KaI600-1771_24 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Prolusio De Versionibus Graecis V. T. Litterarum Hebraicarum Magistris Orationi Professionis Humanior. Litt. Extraor In Univ. Artium Lips A. D. IIII. Kal. Maias Hor. VIIII More Institutoque Maiorum Adeundae Caussa Fischer, Johann Friedrich „ 5 PROLVSIO DE VERSIONIBVS GRAECIS v. T LITTERARVM HEBRAICARVM MA G IS T RIS ORATIONI DM PROFESSIONIS HVMANIOR. LITT. ENTRAOR IN VNIV. ARTIVM. LIP S —,,— A. D. IIII. KAL. MAIAS HOR. VIIII MORE INSTITVTOGVE MAIORVM ADEVNDAE CAVSS A REECITANDAE . P. R A E M I 5 S A A B 1IO H. FR’RID. FISCHERO AA. M LI I P S 1 4 GH . HEX OFFICIN A IANGENHNEMIA = . Eln vocibus, quae etiamnunc profano mulkorum proca- W cique ore iactantur, innumerabilibus, cum Chri- ſtiana virtute ac conſtantia maxime indignis, tum — ſummae etiam religiomi inſigniter pernicioſis, haud ſcio an ponenda ſit periculofiſſima vna ommium reli- gioſaeque maiorum grauitati inimiciſſima, quod clamitant, qui conſtituerint ad rerum diuinarum cognitionem ingenium ſtudiumque conferre ſuum, eos non valde firmis Graeca- rum litterarum copiis inſtructos eſſe, eos non admodum magna ſermonis Graeci ſcientia praeditos, oportere: quippe quae relinquenda videatur inutili Grammaticorum moroſorum miſe- roque ineptorum Criticorum gregi, quorum profana ingenia periculum non ſit, ne polluantur et inquinentur barbarae iſtius inanisque et leuis doctrinae ſordibus atque quiſquiliis. QCuius erroris incredibilem neque vIlo modo ferendam amentiam pae- neque furorem quanquam multorum iam proborum beneque ſentientium excellens abundansque doctrina, et copioſa oratio, ita compreſſit et fregit, vt vicerint, eos libros „quorum corpus Chriſtiani nomine Noui Teſtamenti complectuntur, non intellegi ſatis, ſine ſumma plenaque linguae Graecae ſcientia, poſſe, quod, quo impurior flueret ac lutulentior oratio eobrum Graeca, eo maior et vberior, eo accuratior et exquiſitior, Graecarum litte- rarum coghitio ſita deberet eſſe et vigere in eorundem interore- A 2 tibus, IIII 4. F. e tibus, quales quidem eſſe oporteret omnes Theologos, vt, quid e Graecis fontibus hauſtum eſſet, quid ex Hebraicis riuis ſumtum et ductum, ipfſi iudicare valerent: tamen aeque facile oſtendi, opinor, intellegique ab omnibus poteſft inſignis ſtultitia vanitas- que peſtifera et impia iſtius erroris ex eo, quod nec Veteris Teſtamenti libros licet recte explicari ſine Graecae linguae auxi- lio. Quo magis etiam cohortandi ſunt et commonendi ſacrarum litterarum ſtudioſi, ne ſero, vt apud Ciceronem Antonius, le- viterque et labris primoribus guſtent Graecas litteras, ſed vt mature eas imbibant fontibusque earum vberrimis ingenia, tanquam hortulos, irrigent, melleque et neçtare dulciſſimo pectora, velut apiculae cellas, repleant et ſtipent. Graecas enim Latinasque litteras multo facilius et plenius, quam Hebraicas, addiſci poſſe apparet, quum non modo magna ſatis, in omni fere genere, reſtet librorum vtriusque linguae multitudo, quibus aſſidue diligenterque legendis ingenia illarum variaeque et multiplices virtutes et dotes plane cognoſcantur, ve- rum multi quoque et iidem doctiſſimi Grammatici mature extite- rint, qui litteris vel integros libros diligentiſſime enarrarent, vel ſin- gulorum certe verborum, rariorum maxime et reconditorum, vim et poteſtatem explanarent quam accuratiſſime et explica- rent. Quo vtroque adiumentorum genere ſatis conſtat carere litteras Hebraicas. Nam primo quidem nemo, cuius monumen- ta ad noſtram peruenerint memoriam, tum, quum verſabatur in ore cotidianaque conſuetudine hominum lingua illa, inuentus eſt, qui libros diuinos Hebraice ſcriptos interpretaretur, vel eodem ſermone, vel alieno et peregrino. Eorum enim hominum indu- ſtria, quos notum eſt vulgo Rabbinos vocari, fere obſcurati ma- gis ſunt, quam illuſtrati, libri ſacri: miraque eorundem atque mul- tiplex inconſtantia et leuitas in tradendis Hebraicorum vocabu- lorum notionibus abunde, puto, declarat, neque ipſis cognitam ſatis perſpectamque fuiſſe rationem atque indolem linguae. Quapropter vtrumque Buxtorfium ſcimus, et patrem et filium, communes nuper Germanorum ferme omnium linguae Hebrai- cae ce Hub aucte Otnn tin iaſ e juge or un Cun Alus pere ſci⸗ de lat „ SG * WM cae doctores, a multis, in primisque a Francogallis, et in his ab- Hubiganto, *) grauiter, neque iniuria, reprehendi, quod auctoritati recentiorum Iudaeorum et ſcientiae tantum non omnia tribuerint hoc in genere litterarum. Deinde vero vix attinet dicere, quum res ipſa non tam loquatur, quam clamet, inſigni illa paucitate librorum Hebraicorum, quos habemus ho- die, non parum impediri verborum, vt ſingulorum, ita etiam junctorum, omninoque naturae ſermonis, intellegentiam. Sed quoniam his ipfis libris magna pars religionis Chriſtia- norum ſacroſanctae continetur, vt ignorari Hebraica lingua, ſine ſummo ſalutis diſcrimine, nec poſſe, nec debere, videatur: Cir- cumſpiciamus neceſſe eſt et comparemus alia ſubſidia et auxilia, alias vias quaeramus et inueſtigemus, quarum ſemitis feramur et perducamur ad eius notitiam, ſi non pleniſſimam et abſolutiſſi- mam; quod, in his tantis inſuperabilibuſque itineris longi difficulta- tibus, vnquam futurum, quis ſperet? tamen eam, quae abſit quam proxime ab laude perfectionis. Quorum adiumentorum quanquam permagna habetur atque ingens multitudo, id quod nuper Michaélis, filius, Vir his in litteris ſane cum paucis com- parandus, nemini anteponendus, egregie docuit et oſtendit pe- culiari lbro: tamen neminem futurum ſperamus, qui dubitet, quin plurimum auxili, hoc in genere, exſpectandum ſit ab Grae- cis Verſionibus antiquis, tanquam in acie olim apud Romanos ab triariorum ordinibus. Quae Verſiones vtinam integrae omnes et ſaluae ad nos incorruptaeque veniſſent! Etenim auctores illarum faiſſe non tantum Graece, ſed etiam Hebraice, doctiſſimos, fa- cile doceri idoneis ſpero argumentis et confirmari poſſe. Atque de Graeca quidem eorum eruditione a nemine vnquam dubita- tum nouimus: immo vt quisque fuit Graecarum litterarum ſcientifſimus, ita Symmachiae in primis quintaeque Verſionis elegantiam et munditiem omnibus fere numeris abſolutam admi- ratus ſemper eſt maxime et laudauit veriſſime. Etiam in Alex- A 3 an⸗ *) Prolegg. Bibll. Hebrr. To. I p. 135. v 4 4. andrina Verſione certiſſima reconditae cuiusdam interiorisque doctrinae Graecae veſtigia comparent impreſſa paſſim, ita vt ſi auctores eius, ſi Aquila, ſi Theodotio, ſi caeteri, noluiſſent in- eptae Iudaeorum ſuperſtitioni ſeruire et obſequi, qui vt omnia Graecorum inſtituta moresque, ita etiam linguam, penitus odis- ſent; ſi voluiſſent hoc ſequi et ſpectare, vt vim ſententiamque verborum Hebraicorum ſeruarent et exprimerent, non verbum pro verbo redderent, vix dubium debere eſſe videatur, quin etiam reliquiae harum Verſionum hodie ab aeque multis Grae- carum litterarum cupidis ſtudioſe legerentur, atque Ennii olim Pacuuiique fabulae apud Romanos, ductae et expreſſae e fabulis tragicorum Graecorum principum, Sed nec ab Hebraicae eru- ditionis laude abfuiſſe eosdem interpretes, oſtendi, ſpero, facile licet: dummodo cauendum ducamus, ne grauitatem et indu- ſtriam veterem meriamur recentioris inertiae et leuitatis regula. Etenim quis credat, homines illos fuiſſe tam ſtultos, tam amen- tes, tam inimicos etiam exiſtimationi ſuae, vt, propoſitis nullis praemiis aliis, praeter vtilitatis operae laudem, nominisque im- mortalitatis gloriam, Verſiones ſacrorum librorum conficerent elaborarentque eiusmodi, quae, ſimul exiſſent, ſtatim vitupe- rarentur a cunctis, contemnerentur, reücerentur, opprimeren- tur: praeſertim quum didicifſſent planeque tenerent, librorum diuinorum ſancktitatem, vt nulla re, ita nec Hebraicarum littera- rum profana inſcitia, violari polluique debere? Hoc vero quan- tum exiſtimandum eſt Hebraicae doctrinae argumentum, quod Origenes, quod Hieronymus, quod ali,*) auctores idonei ſane atque graues iudices, profitentur et oſtendunt, enituiſſe in in- terpretibus illis, maxime in Aquila, **) tantam ſermonis He- braici ſcientiam, vt maior, tum quidem, deſiderari non poſſet: quantam fſcilicet in loſepho nouimus viguiſſe et in Philone. Ve- rum *) Audtoritates eorum magno ſtu- **) Vid. Vueſſelingius Obſeruatt. dio collegit Montefalconius, Vir ſum- 1, 19: ibique maxime Epiphanii lo- mus, ad calcem Prolegg. in Hexapla cus, de menſs. et pondd. c. 15. Origg. p. 91‧ 102. futn nes teſte⸗ lecho Au paro mul⸗ ſrip Leos ine Aut! Citki Duer tem ſere MN prer Ac haut