KaI600-1050_11 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Dissertatio Iuris Publici Inauguralis Quam Rectore Magnificentissimo, Serenissimo Principe Ac Domino, Dn. Friderico Wilhelmo, Elect. Brandenbr. Haerede, &c. &c. &c. Consensu Superiorum, Occasione Ordin. Eccles. in Ducatu Magdeb. Tit. II. § I. De Iure Principis Circa Adiaphora , Dirigente D. Christiano Thomasio, ICto, Consiliar. Elector. Brandenburg. Et Univ. Frider. Prof. Publ. Senior. Pro Licentia, Summos In Iure Divino Et Humano Honores Et Privilegio Doctoralia Rite Capessendi Publico Eruditorum Examini Submittit Enno Rudolph Brenneisen, Esena-Frisiae Orientalis, D. XIII. Sept. MDCXCV. In Auditorio Maiori, Horis Ante- Et Pomeridianis Thomasius, Christian DISSERTATIO JURIS PUELICI INAU6URALIS QluAM RECTORE MAGNIFICENTISSIMO, SERENISSIMO PRINCIPE 40 DOMINO, DXN. FRIDERICO WILHELMO, ELECT. BRANDENB. HREDE, &c. &c, &c. CONSENSU SUPERIORUM, Occaſione Ordin. Eccleſ- in Ducatu Magdeb. 777. II. §. I. URE PRINCIPIS ADIAPHORA. DIRIGENTE D. CHRISTIANO THOMASIO, Cro, PXNO LICEYNT1 4, SUMMOS IN WRE DIVINO ET HUMANO HONORES ET PRIVIL EGIO DOCTORALIA RITE CAPESSENDI PUDLICGCO ERUDITORiM FAMINI SUBMITTIT ENNO RUDOLPH Brenneiſen, ESENA-FRISIE ORIENTALIS, D. XIII. SEPI. MDCXCULV. IN AUDITORIO MAJIORI, HORIS ANTE-ET POMERIDIANIS. ALX MAGDEBURGICA, LITERIS SALFELDIANIS. Recuſa 1727. 8¹) 27 PERILLEUSTRI EZI EXCEILENYIS55710 DOMIN Oo0, DO MINO PAULO Dpr FUCHS., SERENISSIMI AC POTENTISSIMI ELECITORIs BRANDENBURGICI CONSILIARIO INTIMO, ET MINISTRO STATUS, AC HE.REDILARIO DOMINO IN MALCHO, &c. DOMINO suO GRATIOSO. * (0) Cui PATER PATRIA Sacratiſſimo confilio Primariam rerum Eceleſiaſticarum curam commiſit haſce de jure Principis circa adiaphora pagellas. Jure Principum, hactenus per doctrinas erroneas turbata, pie vindicantes ut a fraudulentis hoſtium veritatis inſultibus tultxæ ſint devotiſſimo affectu cum J ardenti omnigenæ felicitatis voto S ea qua decet, ſubmiſſa veneratione, offert & ſacras eſſe cupit Ipſius Per-Illuſtris Excellentiæ Humillimus Cliens AUTOR ET RESPONDENS. Churfl. (0) Churfl. Brandenb. Kirchen⸗Ordnung des Hertzogthums Magdeburg 1Tr. 2. H. 2. 5S ſollen die Prediger von den Ceremonien und Ord⸗ nungen in den Kirchen ihrer Zuhoͤrer aus GOttes Wort und nach Anleitung dieſer Kirchen⸗Ordnung, ſo offt es die Gelegenheit giebt, berichten, daß ſolche aͤuſſerliche Ceremonien und Ordnung vor ſich ſelbſt kein Gottesdienſt ſeyn, noch ein Stuͤck deſſelben, ſondern daß ſie allein der Urſach halben geordnet, auf daß der Gottesdienſt zu gehoͤriger Zeit und an den gewoͤhnlichen Ort, fein ordentlich und ehrlich gehalten und verrichtet werde. Augſp. Confeßion im 7. Artic. Es iſt nicht Noth zu wahrer Einigkeit der Chriſtl. Kirchen, daß allenthalben gleichfoͤrmige Ceremonien von Menſchen eingeſetzt gehalten werden. Item im 15. Artic. Von KirchenOrdnung von Menſchen gemacht lehret diejenigen halten, ſo ohne Suͤnden moͤgen ge⸗ halten werden, und zu Frieden, zu guter Ordnung in der Kirchen dienen. Doch geſchicht Unterricht dabey, daß man die Gewiſſen damit nicht beſchweren ſoll, als ſey ſolch Ding noͤthig zur Seeligkeit. Item im 16. Artic. Die Chriſten ſind ſchuldig, der Obrigkeit unter⸗ than, und ihren Geboten gehorſam zu ſeyn in allen, ſo ohne Suͤnde geſchehen mag. Caput enn en Ne⸗ èò 2èò H Caput I. FNDAMENTIS IURIS ClIRCA ADIAPHORA. SUMMARIA. NEcundum religionem natumlem omnis caltus externus Dei e&t adia- phorus. Cur Gentiles cultum externum tantopere unſerint, & Philoſophoes ejus ſtultitiam aut bypocrifin ridentes habuerint pro Atheis 7 Sanbtißicationem certæ diei in ſeptimana non eſſe juris natumlis. S. 1. At in religione revelam Veteri Teſtamen- zi culius externus non fuit adiaphorus. Chriſßtus vero inero- duxit in Novo Teſtamento cultum ſimplicem ut pauciſimis cere- moniis conſantem. S. 2. Ceremoniæ poft Apoſtolorum tem- pon qua occaſione in Chriſtianiſmunm introdubtæ fuerint, potis- ſimum tempore Conſtantini ? Reformatores Papiſmi etiam intuitu ceremoniarum diverſa methode Aßit. Formatur ſftatuu controverſiz, 9. 3. Thema noſtrum pertinere ad JCtos: Caſus conſcientiæ etiam: ad tos pertinent. Conſcientiæ vocis abunſas. 4 ſeriptuns ſaen exeludi nequeunt 7Cti 8. 4. Adiaphom ſüu- muntur vel late vel ſtricte. Poſteriom ſunt hujus loci & deſi- niuntur. Nomtur Formulz Concordiæ titulus X . . In de- ducendo jure principum circa ſaem incaute prevotatur ad ex- enmpla Regum Iſmliticorum, cum Principes noßri habeant ma- jorem poteſtatem, gquam Repgei W'aslitici. §. 6. Incautius aAdl exempia Conſtantini, Theodoßi &. eum vel Codex Juſtinianeus oſtendat, quam gmyiter Jus circa ſaem illorum temporum prin- A eipiu 9. 2 3 4 : 2 4 44 9* — 90 6 PDE ZIRE PRINCLPIS— e cipiis Anti Chrifi fuerit infelzam. Nec brocardicmc, illad alicas jus momentie Cujus est 7egio illius eſt religio. S. 7. De qure Prin- cipis cirea ſacra legi, Chriſti nihil nopi diſpoſuerunt. Ex ſine Re- rumpublicarum patet, Principem poſſe coircere eos, qui ſub Prætextu religionis vacem externam turbant, eique competere in- Peltionem genenzlem im altiones civinn ſuorum tam circa reg Prophanas quam circa ſacras, ac cjus dißoßttioni ſubjacere ommes abtiones civium, quæz ſänt in eorum arbitrio Diſtinétio communis inter interna religionis & exrernæ eit obſeuræz & ſo- Phiſticationibus ſuljelza. Princeps aon pote; cogere Jqudaos ,ut Chriſtianorum templa frequentent. &. F. Ergo ſubjacent etiam astliones circa adiaphon; quia hæ nullibi exceptæ. Conſenſus Brunnemanni & Conringii. g. 9. Jus hoe rompetit Principi ceu. fuscunque religionis, etism Ratibus Imperii vi ſuperioritzti, e ritorialis, & adeo ante Inßrumentun pacix, non obſtantibus Concordatis Germaniæ artie, . Capit. Car. E. §. o. Prpo- nuntur §S. 1b. & yo. Art, y. ITeſtrum., pae. Inſtrumemun pacis zdmittit interpretztionen doctrinalem. Prinetps Catholicns Potest ſabditis ſais Luthemnis iuterdicere, ne canant und ſteu⸗ re des Pabſtes Mord. F. 2. Boteſt etiam mussre princeps adia- Pbom in Coneciliiz æumenicir determin Trinimte videtur Antibriſtics. Canones in liheri Apaßtolicie cirea res adisphoras non omner bhodie obſervantur. G. 12. Dene- gantium Principilus Jus circa adiaphons argamentz. S. 73. bus reſzondetur, & initio (1) quidem pratenſa Chriſtiene. Meiſneri dodtrina a iſo (2) Principes non impemre conſeient DSüie læſßioni Liberntis Meiſcero juguletur. H. 14. is hoc jus exercentes. Ipz. Perium in conſeientias ſurpari perſequendo diſſentienter & vis- lenta reformatione. §. . (7) Non olſtare nobis qiuod Eecleſiag conſtet ex tribus ſtatibur, Male regimen Ar) n Eccleßta. S. 6. (2) Inpertinenter sferri ex, Kricorum & judicumm. J. 77. Focnricum quæri mpla regum Iſint. Cum . Lex g. C. de §. &. CIRCGA ADIAFPHORA. 3 19 4 12 „ . um duo ſint fontes, ex qui- bus cognitionem officii ſui, & quid in hac vita ſibi tanquam honeſtum agendum, tan- quam turpe omittendum homines hauri- unt, lumen ſcilicet rationis & revelationis duplex etiam eſt religio, altera naturalis. altera revelata. Jam propoſitum noſtrum non eſt, omnia ea. quæ de differentis harum religionum in medium produci poſ- ſent, afferre præſertim, ne turbemus limites venerandæ Theo- logiæ huc id nobis in præſenti ſufficiat conſideraſſe, quomodo ratione adiaphororum hæ invicem diſtent, quippe cum hæc quæ- ſtio pertineat ad eorundem onginem rite inveſtigandum- Hic extra controverſiam poſitum eſſe puto, religionem natunm- lem homini injungere, ut Deum tanquam ſummum Legisla- torem colat ac veneretur. ipſiusque voluntatem, in quantum eam ratione noſtra penetrare datum, actionibus exprimat, ſummoque ſtudio ſocialitatem promoveat & pacificum tran- quilitatem cum alüs hominibus colat:. An religio bæc natu'a- li externum quendam cultum teremoniis conſtantem ab hominibus exigat? id dubium, & nuper calamo ventilatum eſſe novimus. Nos negativæ ſententiæ accedimus, icet forte ea multis dubia ac præterea quibusdam Sophiſtis aut Hypocritis blaſphema, videatur. Sive enim Deum reſpiciamus, ſive hominem, nihil adeſſe reperiemus, ex quo ratio firmiter concludere posſit, DEUM à nobis exigere ejusmodi cultum; eſt enim cordium ſcrutator perſpicacisſimus, nec indiget externis ceremoniis ad declarandam ipſi voluntatem noſtram, & quod ipſi in cul- tu ſui maxime placet, id obtutui ipſius etiam maxime patet. Unde ratio noſtra non poteſt non concludere, in natura DEI nihil latere, quod cultum externum nobis injungat. Si re- ſpiciat naturam humanam, nec tunc necesſitatem ejus cultus perſpicere poteſt. Non enim videt neceſſariam connexionem A 2 inter DE RE PRINOCTLPISYS inter vitam ſocialem & cultum externum Divinum, cum illa per hujus omisſionem non lædatur. Licet enim ſocialitatis inter- ſit, ut aliis internam erga Divinum Numen reverentiam, tan- quam fundamentum omnis obligationis, declarem, me habeant, & ita à me abhorreant; alia tamen rati magis infallibilibus cutum meum internum ſatis i obſervationem ſc. Legis naturalis & præſtationem off hominibus debitorum poſſum, cum contra ceremo ne pro Atheo one, & ſignis ciorum aliis . niæ enternæ religiofæ fallibilia admodum ſigna ſint. His enim hypocrita & homo omnibus vitiis deditus etlam vacare poteſt. Et hanc, obiter noto, puto fuiſſe rationem, quare ipſi Gentiles ad criſin in ſtatu illo extra gratiam maxime proni cultum illu ternum adeo urſerint, de cultu interno parum ſolliciti. Nec mi- rum, illos philoſophos, qui hujus rei vanitatem videbant ipſos ſtatim pro Atheis eſſe declaratos, non ſecus ac ap ubi ſi quis in vera humilitate & abnegatione ſui DEUM co-= lere velit, nec more plebis externo illi cultui adeo adhæ- reat, ſtatim pro Enthuſiaſta ne quid gravius dicam, ore communi & quaſi publice declaratur:, Und non poſſum non concludere, omnem cultum externum in religieone natunali eſſe adiaphorum. Licet non ignorem, à plerisque DDribus aſſeri, ſanctificationem certi alicujus diei in ſeptimana, juris natura- lis eſſe. vid. Major in dipatat, de Sabbath. th.35. Danhauer, in Col-. leg. decal. ad præcept. 3. Oſiander de Sabbath., th. 22. allegat. Magnifico Dn. Pro-Rectore Dn. Strykio ad B. Brunnemann. jus E- zleſtaſt. Lib. 2. c. I. membr. I. §. 5. quorum ſententiæ refutat immorabimur, cum præſupponant hypotheſin, jam à nobis refutatam. ”Mc . §. 2. Enimvero poſtquam humani generis ea eſt condi- tio, ut ſublimiorem, cui divinitus deſtinatum eſt, finem obtine⸗ quem ſola naturalis ratio ſuggerit, cum s homo quidem ad aliqualem infirmitatum & pervenire queat, ſine concurſu re nequeat eo cultu, Per VIresS natur miſeriaram ſdarum agnitionem d8 Atel Apo jan coli aij te crifcl latt dum nequ prou Renp tim! dieym guos Kcan chas ſe, RW bii fec, li for Plcan Poſt. eſ i 1108 ſemo que! Chrj⸗ ſantaY Mülit conte Chnit il er. B leo is ſ ẽ eiNOCA 1DTADORA. „ autem ſpeciali gratiæ Divinæ remedium earundem cognoſcere & portam aſſequi nequeat ſalutis, DEUS hominibus ſingalarem viam pandere voluit, qua ipſis conciliari poſſit, & quomodo ab iis coli velit. Et bunc cultam ſiatin ab orbe zondito externa quædsm admixta habuiſe, hiſtoria ſancta docet. Sine dubio enim ipſs ſuggerente Numine, à primævis mundi temporibus ernent= illa ſa- erifßcia inſtitun in Symbolum Mesſiæ, labem generis humani ex- piaturi. Alias enim, fi abſtrahendo 2 revelatione Divina ſecun- dum principia rationis rem conſideremus; ratione comprehendi nequit, ejusmodi deſtructionem Creaturæ DEO placere poſſe. prout reéte ratiocinatur B. Da. Pufendorf. de habitu religionis ad Rempublicam §. §., an autem DEU S alias externas ceremenias ſta= tim inſtituerit, admodum dubium, Novi enim quead ipſum diem Sabbathi Theologos ipſos per omnia non convenire, & quosdam ſtatuere, LEL. Moſeicis ſeptimum demum diem ſancti- ficandum ſingulariter præ aliis ſancitum fuiſſe, antea vero Patrar- chas & reliquos omnibus diebas DEO æqualem cultum exhibuiſ- ſe, quorum ſententia non adeo improbabilis mihi videtur. Id certum eſt, poſtquam Deus gentem judaieam peculiari œdere ſi- bi innexuerit, eamque ſervitio Eägyptiaco liberatam ſui juris fecerit, geculizribus El. & infinitis wandatis ceremoniariis Iingularem ei formaſſe religionen, ad adventum Mesſiæ uſque duraturam, ty- picam quandam ſignificationem futuri regni Chriſti habentem. Poſtquam autem Selvaztor noßer in plenitudine temporis miſſus eſt in hunc orbem, aliam plane & diverſam quoad ritus exter- nos religionem introduxit, religioni naturali quoad externas ce- femonias fere conformem. Abolitus eſt ſacrificiorum aliorum- que rituum apparatus, omnesq; teremoniæ externæ, exceptis iis, qug Cbhriſtus ſecialiter Diſeipulis ſuis injunxit, e. g. baptiſmo, cana & c. ſunt adiaphom, ita ut religio Chriſtiana cultu interno, yera hu- militate animi ſeipfum abnegantis, Deoque totum tradentis⸗ contenta eſſe videatur. Et huic religioni practicæ Diſeipuli GChriſi, acApoftol per gradem S,nhi ommibus vkihus vaca- N 5 A 3 urn 6 DE 7URE PRINCIPIS runt ut regni Chriſti, conſiſtentis in juſtitia, pace & lætitia red- derentur participes. ” §. 3. Sed in hac ſimplicitate, aliena ab omni pompa, non diu ſubſtitit religio Chriſtiana, ſed poſtquam diverſi generis ho- mines, Judei præcipue & Græi, quippe quorum commercio Apoſtoli maxime uſi ſunt, illi acceſſerunt, omni ſtudio in idi 1. cubuerunt, at ceremonias illas, quibus hactenn, aßpeti enant, in reli- gionem hanc ſuam nopat introducerent, iisque quaſi ſplendidiorem redderent. Iuſtre ejus rei exemplum exiſtat Actor. XV. ubi Chriſtiani noviter ex Judaiſmo converſi cireumciſionem tanquam neceſſariam reliquis Chriſtianis obtrudere volebant, donec bau- lus & Barnabas inſtituto conventu omnium & ſingulornm Chriſtianorum Hieroſolymitanorum, in unice ſancto illo Con- cilio docerent, hoc ritu tanquam ſuperfluo Chriſtiaos ſuper- ſedere poſſe, indicantes, Sp. ſanétum per prædicationem verbi Divini communicatum eſſe Gentilibus non circumciſis, pio ac ardenti deſiderio illud audientibns. Ut tamen “ a in re ju- dxis gratificaretur, & hi tanto libentius fidelium & Gentilibus converſationem admitterent, aut potius, ut novi Chriſtiani ex- terno quodam ſigno à Gentilibus ſepararentur, cenſebant, hiſce abſtinendum eſſe ab Idolotytis, ſcortatione, ſuffocato & ſangvi- ne. Quo magis autem a temporibus Chriſßti & Apoſftolorum receſ- ſumeit, eo magis ſimplicitas relilta, & eo bluribus ritibus & ceremoniis externis religionem ſuam veſtire voluerunt Chriſtiani, maxime voſt⸗ quam Imperatores Romani illi nomen ſuum dederunt. Tem- pore enim Conſantini M. maximam ſubiit mutationem res Chriſtiana. Cum enim haétenus Eccleſia ku ſet preſſa & ma- gnis perſecutionibus obnoxia, quibus non obſtanti enæita ſcandaloſa ſchismatà, vid. Hiſtor. Eccleſ. Gothan. lib. 2. c. 3. Seé1. 