KaI600-1772_6 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Rector Academiae Vitebergensis Christianvs Godofredvs Assmann Philos. Doctor Ivr. Vtr. Baccal. Oecon. Et Disciplinar. Cameral. Prof. Pvbl. Ord. Poeta Lavr. Caesar. Societat. Oecon. Lips. Sodal. Honorar. Civibvs Academicis Solemnia Michaeli Angelorvm Principi Sacra Celebranda Indicit. Descriptionis Libri Foederis Pars IV Perseqvens Et Absolvens Interpretationem Decalogi, 4 1o DX Pa x EE d a E Be GD ie o ii — * )M..—x u * & " a. B Bbesk d -— TEURU d a m "TA "^ pheum CH : . :5 L^ o g J5- "ii ""» -W" TU PT a i. d » W n Piio - 3 ii ia " * , - M — & nl — LE m 3 W. H D F T - p ii «wx,w rf.w?w:: q u * - n Is * —— "" E - s s y. - Av B.l /'.mr " L a 4 *e X mn , - H « - m . -cP - "- t - * M fm LE d r Pt - " L - — — 4 b« ss r* M m - - ET d — w " toos t - m H »M H.. MA ,W..A E d d- o^ B * E N« v $- - ""« -- ^ H. 9 » - v.- » u.m m se w J — VN w — ! L .. W » ap.»,: /i T a ; « — M ,M d N u a V ab &T « m A Ls - a. . QR TC w -— * L — 4 * -N M * *, -, * m a* l«cfAv v ** NI P*« $9 d — lm l .xw;'. ER ". ut - f M.N.H -- EM x Pa "—— À m t 49 * Y X K "X B -t g m Y^« at ha* -o C * ^ Y ; « s B X* w FA r pic T. ET d -^ UN : d f.J * )b - M.!M? ** tv "a. «** L .2 " 26 *f Jwo VE N N b LO à- "t v L .Nn . .w u r r v« m 24 » - ^ W 1 d. u N "m * "d - N ïa. W b - E ^ ^. s 4 lbf M m — p . f WP a^ ».Jul««.. m NM Y* H s tu, e x — - » d "* , * W -* Á " 399 * — -- .... ww b h » .y'eïffn«' - ». vf ET . t *s p "d N at ^s .W Pa wX ..Hu £ "w p . v ir- W. .7-;..:4/, & M W M. t at .w. u p d Secm /U&,. w x * x AX EL "ET 9r ..:of d -s wv -5 k | s .fïlx.- ..r s * i M ( *. . à - rf »"&w * m "d a* w * | » o La - 44!! ^ m um.-l s hod : * ^v w - * m ^* ". u€—— 47 & . Sc -- . d M.bax ** a h L E A. N * M A lw w..' H ab " .Anc- " p u EMN - d »,A a? & w "* clf.— — - ho , E^ "u M w* :' "— m A Y* w L x i af..),. M.« Mi d T* i 'M w o /ï - yt —W.HS ) MNeM UT « h. "E M wihd i T ..M W. - E. - » NM * L« -r'; A DO ha t» : A ; T j* "I^ F* M b Ls z » [ MM t &. 4.3-11 4... R? — H? * W ^nh » j P^ ,3i um R XA! -H. - w n N LE ii $s [2] N "fon- d* f . K É x -A * AA k* *« ] 2" ày j« h 4* e- E M I - w4, * H/u. i "* bPec* ww Yv w.. * at ;'.l (Wl $ "^s E d LT er., ) - [* F. I — A sst p n .4 "gt ^ a w« «* v* i "ib d " * -.H. i* E r* ;h u - X 'æl | ün. j £t w . »" - 4 w,. a. w WJ u^ À ; — À 7X ) "i. " ïn —— u r ^ T p m y,- - v W N r n d »ir Nart s. v f 4 -xxwiA , d r stf - i k awf' -P J ^ " T T M l.l.! Hn b« x Á i r n- 2 . f " — M*i .9 4 ii r A L£ -- | . s A',.. t a "A r i s x p «.J..). * P » w.- — $* LT L &* W ,. !1 [ a : m « i - um -X ; À i " K . - ^ L n X!'. E ïfn. i Q - $-l : - a H. m HM * M 'k. | - i " *« ape a n s À Fogw '&3& x j w W - p * 2 & » WH - m ,. Pt P 4»:«&&4 x " "- " H AU I v* $* ( " EX SE [ p . m a LP H g A hl m x* ss " at * — P & B- ^6 . m ^ ^ * $. —— m D« -€«4 o P. D d pt m pO Y z n d s^de 9* j .M.( -X a 3 a P s u^ oA.- *l ha - - T r & d - d .,H.. T a hd 47 — at — m*l La — , —— $ Jul * d. " " bt - — - »m f &« - K .. ,xwl - ^ iiíon, h. " — - — i. w.w.. — N A ** t r o EC 2* & m ( - p^ T u m F. — : ,Wæ QHuæ, H IAW. - a a a. - Jf C -- - ,Mw s p Pt E " P U [*a ia a od -* r i RT " —— xa H g. Ue" £ R *eom .'h " —— od "- -- — Á M« g M. p — g À As - A - & P -- - u- — / qo-— 2 ha N : " E ; --- "m Mp DP X aræs. - — T E oU - r d —-— - 6 m - "« , " * w "- .ru.v . "- Ü ATT - l'f'lu — "sl ..W. ^m s.n X atl . 2 — , - V. v " peus x k n p " "u y T. * $BO M i » * p xfhe - m * - .HQ — ao H * * n — M&W * re LE - $- .H in. hw — * "ó H. hr —* " M. N 4 Wf Ja — sf apeee * W ha »« m - Á *a m "—— - A. - d - ^m o " & a u m r p - *- ÀN 4 "m n &^. ; W " o d A. , - W .W Yast .M a t - afb -- ha d w M .H.ruly -»W ! s. " — d r P a 7* - » a E. m € . ** —— L M a " W— L: * u " Wa li.w d * » 4. - a " - - d. — T — N E "a D'l. "É* A " — P- - M. "4 U..Q [ m: Ain., b- » £ - LW "- - w m o * PC ao a, s d 0 o -—— « - CX » j b "L — m - w* a* — 48 u -T —l * m "bt :2 - e ao p p - O» " . A ^ H' — " " w N * -* &T t - — La sa;,i Xxl m "9 v o v ». EOE i » ,Jia bt - M ! - L d- — La — i X - :* — *s AH. L — 4 — x " : —6 E .W - & - / -— a "( z u r " - - a s Á f L r " *s o w s & " ^. hES w wU$ — o.«. Aw« & aF * N !d»hv - N s-, w * " T ^. o t M b h. M ", 1vw - "- 25 - g m & o —Àn — * . w - - -« o * -M- A [ T - « at .. * u ao - * —HM ul M i at * - : — L nuidi m - p M — —— E p " — i | Digitalisat vorhanden i Xs. -- E E ssl Hu«ur...c. ^ —— * x d- ls " N RECTOR ACADEMIAE VITEBERGENSIS CHRISTIANVS GODOFREDVS ASSMANN PHILOS. DOCTOR IVR. VTR. BACCAL. OECON ET DISCIPLINAR. CAMERAL. PROF. PVBL ORD. POETA. LAVR. CAESAR. SOCIETAT OECON. LIPS. SODAL. HONORAR GIVIBVS . ACADEMICIS SOLEMNIA MICHAELI ANGELORVM PRINCIPI UBOGETOUR M GB L IpB5RAAMMDA IYINDICIT DESCRIPTIONIS LIBRI FOEDERIS PARS IF PERSEQVENS ET ABSOLVENS INTERPRETATIONEM DECALOGI £UE C3O —— -— — $24 ^" " n m d rE ET " a l Se F ——ï P n znterpretanda Decalogi; Exod. XX, 2——14 perf)criptigg/?mtmtia nos nuper ?) ad verfum feptimum fubftitimus. — Eft itaque nobis propofitum, hac denuo fe offerente fcribendi op- portunitate, verfum illum vna cum reliquis , qui fequuntur, eodem, quo priores, modo, interpretando per/equi. Verfus 7. ita habuit: Ne proferas nomen Iouae, Dei tui, in vamum; mon enim Joua impumnem dimitiet, qui eiur. nomen in vanum proferet..— N YO2 in vanum quid fit, e verfü 13. coll. cum Deut. V, 17. colligi poteft.|. Quod enim illic per ^pvt mendacium expti- mebatur, hoc commutatur hic cum NYU. — 7s vauum igitur idem vult, quod iz mendacium, b.e. ita , vt mentiare, vt mendax euadas. ") Quo ipfo intelligitur, proxime hic «oz de omni mo- do, quo l/raelitae louae. nomine abuti poterant, íecimonem fuiffe, ftd. de tali eius vfu, in quo mendaces euafuri e[fent; quod in votis, pa- Gir, promiffis , e& cum. his coniun&is iuramentis et affeuerationibus, fte- quenter locum habere. potuit. In his enim fi ad confirman- dam fidem Iouae nomine, vt confueuerant, vtebantur, *) nec praeftlabant, quae condixerant; manifeftum erat, protuliffe eos louae nomen ia menudacium, h. e. ita, vt mendacer euaderent, Ífeu in vanum , h. e. itay vt talis conteflatio nullam vim haberet, Jed vana e[[ct. Exempla videantur Num. XXX, 2 etc. coll. Cohel. V, 1—6. item Iof. IX, 5 etc. et Ezech. XVII, 11 etc.. quae docent fimul, cur adnexa fit huic praecepto tam grauis com- jinatio. Minime tamen negauerim, peffmum illum hominem, ui Leuit. XXIV, 10 etc. Iouae maledixiffe traditur, «t peccaffe contra z'nterdää'zmz hoc, ek eius comminationi € o;zz;enimter, punitum effe. - 2 . Seque- à) Vid. Defcriptionis libri foederispars IIT, exhibens interpretationem De« calogi, quoad priores eius particulas ; p. p. Domin. VI. poft -Feft Tzn, l, 2, ) Loci fimiles funt Exod. XXIII, 1. et Prou, XXX, 8, c) Siue diferte , fiae te&e hoc facerent, vid. Matth, V, 34 etc, w 4 "s * oy Se uebätü—r Värfüï g. JMemento diei Sabbati, vlt—. /Zmäïm? eum X M habeas. — Pro "n2i memento Deut. V. x2.. nbow obferua habetur, G in omnibus, vt codicibus hebraicis, ita antiquis quoque verfio- nibus. Sola Sumaritana Pentateuchus in Exodo quoque ov flm ho expreffit; fed nemo hoc curabit, qui, gua fide gaudrat illa Pen- n toteuchus, fo fola flat, expenderit. 