vel obfervare ftudiofe vel folicite cavere liber

:

alem & inf

genuum Sacre Sripture interpretem oportet,

$.

IV.

P.

-

Inter jura pvræþcïpua omnium illorum, qui 1ntel

l

*

igen-

di jam recteque judicandi facultatem habent, illud etiam.

effe, ut, quid doceat Scriptura facra, quze fententia ver-

bis ejus fubjecta fit, quomodo intelligi divina oraeula :de-

beant, ipf/ & quaerant & iudicent , plànum omnino & non

modo re&a» rationis principiis, fed divinze etiam in facris

literis traditze. doctrinze /confe-ntaneum eft, . Imo ut illis

ina-

7) Idem, ibid. p. 187.

&) Idem, in Apparatu ad liberalem V,

T, interpretationem.

p. 141

n

8

AURU

maxime in rebus, quibus anim»e falus continetu;, non

aliorum hominum arbitrium, fed fuze ipfius confcientize

dictamen & rationis judicium fequantur, non Jiberum mo-

do illis, fed & pars officii eft, quod ne negligere quidem

quisquam ita poteft, ut omnis ab eo culpa abfit. Ipfius

etiam plebis quodnam ea in ré & jus & officium fit, du-

dum & folide & graviter oftenfum eft a Viris 7) rerum di-

vinarum peritis.

Enimvero ut certum eft, libertate illa

& jure ipfo.privari.ab ullo hominum neminem poffe, ita

non minus indubium eít, ut cujusvis alius, ita hujus

etiam juris ac libertatis ufum (quod paulo poft apertius

oftendemus) nifi intra debitos limites fe contineat , legi-

busque fuis obedientem fe- praeftet , in abufum verti per-

niciofiffimum.

S. VO

Liberalis facrarum literarum , .atqlïe ingenuus inter-

pres fatis commode dici is poteft, qui ad credendum &

ftatuendum , quis loci cujusque fenfus fit, a fervili omni

obfequio alienus, non hominum aucoritafe, fed rationihus,

quas juftas atque idoneas effe ipfe judicat, adduci fe pa-

titur.

l) Legi a Theologiv cultoribus meretur SAM. WERENFELSII

Differtatio apologetica pro Plebe Chriftiana adverfus Docto-

res Judicium de Dogmatibus Fidei ill auferentes.

-ze

9

titar.. Neque tamen ideo bonus quis & accuratus inter-

pres eft, aut verum verborum , in quibus explicandis ver-

fatur, fenfum affequitur, nifi ea etiam intelligendi faculta-

te & judicii vi polleat, ut ipfis etiam rationibus, quas vel

ab aliis percipit vel ipfe reperit, juftum ftatuere poffit

pre tium.

Poteft vero , etiam liberalis & ingenuus, interpres ;

imo debet omnino, aliorum preftantium interpretum ,

eorum inprimis, qui cum eruditionis tum pietatis laude

jure meritoque florent, auCforitatem ita certe revereri, ut

quod ipíi fentiunt ae publiee etiam docent, non temere

afpernetur, aut invidiofe exagitet; ut rationes, quibus

utuntur, haud indiligenter expendat; ipfamque etiam fen-

tentiam eorum, ut primum fatis gravibus validisque ra-

tionibus munitam eam efle intelligit, haud illubenter am-

ple&tatur.

; Nunquam ego

inquit WERENFELSIVS 7) ,

fuaferim interpreti, ut in re haud parum difficili negligat

aliorum bonorum & fanorum judicium; ne; ut fzpiffime

fit, delicias fuas faciat, ex fingularibus & nonnifi cere-

B

bro

$) vid. Sylloge Differtationum ejus Theolo icarum , P- 486.

lbi & h2ec addit: ftultifflima eft hzec dvrddua , fi quis folus,

À

€um paucis fimilibus, fibi videtur oculos habere, ad intel-

h«rendum librum, qui ommnibus chriftianis ad faiutem ine

zucndls a Deo datus eft.

1o

Wm—

bro fuo, fepe non bene compofito, arridentibus inter-

pretamentis. , Abfit, oportet, ab ingenuo interprete te-

meraria omnis & przeceps novandi libido , & fditllefU.b

veterum quoque Theologorum contemtus.

$. VI

Acerbiffime non raro exprobrari folet Theologis ,

quod. ex fs/femate fuo Scripturam facram interpretentur ; a

1;

liberali autem & ingenua interpretandi ratione nil magis

|

abhorrere, nulli vehementius ac contumeliofius conten-

dunt, quam illi, qui in religione & doctrina chriítiana no-

vari volunt tantum non omnia, fuisque opinionibus no-

vis viam ea ratione parare ítudent.

Sy/Zema 'Theologize dicitur, ubi ea, quae ad Theolo-

giam pertinent, ita traduntur 7), ut e textu Seripturae

facrze originali doCtrinze ejusdem argumenti, qua» fparfze

variis locis inveniuntur, fub certa capita five titulos coJli-

gantur ; colle&ze in umum corpus , ex membris fuis artificio-

fe coagmentatum, redigantur; juftoque inter fe & conti-

nuo mexy proponantur. Eít hzc veri & perfe&i fyftema-

tis

5) Vid. S. Rev D SARTORIZI Pofit. Theol. $. 18. Ed. II. & yo.

DAY. HEILMANNI Compendium Theologi;e Dogmaticee.

s 2

-

iY

tis genuina notio, — Duplici 0) autem fenfu dici Theologia

poteft Thetica feu Dogmatica: altero mobiliori , ufitatiori al-

tero, llo notat Syftema Veritatum de Religione in Scri-

pturis traditarum ; boc Syftema Veritatum de Religione ,

tanquam ex Scer. S. hauftarum a coetu publieo approba-

tum, Non utique illa, fi de jure quaefieris, diffentire de-

bent.

Accidit tamen, ut in facto fzeepe & nimium difcre-

pent; quippe omnes fuam Thefin habent & colunt Se-

€to.

Poteft & errorum fyftema ex. dictis Scripturze

eompingi, & fpeciofiffime partes ejus connecti. Poteft

animus vel nimio fyftematis illius amore, vel certo Scri-

pturas interpretandi typo fic imbui, ut ad Exegefin trans-

latus oracula divina cogat fervire hypothefi. Sspe pre-

pofterum "Thefeos ftudium impedimento fuit errantibus, ne

liquidam e facris veritatem eruerent. ,

Hsec ut funt veriffima, ita planum etiam eft, /yf7ema

T beologice nobiliori illo fenfu diium, e certe, qui, tale id effe,

eognitum prorfus exploratumque haberet, ad fcripturás

facras facilius intelligendas & recte interpretandas plurimum

profuturum effe. . Sciret enim, non poffe ullo in loco-divi-

no-

B23

o) Noftra hic facimus BrirriNGERI, illuftris quondam & Phi-

lofophi & Theologi, verba ex Diff. De natura & legibus

ftudii in Theologia Thetici. S. 6. 5.

CUECEPERSUA MR

norum verborum eum effe fenfum , qui non confentíat

cum doétrinis in fyftemate illo propofitis. ld vero etianr

valet, de quavis cujusvis fyftematis parte, quam quis ve-

ram & ex facris literis legitime derivatam effe certum ha-

bet & demonftratum,

Licet ergo 'Theologo in indagando & definiendo fenfur

locorum Scripturze facrae dubiorum & difficilium wti ea ,

qua diximus, ratione fyftematis fui dogmatibus, non qui-

buscunque, temere & pro lubitu, fed illis, quze vel ex rectae

rationis principiis vel ex facris literis legitime dexivata effe

certum eiexploratumque eft. — Interpretari vero facras li-

teras ex fyftemate fuo fi idem eít, ac, fenfum verborum

quorumeunque hunc illumve effe, ftatuere, credere ; . 9€

pro certo habere i4eo, quia fyftemati ejusve dogmatibus

convenit aut adverfatur, id non modo indignum | iberali

& ingenuo interprete, fed & omnibus interpretandi le-

ibus adverfum effe rectiffime dicitur. Cumq,ue ad legen-

dam & fcrutandam Scripturam facram vix quisquam acce-

dat, quin animo jam conceperit formam ) aliquam do-

Gri-

4) BILFINGERVS, (in Diff. cit.S.8.) ftudium in Theologia the-

ticum quibus legibus regi potiffimum debeat, his verbis in-

nuit: ,, Thefes quidem ex recepta Ecclefize do&rina liaurias;

fed'easdem & infacris paginis quzeras, &.ad oracula Dei

exami.

»)

EOL

vl

13

étrinse a parentibus aut preeceptoribus traditam ; non re«

prehenfionem fed landem meretur, qui eo etiam confilio

Scripturam legit & ferutatur, ut videat, « verbo Dei con-

fentanea fint, quse ante didicit

at fi eo tantum animo

Scripturam legas & fcruteris, u ea, quze aliunde didiciíti,

ex ea confirmes, fieri poteft, ut, graviffimo errandi peri-

culo femper expofitus, tota fzepe via aberres.

Fieri igitur omnino poteft, imo fzepe id fieri, expe-

rientia fatis fuperque loquitur, ut fylemate fao "Theol logi

ad interpretandam facram Seripturam non fatis cireum-

fpe&e, male, inique, utantur. At vero non in eos folos

cu]pa illa cadit

Neque enim minus compertum certum-

que eft, illos, qui dican illam 'Theologis , haud raro ad-

modur infolenter & calumniofe, fcribunt, illos omnium

B 3

ma-

examines,

Si congruant, firmiter teneas: fi videantur dif-

fentire; repetas examen, & circumfpe&um te geras; & de-

1

cifione lentum ; &.ac

L

confulendos peritiores pronum; & in

momento quzítionis perpendendo accuratum ; & modeftum

in ftatuendo; &, nifi errores publici fimul cxltlales fueriut,

caritatis atque unionis tenacem; fi fuerint, ejus do&rinas

emendationem per gradus quaras;

demque fi nulla fucce-

dat, Confclentize & Veritatis ,

quam perniciobe Societatis

amantiorem te ptæfï:es »

Sunt heec praecépta prudentie;

quibus facile alia, etiam graviora, addi poffent.