2. Huber. Hiſtor. Civil. part. z. lib. 2. Selt. 4. cap. 5. §. 2.) tempore autem Conſtantini M. illa perſecutionem tempeſtas Gentilium ceſſaret, mala illa, quæ hominibus in ſumma omnium rerum . abun⸗ us inter ipſos Chriſtianos etiam ſecundo & tertio ſeculo ſubortæ fuerant ma- ximæ contentiones, invidiæ, æmulationes Antiſtitum, & inde une ſe & tium, & Ce Qur gbanm nicate Kcian ſama teker era? 100 tehil =“ an, Verat. Domt 1i/ 2N lis un cont fad ſilm ſele Hiiz dorre 8 tibni⸗ niih di Dy o ſ NV . CIRCA ADIAPHORA 7 abuncdantia & ſuperfluitate viventibus accidere ſolent, ambitio ſc. & avaritia & inde oriunda odia ac perſecutiones diſſentien- tium, ſtatim etiam Chriſtianos inſecerunt, Epiſcopos præſertim & Clericos, quippe qui Conſtantini favore maxime uſi ſunt/. Quare ſicuti hæc Aularum vitia potius in Eccleſiam irrepſerunt, quam ſimplicitas & pietas Chriſtiana Aulæ Imperatoris commu- nicata fuit, ita mirum non eſt, quod religio quoque Chriftiana allam faciam induerit, & in externas ceremonias tranſierit, in iisque ceu- ſumta ſit, ſemine Piorum ſemper excepto & latente. Placet hic referre verba Huberi Hifor. Civil. part. 2. lib. 3. Sect. 1. 9. 7. Cum vera derotio, inquit, quæ est atus animi ſibi ipf renunciantis, ſequée DEO imdentis in Cbriſio, atque internus Dei cultus in spirite, & verita- te vulgo obſoleſeeret, datz eſt apena, ut ritibus & ceremonits, magna püre te à adaiſmo & Gentiliſmo peiitie, plebs in attentione ſuperllitiola - quam devotionem pocäérunt, detineretur, quo etiam pertinet eracis ver neratio & aliarum reliquiarum oſeulatio, peregrinationes ad ſepulehrum Domini, imaginum, in templis colocatio, & id genus alia corporei cul- ths pecimina, quæ deinde in infeſtam abierunt idololatriam. Hanc autem Huberi ſententiam non eſſe cerebrinam, vel ex anico Buſe- bio diſcere lcet, qui omnia ſummo ſtudio collegit, quæ ad Cov= ſtantinum extollendum pertinent, & tamen totam ejus piemtem conſtituit in Liberite erge Clerieos, ædifcatione tewplorum & allis fa is, nullam veram pietatem indicantibus. Unde non mirum, ſi Imperatoris pietas in ejusmodi externis rebus conſtitit plebem ſeſe Regis ad exemplum compoſuiſſe, & in totum exrernis ceremo- nii, aff æam fuiſſe, quod & ipſe Calixtus in diſſert. de Baptiſmo d. 4): agnoſcit, allegans Auguſtinum ſuo tempore jam conquerentem de numero ceremoniarum, Chriſtianos nunc premi magis conſtitu- tionibus humanis, quam olim populum Judaicum oneribus legis eremo- nialis. Imo addit de ſuo &alix, quo magis pietas decreverit, eo magis creviſſe rien, ceremoniaz & ſolennitates, operam datam at vulgus apparatibus & pompis oculys tenentibus caperetur. Quicquid ſit de temporibus Conſtantini, eo tandem rem rediſſe conſtat- ut verus Dei cultus animis hominum vulgo eliminaretur, & va- riis 8 DE URE PRTNCTPIS "ins ac ſuperſtitioſis ceremoniis omnia replerentur, donec ſeculo ſupe- riori res plane ad Keformationem matureſceret, deformitate Eccle- ſiæ Catholicæ multis ſeculis collecta nulla re magis, quam mani- nifeſta Pontificum ac reliqvorum Clericorum improbitate in ocu- los hominum incurrente & Latherus aliig; Reformatores ab hac la- be Eccleſiam hiberare & priſtino vigori reſtituere allaborârunt, quamvis diverſa via inceſſerint. Eatheru ejusque Aſſeclæ ali- Juem externi cultms apparatum retinuerunt, Aivertendi, judice Monzambano cap. F. §. 7. Emnplieioram aniniiz, quorum caßtum nu- da hietstis medientio ſuperare ſoledt. Zwinglius vero aliique, ritus Catholicorum ſuperſtitioſi quid ſpirantes cum pulviſculo ejece- runt, cultumque ſuum externum à pompa externa purgarunt. Unde & arlevi diſcordiæ inter ipſos Reformantes ortæ, etſi iisdem etiam occaſionem dederit diverlitas efferendi conceptus de my- ſteriis, quæ non parum eorum inſtitutum turbarunt & dehone- ſtarunt, & proteſtantes in duas partes diviſi non minoribus inter ſe odiis quam adverſus Pontificios, erga ſe implicati ſunt. Cireæ bos ergo ritus abrogandos & alios introdacendos quid juris competat Principi, libet diſcaters. Ne autem falcem in alienam meſſem mittere videamur, paucis videndum, an lec materia pertineat ad Jaurisprudentiam aut Theologiamg2 V YUWW 5. 4. Primo graviter inſtituto noſtro obſtare commu- niter Dd. perſvaſio videtur, juxta quam c quos vocant, con- ſientiæ ad Theologiam pertinere vulgo ſibi imaginantur, ita ut ICti committant Esr& πρααα 5ο ρ ſi eorum deciſio- nem ſibi vindicare conentur, & hoc argumentum vulgo tantæ hactenus fuit autoritatis, ut JCti plerumque abſtinuerint ab ejusmodi caſibus, ne tumultus excitare viderentur, & T heolo- gis illos reliquerint. Præreliquis vero hoc argumentum admo- dum urget Havemannus in tr. de jare Epiſeop. Tit. XIII. ubi ex hoc fundamento abſtruſiores caſus matrimoniales minime decidi debere à Ctis, putat, &: quis igieur, inquit, tam eſet obtuſis ac Rolidas, qui à Divinis, d Caßibus conſtientiæ, Uiniſtret Eccleſiæ arce- ret, üibm Seriptare interpretstio & conſcientiarum ex perbo Dei infor⸗ cilen con debe elle Conſ net ſtien locui elti rem guih kaſie B.l n ne valc Re cun ten ilis der tur. N nol Dn buli ſeen ſes A lu mn Let pe. cle⸗ “ cl Ila. unt, li. dice NA⸗ itus ece⸗ unt. All⸗ CIRCGA ADIAPHORA. 3 informatio à Deo inſo commendatz eit ſolenniter. Cum ergo in hac diſſertatione multos nelaturi ſimus caſus, quos vulgo ad caſus conſcientiz referunt, merito hoc argumentum nos deterrere deberet, ut inſtituto abſtineremus, & Ülis, qui conſcientiis præ- eſſe volunt, relinqueremus. Hinc objectioni lubet opponere. Conſcientiam nihil aliud eſſe, quam jadicium intellelctas cirea actio- nes humanas, quatenus iſte cognitione Legum eit imbutus, & ſic con- ſcientiæ nullo alio reſpectu circa dirigendas hominis actiones locus aliquis tribui poteſt, quam quatenus cognitione legum eſt imbuta. Nam alio ſenſu conſéientie vim allquam peculia- rem dirigendi actiones tribuere velle, nihil aliud eſſet, quam quibuslibet Hominum phantaſiis vim legum tribuere, & ſummam con- fuſionem negotiis humanis inducere, prout recte ratiocinatur B. Dn. Bufendorf. de jur, natur. & Gent. l. I. 6.3. S. 4. Quo præ- ſuppoſito, facile patet, uti nemo Dominos Theologos à deciſio- ne caſuum conſcientiæ excludere absque injuria vellet, ita & valde injurioſos eſſe in ICtos homines illos, qui omnem plane deciſionem caſuum conſcientiæ illis adjudica velint. Ex cir- cumſtantüs emim facti dijudicandum eſt, ad quam Facultatem caſus pertineat. Si enim ex principiis Theologiæ æternam ſalu- tem reſpicientibas eſt decidendus, pertinet ad Theologiam; ſi ex illis LL. quæ ſalutem hominis reſpiciunt zempamlem, ad Jurispru- dentiam. Unde cum principia diſſertationis noſtræ ex jure na- turæ & inde deductis legibus humanis ſimus deduéturi, hoc autem ſine dubio ad JGtos pertineat, vitio nobis intentio noſtra verti nequit. Cæterum admodum placet meditatio B. Dn. Pufendorf. l. ſupm cit. Fatendum est, inquit, communem voca- buli Conſcientiæ ſenſum à Scholaſtica primo introduétum, ae nuperis ſeculi, qui vocantur caſus conſcientiæ inpentes à callidis ſacerdotibus, Nedtendis ad ſuam libidinem hominum animis. Sed graviter inſtant adverſarii, adiaphororum definitionem petendam eſſe ex &ſtemati- bus Theolegicis, & Theologos, veros Scripturarum interpretes, de- mum acurate noſſe, queænam ſint adiaphom, adeoque ſi) Cti diſſe- gere velint de hac materia, illud ue inconveniens eſſe, ac ſ Rer 10 DE yURE PRINCITPIS Piſtor de corio ſutor de pane, faber fernarius ae hyacinto & adaviante, ſartor de ambra judicarent, quam comparationem Haveman- nus d. . latius perſequitur, ſed commiſeratione potius, quam re- futatione dignus. Ad ipſum autem argumentum de definitio- ne, concedhmus ex S. Scriptum petendam illam eſſe, ſed nega- mus, inde concludi poſſe, Ctos non poſſe hae de re agere. Quis negaret, Ctos agere poſle de necſtu, Sodomia, Simonia, & reli- quis delictis Ecclefiaſticis, quæ non comtra jus naturæ, ſed vel jus Pivinum poſitivum Univerſale, vel Chriſtianiſmum committun- tur? Cti tractant eam de Haerelics, & tamen definitio hære- ſeos ex S. Scriptura petenda. (Nam puto, definitionem Hære- tici, quæ exſtat in L. 2. F. 1. C. de Hereticis non poſſe admitti à Pro- teſtantibus) Papiſticum eſſet, ICtos excludere velle à S. Scriptu- ra. Utuntur Theologi Sacra Scriptura, utuntur Cti, ſed diverſo- fine, illi ut animos nomimum diſponant ad ſalutem æternam, hi ut ad ſalutem tempomlem. Nec enim Facultates Theologica & Juridica hbris diſtingvi debent, ſed fine. Unde concoquere ne- queo quod nonnulli Theologi cum Havemanno Ctos Hmitibus corporis Juris Romani plane includere velint, & ſi ultra ſapere ve- Hint, ſtatim opponant geτορντα „M„ο. *ν, crimen ut barbarum, fic mere ſcholaſticum & pædagogicum. Dein. quod probe notandum, oljeltum diſſertationi noſtræ ſaltem ex Theo- logia præſupponimus, non autem Principia noſm ex Theologia mu- tuamur ſed ex jure naturæ. Quemadmodum igitur e. g. Arith- metica non usraaie, etſi principia domeſtica ad exempla Hiſtoriæ Sacræ applicet, ſic neque nos peccabimus, ſi applicueri- mus principia juris naturalis de jure circa ſacra in genere ad ma- teriam de adiaphoris. Aliud videhcet eſt principia demonſtra- tionum ex alia diſciplina mutuari, aliud, objectum, cui demon- Ktratio applicari debeat, aliunde petere, quod annotavit Dn. Præ- ſes in Jquruprudentia Divina Lib I. c. 2. S. 177. & 5. His obftaculisita remotis rem ipſam propius aggreciemur, & quidem primo ſup- Peditando drſnitionem adiaghorerpze 2 §. 5. Vox . pitn turs ter telt. hibi niſi ad gan ii erte ſec R E⸗ ſti⸗ Ee . tio W Patur; laxa nimirum & ſtricta, illa ſtianiſino & re Chriſtiana aliq CIRGCA ADIAPRORA. T a 4SDoeor, duplici ſignificatione uſur- ſignificat omnia, quæ ſua na⸗ bona ſunt, nec mala, ſeu quæ LL. Divinis non ſunt de- de quibus Princeps pro utilitate Reip. diſponere po- teſt. Nam quæ à Deo velin jure naturæ vel poſitivo jam ſunt pro- hibita, vel præcepta, illa non indigent determinatione humana, niſi quatenus Princeps illis præceptis confirmationem aliquam addere poteſt, ut eo magis Cives ad eorum obſervantiam adſtrin- gantur. In angaſtiori autem,& qui hujus loci eſt, ſignificatu ſunt lli ritus & ceremoniæ, quæ in Conventibus Chriſtianorum eirca cultum externum Divinum adhiberi ſolent , neque à DEO && Chriſto mandatz nec prohibin, v. g. uſus certarum veſtium s tereorei, Exoreiſmi &c. Sicut enim in omnibus ſpeciebus jurisprudentiæ aliquid pro in- digerenti habetur, de quo I-L. nihil diſpoſuerunt, ita & in Chri- uid pro licito cenſetur, quod nec hriſtianiſmi prohibent. Havemann. rudent. Eccleſ. lib. 2. Tit. §. 5§. Voxautem, tura nec terminata, & Chriſtus nec principia veri C. de jur. Epiſcep. Tit. Xl. .7. Carpzovius jurip 75. n. 1. 2.3. 4. ut & Formuls Concordie Tit. X. niſi quod hæc defini- tionem datam tot limitationibus & circumſcriptionibus ita ob- ſcuram reddiderit, ut à temporibus iſtius ſacri libelli hucusque Omnes rixateres & adverſari pacis ex iſto titulo 10. ſemper ar- ma ſumſerint reſiſtendi principibus, jus ſuum circa adiaphora exercere volentibus, & ſtabiliendi papatum ſecundum à Lu- chero prædictum, præprimis ſi de abrogandis ceremonis qui- busdam adiaphoris, magis tamen ad ſuperſtitionem inclinanti- bus, quæſtio fuerit . præprimis autem ſi Reformati Principes Lucheranos ſubditos nacti fuerunt. Et cœcus eſſet, qui non vi- deret, iſtum libellum maximam partem in odium Reformato- rum, qui illo tempore ſub nomine Philippiſtarum & alio magis injurioſo traducebantur conſcriptum eſſe, atque etiam præfatum zitulum 10. etſi Status controverſiæ alia omnia præferat, eo reſpi- cere, ut vel ex Epitomes J. tit. Io. verſic. eæa tæamen in re omnem lepita-⸗ men &c. & ſolutæ repetitioni A. tit. lo., cirea ßnem, verſic. Rejicimus & damnamus etiam eerat intenterien &t. perſpicue patet, & argu- B 2 mentis 12 DE IRE PRINGIPIS mentis, quæ à Theologis Wittebergenſibus ſubinde ex illis locis adverſus Magiſtratus Reformatos petita ſunt. Quod ut mihi quideen aperte repugnare videtur Auguſtanæ Confesſioni artie. 7. verbis., nec neceſſe es, & s. item artic. y. verb. Pproſunt ad tranquillin- tem, item artic. 16. verbis“ niſi cum jubent peccare & . ita reliqua quæ hic dici poſſent reſervabo ipſi diſputationi. 9. 