4) Fis quogue verbi "n2 Deut. V. non prorfur negfigitur. Sequitur enim com. 16. n^2rj f ]i Vil et memineris, nimirum , vt ferunt fequentia, quae cauffa fit ob- feruandi huius diei; quad Exodi XX, 11 deeít, videturque tai colligendum hinc, $2* in Exodo idem velle, quod obferua etc Sub die Sabbati hebdoma- ita, vt cau[fae memineris , cur obferues. yi dis feptimus intelligendus fuit, docente com. ro. conftatque /ï ex Gen. Il, 3. cur- ita appellaretur, quamuis eius appellatio iü Du t Pandectis hebraicis prius non, quam Exod. XVI, 22 etc. guae hiftoria aliquamdiu ante legislationem acciderat, occurrat. Nec vi- tii detur propter com. 29 eiusdem hiftoriae in dubium vocari &l poffe, quin Sabbati celebratio I/raelitis ante hanc hiüfteriam non in vfü r foerit, quamuis locus Gen. II, 3. et feptimanarum cum prima Ufua veftigia Gen. VIII, ic. 12. tum diferta mentio Gen. XXIX, 27. 10 28. fecum ferant,. diem spfum et inflitutum fuife diuinitur iam. ante W fapfum primorum hominum, et obferuatum. pofimodum quoque, tam lii ante, quam poft diluuium. Vt fanfum eum habeas, potuiifet Qi quoque verti, vf /Zzhäïum eum facias, h. e. vt Deo eum confecres, non 10j ad vulgares, fed Deo facros, vfar totum diem adhibeas. In fequenti- m bus enim loquens diferte monuit, /uzc diem Sabbatum effe, fibi Hi facrum, iuffitque , v£ Z/raelitae per hunc diem et abflinerent a con- lbl« füetis Jaboribus omnibus , et me imancipiir quidem et iumentis fuis vteren- Tul tur. VWid. ler. XVII, 22 — 27.. vbi omnis huius diei fauitas ab dni Áhoc ipþus & religuis. cuiusuzr. feptimanae . diebus d/ferimine repetitur. hem. Q Q*li aliter ageret, is ?5nb ]ürüj;znare eum dicebatury Ne E X XIII, p &) Similem in modum fe habet; qudm graeci nonnulli in Ori di "P pro "Dw vertunt. in Deuteronormio, genis Hexaplig D b i ^ 9 um - XIl; 15' 22. coll.Ief: LVI, 2. er Leu. X, 10.: . Vid. quoque if Matth. XII, s. vbi Chriftus eadem locutione de eadem re v[us traditur. lQ* Gen. Il, 3.. Deus ipfe dicitur Aunc vítimum. hebdomadis. diem »" Jan&um fecife, YYw wpm, h. e. voluif, vt. Jan&us. haberetur ab (/3 fiominibus, ab ipfo conditis, hocque idem Deus in Decalo- j go com. rr. líraelitis quoque ad mentem reuocabat, eo con- Hoc 21 filio, vt cauffae e[fent memorer, cur. haec ipfis praeftripferit. b- vero praefcripto Deus zp/am fibi populum confurare, palamque tamquam talem. infignire voluit, docente ipfo Exod. XXXI, t2 yue rud etc. coll. Ezech, XX, 2o. Nec potuit facile effe, quod tali Tid« . praefcripto luculentius demonftraret, guam additfos fibi Deus Sic enim illorum erat, /imgulis feptimanis diem que [/ïaelz'tas vellet. B JDeo integrum confecrares hoc ipfo die non in vno , vt in feflis , loco, fed 7uac vbique locorum, foli Deo vacare;. publice eundem priuatimque et [ole- enius folito colere , et multo liberius;: ipfius Dei manfuetudinem non er- Vt- car ga humiles tantum miferosque homines, verum etiam erga animalia ini- Ut tari; obliti veluti omnif huius vitae molefliae, non nifi paratis iam ad n vfum bonit frui, inter mutua et communia gaudia fuorum omnium ; im- mo ne habere quidem fuá pro Juis , fed , vt femetipfos , pro Numinis be- 2 n n nigniffimi alumnis. Quae omnia ita comparata erant, vt videren- tur. vitae beatiffumae imaginem referre, hincque non amirari. licet, tal quod Deus per Iefaiam Ifraelitis iniungat, diem Sabbati- ab illis if et fion /fzti! aefima ri poffe, eiusque praefcriptam celebrationem pro ve ha .inot bendaimn effe, qua fitt* fan&tus Deus ipfe mirifice dele&etur. * le LVIII, 1. .His Deut. V, 1 2. addit-l.lfï ví pmecepii Libi Joua, Deus tuus ; quod [ui jbid. com. 16. poft verba: Aonora tuum patrem matremque, ite- (01 rum fit in omnibus, vt alicuius notae codicibus hebraicis, ita ia antiquis quoque verfionibus, ipfaque Samaritana Pentateucho. i uare non fümi poteft, /pedari com. 2. praecepta de Sabbato, lür's Exod. XVT, perftripta, et Ifraelitis prius iam, quam Legislatio contin- m. geret, diuimitus propofitas quod quippe non guadraret. ad-praeceptum Jll Deus. fraelitis. ante Legisíationem de /zonorandiïr pareutibus, de quo A 3 nihi gapüs 6 ", €* ? qu« uilil praeteperat. — Sed vtroque loco ipfa fpe&atur Legislatio, vt- tgi pote in qua. Deus difertis verbis edixerat audientibus Ifraelitis, quae. de- u inde idem duabus tabulis ita infcripfit , vt his ipfis additamentis ad illam, p quae antecefferat, Legislationem. prouocare vellet, Subfequebatur, u nuncverfibus 9. et ro. — Sex diebus laborer, faciasque -omne opus di tuum. — Die autem feptimo ,. quod. Sabbatum eft, Touae , Deo tuo, fa- Tni crum , nullum opus facias, negne tu, neque tuus. fifius, aut. filia , neque del £uus feruus aut aucilla, aut iumentum tuum, aut aduena, tuis foris ad- ag triptus.. Haec omnia infcripta quoque erant duabus tabulis, do- [l 'cente Deut, V, 13. 14. praeterquam quod poft ancillam habeba- Qu tür: aut tuus bor et afinus vllumque iumentum tium etc. quo decla- W raretur, iumenti vocabulum latiore fumendum fenfu effe, mon de folis / bobus afinisue, fed. de camelis quogue, mulis, dromatibus, eguis delum- Qi bati; etc. intelligendum effe. . Pro n2Nom ?2 nvrn w? uullum [ " opus facia, qua in lectione in vtraque Decalogi defcriptione Qu non omnes folum codices hebraici, fed ex prifcis quoque in- iif terpretibus Chaídaeur Arabsgue. confentiunt, Samaritana Penta- la teuchus ita habet: n2w?5D 5232 nurn wO nullum im eo opus cum his .Syrur quoque et fii facias, cui lectioni /exanudrini , et ed V'ufgatur interpretes, patrocinantur. Procul dubio haec diuer- lo fitas inde nata eft, quod videri poterat ^r*2wn nm, quod an- Ü tecefferat, vim nominatiui habere; fed ita non effe, docere l!