Utmam

vel hac, ad animum recte revocata, 1011 ;oie obfervarentur!

14

-xee

maxime, qui in Theologia & Religione Chriftiana novari

omnia volunt, in facris libris explicandis /vo fyftemate &

ipfos uti, & haud raro multo etiam magis, multoque

iniquius & periculofius byporbofi , wut dier folet, fervire,

Ipfa principia 7) quorundam, tam dogmatica, quam herme-

nevtica, haud pauca, (cf. $. XI.)illa inprimis, quibus ad fen-

fus feriptorum minuendos & extenuandos utuntur, fi non

prorfus atque omni modo precaria, firmo tamen folidoque

omni fundamento deftituta effe, fatis manifeftum eft omni-

bus, qui jufta ac debita obfervantia facros fcriptores re-

E

verentur & colunt, ac paullo feverius omnia accuratins-

que examinant.

$. VIL

N

Liberalis & ingenui interpretis illud etiam effe re&te

dicitur, ($. IIL) ut, qua libertate, quo jure, in interpre-

k

tando & in dicenda publice fententia fua ipfe utitur, eo

|

alios seque frui, & diffentire a fe, patiatur haud invitus,

lu

Cavendum ei eft omnino , "ne interpretandi religione, quae

ad eum fatis jufta fit atque ingenua, difficilis & atrox fit

2

erga alios arbiter;, ne quenquam, ob diffenfum, & prop-

l

terea quod opiniones ejus vel a fuis fententiis vel & a

com-

q) E. g. de Revelatione, de G«o7risucia ejusque criterio, de Mi-

raculis, de Religionis chriftianee natura & indole, de Per-

D

Y*

fona & officio Chrifti &c.

-ie

Is

communibus Ecclefize fuce fcitis diferepant; vel odio pro-

fequatur, vel verborum acerbitate leedat, vel contumelia,

aut alio quoquam graviore incommodo afficiat, ( S. I1L.)

Cum vero officium hoc recte fapientibus & bonis omnibus

commune fit, ut, quod ab aliis fibi fieri, jure non invito,

cupiunt, id in cauffa & cafu fimili ipfi etiam illis lubenter

& ingenue przeftent, loco ifti communi non immorabimur,

nec ea, quae ad. dilucidanda & recte ufurpanda ejusmodi

przecepta dici forfan non fine ratione ju'ta poffent, longius

profequemur. Una res et, quam hoe loco attingere

haud veremur.

. Ecdlefize noftre Theologis, illis potifmum, qui Li-

brorum Symbolicorum auctoritatem ita, ut par eft, reve-

rentur , qui optimos quoque & eruditiffimos quosque Theo-

logorum, quos fuperior ztas tulit, jufta obfervantia co-

lunt, qui dictis & fa&is illorum, quos novas res temere

moliri novisque opinionibus fuis ingens rei chriftianse de-

trimentum aflerre arbitrantur, paullo feverius repugnant,

exprobrari fzepiffime folent, ac fzepe etiam non fine info-

lentia & faftu, vitia varii generis graviffima.

Exprobratur modo veteribus modo: nofiree eetatis

Theologis ,,acerba fuperftitio; falfa fpecies zeli; avita fo-

»cordia; ignava fyftematis confuetudo; indigniffimum liti-

»gan-

16

zi

,gandi & anathematizandi. ftudium ; improbitas & vehe-

mentia in retinendis antiquoruim decretis & ftatutis; quod

»facro. terrore in futili obfequio homines contineant; te-

,tros effe multorum clamores de periculo religionis ,

Jquam quidem illi videantür proscipue ponere in dimica-

,tione acerrima pro domeftica illaa & tradita a magiftris

, Theologia, projectis cun&tis olficis , qua» fibi ipfis de-

»bebant & aliis prasftare; iftis fervilibus & ignavis ftudiis

,adeo multos plane effe deditos, ut ne legant quidem at-

»que perfpiciant recentiorum eruditorüm audaciores quafi

» Ícriptiones. ,,

His aliisque r) permultis 'ejusmodi. op-

probriis referti funt libri, in quibus de liberali & ingenua

Scripturam interpretandi & Theologiam tractandi ratione

preecepta traduntur,

Sint fuerintque, quod negare equidem nolim , Theo-

logorum vel veterum vel recentiorum aliqui , imo fatis

multi,quos, conftet, non fuiffe ab omni tali culpa remotos;

haud erit tamen facile zequus quisquam, a partium ftudio

alienus, & religiofus arbiter, quin videat &judicaturus fit,

declamatorium ejusmodi reprehendendi genus,tam vagum,

tam generale, tam vehemens, in bonze cauflze patrocinio

locum

£) Conf. Procemium Editoris , le&u. dignifimum in Editione ter-

tia Gnomonis Zengeliani , . 3. .

«

17

loeum non habere; acceufationes iftas tam acerbas & atro-

ces, cum dubium non fit, quinam Theologi impugnentur

ab injuria & contumelia vacuas effe non poffe; criminatio-

nes tam vehementes & ignominiofas nil minus certe quam

nimi, ,,probis & caftis judiciis adfueti, , indicium effe. 'Sed

ad alia magis neceffaria jam progredimur

$. VIIL

Oid fit liberalis interpretatio , aut liberalis & inge-

auus .$) interpres, ab illis, qui vocibus his omnium fre-

quentiffime utuntur, jufta & accurata definitione non de-

claratur. Recte omnino dicitur, debere interpretem ita

in facris literis explicandis verfari & quoque in loco fen-

fum verborum ita indagare, ut fincero unius veri repe-

riendi amore ducatur; ut fuo Jpüus arbitrio & judicandi

facultate utatur; ut, remoto omni fervili obfequio, fuze

ipfius rationis judicium & confcientize dictamen, etiam ubi

publice dicenda eít fententia, fequatur; utque preeterea

(liberali erga alios animo) alium etiam quemvis eodem

jure, eadem libertate , uti & frui patiatur, absque omni

animi malignitate, odlo &invidia, (S.111.) Et fane nihil

in his eft, quod veritati non fit confentaneum; nihil, quod

C

non

$) Conjungl fæplfïime folent:duse illa voces; adhibentur veroe

etiam promiícue, aut & pro fynonymis fere ufurpantur.

18

u

non pertmeat ad interpretis vel jura vel o[ïlua, & horum.

1uidem omnium omnino fummum & maxime neceffarium

illud eft, quód primo loco pofuimnus.

At vero, quod

omnes diligentiffime obfervare; atque illi, qm erectius fibt

ipfi & liberalius ingenium tribuunt, fibi inprimis dictum

putare debent, omni illo, quem modo declaravimus, ver-

borum fenfu elfe aliquis poteft liberalis & ingenuus interpres,

neque tamen ideo fimul etiam interpres vel Ponus vel ido-

neus aut accuratus eft, — Qui fuo ipfius arbitrio, omnique,

qua pollet intelligendi & judicandi facultate liberrime uti-

tur, qui rationis etiam & confcientiee fuze di&tamini tide-

liffime obfequitur, falfos & a mente fcrlptem alienos fen-

fus verbis tribuere, imo graviffimos in interpretando er-

rores committere aeque poteít, ac qui ex aliarum auctoxi-

tate pendet. Poteít interpres ille, vel maxime liberalis &

ingenuus, deftitutus effe ea, qua opus eft, & ingenii vi &

udicii acumine, atque etiam anímum habere praeconceptis

oplmombus fafcinatum; & has ob cauffas fieri poteft, ut

zeque erret, ac qui fyftematis fui theologici doCtrinis ad de-

finiendum verborum fenfum utitur. (conf. $. VI.) Ne ve-

ri quidem amor fincerus & integer, & vividus fuee erga

Deum obligationis, quí confcíentize ineft, fenfus, cum

omni cogltandl libertate hujusque ufu conjunctus, id effi-

cit $

s

— ÀHüÓ€

19

€it, ut mentem fcriptoris verumque verborum ejus fenfum

recte femper affequaris & certo teneas. — Benus & Atcuratus:

interpres is demum eft, qui juftas certasque interpretan-

di leges fequitur & aecurate obfervat; neque vero effe talis

poteft, nifi qui, urius veri amore & ftudio ductus, & 1e-

gum illarum probe gnarus fatisque peritus, & fubfidiis ne-

ceffariis inftru&us, prsetereaque a præ]udlcats opinioni-

bus liber, & eximia quadam eum ingenii vi tuim. JudlC&ndl

facultate praeditus fit.

Non ita illiberali animo fum erga Viros eruditos, qui

nihil fere noftra zetate magis commendandum effe arbitran-

tur, quam Jiberalem Scrlpturæ faerae interpretationem , ut

fufpicioriem cuiquam movere velim, non referri ab illis ad

liberalis & ingenui interpretis vel officia vel ipfam adeo in-

dolem ea, que ad bonam mterpretatlonem requiri vidi-

mus. Et quis tandem vere ingenuum interpretem eum

effe dixerit, qui vel a legibus mterpretandl liberum fe effe,

vel fubfidiis difeiplinarum omnis generis carere fe poH'e

exiftimet? ld vero magnopere velim, ut tirones animum

ad ea, quee diximus, advertant, utque erectiora mgema,

quae plerumque etiam audaciora elfe folent , dlhdentlfï'x-

me fibi caveant, ne, cum in facris literis mterpletandls

üerfantur, cogitandi libertatem in licentiam convertant.

E

Cz

Ca-

£o

Caveant fibi, ne id przecipue & ambitiofe quaerant , ut tt*

liberalium interpretum. numerum referantur; eurent ftu-

diofiffime, ut libertatis fuze ufum iis femper limitibus cir-

eumfcribant, quos falvis & i'n.terpfeta*ndi- & alis divinis:

legibus transgredi non licet. Quanto impatientiores (fuxln:'

illius ]ugl , quod humana auctoritas aliis imponit , tanto

magis, unam divinam ipfius Scripturze facrse. auctoritatem

revereantur. Et hic quidem nova fe nobis offert, alia ad--

huc quaedam, quze ad inftitutum noftrum inprimis perti-

nent, monendi, occafio.