6. Circa hæc adiaphora quid juris competat Principi, jam oſtendemus, poſtquam prius genemilia Principia de jure Prin- cipis circa ſaenz pautis deliberavimus. Circa quam materiam eo cautius eſt procedendum, quo plures ſunt ſcopuli, in quos illidi quis poteſt, niſi duo extrema notet, ne ſc. ejusmodi Principia fo- vVeat⸗ex quibus vel Cæſaro- Papia vel Pape-Ceſaria introducatur. Un- de & minus feliciter procedere mihi videntur illi DDres, qui ubi- que in hac materia ad KReges Icrazliticos, vel exempla Primorum Clriſianoerum Imgemterzm provocare ſolent. Hic enim modus probandl admodum lubricus & periculoſus mihi videtur in utramque partem. Nam quantum ad exempla Veteris Teſta- menti, notandum eſt, Religionem Judaicam diverſæ fuiſſe naturæ religione Cirifianz, idque non tantum quoad interna, ſed & ex- ternum regimen. Sicut enim religio Judaica ſtatui fuit coxva, & eodem tempore eodemque volumine ſancitæ ſunt LL. circa ſacra & Civilia, ita & ſtatui politico ita fuit implicita, ut Religio Judaica ſalva eſſe non poterit, fine ſtatu Judaico & vice verſa. Unde Respublica Judaica illam prærogativam habeat, quod eſ- ſet Theocratica? & nullum a ctum ad ſummam rerum ſpectan- tem judæi exercere poſſent absque ſingulari Dei conſilio, utpote qui ſummum imperium in illa rep. ſibi reſervaverat, non quidem eo ſenſu, quo dicitur Rex Regum & Dominus Dominan- tium, ſed eo fenſu, quo e. g. Serenisſimus noſter Elector eſt Dux hujus Ducatus; illudque imperium DEUS non tantum exercuit tempore Judicum, ſed & ipſorum Regum, uti conſtat ex exemplis S. Scriptura allegatis, ratione juris belligerandi, ſtruendi templum. Unde certe injurioſi ſunt in Principes no- Kros, qui ipſorum jura cum juribus Regum Israëliticorum com- — compe habeb Aoru Hi en (Cleric turun emplt⸗ gels Ut at lr. guic ue 4 matie (2l pole ne damm cuti bont rrr o nom carcd don Kal jura le uor culia Pro a dcis milxi .z. lin. gur i, rin⸗ e0 idin fo. Un- abi⸗ um N Ne ure eE⸗ Mi, a rle. – . CIRCGA ADIAPHORA r7 comparant, Multa enim habent Principes noſtri, quæ illi nom habebant. L S dDl. 7. Quod autem attinet exempla Conſiantini M. Theodoßi» aliorumque Imperatorum, nec hic eſt, quo tuto niti poſſimus. Hi enim Imperatores non tam vitio proprio, quam illorum Clericorum, quibus erant obſesſi, multa in jure circa ſacra perpe- tmrunt, qua certe defendi nequeunt. Ex hiſtoria Eccleſiaſtia ex- empla allegare, neceſſarium non eſt. Ipſe Codex noſter Juſtinia- neus ſatis indicat principia juris Eccleſiaſtici illius temporis, adeo- ut paucaæ ſint LL. irca ſacn, ubi Anti-Chriſtus caput ſuum non extol- Tai! Male etiam conſulere mihi videntur juribus Principum, qui communi illo Brocardico nituntur: Cujus est regio, illius quo- que eſ veligio. Quod à Proteſtantibus Principibus initio Refor- mationis arreptum fuiſſe videtur, ut eo plauſibilius autoritatem Cæſaris, reformationem ipſorum prohibere volentis, protelare poſſent, quaſi ad Cæſarem nihil ſpectaret, quid ipſi in ſua ditio- ne agerent. Verum hoc axioma religioni Proteſtantium multun daammni attuliſſe, jam annotarunt alii, dum & à Pontificiis Princi- pibus in Proteſtantes fuit tetortum, & eo prætextu gravis perſe- cutio contra eos inſtituta fuit. Nam cum imitio hujus ſeculi, Pontificii conſilium caperent de extingvendis Proteſtantibus in terris hæreditariis Imperatoris, & vero nomen Inquiſitionis in omnium auribus eſſet hornibile, huic perſecutioni impoſuerunt nomen Reformationis, ut ita Proteſtantibus ſua vox & fuum bro- cardicum reponeretur, & quo prætextu Proteſtantes hactenus Pontificios terris fuis ejecerant, eodem & ipſi uterentur. Poſſem & alia ejusdem farinæz argumenta allegare, quibus commumter jura circa ſacra ſuperſtrui ſolent. S §. 8. Ut ergo duo illa extrema S. 6. notata evitemus, an- te omnia præſupponimus, in Novo Teſtamento nullibi exftare ali- Jyjuod diltum ad ſummor Inpenintes ſecialiter direltum, quo ipſis pe- tculiare bfyecium circa Eccleſtam exereendum injungatur, ſicuti extat pro Regibus Iſraéliticis præceptum aliquod Pevteron. X1âII. 15. 1. 20, aut quo norma in exercendis juribus ſuis ipſis præſcribatur. B 3 Unde 7 14 DE Zl RE PRINCIFPIS Unde colligo, emniæ junz Printipum Chrifianorum, qua Principuv, addiſcenda eſſe ex principiis juris naturalis & genuina inaole ſummi Im- Perii Civili. Quæ enim in S. Scriptura non ſunt diſpoſita, ex- Ppreſſa & determinata, illa ex ſana ratione ſunt haurienda. Poſt- quam enim Chriſtus & Apoſtoli religionem Chriſtianam Gen- tiles docuerunt, ipſos ullam mutationem circa jura Principum, prout ex jure naturæ fluunt, induxiſſe, nullibi legitur. Imo potius Chriſtus & Apoſtoli obedientiam Magiſtratui praſtan- dam ubique inculcarunt. Et inde ſi respublica, hactenus gen- tiliſmmo addicta, Chriſtianiſmum amplectatur, Status Civitatis quoad jura Principum non alteratur, aut aboletur, ſed manet ſum- mum Imperium cum omnibus ſuis partibus, manent cives cum ſuis muneribus & obligationibus. Nam illa mutatio, quæ per Chriſtianiſmum accidit Civibus, aut certe accidere debet, non afficit obligationem, quæ eſt inter Principem & ſubditos, ſed re- ſpicit tantum internam mentis diſpoſitionem, adeoque jura Prin- cipum in ſubditos ſalva manent. Quod & inde luculenter appa- ret, quod Chriſtus & Apoſtoli nunquam ſeparatam aliquam Rempublicam inter ſuos Auditores inſtituerint aut illos admo- nuerint, ut illa civitate, in qua hactenus vixerant, relicta, novam conderent, ſicut Moſes inter Judæos juſſu Dei faciebat. Unde & Diſcipuli Chriſti ab ipſo haud dependerunt, ſicut à Principe Cives ſolent, ſed uti Diſcipuli à Magiſtro, non peculiari aliquo homagio in ipfius religionem adacti, uti falſi Diſcipuli Chriſti ſucceſſu temporis introduxerunt, ſed amore & admiratione de- liniti. Vid. Jobann. PI. 66. 6. 6. His ita poſitis jam videndum, gleidnam juris ergo comnetzt Principi circa ſacnz ex jure natyræ & ge- nuina indole ſummi Imperii, ubi abſtrahendo à LL. fundamentali- bus ſingularum Rerumpublicarum, quibus exercitium ſummæ Majeſtatis limitari ſolet, & certis cancellis includi, optime ex ſine Rerumpublicarum & cauſa earum impulſiva quæſtio hæc decidi poteſt, Finis autem rerumpublicarum in hoc ſtatu corrupto eſt, u? Cives praæſidium aliquod ſibi circumponerent adverſus mals & iſiains, qux à potentioribus vicinis in ſtatu naturali ſibi imni⸗ nebant, — nebant coerce⸗ guume mutuu rus V talis ul ca,9 iyterua wiere to &v iterum Patiati Præc dberr reagen ſtis N efe⸗ betran 6 ei Reig. ſiis Vera pace s 0 intere beps nem ull tur i ker um poſſe guon ien, ni y. , ex. Poſt. Gen⸗ bum, Iwo eſtan. gen. ltatis ſum⸗ cum 2 pet It. rin⸗ Ma⸗ vam lmo⸗ NVHEH Nnde pe qu Gii le⸗ um; S al⸗ mz . fre ecidi npto⸗ 4 nmi⸗ Noh⸗ CTRGCA ADIAPHORA. S nepant, quia poſt Deum nullum adeſt inſtrumentum effcacius ad coërcendam hominum malitiam & ſecuritatem comparandam, quàm ejusmodi in genioſum commentum, ubi multi homines per mutuu n pactum directionem voluntatis & virium ſuarum alte⸗ rius voluntati ſubjiciunt, in communem totiusillius corporis mo= ralis uſum. Unde in dubib tanta competere præſumitur Principi pe= zeſtas, quanta ſußffcit ad obtinendum reip. KRnem, id est, tranquillitatem ineernam & externam. Ergô Principi incumbit ante omnia pro- videre, ne vitia tranquillitatem turbare apta, ut avaritia, ambi- tio & voluptas, erumpant, &, ſi fortè in damnum reip. eruperint: iterum coërceantur, ne latius ſerpant, & Reſp. gravius damnum= patiatur. Jam religio vera tàm naturalis quàâm revelata ad id præcipuèë homini inſervire deberet, ut animum ſuum purgaret ab ejusmodi vitiis, & cultui divino ſe magis magisque aptum redderet; nihilominus tamen experientla omnium ſeculorum Aatis teſtatur, religionem apud multos homines tam perverfum habe⸗ re effeltum, ut illa tanquam inſtrumento utantur peſima ſeelera per. petrandi & non ſolum Rempublicam, in qua degunt iſti, turbandi, 74 & vieinos premendi, concutiendi, evertendi. Unde Principi utis- g ineumbit curare, ne per religionem malorum iſtorum pernicies aliqua Reipy. inſeratur. Eo enim ipsò, dum iſti turbas excitant in Rep. ſatis indicant, veram religionem ſibi curæ cordique non eſſe. Vera enim religio & Chriſtianiſinus à rixis, diſcordiis htigiis pacem externam civilem turbantibus, abhorret, & animos po-⸗- tius diſponit ad injurias aliorum patienter ferendas, quâm aliis inferendas. Unde & iſti male utuntur clypeô religionis, ſi Prin- ceps ob hæo vitia ipſos punire velit. Qui enim contra religio- nem peccat, ille indignus eſt privilegio religionis; quare cum nulla res tam ſancta ſit, quin, ubi humanis manibus tracte-⸗ tur, in abuſum trahi queat, contaetuque fœdertur, dubitare non licet, Principi competere inſpectionem generalem in altiones Civium ſuo= zum tam circs res profanas, quam ſatras ; & neminem ideò queri oſſe ſuper injuria. Si enim omnia recte peraganfur; non- eſt. quod metuant; ſin male, ſibi imputent, quod Princeps eos 60er= 26 ,„ DE 7IIRE FPRINCIDIS coërceat. Annon Germania & totius propemodum Europæ re- gna ſatis proteſtantur, quid poſſint religionis diſſidia & motus nocere & efficere ½ Si ergò Principi adimeremus facultatem-, coërcendi ejusmodi motus, religionis ergò excitatos, certè tota Reſp. periret; Unde & vera mihi videtur eorum philoſophia,, ui ſtatuunt, omnes altiones civium ſubjacere diſpoſitioni Principis, modö ſint tales, ul ſint arbitris & voluntati civiun ſubiebtæ tam natu- raliter, quàm moratiten. Nam impoſſbilia Civibus velle injungere, crudele eſſet, turpia veroò impium. Ex omnibus enim ejusmo- di actionibus civium Reipublicæ damnum naſci poteſt, cui Prin- ceps in anteceſſum medelam aliquam adhibere poteſt, ne poſt vulneratam cauſam demum remedium quærere neceſſum ha- beat. Et hanc ſententiam noſtram puto rectæ rationi eſſe confor- miorem, & faciliorem, quàm illorum, qui diſtingvunt inter in- terna religionis & exterua, ita ut circa hæc diſponere poſſit Princeps, non autem circa illa. Etſi enim nullum ſit dubium, Principem- non habere poteſtatem in internis, quia illa arbitrio hominum „ non ſubjacent, tamen ſi ad externa pervenitur & hæc diſtinctio ad caſum controverſum applicanda poſtea eſt, multam præbet anſam diſſentiendi, quænam fint interna, quænam externa. Rem caſu illuſtrabo: Quæritur à DD. an Princepi Judeos in ſuò territorig viventes compellere peſit ut Chrifianorum conciones frequentent * Qui affirmant, dicunt, hoc pertinere ad externa, qui negant re- ferunt ad interna. Uterque pro ſuâ ſententia probabiliter diſpu- tat. Noſtra regula ſuprà poſita decidit clarè, ſe, quia frequentare conciones Chriſtianorum, eorumque ſacris intereſſe, Judæis tur- pe videtur, nec ad tranquillitatem Reip. quid confert- igitur ipſo- rum conſcientiæ vis non inferenda. Et quamvis conſcientia eo- rum ſit erronea, error tamen non emendatur coactione, ſed ami- caà converſatione exemplo pio aliisque remediis & magis rationi & magis præceptis Chriſti convenientibus. Et ſic idem judicium de ſimilibus caſibus ferendum. §. 9. Quæ omnia ſi quis rectè conſideravit, facilè, pu- to, nobis largietur, non longa ratiocinatione opus eſſe ad pro- bandum — e le. notus tem., tota hia⸗, ipu, natk⸗ gere, Sino⸗ Prin⸗ poſt N ha- nkor⸗ er in. eps, en A ndrio rebet Rem oris ent ? te⸗ lſyn.⸗ ntale tot⸗ pho⸗ 1el⸗ i⸗ ioni dum pu⸗ po⸗ dun igore fuperioritalis ſib CIRGCA ADIAPHORA. 77 bamdumm, ARines res Adia, hayas Circa culiams Deié, Feigactre ereasn A e, rs Premeigit. Naul 2delt principiuaa, ex quo Chziftiami pretendere Pofiiat, Peincipis Immperiuan luic EE ſare. Sammmum ekiam imperiam extemdit feie od emwunz Iilad Anes jurg deimäine zWom ef dererzinatkm, nod late probawit ecinm Gio⸗ tins de jure cirta ſacra C. J7. Sicnt enim in jurs publico Pcinceps vindicat jus in orpnes dgemtes in fune tetritorio, imo & Qennie boma ihi fita, Miſi qus cxceptio Poflit do- ceri, neque hic dhtlingnendum inter fubcites, in digeitate aliqua ſive Iumma five minori cehflitutos, aut inter infimi aut ſupremni ordinis: ( IIlusſtriſt. Dw. de Rhez jur. publ. Lib. 2., Tkf. 2. H. 1C. Mluſtr. Bn. de Jena de ratione Natue diſſert. g. concluf. 2.) ita etiam Hſine dubio omnes actiones civium, jure divino non determi- natæ, & arbhitrio civium ſubjectæ, LL. civilibus determinari pof- funt. Q noſtra Philoſophia ne cui paradoxa videatur, audia- mus B. Brunnemannum de jure Eccleſ. Lib. 1. c. 2. F. 574. ubi: Cum autem, inquit: actioner bominum ſint vel jure divino impe- raræ vel conceſſæ, poteſt Princept iis temput, locum, modum, && perſonas aſſignare, quatenus eadem neque per rei naturam, nequeé per legem Dei deſinita ſunt, impedimenta quoque auferre, inter- dum pramia addere, illicitat vero actioner vænis coeërcere. Sed quæ a Deo imperata, Princepi probibere non poteſt, ut verbi ſalu- tarit pradicatio, & ſacramentorum exhibitio. Sed Princepi poteſt jubere, ut Baptiſmi & comnusionis ſaeræ canon eclata voce coram vopulo pronuncietur, &c. Audiamus & Conringium, de autori- tat. Majeſtat. circa ſacra th. S. ubi; de quibut, inquit, non ecſt veti- tum aliquid conſtituere, decori tamen ratio exigit, ut quid circa ea ordinetur, ea humanis conſtitutionibur licet eircumſeribere. Cum ergo adiphora noſira hajus generis ſint ſponte lua ſequitur, & hæc pendere ab arbitrio Principis, quod & clarius expreſſit B. Brun- nemannus d. I. J. 2t. Principi, inquit, jus in ſacra competit, & qui- dem diſponendi non tantum circa externam diſciplinam, ſed & cere- monias ſacras ordinandi, quæ omnia catenu! procedunt, quatenus jure divino, legiburque grovixeis aim ſundamentalibus pabtirque 128 DE JURE PRINCIPIS — —, — ac reverſalibus non adverſantur. Cæterumn quomodo occurren- dum ſit illis, qui Anti-Chriſlum politicum ita induci putant, uti inter alios ſubinde crepat Havemann. d. tr. vid. Brunnem. d. l. H. 34. in f. add. Ziegler. diſſert. §. de jurib. Majeſtat. H. 5g. Fa- cile providere poſſum, hanc doctriaam non placituram illis, qui Ariſtocraticam gubernationem in Eccleſia obtinere debere putant: ſed eos rogo, ut pauliſper affectum ſuum, contra nos conceptum, ſup- primant, donec g9. 16. ipforum dubiis ſimus reſponſuri. Permit- tant nobis interim ad alia tranſire. . §. W0. Quemadmodum ea jura, quæ hactenus Principibus juſte adſcripſimus, ex indole ſummi Imperii fluunt, hæc autem juris naturalis eſt, ita & inde ſponte ſua ſequitur, hanc pote- ſtatem ommibus Principibur competere indiſtinécte, cuicunque religioni Jſunt addicti. Religio enim, ut ſupra jam diximus, non variat jura ſummi Imperü, nec ea afficit. Sicut enim ſubditi, ſive ſint Lutherani iive Reformati five Catholici, cæteris paribus, Principi ſuo æqualiter funt ſubjecli tam Lutherano, & Refor- mato, ita & comtra Princeps eadem jura habet in ſubditos, ſive ſint Lutherani, ſive Reformati, ſive Catholici. Impe- rium enim & ſubjectio ſunt correlata, & ubi eſt æqualis ſubje- ctio, ibi eſt æquale Imperium. Novi equidem, non ita pridem Authorem quendam ſatis notum ſcripto publice edito probare voluiſſe, Lutheraniſmuni plus favere Principibus, quam Reforma- zam alias Religioner, & inde Principes vel ob ſuum intereſſe ad caſtra Lutherana tranfire debere; verum novi etiam, hune auto- rem jam a Dn. Præſide in Diſcurfibus ſuis menſtruis eſſe refuta- tum. Et puto, nec aliis veris Chriſtianis hanc methodum con- vertendi Principes ſeſe probare poſſe: Eſt enim nimis politica, & Apoſtolicæ contraria. Nunquam enim Apoſtoli hoc medio ter- mino uſi ſunt ad convertendos alios, niſi forte in Eccleſia plan- tata alii mores obtinere debeant, quam adhuc plantanda. Sed propius accedamus Prineipibur Imperii noſtri, quatenus & aliis competat imperium cirea adiaphera, ubi abſtrahimus a paktis brin- Nr Ver ſid⸗ Re ci CIRCA ADIAPHORA. 