(l; potuit D"2^ DUV , quod etiam antecefferat, et cui conuenien- ter ^y*2wnm am intelligendum erat. 2vn verf. 9. laborer ver- tur timus, quum potuiffet quoque per agrum cofar reddi. — "r ) el énim , in fe fpectatum, idem vult, quod Latinorum cofere. - Et- t enim, vt &oc dicitur de rebus omnibus, in. quibus. curandis ornandis- hii que occupantur homines ponz:ntgue induflríae plurimuns; ita cum illo Hinc dicitur DNl m2 cofere terram, Qu quoque res habet. ter thnroN m2 colere Deum , ""['*723 ""h3Z colere regem, TTTY3y mzy Ro colere cultum. (nimirum Dei), h.e. curare facra a Deo praefcripta. ume- fU Sed'fa-epigäs hoc verbum, v£ fic, fine cafu patiente ponitur, t que 7 * 9 u« une femper r "N ager. fubaudiendus, vetbümque ipfum pet agrum colere vertendum eft, vid. v. c. Deut. XV, 19. et XXI, 3. at Conftat autem, agricultura nihil e[fe. laborioftur, et [atinis ipfis fae- itut penumero laborare idem effe, quod agrum colere. . Sed, quum Deus nollet Ifraelitis die Sabbati agricuturam /olam interdicere; ad- pus didit: faciasque omne. opus tuum , ficque paucis verbis, quae inter- ji mittenda ab Iífraelitis die feptimo effent, in mox Ícquentibus u (üe definire potuit. Complectebatur enim haec locutio , practer agricuturam, Omnia, in quibur peragendis. I/raelitae, pro diuer[a do od* munerum officiorumque indole , vna cum inancipiis et iumentis fuis ipfis- que aduenis , quotidie verfaturi efent. . Quare loquens fermonem Jcla verf. 16. ita continuauit: Die autem . feptimo, quod Sabbatum eft, j u) u Pouae, Deo tuo, facrum, nullum opus facias, neque tu, ueque tuus fifius aui filia, neque tuus feruus. aut ancilla, aut iumentum tuum, aut ad- ulluit l ofie uena ituis foris ad/criptus; Sub Tw intelligendi Ifraelitae erant, qui fui iuris futuri effent , fue mares fiue foeminae, fiue iun&li matri- e n sonio fiue non, fiue publico praefe&ii muneri fiue minus;: docente lt nexu fequentium, in quibus quifuüb 7 intelligendi erant, a Á ul /f fuis lüberis feruisque diftinguebantur. — Serui et ancillae non fola di- i & cebantur mancipia, fed ii quoque , gui, guod nati Ifraclitae erant, mer fonge molliore reliquis [eruitute fruebantur; vid. de hoc feruorum dif- dat- crimine Exod. XII, 44. coll. XXI, 1 etc. Pro aduena , tuis foris. ocert aoü')'zþtu.r, Hebraeus ad verbum habet: aduena, qui efl in portis fiet ius. Sed n portis l/raelitarum fora erant, docente libello Ruth yete cap.1V, 1 etc. Áirgue aduenar quoque fubieffos fuiff, communis Id eft,et admodum probabilis, Iudaeorum fententia, demonftran- , Et' te Seldeno in Iur. Nat. et Gent. vet. Hebr. Nec potuerunt hic u l- nifi aduenae intelligi, qui J/raelitarum foris adfcripti effent, quuim n lo nullam hi in aduenas alios poteftatem habuiffent, fi vel illi in- rïanh ter hos degiffent, docente hiftoria. eorum temporum, quum 27 Romani Iudaeis imperarent. Qui hic aduena tui; foris ad/cri- ntilis, n ï,ltl! ptur dicitur, is ludacis profdjtus poitqe audi?, h. €. /omo ge U foro que w € J E on jäcrz's Iudaeortti n adftritus ; hufic enim pfo/l)-- na 0fO guidäm füdn [ hytum tuffiti ae appe làre folebant. Quod nos admittimus, guam- ü tir conftans fit in facris literiss exl uir hoc profe Áytorum d;'/crimm non Hoc'vero ddmiffo, nihil quidem hic difertis verbis de pro/elytis rit;| erit, qui ex- iuflitiae praece ptum fuiffet; fed quis hoc miratus fu ü j Jfraelitico infertos futffo hos- " , 0. 1pcnderet ; P roj. Itos iufitiae ipft populo a antecedentia omnia, quae Deus praeceperat, non quog que proptere Certum quoque eft, fbl minus, quani natos Ifraelitas, attinuiffe. fuij]e , et inte rdixiffe Ifraelitis quotidia- 10 wraeceptum hoc. píane vniuer[ale Sed non minus certum sà negotia omnia, die feptim o peragenda. lr dum fuiffe, nifi praecepta Dei aíia, "m eft, hoc non nifi ita intelligen atiocinundo, aliud quid fecum fervent ; qualid £b fue dzferiiy verbis, þue y ? t, et omnia, quag ad tuendam falutem , fue /og/l uegotia facerdotum eran hominum mon minus, quam animalium , quae lo faropriam : fue afiorum, Sunt enim ant , alit]uz'ül conferrent. N hominum vfibus inferuire poter raecepta alicuius praeícripti s eiusdem rel iquis femper confen- ] Matth. XII, 3—5. €t ro—12. et tanee intelligendas vid. v. c. D ef, Poft haec zu duabus tabü / ;; Deut. V, 14. addi- tb lo. VII, 22- 2'00 illa non minus, quam tu s. £um erat: quo quie[tant £u u$ ferum g anc L LU ctauerit e 1 Íc endum eft. — Propofito quod quo fpe fequeutibus d p de die Sabbati, fanéto habendo, Exod.XX, 8. et enim praecepto fequendo praecepto qua Deut. V, 12. explicato que ;nodo, qui in ex Col et Deut. V, 13. 14. cauffam illo feruandus effet, Ex. XX, 9. 16. * verf, rt. reddebat hanc: ff'ü quens de monte Sinai Mtey praefcriptae rei lo llis infuhit, Ioua Sux enim dicbus coelum terramque , m are e£ quaecunque 1 pri [ er fauftum Zoua diem Sabbati [an- fetit , quieuitque d. e þptimo, quapropt fün 1n tabu/is vero pra efcripti cauffam ità explicuit: tib Ewuique voluit. - ol o fuiffe, tegue Touam, Deum Wemineris, quipp £, le þruum*m ALeguk * df ge grauif]mi r amplif/misque goteflatis fuae tuum , inde eduxiffe non f i documentis; quare iufft t e Ioua, Deus tuus, peragere diem Subbati. fun ferebantur inuicem ab Ifraelitis; appa- Quae fi, vt par erat, con qu cur ipfis ifla praeftriberet. Pei- m Deum duplicem habuiffe , ma fmi ;txät, cau[Ja 9 " o€ y TOF'«' ma fuit, guod, mox poft conditum mundum, fauftum diem.Sabbati ag Al tf Gumque voluerit ; altera fuit quod, mox poft I/raelitarum ex /dcgypto exitum , voluerit, vt hts eliam , et iuter hos mon herir tantummodo et libz- elytzs [2c ris, fed feruir quoque et manciyiis , talis effot. - Prima ex pofüif, quare h0s &i quo tempore Deus diem Sabbati inflituerit; — altera VerOo, guare et quo tempore eundem. I/raelitzs, hisque ita. praefcripferit, vt feruorum [iotd d quogie rationem habereat. . Primam voluiffe, vt 4aec folemmitas ad fiha recolendam mundi conditi: memoriam faceret, e nexu Exod. XX,, 9. 10. fatis.clarum eft; alteram fecum tuliffe, vt eadem Jolemuitas fLTl H!iar [/raelitarum ab deguptiir liberationir. memoriam. feruaret, verbum, nnon meminerir quippe.apprime docet. — Prima znde ab ipfo imundi alli £ouditi die fiptimo repetenda diferte dicitur; alteram vero a Deca- t fogi promulgatione ducendam effe , ecodem modo, .quo füpra ad quae D locum fimilem iam vidimus, inde colligitur, guod Deu; de die i pirm (cn- Sabbati , a feruiy quogue celebrando ; prius . non quam . Decalogum' qro- mulgaret , I/raelitis quicquam praeceperat..