KaI600-1758_6

-

-

.

"

E

P.

»F

-

-

"

—

-

z

b

vtal

"

Á

2

"

-

"

^

E

»

E

-

Ó

s

£

-

-

P s

^e

-

—

-

—

.

-

"

-

"*

9

"d

jm

:

ET

.

ais

"

—

"

»

^

-T

*

"

*

"

E

A

s

F

-

r

p

r

4

&

-

»

-

—À

w&

i

ds f

-

4

"

a

E

a

Y*

—

"

"

L

2

-

-

"

-

-

d

.-

KY

N

"-—.

»

Teapr

a

4

i.

a

[

rine,.

-

**

:

—

N

D

E

"- d

. WL

W/

"A

a

^

';

*

-

á

-.Mlæ

m

2

$*

* €

-

a

-

A4

T

h

ia

H

P sid

À at

m

E

N

4

-

. n

w

^

-2

-

)*

Y

^

z r AT NW

E

Siin.

v*

$.

vw:

ais

he L^ a

as

I*

-

* d

* d

/».

m i

m

p

a*

-

——

-

ER

.l,..vhtil/..

.

A

a "o C

i

-

*

h

—

;

m

""

—

d

-

p

E

w

.H»

——

—

ræ.iwy. .

w*

w.

vh

-

—

ab

L*

"

.

As

".

w

"..

- .

d

v -

t

hn

A

-

á

- I,V

:

Ó €

* x

t

m€—

W—.H

v u

w

- «

F-

-

imde-d u

g

-

I dium.

D.2

--

P

—

p*

-—

-

-

d

-

»-d

M

^s

".

"

-

Ra

"

*

du

E

.

W«

m

"

-

^.

"*

-

X

PUN

-

--

W. 1

J

ET

Ea m

Dd

-

"af

ES

$TA g i

—

—

-

-

m

» *

-

;

D.

-

P hss

..

-

Q.!lx«'

—

"

.I)f'

á

4 w

m

EY

^

-—

:

dec

-

":

»

v

--

*s

—

;

»-

— ;

A.

»

LT

Y

7-

s

9

m "*

À

-

s

)«

b

:

P

H

d

"-

-

--

z

PA

gedk

[

- f

-

--

^

* ry

m

E

E

d

-

-

M

—À

P

-

" nt, d

— W..äo? P

ii

L

P

Q m

hE

as

.

—

-

s

A

at o

—

at a

E

d

r

» 2

-

-

E

--

m a

w

2

r

:

E

* ,

"

€.

"a

-

"N

Q9

&^.

*1

n

*

at

RVAT hm

Pt

"

2

^

r

ha v

w F^

-

L

.AW;

-

fs m

rX

-

L

t

;

», m

ka(.M

y

r

HH)

-

"

*

-

A.

t

-

5

o

*

p

Em 3 »"*

—

»

——

"

A.

——

d

^ d

p

p

wi5utussb:

N

L tlb od

J*

-xn

Lt

ia

A ieotit À g n

p ii

m

lesif ^

i

TV

TY w -

em m u as IÉ

d.

a

- —

deoode o pon

-4

.

m

pE

—

——

tfb lg

gt

E

—

—

"

—

a^

^

d s

LW

——

&

EC

ia

a.

——

^

" s

— M g -

t

T

s ia

PU

a

z

P n

...;,

Mu -

: À

AE -—

s

N

"

"

«s

2

u

.

:

?

£b h

3

Xrid

v—x

As

EEE

s

D

"

*

t

.

iaà

»

w

—

—

— — ————————

Hss

-

"

as

b

AW

EC

D

f 1

—

»

a

A

*

i. as al

PETENDA RERVM

QXAS LIBRI N. T. CONTINENT E LIBRIS V. .T.

tXPOCRïPHlS ILLVST RATIONE

vt —

GRDENUENESS

DISSERT.AA4TI0 THEOLOGICO EXEGET. CA

QVAM

PRAESIDE

FRANCISCO VOLKMAR

REINHARD

THEOLOGIAE DOCTORE zivspzuove PROF. PVBL. ORD. AEDI

ARCIS zr ACADEMIAE PRAEPOSITO CONSIST. ELECTOR.

ASSESSORE rr PHILOSOPHIAE PROF. EX 'TRAORD.

A. D.

OCTOBR A. R. S MDCCLXXXVII.

E NVMEPO EORVM

QVI PRIVATIM SCRIBENDO AC DïSSERENDO SE

EXERCVERVNT

PVBLICE DEFENDET

AGVOQAESO R

IOANNES GODOFREDVS IEHNICHEN

HERZBERGA - SAXO

A^. LL, M. zr R. M. €.

EM v a

v

, s5

€—

m

VITEMBERGAE

TY?PIS 10

FZSCHIDRICHII

&

TE

[

—

——

t

UMEDU

-

u

j

3

&

3

-

i

PS

T n

x

s ecn a

CUM

i

SERENISSIMI PRINCIPIS

ELECTORIS SAXONIAE

IN

SENATV ECCLESIASTICO SVMMO

PRAESIDI PERILLVSTRI

RI

CONSILIARIIS

MAGNIFICIS SVMME REVERENDIS ILLVSTRIBVS

CONSVLTISSIMIS DOCTISSIMIS

DOMINIS ACPATRONIS

INDVLGENTISSIMIS

HOC SVMMAE PIETATIS MONVMENTVM

CONSECRA'T

IISDEMQVE SE OBSERVANTISSIME COMMENDAT

AVCTOR

N o m um m

ü

**

":

EEE

T

——

d

Dd

M—w» Ed

— ,

7f

*

£0

3

"

p

o

Id

C

N

E

N

4

CUA

-

i

N

:

1)*

Xxg

:]

4

[5

TO^N

M

J 4

X

t

ælkh

4

wf;

:

x

t

E

ä

'(:—I

:«..) g

"

(

A

kaä

&

A

:

o £s

d

tS

&

(e—-

äqx

——

i

N

C

i

SASNS

u

/

pE

"

"

PETENDA RERVM

QVAS LIBRI N. T. CONTINENT, E LIBRIS V. T.

APOCRYPHIS lLLVSTRATIQNE.

el inique, vel imperite iudicere cenfendus effet, qui libros Veteris

Teftamenti Apocryphos virorum do&orum ftudia expertos effe

vellet inficiari. Omni porius rempore fuerunt, qui eos attentione ftu-

dioque dignos exiflimarent fuo. — Quo fa&um e(t, vt varie de iis quaere-

rent. Quaefiuerunt autem de tempore, quo libri ifti finr confe&ti, de lin-

gua, qua finguli confignati, de au&oribus, a quibus profe&i, de eorum

cum libris Canonicis, quos vocant, vel conuenientia, vel repugnantia,

de eo, quando et a'quonam Bibliorum corpori fuerint annexi, de eorum

pretio et auGboritate in ecclefia cum ludaica, tum Chriftiana, et quae funt

reliqua eiusmodi capita. Elaborarunt etiam multi in eo, vt iis vfum ali-

quem ad Noui Foecderis libros ineffe demonftrarent.

Vócabula enim

paullo difficiliora in Nouo Teftamento obuia, cum nomina, tum verba,

integras formulas, particulas denique ex iis diligeniiffime feliciffimeque

illuftrarunt. Noftra inprimis aetate non defuerunt viri do&li, qui vertendo,

commentando, comparando, illuftrando optime de his libris promereren-

A .

tur.

»

q6

Y

-

[ d

6

tur.

Quis eff, quin hic nomina V1rorum eruditiffimorutn, M rcu a -

119,4) Hasss,/5) LriNDE,c) KLEUKER,d) aliorum ,

mente repe«

tat et cogitatione? qui fuis translmombus ammaduerfombusque ho-

rum librorum intelligentiam mirum in modum adiuuerunt, interdum

|ó

etiam verba Noui Teftamenti egregie ex iis expofuerl int. Qlemadmodum

vero his viris laus eft tribuenda fumma, propter id, quod egerunt, ita

non eft negligendum hoc, quod reliquerunt. -

Latus enim patere vide-

detur vfus librorum Apocryphorum Veteris "'eftamenti, quippe qui

non folum ideo profunt interpretationi Noui Tefhmenu, quia verbo-

rum eius vera vis ac poteffas inde poteft cognofci, fed etiam rerum, quae

Nouo continentur Teftamento,

explicatio ex iisdem hauriri.

Quidni

enim multae opiniones, quae Iudqenrum infederunt animis, multa eorum

infüituta, multi eorum mores ac ritus ex bis perfpiciantur libris, qui vel

a Iudaeis funt fcrlpu, vel res Iudaicas perfequuntur ?. Quantam vero id

habere debeat vim ad multos Noui Teftamenti locos melius intelligendos

facile. cuique patet,

qui perpendu, a quibus Noui 'Teflamenti libri fue-

rint confe&i, quinam homines in iis occurrant loquentes et agentes.