8 Principum cum ſubditis, quæ magnam utique hic inducunt di- verſitatem quoad jura Principum noſtrorum, & rem ſumus con- ſidecaturi ex jure publico univerſali Germaniæ, fundato in A. B. Recc. Impp. Capp. Impp. Inſirum. pac. & ſecundum hujus prin- cipia non poſſlumuns non hanc quæſtionem afirmative decedere. Jus enim circa ſacra eſt pars ſummi Imperii, & per conſequens etiam ſieperioritatis territorialis. Quod enim in extraneis Prin- cipibus eſt Majeſtas, illud in Statibus Imperii eſt ſuperioritas territorialis, quo vocabulo ex modeſtia forte ad indicandum nexum feudalem, quo Inperatori & Iinperio ſunt obſiricti, ha- ctenus ſiylo juris publici uti voluerunt; qui certe nexus aliqua- tenus delibat ſummum ſtatuum imperium, quo minus plena ſouverainitate gaudeant. Quoniam autem ſuperioritas hæc non demum per Inſtrumentum pacis Statibus eſt conceſla, ſed diu ante ipſis jam conpetiit, adeo ut maxima pars Dd. juris publici ejus originem jam referant ad tempora Ottonum; præſertim cum agdmodum probabile ſit, plurima feuda Imperii eſſe feuda oblata a tempore Conradi, Ducis Franconiæ, uti ratiocinatur Dn. de Monzambano; ideo etiam jus circa ſacra diu ante Inſtrumentum pacis competiit, imo & ante tempora Reſormationit. Superſtitio enim quæ antea tenebat animos ipforum, ipſum exercitium hujus juris ipſis quidem adimebat, ſed non ipſum jus. Nec concordata, Germaniæ, quippe dolo & metu elicita, Principes obligabant, præſertim cum & ipſe Pontifex illa frequenter violaſſet. Et lices Electores in Capit. Carol. V. art. 1I6. hæc concordata denuo appro-⸗ barint, dum Imperatorem ibidem adſtringere voluerint, ut ope⸗ ram inpenderet apud Pontificem, ut concordatis hiſce ſeſe con- formem gereret, & ita injuriam fibi a Poncifice illatam videantur remiſiſſe, & ſic vi iterati & repetiti conſenſus de novo ſe obligaſſe, nihilominus tamen nec hæc approbatio illis concordatis effica- ciam quandam addidit. Renunciatio? juris ſui ex errore orta, cui dolus alterius anſam dedit, eſt nulla, non ſecus ac ſi in chiro- grapho ipe futurz numerationis dato, renynciem exceptionj 2 Agon 20 DF JURFE PRINCGIPIS non numeratæ pecuniæ. Confiat enim ex hiſtoria Germanica, quanta ſuperſiitione pleraque Germania tunc temporis erga Pon- tificem adhuc eſſet occœcata. Et licet in Saxonia lux Evangelii jam aliquatenus affulgere eœperit, (nam Carolus V. eligabatur Anno 1519. Lutherus autem jam Anno 1517. contra Tetzelium di- ſputare cœperat) ea tamen refortnatio animos Electorum nondum penetrarat. Uade nec mirum, illud Capitulationi Carolinæ ad- huc fuiſſe inſertum, quod tamen ſublequentibus temporibus quod 4 omiſſum, quod ſine dubio proteſtantes Electores primi urſerunt, odorati, Papam Romanum vi clam & precario haclenus jura fua in Germanià exerouiſſe, & jam teinpus eſſe, quo jugum il Jad excuterent. Et mirum alicui videri poſſet, qui factum, ut tantam tyrannidem Pontiſex eacerceret in Germaniam,; quantam in nulla ſere Huropæ regna, ni forte præſumi poſſet, multum ad eam conwibuiſſe, quod JCti haclenus Lnperatori & ſtatibus per- fuaſerint, Germaniam habere ſummum imperium in urbem Ro- manain & Pontificem; adeoque Imperatori Germanico compe- tere omnia jura-: quæ Conftantinns M. & reliqui Imperatores Ro- mani habuerint, quæ prætentio uti nullo jure fundata erat, (Ca- rolus enim M. tantum acceperat jus advocatiæ in urbem Roma- nam) ita Pomifici intolerabilis vila; hinc neminem Prineipum ſæpius anathemate perſtrinxit, neminem erebriôribus Sacerdotum ſeditionibus agitavit, quam Germanorum Imperatores. Sed hæc obiter. . II. In viam redeamus. Conftat, in Inſtrumento paeis art. F. JH. 456. inter Romano Catholicos & Auguſtanæ Conſeſſio- is Conſortes eſſe conventum, ut fi Cives v. g. Luthe- rani in territorio Principis Pontificii Anno 1624. habuerint exercitium religionis, illud quoque quiete in poſlerum poſſi- deant. Sed dubium eſt, an hac conventio etiam intelligenda t de adiaphoris, ita ſc. ut Princeps Catholicus non poſſit quid di- ſponere circa adiaphora hactenus in Eccleſia Eutherana ob- ſervata jam Anno 1624. Caſu illuſtrabo: v. g. In Eecleſia ——— — — — CIRGA DIAPHORA. 21 .— S . 2* . . .p . Lutherana jam Anno 1024. in ulu fuit cantio illa communis: Echalt uns HERR bey deinen Wort, und ſteure des Pabſtes und Tuͤrcken Mord, ꝛc. jam OQ. an princeps injungere poſſt ſuis ſub- ditir, ſalva pace Oſnabrugenh, ut verba, des Pabſtes Mord omittant, & alia ſubſtituant? Hic initio ſcrupulus eximendus elt, quafi eſflem reus lælæ pacis Olnabrugenſis, cimn art. y. G. Utriurque religionir yo. exprefle ſit diſpoſitum, ne vel Sacerdotes concionando;, vel Peoveſſores docendo & diſputando dubiam hanc reddant, & per conſequens malto minus Candidato juris licitum eſſe videatur, ejustnodi quæſtionem ſcerapuloſam, & hactenus nondum deciſam proponere & ventilare. Verum Pputo, d. F. nobis non obſtare, quo minus ſententiam noſiram hac de re exprimamus. Monet enim ſaltem, ne diſputando quis eam pacem dubiam reddat vel aſſertiones contrarias, menti ſc. contrahentium inde deducat; non autem prohibet, ex mente & intentione centrahentium & ex ipfo contextu dubium aliquod- refolvere. Nam quod ſiatuit. Mev. p. 1. dec. 6G7. Inſrumen- tum pacçis huius non admittere interpretationem dobtrinalem, ſed D tzantum authenticam, Hlud jam ſolide refutatum eſt ab Mukhr. Dn. de Rhez jur. publ. Lib. I. Tit. 1. J. So. 5l. 52. ubi dicit: quemad- modum in jure privato tunc demum recurrendum eſt ad interpre- zationem authenticam, cum mens Legitläatoris neque ex verbir nec intentione apparet, ita etiam Iuris Aſe in jure publico. Et ſane ſi in jure publico nulla interpretatio doctrinalis obtineret, juris hujus prudentia non pertineret ad JCtos, cum officium Cto- rum, quantumcunque ſit, conſiflat in applicatione LL.. ad facta per interpretationem doctrinalem. His præmiſiis, facile reſponderi poteſt ad quæſtiénem, & quidem alermative. In omnibus enim ſpeciebus jurium tam divinorum quam hu- manorum obtinet: Quodeunque nullibi eſt prohibitum, illud eſt licitum, & pro licentia tamdlu eſt Ppræſumptio, donec pro- petur contrarium. Jam in d. art. nihil inveniur, quod pollit Principi hanc facultatem adimere. Princeps quidem Catholi- C 3 cus 22 DE JURE PRINGIPIS cus ibidem prohibetur, vim conſcientiæ inferre Luthenanorum, aut ſliatuere quid adverſum Auguſtinæ Confeſſioni. Sed diſpoſi- tio Principis in adiapheris non violat conſcientiam, nec Auguſta- nam Confeſſionem. Nam tales res, quæ lædunt Conſcientiam, non amplius ſunt adiaphoræ, de quibus noſtra eſt hy potheſis. Adiaphorum autem eſt, utrum formuh illa, ſteure des Pabſtes Word, publico in conventu ita alta voce cantetur nec ne, cum ſi quis eam omittat neque Auguſtanæ Confeſſioni aliquid com- mittat adverſum, neque pejor inde evadat Chriſtianns. Plares quæſtiones ſimiles huc referre neceſſarium non eſt, cum ex eodem principio decidendæ ſint. 4 6. 12. IIIud magis dubium, an principi competat poteſtas smutandi adiaphora in Conciliie Cecumenicit doterminäta, v. g. fo- Rum paſchatos? Nos intrepide afirmamus. Nam Concilia di- ſponentia de rebus adiaphoris vim obliganti accipiunt a voluntate Principis. Ergo ficut Princeps alias LL. Eccleſiaſias iterum mutare & abrogare poteſt, ita & decreta Conciliorum. Nolu- mus quidem in præſenti diſputare, quantam autoritatem Con- cilia habeant circa res fidei, niſi quod obiter monendum, L. 4. C. de S§. §. Trinitate, quæ agit de autoritate Conciliorum, nobis viteri Anti-Chriſtianam; id tamen negari non poteſt, Epiſcopos in Concilio congregatos, non habere facultatem obligandi reli- quos Cives, ad placita ſua recipienda ſine decreto principis. Undce licet Princeps ſemel approbaverit decreta Concilii alicujus quoad adiaphora, voluntatem tamen ſuam poſlea mutare po- teſt. Ejusmodi enim approbatione Princeps juri circa ſacra non renunciavit, nec in manus Clericorum tranſtulit. Et ita nobis non obſtat vulgata juris regula: Nihil magis naturale eſt quam eo modo aliquid diſſolvi, quo colligatum eſt; cum hæg regula intelligenda ſit de contractibus privatorum, non de jis, quæ Principi vi ſummi Imperii competunt. Et, quoc magis mi⸗ randum, eos canoner, qui in Apoſtolorum libris leguntur, apparet non eſſe perpetuo obſervatos, nec hodienum obſervari, quia ſcilicet non tam divinæ legis expoſitionem, quam conſilium illis te= — — —— — — — —Z m ⸗ʒNʒ „ — — — =E li 1 CIROA ADIAPHOR A. 23 temporibus accommodatum continere credebantur; Sic cum Pau- lus inoneret, ne Diaconiſſa eligeretur, . annos nondum nata Ju- MNinianus contra in Novell. 123. c. 13. permiſit, ut eligatur, modo non ſit infra 40. annos. Idem cum Paulus monuerit, ut Epiſco- pus ſit unius uxoris martius, Inoribus noliris vel quatuor vel quin qut uxores decunt noſtri ſacerdotes. S. 13. Vidimus ergo hactenus, quibus principiis jus circs adiaphora ſit fundatum. Sed jam catervatim diſſentientes nos aggrediuntur. Duces præeunt Havemann. de jure Epiſcopali. Tz/t. XI. J. 2. Carpzov. Juriypr. Conſiſtor. Lib. 2. defin. 247. Con- ſil. Witteberg. Vol. . part. 2. membr. 2. ſebt. I. Meiſner. tr. de adiaphor. diſputat. k. J. 33. 34. 35. Schilkter. Huſtit. jur. Canon. Lib. 2. Tit. I. J. S§. autores vel nominibus ſuis & autoritate terro-= rem incutere apti, qui omnes negant: Principem vi ſummi impe- rii adiaphora vel mitare vel abrogare poſſe. Quid agemus? Pugnabinus, ſed armis rationis & Chriſtianiſmi inſtructi. Ergo expectemus primum icfum. Qomodo „ ajunt, L. Poteſt Principi competere vi ſummi imperu poteſtas circa adia- phora, cum læderetur hac ratione libertar Chriſtiana, omni-= bus Chriſtianus commumis? Annon 2. impium eſt & Anti-Chri= ſiicum, Principi adjudicare velle dominium in conſcientias» cum tamen religie ex natura ſua nulli imperio humano poſſit eſſe ſubjecta? Inſtlant, Eccleſiam non conſtare ex ſolo 3. Principe, ſed ex tribus ſtatibus, Eccleſiaſtico, Politico & Oeco- nomico, adeoque jnz mutandi adiaphera ſpebtare ad univerſam EZecteftam, non ad ſolum principem, ut qui tantum eſt mem- brum Eccleſiæ. Provocant ultimo ad exempla 4. Regum IHſraäë liticoraum, gravi pœna a Deo afflicterum eo quod propria au- toritate in Eccleſiafticis quid mutare ſuſceperint, Gideonis Ju- dic. v. . Saulis temere ſacrificantis 1. Sammel. . Oziæz, thura inanſpicato aceedentis 2. Chronic. 26. ex quibus pinant ſatis appa⸗ rere, fieri invite Deo, ſi principes Chriſfiani facukatein circa adiaphora fibi ſolis arrogarent, adeoque principes noſiros me- 4 24 hE JURE PRINCIPDISISI —= merito abilinere ab ejunsmodi exercitio, quod nonaiſi ſummam ſaperet tyrannidem, uti ſunt verba Meilneri d. zr. d. I. S§ 1M4. Ne ergo more fophiſtico procedamns, fingulas ra- tiones excutiemus, &, quid folidi inhüit, videbimas. Non an- tem miror, Havemannum auifam finſſe illa ſcribere, cum in d. tr. tantæ fuerit audaciæx, t omne jas eirea ſacra Principibns sdime- re fere, & ſolam Clericis parendi giariam iis relinquere, non dubitaverit, in tantum, uit impinm efle credat, caſus matrimo- niales judicio Ctoram relinqni, & ad Facuhkates Turidicas muiti. Vid. Lit. XIII. J. 4. Sed relinquamus hæc, & exatninemus pri- mum argumentum nobis oppofitum, quod ponunt in Iæſtone li- bertatis Ghriſtianz. Sed puto, libertatem Chriflianam hic tan- tum efle prætextum, & ex alio fundamento hoc ratiocinium pro- fluere. Nam apud nos in conkfeſſo eſt, Principi competere jns condendi LL. Ecclefiaflicas ſeu Conſiſioriales circa matrimonia- lia, reditus ordinis Eccleſfiaſtici, viſitationes, Confiſtoria, admini- ſtrationem Eleemoſynarum &c. Brunnemann. jur. Eccleſ. Lib. t. c. 2. F. 374. Ochilter. d. tr. Lib. I. Tit. 2. J. 144. Si ergo hæc j-= ra Princeps exercere poteſt ſalva libertate Chriitiana, cur violatur per LL. circa adiaphora alia Eccleſiaſtica? Niſi quis vellet aſſe- rere, quod tamen eſſet abſurdum, hanc eſie diffecentiam, quod adiaphora obſervanda veniant in conventibus publicir Chriſtiano- rum, reliquæ vero LL. extra eos. Quis enim ſibi imaginaretur, libertatem Chriſtianam eſſe adſtrictam templis & Conventiburs pu- blicis? Locus certe non potelt inferre differentiam quoad liberta- tem Chriſtianam, ſed ubicunque locorum ſint Chriſtiani, ſive in templo ſive extra templum, ipſos comitatur liber- tas Chriſtiana. Nec Chriſtiani tantum ſunt Chriſtiani in tem- plo, ſed & extra illud in aliis negotiis. Et ſi ædes ſacræ præ- ciſe inducerent libertatem Chriſtianam, quam illi prætendunt, Civis Chriſtianus in templo forte teſtamentum condere vo- lens non teneretur v. g. ſeptem teſles adhibere. Quod & ipſe Meiſnerus odoratus videtur, dum d. er. diſput. 1. G. 56. Si Eccleſa, . inquit, ing o. zuren, no ve gue/ 1 inpen lber, lanti (olin elt, in o⸗ Vide⸗ facil ceps tame Lun velle ſibi⸗ W naj is: gio in⸗ VII Gis ali ba cog VlI ſine tian cer die cio præest, LEL. guasdam de rebus mediis legitimas ritè bpromulgat, iis CIRGA ADIAPRHORA inquit, vel Magiſtratus Polititus propter bonum commune, cui ero 25 parendum omnino est, etiam propter conſcientiam; eäenim ſalva ne- mo vel facere ſcien: & prudenspotest, quaſic probibentur, vel mittere, quæ ſic pracipiuntur; neque propterea aut ezccleſieæ aut reip. Antiſtites imperium ſibi in conſetentias ſumunt; non enim LL. ejusmodi internæz libertas conſcientiæ eripitur, ſed externus liberlatis uſus bropter circum- Rantias certas coercetur. Quis autem hæc cum prioribus Meiſneri conneétet? . §. 