— Sicque facile intelletu , 6 eftl, cum, quare tantopere diftrepauerit. Detalogus, vt erat a Deo N H tabulis infcriptur, a modo illo, quo paullo- ante promulgatus fuerat: de monte Sinaj; tum, quare Deut. V, 44.. cauffae. praefcripti: reddendae Yiito graemittebantur haecz : guo guiefcant £uus feruus e ancilla non minus, jd quam tu, quippe quae cum mox reddenda cauffa ipía arctiffime 'cpto cohaerebant; tum denique, guam apte Y2T illud, quo Deus in ([!þlfïi gproclamando Decalogo vfur fuerat, in tabulir per nn2r o expri- dne teretur , haecque verba non coniungerentur, fed poflerius a /nà priore, interüallo fatis longo interpofito,, diuelleretur, .. Cete- f[m- à rum expendant quaefo.hic; quibus, noftris potiffimum tempo- Cult: ribus, 7/la mundi conditi deforiptio, quae Gen. l, et II habetur, Jyuf difplicere folet, Deum ipfam , quum.Decalogum proclamaret, fuo camms utt tefTimonio , £t publico, et fouge grauif]imo , ita confirmaffe , vt, J dpfius bt fummi :Numinis, et au&oris mundi . fidestantum - valet apud nos, 'quantum merito valere debet, nihil. dubitari poffit, quin illa: de- y J coigditi hi- fnà Jcriptio e£ pro hiftoria , et pro Wrg'fgna ce(tWälqzue mzmdz' T quri"æ IO oria a nobis habenda. fit.*) Quare curanaum 'eft, vt hominum api fiati opiniones, fi vel. maximam veri fpeciem prae: f femnt-,, ad illam patiu.f; X bró quam ad has illam iudicemus iuformemusque. r (f Verfum 12. ità vertimus: JZonora tuum pat & 2;72 ihairemgu L;.; vt vt in longum fe producat actas tua in terra illa, qnam [oua , Deus tuus, datarus tibi eff. In £abulis iuxta Deut. V, 16. praecepto huic duo 9t Deus tuus, poft verba col accefferant: prius erat: vt tibi iu/fit Toua, KHonorá tuum patrem matremque ; alteru m , vique bene tibi fit, poft: Cert De priore: vidimus D xerba: - vt in [ougum fe producat. actas. tua. iam ad verf.8. J/terum veto ad declarandum fecit, guomodo pni ántelligenda e[fet illa longaeuae vitae promiffo, nimirum non de fola vi- » 1a, fid.de faufla quoque et. felici vita ; quae Deut. IV, 40. et XX1l,7. qu r et Pf XXXIV, 13 etc. conflans verae virtutis comes effe, et 1 Petr. AE , 14. - inter medias quoque huius. vilae calamitates longe maximas ill lff!)ï locum.habere, perhibetur. - -Sed, quum vterque locus in eo confentit,. vt honor , parentibus tribuendus , a longiore vita, quaz fu- bih E dura þt ! um illo- coniun&ta, commendetur ;. quaeritur , quomodo cum honorem illum parentibus praeftand um, tum longioris vitae cum illo con- tDf n dun&lionem intelligere confentaneum fit-..Quod quidem videtür mi- hi non poffe melius perfpici, quam ad Á ibito grauiffumo illo Aguris ht n hanc legitur fententiam: OQcu- a&dagio, quod Prou, XXX , 17. i D li dum, qui. patrem. deridzbit, matri que pratftandum obfequium fpernet, n effodieut : corui flnuiales, pulligue aquifini tomedent. . Appavet enim, r dkoc adagio per oppofta deftiiri exempla , cum , quid. fit. parentes. hiono- lo gare , tum, quare vita.proue A &ior cum praeftito honore'llo: cniuncla. fit. j Honorantur nimirum pa rentes reuerentia et obfequio, quo cos ipfo- b gum lüberi profequ untur, et cau ffa, cur vita prouectior cum ho- lsl nore illo coniun Cla fit, a porna publira , iuxta Deut. XXL, 8 etr. ab immorigeris liberis fumenda, repetenda ef,,— Haecque Deum in W hinc quoque certum eft,.- 2uia praecepto illo fpectaffe proxime, or honor f fkuerentia- e .olz/e'qufa, pafent-ibu:, praeftando, nec prior nte mai cogitari Ü £) 'S;id. quoque Exbd. XXXI, 17. vï)ä DeusI£iaelitis idem denuo inculcari iubet, " € m II YU eogitari foleft ,. quo paremter a. liberir profequendi /th;äocent»& rei potiuf, natura, Paulloque Eph. VI, 1 etc. et quià Deus in ipfo: foederis fi- 7 bro Exod. XXI, 1$.17. coll. Deut. XX. ll-, [60 et XX[, ï8—""2 F. Bülgilf; eruentae mortis poeuam ií; praefcripfit , 4 dutify qui in parenter fiue fattis fiue verbis atroces et obflinati futuri e[fent. Sed ne fic quidem exliaufta c duo omulr vis hutus. praecepti eft..— Conftat enim ex Matth. XV,:r—-6. ietba coll, Marc. VII, 1—:3. quam grauiter Chriftus Iudaeorum pro- pott jmus ceribus exprobrauerit : »o ip/o , quod tradant , licere liberis , donare Deo, quicquid. fit ,. quo. poffint. illi inferuire parentum commodir, Dei od ila u- praeceptum deionore, parentibus tribueudo , ab ipfis tolli ; quod non potuit, nifi de Jiberis, qui fui iuris effeit , intelligi. Ita Paullus quo» AA que hoc praeceptum interpretatus eft, 1 Tim. V. 3. docuitque Dett; Grotíus ad h. ]. exteros. quoque fcriptores vidiffe , //eror paren- ximár libus: praefidia. vitae nece[Jaria debere, hosque praefertim tali cura. ab n eg illir honorari. Quam gentilium hominum confuetudinem, et u fie iudicandi rationem, idem Pau/lus ibid. com. g. c& rifianir quoque ad ? (f animum reuocat. . Sicque planum eft, praeceptum ipfüm:: 4o- p fott nora tuum patren matremque, proxime quidem ob/eguium parentibus tme praeftandum, Íed reliqua quoque reuerentiae gratigue animi erga pae ?guri; rentes officia, liberis commendare, ac proinde pr oxime quidem (r liberis , parentum poteflati adhuc Jubic&is, ed adultis quoque , e qui fui htl iuris effent,, hoc datum praeceptum fcriptümque fuiffe, Quod iil tanto certius eft, quanto minus alias intelligi poffit, cur lberig lia honoris potiur ; guam-obfeguii officium parentibus praeflandum , a .Deo if J/raelitis inculcatum fuerit. . Praeceptum autem, quum ita fe ha-- : 1;7/0' buerit, cum cauffa mouente,. ei addita, non- afiter- e[fe potuerit.. . Si ; 10- enim praeceptum non. de folo intelligendum erat liberorum er« 9 d. ga. parentes obíequio; confíentaneum erat, cauffam quoque m ii mouentem eius gon de fofo eo, quod fiberi , pareni ibus obtemperaturi,. qm'a a-poena , immorigeris liberis iufligenda , tuti futuri. effait, intelligere s. jf fed de imodis oimnibus, quibus. Deus uellet. eorum quoque, -qui füi iurig: giiari $ pröþcut lu?'z' t/fent, vitae ita iubef. e[Jent, propter honorcm , quo paræte»r jgo 2 il «s & o u prqjþz'cäre; bi feruar elur ab inc-zzrf'entfbus gericulis, e& aduerjari & con- No effent , eidem ita', vt naturalem eius terminum non trarío; fi fpreturi illos lis, contingerent. . 'Tenen dum tamen eft, toti populo haec, non fo/rs fiberi;, dicta fuiffes quare etiam Ezech. XXH, 7. 