KaI600-1169_40
author: Schubert, Johann Ernst

COσ IN
AMPLISSTIMO PHILVOSOPNORIYM oννα
IN

ACADEMIAE WITTEBERGE NSIS
AVDITORIO MAILIORI

A. R. S. CcCI I0 C C XXXIX
DIE XXII. MAII

DISPVTABVNT
PRAESES

10. ERNESTVS SCHVBERT

PHILOS. ET LL. AA. MAG. ET ORD.
PHILOS. ASSESS.

E T
RHSPONDENS

SA AMVEL K RAVDV z SAAROS

Es HVNGARVS.

PTG

ExcVDERAT I0. CHRISTOPHI. TZSCHIEDRICHIVS
(Dir. II.)

Potentiſſimo Regi Poloniarum &c. Serenillimo Princ.
Electori Saxoniae a Conſiliis aulicis, Archiatro
Regio, &c.

SPECTABILI A CG GENEROS0O

b 0 M 7 N 0½

THOMAE SZIRMAY
pr SZIRMA BESSE:NYNE

Dynaſtae in Gölnitz, Giralth-falva, Gombaszögh, Berzéte,
Ke. Inclytorum Comitatuum, Saros, Zemplin Gömor,
Torna, &c. Tabulae ludiciariae Aſſeſiori Primario, 1
ad Paublica Regni Hungariae Comitia Statuum
Evangel. Legato ordinario,

PERILLVSTRI AC GENEROSO
D O M I N O

THOMAE DESSOFFI
DE CSERNEKE—J

Hacreditario in Homonna, Hanus falva, Gaboltô, &c. In-
clyti Comitatus Saroſienſis et Zemplinenſis T abulae
ludiciariae Aſi ellori! Primario,

—

EXCELLENTISSINLO. OVE ExPERL
ENTISSIMNE

10 à NNI AARAOHBRG
MEDICINAE DoCTORI CELEBERRIMOA

Potentiſſimi Poloniarum Regis, Sereniſſimique Princ. Ele
QRoris Saxoniae Archiatro, „Comitatus item Saroſienſis,
et Zemplinienſis Phyſico ordinario,

PERIILVSTRI AC GENEROSO
D 0 1XN O

NICOLAO x SZEMERE

bpOMINO IN UOSCHO N NOSZVA, EC.
Inclytl Comitatus Neogradienſis Tabulae ludiciariae Af.
ſeſtori Primario, &c. 6

MOECENATIVS ET FAVTORIBVS SVISs

HAN0C DISPVTATIONEM IN ILLVSTRI
4ACADEZMIA VIT TEBERGENSI PVBILICGE DlFENSAN

Dar, DICAT,cONàSECEAT

SAMVEL KKAVDY PpFE SAAROS,.

——ʒ —

—

CAPVT ILI. D E 1 E GE. 1y
CA P V T II.

idimus hucusque uarium hominis ſtatum, qui Pro diuerſita-
te ſua dider ſas quoque cxpoſcit illius actiones, corporis non!
tninus quam animae. Sed iſtae actiones ita debent eſle com-
paratac, ut ab homine ſuſcipi poſſint er omitti, prouti vol-
uerit. Si enimn ex natura hominis neceflario conſeque rei tur, Hlarum
aut exfequutio aut intermiſno imperari non Foſſet. Proinde ſoias,
leges, Jdas nos in prdeſe enti diſciplina ex humani generis natura ſu-

Wus deducturi, actiones tantum liberas ſiue morales concernere. Di⸗

.

Astio möork⸗=

lir gutd

co autem act ionem moralem eam, quae rationemn ſui ſufſicientem ha-

Det in liberta te hominis; et huic alias contradiſtingui ſoler Vitaliy vel

neceſſaria, cuius principium non eſt libertas mentis humanae.

Nemo feliciter exponet, quid lex ſit moralis, niſi notio actionis mora-
lis antea probe fuerit euoluta. Expendamus itaque differentiam actionum
humanarum. Animam ſi reſpicis, illico experieris ideam obiecti externi
e. g. ſonitus cornu, quotiescunque accidit, ut vigil te nocturno ſuo eiulatu
de Auers tempore admonuerit: Nunquam eflicies tua uoluntate, ut cor-

pore ſic affecto ſentias, aurem tuam ſuauibus ſirenum cantilenis mulceri.

Sic etiam ſi forte ſtomachus cihum aut potum receperit, non impedies,
quo minus ille concoquat alimenta. Impera illi, ut ſemper plenus mane-
at, ne impoſterum opus habeas cibo et potu, et detrectabit obſequium. Ec-
ce igitur actiones neceſſarias. Ex aduerſo autem a tua pendet libertate,
utrum literis operam nauare velis, nec ne? utrum huic ſcientiarum generi
meditationes tuas conſecrare velis, an alii? utrum manu cibum ulterius
velis prehendere, er potum ad nauſeam usque ſumerec, an vero abſtinere?
Has igitur actiones vocaui liberas. Morales vero dici eo, quod lolis iſtis
moralitas quaedam competit, te ſequentia edocebunt.

33.
Lex generaliſſimo ſignificatu accepta denotat gencrale quodam

eui ſi ngularia debent attemperari. Pro diuerſi itate igitur obiectorum
lex

Lex orklite

8 CA PVT II. DE LEGB.

5 lex ipſa variat. Hinc moralis non eſt niſi ea, cui actiones hominum
morales attemperari debent. òGMWU

Subinde accidit, ut terminus, qui alias genus expri mit, ſpeciei tribuatur,
id quod praeſertim termino legiæ euenire ſolet, quemadmodum obſeruauit
HVGO GROTIVS de I. B. P. L. I. c. I. §. IXK. Sequimur autem in defi-
. nienda lege morali recentiores pariter atque antiquiores philoſophos, vid.
ILL. WOLFIVS in Inſt. Phil. Mor S. 16. K O5EH LE R VS zz/ IXerc.
I. N. §. 346. G ROTIVS in IL. B. et P. I. c. PV FEN DORF de O. H. C.
L. I. c. II. §. z. T H O MASIVS in Inft. Iurispr. Diu. L. I. cap. I. §. 298. In hoc
tamen a quibusdam eorum diſceſſimus, quod mentionem fuperioris defini-
tioni alias inferri ſolitam omiſerimus., Id enim primo quidem poſtulat ac-
curata methodus, quam elegiſſe mobis placuit, ne plura definitio contine-
at, quam quae fufficiunt ad rem definitam ab aliis diſcernendam, atque ut
reliqua, quae de eadem dicenda reſtant, hinc legitime demonſtrentur. Tum
vero et hoc lectores meos ſcire velim, duplicem dari ratienem, naturae le-
ges eruendi. Aut enim illas ex ipſius naturae noſtrae, aut ex diuinae vo-
luntatis contemplatione concipimus - Omnibus ſatisfacere conniſi ſumus.
Vtraque igitur via nobis incedendum elle duximus. Hoc itaque loco pri-
=UDM mum oſtendimus, quid roboris int demonſtrationibus pro exiſtentia le-
gum naturae, quae ex priori principio deducuntur. Accipiemus peculiare
caput in Ethica de officiis erga Deum: Poſteriorem ergo naturae leges de-
monſtrandi methodum huic loco reſeruauimus.

Loex nat. t Subinde accidit, ut eusmodi actionum normam cognoſcamus ad
* Poſßting. naturam animae et ipfius actionis attendentes, et tum illa dicitur lex
naturalis; Sin vero determinatur ab imperante, et ſic proxime ex ipſi-
us voluntate patefacta patet, poſttiua: Et hanc iterum diſpeſcimus in
diumam et bumanam, prouti imperans legislator fuerit aut Deus, aut
homo. S .
Nap lex zat. Haec ipſa vero lêx, quae? naturalis eſt, ſimul eſe poteſt poſitiua.
AWe post Quandoquidem declarare poteſt ſummus imperans, quam ſancte velit
Poßting, hanc legem cuſtodiri, quae quidem alias natura omnibus innoteſecit:

Sed hoc ipſo efficit, ut naturalis lex ſimul fiat poſitiua (§. 34.).

§. 36,

CALPVT II. DE LEGR.„ 19
§. 36.
dedſi vero ad ipſarum legum naturalium Nifferentiam deſcen- Lex cegen: ee
damus experiemur, dari, quarum cuſtodiam extorquere licet remediis "oz cogens.
violer H conferuari debet genus humanum; eſſe vero et alias qua-
ruam ob otiam ſi extorqueres, hurnanu um genus perperuum funus
eſſet. Fline obtinet diſcrimen inter. leges cogentes et non cogentet.

ntis,
bſeru

lta lex cogens eſt: Suum cuique tribuas, pacta ſerues. Demas enim
facultatem cogendi „ ut quilibet hiſce legibus ſatisfaciat, tum nemo tutus
erit a miſero et calamitoſo viuendi genere, aut praeſentiſſimo ngulis mo-
mentis pereundi periculo. Ex aduerſo autem ſuppoſita facultate alterum
cegendi ad propriam felicitatem promonendam, ad alios berfe tiores red-⸗
dendos, eadem miſeria genus humanum premeretur. Iſtae igitur leges:
Quaere tuam felicitatem: Eſto aliis adiumento, ſunt leges non co-
gentes.

Pro iſta legum differentia duas Philoſophiae practicae partes con- OQeid Erhica
ſtiruimus, quarum prior eſt Erbica, poſterior vero Ius Naturae co- et I. N. D
genf. Scilicet illa eſt complexus legum naturalium non-cogentium;
Hoc vero comprehendit leges naturae cogentes. Minus tamen hae

definitiones diuerſae ſunt ab illorum mente, qui Ethicam honeſtas,
Ius Naturae vero iuſtas actiones inculcare docent.

Ethica, ceu conſtat, plerumque praecipit de virtutibus, ſiue actionum
boneſtate: Dicunt vero actionem honeſtam, quatenus iuſtae contradiſtin. .
guitur, eam, quae legi non cogenti congruit. cf. IIl. GVNDLEINGIVS in
I. N. et G. C. I. §. 19. 20. Ius vero Naturae ſic definiui cum B. KOUEHILEFS8
RO. vid. Ej. Diſj. Protl. Exerc. I. N. S§. 2. Sumimus nimirum illud in
ſenſu ſtrictiſimo: Quippe alias conſtat, triplicem eius eſſe ſigniſicatum.
Quando enim latiſſime accipitur, denotat inſtinétus naturales, et quaecun-
que ab illis procedunt. Hoc reſpectu definitur in Inſt. Iuſt. L. I. T. II.
per Ius illud, quod natura animalia omnia docnit. Strictius vero acceptum
idem eſt, quod Ethica ſeu Philoſophia moralis; et denique Krictißßme ſum-
ptum eſt illud, quod nos ins naturae cogens appellamus. Alii ius naturae
in ſenſu ſtrictiori dicunt lIus gentium primaeuum, et in ſenſu ſtrictiſlimo
ſecundarium. Vid. POMERSCEill annot. ad Inſt. Iuſt. L. I. T. II. S. I. 2.,
p. m. II. „

Politiea, Ius . . . . ”
gent, et ſoci: num actiones determinant, quatenus in ſtatu narurali extra ſocietatem

Aie.,

Samma di-

gendorum

Acdio bons

at walA,

Abio boneſta
et turpis, iu-
Ka et iniufta. cogenti conueniunt, quarum has boneſtas, illas vero iuſtas appellamus:

Honeſtae iu-

Kar, Iar pes

perſpeximus, omnes ad unum fſyſſema reuocare placuit.

ininſta appellari ſolet.

7

CAPVT TI. D E LEGR.

—

Sed tam Ethices, quam I. N. praecepta ſingulorum ſaltim homi “

conſiderantur. Quodſi vero nunc iſta applicemus ad hominem in .
ſocietate viuentem, aut quoque integras ſocietates, noua emergit “
diſeiplina, Politica dici ſolita; Et ſpeciatim lus Narurae cogens ad
integeas ſocietates, ſed aequales applicatum nobis quidem Ius Genrium
dicitur. Utramque diſciplinam Politicam et Ius gentium Ius Jöoctale
noſtrum complectetur.
Tantum de generaliori legum diuifione ſummisque dicendorum
capitibus te ſcire volui: Siquidem uniuer ſam Philoſophiam praclicam
per tres partes diuiſam tibi exhibet praeſens opus, quaruur prima de
Erhices praeçeptis exponit, ſeeunda Iure Naturae cogente abſolui-
tur, et tertia Ius Sociale tradit. Tres iſtae partes aliss tria Syſtema-⸗
ta conſtituere ſolent; Sed quoniam nos arctiſſimum illarum nexum

7

8§S. 40.
Diximus F. 32. generatim, quid ſit aſtio moralis; Sed illa nune
diſpeſcitur in bonam atque malam. Nempe illam dicimus, quae legi
eſt conformis; hanc vero, quae illi repugnar. Loquimur de a Rione
naturaliter bona vel mala, quatenus in ſphaera legum naturalium ver-
F. 41.
Cum vero leges iſtae naturales ſint vel cogentes vel non-cogentes
(§. 36), habebimus actiones bonas, quae legi cogenti, et quae non-

Similiter et actio naturaliter mala duplex erit, alia quae legi non-co-
genti repugnat, er turpis dicitur, alia quae a lege cogente recedit, et

V S. 42. .
Utraque lex tam cogens quam non cogens naturalis eſt (H. 3600)
quae ſibimet ipfi non potefſt eſſe contraria (§. 45. Met.). lsiäkur .
28080 “

*

——

CA PV T TI. DE LEG. er

aKtio, quae legi cogenti

per iniuſtas zompletctentur (H. 41.).
Quamuis vero honeſtae actiones ſimul iuſtas complectantur, ſatis ta-
men caulae habemus, cur utriusque leges a ſe inuicem diſcernamus, et acd
peculiarem diſeiplinam referamus. Probe id obſeruauit acutiſſimus G! ND-
EINGIVS in I. N. G. Cap. I. §. XIX. not. Sic enim ille: Sed reponitur,
manerz Berum fixumgue, honzſtum oomplecti guoque iußtum; Sed dobtrinae
diſtinktioris et perſpicuitatis gratia inſtitiae regalas, et quae inde perma-⸗
ant, conclaſiones ad aliam difciplinam merito eſſe reiectas.
At inquies: rgone etiam iuſtae actiones honeſtas complectuntur, ita
ut omne quod honeſtum eſt, ſit etiam iuſtum, quemadmodum omne iu-
Rum eſt honeſtum ? Siccine omnes honeſtas actiones extorquere licebit?
vigetur id pracſenti demonſtratione confici poſſe. Proinde ſcias, has pro-
poſitiones: omnes actiones iuſtae ſimul ſunt honeſtae, omnes abtiones inius
fſyae ſant turpes, non valere ſimpliciter inuerſas, ſed tantum per accidens
connuerti poſſe: Quaedam ackiones honeftae ſimul ſunt iuſtae. Luaedam
ackiones turper ſunt iniuſtae Quandoquidem ex noſtra demonſtratione
colligi nequit, honeſtatem actionum iuſtitiae, et turpitudinem iniufſtitiae
coextendendam eſſe.