Ex-

hibet nobis Nouum Teftamentum ab auGoribus profe&um Iudaeis maxi-

ma ex parte homines aut Iudaicos, aut quondam facris addi&tos Iudaicis,

Siftuntur in eo Iefus et eius legau, partim lp[' quoque Tudaci, partim

inter Iudaeos degentes, ad eos dicentes; cum iis verlc.mes, eos inflituentes,

Occurranr igitur cum in Iefu et Apo?colorum, tum in' reliquorum Iudaco-

rum fermonibus et omni ratione agendi permulta, neceffe eft, quae vel

omnino, vel rite intelligi nequeant, vel quorum demque c'zufa adpareat

nulla, nifi Iudaeos, id efl, eorum opiniones, mores;vitae priuatae, in-

flituta. publica;

rnus, omnemque corum COgltandL fentiendique ra-

tionem habueris cognitam.

Vnde vero haec omnia mcelius poffüint

coenoíci, quam ex ludaeorum fcriptis? Neque vero- hic adeo multum

refert,

&

-

aï Deutfche Ueberfe:zung des erften: Buchs der Maccab. mit Anmerk. 1778.4

b) Das andere Buch der Macenbaeer neu überfetzt mit Anmerk. und Unterfuch.

lena 1736. 8. — Salomo's Weisheit neu überf. mit Anmerk. u. Unterfuch. ib, 8.

€) Sittenlehre Iefu des Sohns Sirach, INeu überfetzt. mit. erlaeuzemden und kri-

tifchen: Anmerkungen. 1782.

8) Salomonifche Denkwurd:gkæ,ten und Ueberfetzung des Buchs der Weisheit

mit Anmerkungen,

Riga 1785. 8.

L

refert, fiue vere ea fint gefta, quae his libris continentur, fiue fifta; modo

fint libri ab ingeniis profeäh Iudaicis, modo exponant, quomodo Iudaei

cogitarint, fenferint, egerint,

Quae cum ita fint, intelligitur, ipfum

librorum Apocryphorum ingenium, ipfam eorum indolem effe eiusmodi,

vt ex iis neceffario multa debeant poíTe deriuari, quorum aliquis effe poffit

víus ad res N. T. contentas melius mtelhgendas, neque N, T. libros cum

Apocryphis temere contendi atque con ferri,

Quo enim iure tot lirera-

rarum facrarum interpretes Graecorum Romanommque fcripta in vfum

N. T. conuertere ftaduerunt, eodem, quin maiori, iure Iudaeorum libros

ad/eundem vfum licebit adhibere. Minime ouxdem cum iis facere poffum,

qui fan&iores Codicis Sacri paginas profanam clamant, quoties locos.

l

Scripturarum, cum verborum, tum rerum obfcuritate inuolutos ex pro-

fanis Scriptoribus colluftrari vxdent.

Negari enim non poteft, multa in

Noui Foederis libris veftigia rerum et Graecarum er Romanarum depre-

hendi; negari nequit, multos ritus a gentilium confuetudine ad Iudaeos

effe profe&tos, quae omnia non nifi ex profanorum fcripris poffun: illu-

ftrari, Lubentiffime igitur largior, Seriptores graecos et latinos, quamuis

ab illa doGrina, quae ! diuinis traditur literis, alienos, harum tamen, fi

rette illis vtaris, optimos effe interpretes,

Sed fi qui fint libri a Iudaeis ,

profe&x, et in qmbus non tam hinc inde quaedam rerum Iudaicarum re- . .

periantur veülgm, quam qui potius in rebus Iudaicis expenendw omnino

verfentur, hos igitur ampliorem debere vfum praebere, vel ex iis ad intel-

lirendum eft facile, quae paullo ante difpuraui.

Iam etíi quidem tales

funt libri V. T. Apocryphi, dolendum tamen eft, critica horum libro-

rum editione nos adhuc catere; quam fi quis voluerit adornare, is qui-

dem et ob mulnphces quufmptorum Codicum, Verf'onumque varie-

tates, et ob innumeras mtetpolauones inultum fafciperet laboris, fed ta-

men horum librorum vfum etiam ad j:Nouüm Teftamentum redderet cer-

tiorem, ' Vt enim nunc fe habent hi libri, periculum faepe eff, ne a vera

multorum locorum fententia aberremus, eamque dcpmuemus.

Vtamur

tamen his, quae adfunr, meliora fperantes,

Habuit i igitur fane SEM r -

n vs, S. V, quod optaret,e) vt aliquis libros Ápocryphos ita fibi fume-

ret legcnäos et tra&tandos, vt rerum, quae IN. T. 1niunt, rationem habe-

"

^VX

£t

ret.

e) In lxbro, cui infcriptum eft: De aumigno Chr:jhanm um flaru.

n

i

8

hl

ret.

Equidem, non quo- huius Viri voluntáti- fatisfacerem , quod et

longius foret, quam pro eiusmodi libelli.breuitate, et maioris mgenu,

quam pro mei tenuitate, fed quo vires, quas fenuo quam fint exiguae,

in loco a literis theologicis non-alieno experirer, cum ex legibus focietatis,

cni fum adfcriptus, libellus aliquis effet ad difceptandum publice a. me

proponendus, hunc locum breuiter tra&tandum fufcepi.

Itaque non nifi

ahquot fpecimina edere volui, ex quibus vtilitas, quae ex libris Apocryphls

in res, quas N. wmple&xtur Teüamcntum, redundet, aliquo adparete

modo poffe mihi videtur,

Ne vero'omni careat hic- hbellus ordine, ita

verfabor,, vt primum eiusmodi afferam locos, qui pertinent ad quasdam

Iudaeorum opiniones, easque vel arB&ius cum religione coniunGas, vel

in vita eorum obuias communi, vnde nonnulli N. T, loci poffunt illu-

ílrari ; deinde vero quosdam proferam Iudaeorum ritus, mores, et infli-

tuta, quae ex libris quoque Apocryphis cognofcuntur, et quorum cogni-

tio aliquam ad N. T. illuftrandum vim poteft habere,

Quaefitum eft a multis, et nuper a S. V. DozprkrrriN,f) cur

Iefus nunquam expreffis fit vebis profeffus, fe veniffe eo quoque confilio,

vt Mofis au£toritatem meliori tolleret do&Ctrina. -

Cuius in filentii caufis

fuiffe inter alia putauerim quoque hanc fingularem Iudaeorum opinio-

nem, fuam religionem fore perpetuam.

Quae eorum opinio ex his duo-

bus locis Tob €;l, v. 6. et quuchIV I. elucefcerewdetur. Prioriinloco

Iudaeorum yo;.«cos' audlt " eeT'oty t ouæwoy, idem in pofleriori vocatur

& C

o urczgxæv dis 'Oy ouvor.

Adparet i lgltur, quaenam fuerit caufa oratio-

nis lefu, quae habetur Matth. c. V, v. 17. 18. et eius, quae legirur Luc.

c. XVI, 7- Hac lefus propterea tunc vfus efï'e v1detur quod in antece-

dentibus dixeratz o vóuoc K04 0j wgoæan £0 lecwvva" quae verba cum

magnificae Iudaeorum de véuo fuo opinioni non adnrodum fauere videri

püfïcnr, lefüs, reconciliaturus quafi Iudaeos, addit ea, quae v. 17 relata

leguniur. Huc acceffiffe videtur, quod quaedqm Iudaeorum praecepta ali-

ter, quanquam rectius, explicare decreuerat. Ad ftabiliendam Iudaeorum

de y vo,ua perpetuitate £) opinionem facit quoque locusSap, Salom. XVIII, 4.

vbi

f) Vid. Doavaanzms ehriftl, Religionsunterricht, Th. I, S 160. ff.

g) Haec notio iam ine(t Pf, CXIX, v. 152. et pluribus huius Pfalui locis v. c. Ver-

fibus 89. 90. 96. 98. 142. 144. 152. 160, Pf. 104, 5.

— Á—— EHFPIEHEIPONN

ERa oA

—

9

vbi.oOwerev vong Qos occurrit. ) Scd ne cui mirum eiï«. vi duatur,

ludaeos fpemffe vóuov ipforum fore c;oviov a parte poff vt cum fchola

loquar, is perpendat, qudefo, eosdem a parte ante aeternitatem quandam

ei tribuiffe,

Etenim, quae erat eorum de religione fua nimis magnifice

fentiendi ratio, fingebant, vópor vna cum aliis quibusdam rebus adfuiffe

ante mundum conditum, et in coelo- fuiffe a Deo reconditum. ;) — Ex

eadem fentiendi ratione fadum quoque eft," vt eorum animos haec quo-

que vana occuparet fpes fore, vt imperante Meffia ipforum religio fit vni-

uerfalis. K) Meffiae vero imperium cum ex Dan, VII. aeternum fore pu-

tarent, fequitur vel hine quodammodo, eos idem de vóuo fuo fperaffe.

Sed quid opus e(t conclufione et conie&ura, cum ipfi nos Iudaei hac opera

eximant? Eft enim locus luculentiffimus; vnde intelligitur, ludaeos cre-

didiffe , feculo Mefliae, tempore refurre&tionis, nec artes, nec opificia,

nec qmeflum nec omne negotii genus effe ceffaturum, idque propterea

ipera(ï'e quod his ceffantibus etiam multi ritus et a&tiones ceffarent, quas

exigat lex.