$IX

| Ad mentem /frriptoris cujusvis reCte percipiendam, ad re-

&e judicandum , quse fententia verbis ejus fubjecta

fit, plurimum refert, quid de Jpfo, ejusque , ut vulgo

dici folet, charactere, quid, inquam: de ingenii illius ani-

Ne

mique dotibus fentias, perfuafumque tibi habeas.

temere quis de auétoris ratione formaque fcribendi ju-

dicet, cognita ei effe debere potiffimum eruditionen ejus ,

íngenium & judicium , preeceptum f) eft artis criticae &

kermenevticze magiltrorum haud ignobile, Qui de auéto-

rIS

ciERICI Árs Ctitica; P. II. c. E. De üs,

J) Conf. e. g. Jo-

.qua funt in quovis

fcriptore animadvextenda , ut d'e.- eo

re&e judicare poffimus.

p2 1

zís alicujus (Homeri, Platonis, Ciceronis, Virgilii, aliorume

que) eruditione, judicio, ingenio, nimis maghifice fen-

tit, ei nihil non pulchrum in illo & laudabile effe videtur ;

fi rerum. argumenta fpeGes, multa in.eo. invenire fibi

videtur, quae nunquam ili im mentem venerunt ; fi fti-

lum fpectes, ornamenta , condimenta oratienis , elegan-

tias fingulares effe credit & contendit, qus majori ju-

re ab aliis ad vitiofum & corruptum dicendi genus re-

feruntur. Contra qui nimis tenuiter aut abjecte de au-

&ore aliquo fentiunt, aut male erga eum animo affe-

&i funt, reprehendendi ejus occafionem ítudiofe quze-

runt, &, quod ingenuos w) interpretes omnium maxime

dedecet, vel manifefte vim: verbis ejus facimnt, ut fen-

fus tandem fuis opinationibus congruentes tribuere illis

poffint. Sed fatis eft, breviffime hzee, cum nulli non nota

fint & indubitata, attigiffe, Valent vero ifta multo etiam

magis in Scripturarum Jatrarum interpretatione.

ObK. Quodfi ad liberalis aut ingenui hominis indolem :

euni varius admodum & multiplex harum vocum, vel la-

tior, vel ftrictior, fignificatus effe poffit, illud etiam re-

feras, ut debitum cuique honorem & reverentiam luben-

€ 3

ter

us

.&) Si vox eo fenfu fumatur, quo e. g. Vir ingenuus idem eftac

qui germanis dicitur, eim ehrlicher und recht/chaffener Manm.

22

£e-£ & fincere, fine tergiverfätïone & invidia, tribuat, ut-

que ftudium atque operam omnem adlibeat, nequid agat

aut cogitet, quod juítz alterius dignitati & auctoritati

adverfum aut in eum ullo modo injuriofum fit, fua fpon-

te patet, quo modo erga /acrorum librorum auttores affe&tus

elIe debeat vere liberalis & ingenuus eorum interpres,

$ X

. Ut inlibris Novi Teftamenti, de quibus nunc ferme

nobis eft, interpretandis de eorum auctoribus, de Apoftolis,

de donis divinitus in eos collatis, re&am quis teneat & fe-

quatur fententiam, res eft momenti longe maximi; omnis

propemodum fanze interpretationis fumma ex eo fufpen-

ditur. Quam quisque de Scriptura uníverfa aut de fingu-

lis ejus libris eorumque auctoribus fententiam, veram aut

falfam, plena ac firma cum animi perfuafione aut dubitan-

ter, tenet, ei ratio modusque interpretandi, quem fibi

í

fequendum effe arbitratur, refpondet.

* Qui (utb. BgENGELivs, in.Gnom. Praef. $. T ) ex anim

credit, , Seripturam V. & N. T. fyftema effe teftimonio-

Xrum divinorum fjolidiffimum pretiofiffimumque, neque

»folum fingulas partes Deo dignas effe, fed etiam conjun-

,€tas unum corpus integrum aptumque referre , quod

non

j,.mg;u(')dd;efe&u, nullo exceffu laboret,,, is non poteft

fen-

Rs

23

fententiarum omnium verborumque vím multo follicitius "

quam quivis alius, expendere, multoque religiofius in

fingulis & libris & horum partibus explicandis verfari. Ni-

hil, quod falfum fit, nihil temere, nihil inconfiderate ,

nihil fine certa ratione & confilio dictum aut fcriptum effe

perfuafum fibi habet; ,,non baceas (ut ibidem $. II sew-

» GELIVS inquit,

a

,Cura ei eft, ,,

) quafi czetera effent putamina , feligeg'e

Qui infpirationis x) vocabulo tenuem , imo tenuifi-

mam illam , quie recentioribus quibusdam N. T. interpre-

tibus placet, fignificationem tribuit; qui O«zrweor in facro

noftro codice nihil effe exiftimat, nifi quod omnibus ad

emendationem animi utile aut neceffarium fit, atque ita

cogni-

xX) Dogmaticus ílle locus de fcriptura fa&ra, im/piratio

ne prae-

cipue, & de ejus /ufficientia atque au&oritate , folet a. pleris-

que male applicari. -- -- Multos certe feverior illa de reve/a-

tione difciplina, quze eft fatis recens, impedivit, quo minus

huic cauffie, quae ad caftam interpretationem facit ampliffi-

me, operam ftudiofius dederint. FHzec Celeb. Dn. sE&MrERI

verba (in App. ad liberalem N. T. interpretationem , Praef,

P. 13. 14-) quid fibi velint, quó tendant, facile nunc judi-

care quivis poteft. Eorum, qui 9«o7*eucíay ; & qua& mi-

racula in Sacris literis vocantur, nil fignificare, quod fu-

pernaturale fit, arbitrantur, patrocinium ipfe etiam. Celeb;

TELLERVS füfcipit, in premiffis D. ED. HARWoDI libello

(vier Abhandlungen,) Antithefibus. p. XIX - XXX.

m

24

:cwmtum ante nonfuerit; qui Apoftolorum cognitionera

& faptentlam 1pfumque adeo Spiritus San&i, guorï Chri-

ftus eis promifit, regimen & auxilium tam arctis & angu-

Ítis limitibus cireumferibit, ut dubium femper incertum

que maneat, an & quousque fermones & libri eorum ab

errore, etiam dogmatico, immunes fint; qui, inquam,

his de Scriptura facra, his de feriptoribus Novi Teftamen-

t fimilibusve aliis opinionibus deditus eft, quos tandem

fines & terminos fusxe in divinis oraculis interpretandis li-

bertati conftituet? INe agnolcere & fateri cogatur,, tradi

a fcriptore facro myfteria, proprie fic di&a, vel prophe-

tias & vaticinia, fuperioris certe ordinis; ut negare poffit,

narrari aut doceri ab.eo quze rationis humanze captum ex-

cedant, aut philofophise fuze placitis adverfa fint, vim fa-

ciet verbis, & detorquere illa ad fenfum; qui rationabilis

ipfi videri queat, quoeunque demum :modo «conabitur ;

tandem vero vel locum ejusmodi mendofum , vel librum

1pfum fuppofitium effe, dicere non verebitur. T:xempla omnis

generis exftiterunt omri tempore fatis multa; noftra au-

tem setate nihil non audere videtur iftiusmodi interpretum

licentia.

Dammii effretiis audacia & inconfideratiffima temeri-

*es ,ne quid gravius dicam , eo nunc progreffa eft, ut

apper-

-

25

aperte jam afferat & pervicaciffime contendat, fatis effe ,

fi dicamus, ita Deum Apoftolis adfuiffe, eosque rexiffe ,

ut nihil, quod falfum effet & ad veram de religione do-

&rinam non pertineret, fcribere voluerint ; num vera fint,

qu:e fcripfere, ex fanze rationis principiis judicari debere;

Johannem tribuere Chrifto fermones, quos ab Eo habitos

effe nullo modo credibile fit &c. Generale ejus principium

eft, in de&rina Chrifti & apoftolorum prorfus nihil effe ,

quod myfterium fit, proprie dictum; nihil, quod ratione

comprehendi aut explicari non poffit; nihil, quod credi

modo debeat.

Fine tandem modoque infana ejus temeri-

tas caret, cum fpeciatim de illis, quze in biforia evangeli-

ca narrantur ,. fententiam fuam dicit, cumque detinire au-

det, an aut quousque fides illis habenda fit, quae v. g. de

nativitate, de miraculis, de morte, de refurreCtione, Chri-

fti commemorantur.

Tam horrenda & tam injuriofa in

ipfum Dominum, quie de his pllblice ab eo perícripta ex-

tant , ut vel meminiffe horreat animus. Quzedam tantum

ilius dida, ex quibus, quid de apoftolis eorumque fcri-

ptis fentiat, videre quisque poffit, in medium profetam, y)

Verba ejus h»c funt: Es iff gemug , wenn xir [agen, die

Schrift - 'erfaf/er. find vom góttlichen Beyftande a//o gelei-

tet worden , daf! fie nichts fal/ches und. zur wahren. Religions-

£ ihya

ALehre ungehüriger haben Íchreiben wollen: und - dafi - all

EU

26

Zlusdrücke, nach diefem ihrem Vorfaze., von einer guten Ver-

nunft verflanden werden müffen. -- Unfer INeus. Tzflament ifl

gar micht frey von men[chlichen Unvollkommenheiten , die den

Verfaffern derfelben angeklebet haben. -- I'as für harte Bild-

veden leget. :j ohannes dem H Errn JJ Efu in deu-Mund. — Denn

dafi diefer. wirklich fo geredet haben Jolle, if fchlechterdings

unglaublich. -- Wie übertrieben redet eim Paulus 1 The[J.und

2 Theff. von der Iiederkunft gEfu und von dem- fogenannten

Ende der Ielt. -- lir kónnen. zwar, durch guter Nachden-

hen. die Meinung der ZAgoflel richtig heraus bringen; aber micht.

anders, als wenn wir die Regel der Auslegung zum Grunde

emen , dafi diefe WMünner eigeutlich mur lauter folche Süze ha-

ben. fchreiben wollen, die vor dem Richterftul der gefunden

Menfchen - Vernunft a/s richtig beflehen künnew. -- Gehet dus

Lehramt j Efu , als fein einziges wahres Zmt, auf Licht,

fo mufi durchaus

nichts Unbesreifliches ;m demfelben feym.