4n cauffis exili qui '(Tenernidum fed bàbylonici praecipuis parentum "contemtus. refertur. d alis in locis v. c. Deut. IV, 4c, et VI, 2. quoque hoc eft: hii Xl; 9 XXX,18. XXXII ? 4-74f ) et Ecclef. VIII, 13. vitam longat- Dei praeftriptir obtemperauerint. Hanc 2l uam in genere promitti ir,qui r igitur promiffionem quu m Deus Un i-huic praecepto adiungeret5 tio hoc praeceptum vellet ab. Ifraelitis. ha- yta facile apparuit, quanto pre N beri. . Vid. quoque Leuit. XIX 37 vbi tinor adeo pmzcï'ztum com- atione , in primis, quae ab l/i'aelitr'r lii mendatut; et, cum facrorum obferu i Quod non miftabitur, qui ex- praeftanda fint , qjïciif refertur. dam réligionem , diuimitus lt enderit, g iantam viim habeat ad conferumi iraditaim , liberorum erga. parentes o b/ägu iunt, - Simile quid, guod ad ü p// £ommendationem huiur praecepti. faciat , Chriftianisquoque Paullus ft argumenti , a/nobis allati, vir con- X infinuat Eph. VIj 2. nec pote fit fringi loco alio, Prou. XXVIII, 1 6. quia locus hic reliquis de ea- i v dem re conuenienter intelligendus eft. las /zohzicidz'u-m. Verfus 13. complectebatur h gaec: JVe commit Ne refpondeas contra: tuum 'fo- [ Ne adultererir. — .Ne furtum facias. eium tamquam teftis faffus. Pro, n£ coimmittas honicidium, in he- , in fe fpectatum, non diflert d Ü braico legitur izan N 5, quod ynnn w5, ne occidar , ue interficias, docente Pf XCIV, 6. vbi 301 u Ex loquendi autem gt i coniunguntur vt Synonyma de eadem vt. yfu conftat, 3an /atiur vocabulum effe, quam r s. Hoc eniin; quamuis frequentiffimu m, aunguamm iamen uifi.de hominibus, minibus; z//ud vero non folum de omiis nec aifi de iniufle interfettir ho genetis caefi hominibus ; - fed de animalibus quoque dicitur, -Proftat * detur vfüm quoque ha- autem locus, Prou. XXIl, 13. € quo vi catfií non ab aliis homini- g; buiffe hoc vocabulum, vbi de hominibus, * bus, f) Quocum loco cf Leuit. XVIIL, 5. et Ezech, XX 11. LU * " o€ oy» 13 ^ [otte $us, fid ab animalibur, fermo effet. — Quod antiguis illis x!eäibw, 1001 Noachi iam temporibus ad coercenda homicidia diuinitus la- | þ!i; tis, et Gen, IX, 4—6. defcriptis, apprime congruit. Quippe nili uibus Deus voluit, vt vindi&la homicidiorum non a folis hominibus, idum id ab animalibur quoque 'peteretur. — Eft igitur TIz^n N2 non nifi )u de homicidiis intelligendum. : .A prophetis autem homicidae zon If latrones tantum, fed iniuffi quoque iudicer, dicuntur. . vid, v. c. Ief I,, Tanc 21. et P. XCIV,6. . Vnde merito colligitur, is guoque, qui fub enti reti iuflique fpecie vitam innocentibus ademturi effent, hanc latam . fcri- : ltt- ptamque fuiffe fententiam. ' Sed e prophetarum querelis v. c. Hof. oom lV, 2. et Ier. VII, 9: difcimus praeterea, quantopere haec et reliqua, addilt hoc verfu interdi&a , turpiffima vitia tpforum temporibus inter. I/fraeli- ] C« tay quoque gra[ata fuerint. — Neque tathen omnes, qui innocentem in- TO lerficerent, contra hoc praeceptum peccabant, et pro . homicidis habendi u d erant. Potuit enim cafu fferi, vt quis afium inier ficeret , fine omni / lt inter ficiendi animo . aut fludio. Quare fedulo cauendum fuit ab (d]iu Ifraelitis eorumque iudicibus, ne:p/o-fudio huic interditlo fatisfa- eu eiendi homicidia committerent; nec fine admiratione legi poffunt praefcripta diuina, Num. XXXV, item Deut. IV, XV, XIX,et futt XXII, expofita, quibus obferuandis Deus woluit, vt a tanto fibi Ifrae- litae crimine diligenter cauerent. j j)' Interdicebantur itaque hic non he« nifi homicidia , nec nifi veri nominis talid, ex'his vero, quae talia effent, )rt a omnig, vt craffiora, ita quogue fubtiliora. - Neadultereris. FW2 aduf- terari fignificare, certum eft, cum ex antiquis interpretibus, tum 3l em elocis omnibus, vbi occurrit hoc vocabulum, tum denique e planiffimis eiusdem deícriptionibus , quales Hof. III, 1. etNum. j (»llf j V, 12. 13. coll. Ezech. XVI, 38. babentur. | Dici tamen non poteft, vude hit illius vocabuli. fgnificatus repetendur fit, quum in [in- T flat guis veleris |Orientir aliis vfum quidem habeat idem vocabulum, adul- terandi vero. fignificatione non nifi in hebraica gaudeat. hi* Eft itaque *nN3 vocabulum, quo Hebraeus de iiy vtitur, qui inita violant con- ii Orn- W; jugia , fiue propría, fiue aliorum , fiue vtriusque s gmeriy jmz4l C 3 ftat 14 LX zpfm ftat 'quoque*ex Hof. IV, 15.. coll. Deut, XXII , 25 etc, pro adul- tü" teris inter. Ifraelitas non. folos eos, qui copulala, verum etiaim. qui de- Ui fponfata. violarent coniugia, habitos fuie. .Videtur tamen, iuxta pti legem, veri nominis adulterium tum demum locum habuiffe, guum Ye de coitu conflaret delinquentium; vid. v. c. Num. V, 13. coll. Matth. V, 27 etc. Illic enim .adulterii crimen. à 90 32 . h. e. a coitu f// Ü tun deriuatur; hic vero Chriftus propriam-hanc 78 uoryévev , Íeu F'N2, uu goteflatem.non negat, fed confirmat. De /rortis contra nunquam adhibetur hoc vocabulum. - Scortari enim Hebraeis Tm3r eft, V. ( x juod non nifi de iuuenibur aut viduis dicitur, quum rem habent NU cum fui fimilibus , faepiusque, v. c. Hof. IV, 13. et Deut. XXII, 23. le 24. 8 *w2 diftinguitur. -Quare hoc in interdicto son d fcoríis, N td de folis fermo eft adulteris, plane vt Matth. V, 27 etc. vbi Chri- ftus agit de eadem re. Neque /o/ir maribus, vt videtur ex ^N2n M k safculino. colligi poffe, haec lata lex fuit, fed foeminis quoque., hir- qgue poli//mum — FN2n enim eiusque forma maículina non adu/te- li r05, fed vuiuerfum populum , fpectabat , quem..Deus interdicto hoc ab adulterii crimine arcere voluit. Videas quoque Leuit. XX, 10. vbi a N02 adultero, et a D2NY3 adultera, eadem luenda poes na diferte dicitur. . Zura vero adulterarum TYaNY3 "DEVD, quo- modo Ezech. XVI, 38. et XXIII, 45. /eget, Num. F 11 etc. per- ::ä f:riptae : appellantur, e£ frequens populi I/raelitici cum adultera com- paratio $ v. c. in Ezech. laudatis locis, item Ier. HII, $. 