§. 42.

Hisce praemiſſis operae noſtrae pretium ſtatuimus, ſi nunce in gene- Ciiterium g-
rale illud principium ſeu naturae legem inquirimus, ex qua omnes dionis bonae
ſpecialiores regulae riuulorum inſtar dimanant. Actio naturaliter bo- et malas.

na eſt, quae legi naturae conuenit (§S. 40.); Lex vero naturae ea eſt
aRionum norma, quam ad animae noſtrae ipſiusque actionis naturam
attendentes cognoſcimus (§. 34.): Igirur iſta actio naturaliter bona eſt,
quam faciendam eſſe nos propriae mentis et actionis naturae conſi⸗
deratio docet. Quando nunc liberas hominum actiones perpendi-
mus paulo curatius, experimur, illas permultis conſectariis eſſe graui-
das, quae aut in noſtram perfectionem, aut imperfettionem tendunt.
Magnum experientiae principium, minimeque contemnendum. II-
Iud vero quod nos perficit, bonum, er quod nos reddit imperfectio-
res, malum dicitur (§. 596. 599. M.): Quare cum per naturam animae
non niſi id, quod bonum nobis apparet, velle, et quod malum eſſe ar-
bitramur, auerſari poſſimus (§. 609. M.); Attio bona erit, quaz nos per-.
Ficit; mala vero, quae nos reddit imperfectiorer.
ð 3 RKr S5

conuenit aut repugnat, fimul legi non-cogenh: ziußtas eens⸗
ti conueniet aut repugnabit, et bine actioner honeſtae ſimul iuſtat, t tur- pledtuntur.

CAPVT II. D E LECGr.

Si nobis liceret, exemplorum agmine tractationis noſtrae limites am-
pPlificare, multâ congeri boſſent, quae aſſumpto principio plurimam lucem
affunderent. Sed fuffecerit unum alterumue adduxiſſe. Expendas vV tae
intemperiem: IIla Spiritum reddit ad quoduis negotium inhabilem, rapit
hominem adlaſciuiam, dilapidat opes, et ad fürtum ſaepius concitat, de-
bilitatisque corpoaris viribus praematura morte vitam finit, quae per com-

plures annos prorogari potuiſſet, ſi homo modice vixiſſet. Bcce cumulum

conſectariorum, quae tuam im perfectionem promouent! Idem de menda-
ciis, ingrata mente aliisque operibus deducere potuiſſem; Ex aduerſo au-
tem indefeſfa virium intellectus applicatio ad ſcientias addifcendas te du-

cet ad ſolidam diſtinéctamque rerum diuinarum et humanarum cognitio-

nem, cuius perceptionesmenti nulla maior accidere poteſt voluptas; Ac-
quires eruditionem, quae dignum te reddet ſummis honoribus omniam-
que veneratiene; Intelliges, qua ratione potiamur tranſeunte et ſempiter-
num duratura felicitate, et ſic tibi aliisque probe inſeruire poteris. Ecc
actionem plurium conſectariorum matrem, quae ſtatum tuum internum,
externum, mirifice perficiunt!

Quam noę Solam igitur actionem bonam, qua tulem, per naturam mentis velle, et
elle et nole ſolam malam nolle poſſumur et auerſari G. 43.).
poſſimus e . 1161 9. 43
Grauiter id monuit PHILOSOPH V S in Inſt. Phil Mor. G. 6.7. et
dignum certe momentum eſt, quod altius expendatur. Iſta enim praeci-

pitantia, quae nos agit in ttanſuerſum, efficitque, ut loco boni ſubinde

malum eligamus, nos docet triſtes illos intellectus noſtri defe dus. Quan-
AQdo enim bonum et malum diſtincte cognoſceremus, quaeſo! qui fieri pol.
ſet, ut in prohibita ruamus? Sed hic ipfe deteſtabilis mali amor omnis mi-
ſeriae fontes nobis recludit, ques inuenimus in ſupins ignorantia et den-
ſiffimis mentis noſtrae tenebris, quae, neceſſum eſt, antea rationis et reue-
lationis luce pellantur, quam utrique voluntas obſequi poſſit. Viderint er-

go, quo pacto ſibi conſulant, qui voluntatis emendationem praeponunt in-

tellestus emendationi!

Adio indiße- Actionem indifferentem dicimus, quae nec bona eſt nec mala.
rn⅞â⅜. . . .
Nam detun? Piustmodi actionem plane non dari, ex ſequentibus intelligetur. Nul-
la actio libera ſuis conſectariis deſtituitur. Id non ſolum teſte experientia
no⸗

CAP VT II. D E LEGE. 233

nouimus (§. 43); verum etiam nexus in uniuerſo Dei ſapientia con-
ſtitutus poſtulat. Iſta conſectaria aut ſlatum tuum reddent deteriorem,
aut non (§S. 48. M.) 3 adeoque ipſa actio hoc reſpectu erit vel mala
vel bona (§. 43); Enimuero actio indifferens eſt nec bona, nec mala
(S. 45): Eitur nec talis eſt Poſſibilit. JMMUẽ

§. 47.

Quodſi haec omnia probe perpendimus, facile incidemus in ſum- Lex naturae.

mam naturae legem, quae quamcunque actionem ſuſceptu aut omiſſu
poſſibilem ſufficienter determinat. Adio, quae nos perficit, bona, et
quae nos imperfeftiores reddit, mala eſt (F. 43), et illas quidem ſolas
naturaliter velle, has vero nolle poſſumus (§. 44). Inde haec fluit
attionum norma: FAC EA, QVAE TEPERFICGIVNT;
OMITTE, OVAE TE REDDVNI IMFPERFCIIOREM.
Hanc vero normam concipimus ad propriae mentis ipſiusque actionis
naturam attendentes: Ergo et ea lex eſt naturage. Atque id quidem
primum erat. L H
Accipe nunc alterum. Omnis actio eſt vel bona, vel mala (54 5.
46.), adeoque aut nos perfectiores, aut imperfectiores reddit (§. 43.)
Iam vero lex naturae modo demonſtrata inquit: Fac ea, quae te per-
ficiunt, omitte, quae te imperfectiorem reddunt. Hac igitur lege o-
mnis actio vel praecepta eſt vel prohibita, eamque ob cauſam iſta lex
queiscunque aliit exiſtit longe uninerſalior, onmibusque actionibus ſufcit.

Quodſi ergo homines ratione ſua ſemper uti omnibusque actionibus
eam applicare poſſent, ita ut poſlibile ſemper foret, illarum conſectaria
noſſe et praeuidere; nullus caſus adeo perplexus eſſet, quin decidere poſ-
ſent, utrum ſit ftacienda, nec ne? Sic enim illis lubinde foret argumen-
tandum? Quaecunque actio ſtatum meum meliorem reddit, illam ſuſcipe-
re, et quae illum deteriorem reddit, illam omittere debeo; Atqui haee
actio talis eſt aut alia: Ergo. Sed ſaepius euenit, ur non liceat perſpi=
cere omnia actionem noſtram conſequutura, quin nobis perſuadeamus, bo-
na hinc euentura eſſe, quae; ubi praeſto funt, mala eſſe experimur, et
dolemus., Sic ego quidem exiſteno, plures actiones, quas Deus lege po=
ſitiua aut praecepit aut prohibuit, naturaliter eſſe vel bonas vel malas;
einsmodi vero lege determinatas, quoniam hominum non erat, illarum
confectaria praecognoſcere, ſibique ab iisdem canere.

Momentum
gontrou. de
moralitate

Moralitas.

.
Liberior exs
bplicatio.

24 C APVT II. D E LEGg.

*

Iſte vero naturae ordo una cum uniuerſo mundo creatus eſt aà Deo JU
(. 1049. M.) et quidem per decretum voluntatis ipſius (§. 10 50 M.).
Quapropter et naturae lex, quam ex hoc ordine coneipi docuimus (H.
praec.), a ſapientiſſima eius voluntate pendet. Enimuero lex, quae
imperantis voluntate determinatur, poſitiua, et quidem diuina dici-
tur, ſi ille fuerit ipſe Deus (§. 34). Vitur et laec naturae lex éſt
poſitinua diuina.

Sic ergo Deus praecepit actiones, quae nos perficiunt, prohibuit-· “
que, quae nos imperfe tiores reddunt (§. 47.48). Cum vero iſtte
aRiones bonae et hae malae dicantur (§ 43.), nunc merito diſquiri-
tur, utrum actiones bonae et malae ſint antecedenter, an vero conſe-
quenter ad voluntatem diuinam? Sic nos incidimus in deciſionem il-
lius controuerſiae de moralitate obiectiua et ſubie tiunua. ä

Magna animorum contentione olim diſputatum eſt hocce momentum;
et cum adhuc dentur inter eruditos haud pauci, qui ſubiectiuam morali-
tatem tuentur, dabimus operam, ut omnia debita perſpicuitate et ſoliditate
exſequamur. .

Moralitatem generatim dicimus actionum bonitatem et prauitatem
Vtimur voce barbara quidem; philoſophorum tamen ciuitate dona-
ta. Bonitas vel prauitas actionis in ſe ſpectata non pendens unice ab
imperantis arbitrio, obiectiua; et bonitas uel prauitas actionis unice
pendens a voluntate ſuperioris, Subiectiua dicitur moralitas. ARio-
nes, quibus tribuunt moralitatem obie ctiuam, alias quoque appellare ſo-

lent antecedenter bonas et malas ad voluntatem Dei; quibus vero ſubie-
Qiua competit, conſequenter ad ilam. J
Qui ergo moralitatem ſubiectiuam defendunt, illi, neceſſeum eſt, docegsu.—
actionem quamcunque ideo bonam eſſe, vel malam, quoniam a Deo praece-

, Pia “

CAPVT II. D HE LEG E. 25

pta eſt vel probibita, et ſine eiusmodi praecepto, vel probibitione ſemper

futuram fuiſſe nec bonam, nec malam h. e. indifferentem: Quibus vero al-
tera de obiebtiua moralitate ſententia placet, dicant, oportet, Deum hbanc

afctionem ideo praecepiſſe, quoniam in ſe ſpectatam bonam eſſe intellexit,

antequam declararet, ſe illam ſuſcipi velle ab bominibus; hanc vero pro-
bibuiſſe, quoniam in ſe ſpectatam malam eſſe cognouit, ita ut ſemper mala
futura eſſet, ſi vel maxime nunquam ipfius interdiltum ſuperaccederet
(§. 50.).

Dei voluntas de actionibus hiſce e. c. ipſius cultu, amore proximi
ſuſcipiendis, de aliis vero, e. c. homicidio, adulterio, fügiendis quin aeter-
na fſit, ſemperque illius cogitatieni, aut actionum repraeſentationi coextite-
rit, neminem facile dubitaturum credo, qui Deum, ens infinitum, ab omni
zealiratum ſucceſſione ſeparare nouit Licet tamen in ſigno rationis, quem-
admodum loqui amant, hanc ipſam volunratem repraeſentatione poſterio-
rem concipere. Vt igitur ſtatus controuerſiae diſtin diuns formetur, quae-
Rionem huc redire iterata vice moneo: Vtrum Deus, cum conſilium ini-

ret leges ferendi hominibus, adeoque alias actiones praecipiendi, alias ve-

ro prohibendi, et propteres omnes sctiones moralitatis capaces ſibi reprae-

ſentaret, ut intelligeret, quasnam praecipere et quas prohibere conduceret,;

utrum, inquam, tum jam indicauerit, eſfe nonnullas actiones in ſe malas.
ſeque propterea oportere illas prohibere, nec poſſe Spirituum arbitrio us
licitas relinquere, eſſe vero alias, in ſe bonas, easque ea propter ipſum opor-
tere praecipere, nec poſſe integrum Spiritibus creatis relinquere, velintne
Aullas ſuſcipere, an omittere; an vero Deus leges tulerit, adeoque actiones
praeceperit et prohibuerit pro mero ſuo arbitrio absque ratione obiectiua,
quod ſcholaſtici conſequenter ad voluntatem Dei dixerunt, et ſic nonnullas
actiones, quas antea prorſus indifferentes etiam intuitu humanae naturae.
bonas, alias vero malas voluntate ſua fecerit? His ita expoſitis affirmo pri-
us membrum quaeſtionis propoſitae, et poſterius, quod ſubiectiuam mora-
litatem continer, reiicio, idque ex ſequenti ratione.

Nempæe prouoco ad principia Metaphyſica, quae in Th. Nat. ſup-

peditaui. Deus nihil velle poteſt, niſi quod bonum efſe intelligit,
et id quideimn vult pro menſura bonitatis, itra ut maius bonum minori

ſemper praeferat (§ 991. M.): Fac igitur, ipſam leges tuliſſe arbirra-

rias, praccepifſe et prohibuiſſe acliones, quas Hec bonas elle, nec ma-
D —lIas

2

NA
RW

ſ. .
Aeritus mes⸗
ralitas obire
CTink.

26 C APVT IL D E LEGE.

las ipſe nouerat; qui ſatisfacere potuiſſet huic voluntatis ſuae perfe-
Rioni, quae poſtulat, ut illa ſemper ſit bonitati in obiecto proportio-
nata? Ergo necellum eſt, ut, antequam vellet haſce actiones impe-
rare, illas vero prohibere, ipſe cognouerit, illas in ſe bonas has vero in
ſe malas eſſe. Quodſi id vers obtinet, utique fatendum eſt, actionibut
lege naturae dæerminatis competere obiectiuam moralitatem, easque ante-
cedenter ad voluntatem Dei bonas et malas fuiſſe.