Ver He Alias Oat Vn. ſtra ſcri li en Te Ur dos . S 4 — VII rum n quid opus eſt pugnare ancloritatibus alienis, quum Verſio- nes ipſae habeantur ſcientiae auctorum Hebraicae locupletiſſimae teſtes indicesque certiſſime? Nam in iis quidem, quae lectori aliunde cognita eſſent, nemo, quod conſtet, inuenit adhuc quidquam, quod inſcitiam linguae magnopere argueret. Quidni ergo exiſtimemus, eandem latere ſcientiam in iis, quae harum Verſionum indicio patefiant et cognoſcantur? Quod vt multi noſtra aetate doctiſſimi Viri praeclare docuerunt in fuis ſcriptis, quibus nuper admodum acceſſit Boiſius, Quedlinbur- genſis Theologus: ita flagitare idem ab lectoribus videtur ipſa interpretum diligentia ſingularis ac ſumma fides, qui ea, quae aut non intellegerent ſatis, aut reéte conuerti in Graecum poſſe diffiderent, non reddiderint Graece . ſed Hebraica verba reti- nuerint. Quod eorum exemplum vtinam vernaculi noſtrorum temporum interpretes imitarentur! Quae quum ita ſint, quis non ſperet, intellegentiam Hebraicae linguae poſſe Verſionum illarum auxiliis plurimum adiuuari? quis eas neget magiſtras eſle inter- pretesque Hebraicarum litterarum fidas atque idoneas? Et quum auctor Verſionis Vulgatae, quam appellant, non pauca petierit hauſeritque ex earundem Verſionum fontibus: huius quoque Verſionis, quae ſolet fere ab imperitis miſere contemni, quantus quamque inſignis vſus ſit et eſſe Poſſit i in cognoſcendo ſermonis Hebraici ingenio et natura, quis non intellegit: Sed de hac re alias: nunc redeo ad Verſiones Graecas. Earum enim eximia vtilitas et Praeſtantia quo magis perſpi- ciatur ab omnibus, atque adeo, ſi fieri poſſit, ab inimicis Graeca- rum litterarum: eam placet explicare Paullo diligentius et demon- ſtrare vberius. Quae ꝗ quidem diſ Puratio videtur commode ita de- ſceribi Poſſe, vt primo dicatur de verbis ſingulis: deinde de vocabu- lis iunctis integrisque formulis quaeratur: denique oſtendatur ex- emplis idoneis, quomodo lectiones multorum locorum Veteris Teſtamenti verae et genuinae poſſint, ope et indicio Verſionum Ularum, indagari et reperiri. Critice enim etiam ad intellegen- dos libros diuinos adeo necefſſaria eſt atque vtilis, vr, qui au- deant VIII 6 † * deant eos interpretari ante et attingere, quam de germana et ſin- cera loci cuiusque ſcriptura viderint, laqueis ſaepenumero ſemet iInduant miſere ac inuoluant inextricabilibus: quam diligentiam memini ab Hubiganto non temere deſiderari in Schultenſio, ma- gno illo vereque docto ſacrorum librorum interprete. Sed quo- niam breuitas talis Proluſionis et anguſtiae non capere ſatis vi- dentur triplicis iſtius diſputationis copiam et vbertatem: nunc de prima eius parte, neque ea tamen tota, diſſeremus, reliqua in tempus aliud reſeruaturi. Neque enim verendum putamus, ne inſtitutum noſtrum reprehendatur a bonis recteque ſentienti- bus, quum velimus ſic et rationem ſtudiorum noſtrorum quodammodo reddere; antepoſuimus enim ſemper inde ab ineunte aetate res diuinas humanis, nunquam poſtpoſuimus, vt credunt clamantque canorae Cicadae; et bonarum litterarum tirones, quibus maxime ſcribuntur eiusmodi libelli, cohortari et excitare ad ſtudia Graecarum litterarum. Quod quis dubitet quin ſit officium eius, qui ſit, bonas artes profiteri, publice iuſſus? Praeſtant autem Verſiones Graecae in verbis quidem ſingu- lis neque copulatis vtilitatem omnino duplicem. Neque enim modo propriarum vocabulorum natiuarumque notionum veſti- gia, veluti digito, monſtrant, ſed translatarum etiam et adſci- tarum. Quae poſterior vtilitas vt communis reperitur Symmachiae in primis caeterarumque Verſionum, ita eam, quam primo loco nominaui, Aquilanae fere propriam eſſe, diligentes eius et ſtu- dioſos lectores non poteſt fugere. Sed ante tamen, quam aggrediaris inmueſtigare et venari generis vtriusque notiones, ne- ceſſe eſt, id quod ſponte, meque etiam tacente, intellegitur, vt videas, primum quomodo legerint interpretes, et vnde quae- que duxerint: deinde an verba eorum ipſa ſint integra neque ab lbraris corrupta: denique an ſint locis quaeque ſuis collocata. Nam quemadmodum in Origenianis Hexaplis verba Graeca ab Montefalconio, neſcio an fide et auctoritate librorum ſcripto- rum, quibus vſus eſt, haud raro relata ſunt ad verba Hebraica aliena: ſic et Hebraicis libris hoc et Verſionibus Graecis acci- diſſe W R inge ſalte un cert o 4“D . 6 vrIII id conſtat inter dodtos reique peritos, vt vocabula multa vel ingenio vel manu librariorum aliorumue, ſi non deprauarentur, ar ſaltem immutarentur. De ſingulis, age, ſeparatim dicamus. Atque Hebraicos quidem Codices Graecorum interpretum multum diſſediſſe ſcri iptura ab iis libris „ quibus vtimur hodie, certius debet, quam illa, quae apud Sagram, videri. Quius eo- rum diflenſionis pauca haec ſunto, ex ingenti numero, exempla. Seporae, coniugis Moſis, verba, quorum de ſententia a multis iam multa diſputata conſtat, — D , vti nunc qui- dem leguntur ,*) etiam in duobus illis Codicibus Vuagenſeilia- nis, qui ſunt in bibliotheca Senatus Lipſienſis, quosque nos nu- per inſtituimus, nec fruſtra, vt alio tempore apparebit, cum li-⸗ Alexandrimus fic reddita funt, 89 7 ααα 1 7egiropi. Ex quo ſi quis vellet collegere, vocabulo er olim conſiſtendi notionem ſubiectam fuiſſe: is Profeclo, et ipſe erraret grauiter, et alios deci- peret turpiter. Immo vero haud erit difficile docere, in Codicibus, quos adhibuerunt interpretes Alexandrini, extitiſſe verynon rr. Neque enim modo litterae vtriusque vocabuli, in lingua maxime Samaritana; his enim litteris ſcriptos fuiſſe antiquiſſimos Codices Hebraicos, norunt intellegentes; ea eſt ſimilitudo, vt, qui pPermutari inter ſe earum figuras ab librariis facillime potuiſſe neget, is certe vſu his in rebus omni careat neceſſe ſit: verum in Baſilienſi quo- que Codice membranacèo, quem Montefalconius ſaeculo decimo ſcriptum iudicabat, legebantur haec verba, in Sixtino iam exem- plo edita, 6α EGpatos hUουεr αιαα rρ τεραττοοναν. Quae verba a quocunqe etiam ſint profecta, tamen declarant ſatis, au- ctorem eorum inueniſſe in libris ſuis en, non r. Atque hanc ipſam lectionem quum in Codicibus fuis haberent, vti diximus, Alexandrini, ſcirentque, verba primae Coniugationis poteſtate ſaepenumero gaudere communi cum verbis Coniugationis VIti- mae: putarunt, bnf boſſe recte transferri per éo quomodo apud *) Exod. 4, 26. B x 42† apud Lucan legitur,*) &α ) oονσνσ1 dαααντιοας υντνιι. Cui quidem non diſſimilis locus inuenitur apud Ioëlem vatem in eadem Verſio- ne. Primo enim Capite Oraculorum eius paene extremo *) extant haec verba, soniοναοααον οααοααουποος ις D Oärννανu,,ς αν‿ν quam ſcripturam ſequutus eſt, more ſuo, interpres Arabs, et, vt videtur, etiam Syrus. Ea quantum Gdiſcrepet a lectione noſtrorum libro- rum, quae haec eſt, nepeeb De e Wp, non eſt quod pluribus docestur, quum praeterire id neminem queat, qui ſit Hebraicis litteris vel leuiter tinctus et imbutus. Nos vero con- ijectura duéti, quam vera neſcio, multa enim ſaepe in hoc conie- cturali genere perquam incerta eſſe nemo non nouit, homines illos Codicibus vſos eſſe arbitramur, in quibus legeretur D WSE Srrpen . Nam Wwopy quidem quin facile potuerit con- fundi et commiſceri a librariis cum verbo n, propter magnam, cum ſoni, tum figurae, litterarum ſimilitudinem, nihil dubitan- dum videtur, praeſertim quum Chaldaei pro *ρ dixverint uy, et in Arabica Verſione reperiatur verbum . Quse tamen ratio, ſi cui forte durior videatur, is per nos quidem po- terit Boiſio allentiri „ qui Alexandrinos Iudaeos ſi ſpectaſſe cenſe- bar *) Krabicum verbum —. Sed ea ipſa de cauſſa non ap- paret, quare quis velit in dubium vocare permutationem voca- bulorum H o et 5DD: Herb) autem alio quoque loco †) iisdem interpretibus dicuntur Oârνο ., neque litterae verbi huius nimium diuerſae funt ab litteris vulgati vocabuli. Atque huius quidem generis locorum prope infinitam multitudinem in iſta Ver- *) c. & 44. Vt Pſin. 8. ep. I, 3 ſetie dulgere: deinde debebant vbique, no- unguis, *) Vv. 1 *) In libro vernacula lIingua ſeri- pto, cui index eſt, Beytraege zu ei- nem rfichtigen Syſtem der Hebraei- ſchen Philologie, p. 342. Quo li- bro eth multa vrilia continentur, ta⸗ men primo Auùctor videtur nimis ſtu- dioſus eſſe nouarum opinionum, amo- rique linguae Arabigae nimium in- ſtro iudicio, addi, tironum aliorumque cCauffa, loca e libris Arabicis ad confir- mandos vocabulorum ſignificatus, vt quisque poſſet ipſe de iis iudicare, ne- que in eam opinionem veniret, vt pu- taret, Auctorem ſua non e propria le- Gione hauſiſſe, ſed e Lexico Goliane aut etiam aliunde collegiſſe. †) Habac. 