15. Secunda ratio, qua noſtram ſententiam impugnant, eſt, quod putent, principem hac ratione arrogare ſiblimperian in conſcientias; quæ ratiocinatio ſafs dura, ut leniter dicam, mihi videtur. Quid ſit conſcientia, jam ſuprà explicavimus, & ex eis facile patet, quid ſit imperium in conſcientias, ſc, quando Prin- ceps vel alius me cogere velit, ut iis aſſenſum præbeam, à quibus tamen tanquam falſis intelleétus meus abhorret, v. g. ſi Princeps Lutheranus ſubditos ſuos Reformatos aut vice vers cogere Vellet, ut eandem cum ipſo confesſionem profiteantur, & eosdem Äbi de Myſteriis religionis forment conceptus. Nam intelle- Gus humanus à Deo adeo privilegiatus eſt, ut nulli imperio hu- mano ſit obnoxius; nam agnitio veritatis non niſi à cauſis men- tis aſſenſum elicere aptis naſcitur, præſertim in myſteriis reli- gionis Chriſtianæ ſupra captum humanæz rationis pofitis, quæ ſingulari gratia divina opus habent, ut mentem noſtram con- vincant, illa autem gratia divina nequaquam violentis reme- diis conciliatur. Unde ut edam ſine mente ſonum, ut geſtum aliquem exprimam, aut ut ſenſa animi mei disſimulem, ut ver- ba ab hiſce diſcrepantia proferam, cogi poſsum; ut credam, cogi non poſſum. Nam ex toto corde credendum eſt Agor. VIII. 37. Conciliatur autem illa gratia Divina, quando docens ſincere & ardenter deſiderat, & precatur, ut Deus auditori gra- tiam Sp. ſancti communicet; quando etiam auditores ipfi ſin- ceri ſunt, humiles, ad Deum converſi, ipſius gratiam ardentibus precibus deſiderant. Unde tüm abeſt, ut coactio humana 1 inter- 266 DE IRE PFRINCIFPIS — — internam veritatis Divinæ agnitionemin nobis producere Posſit i, ut ne quidem diſputationes illæ Scholaſticæ inſtantes & rixoſæ, quæ vim aliorum cogitationibus inferre videntur, habiles ſint ad illam in mente noſtra operandam. Peoiret. de erud. Holid. part. 3. §. yy. Sed utinam hæc perpendiſſent etiam Orthodexi à tempore Conſtantini M. ad noſtra; tunc certe non tot Iuctuoſa exſtarent exempla perſecutionum ob diverſos concepts cirea myſteria Religionis, de quibus Dn. Præſes in lelétienibas pulblicis ad lihe t. Cod, latius egit. Sed injurioſi ſunt in Principes, qui hujus vitii ipſos arguumnt ob diſpoſitionem circça adiaphora. De adiaphoris jus divinum nihil diſpoſuit, nec hæc pertinent ad encepiut intale bkut, ſed ad arbitrium voluntatis, quod in rebus externis ejusmodi adiaphoris utique principis imperio eſt obnoxium. Quemad- modum ergo dici nequit, Principem exercere imperium in conſcientias, ſi civibus Chriſtianis præſcribat, quales ſolennitates in Contraclibus, teſtamentis &c. obfervare debeant, ita neç noſtro caſu. Eſt ergo abuſus certe nonm facile excuſabilis, quòd- dd. autores vocabulo inperii in conſcientias adeo abatantur, & ſub 0 pertinacem reſiſtentiam pPalliare velint. §. 16. Non melior autem eſt zertia, quam formant, objectio de natura & indole Eccleſiæ, quam concedlimus conſtare ex rriplici Statu, quamvis & hic quædam moneri poſſent, quæ ſtudiò omittimus. Sed negamus, exinde quid contra nos concadi poßze. Familia conſtat ex tribus ſocietatibus, conjugali, paterna & herili, item Respublica conſtat ex muſtis familis, vitis, pagis- urbibus &c. Quis autem inde argumentari vellet; quod Pa⸗ trifamilias & Principi non competat poteſtas imperandi familiæ & Reip. Similis autem eſt argumentatio dd. DD. Alias equidem Hovi, argumentum d Rep. ad Eecleſiam non valere, cum Princeps non ſit caputkccleſiæ uti eſt Reip. quod ſoli de demonſtravit auteò ſuò tractatu de habit. religion. 44 ſtatum politicum Dn Pufend. Verum cum diſ ſpoſitio adiaphororum pertineat ad jus circa ſacra, quod Principi ſine dubio competit, puto, me ejusmodi inſtanti recte potuiſſe elidere iſtud ratiocinium, lus enim circa ſacra competit Erin- . Prine ceps fana. Wota cppi bere n —,i sltt, lg , lint irn, pore Atent eria C Vitii horis All, moclt mad⸗ m in taſts DCIECA ADIAPEIORA. — Principi, qua tali, & non qua membro Eccleſiæx. Nam lcet Prin- ceps non eſſet membrumillius Eccleſiæ, v. g. Reformatus Luthe- ranæ, nitilominus competeret ipſi boc jus. Unde, quod obiter notandum, non accurate ſatis loqui videntur Publiciſtæ, qui Prin- cipibus Proteſtantibus Imperii noſtri duplicem perſonam adſcri= bere ſolent, aliam ut Principibus, aliam ut Epiſcopla. Vid. Dn. Præ- ſid. not. ad Monzamban. c. y. S. 12. it. X. Sed inſtat Carpzovius def. 247. n. . ex Menzer. in Exegeſj. Augitſt. Confeſton. art6. & Rein- king. de Regim. ſecul. & Eecleſ. laſſ. 1. c. G. n. y. gabernationem Eccleſiz nec Monarchicam, nec Democraticam, ſed Ariſtocratican eſſe debere. Sed nolo opponere Carpzovium, Carpzovio, nam dum ipſe ſupra ſtatuit, in mutationem adiaphororum, & Statum Eccle- ſiaſticam & politicum & Oeconomicum conſentire debere, certe dicere non debuiſſet, ex ſua hypotheſi, gubernationem Eccle- ſiæ eſſe ariſtocraticam. Secd potius allegabo verba Pufendorffi de habit. religionis S. 32. in f. Abſardæ ſunt quæftionés, Monarchica, ari- ſtocratica an democratica forma competat Eccleſig. Hæe quippe formæ cadunt in Statum Politicum, qui eſt conjunttio plurium hominum, im- peris per homines adminiſtratô ſibi proprio & aliunde non dependente, adhaærens. Sed ſtruétara, quæ in eccleſia reperitur, plane eit diverſæ in- dolis. Si autem quis ex me quærat, ad quem modum admi- niſtrandi pertineat jus circa fſacra & adiaphora? Reſpondeo, ſi Respublica, in qua eſt eccleſia, eſt democratica, tunc pertinet ad Democraticum, & ſic de cæteris. Nam jus hoc eſt pars ſummi imperi, ergo eodem modo exercetur, quo reliquæ partes ſummi imperii. H S. 17. Neceſſarium quidem non eſſet, ut ad quartam obje- GSionem reſponderemus, cum jam in anteceſſum monuerimus G. 6. quid de ejusmodi ratiocinationibus ſtatuendum ſit. Ni- hilominus tamen, ne quid dubium remaneat, illam iterum con- ſiderabimus præſertim cum tam Theologi quam JCti hactenus eo argumento ſemper uſi ſint in ſimilibus caſibus, cujus tamen vanitas facile in ſenſus quaſi incurrit. Nam eo ipſo, quod Deus religionem Judaicam ejusque ritus externos adornaverat: ac D 2 ſere⸗ 28 DE JuRE PRINGTFPIY W ſereniſſima lege ſanxerat, nemini mortalium poteſtas compete- bat eos alterandi, aut quid eidem addendi demendive, adeo ut recte dici poſſit, in religiene Jqudaicâ nulla fuiſſe adiaphora, dum omnia ex expreſſo Dei inſtituto gubernanda erant, ita ut ne qui- dem, confinſa acerdotum & veliqaorum Judeeoram aliis externis riti- bus illam veſtire liceret, quàm Deus inſtituerat. Chrißus autem &mBApoſtoli unqnam interdirverunt, alits adiaphoris uti cirea exercitium cultas Chriſßiani; nam ſi hoc feciſſent, non tantum Principes no- ſtri peccarent, ſi illa introducere vellent, ſed omnia, quotquot unquam fuerunt Concilia, & Epiſcopi in iis congregati gravis criminis fuiſſent obnoxii, quemadmodum illi Sacerdotes apud Judæos, qui alios ritus introducere volebant. Vides ergo, quam incauti ſint illi, qui pœnas illorum Regum Iſraëliticorum ad Prin- cipes Chriſtianos applicare ſolent. Et ſi applicare vellent, id fa- ciendum eſſet eo caſu, quando Princeps ſibi arrogare vellet ea, quæ ſunt ordinis, ut vocant, jus baptizandi, S. cœnam admini- ſKtrandi, & reliquos actus miniſteriales ad Miniſtros Dei ſpe- ctantes, quorum numero utique Princeps eſt excluſus, adeo ut imperium cum ſacerdotio in unam perſonam coincidere non poſ- ſe ſtatuamus, quod latius deduxit Dn. Præſes in not. ad Monzam- ban. Cæterm operæ pretium non eſt, reliquas rationes, quæ in dd. autoribus exſtant, præſertim in Conſil. Eittebergenſ. excutere; ſunt enim ſimilis farinæ. bProgrediemur ergo ad „Caput I IJI PDE MODO EXERCENDI US CIRCA ADIAPHORA ET QTASTIONI. BUS SPECIALIBUS EN FDNDAMENTIS CaAbPITIS I. DEFINITIIS. SUMMARIA. Cadvene princeps, ne hujus juris exercitis intempeſtive Atatur, neve Klebs Eer Clerum extitam ſeditionem excitet. Exemplahujus rei. Conſi= ere⸗ dum lii titi Ntenn ion luot is pud am in⸗ Ala⸗ ea, ini. e⸗ N ol⸗ m. 06 7 FETIRCA ADIAPHORA. 299 Conflium W'ittebergenſium parum Chrißianum. Reſzondetar obiectioni de metu, ne progreſſi „ Pat ad ulteriom, verbis Brun- nemanni. 7. Princeps ovenam dabit ſcientiæ ſeparandi adia- pbo⸗ ma à nons adiaphöris. Teſtimonia regorii Nazianzeni & Gro- tiü, qudmfacile Theolegia verapeſtt a principe addiſti. Etiam Prhnicns facile diſcere pote g, quanam inter Chriſtianos ſint adia- phora, quæ minus. J. 2. Princeps confilia aliorum adbibebit, & operam dabit ut plebs in promalgatione logis de jare Prjne pi in- formelur. Senecæ monitame Eex jubeat ; non Tiſzuröt. Diſpu- tationes tadioſaæ Fihiniani. Non zamen leqzuatur c) i⸗ orn conſiliarios Clerici ebtrudentes in e;usmodi negotiis oonfilia ſinunt rei affobtati imperii Civilis. §. 7. Printeps operan dabit, ut adia- phonz ſcandaloſa abrogentur. Adi⸗ Pbhom duplicis generis, quck-. dam præcepto, quadaw prohibitione propiom. Ila introsueen- i da, bat abroganda, Potius abrogationi, quanm introdubtioni RKudendum. Reſpondetur objeliioni, inſirmos non eſſe offenden- dos. §. 4. Peincens curabit, ut Miniſtri verbi Pogelut infor- ment de natum adiaphororanm Jure ſuo Prineipem hec faceren, &' injungere etizn Miniſterio, teſte Bunnemanno, tradtare, pietatem & moralia. Si ſacerdotes hie prætendant ſcandalane propriuv ſeandalum bhoc eſſe acteptum, nec obſtare juri prin- cipis. Retorquetur2 argumentum de ſcandalo, & oftenditur, ob landalum aliorum omittenda eſſe adiaphorm alios ſeandalizan- tia. Impia ſapientia, intulcans ſaltandum eſſz in odium Calvi- niaorum. 9. J. Ex diktis dedueitur (1) Principen Evangelicunm poſſe in territorio ſao introducere Calend erium Grvgorianam. Re- BGondotur diſſentienti Havemanno. Autoritas Cönciliorum intui- tu adiaphororum. Calendarium Gregorianum non pertinere ad entia Anti- Chriſti, & .S. 6. (2) Jquri Principis ſubeſſe Muſicam Eccleſiaſticam. Querelæ Brunnemanni & Duareni de abuſu hu- jus Muſites. Cautela contra W.'itebeigenſes. . 7. (⁹) Webtare ad Princivem diſpoſßitionem circa veſtimenta Miniſtrorum. Non. Pectare talia veſtiment ad ſplendorem Becleſe⸗ g. Malè reherriee a mter res ſacras, S. F. (4) Pertinere ad Printipem diſpoßtionem D 3 sirca 36 DE 7NE PRINCGITIDIS eirta imaginer. Abuſum imaginum eſſ apud nos.,. Intereſſe, ut Prateptum de non adotandis imaginibus exprimeretur in Cate- chiſmo noſtro. Superſtitionem ſapere, ſi homines caput inclinent conm altari. Reſpondetur diſtinctioni Lipfienſian. S. 9. G) Can- zionei Eatinasjuſte abrogari, conſenſn Erunnemanni & hiſtri; Serpkii. Notatur Zelus intempeſtipus Meiſneri. S. to. (6) Exor- ciſmenm tanquam rem adiaphonam principis poteſtati ſubeſſe o; teſte Brunnemanng & Du. Strpkio. TLurbe Saxonicæ ob Exor- iſum. Caſus nonnulli huc pertinentes dliter decißi ac à Theo- logis apud Dedekennum. S. 1I. (7) Priucipem poſſe mutare confeſtonem privatam & nummum confeſionarium. Concluſio. §. 12 K. 1, juſtita cum utilitate & prudentia non eſt confun- denda. Sic Princeps ſæpius ob injuriam illatam habet juſtam belli cauſam, ratio tamen Status & — réip. non permittit, ut illud in præſenti ſuſcipiatur, & ideo Principem omnes circumſtantias facti ſuarumque vi- rium legitime perpendere oportet, an reip. expediat periculo bel- li ſe exponere, an vero injuriam pauliſper concoquere, & ejſus executionem in illud tempus commodius differre. Idem con- tingit circa jus noſtrum de adiaphoris, ut recte perpendit &ror. dejure eircæ ſacra cap. 6. §. J. Facile enim contingere poteſt, ut turbe & ſedititiones in republica oriantur, cum plebs ſuperſtitioni plerumque debita rebus externis & adiaphoris neſcio quam ſin- gularem & ſanctitatem & cultum tribuere ſoleat, & ideo religioni vim inferri per earum mutationem ſibi imaginetur, præſertim ſi aà Clericis, a quorum voluntate & arbitrio animi ipſius plerum- que pendere ſolent, in ea perſvaſione confirmatur. Qantas turbas excitaàrit remotio imaginum èú templis ſub Leone Iauro, hi- ſtoria Eccleſiaſtica ſatis docet, dum populus à Clero inſtigatus gõ licentiæ progreſſus eſt, ut operarios imaginem Salyatoris ali- 2 . cubi Am in omnibus quæſtionibus circa jura Principum .— cnbi n Ih cleli Mir, Conc⸗ lizet cum nbir led bel rerd je, riu Dro⸗ tihi⸗ iar ſtat Pb eſ nis Nel r.2 exu con 4r 06 v04 Pie yer. Dii der nor — Re,ut CAtt. lirent )Cen⸗ Mri Exhr. o, Ealr Thel. ares Muſe. ipum in tam 8 E tur, e vi⸗ öbel. ejus con Grot. 1, ut tioni aln⸗ goi Umn⸗ ntes ⸗ gatus I l⸗ aubi — — 2 LINCA4 4DIAPHORNA. Fr cubi dimoventes, occiderint, & Pontifex Romanus Imperatorem propoſiti ſui tenacem excommunicrit, tributa Italiæ ei debita mnhibuerit, parum Apoſtolico more, uti loquitur Hiſtoria Ec- cleſiaſtica Gothana Lib. 2. 6. . ſett. 7 S. 4. De motibus, ni fallor. Marzurgenſbus eadem occaſione orta videri poteſt Heſpiniauus in Concordia difeorde, ut alios taceamus, qui ex imempeſtivo Zeloble- ri, etiam Proteſtantis, excitati ſunt. Confilium enim Theologi- cum minus Theologicum apud Dedekenn. P. 2. Tit. y. de Exorciſmzio, ubi ventilatur quæſtio, quid paßori ſit faciendum, ſe a Principe ipl injungatur, ut omittat Exoreiſcenm, ſiparentetinfant baptizandi il- lIud defiderärint, ſatis indicat conſultorum animum, dum non eru- beſeunt ſcribere, ſi Princeps velit refractarium ejusmodi Paſto- rem ab officio removere, zune zotum Minifterium ipſiadbarere debe- re, & ſi Princepe nibilominus urgeat remotionem iſtius Baſtorts, Miniſte rium ipfiuns partes nibilominus defendere debere, & ine dubio Status Provintiatles ipfes quoque accſros, ut ita fortins inpediatur, ne Brin- civi obedire neteſum ſit. An ejusmodi conſilium ab illis, qui Chri- Rianilmum profitentur, daripotuerit, ego non video, niſi quis ſtatuere velit, impietatem & ſeditionem cum ipſo Chriſtianiſino ſubſiſtere poſſe. Videant illi, qui dederunt. Sed metuendum eſt, ajunt, ne progreſſus fiat ad ulteriora, & ad ipſam confesſio- nis ex mente Reformatorum, mutationem, ſi in uno pareatur. Reſpondet pie & graviter B. Brunnemannus de iur. Eccleſ. lib. 1. g. 2. S. 37. Mundana hæc prudentia est. Facias & parkas in omnibus, qukg, exuta parte non ladunt pietatem. Catem pervigili prudentiæ Divine committenda, & tandem ſequantur impemiz, quibus bond conſeientiä pareri non pehſit, tanc tempus erit Apoſtolicam regalam ſéguie Oportet DEO magis obedire, quam hominibute Owmnine enim indigna ſubditg zox este Latitat anguis ſüb herba, aliud Princeps intendit, at verbis præ ſe fert, quo ipſo Iacril giü erimen vix evidatur. Gredonäum enim verbis Principis pariter est, ae ipfius jummento, & bona quggue de Principe pPræſämenda Aonee emerherit quigqaam, quod conſeientiæ at veritkti zelgioni⸗ adverſäm. Ut ergo periculum iſtud evitetur, de norma hujus juris quædam diſſeremus, 31¹ DE uIRE PRINCIPIS §. 2. Ut ergo Princeps jus ſuum circa adiaphora recte ex- erceat, opus habet ante omnia intellecta rerum ſacrarum, ne pratextu adiaphororum latius evagetur, quam indoles Chriſtianiſmi patiatur, & circa ipſa interna, ut vocant, religionis quid diſponat. Hæc enim nullus ſani cerebri Princeps pronuncliare poteſt in contro- verſia aliqua philoſophica, ſi hujus diſciplinæ eſt ignarus, quâ fronte circa adiaphora diſponet, ſi neſciat, quid & quænam ſint adiaphora in rebus Theologicis 2 Sed forte quis nobis objiciet, noraliter eſſe imposſibile, us zantam rerum Theologicarum notitiam bi acquirat Princep aliorum negotiorum mole obrutus. Nam, ſi Dn. Conring. dejudiciis Germanicis jam notavit, Principes Ger- manicos jus Romanum adcdiſcere non poſſe, ob hujus doctrinæ prolixitatem & aulicæ educationis ruditatem ( verba Conringii refero,) nimis ingens videtur poſtulatum, Principes adſtringere velle, ut Venerandæ Theologiæ penetralia adeant, & controver- ſiis Theologicis ſeſe immiſceant. Hanc objectionem diluere lacet verbis Grégorii Nazianzeni allegati a Grot. d. tr. c. y. §. 