9. et fae- ius , luculenter docent , Deum volffe, v& hanc fententiam mulieres yratfertim fibi latam putarent. . Ex Leuit. XX, ro. coll.Deut. XXII, g 23.34. et Io. VIII, s. recle colligitur, omnir generir manifeflis adulteris inter Ifraelitas apidationit poenam conftitutam fuiffe diuinitus: Quam frequens autem inter eosdeim nihifo fecius adulterii crimen fuerity iam loci. docent, e Zeremia et Hofza fupra excitati, vtpote e qui- bus conftat, prophetas ipfos illis hoc fcelus crebro exprobraffe. . Sed multo luculentius hoc.inde poteft perfpici, quod Iudaei veteres ti]e, cur paífim teftantur, ipam "lzuim Jceleris fregueg?iam v-z'iz 'cauþ f ipforwmn vx, €* 15 ipforum groteres , -temyä[z' T. temporibus, diuinitus praefermptam adalte- a Ts rarum explorationem non amplius obferuarent, curque in prouerbium uxta abierit haec fententia :. .. i. fecundum leggem. lapidationis potna adulteris, T omnibus irroganda effet , defuturos effe lapides, non. adulteros. Quod atth, bene cum iis congruit, quae iuxta Io. VIII, 7 etc. zp/is Zudaeorum (o1lil proteribus Chriftus ad mentem reuocaffe traditur. Ne fur- tum facias.. 2323 furari latum vfum apud Hebraeos habet,. Prima NS kl eius vis eft, qua furripere in[cio et inuito alicui aliquid Bignificats vid. d v. c, Gen. XXXI, 32. 2 Sam. XIX, 42. et XXI, 12. item Iob. ht XXVII, 2c. Neque femper ;n vitio poni potuit, fi quis hoc 2 committeret , docente 2 Reg. XI,.2. nec fperni ab Mraclitis fo- rii lebat, qui nece//itate coa£us futabatur, propterea quod is furtim .f) lri« fublata omnia reddere et compeníare tenebatur , falua vita, fic- n que plurimum hoc vitium ab adu/terii differebat crimine; tefte Sa- lit- lomone Prou. VI, 5c. 31. coll. XXX,9. quo loco vltimo figni- il ficatur quoque, committi furtum facile po[e a pauperibus. Erat ta- WM menet hoc /» /zpudendum vitium fer. I], 26. Solet idem verbum v. c. Leuit. XIX , 1 1. et lof. VII, t i. cum 9 T)2 omentiri, fallere, co- N N* pulari, et cum furibus coniunclio ziuflis quoque iudicibus tribui lef. ]; 23. — .Nec vfurpatur verbum hoc de /ofis bonis aíterius, quae l0 [^ hg arten maximam Exod. XXI, 37. et XXII, 8. recenfentur; led de verbis quogue ac fermonibus , quos prophetae falfi prophetis Itie d aliis furripuiffe dicuntur, Ier. XXflL, 40. et de auzmo, ícu fauore populi ; quem fibi quis clandeftinis artibus-in damrium iufti do- n mini conciliare ftudet, « Sam. XV,6.8). et de tota afituiur peiyzz na, quod , fi plagium effet, morte mulctandum erat, Exod. XXI, lf ) 16. et Deut. XXIV, z. Hic 2323 de folis bonis alteriur intelligen- dum erat, quia abfolute ponebatur. . 1ta enim fi ponitur hoc voca- » - bulum, non expreffa re, quam quis furatur, /emiper bona, nun- quam verba , aut animus , aut per[ona ; intelligenda funt, docente lo- quendi vfu per vniuerfum codicemhe-braicum.. Ne-rq/g)ondea: $ conira : 1 $) Sed Genef, xXxF , 20, furarä, animnm idem eü,.quoc.ï fallere animum. Jl 16 * € yr &ontra tuum focämz tamquäm teflis falfu. . Ne refpondeas idem Refpondere enim contra aliquem in vdl d voluit, quod, ae tefferis. locis explicatioribus omnibus , vbi haec occurrit locutio, non hl Ita hic fuit, fimilesque loci funt Num. XXXV, nifi ze/lis dicitur, fx'gnïf 50. Deut. XIX, 16. 18. et Prou. XXV, :8... Quare haec locu- tàme tio in locis reliquis eodem: modo intelligenda eft, quales funt p Ruth. I, 21..2 Sam. L, 16. Ief. HI, 9. et LIX, 12. His ex locis £on1uj omnibus hoc quoque conílat, 2 praefixum in hac locutione Quitin vim aduerbii non pro, fed contra, habere; quod confirmat quo- quam que fimilis PC XXVII, 12.1ocutio. Nec aliter acciptendum lo- tl t cum effe, qui Gen. XXX, 33. proflat, nexus fequentium docet. üun t Hebraeo itaque refpondere contra aliguem. idem eft, quod contra de át aliquem tefari , feu i52 y1, quod locum quoque habet in locis &xï [ non ambiguis , Deut. XXXI, 28. et Pf. L. 7. Sed cum rarius ded hoc fit, tum nunquam fieri folet in locis, vbi de foro fermo falo eft, vtpote in quibus nunquam te/lari, fed femper re/poudere quis pro contra alium dicitur. . Videtur itaque refpondere contra: afium fo- Falfu renfis locutionis vim inter Ifraelitas habuiffe , inde ductae, quod que illorum iudices ad dammandum reum , f vel capitis damnandus ejJet, non W m commiff deliffi profzfionem , quam teffium fidem regui- iam propria d rere [olebant ; . vid. v. c. Deut. XIX, 135 etc. et Matth. XXVI, $9. iX coll. XVIII, 16. vbi fais Chriftus quoque hanc iudicandi rationem com- 1.et mendat, "Lalis teftis enim , aduerfus alium in foro conftitutus, Deus quum non poffét prius, quam a iudice admonitus et. quaefitus , aduerfus C()mpel reum teflari ; facile apparet, quare refpondere contra alium , Hebraeis OiftQ idem, quod contra alium teflari, fignificare potuerit, quamuis non DCU: liceret, vti his locutionibus promifcue, Quod per /focium ver- f('nte timus vocabulum hebraicum, amicum proprie fignificat. . Quo UT nomine inter Ifraelitas nunc is dicebatur , qui gente au£ refigione, eut putic qui aaimo. quogue coniunctus effet cum alio; ille quidem lur propterea, quod fas efft, aliquem propter. taleim coniunttionem pro Puta Quam ob rem fi ^ amico &abere , hic vero , quod reuera amicus æ;ü?:t. N j.fel D Xdet *u €$ g -— 17 t 1l &el,demönürari'pofï*e;t, quod Grotio videtur in. C'o"mmem, ad , 08 h.l. hic et com. 14. vocabulum Y* non mifi priore ille gaudere " locus fignificatu, quo certum eft Exod. II, 13. fumi; confiderandum ; [unt tamen foret,. 9 de ageudi ratione erga amicos praecipitur , pofje qui- lod -dem hanc proxime [peBlare eor, qui, quod gente aut re/gione nobiscum contutit funt , amici appellantur , quamuis tales femper uon fint; non tf auien excludere po[fe, fed ul completti , et praefertim innuere £05, qui, 0* ml. quamuis gente au£ religioue a nobis diftrepent , bene tamen mobis cupiunt, vel cupere poffunt, propterea quod. fe communi hominum vinculo nobis- locef, cum copulatos fentiunt. contrü Ita Chriffus Luc. X , 36. etc. praeceptum e amore proximi, Leu. XIX, 18. propofitum, interpretatus locis fatiUs eft; et ita /ic quoque /ocii vorabulum intelligendum effe, vel in- de eft perfpicuum , quia fequeretur alias, licuiffe Ifraelitis, teftari fermo falfo contra exteror. — "Veftis falfus ex ore Dei teftis mendax audiit, - qui pro quo ;5 fabulit Deut. V, :8. . NYU. "E. teflis vanus ponebatur. 4 10* Falfus enim teftis is eft, qui, quum teflatur , mentitur , ^) culius- gyod que teftimonium, fi mendax deprehenditur, hanc ipfam ob f 100 cauffam vanum iudicatur. Potuit tamen teftis falfus h. e, z;eg- j dax et.vanus , valde noceus effe , füntque lectu digna, quae Prou. vla 59 XXV, i18. et VI, 19. de ea re habentur. Hinc talis E s XOd. XX"Ii, j COl* 1. et Deut. XIX, 16.18. ID teffis iniuftus dicitu r, voluitque IULUS, Deus Deut. XIX , 16—21.. vt, qui talis effet, explorato prius et fuert comperto eius crimine , talionis iure absque clementia multlaretur, « Sge ifnitt lomo'autem, quo fuorum animis penitius imprimeret, quanto s non Deus opere teftem falfum auerfetur, 5ir in adagiis pofüit hanc j ve fententiam: fa/fum teflem nou impunem futurum, Jéd. periturum effe, (uio Prou, XIX ;9.et XXI, 28. . Quae etiam caufía fuit, cur Deus (tioilt Deut. XIX, t5. nollet, vt quis.ad vniur teftis fidem pro reo haberes yudenn iw. Ex omnmibus autem., quae adhuc in hoc praeceptum dif- n p m ?utäuimus, apparet, aom modo guem fenfwm izabeqt, quidque fft X .g»uo "h) Vid. lPxi'ou. XIV, 5. 