3,; 17. Veri ligui ga⸗ duce rtfn A pue hoe guel lamn Ver 1S. -— n Verſione ineſſe Kimus Sed nec in caeterarum Verſionum re- liquüs rara ſünt et noua eiusmodi exempla ſcripturae diuerſae, quae incautos neque ſatis diligentes lectores fallere poſſint et in- ducere, vt de nouis verborum inauditisque notionibus ſomniare, vt fit, et garrire, incipiant; Praeſertim his temporibus, quibus antiqua quisque, vt ſtulta ſcilicet et inepta, reiicit faſtidioſe et re- pudiat, noua quaerit cupide et amplectitur arcte. )2OD, Vt hoc vtar, ab Hebraeis vocantur promtuaria, esN n On- quelofus, et Ioſephus, librorum Chronicorum interpres, 1u)R, eleganter appellant. In Aquilae autem Symmachique fragmentis loco Exodi quodam *) nominaütur n νοοτιαττπι. lIam valde inſaniat demensque ſit, qui oeD putet ſignificaſſe olim tabernacula, quod vocabulum illo ipſo loco habetur in Vul- gata Verſione: quum ſatis apertum manifeſtumque videatur, Aquilan non minus, quam Symmachum, legiſſe oDD. Aeque vero abſurdum foret et ineptum, ſi is ex eo, quod Alexandri- ni habent in titulo Hymni Dauidis noni, ο οαον gDio; 78 v S Aquila porro quintaeque Verſionis auctor, vevirτα 0 78 ε. Theodotio denique et ſexta Verſio, vreo dupie 178 8, cogere vellet, H a priſcis Hebraeis ita vſurpatum eſle, vt vel occulta, vel acduleſeentiam et iuuentutem, ſignaret. Nemo enim vel mediocriter his in litteris verſatus negare dubitareue videtur debere, quin alias interpretes illi lechiones ſequuti ſint, ita qui- dem vt Alevandrini, quos nec hic deſeruit Arabs interpres, re- pererint in Codicibus ſuis, ' Rbv— d, quod eſſet a verbo Dby: at reliqui legerint, vel R, vel 12 R— y, Vt Pby idem valeret, quod 'y. Nam dups certe et vear- viorng vnum idemque declarant, etſi poſteriori vocabulo noui, vt aAliis multis, carere Lex Xica. In libro Samuelis priore pro — legit Aquila alicubi? *) d, et Pa, id quod iam Mon- tefalconius vidit, pro , quum in tabulis, vt ita dicam, Verſionis eius extet Sρνονα ”ααορετο et Gooνρνο6ροορα Sed Plura huius generis exempla afferre, et longum foret, et alienum B 2 V ab X*) C. ; II. **) 1 dam. 2; 198⸗ XII e ab inſtituto noſtro, praeſertim quum ſint in medio poſita, pos- ſintque, diligentia vel medioòcri adhibita, reperiri a quoque, qui non ſit omnino inexercitatus ineruditusque harum litterarum. Atque ad hoc ipfum caput referri debent, vt ante ſignificauimus, loca ea, vbi in Codicibus Graecorum interpretum easdem qui- dem verborum litteras fuiſſe appareat, quae ſunt in editis hodie libris, ſed ita vt ipſi illi homines ex aliis ea fontibus deriuanda cenſuerint. enim, quod Pſalmo quinto paene extremo *) legitur, nemo ignorat eſſe a verbo p, quod denotet aduerſa- ri, repugnare, rebellare, in primis quum ſtructura verborum et ſeries orationis aliter id accipi nullo modo patiatur. Vnde per p ſcite reddidit Chaldaeus Paraphraſtes. At Alexandrini Iu- daei quum id verterint per zagsziugavay, eos illud ab verbo p vel ) ductum ortumque exiſtimaſſe, quis non videt? Cu- ius quidem erroris veſtigia magis etiam et quaſi digito demon- ſtrat Syrus interpres, qui, vna cum Arabe Alexandrinorum au- ctoritatem ſequutus, habet „os--. Eundem tamen errorem errauit Theodotio, ſimia Alexandrinorum. is enim loco quo- dam Deuteronomii verba H) DN PD) interpretatus eſt, vt paullo inferius dicetur, ita, aροναονοινιοαιττ 1ο οοαα ναν1ει Et apud Ionan, quarto Capite, *) legerunt Alexandrini, quae eſt ipſa editorum nunc librorum ſcriptura, urm. Sed quum in Verſione eorum ſit 78 quidτι, neminem ſperamus eſſe futurum, quin intellegat, eos Infinitiuum iſtum ab verbo * profectum natumque putaſſe. qua in ſententia, praeter alios, etiam Iona- thanem, Chaldaeum Paraphraſten, fuiſſe, ſatis declarat eius Pa- raphraſis, in qua video haberi Nag &. Neque vero neceſſe duco, vt pluribus planum exemplis faciamus, qui delectum ha- bere in regionibus, vt ita dicam, Graecarum Verſionum, et contrahere manum firmam notionum et idoneam vocabulo- rum Hebraicorum, velit, eum diligenter videre oportere, non tantum, quomodo domini earum et auctores legerint in ſuis Co- dicibus, verum etiam, vnde ducenda verba quaeque putarint. Uae *) v. 11. **) v. 6. e periun non 0 vacuis incoh homi mulere Cllas, D 4 Pron. bene ralis nbus, cone quum d, erten 1bon ere RN Virg oſte⸗ NR Verbe Wo 4At Co; dom ſüm age⸗ 14 „4 . XliII. Quae enim hactenus a nobis hanc in rem diſputata ſunt, ea ſatis 1 perſuadere lectoribus et probare id, quod volumus, poterunt, ſi 1. non omnibus, certe tamen integris anllique et inepta fuperſtitione vacllis atque liberis. “ Niecque vero ipſae Verſiones Graecae particulaeque illarum incolumes ad nos intaminataeque peruenerunt, vt nullus liber ab hominibus deſcriptus, ſed vehementer vitioſae innumeris locis ðð miſereque contaminatae. Haec igitur vitia, has labes atque ma- ((culas, nemo non intellegit, et quaeri debere, et deleri eluique, ab acribus et diligentibus linguae Hebraicae inueſtigatoribus. Protulimus nos quidem alio tempore copiam eiusmodi locorum bene magnam, neque exercitati in hac litterarum bonarum libe ralisque doctrinae parte, vt vincatur id a nobis et doceatur plu- ribus, poſtulabunt. Sed nugarum ſcilicet Criticarum pertinaces contemtores vt conuincantur, et perſpiciant, ſi velint, tandem, quam mihil effici poſſit in interpretando ſine diligentia emendan- di, quam vna ſaepe litterula, vel loco mota, vel non correcta ſo- lerter, decipere interpretes vel acutiffinos Pofſit, vt habeantur ab ommibus peritis ludibrio: diſſerere nonnulla etiam hoc de ge- nere lubet, ſi vnus forte iſtorum alterue eo perducatur, vt men- tem mutet, Criticenque, velut caſtam Pudicamque et ſalutiferam virginem, adamare i incipiat. Verba, quibus vtitur Moſes, quum oſtendit lumina Iſaaci ſenis occidiſſe, in libro primo *) haec ſunt SDU HND . Iam Aquila verbum REI legitur reddidiſſe verbo Xανο οαν ſic certe Montefalconius edidit ex inſigni lo Coisliniano Codice, qui ei ſaeculo ſcriptus ſeptimo videbatur. At quum verbum illud Graecum Hebraico reſpondeat nullo mo- do; quum hoc ipfum verbum etiam ab Aquila, **) non tan- tum ab Alexandrinis **) caeterisque interpretibus, †) alibi ver- ſum ſit per dνααανιροι+οοο. nomen ab eodem Aquila † †) per ? quum denique litterae verbi AAMYPROHXZAN b B 3 litteris *) c. 27, . †) Iob. 17, 7. 7) 1 Sam. 3, 13. 11) Eni. 42, 3. er) Deut. 34, 7Y- „ S XIII 4 K & *. litteris verbi A MATPQQOHZAN parum vel mhil differant: certifſſimum puto, &αιρορμαποαν errore et neglegentia librarii, extitiſſe ex ααανρραασιοοαν vel potius ex ααανοαισααν ita vt ad- modum mirer, Montefalconium potuiſſe vel tantulum dubitare de certitudine et veritate huius emendationis. In eiusdem Aqui- lae reliquiis apud Moſen paullo inferius, *) in eodem libro, extabat οααραοιασρ quod mutandum eſie in suiugévnv, verbum Pobp clamat. Et loco quodam libri Samuelis prioris *) ad verbum Ovideo Montefalconium e Codice Coisliniano, de quo ante memorauimus, produxiſſe eéoenéovro, quod profe- Ctum eſſet ab elegantiſſimo Symmacho. Sed eſt ſane vocabulum nihili. quod etſi ſagaciter odoratus erat Montefalconius, tamen auſus eſt Latine conuertere per quigſcebant, ac ſi manaſſet a ver- bo ipenev. At vero Valquenarius, Vir et reconditae Graeca- tum litterarum fſcientiae, et admirabilis ſagacitatis ſolertiaeque emendandi, laude florentiſſimus, sosρoτο reponendum vidit praeclare. *) Neque enim qubium debet cuiquam videri, quin Vulgatus interpres et ipſe id in Verſione ſua verbo vagabantur expreſſlerit: et gloſſam, quae apud Phauorinum eſt, hanc, soég- Sonro: AgsR αναοτο ö, poſlet quis ex illo ipſo loco Kuntamn pu- tare, niſi Suidae auctoritas, a quo mutuatus ſua eſt Phauorinus, intercederet cogeretque diſcedere in alia omnia.,. nam in eius Gloſſario etiam locus ſcriptoris, neſciebam cuius, ſedes gloflae, quem male omiſfit ille Grammaticus, additus eſt, hoc modo: éSo⁹ο, εααανοαιο O’ 9 Sρarο uDτ̈& 1/ oiοαα Juexo rio iασοαοα. neque enim opus eſt pro 6osροντ—. re- ſcribere cum magno Kuſtero egρρνρMHYτ. ) Aliquanto autem maior eſt et grauior Montefalconi error, quo ablatus tranſtulit in Lexicon, quod Hexaplorum Origenis aureum opus clau- dit, verbum ατο Xααυr οπ, quo ait, praceunte Codice Colber- tino non minus quam Coisliniano, Aquilan vſum eſſe in Ionae Oracu- *) c. 32, 10. †) Vid. Doruilkius ad Chariton. *) c. 23, 13. P. 202. IXE) ad Parip. Phoeniſs. p. 147. Otacul lun leg fann ce hunc Uutiun diae N⸗ nec d Nedu Gad us! 1ent, proue er nec e o o Aa 13 ſll, is, Khor Bod inge Mihil tamen leſtan W narn et la tatib quan ſegnn — 4 † & . „ xvV Oraculis.