Hanc igitur ex eorum opinione ne tunc quidem ceffare poffe

adparet l)

Neque vere haec tantum de feculo Meffiae funt capienda,

fed etiam de mundo, transa&tis Meffiae diebus, renouando, et in aeternum

perduraturo, Ex libris potius Rabbinorum intelligitur opinio, futuri

mundi ciuibus fore easdem neceffitates, voluptates et negotia, quae fue-

rint in hoc mundo, quamuis non poffit negari, quosdam, quanquam pau-

ciores, melius fenfiffe.. — Quis igitur eft, quem offendere poffit Iudaeorum.

A 3

de

h) ooc auctor adinbu:t, quoniam in proxxme antegreíis de luce dixerat, Eft.

igitur Qosc vóps nihil aliud, nifi vouog ipfe.

Hunc vero vocat a Saeror.

Quamnam vim au&tor huic VOC'ïbUlO tribuetit, cognofíci poteff ex c. XIl, r.

et ex vfu eiusdem in oppofto vocabulo coU (þS'ago*rg víurpando. Vfürpauit

gutem e, XIV, 8 QSagcrov ito, vt fgmficaret ipfi, 'id quod perit, */Aæäægrov

igitür efl, quod non prrit,

i) In libros Pirke Eliezer, fatis antiquo illo, vt docüit Au&or libri : Cririfche Ge-

fihichze des Chiliasmus. pag. 4. der Einleitung, relatum legimus, feptem res

fuiffe ante mundum conditas, et quidem /egez, infernum, Paradifum, (de Pa-

radifo c£. quoque 4 Esdr. 111, 6) thronum rmaileftatis, templum; poenitentiam,

, nomen Meffiae. Cf. erir, Gefch. des Chiliasm. 1. Th. X Abfchmet H. Th 7, Abfchn.

k) Cf. 4. Abfchn. libri bis laudati.

I) Iftum locum germanice exhibitum reperis in der critifch. Gefch. des Chxhafm.

Abích. XVI. p. 564.

m

m

—

VEDAPATUENSAMTUN d

19

— —

de vo,ug aeternitate fententia, quum iidem iflas res in futuro mundo man-

furas credldermt'? Poterat autem Iefus faluo officio ad hanc Iudaeorum

fententiam fefe accommodare. Nonne enim fuam reli gionem fundamentis

Iudaicae fuperftruxit? Nonne religio Chrifliana eft Iudaica purior, emen-

daior, perfectior? Quot morum praccepta ( haec fola iam nemmo) du-

daica fua feciffe putandus eft, cum n folis libris Apocryphis tot eius rei

veftigia repermntuü Muïtus effe poffem in hoc exemplis demonürando,

fed iam in vno hoc acquiefcam, quod vulgo do&rinae de moribus ratio-

ne aliorum hominum caput babetur, et quod a Iefu legitur iniuntum

Matth. c. VII, v. 12. et Luc. c, VI, v. 31.

Eandem fementium praeftan-

tiffimam quidem, etiam Tudais iam cognitam fuiffe fatis luculenter docet

locus, qui 'Tob. IV, r5. reperitur,

Addam hoc vnum.,

Quae Iefus

Math. VI, 14,. 1 $. et Marc. XI, 2

2$.26. de peccatorum venia alits danda

egregie difputat, et quae praecipit, cum Marth, VI, 12. precandi formu-

lam doceret, eadem iam Siracides c, XXVIII, 2- $: babet. Sed plura'perfe-

qui prohiber feftinatio, vt ad alia tranfeam, — Cum Iefus Luc, XVI, v. 16.

oratione fua, et v. 19. ff. re et fa&o religioni Tudaeorum plane abrogare

velle poffet videri, quam, vt antea monui, perpetuam fore illi putaffe

videntur, partim amb1gu1mte vocabuli 2739 in Scriptis Mofaicis, pamm

traditionum au&toritatein hanc adduBli fententiam, v. 17. eorum animos

fibi reconciliaturus dicere vult, fane eam fore perperuam.

Neque vero

id ait f'mphcuer, fed, quo lnculentius grauiusque oftenderet, quam certo

iis de vo,ug perpetuitate perfuafum effe vellet, addit:

u)rCOT(A)T('?O" ä&'ï—: s

TÓY 3€ævop MOj TV *yqy wægs?xf)ew, 1. T. À. Qubus verbis, nifi con-

torte volueris interpretari, alia fubeffe vis nequit, nifi haec: Vti coelum

et terra non interibit, ita quoque religio veftra manebit perpetua

Sua-

det hanc verborum £uxoz'Tse?v és, interpretationem vfus loquendi Luc.

XVIII, 25, vbi eadem dicendi ratio ita reperitur adhibita, vt aliquid fieri

Suadet eandem res ipfa.

Ridiculum profe&o foret, rem,

poffe neget,

cuius affirmare vis perpetuitatem cum alia re componere, quae mmlme

talis habetur.

lam quaeri poteít, quomodo Iefus 70v 8gowov Kgq 'rzyv fy,7y

wæge?xSm potuerit negare? Potuit vero, loquendo ex more Iudaeorum,

qui cum cocli terraeque notionibus perpetuitatis notionem coniunxiffe vi-

dentur, quod elucet ex libri Baruch c. 1II, v, 32. vbi Deus dicitur 2 KOLT Gt-

0'?08006'

il

CXESUUCGCUOUS " ?]V 'VFW 815 "'CV 06/&)!/06 X(GVOV

Non vtar v. 2$. eiusdem capi-

tis, quia locus eft qmbxguus,

Si quis enim fit in hoc commate feutentia-

rum parallelifmus, verba sx &y;e veAeuT4v aliam habent vim , quippe

-quae refpondent verbo epéregros.

Eadem Iudaeorum fententia in loco,

qui eft in eodum hum Baruch e. I, v. 1 1. latere vxdetur, et quxdem in ver-

bis: fvacwcouy o njiégog eiUTOY GX o "j4fgoq T8B Spowv8 E7 TQS "yns. h)

- Quem fenfum huic locuuom prouerbxah, vt videtur, [udaei fublecermr,

ex verfus fequentis verbis 4 ,Wegocg zroANoEe mtelhguur. Vitam igitur quam

longiffimam cum fic exprimerenr, aliqua huius rei caufa in eorum opi-

nionibus latere debebat.

Ex nulla vero eorum opmlon e hoc melius de-

Vere Iudaeos

riuari poffe mdetuz, quam ex hac, quam aute expofui.

hanc fuiffe fententiom amplexos, mundum nunquam penitus effe interi-

turum, fed eum iri renouatum

ex multis locis librorum Iudaicorum

apparet. Inflar omnium efto hic, qui habetur in Mezaffe lib.111, de Refur.

Mortuorum, 17)

In mundo illo renouato autem pios in aeternüm effe

verfaturos ftatuebant.

Caeterum fi. quis exiftimet, huic mterpret'mom

repugnare locos Matth. XXIV, 35. Marc, XIII, 3 1. Luc, XXI, 33. is adeat

Grotium ad Matth, V, 18. qui docuit, eorum fenfum effe:

prius fieri

poffe, vt coelum ac terra pereant, quarum vt a Iefu praedlüa non im-

pleantur. —

Quaeri pofTr quare Iéfus Matth, XXIV. 20, Iudacis optet,

pne. Fuga eorum Sabbati in diem incidat.

Re£&e refponderunt interpretes,

obnimiam, qua diem Sabbari agebant, religionem, 'quae tanta erat, vt

dubitarent exusmodL die iter facere, nifi ad pauca fladia, fcilicet bis mxlle

cubitos, quod zrer Sabbati vocabatur.

Verum credideris, periculi magni-

Sed omnia alia credere nos

tudini fuiffe hanc religionem ceffaturam.

iubet ea hifloria, quae fcrlpta eft r Maccab, IL, 32- 38. vnde patet,. mor-

tem Iudacos máhsiffe oppetere, quam Sabbati die fcfe defendere ab hofti-

bus; qui, cum hoc cognoviífent, impetum in eos die Sabbati facere fole-

Dsnt, vid. 2. Maec, V. 2$. €, XV, r.2.

Quanguám enim. Mattathiae

confilio eam peruxcxofam fuperftitionem effe fublatam au£&tor eft Losz-

PHYS;

3:5) Verba 57") TE *yze, etfi extremo pofita verfu, in ordine tamen conftruendo

poft &vrav ponenda videntur.

$) ,Die Welt wird nicht g ganz zer ftoert; fundem nur erneuert werden. *

GORTDSOENISRSGRUEDSPUERRD

12

-

pruvs, ÁNT. l. XIT. c. 6. $. 2. tamen partim hanc eius rationem non

omnes fequenn tempore probaile, partim illud Mattathiae decretum ftri-

Giffime fuiffe interpretatos docuit me Gro rrvs ad Matth. XXIV, 20.

Indidem autem adparet quoque, quid fuerit, quod Pharifaei, quamuis

faepe eadem in caufa a Iefu refutati et ad filentium reda&ii, nihilo tamen

fecius taim crebro ei exprobauerint hoc, quod Sabbaium proffmarer id-

que inprimis coram populo fecerint.