-- Bey dem wahren. Religionslehrer muf$ nichts auf. Begeben-

heiten (talia vero funt miracula, Chrifti refurrectio, Afcen-

fus in Coelum, Exaltatio, Reditus, Judicium extremum &c.)

ledislich gebautes , michts auf unbegreiflichen Auffagen —

beruhendes ,| anzutreffen. feyn. —— Es ifl im der üchten . Lehre

Eu und [riner. Boten, nicht das allergeriugtte , eigentlich

0 zu nenuende , Geheimnifs, er iff da nichts unbegreifliches ,

nichts blos und allein zu glaubendes. -—

-

e

XI.

Sed alia adhuc quaedam attingenda funt, quae huie

noltro inftituto apprime conveniunt. 1.) Quum hoc unum

interpreti, qua tali, propofitum effe debeat, ut verum ac

genuinum verborum auctoris quoque in loco fenfum repe-

riat, aliisque declaret & planum faciat; cavendum ei eft

n

-

p

27

in omni textuum genere & forma loquendi, ne alium

fignificatum verbis tribuat, quam quem Scriptor intendit.

Cavendum igitur ei eft, ne vel plus, vel minus verba figni-

ficare arbitretur, quam quod ex mente auctoris fignificant

Cavendum ei eft, ne quid in Textum :mferat , quod eft

a mente auctoris alienum; fed eeque etiam caveri debet,

ne quid in verbis reperire aut videre non elit, quod in illis

revera ineit

]dem preceptum obfervari praecipue etiam.

debet 2.) in verbis /ropicis , & omnium quidem maxime

in locutionibus metapboricis.

In omni metaphora eft unius

rei comparatio aliqua cum alia, Inter figuram & figuratum

fimilitudinem intervenire neceffe eft. Et in omnium metapho-

ricarum locutionum explicatione lex fumma eít, ne /imili-

tudinem quseras jufto vel mejorem. vel minorem, ne compara-

£ionem ultra id tendas , quo refpicit; fed & ne intraid eam

ve[ingas.

Tertium comparationis , quod dicitur; id in quo

fimilitudo pofita eít, quo tropi convenientia vel primario

vel unice nititur, accurate ett obfervandum; & quid tandem

magis, cavendum, quam ne tropicam dictionem ita inter-

pretemur, ut vis metaphorze & fimilitudo rehnquatur nül-

la? ,, Congruere figura cum figurato debet, in eo, in quo

fit collatio.,, $) ln utramqüe partem peccare haud raro

folent

.v) Ita re&e anor1vs inquit, in lib. de Satisfacone Chrifti. p.

. p. r41. Ed. Lip. À. 1739.

"-

28

folent omnis generis*interpretes; modo plus modo minus

& quserunt & reperire fibi videntur in diCiopnibus & pro- .

priis & tropicis. Et mirum non eft, id contingere in locis

difficilioribus, & valde obfcuris, inprimis ubi intelligen-

tiam verborum nec contextus nec loca parallela aliaque ,

quibus opus eft, adjuvant. Fieri vero id etiam folet, ubi

fubfidia neceffaria non defunt, ubi ita clara funt verba , ut

facile verum ac genuinum eorum fenfum affequeretur in-

terpres, nifi preconcepta ei obftaret opinio, nifi huie ad-

verfaretur tradita in illo loco & verbis illis expreffa doctri-

na, rifi igitur reperire nollet id , quod verba vere fignificant.

Atque ita facile jam intelligitur, quze cauffa fit, quae rarie,

cur illorum, qui liberalem interpretationem tantopere nunc

commendant, explicationes toto fzepe, ut dici folet, coelo

ab eorum explicationibus diftent, qui Scripturee auctori-

tatem ea, qua fas eft, reverentia colunt, Solent quippe

liberales illi interpretes illis etiam in locis, ubi de rebus

agitur omnium graviffimis , (v. g. de ipfius JEfu Chrifti

perfona, officio, redemtione, poteftate & imperio,) in

quibus cardo evangelicee doCtrinze vertitur, vim potefta-

temque verborum, etiam ubi & ipfa fatis clara ac perfpi-

cua, & ad verum eorum fenfum perfpiciendum fubfidia

neceffaria in promtu funt, omnibus modis imminuere atque

ita

-

1

ita extenuare, ut fenfus eorum ampliffimos & auguftiffimos

in valde anguítos & maxime tenues convertant, Qusenam

ejus rei talisque audacize caz//2 eft ? Non latere nos id

poteít, fi ad ea tantum advertarmus animum, quae in libris

Num vera

fuis haud pauci publice jam profeffi funt.

fint, que fcripfere Apoftoli, ex fanze rationis prineipiis

judicari debere unice; ($. LX. extrem.) Dei ipfius auxilium

& Spiritus Sancli regimen in Apoftolis illud modo effeciffe,

ut vera feribere voluerint; (ibid.) nullam nobis obítare

auctoritatem, quo minus de iftis rebus, quae fubjiciuntur

humanis mentibus atque exercitiis, fentiamus ipfi , ut no-

ftro tempori & loco convenit; obje&um teftimonii divini

effe debere xa9oixà; fua natura, ignotum & occultum ho-

minibus cunctis, pariter tamen neceffariüm ad conjunctio-

nem cum Deo; non haberi in faeris literis de rebus £3;xoiz

ftabiles atque confummatas éwoiag; (vid. $. IX, med. &

Diff. noftra de Oeconomia , $. XVII. fqq.) nihil effe in

apoi*colorum feriptis, quod, credere modó, nos oporteat,

ad rationis tribunal ejusque judicium omnia debere referri,

His alisque compluribus talibus principiis liberales iftius

generis interpretes , pro fua quisque parte, imbutum

quum habeant animum, quumque rationis fuze judicio tam

multa ac majorem adeo, quar

» apoftolorum verbis & fen-

ten-

Ds

30

—"&f:ï PT

229 þ

t

tentiis, auctotitatem tribuant, mirum €erte non eft, quod

vim poteftatemque verborum, etiam ubi de rebus divinis

fermo eft, fupra modum omnem minuere & extenuare co-

nentur. ld enim agunt, nequid ineffe illis videatur, quod

opinioni alieui.fu:e. przeeonceptre fibique- probat:e adver-

fari vident. lta fit, ut libertas. interpretandi , quam fibi

vindicant, juftos omnes legitimosque fines ac limites

excedat.

Nil etiam, ut complura alia filentio preetereamus, ur-

gere ipfi fepius folent, quam 3.) dicendi geuus apoftolorum

fuifle praefenti tum rerum conditioni, eorumque, ad quos

libri illorum primum pertinebant, cozitandi & loquendi tmodo

accommodatum, - Quod vero hac etiam obfervatione, ubi

legitimus ejus ufus prasjudieatee alicui illorum opinioni

adverfatur, finiftre utantur, inprimis vel ad auctoritatem

dici & fententize alicujus apoftolicze infringendam, vel ad

vim poteftatemque verborum extenuandam, & alibi jam

Cin Diff. de Oecon. $. XXL) oftendimus, & audaciores

ilae, quas mox videbimus, di&torum de morte Chrifti

hujusque effectibus quam maxime illuftrium interpretatio-

ues uberius demonftrabunt. Progredimur enim jam, poít-

quam generalioribus iftis obfervationibus fatis diu, nec

ta-

vesaed

-ie

tamen fine jufta cauffa, immorati fumus , ad partem tra-

€tationis hujus noftrze praecipuam. — Videbimus

11.) Que vera fit, di&ta N. T. 4e vi & effe&lu mortis.

- Chrifli, liberaliter & ingenue , firuul vero etiam,

bene recteque interpretandi, ratio.

$. Xl

Quod Dominus nofter, ]Efus Chriftus, vitam egerit

serumnarum & miferiarum plenam, quod acerbiffimos tan-

dem & corporis dolores & animi angores perpeffus fit ,

& mortis fupplicio cum atrociffimse tum ignominiofiffimze

affe&us fit, literis mandatum elt ab omnibus Evangeliftis

tam diligenter & accurate, ut vel ex eo judicare nos opor-

teat, in paffione & morte illius fummum momentum pofictum

effe, & fru&um ilius effe poffe & debere longe copio-

fiffimum & faluberrimum. | Et a. ) univerfe quidem /alutis

noftree cauffa paffum & mortuum Eum effe ,. cum ex ipfo

illo'opere, cujus perüciendi gratia a Patre in mundum

millus eft, perfe planum et, tum vero etiam pluribus

in locis Scripturee graviffime afferitur. (Joh. VL s. X. 1o.

ii. Matth. XX.; 383.) . Certum e(t, & ex teftimoniis Scri-

turge luculentiffimis (1 Pet. 1l. 2x. feqq. 3 Joh. 1ll. 16.

]V. 11. Phil. ll. 3. feqq. Hebr. XlI. 2. fq. Rom. VIII. 3.

32.) conftat, fpeciatim eo etiam confilio eumque in finem

paf.

a2

— Ó

paffum Eum & mortuum effe, b.) ut exemplum nobis pree-

beret perfe&iffimum virtutum quarumvis prseftantiffima-

rum , obedienti:»» Deo debitze, fiducise in graviffimis quo-

ue affli&ionibus, amoris erga fratres, patientiee , con-

ftantize &c.

Hábemus porro in illa Chrifi, Filüi Dei,

obedientia usque ad mortem (Phil. H. 8.) c.) decumentum

certiffimum & efficaciffimum fummi erga nos peccatores ,

erga totum genus humanum, amoris & bonitatis immen-

fe cum Mediatoris nofti, JEfu Chrifti; ( Tim.ll. 5,6.)

tum ipfius etiam Dei. (]Joh. lll. 16. Rom. V. 8. 5--7.

iJoh. IV. 9. 10.) Tandem nil frequentius, nil ftudiofius

docent Sacrze literze , quam quod eum in finem paflus &

mortuus fit Chriftus, d.) ut a feceto, a peccati reatu &

dominio, a poena omni, & ab omni tandem inhzerente

nobis labe.& macula liberemur ; ut juftificari , (Rom. V.