9., Theologia, inquit, & religio res est ſimplex & nuda, ſine magno arti- fcio divinis conſtans teſtimoniis, quam tamen prave qaidam convertunt in artem diſfcillimam. Addit de ſuo Grotius: Nam ſunt & alia pr- tiv: Metaphyſica, partim hiſtorita, partim Gmmmatica, quæ à Theolo- gis ſolent magnis contentionibus & lamoribus agitari, qauibts inplicari Principis animum, minime neceſe eit, non magis ſane quam jutis apis eibut, cum mmen ra a jura, Regi emnino ſeiuu ut nkteſſaria. Nam quæ, ut ait Apoſtolus I. Timoth. I. controverhas magis præbent & lites, quam adificationem, quæ est per. Eidem, tatò & ſecurèò ſeponat. Rem acu tetigit Vir Summus, cui ut quid addamus, neceſſarium non eſt ad inſtitutum noſtrum. Et hoc modo ſatis puto proſpici rei Chriſtianæ contra invaſiones Princivunm Gentiliun, quibus ſupra etiam jus circa ſacra drihuimus. Si enim hanc methodum ob- ſervat, quam jam indicavimus „nullum eſt periculum, ne con- ſcientiis Chriſtianorum vis inferatur, præſertim ſi adhibeat conſi- ium Chriſtianorum, ipſorumque informationem. Licet enim non 7 — non ſeſt, ſit re iuci⸗ nus! lin rans Pro Prop te lere. oble gis, rum kere En ,. Wr tel (u raii⸗ an. lan. pieb 49a top inl in⸗ ne i⸗ ee e ex. teytu latut, Hzcr ntro⸗ gud n ſint 1 et: itanm Nam, Getr. Arine ringii. ngere over⸗ ert aril⸗ ertunt Aper. Hellir Mni ahi⸗ arie. Rem non jdtei ſunni 10h. con⸗ oNl⸗ einn non CIRCA ADIAPHORA. 35 non complecti velt Chriſmiamimum, facile tamen edoceri po teſt, quid Chriſtiana religio habeat pro adiaphoro, quid non? Quanquam enim homo Spiritu divino regenitus, aptiſſimus ſit rerum ſpiritualium judex, & omne reétuùm de rebus divinis judicium homini divitus contingat, nihiltamen obſtat, quo mi- nus Princeps ſenſum communem & naturalem rationem in con- ſilium adhibens, & pauliſper animum fuum à præjudicio libe- rans, facile cognoſcere posſit, quid in Chriſtianiſmno habeatur pro adiaphoro, quid pro præcepto aut prohihito. 9. 5. Unde & conſultum eſt, Principum non tantum proprio ſuo judicio niti, ſed Minikri ſuos aliosque Chriſtianos pie- mite pracipue infignes eruditiene ,„ac tempento animo præditos conſu- lere. Non omnia enim unus videt, non audit. Si enim hæc obſervare debet in rebus prophanis & mere politicis, quanto ma- gis, ubi periculoſisſime erratur? Et cum multitudo externa ple- rumque religione capta, melius vatibus quam Ducibus ſuis pa- rere ſoleat, prudentiæ eſt, proſpicere, ut ea ſuper jure Inpenantis & natunz adiaphororum in ipfa promulgatione legis perſzieue informe- tur, ne poſtea ea reformatione offendatur. Alias quidem reète monet Seneca, proœmia LL. improbans: Lex jubeat, non diſpa- tet. Sed id quidem in mere ſecularibus locum habere poteſt, (quanquam Juſtinianus noſter liberalitate ſua nos obruerit, & rationes ac cauſas impellentes largiter ſatis, imo nonnun- quam ad nauſeam, ſuis conſtitutionibus præmittat,) in hac tamen materia Cautela ſuprà dicta admodum utilis eſt, ne plebs ſibi perſvadeat, religioni ſue periculum mutationu immineres. Quia tamen nihil pernicioſius eſt, quam ſi Princeps omnia agat ex aliorum duntaxat judicio, cum exemplis conſtet, quan- topere Principes ingenio cætera probo & miti, ad ſævitiam in inſontes exercendam compulſi fint ab hominibus ſtolidum impetum, aut immanem malitiam ſub ſanctimoniæ profesſio- ne occultantibus, hinc Princeps quidem conſulere poteſt alios tum Eccleſiaſticos tum politicos, ſed ſoli ipſorum judicie gcquizſcendum ipſi non eſt. Nam Princpem præciſe non obligaeumn elle⸗ 14 DE VIRE PRINGCIPIS eſſe, ut ejusmodi conſilia ſequatur, ex ſuperioribus patet. Nam illi Clerici, qui putant, omnino ſequenda de ejusmodi rebus ſnua judicia impudenter ſuſpectos ſe reddunt affectati imperii Ci- vilis, à quo merito illos deterrere deberet illud Chriſti: Vos au- tem non ſic. Loca, quæ in hunc finem pro fua ſententia ex Ve- teri Teſtamento allegare ſolent, nihil huc faciunt, & refutata ſunt à Grotio A. tr. e. 6. F§. 7. & . S. 4. Quemadmodum autem Principis ſuprema lex eſt, aut certe eſſe debet, ſalus populi, ita & circa adiaphora ſalu- tem ſubditorum intendere debet, quo maxime facit, ſi inuti- les, & ad ſaperſtitionem magis, quam zdificætionem inclinantes & diiſpoenentes ceremonias abreget, quas nec ipſa Formula concor- diæ pro veris adiaphoris habet Zit. X. & quales hodie dum mul- tas in Templis Lutheranorum obtinere, experientia teſtatur & obſervatio Brunnemanni in jure Eccleſiaftico paſſim. Nam etſi, quæ adiaphora dicuntur, inter præcepta & prohibita quaſi in- termedia jaceant, tamen iſtud medium non intelligendum eſt in puncto, ſed cum aliquæylaxitate, ita ut modo prohibitioni mo- do præceptioni ſit propinqtius, fere ut peripatetici mediocrita- tem ſuam virtutis explicant. Nam quæ ædificationem aut finem conventuum Chriſtianorum, etſi non neceſſario promo- vent, ſed per accidens, à præceptis rehgionis Chriſtianæ pro- pius abſunt, quæ è contrario impediunt, prohibitioni propriora ſunt, adeoque illa laudabilius intròducuntur, hæc abrogantur. Hinc & eleganter Iluſtri Du. Cancellarin de Jena de ratione ſtatus dißſert. . Conclaſ.7. Muia in externa Aiſeiplina, inquit, & ceremo- nias non voluit ſigillatim præſeribere nobis Dominus, quid ſequi debea- mus, confugere hic oportet ad genemles, quas dedit regulas, ut ad eas exigantur, quæcunque ad ordinem & decorum præcepi neceſſitas Eccleſteæ Ppoſtulabit. Cautela hic opus, ne ſub ceremoniarum nomine' mantelove, ſuperſtitio, incantatio, geſtienlatio, ſazmwehtorum corraptib, & ſa- Pectæ formulæz in Eccleſiam introducantur. Unde recte & prudenter facit Princeps, ſi in memoriam ſibi revocat dictum Pauli Co- loſſa. perſ. zl. dz, 23: & Timoth. 4. verſ.3.4. & proſpiciat, ne e adia- — litp⸗ ſint, Aaliet Uli ſa (tea Yent. niſi ſeand adia⸗ ſcand tunc pler ſun Rod loct doni que dur⸗ e, inſ⸗ lisſi tatn jam qui cis in Ut tur No de ter⸗ h⸗ he Nam rebos riiC. Osall. X Ve. ſunt X ett, Nſalu. inuti. tes G ncot. m. ſtatur mn eth, I in- eſt in umo⸗ ocrids⸗ mn 4t ſomo⸗ pto⸗ Prorta anfun. attis remo⸗ 4dd lalt tenter oli . . imis ie⸗ lebes. CIRGA ADIAPNORA. “ adiapherorum ulettndine obruantur Chriſtiani, aut ſi lam obruti ſint, ut eos liberet, nec CGlericus aures præbeat, quaſi infirmiores ſcan- dalizentur aut offendantur. Hic enim eſt prætextus, quo plerique uſi ſunt contra Principes ad ligandas ipſis manus, ne jus ſuum circa adiaphora exercerent, ſed ab arbitrio ipſorum depende- rent. Nam ſi inveſtigemus originem iſtius ſcandali, certe Cle- rici ſunt in culpa, quod plebs ejusmodi principiis ſit imbuta, ut ſcandalum inde accipiat. Si enim Auditores ſuos de natura adiaphororum rite informarent, quid obſtaret, quo minus ſcandalum illud ceſſaret? Pietatem veram urgeant, & nemo tunc offendetur. Nam in homilis ad populum pietatis ſiudium lerumque non ſatis inculcari, & ejus loco oratoriis pigmentis & figuris Rhetoricis ſermones colerari pluribus verbis notavit B. Brunnemann. A. tr. Lib. I. 6. 6. membr. v. g. 4.: & ſeq1. An & forte doctrina de adiaphoris ideo plerumque negligitur, quod ſacer- dotibus parum quæſtuoſum ſit per ſolam animi puritatem vitam- que honeſte exactam Numine poſſe uti propitio? aliis judican- dum relinquo. l §. 5. Pertinebit igitur ad prudentiam quoque Princi- pis, ut in tempore Miniſtris verbi injungat, quo Populum frequenter informent de natura adiapherorum. Fecit id ſapientisſime Poten- tisſimus Elector Brandenburgicus in Ordinatione Eccleſßaſtica Dur catus Madeburgici tit. 2. print. cujus verba diſſertationi noſtræ jam præmiſimus. An autem ea diligenter obſervetur, ego quidem ignoro. Ubi tamen ea admonitio & doétrina à Cleri- cis negligitur, ibi non ſolum prudenter, ſed & juſte, Principem injungere poſſe arbitror, ut diligentius tra Retur hæc materia, ut ammi rudis plebeculæ à principiis ſuperſtidioſis purgen- tur, & conceptu veræ pietatis & Chriſtianiſmi imbuantur-. Non eſt, quod Principi objicere posſint, ipß nen competere jus præſiribendinormam toncionandi, cum conciones pertineant ad in- terna religionis Chriſtianæ circa quæ Princeps imqie ſibi jus di- ſponendi arroget. Nam ſupra jam monuimus, diſtinéctionem hanc anſam præbere litibus, & tantum, conſiderandum eſſe, . 2 qui 36 DE 7IRE FRINCIPIS quid ſit contra jus Divinum & Chriſtianimmum, nec ne. Jam tantum abeſt, ut hoc Principis mandatum contrarietur Chri- ſtianiſmo, ut potius eum promoveat. Si enim Sacerdotes offi- cio ſuo non rite fungantur, & inanes potius controverſias theoreti- cas, quàm Tbeologiam momlem tractent in ſuis concionibus, Prin- ceps vi juris circa ſacra eos in ordinem redigere, & officii ſui ad- monere valet. Si enim hæc non poſſet, quid ipſi prodeſſet jus circa ſacro? Et, ſi Princeps nudus eſſet defenſor & Advocatus Ec. eleſiæ, jus circa ſacra nil eſſet niſi inane nomen. Revera enim tunc Princeps dependeret ab autoritate & imperio ambitioſorum Clericorum, Hinc pium etiam eſt monitum B. Brunnemanni d. tr. Lib. t. c. 6. membr. 1. §. 17. Magiſtmtui incumbit, ut cum viderit frigere Miniſterium in caſtigandis vitiis, in urgenda ſeria pietate, G ſeudio bonorum operum, etiam illud ſui oficii almoneat. Superbieæin- dicium certisſimum, nolle corrigi & admeneri. Unde equidem ſta- tuo, erroneæ plebis conſcientiæ aliquid indulgendum eſſe, ſed cùm apta ſunt media ad errorem illum eximendum, illis uti opor- tet ſacerdotes, & ſi refragentur, cogere poteſt Princeps. Dum emim reſiſere volunt Principi juſta præcipienti, nec doctrinam de adiaphoris ſatis auditoribus ſuis inculcare, ſatis animum ſuum malignum oſtendunt. Puto enim, ſi duabus aut tribus concio- mibus hæc materia ſolide tractetur, plebem facile ad meliorem mentem redigi poſſe, ne abrogatione inutilium ceremoniarum offendatur; ſin ipfſi ſacerdotes ſéandalum proprium obtendere vellent, ſtatuentes, cum fſoli Principi non competat jus diſpo- nendi circa adiaphora, ſe ſalva conſcientia Principi permitte- gre non poſſe, ut illud exerceat, illos rogo, ut rariones ſupra contra hanc ſententiam prolatas, excutianti, & eas reſolvant⸗ aut ſi reſolvere nequeant, errorem ſuum agnoſcant, Si enim non melioribus armis pro hacce ſua ſententia uterentur, quam Autores ſupra citati, non haberent, quod pugnarent. Et ſi fatendum, quod res eſt, ſcandalum, quod hic prætenditur in plebe, Principi obſtaculo eſſe non poſſe videtur. Eſt enim . 1 . . 1 Ktan⸗ — tantu Thec Allej ceren nekte men quo⸗ ſtrut (lke dabt ite Is e⸗ cech te. illo — Bm ChrI. 80ffi⸗ oreti⸗ Prin. Uiad. et is l s sEC. enim Drum hanni vilen 1, G Nein- I ſta⸗ ,ſech por⸗ Duom im de uum ncio⸗ Orem arum ndere ho⸗ nitte⸗ ſupra vant/ Gtr emim A⸗ CIRGA 4ADIAPHORA. 37 tantum acceptum, non datum ſcandalum. Jam ni fallor, ipſi Theologi formant regulam de ſcandalo accepto: Ob ſcandala accepm, quæd pium, & honeſturwm est, omitti non nebet aut potest. Jam ceremonias ſuperſtitionum redolentes abrogare, eſt pium &ho- neſtum: & bonæz res neminem ſcandalzant, niſi malam mentem. Vid. Cathecheſin Dieterici de ſeandalo. Nec nobis obſtat quod Paulus dicat. ſe velle vel nunquam carnem comedere; in- heirmior fmter ſeandalizetur. Eſt enim inhter hunc caſum & no- Ktrum ratio diſparitatis. Carmen comedere eſt res plane in- differens, ſed ſuperſtitioſas ceremonias abrogare, eſt res lau- dabilis. Nullibi autem legitur, Paulum unquam abſtinuiſſe à re per ſe bona ideo quod forte alius ſcandalum inde noceptu- rus eſſet. Sed potius docet S. Scriptura, cum Judæi ab ipſo urgerent Gircumciſionem tanquam neceſſarium, ipſum iIlis cedere noluiſſe, tanquam in re jam ſuperſtitionem inclinan- te. Gallat. 2. v. y. Quid ergo obſtat, quo minus, non attento illo (candalo accepto, juré ſuo uti poſſet Princeps? Quemad- modum enim Paulus Judæis gratificari noluit, ita nec Princeps ad id tenetur. Unde mihi admodum probabile videtur, hunc obtentum ſcandali accepti ex eodem fonte profluxiſſe, ex quo abuſum vocabuli conſclentiæ ortum eſſe, ſupra docuimus. Si enim ſcandalum illun acceptum vera cauſa eſt hujus rei, cur non etiam ob eritandum ſcandalam in aniwis Réformatorum, quihusdam ce- vyemoniis in noſin Eccleſfia abſtinemus Novi enim quosdam Refor- matos, qui partes Patrinorum in baptiſmo infantis Lutherani ob exorciſmum ſuſcipere ſemper recularunt. Aut cur in gratiam arentum Lutheranorum exorciſini omisſionem deſiderantium, illum omittere noluerunt Wittehergenſes loco ſupra citato? Vides ergo, anguem latere ſub herba, & aliud quid fubeſſe, quam ſcandalum illud infirmiorum. Et, ſi opponere vellent⸗ Reformatos eſle extra geéemium verx Eecleſix, & ſic illorum ſcandalum non eſſe attendendum reſponderem, Paulum etiam admonuife ſuos Auditores, ne Gentilibus ſcandalum præbe- rent i. Gerinth. 0. Pj6:7: Ut alias reſponfiones omittam, quæ peti E 3 Sð pot⸗ 38 DE 7uRE PRLNCIPIIC+0/ poſſunt ex tr. Dn. Præſid. Von Lutheriſe cher und Keformirter Fuͤrſtl. Perſonen Heyrath. Unde præbetur mihi anſa ſuſpican- di, hanc doctrinam ſapere illorum philoſophiam qui in noſtra Eccleſia in odium Calvinianorum, ut ajunt, ſaltare ſolent, in op- probrium ſuum & noſtrum. M §. 6. Pergamus nunc ad quæſtiones ſpeciales, & oſtenda- mus quomodo in exemplis quibusdam ex fundamentis hacte- nus & potisſimum capite primo expoſitis deducenda ſint con- cluſiones quædam controverſiæ & à Theologis ſectæ noſtræ communiter negatæ. Primum exemplum eſto Calendario Gre- goriano, an Princeps Evangelicus illud in ſuo territorio recipere, & ſe- cundum illnd feſta celebmre poſit ?