Callide profe&o ia eo mihi vi-

dentur egxffe, rati quippe, nulla re magis odium hominum in eum poffe

concitari, eorumque affenfui melius caueri, quam fi eorum animos fub-

inde redderent attentos ad negligentiam rei ipfis fan&tiffimae et integer-

rimae, cuius fe toties reum lefus faceret. -

Non temere 1g1tur Iefus

Matth. XXIV, 20. 78 caf2[2ars mentionem fecit; neque vero etiam 78

X.eruovos eodem in verfu.

Ex libri enim 1 Esdr. c- IX, 6. 11. adparet,

quam afpera et feuera fuerit in Palaeflina hiems, quippe adeo frigore

fuo moleíta, vt propter eius magnirudinem fub dio fe ftare poffe negarent

illi homines, qui v. 6. eadem de caufa tremuiffe dicuntur. —

Iefuc in fuo

cum Nxcodemo cwlloqmo quod habetur Ioh I1. mter alia v. 17. haec

profert, 0UX QUTfSeiAEy 0 Oeoc TOY vzov GUTB £ig TOY MOTJ4OV , iYO6 Kg)zvn

TOy KC 4oY.

Quid erat, quod huius opinionis mentionem faceret, eam-

Alii pro-

que remoueret atque negaret? Varie refpondent interpretes.

prerea hoc monuiffe Iefum putant, quod, cum adüentu Chrifti Iudaei ob

infidelitatem fuam effent. abiiciendi,

qmbus ramen venerat feruandis

Chriftus, res contra erat cafura, quam ab omnibus exfpe&tabatur.

-At

A]ii, Grotio

Tudaei omnia 1111, quam poenas a Meffia exfpe&tabant fuo,

duce, huius orationis caufam latere exiftimant in eo, quod Iudae1 quibus

notio Dei vltoris erat folennis, peccatorum confcii potueriut exfpe&tare,

fiium venire ad poenas patris nomine ex1gendas.

Sed ne huic quidem

ä

fententiae fubferipferim. Mihi quxdem ex omni orationis ferie atque con-

textu horum verborum fzntentia videtur conftituenda,

Iam vero lefus

l

V. I6. dixerat

le VEHIiTL yo 7To9 W. T. A. Hanc vmuerf'mns Dotionenm

v. I7. vlerius perfequitur,

Qge.mdmodum vero illud z« peruerfis

Iudaeorum opinionibus a Iefu opponebatur, .ita et ea, quae v. 17; difpu-

tat, contra eosdem dxiputa(ï'e cenfendus .eft,

Qwrfum vero? ludaei

mmuum, quod erat eorum in omnes reliquas nationes odium, et nimis

ma(rm-

EEGERERS sE ulORR

x

13

&nagnifïca de fua,gvänte —fenteritïia; ïen';tpus, aliqüod fore fperabant, »qu'fol, vt

ex Sap. Salom. Il1, 7. 8. 9. Sirac, XXXII, 18, 19. et XXXIII. intelligitur,

gentibus oppreffis exftirpatisque ipfi fint regnaturi ; idque Meffiae tempo-

ribus fadium iri putaffe videntur.

Cuius opinionis cognitio mul:um

lucis cum noftro loco, tum etiam aliis adfert. Mens Iefu h, l.igitur haec

eft: Non veni alios, gentes puta, poenis affe&turus, alios, puta Iudaeos,

beaturus, fed vniuerfum genus humanum, gentes aeque ac Iudaeos, ad

feliciratem perdu&urus, — — Au&or libri Sapientiae c. II v. rg. impro-

bos ita loquentes introducit: Si pius eft filius Dei, i, e. vnice ab eo ama-

tur, is ipfi erit auxilio, eumque ex aduerfariorum poreflate liberabir.

Videtur inde apparere, in ea fuiffe fentenria Iudaeos, Deum cultores

fuos fibi caros non poffe non ex calamitatibus eripere, nec eos effe

poffe tales, qui iis opprimantur.

Hinc luculentius perfpicitur fermo

ille ludaeorum Marth. XXVII, 40. 43.

Quaeritur enim, cur lefum non

habuerint j;év GeoU, fi penderet e cruce?. cur hac potiffimum ratione.re-

futrare fibi vifi fuerint crebram eius 78 9/8 O«2 profeffionem? cur deni-

que potiffimum defcenfionem de crucis palo, cui affixus pendebat, argu-

mentum habituri fuiffent, eum vere dixiffe, cum fe jjv O«2 profiteretur ?

Vix crediderim, folius miraculi gratia, quod hoc modo edidiffet,/ Mul-

ta enim ac magna miracula faepiffime patrauerat.

Putauerim , quia ex

ipforum cogitandi rarione vtrumque illud conciliarenon poterant,aliquem

effe eum, quem j;ov « appellabant, o) et calamitate opprimi, — . Iudaei

infignes calamitates non fine antegreffis quibusdam fisnis, 6ux eyeu vv

zrgosyeyoyór'ay Texunelov, vt eft in libro Sapientiae c. X1X, v. I3. putabant

immiti, Intelligitur ex eo, quare difcipuli lefu ex eo, de reipublicae

Tudaicae everfione loquente, quaefierint Luc. c, XXI, 7. T/ 70 CÓACICY,

OT ,uäb'kg 'Toäörob*fy!vso(äælg cf. etiam Matth. XXIV, 3.et Marc. c. XIII, 4, —

Mirari quis poffit, quid fit, quod ifte legis interpres Marc. XII, 33, fami-

liae addi£tus Pharifaicae tam praeclare fentiat. Non eft, quod dicas, eum

hanc meliorem fentiendi rationem ex v.difcxiplipa Iefu haufiffe, " Fuerunt

femper

e) Adpellgb'a-m vero fic eum, quem nos lingua noftra dicimus Liebli

ng Gotter.

Eundem h. l. intelligi, clare patet ex v. 43. ebi j/óc Ozz ita circumfcribitur:

1

üy 9A& Osóg, quem amat Deus, ex noto Ebraifmo verbi T1X3,

^

b

GEbET UI RUSW OP SSRIICRNA.

n

1

femper inter Tudaeos, qui cultum diuinum . non tam re

&

)üs exterpfís, vt

caerimoniis, quam onimi potius fan&irate contineri cenferent

Merito

hic perhibetur mulier Iudasca, luditha, quae, vt docet nos lib. Tud

€. XVL, 16; Qof2ov Oe2 itidem facrificiis longe multumque praeferendum

putabaz. Idem Siracides c. XXXII, r. 2. praecipit. —

Quam neceífaria

fuerit illa Iefu , au&tore Matthaco c. V, 47« admonmo videre eft ex 'T'ob.

IV, 1

I3, vbi pater filium ita cohortatur:

A'yæwæ T86 owsAQääs c8.

I'vic

vero- pater c, L, 3. 16. 17. in beneficiis, quae tribuerit, ccmmemorandis,

non nifi mentionem av edeAQov et vcU &Jy&c . facit.

Ita hic, qui

tamen maxime pius fuiffe perhibetur, beneficia fua in folos reftringebat

populares, alios iure et faluo ofhicio excludi poffe ratus, —

Non fine

laude "Fobias c. I, v. 6. T de fe praedicat,

esrogeuoMi]y 7rAeovotsus éig. Tego-

CÓNUMO dv Tois Coprcue, quippe infignis hoc habeus fpeumen pietatis.

Quid? i Lucam c. 1I, v. 41. parentes Iefu quotannis Hierofolymam

profe&os commemorantem itidem id.non fine aliqua laudis fignificatione

nearraffe dicam. — — In fermonibus Iefu, quos librorum Noui 'Feflamenti

au&mes memoriae prodiderunt, nihil reperitur de idolorum cultu, ad

quem tamen lIudaeos olim procliues fuiffe conftat. Cuius filentii cauífa ex

Tudithae c. VIII, v. 18. adparet.

Etenim fi fudaei, ex quo fuerant e Ba-

bylonico reuerfi exilio, ab'ifto vitio abhorruerunr, facile patet,. qui Iefus

hanc morum difciplinae partem: potuerit negligere, et ficco quafi pede

tranfire. —

Quaeritur, quare Iudaei crediderint multi, Iobannem bapti-

ftam, vt eft Luc. IX, 7, e morte in vitam rediiff?? Scilicet mulii putabant,

eos. inprimis refurgere ,.

ui ob legem diuinam mortem oppetniïï.nt.

€erte de his firmior, quam de aaetens fuit perfuafio.

Videtur hocex

2. Macc. VII, 9. elucere, quocum *comerrx poteft aliquis Iosxapur locus

ad:m Jzz; Afp:oncm lib. H. or, véie 785 vo,u&s ngQäqusäowz, m.w & dto, vg-

CXety u,'rgg wurwv TQGSL';ACUS' 0071709051'&0'1:1, &dexe» ó Geoc *ysusogæ; T£

mrav, w lov cijaesroo Nu[oetv 0v regroomits. Quare quibusdam etiam

in hoc feculo repraefenzari refürre£tionis tempus' crediderunt, —

In opx;-

nionibus, quas de Daemonibus fouebant Iudaei, erat et haec, eos maxime

Pertinet

locis defertis, vrbium inprimis dirutarum cadauerlbus gaudere.

huc locus ex libro Baruch c. IV, v. 55.