9. 1H. 24. 28., ut fan£ti in hae vita fieri poffimus, (Tit. 1.

14. 1 Pet. ll. 24.)) Atque ita facile omnes vident atque

intelligunt, mortis Chrifti, atque obedienti:e illius usque

ad mortem crucis, finem ac vim , effe&tum ac fructum ,

non unum effe, fed varium ac multiplicem,

$. 3

Eft vero mortis Chrifti (una hac voce paffionem etiam

j pro

nunc complectimur) wus aliquis. finis & eifg&us, qu

pre-

E eacacsesaci ao . Ms nl

k

V

33

ju:

pracipuo feu Primario haberi re&te poteft.- D:ci is in. fcholis

l«

"Theologorum plerumque folet Satis/28io, a4) Nos voca-

Q«

bulum hoe, quia Sceriptura id non habet, non fatis com-

]«

mode in principio tractationis adhiberi exiftimamus; fuh

ly

finem tamen, quia tam.demum, - ex ipfis Scripturze locu-

ii

tionibus vera ei & cum mente facrorum fcriptorum con-

,

fentiens notio tribui potelt , de fatisfactione etiam dicemus,

ls

quod opus effe videbitur.

Id ergo, .cum, omnibus terminis fcholafticis remotis,

]*

verbis planiffimis enuncianda res eft ; qureritur : num per

us

mortem Chritti .Gratiz. humano generi parta. fit?..num &

quo fenfu mortis Chriíti fru&tus & effetus fit remif/io pecca-

torum? an & quo fenfu per eam fimus redemti, Deo reconci-

u

liati, &c.. Variis, iisdemque permultis, & mirifice con-

J.

fpirantibus, ad rem momento(fimam exprimendam & de-

].

clarandam , loquendi formis, verbisque cum: propriis &

ue

planis tum tropicis & figuratis, Scriptura utitur.

üe

Adverfarii doctrinze evangelicze, penes quos eft adhue

l4

aliqua, mmajor minorve, Scripturae auctoritas ,, cum vel

dicere vel ftatuere: non audeant, phrafibus ejusmódi &

E

Vet-^

il

82) Habet hac vox fenfum apud alioä latioräm , ut proeftita

effe dicitur per obedientiam Chriíti tam activam quam paf-

fivam , apud alios ftrictiorem ; cüm 1n obedientia paffiva fo-

f

lum ponitur,

34

-u

verbis ejus ibil veri ineffe, omme vero id, quod ex com-

muni etiam loquendi ufu eis ineft, ob preejudieatas opi-

niones videre & pro vero habere nolint, fenfum verum ,

fimplicem & planum, in alium , quemvis ,, admodum tmü-

nutum &tenuem convertere nituntur.

Eít vero recentiorum

Alü

ejusmodi adverfariorum genus potiffimum duplex.

unum do&oris munus ei relinquunt ; alii Eum non docto-

rem modo, fed & dominum effe agnofcunt, qui falutem &

bona fpiritualia impertire ipfe poffit, pro ea , quze data ei

eít; in coelo & terra poteftate; utrique vero id ei denegant,

quod muneri /acerdotali proprium eft. — Et vel ex his eorum

principiis judicari haud difficulter poteft, quam viam non

poffint non infiftere, cum infigniora queeque dicta de prze-

cipuo mortis Chriíti fine & effectu interpretantur.

Afferemus jam loca illa, quee hac in parte in cenfum

venire potiffimum poffunt

Confiderabimus illa; quis ex

veris & communibus interpretandi regulis fenfus eorum

fit, quaeremüs; & tueri eum contra adverfanoxum detor-

fiones conabimur.

Ingens eft eorum numerus; & talis

eít inilis varietas, ut in clafes diftribui commode poffint.

Non poenitebit eos operee, qui non in unum modo & al-

terum oculos conjicient, fed fimul omnia aliquoties atten-

te legent & diligenter confiderabunt.

Lux, quam aliud

€x.

2 x

3*

ex alio accipit , facilem reddet re&tam, plerorumque cer-

te, intelligentiam. . o etiam confilio non citamus modo

lgca , fed verba ipfa damus.

—

6 U XIV. -

Dicunt nimirum facrae litere, r.) ]Efum pro wobis

(Umrig incv) paffum , pro nobis mortuum effe ; Cx Bet. 1.

21. Rom. V. 8. VIlI. 32. Luc. XXII. g. 20.) unum pro

omnibus , juftum pro injuftis, pro impiis, mortuum , paf-

fum, effe dicunt. (2 Cor. V. 15. x Pet. lHL 12. Rom. V.6.)

Dicunt, Eum pro peccatis (zr«e) diuapridr) paffum effe (1Pet.

l. 18. ) pro peccatis moffris (irip av dU aoTIOY nady) mor-

tuum effe, ( rCor. XV. 3.) pro peccatis noftris fe ipfunt

dediffe; (Gal. 1. 4. conf. c, IT. 20.) propter (A) peccata no-

Dicit

ftra traditum effe, fc. in mortem. (Rom. lV. 25.)

porro fcriptura Chriftum, cum moreretur pro nobis , 2.)

vuitfimam pro peccatis (Susíay dmrie ïMdET!äv) obtuliffe; (Hebr;

X. 12.) archifacerdotes in V. T. victimas quotidie (quot-

annis, ftato die) obtuliffe pro peccatis populi ; Chriftum

autem femel fopfum obtuliffe , 'fc. vicimam pro peccatis ;

(c. VlI. 27. eonf. c. X. 10.) non opus eum habuiffe, fa»pe

offerre fe ipfum, quum alioquin fzpius , inde bb) a con-

E5

dito

bb) Hic praefupponitur, inquit ad h. 1. BENGELIVS, Chriftum

paílum effe pro peccatig ab initio mundi commiffs, y. I5.

36

m EM

dito. mundo:pati eum oportuiffet ; (; IX. 2z. 26.). femel

igitur tantum eum per vi&timam fuam , (per immolationem:

fui) & quidem in confummatione feculorum-(zevorum:,

av dicoy) manifeftatum elfe.-(ibid. Y. 26.) dicitur etiam

agnus Dei, is.qui (ferat) tollat peccatum emundi; (]oh.1. 29.)

eum peccata noftra i corpore fuo [uf1ulife (dviveyue furfum tu-

factum eum

liffe;) in lignum, in crucem;. (1Pet. .1l. .24.)

efle (a Deo), Jacrificium. pro. peccato. (2Cor. V. 21.) Sunt

effe-

preterea complura ejusmodi dida,.3.) quibus vis

&us , fru&tus paífionis & mortis Chrifti apertius. declara-

tur. Debebat per omnia (per omnes paffiones & tenta-

tiones ) fratribus fimilis fieri, ut mifericors fieret & fidelis

Archifacerdos ad (apud ) Deum, ad expiandum- peceata. po-

puli; (Hebr. 1. 17.) Facta per fe ipfum purificatione (xa-

Sapiz r -cc) vromodjueroc) peccatorum noftrorum ,, confedit. in

ccelis- ad dextram Dei; (Hebr. l. 3. conf. c. IX 14. x Joh.

1.7.9.) lpfe eft (/aesuec) pkbpizfiafio ( facrificium propitians )

pro peccatis.noftris, non pro noftris tantum , fed &. pro

totius, mundi, peccatis ; (.x Joh. 1. 2.) in eo. manifeflatus eft

amor Dei , quod filium fuum unigenitum mifit in mun-

dum, ut effet propitiatio pro peccatis nofiris; (e. IV..9.

1O.)

cc:) de vera hujus verbi.fimiliumque, qu ad officium .fa-

cerdotakf, peitinent, figuificatione fuo loco videbimus.

E

33

37

10.) manifeftatus eft Chriftus, & oblatus (ut victima) fe-

mel a abolitiosem (ic d9sr07:) peccati. ( Hebr. 1X. 26. 28.)

Sunt vero adhuc alia k

oca,. in quibus, quee vis , quis effe-

&us ac fra&us niortis Chritti fit, verbis etiam planioribus,

etiam- PFOPUXS ,

JCBL&IUH

4.) reconciliati: Deo fumus' per

mortem filii ipfius; (Rom. V. ro. coll. Y. rx. & y. x.)

Deus erat in Chrito wzdum( ommes) reconcilians fibi, (aut,

fi vis, Deus per Chritum mundum fibi reconul.a viti)

non imputans 11115 deli&ta eorum;. (2 Cor. V. 19. coll

WQ.I)

in ipfo babemus redemtionem per fongsuinem ipfis dd) , 'remif-

fonem peccatorum, (Eph. 1. 7. fic & Col. L. 14.) Cum fa-

éram ccenam inftituit Chriftus, Ipfe dicit, fanguinem fuum

effundi in remiffionem. peccatorum;

( Matth, XXVI. 28.) pet

fahguinem ipfius nos ju/7/f-ari dicit Paulus. (Rom.V.9. conf.

c.11.24.25.) Procipue vero etiam totus ille locus infignis

Hebr. X.1-18. hucpertmet & quam maxime etiam illa apo-

Ubi

ftoli; axiomatis vim in hae cauffa habens , fertentia :

van[i? peccatorum eft, non eft amplius oblafío pro peccato.

Qu E. AF Hs m

v.18. Tandem s.) infignia funt eriam illa loea, ubi a

ll

Domino ipfo & ab Apoftohs fxepius dicitur, Chrittum. de-

diffé animam fuam (vitam, felpfum) pretium redemtionis (Ad-

3

TQOY )

dd) Hebr. XII. 24. fanguis Chrifti meliora loqui dicitur, quam

Abel:

Sanguis Abel ciamabat àd Deum pro vmdzäïa, fan-

guis Chrifü pro remiffione.