Eſt haec antiquiſſima Scholaſticorum ſententia, qui cum eſſentiarum
neceſſitatem defenderent, ſecus docere non poterant; Sed ſem per exoſa fu-
it arbitrariarum eſſentiarum Patronis, maxime P OIRETO; quamquam
et alii, qui ad Metaphyſicorum tranſcendentalia nunquam deſcenderunt,
gontra illam exceperint. Certe incomparabilis PVFENDORFincom-
moda Scholaſticorum locutione offenſus ſubiectiuam moralitatem obiecti-
mae praetulit. Quandoquidem iudicauit, implicare, actionum moralita-
tem a voluntate Dei dependere, et illas tamen antecedenter ad voluntatem
Dei fuiſſe bonas et malas. At vero iſta recte intellecta conciliari poſſe,
ipſe poſtmodum agnouit, licet in certamine cum aduerſariis ſuis SCHWAR-
ZIO, VELTHEMIO, ALBERTI, ZENTGRAFIO, aliisque victor e-
uaſerit. Noſtris temporibus GROTII ſententia de moralitate obiectiua,
aàa plurimis Germaniae Theologis et Philoſophis defenſa, praeualet, maxime
a quo LEI BNITIVS er VVOLFIVS debita perſgicuitate hanc vete-
rum doctrinam illuſtrarunt. Caeterum de controuerſia iſta pluribus con-
ferri poteſt BVDDHEVS in Selectis I. N.
Argumenta, queis uti ſolent aduerſarii pro corroboranda ſua hypo-
theſi, hic quidem dilui poſſent; ſed ne iuſto ſim prolixior, illorum confu-
tationen reſeruo praelectionibus. Id unicum tamen pace lectoris hoc lo-
co ſubiungam. Memini, plerosque illorum, qui angue peius ſibi cauent a
recentiorum placitis tanquam perniciofiſſimis, non quidem ipſam ſententi-
am reiicere, ſed illorum tamen principia deteſtari, arbitratos, ea ex SPI⸗
NOSAE ſyſtemate deſumpta eſſe Fateor, Spinozam habita principiorum
ſuorum ratione non potuiſſe arbitrariam meralitatem concedere, ſed cum
omnia ex abſoluta quadam et ineuitabili neceſſitate conſequi doceret, ipſum
actiones in ſe bonas aut malas nullo accedente ſuperioris arbitrio ſtatuere
oportuiſſe. Verum enim vero ut taceam, praeſtantiſſimos autores, qui hu-
ius erroris poſtulantur, totus mundi contingentiam quocunque alio ſoli=
dius demonſtraſſe; ſcire volo lectores meos, hanc efſe veriſuämam ilforum
ſententiam: Deum ab omni aeternitate ſibi mundos quoscunque poſſibiles
repraeſentaſte, praeſentemque ceu optimum reliquis praetuliffe in ſuo con-
ſilio, et ſicuti omnia diſtinctiſſime praeuiderat, ita et praecognouiſſe, acti-
ones hominum morales fore diuerſae indolis, dum aliae naturam nommni⸗
labe-

CAPVT. II. D E LEGE. 27

labefa urae, corrupturae et deſtruécturae, aliae vee illam conſeruaturae et
perfecturae eſſent: Cum vero decretum eſſet naturam hominum non perde-
re, ſed conſeruare, uariisque perfectionibus adaugere, Deum non potuiſſe
non illas pro malis et has pro bonis habere, quatenus hae cum fine ipſius
confpirarent, illae vero cum eodem pugnarent: Sicuti vero hic rerum ne-
xus, qualis et quantus eſt, iam ab omni aeternitate praeuiſus fuit, ita et
actiones, quae nunc bonae, vel malae ſunt, ab aeterno tales fuiſſe; appro⸗
baſſe vero Deum una rerum uniuerſitate, quam elegit, ipfas actiones, atque
ſic voluiſſe, ut, quas bonas eſſe intellexerat, bonae h. e: ſuſcipiendae, reli-
quae autem malae eſſent, ſiue omittendae.

§. 53.
Hac igitur ratione obtinuimus, actiones naturaliter bonas in ſe et Necegtae
per ſuam naturam bonas, itidemque malas per eſſentiam ſuam tales actionis mo-
eſſe (§. 52.); lam vero fieri nequit, ut eadem adtio, quae in ſe bona eſt, alitatit.
hoc reſpedtu ſimul mala ſit, et quae per naturam ſuam mala eſt, il-
lius intuitu ſimul bona ſit (§. 45. M.). Igitur et impoſſibile erit, actio-
nem naturaliter bonam eſſe poſſe naturaliter malam, et malam eſſe poſ-
ſe bonam. Enimuero cuius oppoſitum eſt impoſſibile, neceſſarium
appellatur (§. 102. M.): Igitur actiones naturaliter Vonae et malae tale!
ſunt neceſſario.

§. 54. 2
Eum vero ob cauſam ipſam naturae legem oportet eſſe neceſſariam Et legis na-
Haec enim praecipit actiones narturaliter bonas, prohibetque naturali 1arae.
ter malas. Fac igitur, illam et malas praecipere poſſe actiones, bonas
vero prohibere; tum, quoniam actio bona eſt, quae legi conuenit, et
mala, quae ab eadem recedit (§ 40), actio naturaliter bana ſimul ma-
la, et mala eſſe poſſer bona. At vero id manifeſto implicat S 53.):
Quare et impoſſibile eſt, legem naturae aliter eſſe poſſe, quam actu
eſt. Cum igitur neceſſarium ſit, cuius oppoſitum eſt impoſſübile (§.
102. M.), conſequens eſt, et legem naturae eſſe neceſiariam.
Memineris, me primum hypotheticam legis naturse neceſitatem afſ-
ſeruiſſe in exiſtentia, non abſolutam. Cum enim lex eatenus ſupponat na-
turae ordinis exiſtentiam, ille vero ſit contingens (§. 883. M.), et legem na-
turae hoc reſpeéctu contingentem eſſe agnoſco. Sed poſito hoc terum or-
dine alia lex naturae non eſt poſſibilis. Tum vero ſcias, me pot'ſſi um

poſſibilitatem eius reſpexiſſe, et huius intuitu neceſſitatem non hyp the-
HU D 2 cam

28 CAFPVTIII. DE LEGKE.

cam, ſed abſolutam affirmaſſe, omnium quippe rerum eſfſentiis, quatenus in
posſibilitate intrinſeca conſiſtunt, commanem.

§. 55.
lemetabili. Ex eodem fundamento nunc et legis naturae immutabilitatem dedu-
tesr eist. cimus. Quandoquidem illius neceſſitas exinde demonſtrata eſt, quod
oppoſitum eſſe nequeat (§. 54.) ; Enimuero id immutabile dicitur, cui
repugnat aliter eſſe, quam eſt (§. 129. M.): Ergo et lex naturae debet
eſe immutabilit. V

Indiſpenſabi- Contra legem diſpenſare- dicitur, actionem permittere, quae illi re-
le Zuid. pugnat. Vnde lex indiſpenſabilis illa erit, contra quam nulla aſtio per-

mitti poteſt, ne ab ipſo quidem ſuperieore. Loquor de morali permis-
ſione, quae cum approbatione eſt coniundla, non phyſica.
ILL. PEKRTSCHIVS diſpenſationem circa gradus prohibitos in
Iur. Can. L. II. Tit. XIV. §. 7 47. dep̃niuit per relaxationem a legislatore
in caſu quodam cognationis ideo factam, ut contra legis rigorem, perſonae
gertae coniugium inire pesſint, ſaluo ceteroquin degis laxatae Binculo. Quo-
niam diſpenſatio nullibi frequentius occurrit, quam quidem in 1. C. maxi-
me circa doctrinam de Nuptiis, ad hanc acceptionem potisfimum reflexi,
defnitionem abſtrahendo generaliorem effecturus.

Iexrsaturge Lex naturae hac propoſitione abſoluitur: Fac ea, quae te perfici-
indiſpen- unt, omitte, quae te imperfectiorem reddunt (§. 47.): Quodlſi ergo
Tabida. Deus contra illam diſpenſaret, approbaret actionem, quae nos reddit
imperfectiores S. 56.). Cum vero eiusmodi acio ſit naturaliter ma-
la (§ 43.), et eapropter impoſſibile ſit, ut unquam fiat bona (§. 53.)
Deus contra legem naturae diſpenſando malum aliquod verum ut tale

ꝓpprobaret. Enimuero id Deus per ſanclitatem ſuae voluntatis face-
re non poteſt (F. 1033. M.): Eitur et lex naturae eſt indiſpenſabilis

Niullibi exemplum reperies, quod contrariam ſententiam euinceret,
modo circumſtantiarum actionis habeas rationem. Quandoquidem ſieri
poteſt, ut eadem actio bona ſit ſub his, mala vero ſub aliis circumſtantiis.
Damnum dare aliis modo licet, modo prohibitum eſt. Licet defenſori,
6 no

—

Cc A FVT II. DE LHGCEFE.„. 29

non licet aggreſſori. Nil itaque proficinnt ſecus ſentientes, ſi forte eui=

cerint, Deum permiſiſſe actionem, quae alias legi naturae repugnat. Hoc

enim caſu, quo Deus diſpenſaſſe videtur, et naturae lex eandem actionem

pro circumſtantiarum ratione praccipiet. Eligamus aliquot caſus illuſtras

tionis cauſa. Obiici et urgeri ſolent ſequentia. Inceſtus in primo graduy
ſc. inter fratres et ſorores, eſt contra legem naturae. Deus tamen nihilo
ſecius illum quondam tolerauit, quin approbauit. Polygamia lege naturae
eſt prohibita;; ſed patriarchis a Deo indulta. Abſtinere ab alieno lex eſt na-

turae inuiolabilis; ſed non permiſit tantum, verum etiam iusſit Deus Ilrae⸗

litas Egyptios diripere. Quid tibi videtur in re adeo perplexa?
Recogita, ni graue fuerit, quae diximus de varia actionis conſidera-

tione, et difpaleſcent difſicultatum nebulae. Inceſtus inter fratres atque

ſorores abſolute malus non eſt, neque adeo Iure Naturae, prohibitus, niſi
quando ex intempeſtiua libidine profßciſcitur, qui nunquam eſſe deber ſinis
concubitus. Sed poteſt iſta malitatis (liceat ſic loqui) ratio ceſſare: Ceſſa-
bat autem in coniugio filiorum Adami. Ergo ex alia ratione eſſe poterat
bonus, licitus, praeceptus, Polygamiam uniuerſaliter prohibitam eſſe ego
non dixerim. Polyandriam damnat ius naturae generatim; Minime poly-
gyniam. Eſt haec licita, et prohibita pro ratione perſonarum, temporum,
aliarumque circumſtantiarum. Plura hac de re dicenda ſequentur in Iure
ſociali. Furtum, quod ab Iſraslitis iuſſu Dei commiſſum elſie videtur, non

video. Ad furtum requiritur, ut nobis vindicemus res alterius. Vbi id

vero factum eſt ab Iſraelitis? Vaſa, veſtimenta, aliaque pretioſa, quae ſe⸗
cum portarunt; erant quidem Egyptiorum, ſed reſpectu aliorum homi-

num, non Dei. Hie enim bona temporalis, quorſum er vita pertinet;,

hominibus tantum adminiſtrands committit: Poteſt itaque ſuum repetere»

quandocunque voluerit, aliisque locare. Idem deprehendis in facto, quod

defendimus. Iraelitis ſibi non ſumpſerunt res Egyptiorum, ſed bona iſta
acceperunt a Deo vero Domino et poſſeſſore. Tu, qui factum iſtud imi-
tari cupis, expectare debes peculiare Dei iuſſum, ſine quo infamem furis
notam utique incurres. Interim luculenter patet, nullam hic efe legis
diſpenſationem: Ne furtum facias: Siquidem id a Deo, nec praeceptum
nec approbatum fuit. Caeterum lege dictis conſentanea in Celeb. Canzi;s
Wa Phil. Leibn. et Wolf. in Th. T. I. Cap. Xl. H. 28. 29. ”

Mä §. 58.
Has denique affectiones legis naturae excipit aeternitas. Quiequid
enim eſt neceſſarium, illi repugnat, aliqaando non eſſe (H. 102. M.):
Igitur idem ſentiendum erit de lege naturae, cuius neceſfitatem modo
euicimus (§. 54.). Enimuero hac ratione ſemper durauit, ſemperque
W H 03 dura-

Er sesst l-

—

38o CAAP V. T II. D E LRGS.

duratura eſt; Et cum perduratio absque initio et fine dicatur aeterni-

tas (H. 13 1. M.), lex naturae eſt aeterna. 3
S Aeternitatem legis naturalis aſſero non ſenſu Ariſtotelico, ſed magis
Scholaſtico, quatenus hanc Deus ab omni aeternitate concepit, et eandem
eſſe iudicauit, qua ſola hominum natura conſeruari et perfici pofſet.

§K. 59.

Quid ſit legi« Fece talis eſt iſta lex, quam ſanéte cuſtodire, et, ne unquam uio-

cuftodia er uio- letur, ſibi ſollicite admodum cauere debet, quicunque vera felicitate,

latio. ſummo videlicet bono, potiri cupit. Dico autem, legis cuſtodiam

elle ſuarum ad eandem actionum compoſitionem; quemadmodum
illius violatio conſiſtit in actionibus, quae illi repugnant. Memineris
vero, actionem h. l. complecti et commiſſionem et omiſſionem actus.
Legie Nat. eu. Ex his itaque notionibus, ſi conferantur cum natura legis „facile

fodia nos red- intelliges, te illius cuſtodia ad veram felicitatem adſpirare poſſe. Haec

dit felices et enim eſt lex naturae: Fac ea, quae te perficiunt, omitte ea, quae te
beatos, imperfectiorem reddunt (§K. 47.). Quodſi ergo illam obſeruas, tibi-
que ab illius transgreſſione caues, fieri nequit, quin ab una perfectio-
ne ad alteram haud impeditus ſemper progrediaris, omnemque ſta us
tui euites imperfectionem (§. 59.). Quam perfectionem et im perfe-

Hionis abſentiam cum feotias, eiusmodi ſtatus non porerit non te

ſumma voluptate perfundere, et aduerſus omne taedium, qud exo-
riri poſſet, fortiter protegere (F. 585. 590. M.), quae voluptas, dum
oritur ex vera perfectione, non apparenter, ſed vere talis eſt (§. 586.
M.), et hine in taedium permutari neſcit (§. 587. M.). Sic ergo gau-
dium idemque perdurabile in anima tua perſentiſces (§ 629. M.)): Et
cum ſtatus gaudii perdurabilis felicitas dicatur (H. 1306. M.), cuſtodia
legis naturalis te reddet vere felicem.