â Nos principiis ſuperioribus innixi, intrepide afPrmamus; utrum enim feſta celebrentur ex ſtylo Veteris Calendarii, an novi, perinde eſt Chriſtianiſno. Re- ligioni hic nec ſeritur, nec meritur; idque eo magis Princeps face- re poteſt, ſi quædam territoria poſſideat, in quibus Gregorianum Calendarium jam eſtin uſu. Conſtitutio enim ſolemnium illa- rum feriarum eſt regale Principis. Cultui divino non præjudi- catur, utrum feſtum v. g. Paſchatos hoc aut illo die celebretur. Sed occurritur nobis ab Havemanno in tr. cit. c. XI. S. 4. ubi Magi- ſtratui Politico hoc jus adimere, manibus pedibusque laborat- IIlud quidem, inquit, Princeps præcipere poteſt, ut feſti dies obſerven- tür; at quænan ſint illa feſta, & quando, quibusque diebus celebnun- 47 . 7 7 4 da, decernere non potett Magiſtneus, inconſalto iniſteris. Utitur argumento ex concilio Nicæno deſumto & in eo de die Pa- ſchatis celebrando delhiberatum & decretum eſſe; illud autem Concilium non ex Principibus & Politicis conſtitiſſe, ſed Epi- ſcopis. Sed ſupra jam monuimus, quatenus Concilia diſpo- nant de rebus adiaphoris, eatenus indigere confirmatione Principis ad producendam vim obligandi in reliquis ſubditis. Epiſcopi enim nullum jus habent reliquos Chriſtianos obli- gandi, ut conſentiant cum ipfis in ejusmodi rebus adiaphoris, aut ſi illud prætendunt, falcem in alienam meſſem mittunt. Dein- Dein Cuim in ſa lis care dolie IE. Verm 660 e 44/ men ue (O tort gori ſat, ec cis N . nen 6r. mna ſti⸗ rter Can. bſra op. hda⸗ de. on⸗ ſtre⸗ Grt. Iſe⸗ bus ex Re⸗ c. um Aa⸗ ach⸗ tr. igl⸗ lale bel⸗ N tur Pa⸗ tem 0 15. ls, unt. n⸗ illi Epiſcopi in propagandis Concilii CIRGA ADIAPHORA. 39 Deinde multa dubia funt contra integritatem Concilii Nicæni, cum immenſum quantum receſſerit à methodo quam Apoſtoli in ſancto illo Concilio Hieroſolymitano obſervarunt, ita ut quis non adeo ſecure ad autoritatem Concilii illius Nicæni provo-⸗ care poſſit. Leges, quæ etiamnum exiſtant in Codice tam Theo- doſiano quam Juſtinianeo, ſatis docent, qua methodo uſi fuerint, iſtius decretis. Inſtat Ha- vemann. Calendarium novune nulli Cbriſtiano obtrudi poſſe, eo quod iit Gregorii Poncificn, Poniifer auter t Anti⸗ Chriſtus, & ſie ſi Prin- ceps vellet introducere Calendarium Gregorianum, illum approbare ea, quæ ſint Anti-Chriſti. Sed quis non miſereatur ejusmodi argu- menti? Ipſe Havemann. pro probanda ſua ſententia allegat ex jure Canonico cap. Licet X. de ſerits, qun Liber à Gregorio IX. eſt confectus, qui non melioris indohis fuit, quam Gregorius Au- tor Calendarit noſtri. Ergo eadem opera, qua ille Principes Gre- gorianum Calendarium introducentes, Anti Chriſtianiſmi accu- ſat, ſe ipſum hujus criminis arguit, & omnes inſimul illos Pro- teſtantes, ſecundum quos jus Canonicum in cauſis Eccleſiaſti- cis eſt receptum. Sed quo nos non rapit furor affetuum? Quo etiam pertinet, quod tertio opponit, in Calendario multos bomi- nes impios relatos eſſe in numerum ſanétorum, unde nec refutatio- nem meretur, ſicut nec illud, quod dicit, ad dulétum Calendarii Gregoriani Paſiha sliquando celebiri eum Judæis, & n— Ouarta-deci- mana Heretica. Quid inde? an illud impium, an contra Chri- ſtianifinum? Conſentiunt cum Havemanno Wittebergenſes apud Dedekenn. volum. I. Tert. b. n. I. & z. Cum autem eadem argumenta proferant, nolumus eorum refutationi immorari. M §. 7. Ad adiaphora Eccleſiaſtica referimus quoque Mußeam Iaſtrumentzlem in templis ufimri ſolitzm, & inde ſubje- cere diſpoſitioni Principis ſtatuimus. Lubet allegare verba B. Brunnemanni, ut pateat, quam juſta adſit cauſa, quare Prin- ceps circa eam diſponere poſſis. Sic ille de jure Bccleſ. Lib. I. z. 6. membr. 5. S. 4. In. omnibus, inquit, Eccleſiis hoc græcipue Peltandum, . 40 DE uRE PRINCIDIS ut omnia ad adiſiegtione ve Eöclefie kant; quicquid autem Ecclefiz adi- lcationem non facit, illag ineptam est. Sic ergo inepta eſt Maſita, ſive Organica ſive alia Inſtrumenmlis, niſi vox humana concinat, ut ſciat Eecleſia, quid canatur, & poſſit dicere Amen. In Latino Idiomate can- tare quid hoc ad devotionem exeitandam facit? Anres quidem mulcet iſza Muaſica, ſed animum non penetmt, & paſim audiuntur Italiæz con- certæ, Piſſemezæ, Villanele Gc. in templis, quæ quia aures mulcent, ſolent nonnullis glacere. Sed quid Saul inter Prophetas? Addit S. 6⁶. Interen, aum Organiſta in Organo ludit, & variat, Auditores partim ad ocales hine inde preferendos, partim aa dulcen, ſommum capien- dum diſponuntur, & bæc noſtri temporis eſt devotio. Hactenus Brunnemannus. Similia ſunt, quæ habet JCtus bPontificius Duarenus de ſacr. Ecel. Miniſter. Vib. I. e. 71. Sobria, inquit, illa Muſica, & pronunciationi vicinior, quam cantui fatit, ut verborum ſenſus eficatius inftuat in animos Auditoram, non illa oeperoſa & Thea- tica, quæ hoc tempore in Eccleſia fFrequentatur; & paulo poſt: Hodie Iic iſta molulatio ubique probatur, at inter ownia Becleſiæz Miniſteria mnquam pratipuum & maxime neceſſarium habeatur celebreturque. Nolumus nos interim immiſcere controverſiæ, an organa & reli- qua Muſica inſtrumentalis ſit contra Chriſtianiſmum? Inſtituto noſtro ſufficit, ſi obtinuerimus, Muſicam illam minimum pertinere ad adiaphora, & ideo Principem vi ſummi Imperi poſſe circa eam diſponere. Illud puto etiam nemo facile negabit, in multis Templis magnum eſſe abuſum illius Mulicæx, & multos Cantores ſibi imaginari, ſe multum ea contribuere ad honorem Dei, licet ipſorum animus durante Muſica longe alienus ſit à vera devotione & pietate, quæ ſunt vera ſacrificia Deo placentia. Reli- qua, quantis curis quantisque ſumtibus parentur, diſplicent- Et hoc modo evitare hoſſumus gravem cenſuram Wittebergen- ſium apud Dedekenn. Vol. I. Lib, 2. membr. 2. lelbt. 6. n. 6. S§. 8. Idem noſtrum judicium de certis veftimentoram gene- riba, quibus Miniſtri uti ſolent, quæx & ipſe Magnif. Dn. Stryk. ad Brunnem. d. l. 8.9. ad adiaphora refert, Quod ſi attentius ea eq (ol inclin 40 ext deſich ſtrahe Clere Juris keii⸗ gere onaj ſtian alior lise pecri Civi 1b.3 ticos aulte fen⸗ a Rin inte lion lee⸗ TI g vel im ur Dh 1 1) — Ai. ſre. ſiiat Cah.⸗ ltet Con⸗ lent, h.g. rtin ien. s eius ,dH ren bes⸗ d Fis ut⸗ jelt⸗ Ut num oſſe t, in os rem veta gel⸗ l⸗ en⸗ ANe⸗ CIRCA ADIAPHORA. 4 za coniüderes magis ad abuſum, quam verum uſum ædificationis inclinare, apparebit. Nam quod plerumque dicitur, ila facere ad externum ſlendorem Eecleſieæ, Chriſtianiſinum parum ſapit, qui deſiderat animum ab omni externo ſplendore & pompa ab- Krahentem. Nec erravero, ſi dixerim, bane conſvetudinen: 4 Clero eſſe inventam, ad conciliandam ſibi apad Laicos floquor Stylo Juris Canonici) autoritatem & venerationem quandam, licet Ponti= ſcii allas reddere ſoleant rationes pro juſtificandis illis, prout le- gere licet apud Durand. in ration. Divin. offc. Lib. 3. c. 1. Cardin. Bonam de rebus Liturgicis Lib. I. . 24. Puto, mägis pium & Chri⸗ ſtianum eſſe, aliis rebus, quam veſtimentis venerationem in aliorum animis excitare, more Apoſtolorum, de quorum cingulis aliisque quotidianis veſtibus quidem legimus, non autem de- peculiari forma, figura, materia, colore veſtium, quibus ab aliis Civibus & Chriſtianis diſtinguerentur. Vid. Vaët. polit. Eccleſ. P. I0 lib. 4. Tr. 4. . 4. Et probabile eſt, quo tempore diſtinctio inter Cle- ricos & Laicos orta eſt, etiam hunc ritum originem duxiſſe. Ilud autem magis dolendum, quod ejusmodi veſtes inter res ſacras re- ferantur à Gtis etiam Proteſtantibus, quod certe ſapit Papiſmum- aut Gentilismum. Quid enim Saul inter Prophetas? Quid ve- ſtimenta inter ſacra? Et licet Stylo juris Canonici & Romani inter Res ſacras ſint referendæ, merito tamen ab ejusmodi locu⸗ tione abſtinere deberent Proteſtantes, & nullas res ſacras agno-⸗ ſcere, quas non agnoſcit Scriptura S. Sed quemadmodum Tribonianus ex ICtis Gentilibus digeſtis ſuis multa inſeruit, quæ Gentilismum redolent, ita & JCti noſtri poſt reformatio: nem multa principia Papiſtica in Jurisprudentia Eccleſiaſtica re- tinuerunt, ita ut in medio Proteſtantium habeamus jus Eccleſiaſti⸗ cum papizans. ð WD §. 9. Imagines in templi etiam pertinent ad claſſem adia- phororum, communi noſtratium conſenſu, quamvis negari ne⸗- queat, magis inclinare ad ſuperſtitionem, quam ædificationem apud plebem. Maxzimopere à Pontifcis Romanis cauſam- imaginum contra Grzcos Imperatofes eſſe defenſam, fuprà jem- Zä In=⸗ 42 DE uRE PRINCIPIS innuimus, præcipue quod utilisſimum judicarentur inſtrumen- tum, ſuperficiariis pietatis ritibus imbuendæ rudi plebeculæ. Uti- nam de nonnullis noſtrarum eadem querela opus non habe- remus. Nam monſtrat quotidiana experientia, non paucos inter nos Lutheranos imaginum venerationi nimium eſſe dedi- tos, & parum abeſſe à ſuperſtitione Pontificiorum. Unde & optandum eſſet, ue præceptum illud de non adorendis imaginibus majori cura ac ſtudio inculcaretur, quam plerumque fieri videmus. Abſtraherentur enim magis animi ab externis illis ad interiora. Et hinc puto ſatis eſſe cauſæ, ut in Catechiſmo Lutheranorum hoc ipſum præceptum juſſu Principis Evangelici exprimeretur, & litigium illud ade diſtinctione præceptorum Decalogi ommitteretur. Nec enim Luthero imputandum, quod ille præceptum hoc omiſerit. Quia enim hactenus in Papatu ei ordini, quem ho- dienum Lutherani ſeqvuntur aſſvetus fuit, nec omnes defectus Papiſmi ſimul vidit, illum retinuit; licet alias ſatis graviter con- tra cultum imaginum & prædicarit & ſcripſerit. Unde & nul- lus dubito, quin Princeps conſvetudinem multorum locorum, qua homines pratereantes altare, caput inclinarr, & imagines ibi po-⸗ Eitas qnaſs ſalutare ſolent, abrogare posſit. Diſtinéctio, quam ad- hibent Lipſienſes apud Dedekenn. Volum. 3ʒ. pag. bbo. inter zdoratio- nem & venentionem ſeu reverentiam moralem & ceremonialem, ſubtilior eſt, quam ut à rudi plebis animo ſatis percipi posſit. Quare tantum abeſt, ut Sacerdotes impedire deberent ejus ab- rogationem, at Principem potius ad eam adbormri ex regulis veræ pie- kzatis tenerentur. §. 10. Supra jam indicavimus, Muſicam Inſtrumentalem eſſe rem adiaphoram. Idem judicamus de ecantionibus Latinis, ita tamen ut plus habere abuſus, quam veri usûs videantur. Bo- lendum eſt, inquit Brunnemann. a. tr. lib. 1. c.6. membr.5. 5. 9. re- zentam fuif ex Romano- Cathoalica Ercleſiz Lingvam Latinam in ſaeris, & Dn Stryk. in not. d. l. n. g. poſtquam allegaverat ſententiam Mengeringi pro Cantionibus Latinis retinendis, addit: Præſta- es ſpeciates boras djuimodi cantionibus Latini deſtinaſſe, quo bujius Lingvæ — lingue lonſilt MMui ℳ ſe. R nenckte 1d jus non t ſtatun rancu tiuncr Latin de g litera vento prece nota, gir canun WRe inju inlig l, Vrb temte nolin arn ſtal quan niti, ſun pien dus is mmen.⸗ . Dii. habe. aucos dedi. de & linibis ennus. riora. orum tetur, vetur. n hoc n bo- ls con⸗ ⸗ rum, n ⸗ alih⸗ lem, sſit 545⸗ . ie⸗ tälem i, I M⸗ ,e eris, nan ,. Nie v CIRGCA AbDIAPHORA. 4 — Lingvæ gnari ſe præſintes ſiltere valeant; in ipſo enim eætu collecte conſultius est, majeris populi partis mtionem habere, & bujus intelle- dui conformare cantica, quam ad pautos Latinæ Linguæ gnaros reſpice- re. Reſpondere voluiile videtur Vir Illuſtris illis, qui pro reti- nendis his cantionibus inter alia provocare ſolent ad uſum, qui ad juventutem Scholaſticam ex illis redundet, dum ita in ſcholis non tantum ſed & in templis ejus ſtudia & profectus promoveri ſtatuunt. PVid. Meiſuer. de adiaphor. Diſputat. 4. §. 22. Et certe mi- randum eſt, Viros Celebres non dubitare miſeras ejusmodi ra- tiunculas afferre, & ritus quosdam inanes iisdem ſuperſtruere. Latina Lingva tanti non æſtimanda videtur, ut & ejus addiſcen- dæ gratia cantiones Latinæ in Ecceleſia uſurpentur, ubi plures il= literati, quam literati. Aliud tempus huic ſtudio deſtinatum. Con- ventus Eccleſiaſtici inſtituuntur, ut Eccleſia unò ore Deum precetur & laudet, ideoque illud fieri opertet Lingva omnibus nota, juxta Apoſtolum 1. Cor. 14. verſ. ti. ubi Barbaris comparat, qui non intellecta Auditoribus loquuntur, vel quod idem eſt, canunt. Et ſic puto, Meiſnero non ſatis fuiſſe cauſæ, quare- adeo in eos inveheretur, qui illum ritum improbent, eosque= injuriosò nomine Crypto-Calvinianorum hinc inde d. Diſputat. inſigniat, quaſi illi ſtatim, qui ejusmodi rits abrogatos eſſe ve- lint, Sincretismum aliquem introducere, & Calviniſmo, (ſunt verba Meiſneri) feneſtras non modo ſed & portas quaſi bipa- tentes aperiant, cum precum Latinarum orthodoxiam tolerare nolint. Sapiunt hæc & alia duriora, quæ Meiſnerus habet, zelum admodum intempeſtivum, quaſi orthodoxia precibus Latinis ſit alligata, & quaſi ab omnibus Reformatorum doctrinis, tan- quam diabolicis abhorrere quilibet debeant, & quocunque modo niti, ne vel in unica re cum ipſis conſentire videatur. §. 11. Jam pauce etiam addemus exempla circa Bapti- ſmum & S. cœnam adhiberi ſolita, & ab Exoresmo quidem inci- piemus. Niſi iam cap. 1. fundamenta noſtræ ſententiæ ab omni- bus oppoſitionibus liberaſſemus, & Principi hoc jus ex ſoli- dis principiis achudicaſſemus, merito à controverſia har ab⸗ 2 ine⸗ 44 DE UIRE PRINCIPIS ſtineremus, & aliis majoris judicii eam relinqueremaus. Ve- rum cum noſtrates aſum Exorciſmii inter adiaphora referant, non poſſunt non nobis largiri, Principem juſte illum abrogare poſſe, nec puto, neceſſarium eſſe, ut nova hic argumenta afferamus. Quyd enim juris eſt in uno adiaphoro, idem eſt & in alio. Nec ennn, hic adeſt ratio differentiæ, ut adeò dolendum ſit, ob abro- gationem Exorciſmi tantos motus in Saxonia ſub Elettore Chriftia⸗ no I. ex intemperato animo Clericorum ortos eſſe. Cum enim Elector jure ſuo uti, & ad petitionum mulcorum Paſtorum Luthe- ranorum Exorciſmum abrogare vellet, & ſcriptum D. Pierii di- Kum Ein Bedencken von Abſchaffung des Exorcismi, congrega- tis Lipfiæ Lutheranis Superintendentibus ad ſubſcribendum offerret, illi vero hoc recuſarent, tandem iis mandabatur, ut Au- ditores de Exôrciſmo reéte informarent, cui quidem juſſui pa= ruerunt; ſed cum D. Gundermann & Salmuth anno 15%1. d. 14. Julii cum Paſtoribus in urbe Zeiz congregatis agerent de Exor- ciſmo abrogando, cogebantur ſe ſubducere, & fuga ſibi proſpi= cere ob tumultum, qui propter abrogationem Exorcismi ſub- oriebatur. Tandem ediétum Elecétorale de abrogando Exor- cismo prodüt, quod etiam executioni fuiſſet datum, niſi mors immatura Electoris executionem impediviſſet. Tum poſt obi-⸗ tum ejus Inquiſitores Theologici, abutentes indultu Admini- Kratoris Friderici Wilhelmi, non ſolum Theologos quam pluri⸗ mos, ſed etiam Ctos aliosque Politicos ex Academiis & Conſi= ſtoris ejecerunt, aliisque officiis & dignitatibus privarunt, de- quo plunbus apud Hoſpimanum in Concord. Diſtord. pag. 269. Et ſi vera ſunt, quæ narrat Nicolaus Blumius in der Leicht⸗Predigt uͤber den cuſtodirten DO Nicolaum Crell, inchoata executio de-⸗ abrogando Exorcismo fuit inter cauſas, propter quas de D. Crellio anno 1601. d. 9. Octobr. capitis ſuppheium ſumptum, eſt. Videatur hiſtoria & proceſſus ſupplicii in bello, quem: ediderunt Crelli propinqui & amici anno 6ο⁄S5 cui titulus: Antwort und warhafftiger Gegen⸗Bericht auf die Leicht⸗Predigt, welche Nicolaus Blum bey dem Begrabnuͤß D. Crellii zu Dreß⸗ den — den ge 2. ub Non2 fata pon ! ſuſfic councea Mann. it: lihis dem a0 N deſi ſtatu Uurat . ſit. tutie Re tun abn II. gu dun Efe 394 n0 tra b⸗ nol Lo Au zdt — Ve. , no n poſſe, amus. Nec Abro⸗ nifiut⸗ enim bthe⸗ fiſ di⸗ tega. lum⸗ An. lipe⸗ . Exot- olpi⸗ ſub⸗ Lxol⸗ mors kobi⸗ mloi⸗ lari⸗ . (de- Et ledie 0 e. N. etn⸗ lus: digt, Dch⸗ den CIROA ADIAPHORA. 