Hoc fi teneamus, melius perfpi-

ciuntur loci Apocal, XVIII, 2. M;mh. XII, 43: Luc, X1,24. — €omme-

inora-

:

l

^ EDEESUED EE EM TO

15

moratur Matth, VIIT, 21. t Luc. IX 94'*leftxs aliquem inuitaffe, Vtï'ipfum

fequeretur, feque familiarium fuorum numero adiungeret, qui, etfi id

non omnino negauerit, perierit tamen ab eo hoc, vt fibi permitteret, vt

antea reuerfus ad patrem p) tam diu apiid eum commoraretur, donec eum

defun&tum fepelierit; — Quarum precum caufa ex Iudaeorum fentiendi ra-

tione eft repetenda, apud quos tanta erat officii parentes fepeliendi fantti-

tas, vt quiduis potius aliud, vel maxime neceffarium , quam illud negli--

gerent, 4) .. Hoc irà fuiffe oftendit locus 'oTob. XIV, 10-12. — 'Tobias

moribundus v, 9 et 10. cohortarur filium; vt Niniven obinteritum ei im-

minentem relinquat, vbi parentibus iuffa foluiffzt v. r0. — Cui patris vo-

luntati cum morem gellitfe: filius v. 12. continuo Niniuen reliquiffe nar-

ratur. Huieloco addi poffunt quodammodo hi duo 2 Macc. V, 10. ex

quo videmus, in malis habuitfe tudaeos, fi quis ezrévO9ros, h. e. ita-obiiffet,

vt nemo eum lu&u profequeretur; et 3 Macc. Vl, 3t, vbi mors acerba,

srixeos, et quae non facile lugetur, Juceioros, coniungitur. — — Tuditha,

etfi idmmatura morte mar

AtUL

1f

s ei fuerat ereptus, tamen ad fecunda vota non.

tranfiiffe narratur, quamuis a mulis in matrimonium petita, vid, Iud.

XVl,22. Laudi igirur ducebatur mulieri Iudaeae abftinentia a nuptiis

fecundis, Hinc in promptu eft, quare Lucas Euang. c. 11, 57. comme-

morauerit, Hannam, mulierem ludaicam, nulli iterum nupfiffe viro,

cum tamen non nifi feptem annos in matrimonio vixerit. Si rem ex Iu-

daeorum fentiendi ratione iudicaueris, vti eit iudicanda, hoc faciebat ad

eius foeminae laudem, in qua enumeranda Lucas verfatur in illo loco. -

Verba igitur eius, xo/ Qu xägæ as évOYy 57'3onæov7xfsaaägoav, non

modo defcribunt feminam, fed eiusdem quoque laudem inuoluunt, —

Plures in. N. T- libris occurrunt loci, vnde Iudaeorum erga Samaritanos

:

odium elucet. r $:

- n cauffas huius odii inquirentibus non eít negligendus

(2

BD2

l'ocusx !

- ) sïxne Vdubio iam fenem, fortaffe etiam iam aegrotum.

l

4) Schaetzgen in. H.. H ad locum priorem obfcruauit, .ceifgre propter id debuiffe.

ie

. legis adeo ftudium,

;

, $2- 54. Matth. X, 7.5. vbi Iudaeis Iefus indulget.

[

^ ) Ioh. IV, 5- 42. Luc. IX

m abierat nomen Sameritanum, Luc.

Ioh. X, 48. in prouecbium contumeliofa

)

,25-37. àmore

m fuadere;videtur. C, X

VH, 16. odium illud habetur iniu-

ie

£um «t indignum.

'

16

BRECTDOKSIIIRNSREPAE Ut O.

4

locus Siracidae c. L, v.2 ; 26. AuGor, Iudae;üs, £).tri

a hothiü"um genera

commemorat, quae odio habeat; in his Samaritanos

et Sicemitas, vtros-

que regionis Samariae incolas,

Hos dum vocat

Aatoy ,uægäv , cauffam

afferre videtur, quare eos odio profequatur,

Hoc enim nomine Iudaeis

veniebant a cultu Dei Iudaico alieni. t) Nequ

e folum cum vfu loquendi,

fed cum hiftoria quoque haec interpretatio co

nfpirat.

Conítat enim, Sa-

maritanos fuiífe p

artim externae originis, neque religio

Iudaeis confociat

nis confortio cum

os, partim Iudaeos, qui reli&is patr

iis ritibus ad illos

defecerant,

&) — Vnuse feptem illis fratribus Iud

eis, quos, cum contra

legem patr

iam facere recufaffen

t, ad fupplicium Antiochus trahi iuffit, fe

ipfe, cum fubiret cruciatus,

hac confolatur fpe, fore, vt ipfe, qui iam vitari

pro legibus diuinis profünd

at,aliquando in vitam redeat. vid. a. Macc.VII.

Idem vero hoc Antiochum

fperare poffe negat.

Dicit enim: c6] udy yae

av sacie dg Cv 8 &

Videtur quidem eius

reditum in vitam conce-

dere, et defperare de reditu i

n vitam felicem. Sed loco accuratius confidera.

to, aliter fe res habere vide

tur..

Oppofitio enim requirit hunc, fenfum :

Equidem [pero reditum in vitam;

(dicit enim. Zyeszcscdog fimpliciter, non

addit àie Cowv) tu vero reditum ia

Uitanr n

potes fperare. — Vocabulum cwsé

neque h. l. neque v. 9. de felicitate

» fed de vzza proptie accepta effe intelli-

gendum docet alius eiusdem capit

:

is locus, nimirum v. 23. parallelus ver-

fibus 9. et 14.. Coniungitur vero

;quod praecipuum eft, v. 25 .cum voca-

bulo £« vocabulum IVEUMOL.

Quam vero vim £z7 habet in locutione illa :

Cmuy oizr od b'voe;, (eft autem : cir.

4l reddere) eandem debet habere in locu-

tione ovizord)oy üs Cexy. Ne

que efl, quod

jam ineffe z5 abY iO odj et zv o

dey.

quis dicat, notionem w

dicere:

Quem enim fugit, Latinos quoque

vit4TI. viuere ?. Accedir huc, q

/ä

procliues fententiam

uod plurimi Iudaei in hanc fuerint

, Don omnes mortuos aliquando in vitam effe reditu-

ros.

Quidam impii

8l

Iudaeos.

s abnegant refarre&tionem, quidam

omnibus praeter

Cuius rei teflimonia qui velit noffe

; &deat: Cririfche Gefibichte

des Chiliannus, Tl L. Abfchu, XVL, pag.

3j f- — Ad hanc igitur opinionem

:) Capc Ll- v.

Ieijus

277. vocat fe 'Ifgaa*qäuy/*wv:

"OE Pfalin.

XIV, v. 1. coll. 4. et Pf. LIIT, 2, &

4&) Cenferri poffunt loci 2 Reg. XVII, 24. 28. 35.

j

EEE at pI

?

Iefus Luc. XX, $5. refþexiïïe æv-id*etur, cui iam tum haud (ïuBïä quï-ä'äm

fuerunt addidli; non quidem quo eum dicamus idem docuiífe, fed ita, vt

ex illorum Iudaeorum. fententia dixiffeeum cenfeamus, ^ Adparet igitur,

quomodo Iefus, qui futuram refurre&tionem ad omtes pertinere docebat,

zegy. Sen-

h. l. dicere poffet: à; xove£ioSévrec Tue civos tss Til & vei

'?ore altero

tentia enim verbis fubiicienda eft haec:z Pii, quos dicitis dignos

feculo etrefurreGtione. — Expofitis his, quae Esdras per fomniumaliquan-

do viderat, idem ille deinde a Deo petit, vt fibi fomnium iftud enarretur.

4j Esdr. c. XIHI. Quibus eius precibus v, 23. annuitur, et fpecies quidem viri,

e mari medio afcendentis, quae fomnianii illi fuerat obie&ta, v. v. 25 et 266.

hac explicatur interpretatione: Quía vidifi? virum a[cendentem de corde marir,

ipfe eft, quem couferuat. Altiffimus multis temporibus, qui per femetipfum liberabit

ereaturam [uam etc.

Explicatur igitur per Meffiam, quem Deur dicitut

diu conferuare, h, e. qui diu ante, quam tempus redemtionis veniat, adeffe,

et alicubi verfari dicitur. Horum verborum banc effe vim patet ex v. $2.

Quaerens enim Esdras, quare viderit virum afcendentem e medio mari , re-

fpon(i tulit hoc: Sicut wou pores liaec ferutari vel fcire, quae [unt iu profundo

maris: Sic wou poterit quirque füper terram videre filium mcum, vel eos,, qui cum

eo fuut , x ) uifi iu tempore diei.

Latet igitur in his verbis opinio Iudaeorum,

Meffiam iam dudum fuiffe natum, neque, nifi tempore definito, eum

confpicuum fieri, fed,. donec aduenerit, ignotum vfpiam verfari. y). Ex

qua Iudaeorum opinione fi explicueris locum Ioh. V1I, 2/7. tollitur ali-

qua difficultas, qua locus ille laborat.

