KaI600-1771_24
author: Fischer, Johann Friedrich

„
5

PROLVSIO
DE VERSIONIBVS GRAECIS v. T
LITTERARVM HEBRAICARVM
MA G IS T RIS

ORATIONI

DM PROFESSIONIS HVMANIOR. LITT. ENTRAOR
IN VNIV. ARTIVM. LIP S

—,,—

A. D. IIII. KAL. MAIAS HOR. VIIII
MORE INSTITVTOGVE MAIORVM
ADEVNDAE CAVSS A
REECITANDAE .
P. R A E M I 5 S A

A B

1IO H. FR’RID. FISCHERO AA. M

LI I P S 1 4 GH .

HEX OFFICIN A IANGENHNEMIA

= .

Eln vocibus, quae etiamnunc profano mulkorum proca-
W cique ore iactantur, innumerabilibus, cum Chri-
ſtiana virtute ac conſtantia maxime indignis, tum
— ſummae etiam religiomi inſigniter pernicioſis,
haud ſcio an ponenda ſit periculofiſſima vna ommium reli-
gioſaeque maiorum grauitati inimiciſſima, quod clamitant,
qui conſtituerint ad rerum diuinarum cognitionem ingenium
ſtudiumque conferre ſuum, eos non valde firmis Graeca-

rum litterarum copiis inſtructos eſſe, eos non admodum magna

ſermonis Graeci ſcientia praeditos, oportere: quippe quae
relinquenda videatur inutili Grammaticorum moroſorum miſe-
roque ineptorum Criticorum gregi, quorum profana ingenia
periculum non ſit, ne polluantur et inquinentur barbarae iſtius
inanisque et leuis doctrinae ſordibus atque quiſquiliis. QCuius
erroris incredibilem neque vIlo modo ferendam amentiam pae-
neque furorem quanquam multorum iam proborum beneque
ſentientium excellens abundansque doctrina, et copioſa oratio,
ita compreſſit et fregit, vt vicerint, eos libros „quorum corpus
Chriſtiani nomine Noui Teſtamenti complectuntur, non intellegi
ſatis, ſine ſumma plenaque linguae Graecae ſcientia, poſſe, quod,
quo impurior flueret ac lutulentior oratio eobrum Graeca, eo

maior et vberior, eo accuratior et exquiſitior, Graecarum litte-
rarum coghitio ſita deberet eſſe et vigere in eorundem interore-

A 2 tibus,

IIII 4. F. e
tibus, quales quidem eſſe oporteret omnes Theologos, vt, quid
e Graecis fontibus hauſtum eſſet, quid ex Hebraicis riuis ſumtum
et ductum, ipfſi iudicare valerent: tamen aeque facile oſtendi,
opinor, intellegique ab omnibus poteſft inſignis ſtultitia vanitas-
que peſtifera et impia iſtius erroris ex eo, quod nec Veteris
Teſtamenti libros licet recte explicari ſine Graecae linguae auxi-
lio. Quo magis etiam cohortandi ſunt et commonendi ſacrarum
litterarum ſtudioſi, ne ſero, vt apud Ciceronem Antonius, le-
viterque et labris primoribus guſtent Graecas litteras, ſed vt
mature eas imbibant fontibusque earum vberrimis ingenia, tanquam
hortulos, irrigent, melleque et neçtare dulciſſimo pectora, velut
apiculae cellas, repleant et ſtipent.
Graecas enim Latinasque litteras multo facilius et plenius,
quam Hebraicas, addiſci poſſe apparet, quum non modo magna
ſatis, in omni fere genere, reſtet librorum vtriusque linguae
multitudo, quibus aſſidue diligenterque legendis ingenia illarum
variaeque et multiplices virtutes et dotes plane cognoſcantur, ve-
rum multi quoque et iidem doctiſſimi Grammatici mature extite-
rint, qui litteris vel integros libros diligentiſſime enarrarent, vel ſin-
gulorum certe verborum, rariorum maxime et reconditorum,
vim et poteſtatem explanarent quam accuratiſſime et explica-
rent. Quo vtroque adiumentorum genere ſatis conſtat carere
litteras Hebraicas. Nam primo quidem nemo, cuius monumen-
ta ad noſtram peruenerint memoriam, tum, quum verſabatur in
ore cotidianaque conſuetudine hominum lingua illa, inuentus eſt,
qui libros diuinos Hebraice ſcriptos interpretaretur, vel eodem
ſermone, vel alieno et peregrino. Eorum enim hominum indu-

ſtria, quos notum eſt vulgo Rabbinos vocari, fere obſcurati ma-

gis ſunt, quam illuſtrati, libri ſacri: miraque eorundem atque mul-
tiplex inconſtantia et leuitas in tradendis Hebraicorum vocabu-
lorum notionibus abunde, puto, declarat, neque ipſis cognitam
ſatis perſpectamque fuiſſe rationem atque indolem linguae.
Quapropter vtrumque Buxtorfium ſcimus, et patrem et filium,

communes nuper Germanorum ferme omnium linguae Hebrai-
cae

ce
Hub
aucte
Otnn
tin
iaſ
e

juge

or
un
Cun
Alus
pere

ſci⸗
de
lat

„ SG * WM
cae doctores, a multis, in primisque a Francogallis, et in his ab-
Hubiganto, *) grauiter, neque iniuria, reprehendi, quod
auctoritati recentiorum Iudaeorum et ſcientiae tantum non
omnia tribuerint hoc in genere litterarum. Deinde vero vix
attinet dicere, quum res ipſa non tam loquatur, quam clamet,
inſigni illa paucitate librorum Hebraicorum, quos habemus ho-
die, non parum impediri verborum, vt ſingulorum, ita etiam
junctorum, omninoque naturae ſermonis, intellegentiam.
Sed quoniam his ipfis libris magna pars religionis Chriſtia-
norum ſacroſanctae continetur, vt ignorari Hebraica lingua, ſine
ſummo ſalutis diſcrimine, nec poſſe, nec debere, videatur: Cir-
cumſpiciamus neceſſe eſt et comparemus alia ſubſidia et auxilia,
alias vias quaeramus et inueſtigemus, quarum ſemitis feramur et
perducamur ad eius notitiam, ſi non pleniſſimam et abſolutiſſi-
mam; quod, in his tantis inſuperabilibuſque itineris longi difficulta-
tibus, vnquam futurum, quis ſperet? tamen eam, quae abſit
quam proxime ab laude perfectionis. Quorum adiumentorum
quanquam permagna habetur atque ingens multitudo, id quod
nuper Michaélis, filius, Vir his in litteris ſane cum paucis com-
parandus, nemini anteponendus, egregie docuit et oſtendit pe-
culiari lbro: tamen neminem futurum ſperamus, qui dubitet,
quin plurimum auxili, hoc in genere, exſpectandum ſit ab Grae-
cis Verſionibus antiquis, tanquam in acie olim apud Romanos ab
triariorum ordinibus. Quae Verſiones vtinam integrae omnes et
ſaluae ad nos incorruptaeque veniſſent! Etenim auctores illarum
faiſſe non tantum Graece, ſed etiam Hebraice, doctiſſimos, fa-
cile doceri idoneis ſpero argumentis et confirmari poſſe. Atque
de Graeca quidem eorum eruditione a nemine vnquam dubita-
tum nouimus: immo vt quisque fuit Graecarum litterarum
ſcientifſimus, ita Symmachiae in primis quintaeque Verſionis
elegantiam et munditiem omnibus fere numeris abſolutam admi-
ratus ſemper eſt maxime et laudauit veriſſime. Etiam in Alex-
A 3 an⸗
*) Prolegg. Bibll. Hebrr. To. I p. 135.

v 4 4.
andrina Verſione certiſſima reconditae cuiusdam interiorisque
doctrinae Graecae veſtigia comparent impreſſa paſſim, ita vt ſi
auctores eius, ſi Aquila, ſi Theodotio, ſi caeteri, noluiſſent in-
eptae Iudaeorum ſuperſtitioni ſeruire et obſequi, qui vt omnia
Graecorum inſtituta moresque, ita etiam linguam, penitus odis-
ſent; ſi voluiſſent hoc ſequi et ſpectare, vt vim ſententiamque
verborum Hebraicorum ſeruarent et exprimerent, non verbum
pro verbo redderent, vix dubium debere eſſe videatur, quin
etiam reliquiae harum Verſionum hodie ab aeque multis Grae-
carum litterarum cupidis ſtudioſe legerentur, atque Ennii olim
Pacuuiique fabulae apud Romanos, ductae et expreſſae e fabulis
tragicorum Graecorum principum, Sed nec ab Hebraicae eru-
ditionis laude abfuiſſe eosdem interpretes, oſtendi, ſpero, facile
licet: dummodo cauendum ducamus, ne grauitatem et indu-
ſtriam veterem meriamur recentioris inertiae et leuitatis regula.
Etenim quis credat, homines illos fuiſſe tam ſtultos, tam amen-
tes, tam inimicos etiam exiſtimationi ſuae, vt, propoſitis nullis
praemiis aliis, praeter vtilitatis operae laudem, nominisque im-
mortalitatis gloriam, Verſiones ſacrorum librorum conficerent
elaborarentque eiusmodi, quae, ſimul exiſſent, ſtatim vitupe-
rarentur a cunctis, contemnerentur, reücerentur, opprimeren-
tur: praeſertim quum didicifſſent planeque tenerent, librorum
diuinorum ſancktitatem, vt nulla re, ita nec Hebraicarum littera-

rum profana inſcitia, violari polluique debere? Hoc vero quan-

tum exiſtimandum eſt Hebraicae doctrinae argumentum, quod
Origenes, quod Hieronymus, quod ali,*) auctores idonei ſane
atque graues iudices, profitentur et oſtendunt, enituiſſe in in-
terpretibus illis, maxime in Aquila, **) tantam ſermonis He-
braici ſcientiam, vt maior, tum quidem, deſiderari non poſſet:
quantam fſcilicet in loſepho nouimus viguiſſe et in Philone. Ve-
rum
*) Audtoritates eorum magno ſtu- **) Vid. Vueſſelingius Obſeruatt.
dio collegit Montefalconius, Vir ſum- 1, 19: ibique maxime Epiphanii lo-
mus, ad calcem Prolegg. in Hexapla cus, de menſs. et pondd. c. 15.
Origg. p. 91‧ 102.

futn

nes
teſte⸗
lecho
Au
paro
mul⸗
ſrip
Leos
ine
Aut!
Citki
Duer
tem
ſere
MN
prer
Ac
haut
Ver
He