Quin quoniam beatitudo conſiſtit in progreſſu ab una perfectione
M.); eadem te ad veram beatitudinem perducet

ad alteram (§. 1034.
er demonſtr.).

5*

§. 61.

Ex aduerſo autem iſtius legis transgreſſione tuam imperfectionem Sed eius trant=
ipſe promouebis (§. 47. coll. 59.), et tuum hoc ipſo taedium nimium greſto infeli-
quantum adaugebis (§. 585. M.), quod veriſſimum erit, minime appa- ee.
rens, dum ex verae imperfectionis ſenſu ſui trahit originem (§. 587ꝗũ˖.qa
M.), et hinc in voluptatem permutari neſcium (S. 5897. M.). Iſte in-
tenſior taedii gradus efficit triſtitiam (§. 63 1.), eandemque perdura-
bilem (pyer demonſtr.). Hac igirur te perturbatum iri ſeias, et cum
ſtatus triſtitiae perdurabilis ſit infelicitas (§. 1306. M.), infelix ſem-
rir, qui naturaé leger violas, pedibutque conculeas urpiter.
Hac via homines peruenire ad fruitionem ſummae felicitatis, et illi
facile mihi largientur, qui aliud quid ſummam hanc felicitatem eſſe caete-
roquin autumant. Dicunt, hanc confſiſtere in poſſeſſione veri et ſummi
boni, et per ſummumn bonum intelliguns ſolum Deum. vid. B. Buddeus
in Elem. Phil. Pract. rap. IV. §. 3. 27. Legis enim naturalis obſeruantiam
nos participes reddere ſummi iſtius boni, non ambigent, modo intelligant,
quid ſibi velint, per ſummi boni aut diuini numinis poſſeſſionem. Ego
quidem exiſtimauerim, Deum a nobis poſſideri, ſi illius perfectiones co-
gnoſcimus et veneramur, ſi ille nos amat, et nos reciproco amore illum
proſequimur. Vude patet, hane Dei poſſeſſionem et felicitatem eo maio-
rem eſſe, quo diſtinctior eſt perfectionum iſtarum cognitio, et intenſior
illius amor. At enim vero et iſta cognitio et amor ille maximam felicita-
tis partem ex mea quidem notione conſtituit. Quare cum lex naturae nos
obliget ad diuinas perfectiones cognoſcendas, Deumque ferio et infucato
amore proſequendum, oppido patet, hoc medio et ſummmi boni poſſeſſio-
nem nobis comparari, quo omnes ad veram felieitatem perducimur. Sed
ignoſcant, quibus caeteroquin alia placet ſummae felieitatis definitio, me-
thodi tenaciſfſimo, quae notiones diſtinctas, ſat amplas, et foecundas in
ſyſtemate noſtro expoſcit. Scilicet felicitas noſtra non circa eas res unice
verſatur, quae Deum proxime concernunt, ſed et plures aliae eam promo-
nent et adaugent, utpote cognitio ſcientiarum, vita, ſanitas corporis, ſuf-
fciens relum externarum uſus, reliqua: Quod ſi non foret, nec mors,
labor et aerumnze dici poſſent peccati ſtipendium. Hinc rectius ſenſit
ZOCKIVS, ubi dolor incipit, ibi felicitatem deſinere, et dolorem, abi
ſeælicitas ineipit. Nimirum fumma felicitas poſtulat omnis doloris abſen-
tiam, unde nec in praeſenti vita ad illam nobis adipirare licet. Atque
propterea non adeo abſurda, ſed potius veriſſima eſt EPICVRI ſenten-
tis, quando inquit feliciratem conlſiſtere in indolentia. IIluſtr. G VND-
LINGIVS peculiari diſlertatione de hac indolentia egit, quae habetur in

per e

Csnd-=

CAPVT II, DE LE GE.

Gundlingian. P. II. et hie non ſolum, verum etiam in diſcour- iber Aas
Natar-vnd Poeleker- Recht Epicureorum ſententiam vindicauit.

Praemium dicitur perceptio boni alicuius, quod nobis euenit ob

Auid ſe prae 7 e ⸗
mium et pee- actionem bonam; Si illud ex actionis natura conſequitur, naturale,

,,

ſ ab arbitrio et voluntate imperantis pendet, arbitrar um ſeu poſiti-
uum dicitur. Poena vero eſt perceptio mali, quod nobis accidit ob
aſionem malam a nobis ſuſceptam, et eodem modo diuiditur in na-
turalem et arbitrariam. 4 ä

B. 4. praemis In boc muindo nulla datur actio bona iremuneratu, et nulla actio mala

et M. A. “ ⸗ impunita. Quandoquidem actio bona eſt cuius conſe Raria nos reddunt
sae excipiunt. derfectiores (§. 43.) Enimuero id, quod nos perficit, bonum dici⸗

tur (§. 596. M.). Ergo et omnis actio bona connexa eſt cum inſequen-
ti boni cuiusdam fruitione, quae praemium dicitur (F. 62.). Verum

enimuero praemium iſtud non ſolum eſt natursle, quatenus ex naturs

adſionis conſequitur (§. 62.) ; Sed etiam arbitrarium,
ia et hinc uniuerſe natura a voluntate Dei pendet (§. 1050.

tionem omnr

dum per crea-

M. et 62.). Quapropter nulla a Rio bonma manet irremunerata.
Similiter actio mala principium eſt conſe Rariorum, quae in no-
Aram imperfectionem tendunt (§. 4.); Id vero quod me reddit im-
. perfetiorem, malum mihi dicitur (§. 599. M.): Igitur omnem a Rio-

nem malam excipit poena (§. 62.),
tenus ex natura actionis fluit (§. cit.);
tum uniuerſum adeoque omnis nexus
tate pendet (§. 1050. M. et 62.) .
impunita.

quae non ſolum eſt naturalis, qua-
Sed etiam poſitiua, quatenus to-
in codem poſhbilis a Dei volun-
Igitur nec ulla datur actio mala

EFEr malæ morali, quemadmodum Metaphyhci loquuntut, ſequitur

malum phyſicum: H
accidit, ut boni mu
7 malitia aliorum, quibuscum illis

tia lunt, non vera, et inte

ſeruauit II L. L EI B NITIVS in Cauſa Dei alerta H. 32.

inc et ex actione mala poena Equidem nonnunquam
ltis malorum generibus vexentur, quae potiffimum a
eſt viuendum, dependent; at vero tum
mala iſta poenarum loco haberi nequeunt, quatenus mala tantum appsren-
uſiorem voluptatem pariunt. Hinc bene ob-
Malum phyſi-

tsam ex morali, b. e. poenas et palſones ex peccato, oriri, licet non ſemper

in iisdem ſabiectis: IMfem ero aberrationes, qualis f.

uiſſe Gideretur, ma-

ſort

CAPVT II. D E LKKGE. 233

iori bono compenfari, ita ut invocentes non eptarent, pahos non fuiſſe.
Sic et bona, queis malis nonnunquam frui contingit, inſtar praemiorum
reputari nequeunt. Siquidem longe alio fine et conſilio conceduntur,
S quam ob actiones praecedentes. Et certe bona iſta futuram augent et
cumulant miſeriam: Vnde ne quidem vera bona ſunt, ſed tantum appa-

rentia.
9. 64.
Proinde cutn nulla ſit actio plane indifferens (§. 46.), ſed omnis rni acki,
potius vel bona, vel mala (§. 45.) ); nulla prorſus actio Pſlemate diui- aut remune-

120 iad nbt irremunerata Vel impunita (§. 63. ). antr⸗ 2ut
anitur.

Ne cogitemus tamen, Deum bonorum remuneratorem malorumque
vindicem naturalibus duntaxat uti praemiis atque poenis, ceu hactenus de-
monfratum eſt; ſed arbitrarlis quoque ſaepe numere ſe bonis exhibet gra-
tioſum, malis veroterribilem.- Nouimus, quid fortuna valeat. Sed quis
haec omnia, quae per illam nobis accidunt, caſu euenire crederet? Deu
per fortunam prouidet rebus bhumanis. Diximus et inculcauimus iſtud in
Inſt. Met. §. 1100. Si qua ergo aduerſa uteris fortuna, memineris, Deum
te commonefacere vitae hactenus actae, teque ad ſaniorem mentem reuo-
care; ſi proſpere cuncta tibi ſuccedunt, et ea quidem, quae tuis non debes
viribus, exoſculare Dei bonitatem. ,

MMJ 8S. 65.
Sed praeſtat nunc eandem aſflertionem generalius Pronuncifſe, ut Num lex nat.
eo facilius magni momenti quaeſtio expediri poſſit. Mta praemia, ſe conſilium.
iſtac boenae, quaeé ex natura abtionnnt moralium coſeqnuntur, non ſut
W mere naturalia, ſed ſinul arbitraria. Quemadmodum enim uniuerlſa re-
rum multitudo quoad exiſtentiam ſuam dependet a diuina voluntate
(§. 1050. M.), ita et per eandem omnis rerum nexus eſt conſtitutus.
Iſtius vero non infima pars eſt conſeeutio praemiorum naturalium ex
bonis, poenarumque itidem naturalium ex actionibus (§. 63.). Ean-
dem igitur et a diuina voluntate dependere recte afſerimus. Enimue-
rO Deus eſt ſummus rerum omnium Dominus (§. 1113. M.), cuius nos
.R orvpmnes fumus ſerui (§. I1I15. M.): Quare cum praemia et poenae na-
turales dicantur, quae ab arbitrio imperantis dependent (§H. 62.); nul-
lum eſt dubium, quin praemia et poenae naturales ſimul ſint arbi⸗=

trariae.

4

E 6nr.

Num leges
natuz ae ſint

conſilia

D E LEGE-

CAPVT II.

Grani hoc monito Vir celebris, IS R. TII. CANZIVS in M Pk.
Leibn. et Volf. in Th. T. I. cap. XI. § z. illorum obiectionibus occurrit, qui

leges naturae pro meris conſiliis venditarunt, qua de re nunc fuſus nobis
dicendum erit.

.. 66.
Quandoquidem diſputarunt pridem eruditi, num lege- naturae con-

RKilia potius, quam leges in ſenſu proprio ſint dicenahao: Quin confilia ſint,
nullus dubito; eſſe vero mera conſilia, ego non dixerim. Ecquid e-

nim eſt conſilium? Confido, neminem diſſenſurum eſlſe, ſi dixero, eſ-

ſe actionum normam, quae ex ipſa illarum indole concipitur. Ita ve-
ro naturae legem definiuimus (§. 34.): Quid igitur impedit, quo minus
appelletur conſilium? Ita vero non erit lex, nec vim habebit obliga-
toriam? Non ſequitur.
que volueris: Diſcedas a noſtra: Retineas Pufendorfianam aut Tho-
maſianam: Dicas cum illo, legem eſſe decretum, quo fuperior ſibi
ſubie tum obligat, ut ad iſtius praeſeriptum actiones ſuas componat.
de O. H. C. L.l. c II. §. II., aut eum hoc: Lex eſt iuſſus imperantis obli-
gans ſubiectos, ut ſecundum iſtum iuſſum actiones ſuas inſſituant. in

Iuricpr. Diu. L. I. c. I. J. 28. Ex utraque conficies, legem naturae non

eſſe merum conſilium, ſed ſimul legem veri nominis. Quandoquidem
Deum imperantem et dominum noſtrum eſſe, nos vero omnes illius
ſeruos, qui nos praemiis et poenis naturalibus quidem, ſed iisdemn ſimul
arbitrariis, compellit ad actiones ſecundum naturae legem inſtituen-
das, modo demonſtrauimus (F. 65.). Eſt itaque lex eiusmodi decretum,
aut juſſum imperantis, Dei, quo obligantur ſubiecti, et conſequenter
lex etiam ex illorum conceptu. Cum itaque quaeſtio iſta, num leges

naturae ſint conſilia? plerumque ita intelligatur, num mera ſint conſi-

lia; ego quidem eam negandam eſe Xiſtimaue rim.

Hinc per ſe corruent, quaecunque huic aſſerto quondam obuertit THO-
MASIVS. Exiſtimauit Vir IIluſtris, naturam ſibi relictam ignorare, num
Deus transgreſtoribus legum naturaliutn poenas infligere velit arbitrarias,
nec ne? quin poenas iſtas naturales, quae harum legum ſequuntur violati=
onem, ne guigen poenas eſſe dicendas, dum omnis poena eſſet malum ar-
bitrarium. Tantum enim abeſt ut inſolens legum naruralium contem-
ptor ab omni poena immunis maneat, ut potius poenas arbitrarias ſentiat,
quotiescunque a recto tramite decefſerit. Non inficior, poſſe legem na-
turas

„

Sumas enim legis definitionem, quamcun-

C A PVT II. D E L E G K. 3 5

uinam. Diximus iſtam actionum normam, quae a Dei arbitrio depen-

turae dici conſilium, quatenus abſtrahatur a voluntate Dei, ſummi legisla-
toris, et ſaltim qua norma conſideretur, cuius ratio ex ipſa actionis naturas
repetitur. Quodſi vero altius aſcendamus ad Dei voluntatem, decretum.
iuſſum, idem, quod alie reſpectu conſilii loco habendum erat, legis natu-
ram induit. cf. C A N ZzIVS I. c. S. I. Adde praeclaras Meditationes ILL.
GLAFET in dem Recht der Vernunfft L.. II. c. II. K. 1. ſqgq. Memini, Ulluſtri
VVOLFIO hanc Thotaßi ſententiam olim imputatam eſſe, quoniam in
Moral. §. 7p9. Deum legislatorem non ut tyrannum, ſed potius benignum
Patrem conſiderat, qui ea, quibus noftra felicitas promouetur, nobis ſuadet. 8
et diſſuadet, quae nobis damna et moleſtiam afferunt. Sed neui etiam, ad-
uerſarios eodem Spho refutari. Add. quae Cel. CARPOVIVS hanc in

rem dixit in der Erlaeuterung der VVoifiſeher Moral § 150.

Sed iſta de lege naturae. Tranſeamus ad poſitiuam eandemque di- Lex poſitins
Aiuina.
det (§. 34.), et cum a lege naturali utique ſit diuerſa, minimum pro
concipiendi modo; illa non erit niſi voluntas ſunnni numinis, Jfacienda

et omittenda determinane, quae num facienda ſint, an vero omittenda, ex

actionis generatim conſideratae nat ira non intelliguntur.