Etenim fi locum ita accipiamus:

hic vude oriuudus, vbi uatus fít beue fcimur, Me[ias vero veuturus nemo [cit vude

fit oriumdur: haec explicatio repugnat do&borum Iudaicorum de Meflia

difciplinae, ex qua Bethlehemum patriam Meffiae effe dicebant. z); Bene

autem ludaeorum de Meffia expe&lationi conuenit interpretatio haee:

Scimnus

EE

Bg

x) Iudaei fperabänt cum.Meffia plures effe venturos. . Cf. QVEsd'r.-Vlf, 28. ,Rt-

uelabirur filius sueus cum: hi, - qui cum eo funz. ^. Quidam Mofen , alii Eliam,

Melchifedecum et veteres prophetas Meffiae comites et zpodoZsc fore fperabant.

J) Pluribus h&ec opinio demonftrata reperitur in. der critifch, Gefch. der Chiliasin.

Th. L. Abfchu. XL. Ànprimis buc facit locus ex. Dial. Iufiiui Mart. ibi landatus,

£) Cf Tratfatus Berachot Talmud. Hierof. et Commentarius in Genefin , ( Bere-

fthir Rabba y quos locos adfcriberé nomn vacá

quoque Ioh. VlI, 42. Matth. Il, 6.

.t',,i quippe pauno longiores. Cf.

d

i

15

GC ECFDEESEPOUGEUU

Scimus, vnde vetierit hiics (et vbi inde a fua Bethlehemi natiui:taæ fuerit

verfatus) mmulto vero alia veri Mefiae erit ratio, quem uos expeclamus. — Ir

onde veuerit, et obi a uatiuitate fua fit. verfatug nemo uou wfciet. : .Sine dubio

enim iam tum fabula ferebat, Meffiam iam dudum Berhlehemi natum

vfpiam iu mundo vfque ad fuum aduentum verfari in loco

incognito

atque obfcuro, . Sufficiant haec ad demon(trandam librorum Apocry-

phorum vtilitatem ad N,'T' interpretandum, quatenus ex iis cogitandi

fentiendique ratio ludaeorum poteft cognofci. Reífat, vt doceam, eos

quoque hac ratione prodeffe atque confulere N. T. interpretando, quo-

niam ex iis inftitutorum, rituum ac morum Iudaicorum cognitio poffit

depromi, quos noffe debet, qui rite vult N, T. libros interpretari.

Iohaunes in Euangelio c. X, v. 22. commemorat, feítos quo.sdaxä

Tudaeorum dies, qui vocantür &yxeiviss. Quorum origines, tempus et

omnem reliquam rarionem fi qvis adcuratius velit noffe, is adeat locum

1 Maccab. IV, $9. ex quo intelligimus, fuiffs hos dies feftos quotannis

per o&iduum, inde a die vicefimo quinto men[is Chasleu, qui ex parte

Decembri noflro refpondet, ad memoriam cultus templi a. gentibus

profanati, et a Iuda Maccabaeo reftaurati recolendam ex eiusdem au£tori-

rate fumma cum laetitia celebratos.

Cf£. 2 Macc, X,; m — Conflat,

do&ores a Iudaeis pairum nomine fuiffe infignitos, Quare interpretibus

Jefus: Matth. XXII, 9. ad illum morem refpexiffz viderur, praefertim

cum eo in loco difcipulis fuis, futuris do&toribus tradere videatur prae-

cepta. — Sed forte latius patere voluit Iefus illud v. 9, praeceptum, — Ex

2 Maccab. XIV, 37. enim adparet, fuiffe Iudaeos paullo liberaliores in

patris nomine tribuendo, iisque folenne fuifle, alios quoque aliorum or-

dinum homines, ciuium amantres ac ftudiofos, honorifico hoc nomine

condecorare. |Neque repugnat huic fententiae Matthaeus, qui v. I, haee

Iefum non ad folos difcipulos, fed ad populum quoque dixiffe au&or eft. —

Praeceptum Iefu Matth. VI, v. 6. fpe&tat morem Iudaeorum, a quo tunc

temporis muli receffiffe videntur, qui praecipuae pietatis laudem affe£cla.

bant. Neque igitur adeo vrgenda videntur verba ziceASe/2;e và TOLUCIÓy

ce , 9 xMicas Tiy SUpay ca in precibus faciundis, Adduntur enim

haec, quia ex recepto inter ludaeos more vtrumque fere folebat cffe con-

iun&'um, Vide T'ob. III, v. 17. extr, coll, v, r1. et Iudith, X, v, 1. . —

Fuiffe

f

T9

.

Fuif

olim inter Indaeos morem

in quibusdam cornuiuiis

pauperum

habendi rationem, eosque vel vocandi, vel iis mittendi; ex locis r Esdr.

1X, $ 1. $4. et 'Tob. II 2. poteft cognofci.

Qui laudabilis mos aetate

Hxnb

illi Do-

lefu in defuetudinem veniffe negle&tusque fuiffz videtur,

mini noftri apud Lucam c; XIV, 12- 14. orationi aliqua affundiur lux.

V ocatus ahqudo Iefus a.Pha ufaeo aliquo amphfï'mo cum animaduer-

teret, cohuiuas effe homines dmor».., hofpm propmqua cognatione con-

iun&bos, et vicinos, in mentem ei egregiam iftam inter ciues quondaám ex

legibus Mofaicis receptam confuetudinem reuocat.

Difcipulos Iefu

in mnenbu

quae vna cum eo faciebant, . f;epe lem nus in IN, T. fecum

habuiffe fporns et cophinos

Vide hos lecos: Matm XIV, 20, XV, 3

Marc, VIil, 8. VI, 43..Luc. IX, 17. Ioh. VI, 13

Quod qui fa&um fit

Fiebat

docere nos poffunt loci Iudith, c. X, $. XIL, 2-4. Tob. I, r0. r r

vero ex more Iudacis vfitato, qui, quoties longius ab oppidis iter face-

rent, cophinos fecum ferebant, a cibis gennhum abflinentes. 2) — "T'ur-

pis inter Iudaeos obtinebat confuetudo , quav vis, velleuiffima de cauffa

vxores dimittendi,

Permiferat Mofes maritis Iudaicis fub quadam lege

vxoribus diuortii libellos dandi facultatem. Qua libertate Iudaei abufi

deinde funt.

Sed fuerunt etiam inter faplentxores Iudaéos, qui turpem

hanc confuetudinem minus probar"nt.

In duas igituz partes abire coepe-

runt, quarum altera diuortia probabat omnia, altera non ni(i quibusdam

in cauffis ea licita putabat atque permiffa. Siracidae iam tempore haec

fenrentiarum diuerfitas fuiffe videtur, vt fuadet locus Siracidae c. VII,

v. 19. 26, . Fortaffe huc quoque pertinent loci c, IX, T. c, XXVHE, r5.

Prop:erea enim [ua haec praecepta ifli nimiae in repudmndis vxombus

licentiae opponere videtur, Natae funt hinc duae familiae, Hillelis altera,

akera Schammai, quorum illa diuortium femper, haec interdum tantum

licere cenfcbat. 7) — Sed quorfum haec difputo? eo fcilicet, vt adpareat,

non temere quaefiuiffe Matth, XIX, 3. Pharifaeos ex Iefu, quid fentiret

ipfe de diuortiis.

Volebant Iefu inimicitias conmhare ex defimuone iuris

" huius

8) Istelligitur hine quoque Iuvewaris, qui Sat, IH], v. 14. ita fcribit: Iudaeis

( loquitur autem de pauperibus) quorum cophiuus foeutimque füpellex,

b) Cf, onxnrcor in h. 1 et MJCHAELLS Mofaifches Rechr, H Th. S;325. ff.

BC TOE RE

20

huius controuerfi, quod Rabbinici doGtores ne Eliatm quidem dirimere

poffe iaB&abant, Meffiae zreédeouoy , a cuius diuina fapientia litium inter

do&ores diremtionem, et omnis iuris controuerfi definitionem exfpe&ta-

bant.c) —

Sepulta dicitur Iuditha c, XVI, v.23. 2 TGQ C7WAGo TB

eydegos civT1iS. Confirmatur hinc mos ludaeoruza, ex quo corpus Iefu

exfangue, vt Matthaeus c. XVII, v, 6o. au&or eft, in fepulcro eft recondi-

tum, quod in rupe erat excifum, — Diriores Iudaei, qualis Iofephus ille,

A

e

talia fepulera fibi exfeindi curabant. . Manaffe vero et Iuditha c. VILL, v. 7

ipfi quoque beati fuiffe dicuntur, —

Poftremus Iefu Hierofolymis ad-

uentus ex narratione Matthaei c. XXI, $. ita excipiebatur a multis, vt ar-

borum ramos fternerent, qua iturus erat, et fecuadum Iohannem c. XII,

v. I3. vt iis omnino multitudo obuiam ci procedens vteretur.. Rattone

lefu, cuius caufa haec fiebant, erant ea fane noua, inaudita, fingularia,

neque vero per fe, quippe ludaeis laetitiae publicae figna, cf. 2 Macc. X,7.

I.Macc. XHI, $ 1.