38

X

vgovr) pro multis; (Matth, XX. ag. Mare, X. 45.) dediffe

eum feipfum redemtionis pretium tviÀvrgor) pro omnibus;

C1 Tim. l]. 6.) redemtos nos effe, non auro & argento, fed

pretiofo fanguine Chrifti, ut agmi, in quo nec labes nec

macula ulla fuerit; ( 1Pet.L18.19.) Chriftum redauifé

GEmyóense , lofigekauff) nos a. malediflione legis, fa&us ipfe pro

fobis (yardga)) taledi£i

7io. (Gal.ill: 13.) Pluribus locis non

opus eP,c.r

& xV.

]amiquis 1.) illoru

m dictorum, quae ad primam claf-

fem retulimus, ($. XIV.) fenfus fit, primum videbimus.

Vocula. ézig, pro aliquo ex ufu loquendi communi, ipfius

etiam Sceripturze , fzepe idem eft, ac leco. ac vice alicujus,

fxpe vero etiam latiore fenfu idem fignificat, quod $yxa ,

ceujuscunque rei c2/[/7. Inde & facere aut pati aliquis ali-

quid fro alio (Zz£e vioc;) dicitur, cum illius Jcco 2c vice id

facit aut patitur. Referri eo poteft locus, e2) JOh.X[,50;

Swepe vero generaliore ac latiore fignificatu idem eft, ac

facere aut pati aliquid in ufum illius , illius bono, cujus-

cunque, quod redundare in illum inde poffit, commodi cauf-

fa. Et hoc quidem fenfu adverfarii (S$. XI1I.) phrafin fu-

mi volunt, cum ?hrz']ius pro nolis Cérig iv) paffus & mor-

tuus

ee) Loca ex au&oribus profanis a

fïert FRO?IVS in libro d

e Sa-

tisfacione Chrift. p. 113.

——

39

tuus elfe dicitur.

Maximo tirfTro. commodo fP) paffum eum

& mortuum elfe dicunt, & perum tamen eft, commodum

fatis exigaum, quod morti Chrifti concedunt, quia prima-

rium effectum ei adimunt, fine quo ne illi quidem fru-

&us, quos fupra vidimus, ($. Xll.) vel locum habere vel

recte intelligi aut percipi poffunt. — Largimur etiam facile,

ermulta effe in ipfis N. T. libris loca, in quibus latiore

illo fignificatu vox vz:e fumenda eft; (Toh.XL4. A. V.41.

Rom.XV.8. 2Cor. Xll.10.15. Eph. Hl. 15. Phil.1.39.&c.)

& preeter illa, quae de paffione & morte Chrifti agunt, ad-

modum pauca, in quibus fubítitutionem; furrogationem,

fucceffionem in locum alterius defignat.

Nihilo tamen

minus id fatis clarum eft, & ufui loquendi maxime con-

fentaneum, cum quis dicitür mori pro alio, tradi & dare fe

im mortem pro alio, mortis fupplicium [üfcipere pro alio, ejusmo-

di verbis & phrafibus id proprie dici, quod moriatur, quod

mortem ipfe volens fübeat eam ob cauffam, eum in finent,

ut sVA ILLA MOoRTE ZLeri illi, cui alioquin moriendum

efTet, liberationem impetret. . Sic paftor pro ovibus mori -di-

citur, utne illze a lupo rapiantur & pereant. (Joh. X, z1.)

Eo fenfu id de Chriíto dicitur; (ibid. v. 10. 11. 1. conf,

Joh.VI.51.) MNec quisquam facile, nifi praejudicata ali-

ua

Jf) Ita Cäfechiünus Racovi;?nüä, ; Se. VI. cap. VII, p.(m.)'14

$.

:

4o

qua . opinione impeditus, negare aufit, hune fenfum illum

Í

Alv

ite

rte dicitur , a. Chritum

inpfimis locum habere, ubi d

unum pro omnpibus mmortuum effe,. ut fantuud.m id fit; ac fi

Preterea cum de

omnes -nortai effent, (2 Cor. V. 15.)

- Chrifto'dicatur, non modo quod:?ro mabis fed etiam, quod

N-

pró-peceatis , pro- peccaris. naffris , pálfus & mortuus fit, & fe

T**

ipfuin- (; inortem ) dederit , non

E

'offunt eerte.verba iíta

minus fignificare, quam quod paífus fit mortemque oppe-

tierit,.gg). eum in fiiem; utne nobis ob peecata noftra mo-

riendum- effet , u nabis a mcrtes quam-peccatis uoffris commeriti

Jumus , iberaremur: : ut! MORTE illa. svA. remiffionem pec-

catorum , & liberationem a pcena, que nobis ob peccata

Multo etiam.:plenius

perferenda fuiffet, mobis impetraret.

id probatum dabimus, eum eb perveniemus; ut, quid.ce-

teris illis loquendi formis, Chriftum fe ipfum viétimam pro

bobis obtuliffe, fanguine fuo nos redemiffe, morte fua nos

Deo reconciliaffe &c., fignificetur, oftendamus.

Catechifmus Racovienfis ad quazeftionem : ;,quis igi-

tur horum verborüm, Chriftum pro nobis éeffe mortuum,

fenfus eft?,, Inter alia hzec refpondet: ,,INos propter pec-

ab

cata—no(h'a morti eeternie deftinati eramus, ipfe w£ mos

ea

r

qiS-éyo À ;þuxüv , folius ]ohanglis & ipfius Chrifti. dictio eft,

infiguis & fiepius adhibita. Joh. X. 11. 15. 17. 18: &c.

x

41

ea. liberaret eorumque. remi/fonem mobis pararet , mortem. crucis

fubiit, cum omnis peccati infons effet.,, (Ed. A. ciorocrxxx,

p. 148-)

His verbis falli quis poffet, & exiftimare, fatis recte

Socinianos de e

ffectu & fru&u mortis Chrifti, fentire, fententiam

eorum vel nihil vel parum a.noftra difcrepare. Sed aliter fe res

habet. Non dicunt, moríe fua eum nos a morte zeterna liberaffe,

non dicunt, ipfa morte fuz eum remiífionem peccatorum nobis

araffe h/) ;

fed verbis illis fuis id modo innuunt, effe in morte

t ad fi-

Chrifti aliquid, quod re&e cognitum, prodeffe nobis poffi

dem doctrine Chrifti habendam & ad animi emendationem ,

qu

am deinceps fequatur remiffio peccatorum & liberatio a morte

geterna.

Oftendemus igitur nunc plenius & apertius, quid de

morte Chrifti ejusque ad falutem noftram refpe&u & ufu Socinia-

ni, & recentiores inprimis adverfarii, fentiant; & quam longe ab-

noftrze claffis (S. XIV.) interpretatione.

üf1t a re&a verborum prim2e

$. AUL

Recentiores 27) adverfarii , (

$. XHL) quem in finem: Chriftus

ffe Scri-

mortuus fit, quo fenfu id, cum pro nobi; eum mortuum e

ptura dicit ,

intelligi velint, his Mfimilibusve verbis declarant.

rmaretur falubris ejur do&rina, &

,, Moriendum Chrifto fuit, u? confi

ut omnes homines in unam verze religionis focietatem conjunge-

ret; atque fic omnis illa fuperftitio, ( Judzeorum) quae diabolum

alis gentibus ultorem deftinabat, collabebatur. Joh. J Sio 32

'in Inftitu-

(re&tius forte', v.15.10.), (lta celeberr. sEwEERvs,

tione

hh) De morte Chrifti dicitur, quod per eam

"os liberaverit , quia illius

interventu liberationem confecuti fumus.

Ita Cat. Rac.' verba illa fua

declarat. p. 150.

.

ij) Dammium nunc mi

ffum fäcimus; quia temeritas ejus-& irreverentia

erga Scripturam facram omnes jam limites fupergreditur.

Utinam

vero do&i illi & celebres Viri, qui tam multa jam cum eo commu-

nia habent. manifefte tandem & publice declararent, quid in fcriptis

illius reprehendendqm effe cenfeant , quid abhorreant & deteftentur.

42

ÉD -

C

tione ad do&rinam Chriftianam liberaliter difcendam, p. 523.)

,Deus ipfe vzrég ww (pro mobir) fecit Chriftum piaculum , u£

certi [imur de venia peccatorum, & jam ab iis abftineamus. 2Cor.

V. 15. 21,,/ (Ibid: p 515.)

,.Paulus defcribit oómnes homines

peccatores, quibus venia detur per fummam Dei gratiam, qui

procuravit hominibus dzroA/«gecmw, de qua ex Chrifli illa morte

qublica certi ef/e homines omnes jam pollint. Rom. IlI. 24. 25

7

(ibid. p. 514.) Gal. IIL 3. illud iZeryogdea; non eft, dedit proprie

pretium ; fed ef/zcit, procuravit, prodito illo Dei novo ordime , ut

jam certo fciant hominer, gratiam & benevolentiam Dei maxi-

mam ipfis paratam effe, fi Chrifto re&e obfequantur, plane au-

tem non opus effe legis Mofaicze obfervatione.,, (ibid. p. 516.)

Chriftus (Eph. II. 16.) utrosque , Judzeos & gentes, ad Dei ean-

dem benevolentiam adduxit, cructs fupplicio novae doErine,quam

Deus ipfe fic confirmavit , fidem certam faciens.,, (ibid. p. 517.)

Et hoc quidem modo Vir Celeberr. interpretatur loca illa omnia, in

quibus pro nobir paffus & mortuus effe dicitur, aut morti vel fan-

guini ejus redemtio noftra , noftra cum Deo reconciliatio , peccato-

rum expiatio &c. adícribitur.

Eandem viam infiftit Celeberr;

TELLERVS, eandemque in locis iftis interpretandis rationem mo-

dumque tenet conftanter. (vid. 4m JZórterbuch kk) des N. T. Blut

Chri-

&&) Pauca quzedam ex illo ejus libro híc proferemus. — .Bemltet euch , die

Menchen zu werden, die ihr nach [einem Evangelio [£yn Jollet , fo habt

ihr Friede mit GOtt durch unfern HEvrn. $f Efun. Chriftum, wnd feim

Tod ift die &

H

veulichfte Beflütigung davou. -- -- Das Blut 9 Ejw foll

freulich fo viel feyn, als der Tod d)Efuw; das Blut oder der Tod S Efu

snacht uns vein von allen Sünden, -- -- infofern er ( Efus) durch den-

felben die Lehre von der Beenadigung bey GOtt beftàtiget hat: p. $3.