Sed nunc noua emergit quaeſtio: Quidnam cauſae ſubfuerit, ut De- 'berion ex.
us has quidem actiones praeceperit, illas vero prohibuerit, cum tamen ?Peatio.
praecepti, aut interdicti nulla ratio exipſius a Rionis indole ſit deprom-
pta. Memineris ergo, rationem utique deſumptam eſſe ex actionis
imperatae, aut prohibitae natura, ſed ad has iſtasue circumſtantias re-
latae, neutiquam in ſe ſpectatae. Hine et legem Dei poſitiuam dixe
rim naturae legem ad indinidnualem caſum applicatant, aut ſpecialius de
terminatam ,habita älorum natnrae, aut peculiarium ircunmſtantiarum ra
tione, quibus fertur. Dabo aflerti rationem. Lex poſitiua eſt volun-
tas Dei de actionibus ſuſcipiendis, vel omittendis (F. 67.); Quascun-
que vero actiones a nobis vult ſuſcipi, illae, neceſſum eſt, tendant in
noſiram perfectionem, quemadmodum et imperfectiores nos reddunt,
quas prohibet (§. 1108. M.). Igitur et lex eius poſitiua praecipit a-
Qiones, quae nos perficiunt, et prohiber, quae nos infelices reddunt.
P 2 Enim-

Leges poſiti-
nae num u-
niuerſales?

36 CAPVXT II. D E LEGE.

Enimuero norma iſtas actiones determinans eſt lex naturae (§. 47.)
Igitur er lex Dei poſitiua eſt lex naturae. Cum vero actio lege poſi

tiua aut praecepta, aut interdicta non appareat, ut facienda vel omit-

tenda, ſi iſtam in genere contemplamur (§. 67.), vides, hinc tandem
conſequi, legem poſitiuam quemadmodum dixi, eſſe naturae legem

ad indiuidualem caſum applicatam, aut ſpecialius expreſſam, quatenus
ratio habetur huius praecipue gentis naturae, aliarumue circumſtan-

„
tiarum loci, temporis, nexus, reliqua, quae non easdem deprchendis
in uniuerſo humano genere. Sð

Omnes igitur, quotquot habemus, leges poſitiuae, ſummi numinis bo-

nitatem abunde teſtantur. Reſpicit profecto Deus, vult et amat noſtram
perfeétionem, imperfectionem vero auerſatur. Intelligit, hanc actionem
huic genti maxime ſalutarem fore, illam vero vehementer periculoſam.
Sed ſimul etiam cognoſcit, id quidem humano intellectui non eſſe perui-

um. Hinc ſuam voluntatem declarat legislatoriam, et homines illi tan-

tam debent fiduciam, ut perſuaſi exiſtant, Deum non niſi bonas actiones
imperaturum, et malas tantum ipfis eſſe prohibiturum.
ſpeciali videas, quae diximus, reflectamus ad legem de circumciſione, quae
omnium conſenſu eſt poſitiua. Quodfi perpendimus circumſtantias gen-

tis, cui praecepta erat circumciſio, hanc illi maxime ſalutarem fuiſſe intel-

ligemus. Quandoquidem illam commonefacere poterat feederis iſtius,
quod Deus cum Abrahamo icerat, et promisſionum, de Meslſia ex hac gen-
te oriumdo. Vtriusque cogitatio quantum ad illius felicitatem et tempo-
ralem et aeternam fecerit, ex diuinis literis conſtat. Si vero circumciſio-

nem generatim conſiderares praeſcindendo a foedere praecedente a diuinis
promisſionibus huic populo datis, hanc circumciſionis utilitatem non intel-

ligeres. Idem, ſi coniecturis locus foret, ſentirem de arbore, cuius uſum Deus
Adamo interdixerat. Comeſtionem fruétus, quem ferebat illa, proto-
plaſtis nociuam fore, uel machinam corporis deſtruendo, vel motus exci-

tando ſanctis animae inclinationibus coeëxiſtere ſolitis contrarios, Deus

praeuiderat, licet hanc ſui imperfectionem homo ex fructus iſtius contem-
platione coniicere non poſſet, ſed potius contrarium collegifſet, maxime
cum adſpectu eſſet iucundus. Hanc itaque legem ferendo Deus naturae
legem ſpecialiorem expresſit, homini vero incognitam.

56. 69. .
Lege poſitiua hac ratione determinata facilius decidi poterit quae-
ſtio: Num leges Dei, poſttiuae dentur uniuerſalet, nec ne? Dico legem

Vt vero in caſu

–—

C APVT II. DE LEGE. 37

uniuerſalem, quam obſeruare debet uniuerſum genus humanum, nemi-
ne et nullo prorſus tempore excepto. Pofiriuae leges ad unum omnes
ad duas potiſſimum claſſes reuocari poſſunt: Aut enim naturae legem
ad caſum indiuidualem applicant actionem ob peculiares alicuius gen-
tis circumſtantias bonam vel malam determinantes; aut legem natu-
rae ſpecialiorem ob occultam actionis quoad conſectaria naturam hu-
manae rationi ignotam exprimunt (§. 68.). Priori caſu facile intelli-
ges, actionem poſitiua lege determinatam ulterius non fore bonam,
vel malam mutatis iſtis circumſtantiis, quarum intuitu lex erat lata.
Hinc accidet, ut aclio, quae antea erat bona, eaque propter lege poſi-
tiua imperata, poſtmodum deſinat eſſe bona, et quae modo mala
erat, nunc ceſſante malitatis, ut ita loquar, ratione, ſit bona. Enim-
uero nec ſub iisdem circumſtantiis omnes in uniuerſum gentes exiſtunt,
nec eadem ſemper manet eiusdem gentis conditio: Quare cum Deus non
niſi bonas actiones a nobis ſuſcipi, et non niſi malas omitti velit (§. 43.
coll. 1108. M.); neque hoc caſu lex Dei poſitiua erit uniuerfalis. Po-
ſteriori vero ſenſu accepta lex poſitiua, quin uniuerfalis ſit, nullus du-
biro. Quandoquidem hoc caſu praecepti aut interdicti diuini ratio
deſumpta eſt ex ipſa actionis indole, cuius adeo bonitatis vel prauita-
tis ratio non pendet ab externis et mutationi obnoxiis circumſtantiis,
ſed ex ſui ipſius natura. Quapropter lex iſta perinde ſe habet ac na-
turalis. Iſia vero non ſolum eſt immutabilis (H. 55.), verum etiam
indiſpenſabilis (§. 57.): Igitur et eadem lex poſitiua non ſolum ſem-
er ſed et omnibus hominibus erit obſeruanda, et hinc uniuerſalis

CTLer def.). M .

In tanta animortan diſſenſione neceſſum indicauimus, ea, qua fieri
poterat perſpicuitate et aaρααιραα cuncta determinare. Nouimus, quid
pro uniuerfalitate legis poſitinae diſputauerint Viri percelebres, KVLPI-
SIVS, OSl 1NDEKR, IOCSTETTERVS, WEBERVS, GRAMILICRIIVS,
et alii; Sed quem fugit, quantopere alii contradixerint, praeſertim 1 H-
MASIVS. Ipſe quidem Vir Ilinußtrie quondam uniuerſalitatem legum poſi-
tiuarum aſſeruit in Iuritpr. Diß. L. I. cap. II. SH. 123., et non paucos na-
ctus eſt huius ſententiae defenſores; Sed et ipſe poſtmôdum teſtatus eſt,
cogitationes poſteriores prioribus fuiſſe meliores in Faundam. L. N G.
E 3 Cap.

0

CAPVT II. P

T

LEGE.

Cap. Prooem. 5§. 16. p. 6. 7. Ed. ſes. Approbo ſententiam, quatenus
ius poſitiuum naturali contradiſtinguitur, ratione ex peculiari gentis, cui
praelcriptum erat, indole petita. Sed deprehendo etiam Deum volunta-
tem ſuam declaraſſe de actione vitanda, urtpote eſu fructus arboris in me-

dio paradiſi poſitae, quam in ſe malam fuiſſe arbitror non habito reſpectu

dem non ambigo.

ad praecedens interdictum, aut peculiares Adami circumſtantias ; Lex
igitur talis utique fuit, qualis e. g. iſta eſt: Ne comedas cibum, ſanitati
corporis aduerſum. Hanc legem pro uniuecſali habeo, non Adamo ſoli,
ſed uniuerſae eius poſteritati lata. Eſt enim naturalis, ſed ſpecialior et
incognita:“ S=èð

Quantam vero confuſionem! inquies: Nullum remanebit diſcrimen
inter leges naturales et poſitiuas, nullum inter poſitiuas nhiuerſales et par-
ticulares. Qui enim cognoſcere poterimus, num haec lex poſitiua ſimul
ſit naturalis? quandoquidem occulta et incognita ſupponitur. Vnde intel-
ligemus, quaenam rationes Deo hanc legem ferendam ſuaſerint? Fuerint-
ne ex actionis ipſius, an vero peculiari gentis cuiusdam indole depromptae?

Sed deſinas mirari, quaeſo: Diſcrimen, quod ſublatum eſſe iudicas, ſal-

uum manet. Leges mere naturales ſunt uniuerſaliſſimae propoſitiones, po-
ſitiuae vero ſingulares, quatenus illae ad caſum indiuidualem applicantur.

Leges naturales humanae rationi peruiae exiſtunt, et ductu naturae lumi-

nis cognoſcuntur; poſitiuae uero abſconditae et ex reuelatione ſola inno-
teſcunt. Vniuerſales vero poſitiuas diſcerni poſſe a particularibus ego qui⸗
Num actio lege poſitiua uniuerſali praecepta, aut pro-
hibita in ſe bona vel mala ſit, non conſtitit ante legem publicatam; con-

ſtat tamen, poſtquam lex lata fuit. Facilius eſt, cegnitae concluſionis
inuenire principia, quam ex principiis aut cognitis, aut incognitis abſcony-

ditam concluſionem eruere. Conſtant hodie principia rationis, ex quibus
neceſtas mediatoris demonſtratur; Sed num etiam conſtitiſſent diuina
reuelatione deſtitutis? Cur non in eadem inciderunt ſummus Ariſtoteles,

Seneca, Socrates, alii nobis excellentiori ingenio praediti, et ſtupenda

prorlus, quae nos nunquam adſequimur, exlequuti? Nonne hanc felicita-
tem, quae nobis contigit, debetnus reuelationi. Eadem igitur ratione
nobis innoteſcent leges poſitiuae uniuerſales. Lege, quae de iure poſitiuo
diuino unluerſali prolixe quidem, ſed admodum erudite diſputauit. 1 L. E.
GLAFET im Recht der Vernunfft L. II. c. 1. H. 251. ſeqq Reliquis ſuperſe-

deo aduerſus eos, qui legum quoque poſitiuarum, quae non ſunt naturales,

uniuerſalitatem aſſerunt, diſputari ſolitis. Otium mihi fecit Vir clariſſi-
mus Ir. Th. Canzius in Va Ph. Leibn et Wolf. in Theol T. I. cap. XI.

G. 21. ſeqq.
T B RI Coll, bPufend. et Thomaſti Hiſt. lIar. Nat. =

7

Hiſtoriam legis poſitiuae uniuerſalis vid. in HOCHSTET-

CATVX II. D E LEGE. 39

H . 70.

Denique ad ultimum huius argumenti articulum peruenimus, et
de iure pro qualitate perſonae ſumpto nonnullas poſitiones infra di-
cendis praeſtruimus. Ius non eſt niſi faeultas agendi lege conceſſa.

70).

—

Vocabulum juris duplici potiſimum ſignificatu accipi ſolet. Quando-

Ius.

uidem primum idem eſt, quod lex, aut potius legum eomplexus: Vnde
„ J aut p 8 P

dicitur ius naturae, ius gentium, ius ciuile, ius diuinum et ſic perro.
Tum vero denotat perſonae attributum vel qualitatem quemadmodumGRO-
TIVS docet de I. B. P. Lib. I. cap. I. §. 4 qui hoc ſenſu ius definiuit per
quaælitatem moralem perſonae competentem ad aliquid iuſte habendum el
agendum. Hunc reliqui poſtmodum ſequuti ſunt iuris nat. interpretes
III. T H O MASIVS in Iurispr. Dis. L I. cap- I. §. 82. GVNDLING
in I. N. G. ca,â. I. G. 57. KOEHILERVS in Exercit. I. N. §. 772.

Omne ius ſibi praeſtruit legem, et ubi lex eſt, ibi et ius datur. (§.

TITIVS in not. ad Pufend. de O. H. C. obſerb. §o. legem diſtin-
guit in obligaloriam et permittentem, et ab hac omne ius dependere con-=
tendit, quemadmodum illa eſſet fons et principium obligationis. Hunc

Iuris Kéiss

cuim lege.

ſequutus eſt B ARBETRACIS; qui eapropter in generali legis defini-

tione ſtatim mentionem facit legis obligantis et permittentis, quande inquit,
legem eſſe Bolunt at em ſuperioris ſuſſcienter boc bel illo modo promulgat am;
qua bel generatim omnes akttones ſebi ſubiectorum, Bel ſaltem actiones cer-
ti cuiusdam generis dirigit, ita ut reſpecta iftaruwm allionum, aut tis im
ponat neceſitatem certa quadam ratione agendi bel non agendi, aut liber-
tatem pro lubitu agendi Bel non agendi iis permittat. Leges vero permit-=
tentes ex aduerſo negarunt G ROTIVS in I. B. P. Lib. I. cap. I. §. 9.
PVFENDORFIVS in I. N. G. L. I. c. VI. §. 16., et TREVERVS in
Not. ad Puf. de O. H. C. Lib. I. cap. II. §. 2. quibus ipſemet accedo, non
ſolum quoniam nulla lege permittente opus habemus, verum etiam nulla
lex mere permittens, vi ſcilicet obligstoria deſtituta, eſt poſſibilis, licet con-
cedam, legem obligantem ſimul aliquid permittere. Id certum eſt, a qua-
libet lege dependere obligationem; Sed quando nunc ofſtendemus, nul-
lam obligationem eſſe ſine iure in altera parte concipiendo, quod fiet in
cap. ſeq. ſimul corruet falſa de lege permittente hypotheſis.

§. 72.

7g

232 CAPVT II. D E LEOCE.

g. 72.
Ius perſeltum Diximus, quamcunque legem ius aliquod indulgere (§. 71.): Inde
er anecfe- conſequitur, totuplex ius dari, quotuplicem häbemus legem. Praeci-
m. pue vero hie animaduerti debet diſtincdtie inter ius per fectum, et im
Verfectum. Videlicet illud eſt facultas lege cogente conceſſa; haec
vero facultas agendi a lege non cogente pendens.