Quemadmodum vero Graeci et Romani eo honore

inprimis vi&tores afficiebant, 4) ita et Iudaei facere folebant, cf, Iudith.

€. XV, 12. 13.. E quibus elucet, quid fenferit cogitaueritque muliitudo

Iefu obuiam procedens, eumque concomitans,

Sine dubio enim fpes

eam tencbat, fore, vt hunc aduentum Iefu folennis regni diu iam expe-

&ati occupatio confequeretur, e) hinc triumphi laetitiam. praecipiebant,

Et quo tandem alio confilio hbomines, confiliorum eius ignari, eum iam

Hierofolymas venire fperare debebant, nifi hoc, vt hotlibus oppreflis

regnum occuparet,

Nifi hoc veniffet, eum omnino non fuiffe venturum

fibi perfuaderent, meceffe erat, quos latere non poterant, quae fummus

Senatus Hierofolymitanus contra eum ceperat, confilia, ex quibus omnes

ac finguli, qui locum, in.quo verfaretur, fcirent, id denunciare iube-

bantur. —

Mater Ebraea 2 Macc. VII, v. 27. in fua ad filium oratione

commemorat etiam ho,c, quod ipfum per tres aunos la&auerir, Intelligitur

itaque

c) Cf. Au&or der crivrtijäh.' Gefch, des Chil, Th, 1. Abfchu XII,

pag. 300, et, quem ille

laudat, Licruroor in Horis Talm. in Matth. XV1, 10

e

4) Cf Vossivs in Comment. ad. Iul, Caef.

ipfe hue pertinet,-

de B. G. L. VIII, c. 51. qïïi focus

e) Cf, Luc, XIX, r1.

3j

TE

&

"

GppeuesonBoogercet m

t

21

itaque, quomodo locum habere päan*t verba, quae Iefus M;*-xtt(ï;ä. XXI

m d

prouerbialiter ex Pfalmo o&tauo laudat, & &cporros OuAecóvroy VorT -

Tíco cuvoy. Quid enim mirum, paruulos tamdiu la&entes poffe fari ? /) —

Ad templi Hierofolymitani ornatum et magnificentiam augendam folebant

a ciuitatibus era fingulis hominibus, regibus praecipue, multa ibi dona-

ria vel feponi, vel fufpendi. Antiochus grauiter affli£tus 2 Macc. IX, r g.

vouet, fe templum xeA/seis avoouuoaoi xoowaüoery. 2 Macc. I1L, 2. reges

dicuntur v jegov ezrosoAwue ToAs womTigtus dokdieen.

Vide fis etiam

I Macc. IV, «7, XV, 9.-

2 Macc. XIlI, 23. Huic igitur mori debebantur

ila eveS5uerx, quae Luc. XXl; $. commemoraütur, — — Ex 1 Mace,

11], 47. 2 Macc, XIHIE, 12. et Iuditli. VIII, 6. intelligitur, ieiunia apud

Iudaeos fuiffelu&lus figna, eiusque comites.

Hinc adparet, quare, qui

Matth. IX, 15. dicuntur zrev2&y, iidemeverfu eodem vasducer dicantur;

et vero etiam, quare Marcus et Lucas pro zrev9é&y, quod eft apud Mar-

thaeum, ponere potuetint yg5zuesy. . Hioc ita effe patet etiam exinde, quod

Iudaei religioni fibi ducebant, Sabbaáti die ieiupare, qui erat laetitiae dica-

tus, cf. ludith. VHI, 6,— Hinc faepius legimus lefum Sabbari diebus

effe ad epulas vocatum, v. c. Luc, XiV, 1. —

In euangelio Iohannis

c. IL 8. 9. cexTeluAvose occurrit, qui vina praeguftar.

Vfos fuiffe Iu-

daeos in conuiuiis aliquo fympofiarcha, quem maziflrum couuiuii ad mo-

rem Romanorurm notiffimum adpellaueris, patec ex Sirac. c. XXXV, 1.2.

vbi nonnulla de eius officiis praecipiuntur ab au&tore. Hyaspive enim

ibi effe hanc vim, cum ex eo loco ipfo, tum ex antegreffis in c, XXXIV.

intelligitur, quod cum hoc arCliffime cohaerer. —

lefus Matth. c. VI,

V. I. $. 16. exemplis Jeneficeutiae ,. precatiouis et deiumiorum docer, noón poffe

Deo probari, quae ideo fiánt, vt laus et graria capterur,

Quod vero co-

haerenter haec tria exercitiorum pieraris genera pofuit, hoc non fine

exemplo fecit..Solebant enim haec a Iudaeis vt res eiusdem generis iungi.

^

C£F. Tob. XII, g. vt «lios locos taceam. —

Ex locis ludithae c. X,

3*

c. XVI, 8. adparet, lauari et vngi folitos fuiffe Indaeos extra lu&tus tempora,

praecipue quoties folito laetiores fuerint. 1n promtu igitur eft fenrenia,

C

quae

| f) Cf. Euang. de N;uïu. Mariae apud FABR;CIVM in Cod,

Apäcr. Nou, Teft

'Fom. 5 pfig. 24 et 26.

"

22

Gipc Ri ao o asE

—

quae fubiicienda eft verbis Iefu Matth, VI, t7..— Vult fcahcet vt ieiunan-

tes habitum praeferant quotidianum ,

et vultum hilarem potius,

quam

triftem ac feuerum. —

Legentes apoftolorum literas qmmaduertxmus

omnzs, fi a paucis recefferis, h

habere hoc commune, vt in earum exordus

au&Ctores coctibus Chriftianorum, vel fingulis Chriflianis confirment, fe

feml er et perpetuo eorum iu pr mbm fütis recordari,

Animaduertitur etiam

in ipfis adeo veräns, quibus haec exprimunt, quaedam. confianua, qua

MM — — MM —— €——À ÁÁ ERN E RRE N EEE

fattum eft,

vt in epr'tohs facris faepe recurrat formula z'vrove xoj

oaäïoa?xemv*w: pyetay qavos 7ro161dd o Ezri v wgoasuxwv vel plena, velde-

curtata, Itaque cum omnium fere N. T, epiftolarum in ea re fimilitudine,

tum eriam au&oritete epiftolarum duarum du&us, quae ipfae quoque

a Iudaeo ad Iudaeos confcriptae dicuntur, et quarum exemplaria 1 Macc.

XH. et 2 Macc. I. exhibentur, g) exiflimo; fuiffe hanc quandam epr]cola-

rum legem et carmen aliquod inter Iudaeos receptum, quod Apoftoli in

fuis, quas ad Chriftianos miferunt, literis retinuerint.

Cum vero pro

religionis fociis preees facere, bonaqüe pro iis nuncupare vota in fummo

ponerent officio Iudaei, quod ex 1 Macc. XII, 11, adparet, facile eft ad

intelligendum, quare Paulus ad Rom. I, 9. adeo grambus vífus fuerit

verbis, vt fcriberet: Moerue *yco u8 dsly 6 eoc, wc . T. A. —

Haec

habui dicere de vtilitate, quae ex libris V. T. Apocryphis in res, quas

N,T. libri continent, redundat.

Quae etfi non ea funt, quibus non pof-

fint graulora fubfhtm , tamen minutae quoque res et paruae, vt in omni-

bus, ita quoque in interpretatione fummam faepe vim folent habere,

earumque ignoratio quanto interpretationi literarum. facrarum . fuerit

detrimento, faepiffime eft cognitum,

g) Et quidem ex priori loco pertinet huc v, 11. ex pofteriori v. 6.

I———-ä-———

4

EOSSURFOSMERTORPICRE RRU

--

?^5

3

&M&Aæ&&&5Aæm&&&f&&&&&&&&&&&ä&&&&

. AVCTORI CLARISSIMO

S, Po D.

Y

PR A)E SES.

C u mibi f'ensficaffer canflz;um TvvM, ji'riþendz'v ln'anmzlla de

vfu,

quem librorum apocryblorum F.T. ledlio

"

poffe praelere in illuflrandis

vebur, guae mouo Teflamento

|e

contiueutur: fautum abfuit, vt com-

primeudum puzarem eiur operir couazum, ve laudanda mibi videre-

uv et excitanda illa "T v A follerzia, quae elaborarve vellee im avou-

qento graut, quod nondum fatis trallauit virorum doforum dili-

gentia, Sciebam enin, e librir apocrypbir peté poffe zaulta, quae ape-

it

viaut vim er ovigiuer opimiouum, quas moui T. eflamenti Scriptorer

t

e? commeiovant [aepe, ez oppugnant.

Fidebam, bos libros egregie

5

IWufirare zugeu

qum dudaicum, omnemque feutiendi ez ageudi confue-

fudinem eorum, qui poft

exfrlium Babylonicum vixerumt ; iupyimis

j

vero difei ex iis poffe ratiouem ,

quam iflorum temporuus bomines

$

Jequi folebenuz, cum librir

geutzs fuae fa

eris vtereutur, eum loque-

if

veutur de veligione ac differereut, cum fe

Jfuaque omnia cum geutibus

€Xtevis conteudevent,

Haec et alia multa, fcte

bam, ve&us intelgi

ab eo, qui bos libros diligenzer coguouerit, sude

que lucem capere non

tautum ea, quae Chrsflur ipfe

docuertz, .ac tradi uffevit; fedesiam

planum fieri, c

ur ontiia [re, tiec aliter a primir chr

/Jfhtanae veligiouir

magifiris fueriur propofeza,

Hoc autem, facile iutellegis , N AR

LARISSIME, ZZbyzmzr fenere debere eum

7

, qui fel'eiter verfari

voluerit n quoefHoue difff.