Alias

Oat
Vn.
ſtra
ſcri
li
en
Te
Ur
dos

. S 4 — VII
rum n quid opus eſt pugnare ancloritatibus alienis, quum Verſio-
nes ipſae habeantur ſcientiae auctorum Hebraicae locupletiſſimae
teſtes indicesque certiſſime? Nam in iis quidem, quae
lectori aliunde cognita eſſent, nemo, quod conſtet, inuenit
adhuc quidquam, quod inſcitiam linguae magnopere argueret.
Quidni ergo exiſtimemus, eandem latere ſcientiam in iis, quae

harum Verſionum indicio patefiant et cognoſcantur? Quod vt

multi noſtra aetate doctiſſimi Viri praeclare docuerunt in fuis

ſcriptis, quibus nuper admodum acceſſit Boiſius, Quedlinbur-
genſis Theologus: ita flagitare idem ab lectoribus videtur ipſa

interpretum diligentia ſingularis ac ſumma fides, qui ea, quae
aut non intellegerent ſatis, aut reéte conuerti in Graecum poſſe

diffiderent, non reddiderint Graece . ſed Hebraica verba reti-

nuerint. Quod eorum exemplum vtinam vernaculi noſtrorum
temporum interpretes imitarentur! Quae quum ita ſint, quis non
ſperet, intellegentiam Hebraicae linguae poſſe Verſionum illarum
auxiliis plurimum adiuuari? quis eas neget magiſtras eſle inter-
pretesque Hebraicarum litterarum fidas atque idoneas? Et quum
auctor Verſionis Vulgatae, quam appellant, non pauca petierit
hauſeritque ex earundem Verſionum fontibus: huius quoque
Verſionis, quae ſolet fere ab imperitis miſere contemni, quantus
quamque inſignis vſus ſit et eſſe Poſſit i in cognoſcendo ſermonis
Hebraici ingenio et natura, quis non intellegit: Sed de hac re
alias: nunc redeo ad Verſiones Graecas.
Earum enim eximia vtilitas et Praeſtantia quo magis perſpi-
ciatur ab omnibus, atque adeo, ſi fieri poſſit, ab inimicis Graeca-
rum litterarum: eam placet explicare Paullo diligentius et demon-
ſtrare vberius. Quae ꝗ quidem diſ Puratio videtur commode ita de-
ſceribi Poſſe, vt primo dicatur de verbis ſingulis: deinde de vocabu-
lis iunctis integrisque formulis quaeratur: denique oſtendatur ex-
emplis idoneis, quomodo lectiones multorum locorum Veteris
Teſtamenti verae et genuinae poſſint, ope et indicio Verſionum
Ularum, indagari et reperiri. Critice enim etiam ad intellegen-
dos libros diuinos adeo necefſſaria eſt atque vtilis, vr, qui au-
deant

VIII 6 † *
deant eos interpretari ante et attingere, quam de germana et ſin-
cera loci cuiusque ſcriptura viderint, laqueis ſaepenumero ſemet
iInduant miſere ac inuoluant inextricabilibus: quam diligentiam
memini ab Hubiganto non temere deſiderari in Schultenſio, ma-
gno illo vereque docto ſacrorum librorum interprete. Sed quo-

niam breuitas talis Proluſionis et anguſtiae non capere ſatis vi-

dentur triplicis iſtius diſputationis copiam et vbertatem: nunc
de prima eius parte, neque ea tamen tota, diſſeremus, reliqua
in tempus aliud reſeruaturi. Neque enim verendum putamus,
ne inſtitutum noſtrum reprehendatur a bonis recteque ſentienti-
bus, quum velimus ſic et rationem ſtudiorum noſtrorum
quodammodo reddere; antepoſuimus enim ſemper inde
ab ineunte aetate res diuinas humanis, nunquam poſtpoſuimus,
vt credunt clamantque canorae Cicadae; et bonarum litterarum
tirones, quibus maxime ſcribuntur eiusmodi libelli, cohortari et
excitare ad ſtudia Graecarum litterarum. Quod quis dubitet quin
ſit officium eius, qui ſit, bonas artes profiteri, publice iuſſus?
Praeſtant autem Verſiones Graecae in verbis quidem ſingu-
lis neque copulatis vtilitatem omnino duplicem. Neque enim
modo propriarum vocabulorum natiuarumque notionum veſti-
gia, veluti digito, monſtrant, ſed translatarum etiam et adſci-
tarum. Quae poſterior vtilitas vt communis reperitur Symmachiae
in primis caeterarumque Verſionum, ita eam, quam primo loco
nominaui, Aquilanae fere propriam eſſe, diligentes eius et ſtu-
dioſos lectores non poteſt fugere. Sed ante tamen, quam
aggrediaris inmueſtigare et venari generis vtriusque notiones, ne-
ceſſe eſt, id quod ſponte, meque etiam tacente, intellegitur, vt
videas, primum quomodo legerint interpretes, et vnde quae-
que duxerint: deinde an verba eorum ipſa ſint integra neque ab
lbraris corrupta: denique an ſint locis quaeque ſuis collocata.
Nam quemadmodum in Origenianis Hexaplis verba Graeca ab
Montefalconio, neſcio an fide et auctoritate librorum ſcripto-
rum, quibus vſus eſt, haud raro relata ſunt ad verba Hebraica
aliena: ſic et Hebraicis libris hoc et Verſionibus Graecis acci-

diſſe

W

R

inge

ſalte

un
cert
o

4“D

. 6 vrIII

id conſtat inter dodtos reique peritos, vt vocabula multa vel
ingenio vel manu librariorum aliorumue, ſi non deprauarentur, ar

ſaltem immutarentur. De ſingulis, age, ſeparatim dicamus.
Atque Hebraicos quidem Codices Graecorum interpretum
multum diſſediſſe ſcri iptura ab iis libris „ quibus vtimur hodie,
certius debet, quam illa, quae apud Sagram, videri. Quius eo-
rum diflenſionis pauca haec ſunto, ex ingenti numero, exempla.
Seporae, coniugis Moſis, verba, quorum de ſententia a multis
iam multa diſputata conſtat, — D , vti nunc qui-
dem leguntur ,*) etiam in duobus illis Codicibus Vuagenſeilia-
nis, qui ſunt in bibliotheca Senatus Lipſienſis, quosque nos nu-
per inſtituimus, nec fruſtra, vt alio tempore apparebit, cum li-⸗
Alexandrimus fic reddita funt, 89 7 ααα 1 7egiropi. Ex quo
ſi quis vellet collegere, vocabulo er olim conſiſtendi notionem
ſubiectam fuiſſe: is Profeclo, et ipſe erraret grauiter, et alios deci-
peret turpiter. Immo vero haud erit difficile docere, in Codicibus,
quos adhibuerunt interpretes Alexandrini, extitiſſe verynon rr.
Neque enim modo litterae vtriusque vocabuli, in lingua maxime
Samaritana; his enim litteris ſcriptos fuiſſe antiquiſſimos Codices
Hebraicos, norunt intellegentes; ea eſt ſimilitudo, vt, qui pPermutari
inter ſe earum figuras ab librariis facillime potuiſſe neget, is certe

vſu his in rebus omni careat neceſſe ſit: verum in Baſilienſi quo-

que Codice membranacèo, quem Montefalconius ſaeculo decimo
ſcriptum iudicabat, legebantur haec verba, in Sixtino iam exem-
plo edita, 6α EGpatos hUουεr αιαα rρ τεραττοοναν. Quae
verba a quocunqe etiam ſint profecta, tamen declarant ſatis, au-
ctorem eorum inueniſſe in libris ſuis en, non r. Atque hanc
ipſam lectionem quum in Codicibus fuis haberent, vti diximus,

Alexandrini, ſcirentque, verba primae Coniugationis poteſtate

ſaepenumero gaudere communi cum verbis Coniugationis VIti-

mae: putarunt, bnf boſſe recte transferri per éo quomodo

apud

*) Exod. 4, 26.

B

x 42†
apud Lucan legitur,*) &α ) oονσνσ1 dαααντιοας υντνιι. Cui quidem
non diſſimilis locus inuenitur apud Ioëlem vatem in eadem Verſio-
ne. Primo enim Capite Oraculorum eius paene extremo *) extant
haec verba, soniοναοααον οααοααουποος ις D Oärννανu,,ς αν‿ν quam
ſcripturam ſequutus eſt, more ſuo, interpres Arabs, et, vt videtur,
etiam Syrus. Ea quantum Gdiſcrepet a lectione noſtrorum libro-

rum, quae haec eſt, nepeeb De e Wp, non eſt quod

pluribus docestur, quum praeterire id neminem queat, qui ſit
Hebraicis litteris vel leuiter tinctus et imbutus. Nos vero con-

ijectura duéti, quam vera neſcio, multa enim ſaepe in hoc conie-

cturali genere perquam incerta eſſe nemo non nouit, homines illos
Codicibus vſos eſſe arbitramur, in quibus legeretur D WSE
Srrpen . Nam Wwopy quidem quin facile potuerit con-
fundi et commiſceri a librariis cum verbo n, propter magnam,
cum ſoni, tum figurae, litterarum ſimilitudinem, nihil dubitan-
dum videtur, praeſertim quum Chaldaei pro *ρ dixverint
uy, et in Arabica Verſione reperiatur verbum . Quse

tamen ratio, ſi cui forte durior videatur, is per nos quidem po-

terit Boiſio allentiri „ qui Alexandrinos Iudaeos ſi ſpectaſſe cenſe-
bar *) Krabicum verbum —. Sed ea ipſa de cauſſa non ap-
paret, quare quis velit in dubium vocare permutationem voca-
bulorum H o et 5DD: Herb) autem alio quoque loco †)
iisdem interpretibus dicuntur Oârνο ., neque litterae verbi huius
nimium diuerſae funt ab litteris vulgati vocabuli. Atque huius
quidem generis locorum prope infinitam multitudinem in iſta
Ver-

*) c. & 44. Vt Pſin. 8. ep. I, 3 ſetie dulgere: deinde debebant vbique, no-

unguis, *) Vv. 1
*) In libro vernacula lIingua ſeri-
pto, cui index eſt, Beytraege zu ei-
nem rfichtigen Syſtem der Hebraei-
ſchen Philologie, p. 342. Quo li-
bro eth multa vrilia continentur, ta⸗
men primo Auùctor videtur nimis ſtu-
dioſus eſſe nouarum opinionum, amo-
rique linguae Arabigae nimium in-

ſtro iudicio, addi, tironum aliorumque
cCauffa, loca e libris Arabicis ad confir-
mandos vocabulorum ſignificatus, vt
quisque poſſet ipſe de iis iudicare, ne-
que in eam opinionem veniret, vt pu-
taret, Auctorem ſua non e propria le-
Gione hauſiſſe, ſed e Lexico Goliane
aut etiam aliunde collegiſſe.
†) Habac. 3,; 17.