Ius imperfectum GROTIVS appellare maluit & &ia“, ſiue aptitudi-
nem, aut dignitatem, quam ſaltim reſpiceret juſtitia attributrix in I.
B. P. L. I. cap. I. §. 7. 8. Et ILE. G VNDIINGIVS in I. N. G. c. I.
§. 62. ius imperfectum repugnare arbitratus eſt: Vnde et N 0 EHLERVS
in Exerc. Iur. Nat. §. 772. ius definuit per facultatem ſeu libert atem
agendi a lege ſricta nobis conceſſaz. Sed putauerim, definitiones nomina-
les eſſe arbitrarias, et notionem iuri imperfecto deſtinatam realem eſſe. Si de
effentia iuris foret potentia aut facultas cogendi, ipſe afſſentirer IIl. autori.
Quandoquidem leges non-cogentes eiusmodi facultatem impertiri haud
poſſe, nemo non intelligit. Interim ex hac diſtinctione intelliges, quid
ſibi velint [Cti per ius Humanius, cuius quandoque faciunt mentionem.
Gundlingius inquit, illud ſui originem debere vitiis hominum. Mihi
quidem videtur id eſſe ius imperfectum factum ex perfecto. Laeſo ius
perfectum competit aduerſus laedentem. Laeſio haud raro excuſari poteſt
infirmitate humana. Hoc caſu conſultus eſt iſtam condonare, quam vindi-
care, iuri ſuo renunciare, quam eodem uti, quoniam ſummum ius ſaepius
ſumma eſt iniuria, et fieri poteſt, ut data occaſione velimus, alterum nobis-
cum uti cadem aequitate. S

SS §. 73.
Renuncist Rezmizciatis iurir ſui eſt non-uſus iuris, quod nobis competit.
Si laeſus fueris, iure gaudes ab altero exigendi ſatisfactionem, aut
reſtitutionem in integrum; ſi neutram exigis, iuri tuo renuncias.

2 K. 74.
Quandoſitli- Jus eſt facultas ſiue potentia agendi lege conceſſa, non necefſitas
ena (§. 70.); abs te igitur pendebit, num renunciare velis iuri tuo, nec
ne (S§. 73.); ſin vero lege imperatus fuerit iuris uſus, per ſe liquet,
ð nobis haud integrum efle, iuri noſtro renunciare.

W πι o & iocEccccc
S “ CAPVT 3

C A P. III. D E O- B LIG A oN

D E OLIGATIONE.

OQRrinam de lege ha Renus erle uun progredimur ad co- obligatie.
ghatam de Obligatione, quam actiue ſumptam dicimus con-
nexionem motiuorum cum actione; Sed in ſenſu paſſiuo
ipſam actionem, qua cum expedienda vel omittenda con-
neRtuntur motiua.

Recentiorum haec eſt deſnitio (vid. IHI. WoLPFIVS in p. Ppil. Mor
G. 8. KOEHLERVS in lerc. I. N. 5§ 300.), paulo aliter quidem infle-
Ka, receptae tamen interpres. Obligatio vulgo dicitur Bineulum iuris,
quo neceſztate adſtringimur alicuins rei praeſtandae. Habetur in Inſt.
Iuſt. L. III. Tit. XIV. Retinuit illam PVFENDORFIVS de O. H. C.
L. I. C. II. SF. 3. et in I. N. (. L. III. cap. IV. H. 3. ſeqq. Sequuntur [Cti.
Quid iſtud iuris vineulum, quid haec neceflitas, qua adſtringimur, ex
noſtra definitione intelliges. Eſt autem haec definitio generaliſſima, ideo-
que applicabilis ad internam et externam, ad naturalem et poſitiuam, ad
perfectam et imperfectam, et ſi qua adhuc ſpecies obligationis ſuperſit,
illi hanc maxime accommodatam reperies. Equidem multa ſunt, quae
aduerſus hanc definitionem monuit TREVERüS in notis ad Pufend. de
O. H. C. L. I. cap. ll. F. 5. Sed vindicauit illam ab obi. acutiſſimus
CANZIVS in Vſu Ph. L. et W. ein Th. T. I. c. XI S. 16-19.

5. 76.

Ex hac pfſa obligationis definitione varia conſe ſlaria concipiuntur. canſcfaris

I. Qui cum actionibus noſtris motiuua connetit, et connectendi iure Ae obligatie

Pader lle not obligat et ins habet obligandi.

2. Quo plura et ſortiora ſunt motiua alctionem vel ſurcipiendi vel omit-
tenc, eo fortior in nos cadit obligatio ad agendum vel non agendum.

3. Ceſantibut motiuis agendi vel non-agendi, ceſſat ommis obligatio.

Prlura conſectaria, quae huc pertinent, dedit B. HENR. KUEHILE.
gVS in Exercit. Iur, Nat. §. 301.

Ff— . 77

4 % CAPp. III. DLI O BEIGATILONE.

id zua snam Motiua volendi nol lendique ſunt bonorum et malorum repraeſen-
altiones obli- tationes (§. 608. M.): Si qua igitur altio vel in ſe bona eſt, vel honum ali-
gemur. Juod ibi connexum hbabet, ad illam volendam et expediendam; quaecun-
que vero vel in ſe mala eſt, vel malum aliquod pr gignit, ad illam nolen-

dam fugienda: nu lgamu (§. 75.).
§F. 78.

Gradus obh. Ex quantiate bonorum vel malorum aeſtimantur motiua a (§. 508
gationi. M.); Ex illorum vero quantitate ipfa obligatio (§. 76. n. 2.); len.
ad banc abtionem aut Jicſeipiendam aut ſugiendam magiy obligari,, IJua
cum maiora bona vel mala connebétuntur, Juam 44 aliazm, Juam nmiinora
bona vel mala inſequuntur.

Hoc theorema inſtar legis eſto in colliſione kiciorum „ut inde appa-

reat, a quanam parte exceptio ſit facienda.

§. 79.

obh,szi Sed quoniam obligrio generatim eſt connexio motiuorum cum
õ aſtione (§. 75.), er motiua non funt niſi bonorum vel malorum re-
bitrariga. Praeſentationes (§. 608. M.); duplicem hinc obligationem nanciſci-
mur: Nimirum naturalem ſi jue imnternam, et arbitrariam ſeu externam.
Quando enim bona vel mala ſequuntur ex ipfſius actionis natura, tum
obligatio dicitur naturalis; Sin vero illorum nexus cum aclione pen-

. det ab arbitrio et voluntate imperantis, Arbitraria.
§. 80. 2
olligatio ler Lex nat urae nos obligat. Quandoquidem illar hace propoſiti tione abſol-

gis Nat. uitur: Fac ea, An te perficiunt, omitte, quae de imperfectiorem
reddunt (§. 47.); Enimuero illud bonum, et hoc malum nobis diei-
tur (§. 596. 599. M. ): Igitur et ipla lex naturae cum actionibus ſuſci-
Piendis bonorum, cum omittendis malorum connectit repraeſentatio-
nem: Quae cum dicatur motiuum RZ 60 %. M.), legem ‚naturae nos
obligare, manifeſtum eſt. G. 76.). .
Et ipſius Nat. Quin et ipfa natura nos S, t. Per illam enim copulata eſſe cum
aliis actienibus bona, cum aliis mala conlectaria, et experientia et
ratio-

C A p. III. D E OBLIGATIONSZE.„, 43

rationis principia nos edocent. Enimuero bonorum et malorum re-
praeſentationes ſunt motiua (§. 608. M.): Igitur ipſa nos obligat
narura. (§. 76.). M B
. Naturam vero ideo non Deihicari, ut cum Cel. Langio loquar, aduerſus
enm docuit CARPOVIVS in der BErlaeuterung der Wolſichen Moral
§ 76. 77. iſta tamen obligatio a natura pendet immediate et ſecundario:
Sed primario et mediate eſt diuina, ceu Sphus ſequens docebit.
Nimirum obligationem naturae eſle ſimul divinam, ex ſequentibus Obligatie na-
rationtbus pateſcit. Natura nos obligat, quatenus cum aliis actioni- uerme iraut
bus bona, cum aliis mala connectit conſectaria (§. 81.): Quicunque A giains.
igitur autor eſt naturae, et ſic nexum praeſentem conſtituit, ab illo
qbuoque hacc eadem obligatio proficilcitur. Enimuero ſupremum
numen veneramur totius uniuerſi condirorem. (§. 1049. M.): lgirur
e‿ ille nos ud easdem abtiones per naturam obligat, ad quas natura obliga-
mur. Hin-z vox naturae eſt vox Dei. . =èJ

–—

Dictamen rationis dicimus iudicium de actionum moralitate a ratio- Dia meneg
ne profectum. Riganer .

Aciones naturaliter bonae in ſe continent rationem conſectario. Mias obliga.
rum, quae tendunt in noſtram perfectionem (§. 43.), h e. bono- fio.
rum (§. 596. M.), et naturaliter malae rationem illorum, quae nos M
imperfectiores reddunt (H. 43.), h. e. malorum (§. 599. M.). Pro-
pterea nexus datur inter actiones naturaliter bonas vel malas et ſua
conſectaria, quae itidem bona ſunt vel mala (§. 725. M.). Ratio
vero, quae eſt inſpicientia in nexum poſhibilium (§. 1203. M.), hunc
nobis nexum repraelſentat, adeoque cum repraeſentatione actionum
moralium connectit repraeſentationes bonorum vel malorum, h. e.
motiua (§ 608. M.). Quapropter cum obligatio ſit connexio mori-
uorum cum actione (§. 75.), diétamen rationit nos obligat ad abtiones
WU naturaliter bonai expediendas et natuwaliter malas fugiendas (§. 81.).

F 2 §. 85.

Ef diuina. Equidem non primario a ratione noſtra iſta pendet obligatio;
cum tamen naturalis iſtius obligationis quaſi interpres exiſtat, atque
ſice indicet, qua ratione actiones noſtras inſtituere debeamus (§. 82.),
eodem modo nos obligat, quo lex naturae nos obligare dicitur (§. 80.):
Quare cum lex naturae ſimul ſit diuina (S. 48.), dictamen rationic eſt
vox naturat et vox Diit.

Seilicet non iis ſolum tribuere ſolemus obligationem actiuam, a qui-
bus primario nexus motiuorum cum actione pendet; verum etiam aliis.
Sic enim dicimus, legem nos obligare, ecum tamen proprie princeps obli-
get. Et licet nos principis voluntate obligemur, lex tamen illius ſaltim eſt
declaratio et interpres. Quapropter nemini, conſdo, dubium videbitur,
quin dicto modo ratio nos obliget. Toleramus quippe, conſcientiam nos
obligare, aſſerentem: Sed quid quaeſo conſcientia, rectam intelligo, alinuch
eſt, quam dictamen rationis? 6

4d impoſflbi- am vero actionem, ad quam obligamur, oportet eſſe poſſibilem. Quan⸗
lia non datur doquidem obligatio eſt connexio motiuorum cum actione (§. 75.) Eſt
eéligatio. igitur actio vel exſequenda vel omittenda. Enimuero exiſtentia ſup-
ponit poſſibilitatem (§. 77. M.): Ad quamcunque igitur actionem vel
ſuſcipiendam vel omittendam obligamur, ea debet eſſe ſuſceptu, vel
omiſſu poſſibilis: Quapropter ad impoſlibilia non datur obligatio.
. Sed caueas, ne, quod graue nimis et difficile eſt aut tua culpa impoſhi-
bile, pro impoſſibili habeas, ad quod nulla obligatione adringi peſſes. Du-
plex datur difficultas, ſuperabilis et in fuperabilis. Si ſuperari poteſt, obliga-
ris ad uſum virium tuarum, non qualiumcunque, ſed explendae legi ſuffici-
entium; ſin minus, recogita, num huius impotentiae ipſemet caulſa ſis, nec
ne? Quodſi tua culpa impotentior factus obligationem tuam explere non
potes, aut occaſionem illi ſatisfaciendi neglexiſti, aut agendo aliena virium
imbecillitatem nimiam contraxiſti, quo ipſo tamen nihil derogas legi, nihil
obligationi. Ex hoc igitur capite ſe non poterit excuſare Ademi poſteri-
tas, quod deficiant vires voluntati diuinse obtemperandi, quod inuiti ſen-
tiant prauas coneupiſcentias, quas impedire, quantopere vellent, tamen non
poſſent. Haec enim infirmitas, utique culpabilis, quae pendet a labe origina-
gia, cuius ſemet ipſi reos profiteri neceſſum habent, robur legis et obligatio-
nis neutiquam infringit. Num enim tua debitum ſoluendi ceſſaret obli-
gatio, ſi luxuria et ingluuie uniuerſas opes dilapidaſſes, teque ad incitas
zedegiſſes. Hominum malitia non tollit legum neceſſitatem.
. §. 85.

dicatur lex (§.33.), absque illa non datur obligario.

CATYVT II I. D E OBLIGATIONE. 4 ⁵

Nulla tamen obligatio obtinet ſine lege. Quandoquidem illa actionem Nallz obliga-
requirit aut exſequendam aur omittendam (§. 75.); Talis vero actio ttινο lege.
ſui normam, cui, fas eſt, att emperetur, neeeſſario ſupponit: Quae cum

Sed neque lex ulla concipietur obligatione caſſa. Lex enim praecipit Nalla lex ſine
a Riones bonas, prohibetque malas (§. 40.). IIlam generatim dicamus, obligatione.
quae in noſtram tendit perfectionem, hanc vero, quae nos reddit im-

perfetcliores §. 596. 599. M.); Siue id pendeat ab ipfius actionis natu-

ra, ſiue ab arbitrio imperantis, perinde eſto. Hac igitur ratione quae-
libet lex cum actione praecepta bonum, cum prohibita malum aliquod
ſecuturum connectit, h. e. ſi generalius loquerer, motiuum (§. 608. M.):
Quare cum obligatio, paſſiue ſumpta, ſit actio, qua cum aut volendi aut
nolendi motiuum connectitur (§. 75.), omnis lex obligationem pro-
Proinde totuplici obligatione tenerit ad actionem aut exſequendam aut Quotuplex ſit
omittendam, quotuplici lege iſta aut praecipitur aut prohibetur (§H. 86.) obligatio?
Sic e. g. Homicidium, Furtum prohibetur lege naturali tam cogente,
quam non cogente, diuina et ciuili: Hinc et ad illam euitandam teneris
obligatione perfecta, imperfecta, diuina atque ciuili.
Acdlio legi attemperanda oficium appellatur, diſpeſci ſolitum in Okeiam quid
perſectum et imperfeétum. Perfectum enim dicitur, quando legi co-e? aotuplex?
genti attemperari debet; Sin vero legi non-cogenti conformis eſſe
debet, imperfectum audit.
Olſficia perfecta quoque dici ſueuerunt officia neceſztatis, externa
fricti iuris; ſed imperfecta, amoris, honeſtatis, decori, int erna.
Quoalibet Aicium eſt obligatio ſenfu paſſuo ſunmta, Quandoquidem Ep olligatio,
omnis lex producit obligationem paſſiue ſumtam (S§S. 86.), quae eſt 9
P 3 aCtio,

46 CAPVT III. DkE OBLIGATIONI.

actio, quacum motiuum uolendi aut nolendi connectitur (§. 75.) 5
Enimuero officium eſt actio legi conueniens (§. 88.): Igirur er omne
ofſicium debet eſſe obligatio.