£

£

4

7

Wuna, quid ez quantum n znflitutir Dao-

m et apoffolorum ad homines omne

s pertineat, fitque femper

et vbique eredendum et feruandun

15 quidue fi refereudum ad

ss

íolos

MM

24

?

folos Iudaeos, propriumque loco et genti, ezi primurr effulfr

Jux veligiouis Chriffianae. — Nibil videz, qui de ve tam graui quid-

quam wviier praecipi decermique pofe putat, ffte cogitata le-

&ioue librorum apocryphorum, e quibus "Y v ves ez placiza N. T.

amlta ilufirauda effe, veGe ceufes. — Sed vfum librorum apoevypbo-

- —ERSNS

vum eum, quem vitimo loco commemoraui, ezf "Uv, N 1g Cra-

RISSIME, zou nift leuiter terigifli: 1amen lbellus, a'V g propofr-

zur, qui totus ef 'T V vs, et in quo ad me ne verbulum quidem per-

ziuer, fatis docet , quantum profeceris, ez. quam varia [ in 'l'E,

gam elegaus ez accurata dotlrina. — Ego mevo 'T £ pullice per bauc

eccafronem alloguor eo libeutiur, quod mou modo per plures annos ad-

Jevipzus fuifli [acietatz il meae, quae priuatis exercizationibus [izre-

ä

zas tra&lat: verum etiem ingenio, diligeutia indefoffa, movibus ba-

zeflis ac probir, voluntate denique in me 'l v A dudum effeciffz, ve

"D E uprazmis amavem, et uumerarem iu bis, de quibus praeclara

quaeuts er fpero, ez coufídeutius polliceri poffe mibi videor.

Opro

zgitur vebemenzer , vz aliquando larga feras diligentiae "T'V AE

praemia, YTiBique ez focietatit, cuius "V v magnum fuifli orua-

meutum,meaeque difciplinae memariam vebementer commendo, F'ale.

-

Scr, Vitebergae, Z. XXVIIL Sepz. MDCCLX.XXV[L

NT

a. J)

Y

íc N

7)

RA

As

ANES

Ex-

25

u

D

AAE

*

.

*

j

"L o

$*

ii j

*

"

tT ———À

"

"

-

-u

p

À

CU e M d o BN N o st C

o at

»

^

henndne u MCb

m

— —

»

E

——

ET

DN

*s

-

Y

^^

-

*

-

"

EUA

a

1

P

*

E.

E

-

T

;MW

M

F

*

Pa

;

P

34

k

ii

z.ï,.

d

e

A

"

n

s

L

FM

"e

Cg

d

^

—

":

d

A t

A É

r-.x-.rnw

A

*

3v

d

—

M

E A

4

d

h wf

d-

"m

——

— "tl

A.

DN

m

VATS, Luea m n

d

ER

x

x

TET

-

N

-

m

lo PEUEEL. "us

ER

p

E.

T

A

d a u

—

p

""

E E "

-

—

p**

r

E

hu

p^v

W)

-

MVE

—— —

MH

W»...

CU

o AUE

p

w

&r

p r

i d

y NA..,k.

"* as

X

^s

d

* w

F4é $

at

— QÓ Ed

dl

"-

N a

EE

w

—

d-

—

FU

-

--

——

—

-

ES

P

--

ts

-—

-2

M

-

»

-

DO

—

-

,

p

"

"

—

-

.

*

Á

-

* x

-

N

—

-

W

-*

t r

'h..

À

I

t«.

x,a

? , u

L

—

--

-

p

"m

E. w

;

m

-

m

nwt

-

&

.

A

m

*

V

wv

—

&r.

"

*

-

IW

b

m

a

-

-

* Is

EL

us d.

* 9

-

-

-

--

-t

"

".

[—

-

-

B.

Mermed

d

"-

n

—

$

.h

"—* u

N

d

b

aT

f*

n

Wl.l

—

n

5

"-

& .Uf

-

$*

A a

—

É

À

E

——

X

-

-

y»

w »

«* Y

W

,

P.

N-

Q

*

^«

N

--

f ts

—

—

LA

—

2*

-

-

*X

——

a

»ar-

—

-^

m

"-

*

p s

»,

-

s

d

2

-

w W

E

-

n

m

,

"N

—— J

-

E

n

-

9 Y

"

-

":

"*

"m

L

f

w«l

d

"

-

^

&

-

N m

A,E

^

"-

*

-

-

l...uc

e.

-

2!

vï-

B

ls

L

T

—

—v

A a.

-

ss

—^X

o

. -

d

i

——

E

—

»

h-*

—

"-

w

PES

jrmc

t.'

b

*

AAE«.n

p*

ü

-

M. N gsatthe

*.

^

9«

o

h,

:

m*

Bw

AT M Ws

V.

--

h?

m

.

uW.

L

"

—

X

i-

—

^

-

£

w

*o&

47

À

jN

.

-

E

b*

L

-

—

"*

"—

r

*79lv.

m*

-

T

v*

—

us

"s, V

P

2*

PEN

f

LON

-

--

a

Z

--

E

-o. 4

d

m i

.

-

TW d

fn.t/aow

——

-

*

.Q.H.

vl

-

Á

-

Y^

A o

a

m

,m..

-

-Jqu^

vt

cati

ha 21

-—o

7-

—R

——

-

»t

—

.K

- ts

v

E

-

p

-

—

—

ï&c

$

?

?

Y*

—

V. W

p

£*

ii

p

-

Es

d

...H

-

^i

-* .uh-

^

k*.

MP 2 i

4

* &

p

—X

"d

.a

M

$

-

2*

i.

"

-

—

Ed

"w

-

-

B

E

"

T*

9

(

-

"

n

eae

*

l

*

Á

-

T^

e-

W

—

*

-

Ls

"a

".

:

wow

dX

--

E

"

-

(

".

H

&-

9

"«d

*

E

Mf

--

hd

k/

"o

.I'

w...

T4 ..

*

W

t

amï

. n

Y*

9d

M

»^

€-

—

"I

d

,æ&w

1

knl.u

L

".

w

EC

E

MM

-

"

"

AT

;

P

-

p

E

*

-

AU.

f

hm

*

"u

A.

.,.A..y..s...ï..

M

^

4

-

T

Ms

"i

M

L

—

Ve

»

-

v*

—

-—

*

É

—

o

-

"

il

:

ker

E

m

:

"

»

Rs

s

M

t

at ]

Ls

"-

1

X

s.

r

b o

x

i

w

j

Á

»

a

eme

he

—

»

*

-

V*

"a

--

E

s

-

i

æi&

E

x

w

E

-

a.

:

-

-

E

ES

*

»*

"

-

$?

"

Ls

df

"& .

s

A

s

"

2l

Y

-

[

z.

at

—

E

-

E

-

P

at

"

K

3

gt

*

t

"

-

m

-

-

-

"m

d

-

—

ET

iab ag

J

-

x

*

-

-

&

$v

F

"

-

-

:

d

d

"

-

*

"

-

*

£«

LT

-

»m

E

m

*

5

f

--

*

a.

-

E

"

r NGS.

v

T.

-

"

-

--

E

d

-

—

-

-

v

a

&

*

»

des

"

—

»

»

*

ff

*

^

.

-

$

-

-

E

-

E

-

as

T

d-

£*

*«

^

a

»

^. ef^

-

I20 cm »*

V

Z

U

Y

I

X

PETENDA RERVM

I

VAS LIBRI N. T. CONJTINENT E LIBRIS V. T.

I

APOCRVPHIS ILLVSTRATIONE

R

19

I

D!SSER TA TIO THF OLOGICO EXEGE TICA

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

QVAM

du

PRAESIDE

E

I

O Baiance Q

16

E

|

FRANCESCO VOLKMAR

Focus

N

REINHARD

I

THEOLOGIAE DOCTORE zrvspewove PROF. PVBL. ORD. AEDI

|

.ARCIS gr. ACADEMIAE PRAEPOSITO CONSIST. ELECTOR.

ASSESSORE zr PHILOSOPHME PROF. EXTRAORD.

I

e

A. D.

OCTOBR A. R. SS MDCCLXXKXVII.

E NVMERO EORVM

I

ä

. QVI PRIVATIM SCRIBENDO AC DISSERENDO SE

z

EXERCVERVNT

l

PVBLICE DEFENDET

ASNAC TSO R

|

IOANNES GODOFREDVS IEHNICHEN

HERTBERGA

SAXO

I

Y

AA. LL, M. zr R. M. C.

BR ia

6

[

; 8

m

l5

q—

VITEMBERGAE

5

I

TYPIS IO.

TZSCHIDRICHII

s5

l

" H

4

3

2

sæ/ Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com

J