Veri
ligui
ga⸗
duce
rtfn
A
pue
hoe

guel
lamn
Ver

1S. -— n

Verſione ineſſe Kimus Sed nec in caeterarum Verſionum re-
liquüs rara ſünt et noua eiusmodi exempla ſcripturae diuerſae,
quae incautos neque ſatis diligentes lectores fallere poſſint et in-

ducere, vt de nouis verborum inauditisque notionibus ſomniare,

vt fit, et garrire, incipiant; Praeſertim his temporibus, quibus

antiqua quisque, vt ſtulta ſcilicet et inepta, reiicit faſtidioſe et re-
pudiat, noua quaerit cupide et amplectitur arcte. )2OD, Vt
hoc vtar, ab Hebraeis vocantur promtuaria, esN n On-
quelofus, et Ioſephus, librorum Chronicorum interpres,

1u)R, eleganter appellant. In Aquilae autem Symmachique

fragmentis loco Exodi quodam *) nominaütur n νοοτιαττπι.

lIam valde inſaniat demensque ſit, qui oeD putet ſignificaſſe

olim tabernacula, quod vocabulum illo ipſo loco habetur in Vul-

gata Verſione: quum ſatis apertum manifeſtumque videatur,

Aquilan non minus, quam Symmachum, legiſſe oDD. Aeque
vero abſurdum foret et ineptum, ſi is ex eo, quod Alexandri-
ni habent in titulo Hymni Dauidis noni, ο οαον gDio; 78
v S Aquila porro quintaeque Verſionis auctor, vevirτα 0 78
ε. Theodotio denique et ſexta Verſio, vreo dupie 178 8,
cogere vellet, H a priſcis Hebraeis ita vſurpatum eſle, vt vel

occulta, vel acduleſeentiam et iuuentutem, ſignaret. Nemo enim

vel mediocriter his in litteris verſatus negare dubitareue videtur

debere, quin alias interpretes illi lechiones ſequuti ſint, ita qui-

dem vt Alevandrini, quos nec hic deſeruit Arabs interpres, re-
pererint in Codicibus ſuis, ' Rbv— d, quod eſſet a verbo
Dby: at reliqui legerint, vel R, vel 12 R— y, Vt
Pby idem valeret, quod 'y. Nam dups certe et vear-
viorng vnum idemque declarant, etſi poſteriori vocabulo noui, vt

aAliis multis, carere Lex Xica. In libro Samuelis priore pro —
legit Aquila alicubi? *) d, et Pa, id quod iam Mon-

tefalconius vidit, pro , quum in tabulis, vt ita dicam,
Verſionis eius extet Sρνονα ”ααορετο et Gooνρνο6ροορα Sed

Plura huius generis exempla afferre, et longum foret, et alienum

B 2 V ab

X*) C. ; II. **) 1 dam. 2; 198⸗

XII e

ab inſtituto noſtro, praeſertim quum ſint in medio poſita, pos-
ſintque, diligentia vel medioòcri adhibita, reperiri a quoque, qui
non ſit omnino inexercitatus ineruditusque harum litterarum.

Atque ad hoc ipfum caput referri debent, vt ante ſignificauimus,

loca ea, vbi in Codicibus Graecorum interpretum easdem qui-

dem verborum litteras fuiſſe appareat, quae ſunt in editis hodie

libris, ſed ita vt ipſi illi homines ex aliis ea fontibus deriuanda
cenſuerint. enim, quod Pſalmo quinto paene extremo *)
legitur, nemo ignorat eſſe a verbo p, quod denotet aduerſa-
ri, repugnare, rebellare, in primis quum ſtructura verborum et
ſeries orationis aliter id accipi nullo modo patiatur. Vnde per
p ſcite reddidit Chaldaeus Paraphraſtes. At Alexandrini Iu-
daei quum id verterint per zagsziugavay, eos illud ab verbo
p vel ) ductum ortumque exiſtimaſſe, quis non videt? Cu-
ius quidem erroris veſtigia magis etiam et quaſi digito demon-
ſtrat Syrus interpres, qui, vna cum Arabe Alexandrinorum au-
ctoritatem ſequutus, habet „os--. Eundem tamen errorem
errauit Theodotio, ſimia Alexandrinorum. is enim loco quo-
dam Deuteronomii verba H) DN PD) interpretatus eſt,
vt paullo inferius dicetur, ita, aροναονοινιοαιττ 1ο οοαα ναν1ει Et
apud Ionan, quarto Capite, *) legerunt Alexandrini, quae eſt
ipſa editorum nunc librorum ſcriptura, urm. Sed quum in
Verſione eorum ſit 78 quidτι, neminem ſperamus eſſe futurum,
quin intellegat, eos Infinitiuum iſtum ab verbo * profectum
natumque putaſſe. qua in ſententia, praeter alios, etiam Iona-
thanem, Chaldaeum Paraphraſten, fuiſſe, ſatis declarat eius Pa-
raphraſis, in qua video haberi Nag &. Neque vero neceſſe

duco, vt pluribus planum exemplis faciamus, qui delectum ha-

bere in regionibus, vt ita dicam, Graecarum Verſionum, et
contrahere manum firmam notionum et idoneam vocabulo-
rum Hebraicorum, velit, eum diligenter videre oportere, non
tantum, quomodo domini earum et auctores legerint in ſuis Co-
dicibus, verum etiam, vnde ducenda verba quaeque putarint.

Uae
*) v. 11. **) v. 6.

e
periun
non 0
vacuis
incoh
homi

mulere

Cllas,
D 4
Pron.
bene
ralis
nbus,
cone
quum
d,
erten
1bon
ere
RN
Virg
oſte⸗
NR
Verbe
Wo
4At
Co;
dom
ſüm
age⸗

14

„4 . XliII.
Quae enim hactenus a nobis hanc in rem diſputata ſunt, ea ſatis
1 perſuadere lectoribus et probare id, quod volumus, poterunt, ſi
1. non omnibus, certe tamen integris anllique et inepta fuperſtitione
vacllis atque liberis.
“ Niecque vero ipſae Verſiones Graecae particulaeque illarum
incolumes ad nos intaminataeque peruenerunt, vt nullus liber ab
hominibus deſcriptus, ſed vehementer vitioſae innumeris locis
ðð miſereque contaminatae. Haec igitur vitia, has labes atque ma-
((culas, nemo non intellegit, et quaeri debere, et deleri eluique,
ab acribus et diligentibus linguae Hebraicae inueſtigatoribus.
Protulimus nos quidem alio tempore copiam eiusmodi locorum
bene magnam, neque exercitati in hac litterarum bonarum libe
ralisque doctrinae parte, vt vincatur id a nobis et doceatur plu-
ribus, poſtulabunt. Sed nugarum ſcilicet Criticarum pertinaces
contemtores vt conuincantur, et perſpiciant, ſi velint, tandem,
quam mihil effici poſſit in interpretando ſine diligentia emendan-
di, quam vna ſaepe litterula, vel loco mota, vel non correcta ſo-
lerter, decipere interpretes vel acutiffinos Pofſit, vt habeantur
ab ommibus peritis ludibrio: diſſerere nonnulla etiam hoc de ge-
nere lubet, ſi vnus forte iſtorum alterue eo perducatur, vt men-
tem mutet, Criticenque, velut caſtam Pudicamque et ſalutiferam
virginem, adamare i incipiat. Verba, quibus vtitur Moſes, quum
oſtendit lumina Iſaaci ſenis occidiſſe, in libro primo *) haec ſunt
SDU HND . Iam Aquila verbum REI legitur reddidiſſe
verbo Xανο οαν ſic certe Montefalconius edidit ex inſigni
lo Coisliniano Codice, qui ei ſaeculo ſcriptus ſeptimo videbatur.
At quum verbum illud Graecum Hebraico reſpondeat nullo mo-
do; quum hoc ipfum verbum etiam ab Aquila, **) non tan-
tum ab Alexandrinis **) caeterisque interpretibus, †) alibi ver-
ſum ſit per dνααανιροι+οοο. nomen ab eodem Aquila † †) per
? quum denique litterae verbi AAMYPROHXZAN b

B 3 litteris
*) c. 27, . †) Iob. 17, 7.
7) 1 Sam. 3, 13. 11) Eni. 42, 3.

er) Deut. 34, 7Y-

„ S
XIII 4 K & *.
litteris verbi A MATPQQOHZAN parum vel mhil differant:
certifſſimum puto, &αιρορμαποαν errore et neglegentia librarii,
extitiſſe ex ααανρραασιοοαν vel potius ex ααανοαισααν ita vt ad-
modum mirer, Montefalconium potuiſſe vel tantulum dubitare

de certitudine et veritate huius emendationis. In eiusdem Aqui-

lae reliquiis apud Moſen paullo inferius, *) in eodem libro,
extabat οααραοιασρ quod mutandum eſie in suiugévnv, verbum
Pobp clamat. Et loco quodam libri Samuelis prioris *) ad
verbum Ovideo Montefalconium e Codice Coisliniano,
de quo ante memorauimus, produxiſſe eéoenéovro, quod profe-
Ctum eſſet ab elegantiſſimo Symmacho. Sed eſt ſane vocabulum
nihili. quod etſi ſagaciter odoratus erat Montefalconius, tamen
auſus eſt Latine conuertere per quigſcebant, ac ſi manaſſet a ver-
bo ipenev. At vero Valquenarius, Vir et reconditae Graeca-
tum litterarum fſcientiae, et admirabilis ſagacitatis ſolertiaeque
emendandi, laude florentiſſimus, sosρoτο reponendum vidit
praeclare. *) Neque enim qubium debet cuiquam videri, quin
Vulgatus interpres et ipſe id in Verſione ſua verbo vagabantur
expreſſlerit: et gloſſam, quae apud Phauorinum eſt, hanc, soég-

Sonro: AgsR αναοτο ö, poſlet quis ex illo ipſo loco Kuntamn pu-

tare, niſi Suidae auctoritas, a quo mutuatus ſua eſt Phauorinus,
intercederet cogeretque diſcedere in alia omnia.,. nam in eius
Gloſſario etiam locus ſcriptoris, neſciebam cuius, ſedes gloflae,
quem male omiſfit ille Grammaticus, additus eſt, hoc modo:
éSo⁹ο, εααανοαιο O’ 9 Sρarο uDτ̈& 1/ oiοαα
Juexo rio iασοαοα. neque enim opus eſt pro 6osροντ—. re-

ſcribere cum magno Kuſtero egρρνρMHYτ. ) Aliquanto autem
maior eſt et grauior Montefalconi error, quo ablatus tranſtulit
in Lexicon, quod Hexaplorum Origenis aureum opus clau-

dit, verbum ατο Xααυr οπ, quo ait, praceunte Codice Colber-
tino non minus quam Coisliniano, Aquilan vſum eſſe in Ionae
Oracu-

*) c. 32, 10. †) Vid. Doruilkius ad Chariton.
*) c. 23, 13. P. 202.

IXE) ad Parip. Phoeniſs. p. 147.