4 1 4 . M . 17 1 . . S
obligatio pe. Cum igitur nullum detur officium, quin ſimul ſit obligatio (.89.),
feaa et im- apparet, eam diſpeſci poſſe commode in perfectam et imperfectam
Perfeka. (S. 88.), et illam quidem fore actionem legi cogenti attemperandam, hanc

vero altionem ad normam legis non cogentis componendam (§ cit.).

Ius perfetum Lide confequitut, nullam deuri obligationem perſectäm, cui non reſpon-
correlatum deret ex altera parte ius perfeltum. Quandoquidem obligatio perfe-
obligationiz a eſt actio legi cogenti attemperanda (§. 90.); Cum uero lex cigens
berfectae. ea ſit actionum moralium norma, cuius cuſtodiam extorquere licet vio-
lentis remediis (§. 36.), obligatio perfecta non poteſt non efſe acti
quam lex extorqueri poſſe dictitat. Enimuero hac ratione iſta ſimul
facultatem eiusmodi actionem vi et metu extorquendi indulget. Qua⸗
re cum ius perfectum ſit facultas legi cogenti conuenienter agendi
(§. 72.), et per conſequens ad illius cuſtodiam ſiue actionis exſe-
cutionem aut omiſſionem alterum cogendi (§ 36.); obligationi per-
fectae ex altera parte necefſario reſpondet ius perfeclum,
FPquidem GROTLIVS in I. B. P. L.II. c. XI § 3. exiſtimanit, euenire
ſaepius, ut obligatio ſit in nobis, et nullum ius in alio; Qui enim g. c. in-
dicat, ſe futuro tempore aliquid promiſſurum eſffe, hunc obligatüm eſſe ad
id praeſtandum, licet alter non habeat ius ad illam pollicitationem. bari-
ter quemlibet obligatum eſſe, inquit, ad gratiam er miſericordiam repo-
nendam, nullum uero propterea ius alteri ſubnafci. Sed quoniam iſtae
obligationes tantum ſunt imperfectae, inſtantia iſta non ferit aſſeirtionem
noſtram. M S
§. 92. D
Iurir perſeczti Sed eadem propoſitio nune Juoqite valet muerſa . Inri Perſecto ex al-
correlatum tera parte reſpondet perfecta obligatio. Si dubitas, velim, animo reuol-
obligatio per- uas, ius perfe tum eſſe facultatem legi cogenti conuenienter agendi
d. (F§. 72.), et conſequenter actionem ab altere extorquendi ſecundum
egis rigorem (§. 36.): Sed concefla mihi facultate iſtiusmodi et in al⸗
. allen

7

7

.
9

C A PVT LIII. DE OBLIGATIONE. 47

tero concipienda erit octio ſuſcipienda vel omittenda, quae extorque-
ri poteſt, nimirum actio legi cogenti conformanda (§H. 36.): Qne
cum dicatur obligatio perfecta (H.90.), iuri perfecto ex altera parte
relpondet perfecta obligatio.
UWw Eandem quoque ſententiam fonit III. THOMASIVS, quando in
M Inarispr. diu. L. III. cap. VII. H. 67. iudicat, éas et obligationem eſſe correlata,
M quorum unum ſine altero exiſtere nequit, Et hane argumentationem a iu-
“ re perfeéto cuius ad obligationem alterins maximi momenti eſſe in arduis
diſciplinae practicae materiis, ſe expertum eſſe affirmauit B. HENR. KOEH-
L. ER VS ie Exerc. I. N. C. 782. Sch. 2. unde et contra Gundlingium pro-
lixius vindicauit in I. G. §. 199 ſeqq. Scilicet Vir Muaſtris hanc quidem ar-
gumentationem ab obligatione unius ad ius alterias agnouit, ſed recipro=
cam a iure unius ad obhigationem alterius reiecit in I. N. G. Ccap-I. §. LVI.
Exiſtimauit enim in bello unieuique belligerantium ius competere alterum
ecogendi, neutrum vero obſtrictum eſſe ad patiendum ſe cogi; Similiter
magiſtratui ius tribuendum eſſe alterum cogendi ad manifeſtationem ſui
eriminis, neutiquam vero in delinquentem cadere obligationem illud reue-
landi, ſed eum potius tale quid reticere poſſe, cum unusquisque imperfe-
tionem ſuam auerſetur, et hinc ob malum grauifſimum veritatem di⸗
Ruro imminens illius manifeſtatio ſit impoſſibilis: quam ob cauſam
neque delinquentem obligatum eſſe ad non reéfſiſtendum illis, qui i-⸗
plum ad poenas trabunt, licet magiſtratui competat ius delinquenti- .
bus poenas decernendi. vid. cap. XV. S. AVI et cap. XXXV. S. XLIH. Ets
huic quidem praeluſifſſe mihi videtur HOBBESIVS. de Ciue cap. VI. F.⸗
XIII. quando principi quidem ius tribuit iubditum interficiendi, quin mor-
te grauiora ipſi imperandi, id vero ferendi omnem negat obligationem.
ReHlectam, pace lectoris, ad inſtantias adme dum plauſibiles. Confun-
ditur primo obiectum iuris et obligationis, negatur obligatio, quae nullum
zus libi reſpondens habet, et ad obligationem, quae juris eſſe debebat corre-
latum, non attenditur. Concedo, per naturam humanae mentis eſſe impoſ-
ſibile, aliquem ſuam uelle imperfectionem, ſed non implicat, facere quae DW
nolumus, inuite et coacte aliquid ſuſtinere. Concedo, nos obligari haud ð
poſſe ad impofſſibilia; ſed nego, obligationes, quas exigunt iura recenſita,
eſſe impoſſibiles. Magiſtratus ius haber, cogendi ciuem, ut fe reum crimi-
nis profiteatur;, ut ſuſtineat poenas delictis prouocatas; ſed ridicualum es
contradictorium ius foret alterum cogendi, ut ſponte et cum voluptate ſua
ſceilera manifeſtet, ut ſine formidine fſine taedio ſe poenis ultro offerat.
Quamuis igitur impofſſbilis eſt obligatio ad ſpontaneam criminis, grauiſſi-
morum malorum cauſae, profeſſionem, aut appetitum mala perpetiendi 3
minime tamen repugnat ad coactam malorum perpeſſionem obligatio.
Quando princeps iure utitur, cui reſpondens obligatio sontradiceret diuinis
legi⸗

—

Deus per
praemia
et poenas
nos obligat.

Itemque per
Jortunam.

CATVT III. D E OBLIGATIONE.

obligatio (H. 75.), Deus per fortunam homines obligat.

legibus, quem caſum Hobbeſius citato loco ſupponit, nego huius iuris exi-
ſtentiam. Quandequidem ofnnia jura, quaecunque ſint, natura diuinis eſ-
ſe debent conſentanea. Denique ſi uterque belligerantium iure gaudet, al-
terum cogendi, et uterque obligatus erit ad tolerantiam coactionis. Quod
vero defenſor aduerſus aggreſſorem et hic aduerſus illum ſe defendat, inde
fit, quod uterque perſuaſus exiſtat, alterum non habere ius ipſum cogendi,
ſeque propterea non eſſe obligatum ad praeſtandam ſatisfactionem. Sed de
hoc iure, quo utuntur belligerantes, Iuo loco plura nobis erunt dicenda.

§. 93.
Hilſce ad liquidum perductis praeſtruam us hoc uniuerſale princi-
pium, ad quod iure prouocandi copiam nobis hucuſque fecimus:
Vbi euitcta ſuerit unius ius vel obligatio, ad obligationem vel ius alterius
tuto argumentari licet (§. 9 1 92.).

Sed iſta de obligationis differentia et correlatione; Deſcendamus
ad alia. Nouimus, obligationem naturalem ſimul eſſe diuinam (§ 82. 5
ſed iſta conſiſtit in connexione bonorum vel malorum cum actione,
quae ex illius natura conſequuntur (§.79.): Igitur Deus nos ad legis

naturae obſeruantiam obligat iſtiusmodi bonis atque malis. Enichue-

ro haec ipia bona pariter arque mala praemicorum poenarumque natu-
ralium nomine veniunt (§. 62.): Iounr Deus nos ad legie naturae cuſto-

diam obligat praemiit et poenis naturalibus

Sed non bis modo, verum etiam ſortuna tam proſpera, quam aduerſa

hbomineſ a Deo obligantur. Per fortunam enim nobis vel bona vel ma-

la eueniunt S. 1098 M); Quoniam haec uero diuinae prouidentiae
ſubeſt (S. n00. M.), et illa per ſapientiam adminiſtratur (H 1095. M);

ideo Deus fortunam praeuiis hominum actionibus accommodat (H.

1096. M.): Quapropter et per fortunam cum aliis actionibus boni,
cum aliis mali euentus connectuntur, qui omnes motiuis recdle accen-
ſentur (§. 6038. M.). Cum uero connexio motiuorum cum adſione ſit

HBa
(§. 428
4

( §. 96. 1.

/

CAPVT III. D E OBLIGATIONB. 409

=ðð S. 96.
Eſ autem omni- obligatio ad fnem connexa cum obligatione ad media. Obligatio ad
Jae- t rationem exiſtentiae finis ſufficientem media,.
M.): Cum igitur nihil fieri poſſit ſine ratione ſufſiciente J
§. 57. M.), fines absque mediis forent impoſſibiles. Fac ergo, te
obligari ad finem, non vero ad media, obligatus fores ad impofſibi-
lia: Enimuero ad haec nulla datur obligatio (§. 84.): Igitur obliga-
tio ad media ſeparari neſcit ab obligatione ad finem.
d9. 7.
a datur obligationis et iuris cor. Ius ad medis.

Quoniam uer? conſtans et perpetu
nexum eſt cum iure ad media

relatio (§. 93.), ideo et ius dd ſnem con

§. 98.
ntinent in ſe rationem exiſtentiae Obligatio a4

Vires et illarum applicatio c0
uſum biriun.

a Kionis (S. 84. M.): Quodſi erge actionem exſequendam vel impe-

diendam conſideras ut finem tibi praefixum, virium tuarum applica-

tio erit huius actionis a te ſu

ſcipiendae medium (§. 428. M.): Iam WZ
vero obligatio ad finem connexa eſt cum obligatione ad media (§. 96.):
Igitur /i qua datus ad actionem aut exſequendam aut omittendam obliga-
tio, te ſimul ad uſum virium tuarum illi ſifficientium obligaium eſſe ſcias.

Hiec uſus, haec applicatio virium explendo officio ſufficientium, Diligentis

nobis dicitur diligentia debita.
§. I100.
Quapropter, cum ad virium applicationem, quae ſufficiunt a ſio⸗ Obligatio 44
ni exſequendae vel omittendae, obligemur (§. 98.); ad adhibendam eandem.
debitam diligentiam ſimul concit itur obligatio (§. 99.).
G “ §F. 101.

.„ CA F. III. DE OBLIGATION k.

I- ad gebi- Sed obligationi omni reſpondet ius in altero (§. 93): Cum i igi-
iin obliga- tur ad debitam diligentiam obligemur (§. 100.): alteri ius conce-
0Odα ν
dendum erit Uam extorquendi 5

§. 102.
Negligentia. Diligentiae opponitur negleblus ſiue negligentia, quam dicimus
non-uſum virium noſtrarum explendo officio ſuſſicientium. Qui con-
tra officium ſuum viribus utitur et ſie iisdem abutitur, ille non uti-
tur viribus cxplendo officio ſufficientibus. Hinc omnis virium abu⸗
ſus pertinet ad negligentiam. ”?VMV

S. 103.
Dolus er Cul- Sed iſte virium non ufſus eſt vel deliberatus, vel indeliberatus,
«. Non-uſus virium explendo offcio ſufſcientium deliberatus, malitia,

fraust, dolus et proaereßir appellari ſolet; ſed indeliberatus , culpa
citur. Eadem diuiſio applicabilis erit ad virium abuſum (5. 102.).

§. 104.
uitari de. Ex biſce notionibut facile colligiur, nobis euitandum eſje omnem cul-
set. pam, onmemque dolum. Obligamur enim ad debitam diligentiam ad-
hibendam (§. 100.); IIIa vero conſiſtit in uſu virium explendo offi-
eio ſaſſicientium (§. 99.); Quapropter cum culpa pariter atque do.
lus conſiſtat in non- uſu virium earundem 9. 103 *), ad urrumdque eiuii.
tandum utique tenemur.

Modo ſit Sed quoniam ad Poſ bilia tantum datur obligatio (§. 84.), ¹ Adeo ł⸗
bilis. Se dolus eaue ene euitatu V. deber alildk.

vero talis voluntas dicatur efficax (§. 702. M „ enident eſt, debitam
dilig’ entiani proficiſei ex voluntate eſtcaci. HD

CAPVT III. D E OBLIGATION R.. 5r =

Hie autem, quae diximus §. 84. Sch. ad animum velim reuocentur.
Si ipſe imbecillitatem tibi contraxeris, quae culpam reddit euitatu im poſſi-
bilem, ne putes, tuam ceſſare obligationem. Quamdiu i ius datur, diligen.
tiam 2 te exigendi, tam din et tua obligatio a culpa tibi cauendi.