Alias ob cauffas, quas facile quivis augurabitur, addam verba, quze

fequuntur. —ZJch will nicht f[agen, da[í die Chriften, die diefe Porjtel-

will

lung horten , .fogleith auch diefe Erklárung da?ey dachten: lch

nicht

AA

43

: Chrifi, Erlüfung, Opfer, Verfühnung €c. Zufüze, p. 106. 118.

119.&c.). Dudum vero Sociniani, ne alios jam memorem ,

Ht

Iu

fenfum verborum phrafi

nque, quibus vis & effe&tus mortis Chrifti

primarius defignatur, eodem modo extenuare & pervertere co-

nati funt.

Pleraque ejusmodi di&a hoc unum nos docere, quod

JEfus divinam voluntatem , quam nobis patefecerit, morte fua con-

firmarit. (Cat. Rac. Sect. VI. cap. VIL) Sic e. g. cum Scriptura

ii

lia

ti Deo fimus per mortem Filii ejus, id ita

dicit, quod reconci

explicant:,, Chriftum JÉfum nobis, qui propter peccata noftra

Dei inimici eramus , & ab eo alienati, viam oftendiffe, quemad-

modum nos ad.Deum converti, atque ad.eum modum ei recon-

ciliari oporteat , & ad id faciendum ;morte etiam /ua, in qua

tanta erga nos charitas Dei appareat, uor vehementer impulifjz. ,,

(ibid. p. 152. fq.) Sed de Socinianorum interpretamentis plura

hoc loco non dicemus.

Id unum addimus, quod plures majores-

que fru&us & effe&us morti Chriftüi , inprimis ubi di&a de re-

demtione explicant , adfcribant, (vid. Cat. Rac. Se&t. VI. c, VIL) //)

quam recentiores illi do&rinze evangelicae adverfarii.

R3

$. XVII.

nicht einmal ammehmen, dafií Petrus und Johannes fe /o deutlich als

Paulus eingefeheu , da es awch bey. ihrer. Erleuchtung Grade gab;

Zber auf die Erklàrung kam es auch nicht an, weun mur durch die

ganze Por[iellung der Zigeck, den bejjern kindlichen Gottesdienft anneh-

]

"unig.

$

e€

würdig zw machen, erreicht wurde. p. «4. conf. p. 284. fq. &

Zu[üze, p. Yo6. fq, Et quid tandem hoc fibi vult, quod dicit: /o

viel if gewifi, da]t die bficht des Chrifienthuns. genau dahim gehet ,

alle zu vernünftigen Menfchen zu machen.. /P/. B. p. 148.

iï

it)

Unum modo híc damus locum.

»Mors Chrifti merito poteft dici

falutem nobis conferre, vel eo tantum refpe&tu, quod per eam, obe-

dientiamque Deo Patri przeftitam, fuwmnmam in omnia . poteflatem adep-

tus fit; ac proinde juws, peccata moftra condenandi, ac vita aeterma mos

teandi, plenum obtinuerit.

Jure ergo /anguine [uo mos emi[e , ac ac-

quifiviffe dicitur, ltas, wisso wAT1ivs in Cat, Rac, p. 150.

sT

44

L

223

d

$. XVAL .

Hic igitur liberalium illorum, qui Dominum noftrum nullo

alio nifi docendi munere funéctum effe contendunt, interpretum

fententia eft: ,, Chriftum perfeioris cognitionis Dei & religionis

caítioris au&orem & ftatorem effe; ,,caput fere do&trinae Ejus &

apoftolorum iíto tempore fuiile hoc, Dei clementizm & prolixum

favorem effe hominibus cunctis communem, nec ad Judzeos tan-

tum, aut ünice, pertinere.

Huic do&trinze & Chrifti omni hifto-

ri»,mu) qua illa maxime confirmatur, fi fidem habeant homi-

nes, fimul novos homines fieri, Chritti & in hac & in futura vi-

ta-.fimillimos.,, (Appar. ad lib. N. T. interpr. fub finem Przef.)

,huic do&trinae fuze falubri crucis fupplicio fidem eum fecitfe ; ,

eífeciffe, procuraífe , prodito illo Dei novo ordine, (i. e. tradità

publice nova illa do&rinà de voluntate Dei & communi erga

omnes homines benevolentia,) ut jam certo fciant homines, gra-

tiam & benevolentiam Dei maximam ipfis paratam effe, fi Chri-

fto re&e obfequantur.,, (S. XVL) Jam vero quam advería fit

ifta dictorum de mortis Chritti vi & effe&u interpretatio legibus

hermenévticis & omni rece interpretandi rationi, facile, puto,

& fatis clare oftendi poteft.

1.) Ad fidem faciendam fuze.& ipfius

Chrifti do&rinze Apoftoli fmmis cruciatibus & diro mortis fupplicio

affici fe lubentes paffi funt, & maximarum Virtutum exemplum ipfi

etiam nobis przebuerunt.

At vero nec Paulus, nec quisquam ita,

ut Chriftus, pronobis mortuus eft, aut mori potuit. (1Cor.L.13.) Finjs

ergo, fru&us & effe&us mortis Chrifti praecipuus longe alius fit,

neceffe eft, & toto genere diverfus ab eo, quem cum apoftolis,

multisque etiam martyribus, communem habet. — Non poteft er-

$1m) Chriftu

s confrmandae mobis gratiae divinae cau[Ja miffus eft in mun-

dum, mor

lus eft, & revixit. (Appàr. ad lib. N. T. int. p. 196.): Una

fi fingula verba accuratius expendantur , fumms

"hac propofitione,

M

fere toti

us fyftematis novi expreffa effe videtur.

*

4S

£o is effe confirmatio doGrinz. m») Neque etiam, quod ad con-

firmandam falutarem füam doctrinam (atque ita. pro nobis). mor-

tuus fit, de umo Chrifto dici ?deo poteft, guia (quod regeri a qui-

busdam folet,) & doctrinze au&or & primus eam ob cauffam mor-

tuus fit; neque enim effici inde ;

uia illa proerogativa Chrifti

propria eft, ullo modo poteít, doctrinam. Chrifti won effe etiam

apoftolorum morte confirmatam. oo)

2.) Paffus & mortuus: eft

Chriftus (nam viétima dicitur, quia mortuus eft,) pro omnibus,

pro totius mundi peccatis, pro peccatis ab initio mundi commif-

fis. (a Cot. V. vs. ; y Ttm. 1 5.6. 1 Joh.Il.2. Joh.I. 29. Hebr. IX.

25.26.) Quodli vero eum modo in finem mortuus effet, ut

doGrinse fuüze fidem faceret, utque virtutum maximarum. exem-

plum przeberet, mors ejus prodeffe nullo modo poffet nifi illis,

quibus vitze, do&rinz, mortis ejus notitia contigit.

Praeterea,

3.) cam verborum illorum, Chriftum pro nobis mortuum , pro

peccatis noftris mortuum effe, fenfus proprius, quem wfur [o-

quendi communis ilis attribuit, ille fit, eum morte fua liberatio-

nem nobis a morte, ; peccatis noftris commerita , impetraffe ;

(S. XV.) ille vero fenfus, quem adverfarii verba illa habere con-

tendunt, nec exemplo ullo aut ufü loquendi probari poífit, &

evidentibus fcripturze locis adverfetur: (hoc $o n. r.) fua fpon-

te confequitur, hanc verba illa interpretandi rationem legibus &

re-

w») Frucus & effe&tus, quem mors Chrifti cum morte apoftolorum ;

multorumque martyrum

. communem habet, is non poteft fruCtus &

elfeCtus ejus effe primarius, aut ille, gui ei convenit ut uni in-

ter Deum & homines wzbrATORI. 1 Tim. II. 5. 6.

90) Poffet hoc loco illud eiiam urgeri,

quod dici recte folet: non /up-

pliciumn, fed cau[Jam facere martyrem.

Si quis doCtrinam fuam fan-

j

u

aine füo obfignat, id non tam doGrinz ipfius veritatem ,

quam

mmam martyris de veritate do&trinee us per[uafionem.

Ipfius

Chriíti morte, fi alia non accederent, refurrectio inprimis ,

per fe,

folà, uon probaretur doCtrinze ejus veritas. 1 Cor. XV. 17

RE

46

regulis

hermenevticis minime confentaneam effe. Tandem prze-

llud addi etiam poffet, 4.) fru&us & effe&us illos longe

cipue 1

noftrae continentur, quos

$naximos,

quibus cauffe omnis falutis

fícriptura conftantiffi

J

me MoRTI Chrifti, obedientize illius ad mor-

tem usque crucis,

(S. XIV.) nunguam vero vel ejus DocTRINGE,

nitentize aut obfequio, adfícribit, ab

aut exemplo, vel noítrae poe

interpretibu

s illis recentioribu

s morti & obedientize Chrifti adimi,

& contra ve

] do&rinze Chrifti vel obfequio & virtuti hominis uni-

ce tribui. Hoc vero, quia difertiffimis Scripturae teftimoniis ad-

verfum eft, falfum effe & nullo modo admitti poffe, fatis clarum

eft, puto,

cuivis, qui animum habet a preejudicata opinione li-

berum.

$

ed declarari hzec & probari tum. demum plenius pof-

funt, cum de reliquis di&torum claflibus ($. XIV.) agere juftam-

que tra&tationem inftitue

re licebit.

Hic enim filum ab

rumpere temporis anguítia nos cogif.

*

Dabimus alteram Tra&ationi

s hujus partem, ut primum fieri id

poterit, & fi Deus vitam viresque dabit.

OERXQ H

AOXA!

M

Z

N

A

m

iE

NXx

5

)

W

N

(

wn

G

—

—

C

hz

E

N

m

Z

N

CA

CX

S:

20 110

o

-

M

s

SSSS

M

J

/

äï

&

i

—

M

T

$:

d

TR

NY

N

b*

1

M.

x

*

z

^

z.