*) At vero ego vel ſacramento contenderim, Aqui- lan legiſſe d ρ b, non , vt librarios appareat perpe- ram coniunxifle verba, quae disiungere debuiſſent et ſeparare, hunc in modum, τα OXααουdοτuον. Vnde enim penderet alias Ge- nitiuus ille? Aeque male apud Alexandrinos interpretes in Ab- diae Oraculis *) editum eſt in Sixtino alisque exemplis &n ρνα⁰Il“Üοοοος e quo ſcripturae laqueo quis non miretur nec diuinum Hieronymum exuere ſe et explicare potuiſſe? **) Neque enim ignorant Graece docti, zug Pogov, non 7 voοd 0εα⁵0* dictum eſſe vatem, qui praecederet aciem, lauro tempora cin- ctus tenensque facem manu, cuiusque vitae etiam hoſtes parce- rent, ita vt verba 8 αv, voéοοο venerint in conſuetudinem prouerbii, quo ſignificaretur, ad vnum omnes interituros eſſe, et nec nuntium cladis ſuperſtitem manfſurum. Vtrumque poteſt e gloſſa Heſychiana diſci hac: vog Oéοοο 706 Oéον α 6 uéοον ααοανωον ”τιοοποα. Omnino vehementer optamus, vt exiſtat aliquando, qui collegat vocabula, ſyllabas etiam et litte- . ras ſingulas, ab librariis inter ſe permutatas, cum in libris Hebrai- cis, tum in Graecis Verſionibus: quod beneficium nouimus ab Schopio contigiſſe Plauto et Ariſtidi a Cantero. Quem colle- gendi laborem quanquam patet eſſe taedii pleniſſimum, et, quum ingenü acumen, quo fere metitur aetas noſtra magnos homines, nihil requirat, vt gloria, ita aliis etiam praemiis, carere videri: tamen nullum arbitramur laborem debere tam grauem, tam mo- leſtum, tamque taedioſum, duci, qui non ſuſcipiendus ſit ſumma cu- piditate, nec minore patientia perferendus, rerum diuinarum bo- narumque litterarum cauſſa; praeſertim quum gloria iis tamen et laus deeſſe ſempiterna ac propria non poſſit, qui mentis facul- tatibus ita vtantur, vt ſummae religioni conſulant et proſint quam plurimum. Sed illuc redeo. Vt enim certo exiſtimari poteſt, Graecos Interpretes alias ſequutos lectiones eſſe, ſi verba eorum Hebraicis, quae ſuperſunt *) c. 2, 9. **) Vid. Druſius Coniectt. ad h. I. **) v. 18. et Eraſmus Adagg. p. 423. xvV 4 * in libris noſtris, nullo modo reſpondeant, niſi tota mutentur: ſic Graeca verba mendoſe deſcripta apparet, ſi paullulum immutata congruere reperiantur cum Hebraicis. Sed magna tamen in vtro- que genere opus eſt cautione et diligentia, ne emendare quid- quam et mutare audeamus temere et ſine cauſſa. Qui enim cor- rectoris et emendatoris perſonam atque partes ſuſcipere velit et bene agere, eum primo adhibere oportet in conſilium, vt impe- ratorem tribunos atque primos ordines, reliquas orieritis linguas, et in his Syriacam maxime et Arabicam; quippe quum fieri poſſit, vt fuperſtites in iis inueniantur notiones Hebraicorum verborum ab interpretibus Graecis loco alieno exprefſae. Deinde ipſam in- terpretandi rationem cuiusque et orationem neceſſe eſt idem dili- genti et aſſidua leckione Verſionum cognouerit penitus: quippe quae longius recedat non raro ab oratione et conſuetudine pro- fana, vt qui huic vni afſuetus innutritusque venerit ad Graecas Ver- ſiones, is fieri non poſſit quin labatur ſaepenumero grauiterque erret. uae quoniam in promtu funt et per ſe intellegun- tur, non monerem, niſi ſcirem vſuque didiciſſem, peccatum eſſe hoc in genere a multis iisque fummis et eruditiſſimis homini- bus. Atque prioris quidem cautionis legisque ratio eſt cum a magno Schultenſio dudum perquam accurate et diligenter expli- cata, tum nuper a Michaéle et Boiſio, celeberrimis Viris, etiam ab Hubiganto, egregie illuſtrata et confirmata exemplis luculen- tiſſimis. Quare ſtudioſos harum litterarum delegamus ad libros ſſtorum Virorum: quos Viros vehementer rogatos cupimus pu- blice, vt pergant e theſauris ſuis depromere et proferre copias Arabicas, quibus adiuuetur etiam intellegentia Verſionum Graecarum, praeſertim quum perraro contingat cupidis linguae Graecae tantum otü, vt poſſint ingenium naturamque Ara- bici ſermonis penitus pernoſcere. Sed alterius cautionis a no- bis ante propoſitae quam diligenter in emendando ratio ha- benda ſit, ſatis, ſpero, declarabunt haec exempla. Fulle- rus, ille Miſcellaneorum auctor haud ſane indoctus, pro εααατι, quo vocabulo reddidere Alexandrini, loco non vno, wo, opor etlan⸗ plici bor nri enim exr AW Ver 1 1. S uc guo epl Plen s Ae Put ein r. Du Se 1 De — — S 8 †Sr „ xvVII vno,*) Hebmicinmn nomen pyuep, reponi contendebat ) oportere ναττα, quod putaret, qua in ſententia video etiam Boiſium eſſe, *) npyb per ſe ſignificare non ſim- pliciter et abſolute cibos, quatenus cocti funt et parati, ſed ci- bos ſapidos et delicatos. At me tamen res multae, in his antiquorum maxime aucéctoritas, ire iubent in alia omnia. Et- enim quum nec e notatione vis iſta, non dicam elici, ſed ne exprimi quidem, Poſſe videatur; quum Onqueloſus, quum alii interpretes antiqui, vt Aquila et Symmachus, ſimplicem verbo illi nudamque notionem cibi fubiecerint; hi enim id, vt Alexandrini, conuerterunt per eαααντρα, †) iſte per ; 11) quum non credibile ſit, oculos librariorum atque manus in locis tam multis aberraſſe et peccaſſe; quum, quod caput eſt, Alexandrini ipſi idem vocabulum alibi † † †) explicarint per Gbohara, quo nomine apud Heſychium ex- planatur verbum 3οαραισ quis eſt quin videat, quam in- anis ſit, quam vana, quam inepta, iſta Fulleri emendatio? Atque eanderm ſententiam ferendam, idem iudicium faciendum, puto de Lamberti Boſu correctione, qui quodam loco Ho- ſeae † † † †¼) apud Aquilan pro ααι0οαναεν, quod in reliquiis eius reſponder Hebraico vocabulo α o, reſcribi iubebat *) αασπιιρ qua in re duces ille videtur ſequutus eſſe Alexan- drinos interpretes, qui habent eo ipſo loco a lρ ναοποοα. At re- pugnat iſti coniecturae et aduerſatur conſuetudo ipſius Aquilae. is enim et nomine παπαον vſus eſt aliquoties Pro Hebraico P „*) et praeterea conſueuit, id quod alio iam loco ſigni- ſica- *) Gen. 279 4. 7. 9. 14. 17. 3 l. tttt⸗ c. 9, 8 Prou. 23, 3. Prolegg, ad editionem Frane- *) 1, 17 p. Xp. queranam Verſ Al lex. c. 3: quo capite zr) d. 1. p. 241. D èð continentur animaduerſiones quae- Prou. 23, 6. daaßm in Verſionem Alexandrinam. †*) Gen. 27, 4 etc. pl. 6S, 23. Trou. 18, 7. c. 20, †T–) Prou. 22, 6. 25 et c. 22;, 25. C XVIII . e S ficauimus,*) effingere e Graecis vocabulis verba noua ad ſimili- tudinem exemplumque Hebraicorum, ita vt dubium videri nemini debeat, quin etiam e nomine νHοMπο fecerit verbum G0οειοα πο, **) quod eo minus mirandum eſt deſiderari in Eexicis, quum careant iidem libri multis aliis verbis non no- vis nec raris. Eſt autem eανναω προναςν, deeſſe enim exiſtimari debet avig, laqueus poſitus vt captentur ferae. nam Mon- tefalconius quidem id in ipſis Hexaplis vertit in ogffendiculum cadens, et in Lexico in offendiculum lapſa. quae verba profecto a nemine poſſunt intellegi. Ex eodem fonte atque capite fluxit opinio Druſii ac Merceri, quorum hic quidem apud Ioëlem,**) iſte apud Hoſean, †) pro uriuara, in Verſione Alexandrina, emendandum cenſebat eſſe Xyjurα, quod in libris Hebrai- cis extaret D. facilis ſane neque dura emendatio, ſed ea tamen, qua nomini uXoα tribuatur vis infolens et noua. At vtrumque locum ſatis apparebit ſanum eſſe atque integrum, qui medicinam non poſcat, modo teneatur, conſuetudinem Alexandrinorum fere propriam hanc fuiſſe, vt vocabula ge- nerum ponerent pro vocabulis formarum: quod multis ex- emplis, quorum nonnulla in margine collocauimus, † †) do- cere et confirmare potuiſſemus, ſi id tum, quum haec ſcri- pſimus, egiſſemus. Itaque uriuaτα ocis illis Verſionis Alex- andrinae ſunt vineae, non poſſetſtones. Cuius ipfius obſer- vationis ignoratio doctiſſimos homines eo deduxit, vt libros eo- rundem interpretum Hebraicos putarent, ſed falſo, ab noſtris Codicibus ſcriptura diſcrepaſſe. Apud Hoſean † †) pro verbo PE *) Spec. Clauis Verſs. Grr. p. 39. ) c. 1, rI. P† c. 2½ 17. **) Vnde verba cawνααρπι dorον᷑.ꝝ f†) Gen. 43, II BeDTIP. Alex. quae Deut. 7, 25 leguntur pro He- drι r zerαν. Pſ. 25, 3 H, braicis wPe-n, et in Cod. Ba- Alex. dvolzsvreg. ſil. interpreti incerto tribuebantur, †TT) c. 6, 5: cuius loci noua in- ab Aquila cenſeo, et quis non idem terpreratio habetur apud Boiſium d. cenſeat? profecta eſſe- I. p. 230, E Drue Palli⸗ R etiann. non deo uli/ nere 1ore ſah MEe quo poſte Mirar goum ONr 1es ( Prae Gucd n⸗ Eſta bum XVIIII 4 †. 