Otacul
lun leg
fann ce
hunc
Uutiun
diae
N⸗
nec d
Nedu
Gad
us!
1ent,
proue
er nec
e o
o
Aa
13 ſll,
is,
Khor
Bod
inge
Mihil
tamen
leſtan
W
narn
et la
tatib
quan

ſegnn

—

4 † & . „ xvV

Oraculis.*) At vero ego vel ſacramento contenderim, Aqui-

lan legiſſe d ρ b, non , vt librarios appareat perpe-
ram coniunxifle verba, quae disiungere debuiſſent et ſeparare,
hunc in modum, τα OXααουdοτuον. Vnde enim penderet alias Ge-
nitiuus ille? Aeque male apud Alexandrinos interpretes in Ab-
diae Oraculis *) editum eſt in Sixtino alisque exemplis
&n ρνα⁰Il“Üοοοος e quo ſcripturae laqueo quis non miretur

nec diuinum Hieronymum exuere ſe et explicare potuiſſe? **)

Neque enim ignorant Graece docti, zug Pogov, non 7 voοd 0εα⁵0*

dictum eſſe vatem, qui praecederet aciem, lauro tempora cin-

ctus tenensque facem manu, cuiusque vitae etiam hoſtes parce-
rent, ita vt verba 8 αv, voéοοο venerint in conſuetudinem
prouerbii, quo ſignificaretur, ad vnum omnes interituros eſſe,
et nec nuntium cladis ſuperſtitem manfſurum. Vtrumque poteſt
e gloſſa Heſychiana diſci hac: vog Oéοοο 706 Oéον α 6

uéοον ααοανωον ”τιοοποα. Omnino vehementer optamus, vt

exiſtat aliquando, qui collegat vocabula, ſyllabas etiam et litte- .
ras ſingulas, ab librariis inter ſe permutatas, cum in libris Hebrai-
cis, tum in Graecis Verſionibus: quod beneficium nouimus ab
Schopio contigiſſe Plauto et Ariſtidi a Cantero. Quem colle-
gendi laborem quanquam patet eſſe taedii pleniſſimum, et, quum
ingenü acumen, quo fere metitur aetas noſtra magnos homines,

nihil requirat, vt gloria, ita aliis etiam praemiis, carere videri:

tamen nullum arbitramur laborem debere tam grauem, tam mo-
leſtum, tamque taedioſum, duci, qui non ſuſcipiendus ſit ſumma cu-
piditate, nec minore patientia perferendus, rerum diuinarum bo-
narumque litterarum cauſſa; praeſertim quum gloria iis tamen
et laus deeſſe ſempiterna ac propria non poſſit, qui mentis facul-
tatibus ita vtantur, vt ſummae religioni conſulant et proſint
quam plurimum. Sed illuc redeo.
Vt enim certo exiſtimari poteſt, Graecos Interpretes alias
ſequutos lectiones eſſe, ſi verba eorum Hebraicis, quae ſuperſunt
*) c. 2, 9. **) Vid. Druſius Coniectt. ad h. I.
**) v. 18. et Eraſmus Adagg. p. 423.

xvV 4 *
in libris noſtris, nullo modo reſpondeant, niſi tota mutentur: ſic
Graeca verba mendoſe deſcripta apparet, ſi paullulum immutata
congruere reperiantur cum Hebraicis. Sed magna tamen in vtro-
que genere opus eſt cautione et diligentia, ne emendare quid-
quam et mutare audeamus temere et ſine cauſſa. Qui enim cor-
rectoris et emendatoris perſonam atque partes ſuſcipere velit et
bene agere, eum primo adhibere oportet in conſilium, vt impe-

ratorem tribunos atque primos ordines, reliquas orieritis linguas,

et in his Syriacam maxime et Arabicam; quippe quum fieri poſſit,
vt fuperſtites in iis inueniantur notiones Hebraicorum verborum
ab interpretibus Graecis loco alieno exprefſae. Deinde ipſam in-
terpretandi rationem cuiusque et orationem neceſſe eſt idem dili-
genti et aſſidua leckione Verſionum cognouerit penitus: quippe
quae longius recedat non raro ab oratione et conſuetudine pro-
fana, vt qui huic vni afſuetus innutritusque venerit ad Graecas Ver-
ſiones, is fieri non poſſit quin labatur ſaepenumero grauiterque
erret. uae quoniam in promtu funt et per ſe intellegun-
tur, non monerem, niſi ſcirem vſuque didiciſſem, peccatum
eſſe hoc in genere a multis iisque fummis et eruditiſſimis homini-
bus. Atque prioris quidem cautionis legisque ratio eſt cum a
magno Schultenſio dudum perquam accurate et diligenter expli-
cata, tum nuper a Michaéle et Boiſio, celeberrimis Viris, etiam
ab Hubiganto, egregie illuſtrata et confirmata exemplis luculen-
tiſſimis. Quare ſtudioſos harum litterarum delegamus ad libros
ſſtorum Virorum: quos Viros vehementer rogatos cupimus pu-
blice, vt pergant e theſauris ſuis depromere et proferre copias
Arabicas, quibus adiuuetur etiam intellegentia Verſionum
Graecarum, praeſertim quum perraro contingat cupidis linguae
Graecae tantum otü, vt poſſint ingenium naturamque Ara-
bici ſermonis penitus pernoſcere. Sed alterius cautionis a no-
bis ante propoſitae quam diligenter in emendando ratio ha-
benda ſit, ſatis, ſpero, declarabunt haec exempla. Fulle-
rus, ille Miſcellaneorum auctor haud ſane indoctus, pro

εααατι, quo vocabulo reddidere Alexandrini, loco non
vno,

wo,
opor
etlan⸗

plici

bor
nri
enim
exr
AW
Ver
1 1.
S
uc
guo
epl
Plen
s
Ae
Put
ein
r.
Du
Se

1

De

— —

S

8 †Sr „ xvVII
vno,*) Hebmicinmn nomen pyuep, reponi contendebat )

oportere ναττα, quod putaret, qua in ſententia video
etiam Boiſium eſſe, *) npyb per ſe ſignificare non ſim-

pliciter et abſolute cibos, quatenus cocti funt et parati, ſed ci-

bos ſapidos et delicatos. At me tamen res multae, in his

antiquorum maxime aucéctoritas, ire iubent in alia omnia. Et-
enim quum nec e notatione vis iſta, non dicam elici, ſed ne

exprimi quidem, Poſſe videatur; quum Onqueloſus, quum
alii interpretes antiqui, vt Aquila et Symmachus, ſimplicem
verbo illi nudamque notionem cibi fubiecerint; hi enim id,
vt Alexandrini, conuerterunt per eαααντρα, †) iſte per
; 11) quum non credibile ſit, oculos librariorum
atque manus in locis tam multis aberraſſe et peccaſſe; quum,
quod caput eſt, Alexandrini ipſi idem vocabulum alibi † † †)
explicarint per Gbohara, quo nomine apud Heſychium ex-
planatur verbum 3οαραισ quis eſt quin videat, quam in-
anis ſit, quam vana, quam inepta, iſta Fulleri emendatio?
Atque eanderm ſententiam ferendam, idem iudicium faciendum,
puto de Lamberti Boſu correctione, qui quodam loco Ho-

ſeae † † † †¼) apud Aquilan pro ααι0οαναεν, quod in reliquiis

eius reſponder Hebraico vocabulo α o, reſcribi iubebat *)
αασπιιρ qua in re duces ille videtur ſequutus eſſe Alexan-
drinos interpretes, qui habent eo ipſo loco a lρ ναοποοα. At re-
pugnat iſti coniecturae et aduerſatur conſuetudo ipſius Aquilae.
is enim et nomine παπαον vſus eſt aliquoties Pro Hebraico
P „*) et praeterea conſueuit, id quod alio iam loco ſigni-

ſica-
*) Gen. 279 4. 7. 9. 14. 17. 3 l. tttt⸗ c. 9, 8
Prou. 23, 3. Prolegg, ad editionem Frane-
*) 1, 17 p. Xp. queranam Verſ Al lex. c. 3: quo capite
zr) d. 1. p. 241. D èð continentur animaduerſiones quae-
Prou. 23, 6. daaßm in Verſionem Alexandrinam.
†*) Gen. 27, 4 etc. pl. 6S, 23. Trou. 18, 7. c. 20,

†T–) Prou. 22, 6. 25 et c. 22;, 25.

C

XVIII . e

S

ficauimus,*) effingere e Graecis vocabulis verba noua ad ſimili-

tudinem exemplumque Hebraicorum, ita vt dubium videri

nemini debeat, quin etiam e nomine νHοMπο fecerit verbum
G0οειοα πο, **) quod eo minus mirandum eſt deſiderari in

Eexicis, quum careant iidem libri multis aliis verbis non no-

vis nec raris. Eſt autem eανναω προναςν, deeſſe enim exiſtimari
debet avig, laqueus poſitus vt captentur ferae. nam Mon-
tefalconius quidem id in ipſis Hexaplis vertit in ogffendiculum
cadens, et in Lexico in offendiculum lapſa. quae verba profecto

a nemine poſſunt intellegi. Ex eodem fonte atque capite fluxit

opinio Druſii ac Merceri, quorum hic quidem apud Ioëlem,**)
iſte apud Hoſean, †) pro uriuara, in Verſione Alexandrina,
emendandum cenſebat eſſe Xyjurα, quod in libris Hebrai-
cis extaret D. facilis ſane neque dura emendatio, ſed ea
tamen, qua nomini uXoα tribuatur vis infolens et noua.
At vtrumque locum ſatis apparebit ſanum eſſe atque integrum,
qui medicinam non poſcat, modo teneatur, conſuetudinem
Alexandrinorum fere propriam hanc fuiſſe, vt vocabula ge-
nerum ponerent pro vocabulis formarum: quod multis ex-
emplis, quorum nonnulla in margine collocauimus, † †) do-
cere et confirmare potuiſſemus, ſi id tum, quum haec ſcri-
pſimus, egiſſemus. Itaque uriuaτα ocis illis Verſionis Alex-
andrinae ſunt vineae, non poſſetſtones. Cuius ipfius obſer-
vationis ignoratio doctiſſimos homines eo deduxit, vt libros eo-
rundem interpretum Hebraicos putarent, ſed falſo, ab noſtris
Codicibus ſcriptura diſcrepaſſe. Apud Hoſean † †) pro verbo
PE
*) Spec. Clauis Verſs. Grr. p. 39. ) c. 1, rI.
P† c. 2½ 17.
**) Vnde verba cawνααρπι dorον᷑.ꝝ f†) Gen. 43, II BeDTIP. Alex.

quae Deut. 7, 25 leguntur pro He- drι r zerαν. Pſ. 25, 3 H,
braicis wPe-n, et in Cod. Ba- Alex. dvolzsvreg.
ſil. interpreti incerto tribuebantur, †TT) c. 6, 5: cuius loci noua in-
ab Aquila cenſeo, et quis non idem terpreratio habetur apud Boiſium d.
cenſeat? profecta eſſe- I. p. 230,

E
Drue
Palli⸗
R
etiann.

non
deo
uli/
nere
1ore
ſah
MEe
quo
poſte
Mirar
goum
ONr
1es (
Prae
Gucd
n⸗
Eſta
bum

XVIIII

4 †. 6 †. H*
RPeur Alexandrini habent Ar* sραρρα quod verbum quum
Druſio viſum eſſet non conuenire cum Hebraico, coniechuram
paſſlus eſt ſe eo ducere, vt exiſtimaret, interpretes legiſſe
er. At qui ſciat et didicerit vſu, ab Alexandrinis ſolere
etiam verba formarum permutari inter ſe, *) hunc ſpero
non eſſe miraturum, eos verbum Qur reddidiſſe verbo Ao=-
Sepigemn- Praeſertim quum id non minus, quam verba r.-
oραα*! et sudeoιν, **) etiam Oeoligey, †) de omni ge-
nere abſciſſionis et ſeparationis dici inueniatur. Sed in er-
rorem aeque grauem et magnum inciderat Druſius, quum
ſuſpicatus eſt, in libris Alexandrinorum pro N, apud
Hoſean, † †) extitiſle rP. neque enim verbum õ
quo vtuntur ibi interpretes, reperiebat quomodo explicari
poſſet, vt verbo reſponderet. quod ſane non parum
mirandum puto. Neque enim fugere debebat Virum ma-
gnum, verbo duoiuodoge ſubeſſe non raro vim et notionem
obſtruendi, non aedifieandi: quippe quum non modo vete-
res Grammatici illudi interpretentur per dοoααY † † T), ſed
Praepoſitio dvâ etiam in alüs verbis compoſitis, vr omnino
apud ſcriptores Graecos claſſicos, *) ita ſingulatim apud Alex-
andrinos i interpretes, **) ea, quam demonſtrauimus, pot-
eſtate gaudeat, vt ii, ſine vlla controuerfſia, errent, qui ver-
bum avomοαο¾ααα vbique mutandum eſſe, vel in oοα0οα+ä-
C 2 eéin „

X*) lIoël. I, II et 4, 13 α%.