*

E

o

z

o D Ue, d G

y

TTE TS

[

8a

T

fs

-

-

-

—

"1

w

»

s

&

x

*

»

o

w

W

f

s

——

*

*

u

E

"

.

ES

k

*

$

*

*

a*

"«

*

Aren.

-

z

K

ss

H

*

*«

Z

at

*

K

"

*

"

A

:

"

"

vt

YX

wm.

*

*

N

X

^i

?s

k

n

AE

-*

"

us

p

*

*

»

*

*

"

*

*

,H

d

.

4

"

"

x

"

S

*

«

F.

&

a.

-

Y*

"

*s

"

ET

,

P

.w

X

-

*

"

h

*

;

*

$5

ts

*

"

1

*

*

»

V

^al

À

Ww

4

-

5

-

X

1

n

t

«

"

N

*|

ii

n

»

H

x

:

|

Y«

*

:

"-

i

-

*

*

"w

Á

w

3

FR

v

:

*

^

h

Em

.X

2

L

;

-

-

at

»a

&

*

À

*v

*

-

v

*

k

we

.

w*

&

*

*

p

-

v

—

*

*

"

-

i^.

T

4

Év

h.

.wïr

d

fs

x

w

W

É

^.

*l

Á

*

-

*

,..w..

i

du

—

1

X

-

*

1

u

X

VN

*

»

Pv

^

s

rv

EM

:

M

i

&*

-b

x

»-.

*e

*

A

"

&

*

f^.

^

"

&

» m

"-

^«

*

-

K

«

"

".

^

w

1

*

a

x

*

*-

*

ha

^s

*

"

—

"

*

^

EM

*

;M

&

r

"-

"

.

«

x

i

*

»

"1

"

E

«

-

bl

m

.i:w.

us

*

"

-

à

W,

P.

-

*

»

d

«

&.

*

L

L^

zb

*

A

wed

»

y

":

Ó

-

N

"

"

At

l

-

»

t

P«

"

M

x

w*

*

4.

-

-

"

&j

*

i

-

*4

*

d

"

4

*

p

'ee

P

*

«

&

*

»

w

T

LA

M

i

»

a w

f«

"

X

P

M

A

v6

j*

-

m

MR

9

at

n

-

SO

"

"n

-

b

[

n

N

*

i

X

& d.

s

^

*

s

i

v

2

t

-

»

"

*

*

$

$.

L

P.

:

*

*

P

M

*

L

M

P

ET

*

v

J

4

*

—

N

L

U

3

j

*

1

.j

-

j

*

*

^

ts

«

"C

"

"

T

Q^

Va

-

*

*

k

-

s

Ll

"É

"

:

*

,4,

T

"i

M

)«

s

:

» df

*

i

*

x

w

P. M

m

v*

-

N

m

-

P

um

4

*-

-

*

"

*

ies

*

e

t

-

-

d

w*

.

*»

»

"

Pa

-

E

* r

-

—^

"

2

3

E

ET.

-

,

.

*

À

»

C x a

t

x

N

*

$^

:

Y

wu

-

N

^

odl

v

X

*

xX

s

*

-

5-«d

s E

-

2

"

X

»

x

sw

t

H

^

"

,

E

*

B

-

*

AT

-« 9

EK.

*

*

t

d«

z

E.

E

-

"

vi

v

M

s

té

s

E

N

Ym

"r

*

*

»

hx

-

«

C

N

B

-

*

,W(

"

dÀ

.

ial

*

W

E

D

"a

*

^

S5Nà

-

&

,

A

Y

»

X

3

x

-

s

*

w

r

"

A

"

ag

^s

^

X

.

E

-

*s

&

Y

z

P

"

-

2

«

.

m..

Mi

n

x

»

E

j

w

s.

^

*

h«

?

X

T

-

d

»

"

*

d

N

MENS

*

t

-

*

»

*

i,

d

f

«

-

s

*

A

-

E

"

w

P

*

-

»-

has

*

X

P

n

s

*

-,W

^

W

me

«

-

Ms*

s

^

&

*

N

nw

v

Es

li

|!

E

*

"

t

x

«

"

h

H

M

^

"

»

&

*

M

"V

;

x

V*

*

X

3

2

»

&

«

x

Bo

x

E

N

UR

L

"

i

f

a

s

-

w

EX

E

i

-

5

:

.

AE

5

DOX N

W

»43

j

*

-

*

»

"

*

,.,

N

À

-

,W,

-

*

k

y

m u

*

$.

"

:

d

V od

«

*sv5

,,H

x

i

4

A

M

i x

-

x

u VO R

m

B

*s

*

:

*«

&

^

p

—

y

M

"

ES

E

W,

*

d

x

:

-

*

Y*

N

&

x

-

I«

*

i

^Y

^

R.

.

M

w

w l w

r

x

E

-

m

m

E

XX

",

O *s

M EE

À

r

*

UM

"

"*

À

N

ER s

N

b

N.w.

L3

«

i

Yal

d Spiuem

Y

b m

N

P

-

e

*

hs

VE

x

T

— d

V N

$.

D

*

i

w

&

*

2

-

»

k E

:

X* *

" CTN

1

M

M-

s

-

L d

y

E

4

d

T.

*

W«

w

*

*

A

-

*

w

N t

a

w

—

PO

N

N

Y

x

a

L

"

P

Y

&X

N

y.

P

"

as

X

*

H

d

t

o

EE Y

AX

-

-

s

P

H

Y*

i

-

*

s

D

"

X

n

x

&

BN

*

*

M

.

n

"*

-

*

VC v dl

E

",

T*

WE

us t

A

X

P

;

lo

-

n

s.

a.

4

N

"N

m

«

Ms

a t

o

X

MA s

E^

A

"af

o

Y

L

NX

i

j

r*

A

«t

x

» ts

VU

du

p n

N

d

*

A

Yes,

A

S

W

v

N

AX

ONN E

-

^

Ü

d

*

u

X

&

*

*

ÓX

& s

A

N a a

o

M

Ó

*

L:

M

C

u

p*

*

XX

—

*

E

A.

"

Pa

.rxs -

M

t

J

*s

"

d

E

*

".,

W.

* x

Vs

. K

a U

/W

Y

*à

*

zX

x*

UM

W

-

w À.

.

bv

E

E

E

E

L

p-

-*

CM

m

1

*

: M

L

X-

m

* -

'pusc

TW £

"n

4

As

:

S o

-*

ia

1

1

w

NU

D

H

-

P n aE

AO

d

.

d

a odl

»

^W

x*

j

M

U,

.

v

x

5

-

M

W

A9

A

3

*

5 us

^

d

N

*

M

—

*

U.

KE

A

x

W J2

TE

*

EE

.W..w

w

M

*

X

M

de-

s

*

"

X

(

NX

3

.

-^

v e

Lt a

-

E

x

k

"-

POR

u

-

Ka^

3

-

E.

A

WA

*

i.

*

LA

»

t

:

a

Á

ww

L

ER

A

a

2

r

i2

2

3

--

M

E

P

a

,

&

-

»A

etdur

M

:

T

.

-*

uc

w,u

*

n

-

a

:

b

*

s

.

*s

"

À-

*

M

i

W

?

I

t

£

*

p

"

A

as

2

*

x

a

Pa

A ts

P

1

n

e

PO

j

i*

M X

"

".

3

"

jedec

t

PA

;w

x

V

EE

X

T

^

s

x

-

Do

&

m

M

u

P^

d.

» r

n DT

:

L d

PMIE

o

L

-

N

23

a«

-

A:

r

d

^

o

-

M

x

"

st

-

3-

—^

d

H

DN

3

TO

"n

R M

pecie s d ho .

VENOSNELAN. 2

P

.W.-

s.

2

i

E

"5

: ial

t

—

r a APE

-

: i

mtiniq n

Mifinamens

À

—

-

—

a

m

n

-

TM

—

Ti

i

»

*

:

s

m

A

m

i i

RR

2

"

TL

2pu lpE n

EX

-

"

WX*

UATN.

NT

d

TR

T

d

:

ecacne

ERE

ia

a

l? t a

:

E N

2s

T RONN

-

À

T

b

&

/ )

Y

DISSERTATIO THEOLOGICA

DE LIBERAL. |I,

-

SIMVL VERO ETIAM

RECTA

DIC TA

N.

j2

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

DE MORTIS CHRISTI VI ET EFFECIV,

s

INTERPRETANDI RATIONE.

PARS Ima,

O Baance Q

&

E

SVB AVSPI?C]?!gT DIVINIS

Focus

ä

FERSITATIS EBERHARDINO-CAROLINZE

RECTORE VNIIq

GNIFICENTISSIMO,

N

SERENISSIMO 4c POTENTISSIMO DOMINO

DOMINO

as

A RO L.

--

DVCE WVRTEMBERGUE Ac TECCLE REGNANTE

R EL.

REL.

4

|DE

"

e

ERICO RE

VSS

-JEREMIA FRID

S. THEOL. D. ET

PROF. PRIMARIO,

SERENISSIMI DVCIS CONSILIARI

O, ACADEMIJ CANCELLARIO,

ET ABBATE

ECCLESIE TVBINGENSIS PRZEPOSITO,

LAVREACENSI

DIEBFVS

25.

26.

28. 29.

NOF. MDCCLXXIFV.

DEFENDENT

M. PHILIPPVS

FRIDERICVS /EGER, DENCKENDORFFENSIS.

M. JOHANNES

FRIDERICVS IMENDOERFFER , HERIMONTANVS,

M. GVILIELMVS

FRIDERICVS LANG, NüRTTINGENSIS.

.CAROLVS G

VILIELMVS BLECH, sTVTTGARDIANVS.

ä

M. JOHANNES ..JACOB

VS ANDRASI, GüGLINGENSIS.

NANDVS SEEGER, WAIBLINGENSIS.

M. GODOFREDVS . FERDI

Ss. THEOLOGI/E CVLTORES, ET SER—ENISSIMI STIPENDIARII.

TVBINGAE, LITTERIS FVESIANIS,

Næw Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com