'i'bi falfus teítis eode'x'þ inodo dgfïnitur. - Q € ? bi uam quo ab to differat, quod verf. 7- aomple&'ebatä;j, verum etiam q P graue fit ad. propojitum. Verfus 14. claufit Decalogum in hanc fententiam : Ne cu- h cil, negue eius feruzmz qias domum tui [o £it. Ne -cupias vxorem tui fo [ d fuerit tui focü. Ita l aut aucillam , .aut bouem , aut afiuum , aut quicqui Deus elocutus erat haec de monte. In tabu/is 'autem . idem fcri- [/4 1) Ne cupias vxerem tui focit, pro: né cupias domumi. 1. f pferat: vxorein t. f. 3; ?1 2) Ne concupifca s domum tui focii , pvO : .me cupias m ancillamque, prO: meque eius [eruum aut an- Agrum eius aut feruu Ó eillam. 4) Bouem e ju$ aui aþmmz, pro: au£ bouem aui afinum. ante N ne, poft: hi Quibus omnibus ac ceíferat copula Vaàn et, q14 ne committas homicidium , per fequentia omnia, iuxta Deut. V, 18. i a non nifi tria funt, quae ad ipfum Qua in multiplici difcrepanti Primum eft, quare vocabula fenfum alicuius videntur ponderis. fecundum , quare, n2 vxoris et domus in tabulis fuerant transpoftta ; Ti cupiar, pofitum erat ; tertium denique, contupiftas, pro altero ne ]J( icidium , pro wudo Ne in fequentibus omni- .quare, p oft, ne corumittas hom * bur Neque exprime batur. Reliqua enim, quod addebatur ag er» la deerat,. ad fenfum nihil faciebant, hinc- £l guod ante bouem copu am fcribentis arbitrio pendebat, ue a mero tam loquentis , qu Quod priu; attinet, videtur mi- fiue addere ea, fiue omittere. luiffe , obie&ir non differre hi Deus £ranspofitione illa fignificare vo Manifeftum enim eft, obie&ta horum interdi&iorum interdila haec. Si igitur ze in As quidem attinuit, p praecipua domum ei vxorem : e[[e. cui inter dicto apponerentur, priori an goferiori: non minus li- An ipfa re, quae interdici- quet, ip/à inter di&a obieflis non differre. difcerepent? hoc iudican- tur, h. e. an ipft us cupiditatis diuer fitate. de quo quaerebatur: guo nimirum permus dum pendet ab a/fero; cum altero lYO T cupias, in tabulis tatio verbi wnn ^) concupifcas , certum effe, guod Hebraeus in vtr7 bis foclauer?t. 'Tenendum itaque,; 1 dices hebraici. Onkelos idem ex- i)H oc murt habentomnes alicuius notae ce Alexandrini &zi9v wjcei, et Sy- Samar?tanus vero jxnn*,* YA$ $ preffit per 3n. *s v € y9 I 40 bir cuþz'mdz' non habeat , quod maiorein vehementioremque eupiditatem 'exe primat , quam FYyNDEI:. vide Num. XI, 4. 54. Prou, XXIII, 3.6. 2 Sam. /. ; " XXIIL, 15. Sicque omnino videtur Deus z fabu! £ rverbo rmwnn figni- Ti ficare voluiffe , quod per. interdi£fum alterum ab alia veluti tupiditatir fne- n It tie, eaque grauiore J[raelitis cauendum effet.. Nec dici potuit, quod Deus fcri« hoc difcrimen inter eloquendum Decalogum neglexerit, quum interditfo qofferiori , quod grauiur priore effet , et princeps omnium, et veliqua omnia [ ex interditlis obie£lis adiunxerat, Sed non minus certum eft, verbuns ) "ID ceupüt in lotis minime ambiguis, v. c. Pf. LX TIL 17.coll. CX X X1I, ; li 13. 14. &t Pf, XLV, 12. coll. Prou. V1, 35.. cum fTNDI]. permutari, s. ficque plane fictitium effe, /f quir velit maiorem huic vim, quam illi tri- buere; quamuis negari non poffit, verbo cupiendi, quod maiorem vim, poü: db quam rrwnr Aabeat , Hebraeum: mon gaudere, — Videtur itaque Deus im fum tabulis circa haec interdicta vltima declarare voluife: primo quidem, obic&lis illa nou differres deinde vero , non leuem folam, quod videri po- ahula tuerat ex duplici 11 N2, quod, in fe fpectatum, merum alicuius A zei defiderium exprimere poteft, /ed. vehementiorem cupiditatem interdici V.unJ Cur autein idem 4ir interdiceretur, in tanto tamque mani- gotiffmum. miti" A feflo .g!/'æ yus ïl, non hic folum ; fed in Exodo quöque habent, Jlexandrini et yce Syrus àlibi quoque "»n et munn ita, vt hic, reddid ere$ vid. v. c. Exod, XXXIV, 24. et Deut. VII, 25. coll. Num, XI, 4, 34. Sicque nullum poteft ïebäF) e(fe dubinm, quin vtrique verba illa hebraica pro Synonymis habuerint, nec : m diuerfa a recepta le&io in cauffa fuerit, cur ita bic, vt diximus, vocabula ferrt illa verterent, - Samaritanus feruat quidem alias vtrumque vocabulüm, vt 774 docent iidem loci, quos mox laudauimus ; fed, quum videret, mwnn in Deuteronomio pro T2nn pofitum , nullus dubitauit pro more fuo, quem au- juM, no cloloccrxxxiri, in duabus Prolufionibus de vfu Pentareuchi: Sama- J ritani , defcripfimus , reuocato verbo wonn, Decalogam hic quoque ita ex- rimere, vt expreffum cum viderat, et ipfe exprefferat, in Exodo. u- ;1]'/6!' ato et Zrabi plane, vt Zlexaudrinis et Syro, perfuafum fuiffe, verba C hebraica "2n et nMnn2 pro mifcue poni,ipfa docet libertas, qua in verten- Fuigatus enim in Exodo concupi/ces, et defide- u- dis illis vocabulis vfi funt. vabis, pro fimpliei "znmh, in Deuteronomio autem pro *znn er minn, fim- Jc^ ;bu/i! plex*concupifc»es reddidit. Arabs contra in Exodo :ä.; amabis et ^ z PUR d ] u Iül' [ 4^^4 /*o7 ; J voles, in Deuteronomio autem ( opialis, et iterum &X voles, po- ne fuit. Paullus quoque Rom. V!l, 7. et XIII, 9. it interpr"etatione horutm interdictorum non nifi de ér;2ugp/a fimpliciter loquitur, nosque paullo poft ü pny dfæl:loxm&rabimus, vfum ?gquexldi hebraicum hoc fecum ferre, 20 * eyx fcüþ-bräüitztis Gudib,— videtur mihi hanc cauffam habüiffe, v£ fafi deo anterdichun infolens , fed vtiliffrmm , tauto fiemius Ifraelirarum animis im- groneretur. Ceterum magnam habet veri fpeciem,his Deum interdictis cauere voluiffe, ne /raelitae, quae iure mon po[fent , furtim vero raptimug Ü aollent , clandefHinir artibur, et. fub veGli. iuflique [pecie, appeterent. vape- vontue; quae poft Lutherum Grotii quoque fuit fententia in Comment,. ad h.l [ta faltim fatis planum eft, JMich. IT, a. interdifa haec iutelligi. Probari tamen non potefl, /o/um illud vitium hic. fpeGari, quum negari non pofüt, po[Je interdi&ia haec ampliorem vim habere, et. compleGhi Cupi- D PHILG ditatem quamuis , praefertim vehementiorem , qua appetuntur , quae funt IMPr alteriurs qualis fuit Zchanis Yof. VIL, 21. et aliorum, quorum Exod. XXXIV, 24. fit mentio. — Vid. quoque cum Prou. L 22. Ief. I, 29. Deut, &l VII, 25. Prou.VI, 25. et P. XIX, 11.. fum Prou. XXI, 26. ct XIII, 4, ler. XVII, 16. et Hof. V, 19.