Alex. revvuré. Hoſ. 10, 12 „.

Alex. rcvdigers. Pſ. 3) L 2 23.
Alex. ναρ⁰αιον Vt Pſi. 30, 6⁶
59. at Alex. να‿ναανι . Pi. 20, 2
aem. Alex. bτιονοtτιοα ε. Pſ. 25,
2 E). Alex. l . vbi
tamen valde vereorne legerint aaphe.
Heſiod. εον. 18I ſ. Nam
ànαεανn Attica dialeto idem valebat
quod in communi Degloct. Moeris:
An*, ATTXOς 9eoν, EAANviGαα⁵
***) Anacr. Odar. 18, 7

†) Sophocl. Aiac. 23 ⅛: quem lo-

cum laudat ad Tho. Mag. P. 44 ¹

Stoeberus.
†) c. 2, g.
1 » Schol. Aihoph. ad Pac. 99.
*) Vt dveasonsw apud Xenoph.

Cyri paed. 7 p. 5 a4 Hutchinſ.: et-

iam apud Polyb. 5, 62: quem docum
debeo Abreichio Dilucc. Thucydd.
356.
*) Nehem, 4, I oSavro a αοαdksαIι
dvadgtoασαd.ws ͤ Hebr, „ 95 r
drdp.

2 .
XX & E*
ei, *) vel in evouoοονρν, *) praecipiant. Omnino quo
magis abhorret oratio interpretum V. T. Graeca a conſuetu-

dine profana, eo plenius, vt ſupra dictum eſt, eo diligentius,

imbibi debet atque cognoſci, vt vis verborum Graecorum vera
percipiatur penitus, neque falſae ex iis et alienae notiones ver-
borum Hebraicorum cogantur. Quo quidem vitio nec Mon-

tefalconium, Virum vere magnum, immunem fuiſſe atque libe-

rum reperimus. Eo loco Geneſeos, *) quo Moſes aquas oſten-
dit ex orbe, vi impetuque ventorum, paullatim redactas eſſe in
Oceanum, pro Hebraico verbo 2à ν* in Aquilae reliquiis ha-
betur &α ποποα quod verbum quum Drufius reddidiffet per
conſtiterunt, Montefalconius eum corrigens vertit coërcitae ſüunt.
Neuter vero cepit ſatis mentem Adquilae. ErsXXe Mαenim de
aquis, opinor, valet diſcedere, demitti, deſerere terram, defluere,
quia ii qui eunt, qui iter faciunt, de quibus conſtat verbum
iſtud proprie dici, †) ex vno loco veniunt ac pergunt ad al-
terum. cuius quidem notionis veſtigia impreſſa apparent in no-
to illo Paulli Apoſtoli loco, †) £X X ε ααο νο ααντασ ο
O& r ˙τιισ s ροτραποον vbi G6XX manifeſtum eſt
ſignificare idem et declarare, quod isααοο vel dv& α.ονασ
quibus verbis explicatur in Glotlario N. T. Fabriciano, † † †)
quod Albertus edidit. Eodem pertinet nomen goig uoͦ,
quod in Aquilae fragmentis, Pſalmo Dauidis triceſimo, *) le-
Zitur. Id enim non valet feſtinationem, vt Montefalconius
vertit, ſed punctum temporis. quod poteſt vel eo doceri, quia
idem ile interpres Aduerbio N6ορ ſic vtitur, vt ſignet e.
templo- **) quomodo id apud Heliodorum meminimus oc-

currere

*) Vt Duquerus ad Thucyd. 3, †) Vid. Kuſterus V. M. r1, 35 et
& 1 et Lamb. Boſius Obſeruatt. Critt. Drefigius 1, 121.

P. 85. †) 2 Theſſ. 3, 6
**) Vt Vueſſelingius ad Diodor. IIf) P. 149.
Sic. p. 420 To. 1. *) v. 6.

5*) c. 8, xr. **) Pf. 6, 11.

Cutxe
rores
Vitari
Viden
hoc
exen
Tehe
riv
digen
Ude
Mel
Is
locun
liahe,
conu
Co
et.
t lo
Pete
ido
iſe
tenun
Ci
der

My
eode

ſien
29)

r HE AIAXI
currere non ſemel. *) Qui quidem aliique huiusmodi er-
rores quanquam diligenter debent, vti diximus, ſtudioſeque

vitari et caueri: tamen eo facilius ferendi eſſe condonandique

videntur, quum ipſe interpres vetus, quem vocant, offenderit
hoc in genere et lapſus fit ſuepenumero. cuius rei hoc eſto
exemplum. Verba Alexandrinorum iſta, ?l r&&
ei οτσ quae habentür duodeuiceſuno Pfilmo, **) reddi-
dit interpres ille Latinus ita, eripiar a tentatione. At zεορα.
riion ſunt praedones, latrones, hoc eſt hoſtes Dauidis, vt NXa-
&ht apud Symmachum, **r) eodem modo quo iucices ab
iisdem Alexandrinis †) dicuntur uirigiov, et pirataé apud
Heliodorum † ) eiaται⁰α So&αio. non diabolus. Caſſiodo-
rus † † †) enim, deceptus infcitia i interpretis Vulgati, ad iſtum
locum Dauidis Pperquam ridicule animaduertit haec, tentatio
diabolum ſignifcat, qui momentis omnibus tentat, vt nos a bona
ronuerſatione abſtrahbat. egregia ſane cedroque digna verba!
Qod ſi non eſt garrire, Graeculorum more, et nugari, aperte
et perlibenter fateor, ignorari a me naturam vimque nugarum
et loquacitatis gairule. Tam turpiter ſcilicet ſe dant inter-
Pretes diuinorum librorum, qui praeceptis ſapientiae nuper
inuentae etiam abundent, ſed linguarum veterum ſcientia
idonea et accurata Cireant! Sic vero vlciſcitur, ſic vindicat,
miſella nimirum Grammatica ſui contemtionem! Sed haec hac-
tenus: veniamus ad tertiam, quam propoſuimus, cautionem,
cuius vſum et neceſſitatem comumenddare cunctis res ipſa vi-
detur.
Cognoſci i igirur quaerique quam diligentiſſ(- me debet,
an verba Graecorum interpretum locis quaeque fuis Poſita re-
C 3 Periantur.
*) p. 43. 172. 394. Etiam 29,66ο Prolegg. ad Verſ. Alex. c. 3, ad
eodem ſenfu, legitur apud eum Gen. 49, 19.

ſaepiſſime. vid. P. 4. 20. 35. 36. ***) Hofſ. 7, r.
293 Comelin. ) Exod. 21, 6

f) §. p. 235.
*) v. 30. Conf. Lamb. Boſius “ P. 56 To. 2 Garet. Venet.

XXII „+ &

periantur. Neque enim illa tantum in ſcriptis doctorum Ec-
cleſiae Chriſtianae veteris alieno ſaepiſſime loco laudantur,
verum in Codicibus quoque antiquis haud raro mirum in mo-
dum conturbata, ab ineptis vel Grammaticis vel librariis,
deprehenduntur. Quod quidem in reliquiis Aquilae, Sym-
machi, et reliquorum, fieri potuit eo facilius, quum verba
eorum fere adſcripta eſſent marginibus Codicum Alexandri-
nae Verſionis, additis ſignis, quae reſponderent notis inter
verſus interiectis. Quae ſigna et notae quam facile potue-
rint, vel euaneſcere vetuſtate, vel neglegi et permutari inter
ſe a librariis, vt ea quam dixi confuſio oriretur, quis non
intellegit? Quam ad rem Montefalconium reperio non ſatis
diligenter attendiſſe in Hexaplis Origenianis. Sed vtriusque
generis peccatorum, age, ſpecimina quaedam et exempla
proferamus, vt id, quod oſtendi, magis etiam appareat et
cernatur. Euſebius quidem et Hieronymus *) auctores ſunt,
Hebraicum nomen a &, loco quodam Deuteronomii, **)
redditum eſſe a Symmacho per ροοεταω+ν, quod vocabulum
Hieronymus ait ſignificare menſuram. Horum fidem et au-
toritatem ſequutus eſt, poſt Druſium, Montefalconius. teme-
re profecto. Primo enim zoοoοτι +” non valet menſuram,
ſed ambitum proprie, et apud Symmachum illo loco regio-
nem deinde nomen iſtud referri debet ad vocabulum den,
non ad verbum 2 NN: quod non modo communis notio
vtriusque vocabuli, et Graeci et Hebraici, poſtulat, verum vel
maxime hoc, quod idem Symmachus, in Sephaniae Oraculis,**)
verba am vertit õ 73 ααοοαοαοον, hoc eſt,
regio maritima. Neque minus grauiter lapſus eſt ſeque paſſus

falli Montefalconius hoc in genere alibi. Primo Capite Deutero-

nomii †) retulit e Codice manu ſcripto Baſilienſi, neſcio
ſponte,

*) Vtriuſque verba habet Mon- **) c. 3, 4.
tefalconius in notis ad Hexapla **) c. 1, 6.
d. 1. P) c. t, 27.

ſponte,
Vrd!
o
tio gn
verbo
gline,
NN
etum
NNä
Symm
eCocl.
lanng
etiam
Gore
ſychin⸗
hoc et

bulum
ia
et i
Vt lo⸗
guide
idem
iPhm
Ned
opon
et nate
VShen-
iin⸗

V
11)
iff

eic.