§. 106. . .
Diligentia debita tendit ad uſum mediorum, quibus actio ſeu fi- Dilgentis
nis expeditur (§. 99.), eamque ob cauſam in agente ſupponit finis "rguit Folun

. . . . tatem eſzca⸗ Z
ſeu officii voluntatem, quae ſufficit mediorum applicationi. Cum cam. 6 ð

§. 107.
Quoniam vero nihil fieri poteſt ſine ratione ſucliciente (§. 57. „M.), Er eanden
et vis in ſe continet rationem exiſtentiae actionis (§. 84. M.); ſequi- Iupponit ℳ.
tur, omne officium explendum ſupponere debitam diligentiam (§.99.). einm. H
Enimuereo haec a voluntate efficaci dependet, (§. 106.): litur et o-
imne ofzcium a nobis exigit voluntatem efcacem.

S. 108.
Iſta voluntas efficax, quoniam ad media tendit, quae actioni expe Siena golun-
diendae in ſeruiunt (§. 702. M.), colligi poteſt uiburdam ſignis, ve tatis Iicacit.

uti contintta N. 215 Ar. aeſe ntattone;, xpebtatione et MH itattone occaftionit

agendi, emotione mhedimemor um et aliit.

§. I 09.

Cum igitur per haec ſigna ſe exſerat voluntas efſicax (§. 108.),J Signa culpae.
et hanc neceſſario ſupponat debita diligentia (§. 106.), intelliges

G 2 quo

„a QCA r. III. D E O BLIGAXTIONE.

* . „*

quo caſu aliquem neglectus huius diligentiae, h. e. culpae poſſis
— arguere (§. 99. 103.). Videlicet ille ſe non poterit 2 culpa liberare,
qui de Ine aut nunquam aut certe raro cogitauit, Tui nec ſuſcitauit
occaſionem, nec oblatam acr ipuit, qJuli non remonit, dum Lotutt, impedi-

menta (H. 108.).
§. 110.

Siona proae- Phaec eadem ſigna dolum quandoque produnt, quatenus ille, qui
“ r ſiof. nouit finem et de eo cogitat, neque tamen arripit nee ſuſcitat occa.
ſionem, multo minus impedimenta remouet, non poteſt non delibe-
rato conſilio viribus non uri, quas requirit ofſicii expletio, et ſic pro-
aereſin ſuam demonſtrare (F. 103.); ſed et extantiora ſaepius acce-
dunt, maxime, quando non-uſus in abuſum virium degenerauit. Hic
enim, qui ſuis viribus abutitur, impediet occaſßionem et ſubuertet, bic
oblatam, neéc impeditam, ſugiet, bie impedimenta ſtruet, bic alia longe

Plura Weuetur, Juae mentem legis contekagtt cem . odunt luculenter.

N

CA P. IV. D B LMYVTATILONFE.„, 33

CA P V T IV. M ð

§. III.
Niximus de lege, et illius effectu, obligatione. Sequitur aliud npatatio,
momentum, magis practicum. Non enim ſufficit ICto, Zuid?
noſſe legem, noſſe iura et obligationes; ſed ipſius potiſſi-
mum eſt, condemnare aut abfoluere facta hominum, idque
ſecundaum legem. Agedum ergo, deſcendamus ad doctrinam de
Linputatione, quam dicunt legis ad factam applicationem. Sed prae-. „

ſtruamus, neceſſum eſt, generaliorem illius conceptum, ut inſtituto
ſatisfiat. Scilicet ſenſu generaliſſimo dici debet imputatio declara-
tio alicuius pro aurore facti, et ſtatuitur duplex, metaphyſica nimirum
ſiue poſſibilie, er morulis ſiue actualis. Priori enim caſu aliquis pro
autore facti nude declaratur, non habito reſpecta ad a Cionis conſe-
ſequens ſecundum legem; ſed poſteriori illius praecipue ratio habe-
tfur, quatenus et ad eum conſequens actionis ſecundum legem pertinet.

IImputationem eſſe declarationem alicuius pro autore facti, ipſe do-
cet IIl. P VFFENDORFFILVS de QO. H. C. L. I. c. I. K. 17. et qui in
eum commentati ſunt EITIVS, TREVERVS, aliique in not. ad b. l. Sed
imputationis Metaphyſicae nullam fere habent rationem, quando ubiuis de-
terininationetn effectuum moralium adiiciunt. Diuiſionem, quam ſup·
poſui, diſtinétius inculcant V ELT H EMIVS in Inſtit. Metaph. p. 1364.
ſeqq. et noſtra aetate Cel. CARPOVIVS in Comment. de Imputatione
facti proprii et alieni cap. I. J. 21. Recj. Iſta vero imputationis diuiſio,
licet ſit accurata, tamen nen epus eſt, ut in hac noſtra diſciplina adeo ſol-
DWUWU licite attendatur. Potius noſtrum obiectum eſto moralis imputatio, et ſuf⸗
fecerit, hanc Metaphyſicam ſupponere. Quodſi hanc'gitur, de qua locuturi
fſamus in praeſentia, dixeris declarationem alicuins pro autore facti quoad
eius conſequens ſecundum legem, haud difficulter intelliges illius verita-
tem et conuenientiam cum loquend' conſuetudine. Quandoquidem ne-
mine contradicente dicimus, delinquenti e. g. crimen laeſae Maieſtatis im-
putari, ſi animaduertimus; principem hunc ob perpetratum crimen ad
fupplicium condemnare;, et ſic ratiocinari:
Qu. erimen laeſae Maieſtatis com milit, ille ad poenam capitalem
2 trahendus eſt. MU

CAPVT IV. DE IMPVTATIONE.

7 —

Atqui Titius hoc crimen commiſi:
E. Supplicio erit affici iend lus.

Vides, hoe caſu principem non iudicare tantum, Titium eſſe legis trans-
reltorem, non ipſum unde pro autore fackti declarare; ſed potiffimum
actionis conlectaria ſecundum legem ad iplum amplicare Sin vero delin-
quentis facto non obſtante ipſum abſolueret àa facti conſectariis, id ipſi
non imputaſſe princeps diceretur. Ergo non -imputare non ſigni iſicat ali-
quem non declarare pro autore facti; ſed non pro tali autore, ad quem
pertinerent fecti conſectaria. Diſcimus id ipſum ex diuinis literis. luſti-
ficatio, quam Doctores Eccleſiae interpretantur peccztorum non- imputa-
tionem, non conſiſtit in negatione, hominem eſſe peccatorum, ſed potius
in abſolutione a poenis promeritis. Sic enim actus iſte iuſtiſcatorius
pPerficitur: Omnis quidem peccator poenis infernalibus dignus eſt, et iis-
dem vi iuſtitiae meae afficiendus; ſed hunc hominem, licet peccator ſit,
tamen quoniam in Chriſtum credit, non condemno, ſed potius coeleſtis
gloriae haeredem conſftituo. Quoniam itaque conceptus iſte lor ge fre-
quentior eſt, ita, ut et denominatio generis plerumque ſpeciei tribuatur,
inde fit, ut autores Metaphyſicam imputationem plane non attendant Hinc
et ipſe Cel. ISR. TH. CANZIVS. imputationem generatim dixit de-
clarationem eius, ad quem actio ideoque etiam nexus ſiue poenae ſiue prae-
mii pertineat, in Ciu. Dei Sect. 4. c. 4. §. 73.

9. IIZ.

Ef appliestis Si quis pro autore facti declaratur, quatenus ad ipſum a Nionis
legis ad fa- conſe Raria ſecundum legem pertineant; neceſſumeſt, primum atten-
Sum. datur lex cum ſuis effectibus, tum inquiratur falum, et ubi praeſto

eſt, lex ad illud poſtremo applicetur: OQavropter impuiatio non eſt niſi
pplicatio legir ad factum Toad conſebtaria (5 111.).

In hunc fere modum imputationem definiuit III GVNDLINGIVS
in I. N. cap. IV. S. 4. 6. et K OEHLERVS in Exercit. Iur. Nat. §. 381. ninn
quod ille determinationem adiecerit, hic vero omiſerit. IIle inquit, im -
putare eſſe applicare ius ad facta praeterita; hic vero ſimpliciter imputa-
tionem vocat applicationem legis ad faklta, non attendens ad actionis con-
ſectaria; ſed in nota Spho ſubiuncta ſe vindicauit ab obiectione arbitratus,
ad eum actienem cum ſuis conſectariis neceſſario referri, ad cuius fa dum
lex applicatur. Facta vero imputabilia eſſe oportere praeterita, equidem
non diximus in definitione, tamen ex ſequentibus pateſcet.

F. 113.

c APFVT IV. DE IMPVTATIONIA., 3

Propterea imputatio abſoluitur Sogiſmo , cuius maior eſt lex ecum guosmodo im-
ſuo conſectario, minor factum, et concluſiolegis ad factum applicatio. put atio per-
(N. 112.). ffristur?
Exemplo inſeruire poteſt imputatio iuſtitiae Chriſti ſfidelibus facta.
In ipfa enim iuſtificatione Deus ſic indieat: Qu. in Chriſtum credit, ille
Saluatur; Atqui Petrus credit: Ergo ille Saluatur.

Factum eſt actio libera ſub certis cireum ſtantiis ad legem relatis Factum quidè
conſiderata. Id circo factum uariat, uariantibus circumſtantiis, et mi-
nima circumſtantia, ut loquuntur, ſaepius rem totam Uartäat.

Vt diſtinctius intelligatur, quid afſernerim, hanc obſeruationem ad-⸗
modum neceſſariam exemplo uberius illuſtrabo. Accipiemus in lure So-
ciali cap. de Iure coniugali et paterno, legem eſſe, pacta, utpote Sponſalia
a liberis minorennibus, qui ſub poteſtate parentum aut curateris exiſtunt,
celebrata absque illorum conſenſu irrita eſſe, neque effectum producere.
Ratio legis haec eſt: Liberi minorennes non ſunt ſui iuris, ſed alieni, quod
ab educatione dependet, pacta vero ab eiusmodi hominibus ſancita, qui
non ſunt fui inris, inter iniuſta referuntur. Si quis ergo filius minoren-
nis, qui in academia a parentibus adhuc viuentibus ſuſtentatur, matrimo-=
nium iniret; illi factum ſecundum hanc legem imputaretur. Sed tale fa-
Qum non adforet, ſi parentes illius non gerunt curam, ſed ipſemer de vi=
u et amictu fibi proſpicere debet. Ile enim non utitur parentum con-
ſenſu, ſed plane independenter agit occaſione ſuam felicitatem promouen-
di ſuhnata. Ita quilibet promiſſo ſatisfacere tenetur, ſi pacto corrobora-
tum fuit. Sed cadit iſta obligatio, ſi alter paciſcentium non fecerit, quod
ſe praeſtiturum promiſerat. Ob variantes igitur circumſtantias diuerſum
factum emergit.
Imputatio ſupponit facti exiſtentiam (§. 113.), ſiue in commiſſio- Fedla impos-
ne fiue in omisfione illud conſiſtat; Enimuero cum exiſtentia rei eius bilia non im-
posſibilitatem ſibi praeſtruat (§. 77. M.): Facta impoſſibilia imputari ne-! t ent er.
quennt.
Scilicet quemadmodum actionem oportet eſſe poſſibilem, ad quam da-
tur obligatio (5§ 84.); ita et factum non niſi poſſibile nobis imputatur. Si
qua igitur actio, quae omifſlu aut ſuſceptu erat impoſſibilis, commiſſa vel
. Omiſſa

⸗ . “
56 CATYVT IV. D E IMPVIANTIONE.
fuerit, illius exſequntio aut omiſſio non eſt imputabilis. Huc refero natu
rae necefſlitates, e g. reſpirationem, ſternutationem, ventris crepitus, omnum
. . . . . —2 1 „ . . 1
longo itinere defatigati, et ſimilia: V nde et per tritum, natarzlia non
ſunt turpia, eiusmodi actionibus nulla moralitas tribuituar.

Erroaſue, Excuſare eſt efficere, ur actio nobis imputari non pofſſit.
Equidem tum plerumque aut alii nos excuſare dicuntur, aut ipſimet

nos excuſamus, quando nos àa facto, quod in po nam impurari debebat, li-
beramus; At mihi quidem uidetur et deprecatio laudum, beseficiorum, etc.
ob praeclara facta eſſe excuſatio, quando aut extenuamus iſta, aut ex ne-
ceſſitate vel vi officii perpetrata eſſe iudicamus.

upeſztilitas Cum itaque id nos excuſet, quod efficit, ut factum nobis mora-
excuſat. liter imputari nequeat (§H. 116.); Jadti impoſſibilitas ſidhciens eſt ercuja-
tio (H. 11.). .
Er hine iono- Quoniam uero ad fa dum requiritur, ut a ſRio ſpecletur ſub cir-
rantia. cumſtantiis ad legem relatis (§ 1I14.), ideo illum legem ſcire oportet, qui
a Rionem illi conuenienter ſuſcipere aut omittere deber, et hinc absque
legis cognitiône fatum eſt impoſfibile. Igunur legis Aitt Jabti ignoran-
tia excuſat (J. u.) et liberat ab impulalione (J. 10 .
Eſt autem haec ignorantia in uniuerſum duplex, alia eincibilir, a-

Daae dupter
eſt ? lia inuincibilis. Illa dicitur, quae a nobis euitari poterat; Haec uero,
quae euitatu erat impoſſbilis. =
Neceſſum eſt, admodum caute procedamus circa hoc argumentum,
quoò nimis difhicile plurimis videtur;, licet maximi ſit momenti, ſeque per
uniuerſam fere diſciplinain practicam diffundat, et potiſſimum ſuam utili-
tatem demonſtret in doctrina de pactis, de nuptiis, de criminalibus, et
alibi.
H. 120.
F. 4 non utre. Proinde ſcias, non omnem ignorantiam excuſare. Vincibilis
ue ex cuſat. enim, eo quoed euitari poterat (§ 119.), negatium non reddit impoſſi-
bile. Cum itaque ignorantia tantum excuſet, quatenus tollit facti

Poſſi

3

2
. Copyright 4/1999 VXyMaster GmbH wwW.yXVmaster. com

1

VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset

70 PHILUOSGOFPHURVM ORDINE
IN
[AE WITTEBERGENSIS
ITORIO MAILORI

N. R. S. cIo lo CC XXXIX
DIE XXII. MAII

DISPVTABVNT
PRAESES

ISTVS SCHVBERT

ET LL. AA. MAG. ET ORD.
HILOS. ASSESS.
E T
RASPONDENS

KRAVDV DbE SAAROS

EQVES HVNGARVS.

iI TTEBERGAE
. CHRISTOPH. TZSCHIEDRICHIVS
(Diur. II.)

2 „3