- de fimili verborum tam *12r, quam mwnmn, vfu, Eftitaque ad fidem propius, hir interdi&lis voluiffe Deum, vt Ifrae- litae a quauis alieni cupiditate , vehementiore. potiffmum, fibi cauerent. "Tertium, de quo quaerebatur, coniuntlionem attinuit, qua interdicta, poft ae committas homicidium, omnia cum inter fe, tum cum illo ipfo, gaude- bantzm Zabulir. Quod videtur partim a 5reuitate horum interdiBlorun; vtpote qua aptiora erant reliquis ad coniunctionem mutuam, pardm a auco fcribentis arbitrio, repetendum effe. Haec fufficiant ad interpretandum. Decalogum. — De . reliquis, quae eumdem attinent, vt de effatorum, quae, affirmante Dro ipfo, comple&tibatur, $A uumero, de horum diffributione per duas tabular , de confilio Decalogi eius- demque cum religione chrifliana toninn&lione, alio, fi Deus concefferit, vi- debimus tempore. Tam cohortamur Vos, Civss AcADEMIAE, vt, quum hodiernum diem pia facrum voluit antiquitas angelorum memoriae, qui, per ipfam Iefu Chri(ti, et Apoftolorum doctrinam, plurimum ne- gotii v£ olim habuerunt, quum Decalogus promulgaretur, ia et habebunt tum, quum Chriftus palam rediturus eft ad iudicandos viuos et mortuos, haecita hodie J/or ad mentem animumque reuocetis, vt inter laeta Euan ge- lii praeconia, et inter molliores noflrorum temporum mores, 'g;ïang'[imar COlb jimul Paullinas admonitioner, Phil. II, 12. et Hebr. X, 26—29. propofi- tas, veftris imprimatis animis,.hacque ad rite celebranda haec folemnia ü maéli pietate, veflris nos donis frequentes ad aram comitemini, j PO P. in Acad, Viteb. die Michaelis A. C. cIoIaccxc. Pag. 5. lin. 24. ,poft ucgauerim addatur : propter Proü, XXX, 9. - v ER á z ( T r » " " $* r m—m— pwe M ,F r D v "" r j — - N wee F ii - T H.e : ; L E i a — li. eM i . MA — ——-————— — d " i m« cdi p a ii u D IU - x As N * rf hi!xdääï PT n UE Ty^ w TU p Y — CUT t VeNT x P. P $ izu d an/ VETTS adiciis .. " I E d w "" "- C TE N ^ E Atl J.ævnwl m d * WT E? ' TPBRWT 1 i d dudinis41 14f - 9. « ii " V v T »T " xæb.oLn ,» L ld * a z M.— z z "T ..Dm.r d — p — * h — — - . " 7p ^ — ys * "v TT T *y" x M x LA N Á - p v » x ESN . - J w : » Tu€ g - m »* AA a — L* ——Zts u M 7- m - 4 Irfwd f.w., 4 r A — —— -* v ( h. ,* iM at.l .r/» R i "— — —— - — i^ x - £ w M. rA MC gt t x.... ^ »HAJ l, R L 2 M "- * 5«/.. Ls —— J.ï - ^* ". L .. - - "- : n u F Ilv- m "s. w t UV«.P.».WI.,- -* U w T :..I.l!/.. 7- -^L !Mv m X t N n d -* *-. * Y 3 "^ , - - " k N od — j — m-— DX d- w .u—æ MO 1 C^. t^ -b..-»læ *« — — — o -— — 5 -- , vt ,l,.» A* L w - . "w s W . n A. h. — P H E m Ms 1 as r " l ik.:xttn — ^ at H/»lx'l'i ,.t A.- * Q.r. F-A) - n a, m ^ - V/. ^ W - U.. X Væ// b ", as -— — . n - 9 a s N f - k "d * "t i 5 a t - - —— Á w s a -v.fuh.l?/ d A - .'l,hlg - — —..haf, A E EN — p "o* .f«fitl» * À d "- )U * d e':l » .* J ii W "as ! u 43 EH L m nl flilv/ AR '..o,r E - — I(t.v.w: ; £t - L -— 2 N -— — -* W.l a VN -l«h v a** — - TAE r Á - 3 . — D Pa — v Á f — ^. m i* . N 46 —* — W; o» n d al o, J*. À. "s, 8 » * — - us AE p - ij * " N "d u - L * -- - - u E -em, — d. $— h, i o CL : u -N bt Mo $. x v 4M re « ViX n u* L W — s. -- - * l — .-(L'- 2 i« * d 1 d u- C m b n "( ; ) w F J i o at* d* y» - M B M "J f,.(. B ^ Ouf "d. . w P. .! 3 o l.. " — M - * uU l nl h P y t 7- ia Aàc . * —— k H h $ EN LE KE N T . - ul ! M Ü mw wl 4 - d n E - ^. w W pH .W ". * x - iif »e* d H;,r. Ml -, ^ RT .w'i M a m F ; dje 4 a.u. u dl r r P - m *- ...-n "A. - »" V aa, o us ub p o —— »-— w - 9 * nl "u E w "—— PRnggoiPe. - — i. r* t -— 2 i d i h— ptt 7- wb s i " - "r P RE A - i o E s h;. U.W 4.»3 ? M Ja DT " ml . a. — 2 x, Af at - " " , N Y n r d d. M i -..U.. , " N ..W d. w ,W "$ j - n a e » É — ejf v — ex. - : ER "z :l d* ** m — e w Á 4- H u as b,..o cw qH -— P ^ , rd M, E * - QUP $ - ..;. * t - — d - z r " i M'w $. " W..:. ^* th. r U .w M : a. i - * As od ais . m "- ,M s - i M -— .M É * !41. m j 1. m r-w , *s l"* * r a - sapitt 78 *& M "- P d H P^. x m..., ; Sen d 1. .W .f'xl' . $À H.c * .I..H W ag m - od Íx Ms * E -w) b F t ^* a - d — * M R Ü "E T E : LE ,.,,.. ) 9À - ,nm E - .H " d —— - x ES Mw w, « . & 1 ..M ïhu i M, !Hw -- * .y... H * tG M H H.. W As - i a d f e- ^^ Wuw- b d n N ! - " d n m E« .w , ia -- ^i * H ? 0*! »t - 9^ Á s w J5 * p Ls .:rr ; /a - W í ^ Veded - u W & s ...y O.$ - * 1 25 4 r p»ï - - *s . P P .. 1 k. B LE j at i &t ^ -»M m C E M.v.lu - " » 1 » a ..ouæ.xr - " ..Nw r ha, m »* ^ n i - 7 Y i " zi Mf s. La s RUP c;*qi : ain, n ** "a y4 — 4 " yeem ,.,— A tÀAX . : iT - $w &.. W. -* : a -Ó ^ * 22 $ . M; r &OR EE b LE a & R .ISJ.A. .. 3 x W, £* s óael * j w: * [ ,:. UA P * $ r 2 "* s* & lw L 4 2 i. "d eóá e.,vf (4 & i J ^| & M..w hd : fx( * »f N d " ^ N;h!,.a Ls .7».! wl * — f M i W f* M H AX M M&, r* & * u« - M E " 5 $* On i P j p R« M * $ X . ; AX " w» E H .Mæ; r. "4 L f u RT a u .a—..w:.m. d X P "n - & » i Lb M i ! E El WI - "s & . i .v. - D! * $ i RE * x * M ER ; at P ". E * "N MM. "NI as v-4 Ea 64 W L : 1 A n - .tþ;; - X ;A A -X *b L k » E Y LA d E U4 L m, i* Ü v th H ,. "L ". « N I "P s E W&.a * NI .F $ -- e& ..! ; X 3X y 4 l * i B : W 7 Ày — h. ...» " W k d — E W -*, LA - iN E « h E Pa ^ - " 1 aM d x u * A& . H 1* E »A/ i s p4 | .mt Ào W X v N 4 & - ki * ) !m VP Li M - E W &* ..m- íá " * l i f E W R " : à í * À. " [ " 1 $w tJ * .ww " a., u d E ^W à W:.b.. W E L ET s .MW D n .M M. kKy*tj WY J X J E — $ 093 ; 4 LES j »- * M M * /« W .,w " ' * 4 O p ( m k H W 3 * d a v - ! à E] ! ? E 1 H * 4 E " w 4 w* r X m " , I»r .N. ,H. W W L M - " M f! "- $ æ- ; æv té ^ - pt F 2 H & v ,^ n.Xw E L v* A 1 d «ï..x.! od q RECTOR W ACADEMIAE VITE,BERGENSIS 9 CHRISTIAN VS GODOFREDVS EL VierFarbSelector Standard* - E kala Offset ASSMANN r PHILOS. DOCTOR IVR. VTR. BACCAL. OECON: e ä ET DISCIPLINAR. CAMERAL. PROF. PVBL. ORD. POETA. LAVR. CAEbAR SOCIETAT. .OECON. LIPS. SODAL. HONORAR C'IVIBVS ACADEMICIS e SOLE M Nol A *- — MICHAELI ANGELORVM PRIN CIP]] UsS AUCÓUR X 8 Q&ELIESRMASND.A 7 INDICIT 6 DESCRIPTIONIS LIBRI FOEDERIS 5 PARS IFE ä 4 PERSEQVENS ET ABSOLVENS INTERPRETATIONEM DECALOGI 3 2 1 d. Copyright 4/1999. YxyMaster GmbH. www.yxymaster.com