44 „ XxIII

ſponte, an indicio et t unstoritate libri veteris, ad verbum

P5 verba haec, A. οοορορροοeſ 4O. ααοοναοοονοτι b1

S0ρο αυο quibus tamen ſatis apertum videtur reddi verba

n de ee, non verbum „Er. Nam Theodo-
tio quidem , vt ante oſtendimus, ductum putauit a

verbo , quum tamen nullo modo, neque per leges lin-

guae, neque per ipſius rei naturam, dici poſſit q — Nè .
Aquilan autem verbo οορρι reddidiſſe verbum pn,

etiam ex eo perſpicitur, quia aliis ab eo locis †) idem factum
nouimus. In Ionae Oraculis, ſecundo Capite, † †) apud

Symmachum video in Origenianis Hexaplis „ ad nomen 8,

e Codice Coisliniano editum ροοaντ†⁰ꝙ⁰ρ. falſo. Immo ds-
bavrog reuocari debebat ab editore ad vocabulum nen,
etiam in Verſione Syriaca N. T. † †) reſpondet vorcabnlum
ροονορ°, a quo dτερauτ—-; ſane nihil differt. Apud He-
ſychium enim ρτσο explicatur verbis éροο ν *Lανσ
hoc eſt, àravrâορ. OμM μαου Mπσυς antem, quo vocabulo Sym-
machus fertur interpretatus eſſe nomen D), aut ad voca-

bulum Dep pertinet, aut reiici debet ad Adiectiuum ovοοα

ita vt, inducto nomine Symmachi, vtrumque, et ραααουουιασι
et ροορσροα, vindicetur Aquilae, qui nomen acceperit,
vt Ionathan, Chaldaeus Paraphraſtes,*) de mari rubro. Cui
quidem conie7turae accedit non parum ponderis eo, quod
idem Aquila etiam quodam Deuteronomii loco **) iſtud
ipſum vocabulum Hebraicum tranſtulit, cum Onqueloſo, XN Y)
eodem modo. Haec igitur et alia eius generis complura
oportet diligenter teneri non modo ab indagatoribus i ingenii
et naturae Hebraici ſermonis, verum etiam ab iis, qui, id quod
vehementer optandum, ſummae religionis omninoque rerum
diuinarum cauſla, videtur, nouam Hexaplorum Origenia-

Uorum

†) Vid. Pſ. 5, 11. Pf. 78, 17 etc. *²) Verba eius is haec ſunt, 8 N
it) v. 6. vne d dr.
111) Luc. 8, 31. Rom. 10, 7 *x*) c. 1, 1I.
etc. 7 d hen.

XXIIII E e

norum editionem adornare volent. Cuius rei ſpem quum
noſmet ipſi, ante triennium fere, fecifſſemus ſtudioſis ſacra-
rum litterarum: elaborauimus inde ab eo tempore maxime
in hoc, vt collegeremus contraheremusque copias necefſarias
et idoneas, in quibus laetamur Codicem eſſe manu ſcriptum
formae maximae membranaceum bibliothecae Collegii Paulli-
mi; cuius copiam nobis ſponte, vt ſolet, fecit, pro ſumma
ſuia incredibilique in nos beniuolentia, Belius, Vir illuſtris et
ad iuuandas, ſine vlla cupiditate ac libidine, litteras bonas na-
tus. Scriptus autem eſt Codex ille ſaeculo fere duodecimo,
vt e ſpecimine ſcripturae, quod ad calcem libelli huius exhibere,
certis de cauſis, et quaſi repraeſentare lectoribus, iſtorum ſci-
licet crepundiorum cupidis, placuit, exiſtimabunt intellegen-
tes; complectiturque Capita Exodi poſtrema, Leuiticum, Nu-
meros, et particulam primi Capitis Deuteronomii, e Verſione
Alexandrina, ita tamen vt in marginibus collocata compareant
paſſim, praeter ſcholia breuicula, verba reliquorum interpretum
Graecorum, quae vel omnino non extent in editis Hexaplis,
vel careant ibi nomine, aut omnino interpretis, aut certe aucto-
ris veri. Sed de Codice hoc differemus alias pluribus: nunc,
age, reuertamur ad propoſitum.
Hae igitur, quas oſtendimus, cautiones ſi diligenter ad-
hibeantur, haec praeſcripta ſi ſeruentur ſtudioſe, neminem
ſperamus inuentum iri, qui dubitet, quin tuto poſſint et
recte indagari in regionibus Graecarum Verſionum et inueſti-
gari notiones verborum Hebraicorum, vel propriae et pri-
mae, vel translatae et alienge. Cuius quidem rei argu-
menta ſatis idonea erunt, opinor, haec. Si enim interpre-
tes, vel omnes, vel ſaltem plerique, eadem verba Hebraica,
non vno loco, ſed pluribus, aut etiam omnibus, reddidiſſe
reperiantur iisdem verbis Graecis, quis neget, quin notiones
illae fuerint vocabulis quondam ab Hebraeis ſubiectae? prae-
ſertim ſi addicat vſus conſuetudoque caeterarum linguarum
orientis.

—

„ A. „ †. e XXVY

orientis. Iam ſi e notionibus illis, ſiue ſint rebus multis com-

munes, fiue vni propriae, intellegantur manare et fluere reli-

quae omnes: quidni illae propriae primaeque putentur, hae

iudicentur translatae et impropriae? Sed rem, age, exemplis

nonnullis egregiis exquiſitisque planam et dilucidam reddere,

neglecto tamen litterarum ordine, aggrediamur. & qui-
dem non dubito quin effuſionem Proprie et profuſionem ſigni-

ficarit olim: ſed deinde transferri coepit, praeter alia, etiam ad
montium radices; credo propterea quod montes ibi ſe veluti
effundere videantur. Haec vero ſic poſſunt doceri et intellegi

facile. Aquila enim, tertio Capite Deuteronomii, *) nomen
Nu& interpretatus eſt Per naτιραορας, et Onqueloſus per
RD: quippe quum vterque pro c3OO D& D, quae
erat ipſa Codicum Lipſienſium lectio, legerit haud dubie, et

meo quidem iudicio melius, 3890 RCN Hr. Iam quum

nemo ignoret, Aquilan hanc fere ſequutum eſſe rationem, vt
Proprias verborum Hebraicorum notiones, alienis etiam locis,
exprimeret redderetque vocabulis Graecis; quum porro ver-
bum —) in Verſione Syriaca N. T. extet aliquoties *K) pro
verbo Sαναρα quum denique ex hac notione ductam facile
appareat illam alteram, non contra: quis eat inficias, ean-
dem debere primam notionem propriamque exiſtimari? Si-
gnificaſſe autem idem vocabulum etiam radices, cum e ſerie ora-
tionis cognoſcitur, tum e Verſione Vulgata patet, cuius auctori-
tatem ſupra diximus non neglegendam videri hoc in genere,
quod multa illuc e Verſionibus Graecis veniſſent. in ea enim
oco illo Moſis dilerte habetur ad radices montie Phaſoa.
Progrediamur ad alia. N& proprie quidem ſignificare ſleus

Jetere, putere: ſed per translationem valet vel malum impro-

bum, eße, certe videri, vel inuiſum baberi- et das primo
notat Fetidum reddere; deinde ita vſurpatum eſt, vt eſſet,
SS vel
*) v. 17. S vid. At. 2, 17 Rom. 3, 15 etc.

XXVI 4* G *

vel facere vt quis malue et improbus videatur aliis, vel in-
viſum aliquem et odioſum aliis, vt malum improbumque bomi-
nem, facere, ſiue odia aliorum contrabere alicui et conciliare,

tanquam improbo et ſcelerato homini. Quae quanquam noui-

mus ab aliis quoque praecipi: tamen fit fere ita, vt ratio figni-
ficationis et cauſla non e linguis veteribus demonſtretur et
oſtendarur, verum e ſententia et orationis ſerie collegatur
vtcunque, vel potius coniectura quaeratur, vt multae neces-

ſario dubitationes relinquantur. Nos igitur demonſtrationem
rei, pro inſtituto noſtro, e Verſionibus Graecis petemus.
Etenim non tantum nomen &&nà apud loëlem *) ab Iudaeis
Alexandrinis, et ab Aquila apud Amoſum, **) translatum

inuenitur per azga: quo vocabulo etſi carent Lexica, ta-

men putorem eo et fetorem ſignificari, intellegitur e no-
mine voνοοοαια, Phile ον0οRιοο dicit, quod Symmachus habet po-
ſteriore loco: ſed etiam verbum ‧da per ezoôcρ explicatur
in Verſione Alexandrina, **) et Nen ab eodem Aquila †)
non minus, quam a Symmacho, † ½) conuertitur, loco quo-
dam Exodi, per anτ⁶°‧εινο quod verbum nemo nefcit deno-
tare fetidum reddere quanquam nec hic reſpondere Lexica
video conſulentibus. nam ατ—Ns06quidem vt omnino declarat
quicquid vetuſtate corruptum eſt ac perditum, vt vſum quem
praeſtare debebat, praeſtare amplius non poſſit, † † †) ita
etiam de rebus fetidis dici tralatitium eſt. Quam interpreta-

tionem mirifice adiuuat corroboratque verbum 6α6Xυορι

quod legitur illo quo dixi Exodi loco apud Alexandrinos.
cuius verbi ab poteſtate quum pendeat quodammodo intelle-
Qus eius quo de quaerimus, Hebraici: non erit alienum,
nobis quid de ea videatur, paueis exponere. Profectum au-
tem ductumque verbum id a verbo 6bειν eſſe conſtat. Ha-

*) c. 2, 20. †) Exod. d. I.

X*X) c. 4, 10. PT T) Vid. Caſaubonus ad Theo-

XXE) V. c. Exod. 7, I8. 21. phraſti charr. II et Albertus ad Eph.
†) Exod. 5, 21. 4529.

bita

* + E 4* XXVII
bita igitur legum analogiae ratione, proprie lud ſignificare
arbitror Jacere vt quid feteat. quem certe intellectum habet

in his verbis Alexandrinorum, *) RXιτ r v σρ

Sucoy, hoc eſt, Jeriſtis odorem noſtrum fedum ac tetrum.
Nonnunquam tamen videtur ita pon, vt ſit facere vt quis rem
perſondmuété, vel Fetentem auerſetur „ vel abominetur quacun-
gue alia de an ADa. Qua quidem ex re ſatis poteſt exiſtimari,
Auid Cauſſae uür⸗ Aod Medium 0£α oαρπρbαα vValeat, Nel
. Tetene, **) vel omnino abomina-
ri, aut erſari. 2) Sed de verbo Seragen hactenus. Quae
enim diximus de notione verbi CNn translata, ea confir-
mari Hcet 1 non modo fide et a uctoritate Alexandrinorum,
qui in Ceneſi †) Pro NaE habent α ovοασ &vaH
ſed etiam eo quod in Paraphraſi Onqueloſi extat eodem loco
enn . Paullo inpechtietes minusque definitae viden-
tur eſſe notiones vocabuli 22⁸, quod quin a verbo 2&,
quatenus hoc inſia idiari ſignificat, originem ducat, dubitatio-
ne carer eh Io. At quae propria eius ſit et quaſi prima pot-
eſtas, incertum, ſal tem Vchemmenter dubium, videtur. Ne-
que tamen ego ſubſeriptor eſſe et approbator dubito eorum
ſententiae, qui vocabuloi 1Io Nene Fram proprie appellatam
cenſent, propterea quod illa velut inſidietur luci. Etenim
primo Aquila id cum Symmacho non minus tranſtulit Per
ugg, 1† † 3 quam Onqueloſus per , †TT) quo nomine
etiam Syri *) fFeneſtram indicant. deinde, id quod omnium
minime neg glegendumn arbitror, dicitur de eo et Hran et
—85; **) quod vrru mque e intellegitur proprie conuenire in
eneſtram. denique pofkur unt e notione illa reliquae omnes

commode et ſine Vlo negotio, tanquam riui e fonte, deduci.
D 2 J VrIur.
* Exod. 5, 21. †) c. 34, 30.
**) Ariſtoph. Plut. 700. 11I1) Gen. 7, 1I.