6 †. H* RPeur Alexandrini habent Ar* sραρρα quod verbum quum Druſio viſum eſſet non conuenire cum Hebraico, coniechuram paſſlus eſt ſe eo ducere, vt exiſtimaret, interpretes legiſſe er. At qui ſciat et didicerit vſu, ab Alexandrinis ſolere etiam verba formarum permutari inter ſe, *) hunc ſpero non eſſe miraturum, eos verbum Qur reddidiſſe verbo Ao=- Sepigemn- Praeſertim quum id non minus, quam verba r.- oραα*! et sudeoιν, **) etiam Oeoligey, †) de omni ge- nere abſciſſionis et ſeparationis dici inueniatur. Sed in er- rorem aeque grauem et magnum inciderat Druſius, quum ſuſpicatus eſt, in libris Alexandrinorum pro N, apud Hoſean, † †) extitiſle rP. neque enim verbum õ quo vtuntur ibi interpretes, reperiebat quomodo explicari poſſet, vt verbo reſponderet. quod ſane non parum mirandum puto. Neque enim fugere debebat Virum ma- gnum, verbo duoiuodoge ſubeſſe non raro vim et notionem obſtruendi, non aedifieandi: quippe quum non modo vete- res Grammatici illudi interpretentur per dοoααY † † T), ſed Praepoſitio dvâ etiam in alüs verbis compoſitis, vr omnino apud ſcriptores Graecos claſſicos, *) ita ſingulatim apud Alex- andrinos i interpretes, **) ea, quam demonſtrauimus, pot- eſtate gaudeat, vt ii, ſine vlla controuerfſia, errent, qui ver- bum avomοαο¾ααα vbique mutandum eſſe, vel in oοα0οα+ä- C 2 eéin „ X*) lIoël. I, II et 4, 13 α%. Alex. revvuré. Hoſ. 10, 12 „. Alex. rcvdigers. Pſ. 3) L 2 23. Alex. ναρ⁰αιον Vt Pſi. 30, 6⁶ 59. at Alex. να‿ναανι . Pi. 20, 2 aem. Alex. bτιονοtτιοα ε. Pſ. 25, 2 E). Alex. l . vbi tamen valde vereorne legerint aaphe. Heſiod. εον. 18I ſ. Nam ànαεανn Attica dialeto idem valebat quod in communi Degloct. Moeris: An*, ATTXOς 9eoν, EAANviGαα⁵ ***) Anacr. Odar. 18, 7 †) Sophocl. Aiac. 23 ⅛: quem lo- cum laudat ad Tho. Mag. P. 44 ¹ Stoeberus. †) c. 2, g. 1 » Schol. Aihoph. ad Pac. 99. *) Vt dveasonsw apud Xenoph. Cyri paed. 7 p. 5 a4 Hutchinſ.: et- iam apud Polyb. 5, 62: quem docum debeo Abreichio Dilucc. Thucydd. 356. *) Nehem, 4, I oSavro a αοαdksαIι dvadgtoασαd.ws ͤ Hebr, „ 95 r drdp. 2 . XX & E* ei, *) vel in evouoοονρν, *) praecipiant. Omnino quo magis abhorret oratio interpretum V. T. Graeca a conſuetu- dine profana, eo plenius, vt ſupra dictum eſt, eo diligentius, imbibi debet atque cognoſci, vt vis verborum Graecorum vera percipiatur penitus, neque falſae ex iis et alienae notiones ver- borum Hebraicorum cogantur. Quo quidem vitio nec Mon- tefalconium, Virum vere magnum, immunem fuiſſe atque libe- rum reperimus. Eo loco Geneſeos, *) quo Moſes aquas oſten- dit ex orbe, vi impetuque ventorum, paullatim redactas eſſe in Oceanum, pro Hebraico verbo 2à ν* in Aquilae reliquiis ha- betur &α ποποα quod verbum quum Drufius reddidiffet per conſtiterunt, Montefalconius eum corrigens vertit coërcitae ſüunt. Neuter vero cepit ſatis mentem Adquilae. ErsXXe Mαenim de aquis, opinor, valet diſcedere, demitti, deſerere terram, defluere, quia ii qui eunt, qui iter faciunt, de quibus conſtat verbum iſtud proprie dici, †) ex vno loco veniunt ac pergunt ad al- terum. cuius quidem notionis veſtigia impreſſa apparent in no- to illo Paulli Apoſtoli loco, †) £X X ε ααο νο ααντασ ο O& r ˙τιισ s ροτραποον vbi G6XX manifeſtum eſt ſignificare idem et declarare, quod isααοο vel dv& α.ονασ quibus verbis explicatur in Glotlario N. T. Fabriciano, † † †) quod Albertus edidit. Eodem pertinet nomen goig uoͦ, quod in Aquilae fragmentis, Pſalmo Dauidis triceſimo, *) le- Zitur. Id enim non valet feſtinationem, vt Montefalconius vertit, ſed punctum temporis. quod poteſt vel eo doceri, quia idem ile interpres Aduerbio N6ορ ſic vtitur, vt ſignet e. templo- **) quomodo id apud Heliodorum meminimus oc- currere *) Vt Duquerus ad Thucyd. 3, †) Vid. Kuſterus V. M. r1, 35 et & 1 et Lamb. Boſius Obſeruatt. Critt. Drefigius 1, 121. P. 85. †) 2 Theſſ. 3, 6 **) Vt Vueſſelingius ad Diodor. IIf) P. 149. Sic. p. 420 To. 1. *) v. 6. 5*) c. 8, xr. **) Pf. 6, 11. Cutxe rores Vitari Viden hoc exen Tehe riv digen Ude Mel Is locun liahe, conu Co et. t lo Pete ido iſe tenun Ci der My eode ſien 29) r HE AIAXI currere non ſemel. *) Qui quidem aliique huiusmodi er- rores quanquam diligenter debent, vti diximus, ſtudioſeque vitari et caueri: tamen eo facilius ferendi eſſe condonandique videntur, quum ipſe interpres vetus, quem vocant, offenderit hoc in genere et lapſus fit ſuepenumero. cuius rei hoc eſto exemplum. Verba Alexandrinorum iſta, ?l r&& ei οτσ quae habentür duodeuiceſuno Pfilmo, **) reddi- dit interpres ille Latinus ita, eripiar a tentatione. At zεορα. riion ſunt praedones, latrones, hoc eſt hoſtes Dauidis, vt NXa- &ht apud Symmachum, **r) eodem modo quo iucices ab iisdem Alexandrinis †) dicuntur uirigiov, et pirataé apud Heliodorum † ) eiaται⁰α So&αio. non diabolus. Caſſiodo- rus † † †) enim, deceptus infcitia i interpretis Vulgati, ad iſtum locum Dauidis Pperquam ridicule animaduertit haec, tentatio diabolum ſignifcat, qui momentis omnibus tentat, vt nos a bona ronuerſatione abſtrahbat. egregia ſane cedroque digna verba! Qod ſi non eſt garrire, Graeculorum more, et nugari, aperte et perlibenter fateor, ignorari a me naturam vimque nugarum et loquacitatis gairule. Tam turpiter ſcilicet ſe dant inter- Pretes diuinorum librorum, qui praeceptis ſapientiae nuper inuentae etiam abundent, ſed linguarum veterum ſcientia idonea et accurata Cireant! Sic vero vlciſcitur, ſic vindicat, miſella nimirum Grammatica ſui contemtionem! Sed haec hac- tenus: veniamus ad tertiam, quam propoſuimus, cautionem, cuius vſum et neceſſitatem comumenddare cunctis res ipſa vi- detur. Cognoſci i igirur quaerique quam diligentiſſ(- me debet, an verba Graecorum interpretum locis quaeque fuis Poſita re- C 3 Periantur. *) p. 43. 172. 394. Etiam 29,66ο Prolegg. ad Verſ. Alex. c. 3, ad eodem ſenfu, legitur apud eum Gen. 49, 19. ſaepiſſime. vid. P. 4. 20. 35. 36. ***) Hofſ. 7, r. 293 Comelin. ) Exod. 21, 6 f) §. p. 235. *) v. 30. Conf. Lamb. Boſius “ P. 56 To. 2 Garet. Venet. XXII „+ & periantur. Neque enim illa tantum in ſcriptis doctorum Ec- cleſiae Chriſtianae veteris alieno ſaepiſſime loco laudantur, verum in Codicibus quoque antiquis haud raro mirum in mo- dum conturbata, ab ineptis vel Grammaticis vel librariis, deprehenduntur. Quod quidem in reliquiis Aquilae, Sym- machi, et reliquorum, fieri potuit eo facilius, quum verba eorum fere adſcripta eſſent marginibus Codicum Alexandri- nae Verſionis, additis ſignis, quae reſponderent notis inter verſus interiectis. Quae ſigna et notae quam facile potue- rint, vel euaneſcere vetuſtate, vel neglegi et permutari inter ſe a librariis, vt ea quam dixi confuſio oriretur, quis non intellegit? Quam ad rem Montefalconium reperio non ſatis diligenter attendiſſe in Hexaplis Origenianis. Sed vtriusque generis peccatorum, age, ſpecimina quaedam et exempla proferamus, vt id, quod oſtendi, magis etiam appareat et cernatur. Euſebius quidem et Hieronymus *) auctores ſunt, Hebraicum nomen a &, loco quodam Deuteronomii, **) redditum eſſe a Symmacho per ροοεταω+ν, quod vocabulum Hieronymus ait ſignificare menſuram. Horum fidem et au- toritatem ſequutus eſt, poſt Druſium, Montefalconius. teme- re profecto. Primo enim zoοoοτι +” non valet menſuram, ſed ambitum proprie, et apud Symmachum illo loco regio- nem deinde nomen iſtud referri debet ad vocabulum den, non ad verbum 2 NN: quod non modo communis notio vtriusque vocabuli, et Graeci et Hebraici, poſtulat, verum vel maxime hoc, quod idem Symmachus, in Sephaniae Oraculis,**) verba am vertit õ 73 ααοοαοαοον, hoc eſt, regio maritima. Neque minus grauiter lapſus eſt ſeque paſſus falli Montefalconius hoc in genere alibi. Primo Capite Deutero- nomii †) retulit e Codice manu ſcripto Baſilienſi, neſcio ſponte, *) Vtriuſque verba habet Mon- **) c. 3, 4. tefalconius in notis ad Hexapla **) c. 1, 6. d. 1. P) c. t, 27. ſponte, Vrd! o tio gn verbo gline, NN etum NNä Symm eCocl. lanng etiam Gore ſychin⸗ hoc et bulum ia et i Vt lo⸗ guide idem iPhm Ned opon et nate VShen- iin⸗ V 11) iff eic. 44 „ XxIII ſponte, an indicio et t unstoritate libri veteris, ad verbum P5 verba haec, A. οοορορροοeſ 4O. ααοοναοοονοτι b1 S0ρο αυο quibus tamen ſatis apertum videtur reddi verba n de ee, non verbum „Er. Nam Theodo- tio quidem , vt ante oſtendimus, ductum putauit a verbo , quum tamen nullo modo, neque per leges lin- guae, neque per ipſius rei naturam, dici poſſit q — Nè . Aquilan autem verbo οορρι reddidiſſe verbum pn, etiam ex eo perſpicitur, quia aliis ab eo locis †) idem factum nouimus. In Ionae Oraculis, ſecundo Capite, † †) apud Symmachum video in Origenianis Hexaplis „ ad nomen 8, e Codice Coisliniano editum ροοaντ†⁰ꝙ⁰ρ. falſo. Immo ds- bavrog reuocari debebat ab editore ad vocabulum nen, etiam in Verſione Syriaca N. T. † †) reſpondet vorcabnlum ροονορ°, a quo dτερauτ—-; ſane nihil differt. Apud He- ſychium enim ρτσο explicatur verbis éροο ν *Lανσ hoc eſt, àravrâορ. OμM μαου Mπσυς antem, quo vocabulo Sym- machus fertur interpretatus eſſe nomen D), aut ad voca- bulum Dep pertinet, aut reiici debet ad Adiectiuum ovοοα ita vt, inducto nomine Symmachi, vtrumque, et ραααουουιασι et ροορσροα, vindicetur Aquilae, qui nomen acceperit, vt Ionathan, Chaldaeus Paraphraſtes,*) de mari rubro. Cui quidem conie7turae accedit non parum ponderis eo, quod idem Aquila etiam quodam Deuteronomii loco **) iſtud ipſum vocabulum Hebraicum tranſtulit, cum Onqueloſo, XN Y) eodem modo. Haec igitur et alia eius generis complura oportet diligenter teneri non modo ab indagatoribus i ingenii et naturae Hebraici ſermonis, verum etiam ab iis, qui, id quod vehementer optandum, ſummae religionis omninoque rerum diuinarum cauſla, videtur, nouam Hexaplorum Origenia- Uorum †) Vid. Pſ. 5, 11. Pf. 78, 17 etc. *²) Verba eius is haec ſunt, 8 N it) v. 6. vne d dr. 111) Luc. 8, 31. Rom. 10, 7 *x*) c. 1, 1I. etc. 7 d hen. XXIIII E e norum editionem adornare volent. Cuius rei ſpem quum noſmet ipſi, ante triennium fere, fecifſſemus ſtudioſis ſacra- rum litterarum: elaborauimus inde ab eo tempore maxime in hoc, vt collegeremus contraheremusque copias necefſarias et idoneas, in quibus laetamur Codicem eſſe manu ſcriptum formae maximae membranaceum bibliothecae Collegii Paulli- mi; cuius copiam nobis ſponte, vt ſolet, fecit, pro ſumma ſuia incredibilique in nos beniuolentia, Belius, Vir illuſtris et ad iuuandas, ſine vlla cupiditate ac libidine, litteras bonas na- tus. Scriptus autem eſt Codex ille ſaeculo fere duodecimo, vt e ſpecimine ſcripturae, quod ad calcem libelli huius exhibere, certis de cauſis, et quaſi repraeſentare lectoribus, iſtorum ſci- licet crepundiorum cupidis, placuit, exiſtimabunt intellegen- tes; complectiturque Capita Exodi poſtrema, Leuiticum, Nu- meros, et particulam primi Capitis Deuteronomii, e Verſione Alexandrina, ita tamen vt in marginibus collocata compareant paſſim, praeter ſcholia breuicula, verba reliquorum interpretum Graecorum, quae vel omnino non extent in editis Hexaplis, vel careant ibi nomine, aut omnino interpretis, aut certe aucto- ris veri. Sed de Codice hoc differemus alias pluribus: nunc, age, reuertamur ad propoſitum. Hae igitur, quas oſtendimus, cautiones ſi diligenter ad- hibeantur, haec praeſcripta ſi ſeruentur ſtudioſe, neminem ſperamus inuentum iri, qui dubitet, quin tuto poſſint et recte indagari in regionibus Graecarum Verſionum et inueſti- gari notiones verborum Hebraicorum, vel propriae et pri- mae, vel translatae et alienge. Cuius quidem rei argu- menta ſatis idonea erunt, opinor, haec. Si enim interpre- tes, vel omnes, vel ſaltem plerique, eadem verba Hebraica, non vno loco, ſed pluribus, aut etiam omnibus, reddidiſſe reperiantur iisdem verbis Graecis, quis neget, quin notiones illae fuerint vocabulis quondam ab Hebraeis ſubiectae? prae- ſertim ſi addicat vſus conſuetudoque caeterarum linguarum orientis. — „ A. „ †. e XXVY orientis. Iam ſi e notionibus illis, ſiue ſint rebus multis com- munes, fiue vni propriae, intellegantur manare et fluere reli- quae omnes: quidni illae propriae primaeque putentur, hae iudicentur translatae et impropriae? Sed rem, age, exemplis nonnullis egregiis exquiſitisque planam et dilucidam reddere, neglecto tamen litterarum ordine, aggrediamur. & qui- dem non dubito quin effuſionem Proprie et profuſionem ſigni- ficarit olim: ſed deinde transferri coepit, praeter alia, etiam ad montium radices; credo propterea quod montes ibi ſe veluti effundere videantur. Haec vero ſic poſſunt doceri et intellegi facile. Aquila enim, tertio Capite Deuteronomii, *) nomen Nu& interpretatus eſt Per naτιραορας, et Onqueloſus per RD: quippe quum vterque pro c3OO D& D, quae erat ipſa Codicum Lipſienſium lectio, legerit haud dubie, et meo quidem iudicio melius, 3890 RCN Hr. Iam quum nemo ignoret, Aquilan hanc fere ſequutum eſſe rationem, vt Proprias verborum Hebraicorum notiones, alienis etiam locis, exprimeret redderetque vocabulis Graecis; quum porro ver- bum —) in Verſione Syriaca N. T. extet aliquoties *K) pro verbo Sαναρα quum denique ex hac notione ductam facile appareat illam alteram, non contra: quis eat inficias, ean- dem debere primam notionem propriamque exiſtimari? Si- gnificaſſe autem idem vocabulum etiam radices, cum e ſerie ora- tionis cognoſcitur, tum e Verſione Vulgata patet, cuius auctori- tatem ſupra diximus non neglegendam videri hoc in genere, quod multa illuc e Verſionibus Graecis veniſſent. in ea enim oco illo Moſis dilerte habetur ad radices montie Phaſoa. Progrediamur ad alia. N& proprie quidem ſignificare ſleus Jetere, putere: ſed per translationem valet vel malum impro- bum, eße, certe videri, vel inuiſum baberi- et das primo notat Fetidum reddere; deinde ita vſurpatum eſt, vt eſſet, SS vel *) v. 17. S vid. At. 2, 17 Rom. 3, 15 etc. XXVI 4* G * vel facere vt quis malue et improbus videatur aliis, vel in- viſum aliquem et odioſum aliis, vt malum improbumque bomi- nem, facere, ſiue odia aliorum contrabere alicui et conciliare, tanquam improbo et ſcelerato homini. Quae quanquam noui- mus ab aliis quoque praecipi: tamen fit fere ita, vt ratio figni- ficationis et cauſla non e linguis veteribus demonſtretur et oſtendarur, verum e ſententia et orationis ſerie collegatur vtcunque, vel potius coniectura quaeratur, vt multae neces- ſario dubitationes relinquantur. Nos igitur demonſtrationem rei, pro inſtituto noſtro, e Verſionibus Graecis petemus. Etenim non tantum nomen &&nà apud loëlem *) ab Iudaeis Alexandrinis, et ab Aquila apud Amoſum, **) translatum inuenitur per azga: quo vocabulo etſi carent Lexica, ta- men putorem eo et fetorem ſignificari, intellegitur e no- mine voνοοοαια, Phile ον0οRιοο dicit, quod Symmachus habet po- ſteriore loco: ſed etiam verbum ‧da per ezoôcρ explicatur in Verſione Alexandrina, **) et Nen ab eodem Aquila †) non minus, quam a Symmacho, † ½) conuertitur, loco quo- dam Exodi, per anτ⁶°‧εινο quod verbum nemo nefcit deno- tare fetidum reddere quanquam nec hic reſpondere Lexica video conſulentibus. nam ατ—Ns06quidem vt omnino declarat quicquid vetuſtate corruptum eſt ac perditum, vt vſum quem praeſtare debebat, praeſtare amplius non poſſit, † † †) ita etiam de rebus fetidis dici tralatitium eſt. Quam interpreta- tionem mirifice adiuuat corroboratque verbum 6α6Xυορι quod legitur illo quo dixi Exodi loco apud Alexandrinos. cuius verbi ab poteſtate quum pendeat quodammodo intelle- Qus eius quo de quaerimus, Hebraici: non erit alienum, nobis quid de ea videatur, paueis exponere. Profectum au- tem ductumque verbum id a verbo 6bειν eſſe conſtat. Ha- *) c. 2, 20. †) Exod. d. I. X*X) c. 4, 10. PT T) Vid. Caſaubonus ad Theo- XXE) V. c. Exod. 7, I8. 21. phraſti charr. II et Albertus ad Eph. †) Exod. 5, 21. 4529. bita * + E 4* XXVII bita igitur legum analogiae ratione, proprie lud ſignificare arbitror Jacere vt quid feteat. quem certe intellectum habet in his verbis Alexandrinorum, *) RXιτ r v σρ Sucoy, hoc eſt, Jeriſtis odorem noſtrum fedum ac tetrum. Nonnunquam tamen videtur ita pon, vt ſit facere vt quis rem perſondmuété, vel Fetentem auerſetur „ vel abominetur quacun- gue alia de an ADa. Qua quidem ex re ſatis poteſt exiſtimari, Auid Cauſſae uür⸗ Aod Medium 0£α oαρπρbαα vValeat, Nel . Tetene, **) vel omnino abomina- ri, aut erſari. 2) Sed de verbo Seragen hactenus. Quae enim diximus de notione verbi CNn translata, ea confir- mari Hcet 1 non modo fide et a uctoritate Alexandrinorum, qui in Ceneſi †) Pro NaE habent α ovοασ &vaH ſed etiam eo quod in Paraphraſi Onqueloſi extat eodem loco enn . Paullo inpechtietes minusque definitae viden- tur eſſe notiones vocabuli 22⁸, quod quin a verbo 2&, quatenus hoc inſia idiari ſignificat, originem ducat, dubitatio- ne carer eh Io. At quae propria eius ſit et quaſi prima pot- eſtas, incertum, ſal tem Vchemmenter dubium, videtur. Ne- que tamen ego ſubſeriptor eſſe et approbator dubito eorum ſententiae, qui vocabuloi 1Io Nene Fram proprie appellatam cenſent, propterea quod illa velut inſidietur luci. Etenim primo Aquila id cum Symmacho non minus tranſtulit Per ugg, 1† † 3 quam Onqueloſus per , †TT) quo nomine etiam Syri *) fFeneſtram indicant. deinde, id quod omnium minime neg glegendumn arbitror, dicitur de eo et Hran et —85; **) quod vrru mque e intellegitur proprie conuenire in eneſtram. denique pofkur unt e notione illa reliquae omnes commode et ſine Vlo negotio, tanquam riui e fonte, deduci. D 2 J VrIur. * Exod. 5, 21. †) c. 34, 30. **) Ariſtoph. Plut. 700. 