***) pPf. 5, 7: vbi pro apn f ha- †† †) Gen. d. I.
bent ejeAéegeret“ alius quidam inter- *) Vid. Act. 20, 9. 2 Cor. 11, 33.
pres ignotus, τοα.. ) Gen. 7, II. c. 8, 2.

XXVIII E . E

Vſurpatur enim etiam de fumario, haud dubie propterea,

quia et ipfum inſidias quaſi ſtruit fumo, vt eum capiat. quo
ſenſu legitur alicubi apud Hoſean; *) quo loco in reliquis
2 P

Theodotionis extat uazvodvνν, elegans ſane vocabulum.
Sed, occaſione inuitante, dicendum breuiter videtur de ver-

bis Alexandrinorum, ne quis forte, iis male intellectis, ſe
in errorem patiatur, vt fit, cum Theodorito impelli. Nam
Ppro 2& eſt, eo quem laudauimus loco, in editis qui-
dem libris, excepto Complutenſi, w0ρ οοναοαοοαν. At quum

interpretes legerint, ſine Vlla controuerſia, 32 Rn, vix atti-

net commonere, corrigendum eſſe, e Complutenſi exemplo,

2 X. „ 1. . . . .
u dnροροdd. Caeterum e ſcriptura illa praua, et e verbis

Theodotionis en uazvodv‿αα, compoſita fuit et conffata te-
mere lectio, quae quosdam etiammunc libros obſidet, aο

ννρνο ν αντνοιο νν nam in Aldino quidem exemplo vitio-

ſe ſcriptum eſt τ0ρ ονοροοεναν ααατωινοοο Sed reuertatur illuc
vnde deflexit oratio. Videtur enim vocabulum π* etiam
de molibus illis fluminum dictum eſſe, per quas ars et manus
ruere aquas cogunt. nam hae et ipſae aquis faciunt inſidias. Col-
legi autem hoc videtur recte poſſe ex eo, quod Aquila apud
Hoſean, *) et Alexandrini apud Moſen, **) vtuntur vo-
cabulo naraρονττρ... LSed ſatis de nomine 2& diſputatum
ſpero: pergamus ad alia. s de ſaeuitia vulgo et crudelita-
ze accipi nouimus. neque vero id male fieri, nos idem libenter
fatemur. Certe et Onqueloſi et Alexandrinorum auctoritate
tantum ponderis ac roboris accedit interpretationi illi, vt
nullo modo labefieri, nedum euerti, poſſe videatur. nam
Onqueloſus quidem pro a, in Exodo, †) habet in ſua
Paraphraſi Pn: ſed in Alexandrina Verſione occurrit, pro
eodem vocabulo, nunc 6e † ſimpliciter, nunc, addita

Prae-
) c. 13, 3. †) c. I; 13. Etiam in Syriaca
) c 13, 3. Verſione ibi eſt IZCL.aA. Q. .

*) Gen. 7, II. c. 8, 2 † †) Exod. 1, 13.

V

==

N

44 . * XxVIIII

Praepoſitione, er i. *) Neque vſus verbi n in

Chaldaica Syriacaque lingua abdicit. At reliquae tamen
Verſiones Graecae intendere quaſi digitos videntur ad ve-
ſtigia alius notiomis, neſcio an propriage, e qua extiterit illa
ſuperior. Etenim in Aquilae fragmentis, apud Moſen, *

pro na legitur év r6OO/ααυο. ſic enim non dubium eſt
quin reſcribi oporteat pro evrouDiaτα, Vt Montefalconius e

Godice bibliothecae Pariſienſis regiae edidit: quum vix credi-
bile videatur, neglectam fuifle ab Aquila, quae erat nimia
hominis in conuertendo diligentia et religio, particulam a;

etſi non ignoro, Montefalconium tranſtuliſſe in Lexicon no-

men svrovyuc, aeque ac verbum ο Wοαυοιν, de quo
ſupra diximus. ToovOαα autem ludibrium, petulantiam,
inſolentiam, ſignificare, abunde declarat poteſtas verbi r0Oαν
quod valet petulantem, inſolentem, eſſe, ludibrio babere. Qua
quidem cum interpretatione pulcre conuenit explanatio Sym-
machi, et, quem etiam alibi **) veſtigiis eius inſtitiſſe noui,
Theodotionis. vterque vertit per ααναα Neque vero
VIo modo dubitari debet, quin Vulgatus interpres ad vtraque
ila vocabula, et r0vOαα. et Soοααναυαα, reſpexerit verbis
illudentes eos. E quibus omnibus quis non iudicet, verbum
9 ab Hebraeis olim ita vſurpatum eſſe, vt ſignificaret inſo-
lentem petulantem, eſſe, illudere? Quam opinionem adiu-
vat certe plurimum atque adeo plane confirmat Arabica lin-
gua, in qua verbum g — 3 notare legi laetum, petulantem,

proteruum, eſé. Sed mentio linguae Arabicae nobis in me-

moriam reuocat verbum ye, cuius hanc olim poteſtatem
fuiſſe, vt valeret diſipare, diſturbare ſeriem nexam et com-
poſitam, magnus Schultenſius, in eximio illo et prope aureo
in hbrum Iobi Commentario, ex Arabica conſuetudine do-

cere inſtituit. **) Quam viri eruditiſſimi ſententiam corro-

D 3 borari

*) Exod. 1, 14. *½*) Pxod. 1, 13. gaw c abt. c. 5, 7 æAd Sasas
***) Vt Exod. 4, 25 10 is Sa†νοε. ***) ad Iob. 4, 12.

XXxx 4SOPE “

quo reddidit Hebraicum Theodotio cum lIudaeis Alexandri-
nis.*) Neque vero quenquam confidimus iturum eiſe infi-
cias, quin ipſe Aquila voluerit exprimere eandem ilam no-
tionem verbo ιςoτανοο, quod ter "*) legitur in reliqis
eius, non item in Lexicis vulgaribus. Id enim ſi integrum

eſt neque corruptum, ſane non reperio, quid pofſſit declarare

*

.

1
aliud, quam diſtendere, diſpandere? Verum magnopere ve-

.

. 2* 2 . 2
reor, ne deprauatum ſit, et corrigendum aroenescoa . Ni-
hil tamen definire audeo. Atque ex hac notione, quam

1

recte primam propriamque dixeris, manalit notio nudandi,

quae frequens eſt in lingua Chaldaica, e Symmacho
alicubi **²) ſcimus verbo vvpgvey eſte redd nam et in
diſſipando diſtinendoque, et in nudando, ineſle intellegitur
notio communis tollendi et ſeparandi. Denique idem illud
verbum Hebraicum reperitur etiam ita adhiberi, vt ſignificet,
in quinta certe quidem Coniugatione, auocare, deterrere.
Namque verba Moſis, vel potius regis Aegyptiorum apud

Moſen, †) iſta, Puypp Dyn dN WD D, exponi
dubio procul debent hoc modo, rur auocatis Wrablitas ab

opere, ſiue cur deterretis Wraëlitas ne opus faciant? Primo
enim Moſes ipſe paullo inferius pro en dixitbpaun: )
deinde, vt omittam, Onqueloſum Syrumque interpretem ha-

bere in Verſionibus ſuis EE et S.1 * „ α 0,

etiam interpretes id Graeci ita explicauiſe reperiuntur. Sym-
machus quidem reddidit per AοορρρNa d ορρ pro quo tamen
Montefalconius in Coisliniano Codice inuenit dror5τοτρ.
quae duo verba apud Polyaenum † † ¼) quoque permurata fue-
re inter ſe ab librarüs, vt dyarpgéze et duagss οο apud

Pollu-
*) Exod. 5, 4. c. 32, 25. †½) Exod. 5, 4.
XX) Exod. 5, 4. C. 32, 23. Deut. “
32 . . † †¼) d. I. v. 5.

XX) Exod. 32, 25. 11†) 2, 1. 29.

borari poſſe mihi perſuaſiſſimum habeo verbo Nαοαααdαν

Polluc⸗
ſciunt
tuendn
t ap
Odaie
ctedo
Lammd
nulgat⸗
WI
ſcim

(oé

litare
Polt.
Recki
verbi
r
am
de pe
Rem
mugn
Tedo!
bris
re ia
ba ali
VN
UIe,
ONr
fulci

4

+ & . e— XXXI
Pollucem: †) et apud lohannem ††) Euangeliſtam non ne-
ſciunt harum litterarum ſtudioſi Boſium pro sεροοα⁸ reſti-
ctuendum, ſed forſitan ſine cauſſa, † † †) cenſuiſſe vsâsαρ
vt apud Anacreontem, *) ſi quidem ab eo profecta ſunt illa
Odaria, Faber et Barneſius pro dvenoοντoροoονvο oſtenderunt, ſed,
credo, aeque temere, **) legendum dvesoορρρο quod a
Lamio nuper mutatum adeo in dveuorgs e video. Certe
vulgatam apud Symmachum ſcripturam recte ſe habere, Alex-
andrinorum declarat auctoritas, quorum in libris, quod
ſciam, ommibus legitur, fwari dasbτ⁹ rνXαο τοτσ
Sovwv. Ipſe vetus interpres verbum οsρςτι non male
conuertit ſollicitatis. ααaοαο ιν enim ſaepenumero valet con-
citare, ſollicitare. *) At eco loco Moſis ne ita explicari
6 poſſit, ipſa verborum ſtructura intercedere et vetare videtur.
Rectius idem interpres hoc verbum reddidit per auertere in
veerbis Lucae †) iſtis, &Grrov αααρρ ειν 7ο ανανναιτ r0
Tz,6 rIs.ο quibus profecto non aliunde plus lucis affundi,

H“ quam ex illo ipſo loco Exodi, poteſt. Caeterum ex iis quae
de poteſtate verbi or) difleruimus, liquido diſcitur, lectio-
. nem 5, quae eſt in Codicibus Hebraeoſamaritanis,
maggis illis Hubiganti deliciis, gloſſema interpretamentumque

redolere: cuius quidem generis alia non pauca ſcimus in li-
bris iſtis extare, ita vt fides eorum atque auctoritas non teme-
re iactanda et efferenda videatur. Sed feſtinat oratio ad ver-
ba alia. &2, pro quo a Chaldaeis, vt ſupra oſtendimus,
Dy dicitur, Viri docti praecipiunt proprie ſignificare ma-
corem contrabere, muceſeere, ranceſeene. Quae ſententia
cur improbanda et reiicienda ſit, ſane non reperio. Immo
fulciri eam ſcio et ſtabiliri poſſe verbis incerti cuiusdam et ignoti

inter-
†) p. I10 n. 78 Vuetſten. *X*) Nam veAde d*oοτιu+*οο vide-
† †) c. 2, 155. fffur eſſe vortex turbineus, vt Ouidius
—11I1) Vid. Albertus et Kypkius Metam. 8, 556 loquitur.
ad eum locum Iohannis. XX*) Luc. 23, 2: vbi vid. Elſnerus.

*) Odar. 41, 14. †½) Ac. 13,; g. .