11I1) Gen. 7, 1I. ***) pPf. 5, 7: vbi pro apn f ha- †† †) Gen. d. I. bent ejeAéegeret“ alius quidam inter- *) Vid. Act. 20, 9. 2 Cor. 11, 33. pres ignotus, τοα.. ) Gen. 7, II. c. 8, 2. XXVIII E . E Vſurpatur enim etiam de fumario, haud dubie propterea, quia et ipfum inſidias quaſi ſtruit fumo, vt eum capiat. quo ſenſu legitur alicubi apud Hoſean; *) quo loco in reliquis 2 P Theodotionis extat uazvodvνν, elegans ſane vocabulum. Sed, occaſione inuitante, dicendum breuiter videtur de ver- bis Alexandrinorum, ne quis forte, iis male intellectis, ſe in errorem patiatur, vt fit, cum Theodorito impelli. Nam Ppro 2& eſt, eo quem laudauimus loco, in editis qui- dem libris, excepto Complutenſi, w0ρ οοναοαοοαν. At quum interpretes legerint, ſine Vlla controuerſia, 32 Rn, vix atti- net commonere, corrigendum eſſe, e Complutenſi exemplo, 2 X. „ 1. . . . . u dnροροdd. Caeterum e ſcriptura illa praua, et e verbis Theodotionis en uazvodv‿αα, compoſita fuit et conffata te- mere lectio, quae quosdam etiammunc libros obſidet, aο ννρνο ν αντνοιο νν nam in Aldino quidem exemplo vitio- ſe ſcriptum eſt τ0ρ ονοροοεναν ααατωινοοο Sed reuertatur illuc vnde deflexit oratio. Videtur enim vocabulum π* etiam de molibus illis fluminum dictum eſſe, per quas ars et manus ruere aquas cogunt. nam hae et ipſae aquis faciunt inſidias. Col- legi autem hoc videtur recte poſſe ex eo, quod Aquila apud Hoſean, *) et Alexandrini apud Moſen, **) vtuntur vo- cabulo naraρονττρ... LSed ſatis de nomine 2& diſputatum ſpero: pergamus ad alia. s de ſaeuitia vulgo et crudelita- ze accipi nouimus. neque vero id male fieri, nos idem libenter fatemur. Certe et Onqueloſi et Alexandrinorum auctoritate tantum ponderis ac roboris accedit interpretationi illi, vt nullo modo labefieri, nedum euerti, poſſe videatur. nam Onqueloſus quidem pro a, in Exodo, †) habet in ſua Paraphraſi Pn: ſed in Alexandrina Verſione occurrit, pro eodem vocabulo, nunc 6e † ſimpliciter, nunc, addita Prae- ) c. 13, 3. †) c. I; 13. Etiam in Syriaca ) c 13, 3. Verſione ibi eſt IZCL.aA. Q. . *) Gen. 7, II. c. 8, 2 † †) Exod. 1, 13. V == N 44 . * XxVIIII Praepoſitione, er i. *) Neque vſus verbi n in Chaldaica Syriacaque lingua abdicit. At reliquae tamen Verſiones Graecae intendere quaſi digitos videntur ad ve- ſtigia alius notiomis, neſcio an propriage, e qua extiterit illa ſuperior. Etenim in Aquilae fragmentis, apud Moſen, * pro na legitur év r6OO/ααυο. ſic enim non dubium eſt quin reſcribi oporteat pro evrouDiaτα, Vt Montefalconius e Godice bibliothecae Pariſienſis regiae edidit: quum vix credi- bile videatur, neglectam fuifle ab Aquila, quae erat nimia hominis in conuertendo diligentia et religio, particulam a; etſi non ignoro, Montefalconium tranſtuliſſe in Lexicon no- men svrovyuc, aeque ac verbum ο Wοαυοιν, de quo ſupra diximus. ToovOαα autem ludibrium, petulantiam, inſolentiam, ſignificare, abunde declarat poteſtas verbi r0Oαν quod valet petulantem, inſolentem, eſſe, ludibrio babere. Qua quidem cum interpretatione pulcre conuenit explanatio Sym- machi, et, quem etiam alibi **) veſtigiis eius inſtitiſſe noui, Theodotionis. vterque vertit per ααναα Neque vero VIo modo dubitari debet, quin Vulgatus interpres ad vtraque ila vocabula, et r0vOαα. et Soοααναυαα, reſpexerit verbis illudentes eos. E quibus omnibus quis non iudicet, verbum 9 ab Hebraeis olim ita vſurpatum eſſe, vt ſignificaret inſo- lentem petulantem, eſſe, illudere? Quam opinionem adiu- vat certe plurimum atque adeo plane confirmat Arabica lin- gua, in qua verbum g — 3 notare legi laetum, petulantem, proteruum, eſé. Sed mentio linguae Arabicae nobis in me- moriam reuocat verbum ye, cuius hanc olim poteſtatem fuiſſe, vt valeret diſipare, diſturbare ſeriem nexam et com- poſitam, magnus Schultenſius, in eximio illo et prope aureo in hbrum Iobi Commentario, ex Arabica conſuetudine do- cere inſtituit. **) Quam viri eruditiſſimi ſententiam corro- D 3 borari *) Exod. 1, 14. *½*) Pxod. 1, 13. gaw c abt. c. 5, 7 æAd Sasas ***) Vt Exod. 4, 25 10 is Sa†νοε. ***) ad Iob. 4, 12. XXxx 4SOPE “ quo reddidit Hebraicum Theodotio cum lIudaeis Alexandri- nis.*) Neque vero quenquam confidimus iturum eiſe infi- cias, quin ipſe Aquila voluerit exprimere eandem ilam no- tionem verbo ιςoτανοο, quod ter "*) legitur in reliqis eius, non item in Lexicis vulgaribus. Id enim ſi integrum eſt neque corruptum, ſane non reperio, quid pofſſit declarare * . 1 aliud, quam diſtendere, diſpandere? Verum magnopere ve- . . 2* 2 . 2 reor, ne deprauatum ſit, et corrigendum aroenescoa . Ni- hil tamen definire audeo. Atque ex hac notione, quam 1 recte primam propriamque dixeris, manalit notio nudandi, quae frequens eſt in lingua Chaldaica, e Symmacho alicubi **²) ſcimus verbo vvpgvey eſte redd nam et in diſſipando diſtinendoque, et in nudando, ineſle intellegitur notio communis tollendi et ſeparandi. Denique idem illud verbum Hebraicum reperitur etiam ita adhiberi, vt ſignificet, in quinta certe quidem Coniugatione, auocare, deterrere. Namque verba Moſis, vel potius regis Aegyptiorum apud Moſen, †) iſta, Puypp Dyn dN WD D, exponi dubio procul debent hoc modo, rur auocatis Wrablitas ab opere, ſiue cur deterretis Wraëlitas ne opus faciant? Primo enim Moſes ipſe paullo inferius pro en dixitbpaun: ) deinde, vt omittam, Onqueloſum Syrumque interpretem ha- bere in Verſionibus ſuis EE et S.1 * „ α 0, etiam interpretes id Graeci ita explicauiſe reperiuntur. Sym- machus quidem reddidit per AοορρρNa d ορρ pro quo tamen Montefalconius in Coisliniano Codice inuenit dror5τοτρ. quae duo verba apud Polyaenum † † ¼) quoque permurata fue- re inter ſe ab librarüs, vt dyarpgéze et duagss οο apud Pollu- *) Exod. 5, 4. c. 32, 25. †½) Exod. 5, 4. XX) Exod. 5, 4. C. 32, 23. Deut. “ 32 . . † †¼) d. I. v. 5. XX) Exod. 32, 25. 11†) 2, 1. 29. borari poſſe mihi perſuaſiſſimum habeo verbo Nαοαααdαν Polluc⸗ ſciunt tuendn t ap Odaie ctedo Lammd nulgat⸗ WI ſcim (oé litare Polt. Recki verbi r am de pe Rem mugn Tedo! bris re ia ba ali VN UIe, ONr fulci 4 + & . e— XXXI Pollucem: †) et apud lohannem ††) Euangeliſtam non ne- ſciunt harum litterarum ſtudioſi Boſium pro sεροοα⁸ reſti- ctuendum, ſed forſitan ſine cauſſa, † † †) cenſuiſſe vsâsαρ vt apud Anacreontem, *) ſi quidem ab eo profecta ſunt illa Odaria, Faber et Barneſius pro dvenoοντoροoονvο oſtenderunt, ſed, credo, aeque temere, **) legendum dvesoορρρο quod a Lamio nuper mutatum adeo in dveuorgs e video. Certe vulgatam apud Symmachum ſcripturam recte ſe habere, Alex- andrinorum declarat auctoritas, quorum in libris, quod ſciam, ommibus legitur, fwari dasbτ⁹ rνXαο τοτσ Sovwv. Ipſe vetus interpres verbum οsρςτι non male conuertit ſollicitatis. ααaοαο ιν enim ſaepenumero valet con- citare, ſollicitare. *) At eco loco Moſis ne ita explicari 6 poſſit, ipſa verborum ſtructura intercedere et vetare videtur. Rectius idem interpres hoc verbum reddidit per auertere in veerbis Lucae †) iſtis, &Grrov αααρρ ειν 7ο ανανναιτ r0 Tz,6 rIs.ο quibus profecto non aliunde plus lucis affundi, H“ quam ex illo ipſo loco Exodi, poteſt. Caeterum ex iis quae de poteſtate verbi or) difleruimus, liquido diſcitur, lectio- . nem 5, quae eſt in Codicibus Hebraeoſamaritanis, maggis illis Hubiganti deliciis, gloſſema interpretamentumque redolere: cuius quidem generis alia non pauca ſcimus in li- bris iſtis extare, ita vt fides eorum atque auctoritas non teme- re iactanda et efferenda videatur. Sed feſtinat oratio ad ver- ba alia. &2, pro quo a Chaldaeis, vt ſupra oſtendimus, Dy dicitur, Viri docti praecipiunt proprie ſignificare ma- corem contrabere, muceſeere, ranceſeene. Quae ſententia cur improbanda et reiicienda ſit, ſane non reperio. Immo fulciri eam ſcio et ſtabiliri poſſe verbis incerti cuiusdam et ignoti inter- †) p. I10 n. 78 Vuetſten. *X*) Nam veAde d*oοτιu+*οο vide- † †) c. 2, 155. fffur eſſe vortex turbineus, vt Ouidius —11I1) Vid. Albertus et Kypkius Metam. 8, 556 loquitur. ad eum locum Iohannis. XX*) Luc. 23, 2: vbi vid. Elſnerus. *) Odar. 41, 14. †½) Ac. 13,; g. . XXXII r interpretis, quae, apud Ioëlem vatem, *) e Codice Bar- beriniano prolata funt a Vuaktono primum, repetita deinde a Lamberto Boſio in editione Franequerana Verſionis Alexan- drinae, ſed omiſſa a Montefalconio in Hexaplorum opere. At quanquam inſerta leguntur ipſi Alexandrinorum contexto, tamen ſatis manifeſtum eſt, ea aliena elſe, et e margine illuc, vt alia multa, commigraſſe. Sunt autem haec voατα Gε ιτ1:;- ονXνρο ατοι uτιαου ‿αραονατιν ντυ. Pro svoροauτ†τ1iο 6ε vel He- braicum verbum Wez docet reponendum eſſe SvpνπτασEα. lam vt oα 9ονα Proprie ſulci nominantur, et deinde, quam notionem praeteriit Theſaurus Stephanianus, ipſa Jemina ſul.- cis commiſſa: ita Xeioνaαντοα dicuntur glebae, quibus quaſi oblita iacent grana, et Sver*α4⁵ ſignat ancore „ quo verbo explicatur in Gloſſariis antiquis. Ua Lexica nobis clami- tant eſſe indagare, inueſtigare Joerutari. quibus vt non au- deam reclamare, tamen notionem illam recte negari arbitror primam eſſe et propriam. Nam quum ego nuper, Abdiae oracula interpretaturus publice, incidiſſem in locum quen- dam Pſalmorum Dauidis, **) videremque, verba CbD COR ab Aquila ita translata eſſe, qααεοε τααπςενιν ſtatim coepi coniicere, Gor proprie de Jarritione fuiſſe vſurpatum. e qua notione quomodo altera illa extiterit, facile Poteſt in- tellegi. Cuius quidem coniecturae nec nunc nos poenitere, libere aperteque fatemur. Sed quoniam, vt ait ille „Praeceptoris eſt, docere, quo- modo quaeri quidque et inueniri debeat, et vnum aut alte- rum exemplum ſubücere, non omnia: etſi longe plura huius generis exempla potuiſſemus proferre et in medio ponere; tamen, ne et inepti duceremur et modus libelli iuſto grandior fieret, finem ſcribendi faciundum modumque putauimus; maxime quum ex hactenus diſputatis videremur ſperare poſſe intellectum iri facile planeque ab omnibus, quam late pate- ret *) c. 1, 17. Pſ. 64, 7. ret y proc cand vel ase incu w. E, elt, A nuri excu rere men prae core rum tem efflo A mo deſ pien in Vior cer ling Tun tem diot dfke Cita ſcdi „ G * XXKXIII ret vſus Verſionum Graecarum in lingua Hebraica „ quantum prodeſſet diligens earum lectio, cum ad reſtituendas reuo- candasque amiſſas et exactas ſingulorum verborum notiones, vel proprias vel translatas; tum ad explicandas confirman- dasque aliunde cognitas et repertas; ita vt lingua Graeca, inculcandum enim eſt idem ſaepius, a ſtudioſis ſacrarum littera- rum, vel hanc ob cauſſam, perdiſcenda penitusque pernoſcen- da, non leuiter attingenda, videatur. Longa quidem haec eſt, fateor, via, et, quum nondum munita ſatis ſit, magnaque ducum peritorum doctorumque, quorum veſtigia ſequare, pe- nuria reperiatur, perdifficilis et permoleſta, quae viatoribus excutiat ſudoris non parum, et cuius in ſaxis ſalebrisque hae- rere neglegentia humilis et pigritia lenta facile poſſit, ſed ea ta- men, ad cuius calcem ſi ſtrenue decurrerit liberalis induſtria, Praemium adipiſcatur, cuius amplitudo et dignitas, neque cum coronis victorum Olympiae, neque cum triumphis Romano- rum imperatorum, comparari vllo modo queat, hoc eſt, faculta- tem idoneam interpretandi et explicandi libros diuinos, e qua effloreſcat ſcientia rerum diuinarum accurata, quae non inter- dum proſit, ſed ſemper, non tantum in vita ſed etiam poſt mortem. Quodſi Hannibal in omnia, etiam vitae, pericula deſcendendum ſibi, ſi omnes moleſtias laboresque et ſuſci- piendos libenter et Patienter perferendos putauit, modo vt in Italiam ſibi, per Alpium, et altiſſimorum montium et in- viorum maxime, iuga, aditum aperiret patefaceretque: quid cenſemus Chriſtianis eſſe faciendum, vVt, per cognitionem linguarum veterum iuſtam, perueniant in arcem ſcientiae re- rum diuinarum, e qua poſſint tuti et otioſi proſpectare ac con- temnere errorum, ſomniorum, nugarum, agmina, quamuis co- pioſa, tamen imbecilla er infirma? Atque Profeſſoris artium officium eſt, vel allicere et excitare cohortationibus ſuis, vel in- citare et exacuere, ſtudia ingenuorum iuuenum, vt neque de- ſidiae illecebris ſeſe decipi, neque difficultatum magnitudine et E . mul- — . . . 2 , ** . . * XXXIIII * & r multitudine deterreri, et deduci de via recta, patiantur, eosque amice commonere, he ſinant vnquam aures patere faciles Sire- num, vernacularum praeſertim, carminibus, hoc eſt, vocibus eorum ſuauibus, qui, vel mediocris linguarum veterum noti- tiae auxilio, omnia effici poſſe, riteque verſari in maiorum diſciplinarum regionibus licere, clament. Ego vero me in omnibus inſtitutis meis, in ſcholis omni- bus, et publicis et priuatis, ſequuturum ſemper eſſe, deo fauente et iuuante, ſpectaturumque ſpondeo hoc, vt cognitio linguarum vel comparetur, vel conferatur, ad intellegendos li- bros et humanos et diuinos, atque adeo ad collegendas conge- rendasque ſapientiae omnis, vt humanae, ita vel maxime diui- nae, copias. QQuo quidem eo magis referenda ſunt optimi cu- iusque et rei Chriſtianae amantiſlimi ſtudia, quum iuſtithima dei ira, vt alia vitia hominum innumera, ita maxime contemtum religionis non ferendum, incredibilemque leuitatem, neque minus magiſtrorum minorum ſcholarum peſtiferam indulgen- tiam, ſeueritati ſalutari maiorum tantopere contrariam et inimi- cam, quam contumaciam diſcipulorum inertem et igna- vam, ſed nefariam et effrenem, videatur caſtigare velle variis diuturni belli multiplicibusque calamitatibus. Quam vtrius- que ſapientiae coniunctionem et quaſi colligationem quum quondam in hac litterarum Vniuerſitate Loachimus Camera- rius, Papebergenſis, popularis meus, ſuaſerit vnuus omnium maxime et acerrime, cum in ſermonibus, tum multo ma- gis etiam in libris, hacque auctoritate ſua effecerit, vt non tantum ea, qua ipſe floruit, aetate, ſed quoque poſtea, per- magnus ſemper repertus ſit in noſtra vrbe numerus eorum, qui hoc in genere etiam certarent contenderentque de principa- tu: non alienum putaui, praeſertim quum Bergerum, *) ſum- mum Virum, ſcirem Lipfienſes grauiter cohortatum eſſe, vt conſulerent memoriae nominique Camerarii, ſi virtutes *) In libro qui inſcribitut Eloquentia Publica p. 167 ſs. Viri in ellet Gram Orati INN— COmnn Pe, d AVI magri, ſand⸗ lluth 4ppare Iuſicen quam. Acode et hon euer 10⁰ 5 ſtrae Camn er AWNen et de “ . . e ee. . XXXV 4 Viri immortalis, quarum praeſtantia tam praeclare meritus eſſet de rebus Academiae Lipfienſis, hoc eſt, Camerarium, Grammaticum pariter atque Theologum xcelentem, laudarem Oratione breui, qua adioo, more inſtitutoque maiorum, munus Profefloris humaniorum litterarum extraordinarü, commiſſum fidei meae nuper, dei nutu et conſilio, a Princi- e, benignitatis diuinae exemplo ſingulari, F RIDERICO AV CV STO, Patre Patriae Optimo. Cuius beneficii magnitudinem et excellentiam etſi ſatis praeuideo me eſie in- fantiae meae tenuitate et imbecillitate nullo modo conſe- quuturum: tamen eundem me ſpero dicendo effecturum, vt appareat, animum meum totum efſe ſenſu liberalitatis et mu- nificentiae Regiae imbutum, nihilque a me omiſſum iri vn- quam, quo animus gratus tant tique ornamenti memor probari declararique poſſit. Hanc igitur Orationem vt Magnificus Academiaz Rector Comites Iuſtrilſini, vtriusque ciuitatis et honoribus et ſapientia Principes, C ommilitones denique cum generis tum ingenii virtutisque nobilitate praeſtantes, attente au. dire et benidole velint, ſumma et pietate et humanitate rogo. Neque vero vIlIo modo dubito, quin voluntati no- ſtrae ſatisfacturi ſint omnes, etiamſi non noſtra, certe tamen Camerarii, cauſſa, quum ſit in primis decorum vehementer- que vtile et ad ſt tudia bonorum ingeniorum vel excitanda vel acuenda quam maxime neceſſarium „ memoriam magnorum et de optimis litteris optime meritorum Virorum recolere et ornare; praeſertim quum ego omni tempore ſim in eo ma- xime elaboraturus, vt et pietate et humanitate reſpondeam eximiae illi ſingularique beniuolentiae ac liberalitati. P. P in Vniuerſitate litterarum Lipfienſi a. d. VII. Kal. Maias A. C. CIo 10 CCLXII z. . 2 K + X. . e e. PeLe Wee Et 2 e ee ⸗e Ee — — — Pe e e ee ,n S . . 4 x * — — — —PD — ODt 1T1 — A9V R ———MNN en . r r, õ e ei, e h. ri. PTE. e . . ra rer. 2 ern gαiνοαρ , erde,, er . ie reLer. iertl b6*εαα E W6 αι õ . A a, = R ẽ HH erli⸗ rr- EhiiS ale. Neo e 6 Ve- Pen,Teeh en l e Fher: Lol err A Nsnr n = V , e len rle⸗erl, EeGEαα. *ααιπααNd: — ́è”èòẽMẽ XIαtαοοM , er r —0 õ — . n, *y. Rekoy VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset Copyright 4/1999 VXMaster GmbhH wwW.yXymaster. com PROLVSIO NIBVS GRAECGIS v. T RVM HEBRAICARVM AGIST RIS ATION I9 HVMANIOR. LITT. EXTRAOR NIV. ARTIVM LIP S — . KAL. MAIAS HOR. VIIII TITVTOGCVE MAIORVM EVNDAE CAVSS A . KRECITANDAE RA E M. 1I S S A A B .J FISCHERO A A. I P 5 I 4 G CINA L A N G EN HFEMIA