XXXII r
interpretis, quae, apud Ioëlem vatem, *) e Codice Bar-
beriniano prolata funt a Vuaktono primum, repetita deinde a
Lamberto Boſio in editione Franequerana Verſionis Alexan-
drinae, ſed omiſſa a Montefalconio in Hexaplorum opere.
At quanquam inſerta leguntur ipſi Alexandrinorum contexto,
tamen ſatis manifeſtum eſt, ea aliena elſe, et e margine illuc,
vt alia multa, commigraſſe. Sunt autem haec voατα Gε ιτ1:;-
ονXνρο ατοι uτιαου ‿αραονατιν ντυ. Pro svoροauτ†τ1iο 6ε vel He-
braicum verbum Wez docet reponendum eſſe SvpνπτασEα.
lam vt oα 9ονα Proprie ſulci nominantur, et deinde, quam
notionem praeteriit Theſaurus Stephanianus, ipſa Jemina ſul.-
cis commiſſa: ita Xeioνaαντοα dicuntur glebae, quibus quaſi
oblita iacent grana, et Sver*α4⁵ ſignat ancore „ quo verbo
explicatur in Gloſſariis antiquis. Ua Lexica nobis clami-
tant eſſe indagare, inueſtigare Joerutari. quibus vt non au-
deam reclamare, tamen notionem illam recte negari arbitror
primam eſſe et propriam. Nam quum ego nuper, Abdiae
oracula interpretaturus publice, incidiſſem in locum quen-
dam Pſalmorum Dauidis, **) videremque, verba CbD COR
ab Aquila ita translata eſſe, qααεοε τααπςενιν ſtatim
coepi coniicere, Gor proprie de Jarritione fuiſſe vſurpatum.
e qua notione quomodo altera illa extiterit, facile Poteſt in-
tellegi. Cuius quidem coniecturae nec nunc nos poenitere,
libere aperteque fatemur.
Sed quoniam, vt ait ille „Praeceptoris eſt, docere, quo-
modo quaeri quidque et inueniri debeat, et vnum aut alte-
rum exemplum ſubücere, non omnia: etſi longe plura huius
generis exempla potuiſſemus proferre et in medio ponere;
tamen, ne et inepti duceremur et modus libelli iuſto grandior
fieret, finem ſcribendi faciundum modumque putauimus;
maxime quum ex hactenus diſputatis videremur ſperare poſſe
intellectum iri facile planeque ab omnibus, quam late pate-
ret

*) c. 1, 17. Pſ. 64, 7.

ret y
proc
cand
vel
ase
incu
w.
E,
elt,
A
nuri
excu
rere
men
prae
core
rum
tem
efflo
A
mo
deſ
pien
in
Vior
cer
ling
Tun
tem
diot
dfke
Cita

ſcdi

„ G * XXKXIII
ret vſus Verſionum Graecarum in lingua Hebraica „ quantum
prodeſſet diligens earum lectio, cum ad reſtituendas reuo-
candasque amiſſas et exactas ſingulorum verborum notiones,
vel proprias vel translatas; tum ad explicandas confirman-
dasque aliunde cognitas et repertas; ita vt lingua Graeca,
inculcandum enim eſt idem ſaepius, a ſtudioſis ſacrarum littera-
rum, vel hanc ob cauſſam, perdiſcenda penitusque pernoſcen-
da, non leuiter attingenda, videatur. Longa quidem haec
eſt, fateor, via, et, quum nondum munita ſatis ſit, magnaque
ducum peritorum doctorumque, quorum veſtigia ſequare, pe-
nuria reperiatur, perdifficilis et permoleſta, quae viatoribus
excutiat ſudoris non parum, et cuius in ſaxis ſalebrisque hae-
rere neglegentia humilis et pigritia lenta facile poſſit, ſed ea ta-
men, ad cuius calcem ſi ſtrenue decurrerit liberalis induſtria,
Praemium adipiſcatur, cuius amplitudo et dignitas, neque cum
coronis victorum Olympiae, neque cum triumphis Romano-
rum imperatorum, comparari vllo modo queat, hoc eſt, faculta-
tem idoneam interpretandi et explicandi libros diuinos, e qua
effloreſcat ſcientia rerum diuinarum accurata, quae non inter-
dum proſit, ſed ſemper, non tantum in vita ſed etiam poſt

mortem. Quodſi Hannibal in omnia, etiam vitae, pericula

deſcendendum ſibi, ſi omnes moleſtias laboresque et ſuſci-
piendos libenter et Patienter perferendos putauit, modo vt
in Italiam ſibi, per Alpium, et altiſſimorum montium et in-
viorum maxime, iuga, aditum aperiret patefaceretque: quid
cenſemus Chriſtianis eſſe faciendum, vVt, per cognitionem
linguarum veterum iuſtam, perueniant in arcem ſcientiae re-
rum diuinarum, e qua poſſint tuti et otioſi proſpectare ac con-
temnere errorum, ſomniorum, nugarum, agmina, quamuis co-
pioſa, tamen imbecilla er infirma? Atque Profeſſoris artium
officium eſt, vel allicere et excitare cohortationibus ſuis, vel in-
citare et exacuere, ſtudia ingenuorum iuuenum, vt neque de-
ſidiae illecebris ſeſe decipi, neque difficultatum magnitudine et

E . mul-

—

. . . 2 , ** . . *
XXXIIII * & r
multitudine deterreri, et deduci de via recta, patiantur, eosque
amice commonere, he ſinant vnquam aures patere faciles Sire-

num, vernacularum praeſertim, carminibus, hoc eſt, vocibus

eorum ſuauibus, qui, vel mediocris linguarum veterum noti-

tiae auxilio, omnia effici poſſe, riteque verſari in maiorum
diſciplinarum regionibus licere, clament.

Ego vero me in omnibus inſtitutis meis, in ſcholis omni-
bus, et publicis et priuatis, ſequuturum ſemper eſſe, deo
fauente et iuuante, ſpectaturumque ſpondeo hoc, vt cognitio
linguarum vel comparetur, vel conferatur, ad intellegendos li-
bros et humanos et diuinos, atque adeo ad collegendas conge-
rendasque ſapientiae omnis, vt humanae, ita vel maxime diui-
nae, copias. QQuo quidem eo magis referenda ſunt optimi cu-
iusque et rei Chriſtianae amantiſlimi ſtudia, quum iuſtithima dei
ira, vt alia vitia hominum innumera, ita maxime contemtum

religionis non ferendum, incredibilemque leuitatem, neque

minus magiſtrorum minorum ſcholarum peſtiferam indulgen-
tiam, ſeueritati ſalutari maiorum tantopere contrariam et inimi-
cam, quam contumaciam diſcipulorum inertem et igna-
vam, ſed nefariam et effrenem, videatur caſtigare velle variis
diuturni belli multiplicibusque calamitatibus. Quam vtrius-
que ſapientiae coniunctionem et quaſi colligationem quum
quondam in hac litterarum Vniuerſitate Loachimus Camera-
rius, Papebergenſis, popularis meus, ſuaſerit vnuus omnium
maxime et acerrime, cum in ſermonibus, tum multo ma-
gis etiam in libris, hacque auctoritate ſua effecerit, vt non
tantum ea, qua ipſe floruit, aetate, ſed quoque poſtea, per-
magnus ſemper repertus ſit in noſtra vrbe numerus eorum, qui
hoc in genere etiam certarent contenderentque de principa-
tu: non alienum putaui, praeſertim quum Bergerum, *) ſum-
mum Virum, ſcirem Lipfienſes grauiter cohortatum eſſe,
vt conſulerent memoriae nominique Camerarii, ſi virtutes

*) In libro qui inſcribitut Eloquentia Publica p. 167 ſs.

Viri in
ellet
Gram
Orati
INN—

COmnn
Pe, d
AVI
magri,
ſand⸗
lluth
4ppare
Iuſicen
quam.
Acode
et hon
euer

10⁰
5

ſtrae
Camn
er
AWNen
et de

“

.

. e ee. . XXXV

4

Viri immortalis, quarum praeſtantia tam praeclare meritus
eſſet de rebus Academiae Lipfienſis, hoc eſt, Camerarium,
Grammaticum pariter atque Theologum xcelentem, laudarem
Oratione breui, qua adioo, more inſtitutoque maiorum,
munus Profefloris humaniorum litterarum extraordinarü,
commiſſum fidei meae nuper, dei nutu et conſilio, a Princi-
e, benignitatis diuinae exemplo ſingulari, F RIDERICO
AV CV STO, Patre Patriae Optimo. Cuius beneficii
magnitudinem et excellentiam etſi ſatis praeuideo me eſie in-
fantiae meae tenuitate et imbecillitate nullo modo conſe-
quuturum: tamen eundem me ſpero dicendo effecturum, vt
appareat, animum meum totum efſe ſenſu liberalitatis et mu-
nificentiae Regiae imbutum, nihilque a me omiſſum iri vn-
quam, quo animus gratus tant tique ornamenti memor probari
declararique poſſit. Hanc igitur Orationem vt Magnificus
Academiaz Rector Comites Iuſtrilſini, vtriusque ciuitatis
et honoribus et ſapientia Principes, C ommilitones denique cum
generis tum ingenii virtutisque nobilitate praeſtantes, attente
au. dire et benidole velint, ſumma et pietate et humanitate
rogo. Neque vero vIlIo modo dubito, quin voluntati no-
ſtrae ſatisfacturi ſint omnes, etiamſi non noſtra, certe tamen
Camerarii, cauſſa, quum ſit in primis decorum vehementer-
que vtile et ad ſt tudia bonorum ingeniorum vel excitanda vel
acuenda quam maxime neceſſarium „ memoriam magnorum
et de optimis litteris optime meritorum Virorum recolere et
ornare; praeſertim quum ego omni tempore ſim in eo ma-
xime elaboraturus, vt et pietate et humanitate reſpondeam
eximiae illi ſingularique beniuolentiae ac liberalitati. P. P
in Vniuerſitate litterarum Lipfienſi a. d. VII. Kal. Maias
A. C. CIo 10 CCLXII

z. .
2 K +
X. . e e.
PeLe Wee Et 2 e ee ⸗e Ee

— — — Pe e e ee ,n S . . 4 x
* — — —

—PD — ODt 1T1

—

A9V

R

———MNN

en

. r r,
õ e ei, e h. ri. PTE.
e . . ra rer.
2 ern gαiνοαρ
, erde,, er .

ie reLer. iertl b6*εαα
E W6 αι
õ . A a, = R
ẽ HH
erli⸗ rr- EhiiS ale.
Neo e 6 Ve- Pen,Teeh en l
e Fher: Lol err A Nsnr n = V , e len rle⸗erl,
EeGEαα. *ααιπααNd: — ́è”èòẽMẽ

XIαtαοοM , er r —0 õ —

. n, *y. Rekoy

VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset

Copyright 4/1999 VXMaster GmbhH wwW.yXymaster. com

PROLVSIO
NIBVS GRAECGIS v. T
RVM HEBRAICARVM
AGIST RIS

ATION I9

HVMANIOR. LITT. EXTRAOR
NIV. ARTIVM LIP S

—
. KAL. MAIAS HOR. VIIII

TITVTOGCVE MAIORVM

EVNDAE CAVSS A
. KRECITANDAE
RA E M. 1I S S A
A B

.J FISCHERO A A.

I P 5 I 4 G

CINA L A N G EN HFEMIA