4 5 — —– den gehalten. add. Diſſerctio D. Friderici pecmanni de Exorcismo the 22. ubi pluribus de Crelho ejusque accuiatione, & addit: At iis non attentis, capite truncatus benus ille Crellius, etiamnum poſt fata vivit & vivet. Quam cotroverſiam hiſtoricam noſtr m⸗ non facimus, ſed aliorum potius judicio relinquimus. Nobis ſufficit, quod Exoreiſmus ſit res adiaphon, imò quod ipfi Noſtrates concedant, illum laborare duritie aliquà verborurn. . Brunne- mann. Lih. 1. c. ö. memb. J. §. 3. qui Magnif. Do. Pro. Rector ad- dit: Sanè peccant, qui nibil cirez hane Ceremoniam poteſtati Prins cipis relinquunt. Ut inde concludam, illum Miniſtrum, qui eun-= dem in una eâdemque Eccleſia in Lutheranorum gratiam retinet, ad Magiſtratis verò mandatum omittit interdum: pro vero Ec= cleſiæ Chriſti Miniſtro, cæteris paribus, haberi poſſe, ſecus ae ſtatuitur apud Dedekenn. Vol. 3. ſelt. 7. n. 3. Conſil. itteberg. nec juramentum forte initio ſuſcepti officii præſtitum de obſervan= daà Liturgia obſtare, quo minus hoc ſalvâ conſcientià facere poſ- ſit. Juramentum enim non eſt vinculum iniquitatis. Conſti⸗ tutio enim Liturgiæ dependet ab arbitriò Principis, ideoque dum Princeps mutat illam, Paſtori remittit juramentum, antea præſti- tum, non ſecus ac ſubditi poſteriores Leges ſemper præ prioribus abrogatis obſervare tenentur, ſalvo juramento, quo prioribus LL. fuerunt ante obſtricti, ut & inde videre liceat, Theologos quosdam nonnunquam abuti principiis morahbus ad obtegen⸗ dum ſuum faſtum & defendendas malas ſuas hypotheſes, quod & feciſſe mihi illi videntur, qui apud Dedekenn. d. l. ſiét. 6. n. 1I. Page Reformatos noluerunt ad officium Patrinerum in Baptis⸗ mo infantis Lutherani admittere, ſub Prætexfu, quod eſſet con- tra juramentum, quo ordinationi Conſiſtoriali Miniſiri eſſent 6G. 12. Ad adiapora cirtn S. cænam pertinet ex conſenſu noſtrorum Theologorum privata illa tonf Rio, in multis Eccleſiis Luther nis hactenus uſitata. Nullibi emm à Chriſto præceptum aut prohibitum, eo mode peccata ſua confiteria deoque definitio adiaphororum & huic enti competit: Dufum autemplerisque vi- F 3 debi- 46 DE IRE PRINCIPIS CIRCA AblIAPEIORA. debitur, ſuſtinere velle, & hunc actum ſubjacere diſpoſitioni Prin- cipis. Principia noſtra ſupra poſita illud affirmant, adeoque ſi Prin- ceps obſervet modum cap. 2. propoſitum, nec Clerici ſuper læſio- ne libertatis Chriſtianæ conqueri poterunt, præſertim cum & in multis Eccleſiis Lutheranis iſte ritus jam ſit abrogatus. Et loco num- mi confeſſionarii, aliud quid ad ſuſtentationem Miniſtrorum intro- duci poterit, de quo addere placet judicium Magnif. Dn. Strykii ad Brunnem. Lib. 2. 6. . S. ö6. Optandum ſane, inquit, ut alio in loco, quam ubi petitur abſolutio, hæc gratitadinis conteſtatio fieret; negari enim nequit, quod eo momento, ubi abſolutionis verba pronunciantur as Eccleſiæ Miniſtro, cogimtiones ſuas dirigere neceſſum habeant Confitentes ad hunc nummum, quo illum in promtu habeant, ut, finitäâ abſolutione, il- lum oſferre poſint & . Plura exempla allegare poſſem, niſi hactenus allata ſufficerent illuſtrandis Principiis noſtris. Quare & hic pedem figo. Non dubito, fore quam plurimos, quibus Principia noſtra im- pia videbuntur, & contra Orthodoxiam, quibus & ipſe conſenti- rem, ſi per Orthodoxiam intelligerent ſententias communiter ha- Stenus receptas, & autoritate multorum Theologorum & JCto- rum palliatas, nullis autem veris principiis innixas. . Vidiſti B. L. nos ubique rationibus pugnaſſe, & non niſi raro autoritatibus Ma- gnorum Virorum uſos fuiſſe, ut oſtenderemus illis, qui judicio au- toritatis nimis adhuc adhærent, non plane novam noſtram eſſe- ſententiam, ſed bene cohærere cum principiis jam ab aliis poſitis & ab omnibus fere conceſſis, & nihil aliud nos egiſſe, quam ut ex conceſſis contra adverſarios diſputaremus. Quare ſperamus illos, quibus hæc non ſint ad guſtum, eodem modo nobiscum proceſ- ſuros eſſe, & ſi forte in errore noxio & impio verſemur, placida collatione nobis illum ademturos, & ad bonam mentem monen- do, docendo nes redigere conaturos eſſe. Veritas enim omnem coactionem reſpuit, & nonniſi veris rationibus menti no-= ſtræ amice ſeſe inſinuare novit. §. D. G. Cn eené ſore, ſ derein⸗ 14 mer in ver in tui keul Jum onun conee ditnat ot 20 heker repe ranr nonn nioru ER Plunr Augr Nüiſter dis; A is Erin. Drn. leſio Ein num. ͤtto. rykii lus, egori ur entet ne,il. tenus edem in. nli⸗ ha- Cto⸗ 1 8. L. Ma- Nall⸗ ſe⸗ Dhiis t ex los, Nel⸗ aid⸗ nel⸗ Nenm (47) £ PDILECTO SUO DN. BRENNEISEN. S .⸗ P. D. CHRISTIANuIS THOMASIuS, D. Ecipe, quam mihi ad cenſuram obtuliſti, diſputa- tionem tuam inauguralem de jure Principis circa Adiaphora, quam uti perlegi attente, ita tibi de egregio edito ſpecimine profeftuum in cegnitione veritatis, & ſequeſtratione præjudiciorum, ſtudium ſapien= tiæ impedientium, gratulor. Deprehendes, me pauciſſima & fere nihil emendaſſe, non, quod haud arbitrarer, aliter paululum quæſtionem hanc tractandam fore, ſi a me fuiſſet elaboranda, ſed quod putarem, melius ſore, ſi quæ monenda ha-⸗ berem, tibi ſeparatim exhiberem, in ulum forte curarum ſecundarum, quam ſi mixtu= r4 meerum cum tuis corpus aliquod parum cohærens & inæ quale evaderet. Nempe in veritate theſium tuarum nihil eſt, quod de ſideraverim, ſalktem optaverim, ut in tui & Lectoris gratiam quædam paulo uberius hinc inde expoſuiſies. Etenim, ſi vulgare quid aut quod careret tot ac tantis adverſariis, adſerniſſes, nec hic quic- quam, quod monerem, mihi reſtaret; ita enim, credo, peripicue theſin tuam & oriundas inde concluſiones fundaſti & deduxiſti, ut in homine affectibus & præ- concepta opinione libero neſcio quod dubium urgere ad diſſenlum poſſit. Sed aradogon eſt, quod defendis, negatum à eot Vnis, autoritate pollentibus, à tot Theolegis, potiſſimum Saxonicis, & Vicinis nobis, ac non optime faventibus; & adeo veréſimiliter anſam arrepturis, ut te cum doctrina hac tua ſuſpectum de heterodox4 & impietate reddere poſſint. Muniendus igitur in tempore es & præparandus, vel potius, cum ſpecimen hoc oſtendt, te jam fatis munitum & præ=⸗ paratum eſſe, jure ſaltem amicitiæ, &;, quia oculi plus vident quam oculus, tibi nonnulia communicanda à me ſunt, quibus arbitrer in ſecundis curis te & adverſa- giorum ictus felicius averfurum, & Lectori forte præ occupato nebulss qiſpulſurum. Eñſt maxima vis autoritatis, & humanæ fidei, & metuendum valde, ne eâ abutentes, lurimi lamaturi ſint, adyer ſam eſſe tetam diſputationem tuam libtis Symbol. is, Auguſtanæ Conſeſſionĩ, ac Formulæ Concordiæ, & ſpirare ubique contemtum Mi- niſterii. Mallem adeo cavillationes has paulo- diſtinctius excluſiſſes. 2. Etenim, quod Formanlam Concordia attiner, uti tu quidem id parum cura- bis cum audiam, in patriâ tuâ lacrum hunc libellum non eſſe receptum, de quo & patriæ tuæ & Tibi animitus gratulor, ita tamen opera danda crit, ut in lecun- dis curis diſtin Gius, ialtem ex principiis genuinæ Politicæ & Jurisprudentiæ often- das / 4⁸ M0NHA PRESNIDIS. —.— das arcana Statiſtica quorundam ex Clero Lutherano quibus effectum fit, ut Li- bellus iſte Principibus & Statibus ſupponetentur tanquam ad ſalutem ſlummé necelſ- ſarius, qui tamen nihil niſi turbas pacis & Eccleſiaſlicæ & Prefanæ hactenus pepe- rit. Ne videlicet malé audias apud Studioſos in vicinia, inter quos medii ſumus, & quibus perſvadetur adhuc, Formulam Concordiæ eſſe Palladium, (Palladium vero nativa ſigniſicatione idolum Ethnicum eſt,) Eccleſiæ Lutheranæ. Ut vero illud oſten- das, uon adeo prolixa demonſtratione erit opus. Præſtitit enim jam ſatis Holſpinianus in Concordiâ diſcorde, ut Tibi ſaltem incumbat, monſtrare, ſumma capita funda- mentorumjudicio Hiſtorico & Logico aperte repugnantium, quibus Hutterus va- ſtum illam Librum Concordiæ Concordis ſuperſtruxit, quæ quidem meo judicio ad pauca puncta concentrari poterunt, ut latus, Deo dante, oſtendetur alibi. 3. Auguſtanam autem Confeſſionem quod concernit, evidenter oſtenden- dum erit, do ctrinam tuam eidem ex aſſe convenire. Video equidem, te id jam præ- ſtitiſſe 41. 5. cap. 1. ſed occulté. Quare vitio mihi haud vertes, quod in Lectoris gra- tiam iſta argumenta ex Aug. Conkfeſſ. evidentius exhibeam. Dicit Articulus VII. ad Geram unitatem Eccleliæ ſalis eſſe, conſentine de doctrind Evangelii & admini- „atione Sacramenterum, nec neceſſe eſſe abigue eſſe, ſimiles, tiraditiene hbumanas, ſeu ritns ac ceremonias ab hominibus inſtitutas: Unde inferre voluiſti, Adiapho- ta illa non pertinere ad internam poteſtatem Eccleſiæ, ſed ad curam Principis; in Republica inſtituta humana omnia dirigentem. In Art. 11. dicitur, quod rits ill. Eccleſiaſtici ſerundi ſint, qui ſine peccato ſerveri polſint, & proe ſint ad tranquillitatem & bonum ordinem in Eccleſtàa. At vero de tranquillitate & ordine judicare in Republicâ tot4, (in hac vero etiam eſt Eccleſia,) ad ſolum Principem pertinet, neque eximi ordo & tranquillitas Eccleſiæ, aut ad Clerum cu- ra hujus ordinis, ſine aperta tuptura unionis, quæ anima Reipublicæ eſt, aut im- minutione Majeſtacis, transferri poteſt, ut vel exemplo hypotheſeon Pontificia- rum apparet. Denique notat Artic. 16. Neceſſario debent Chriſtiani obedire Ma-= giltratibir⸗ ſais & legiburs, niſi cum jubent peccare. Unde ſequitur, quis peccata ſunt actus prohibiti, adiaphora vero ſunt actus indifferentes, quod vi Auguſtanæ Con-= feſſionis Chriſtiani debeant obedire Magiſtratuum ſuorum legibus de adiaphoris diſponentibus. Ex his autem ſequetur ſponte, Theologos omnes & JCtcos Prote-= ſtantes, defendentes, quod Principi non competat Jus circa Adiaphora, receſſiſſe a confeſſione Quguſtan4. Imputatio contemtus miniſterii commune cavillum eſt, & ſæpius iterata uſurpatione fere obſoletum. Interim non nocebit, ſi oſtendas, te in tot4 difpu- tatione per nomen Clericorum non intelligere Pios Theologos & Verbi divini miniſtros, Evangelicam doctrinam pure docentes & vita lancta exprimentes? (quin potius de hos ut pupillas Dei debito modo venerari ;·) ſed homines, qui ſuh rætextu Miniſterii, Theologiæ, & Bvangelii imperium & tyrannidem quærunt in conſcientias &c. Qua occaſione oſtendere poteris originem diſtinctionis perſo- narum in Jure Qanonico in Clericos & Laicos, ipfſam videlicet ignorari à be 9V Novi nihil Grina lari, monmu Iuthe moni l non tienti ſenſu ant tecun Lſin biu beren i⸗ Alre⸗ Negn ſcan bus Re jure dd dur exp ine pert lolo blie mat inſt an! — ut li. Enetel⸗ Rpepe. mus & im veto ſollen. inianus Ufonde⸗ erbsvi⸗ Licio 11 kenden⸗ nprr⸗ tisgne us VII. Aamini Wwahal, ieyto⸗ lis, etur; G roe⸗ nilitene Alolum tum cl⸗ ut im⸗ ntigcin⸗ re M⸗ carlnt 2 Con⸗ brote⸗ ecell 6 erals Giwin nertes 9 gniſil Erunt In helſ⸗ hints Novl 4D DISPVUTATIONEM. 44 Novi Fœderis, & canonem Decreti7. Cauſa I2. quæſt. 1. ex Hieronymo excerptum nihil magis oſtendere, ime palpandum dare, quam quod miſera & Papiſtica Do- Grina jam illo tempore ſumme regnaverit, atque ſic in conſenſu quinque ſecu- lari, vel ex hoc inſigni ſpecimine, parum fundamenti ſanitatis Doctrinæ vel morum ponendum fſit- 5. Circumſpiciendum tibi etiam erit de conſenſu Theologorum' quorundam Lutherano rum. Equidem prudenter feciſti, quod pleraque tua ſtabiliveris teſti- moniis illuſtribus Bigæ Jctoνuo, & celebratiſſimorum & nunquam Theologis molas Lutheranis de heterodoxia ſuſpectorum, Soceri & Generi. Interim non diffitendum, adhuc melius te cum iis acturum eſſe, quibus autoritas diſſen- tientium mentem faſcinavit, ſi Theologorum quorandam Lutheranorum con- ſenſum adducas. Quod ſi veceris, certe dubios reddes juvenes, ne te hereticum aut quid ſimile eſſe opinentur, ſi videant Theologos quosdam de Secta noſtræ tecum ſentire ſalvo Lutheraniſmo, Et ut tibi hac in parte feram ſuppetias, en teſtimonium Theologi Helmſtadienſis Gebhardi Theodori Meieri in libello de tri- bus initiamentis Chriſtianornm S. ga- in fine p. M. It. Ritunum antiquitas præſcri- bere noſtris temporibus non vValet, qülia ritus lege Dei non definitos Majeſtas, prouk libi e re Eccleſiæ & Reipublicæ viſum fuerit, nunt inſtituere, nunc reformare, nunc abrogare poteſt. Habes hic tribus lineis ſynopſin totius tuæ diſputarionis. Neque eſt, quod diſſidium metuas & rixas, quæ Patrum noſtrorum tempore cum ſcandalo totius Eccleſiæ interceſſerunt Theologis Saxonicis cum Helmſtadienfi- bus, cum jam nototium ſit, illos hos pro fratribus agnoſcere, nec auſurus adee eſſe ut teſtimonium illud pro Syncretiſtico ſint ventilaturi. 6. Probo & illug, quod capite primo diſtinécte oſtenderis, quæſtionem de jure Principis circa adiaphora ad Jurisprudentiam pertinere, & adeo removeris objectionem hodie nimis frequentatam: Quld id ad Te? Forte non incommo- dum fuerit, alia occaſione tradere regulam, diſſicultates ſimiles per compendium expediendi. Videlicet propoſitiones aut quæſtiones ad quam diſciplinam per- tineant ex prædicato judicandum eſſe non ex ſubjecto. Ita ad Grammaticam pertinet quæſtio : Deus cujus generis? ad Logicam: Deus an ſubſtantia? ad Phi- loſophiam moralem: Dei ſanctitas an fundamentum juris naturæ ?ta ad Jus pu- blicum pertinet quæſtio: An Nobiles immediati ſint ſtatus imperii? ad Gram- maticam: Nobilis cujus declinationis ? &c. Ita ergo ad Jurisprudentiam & quæ inſtrumentum Jurisprudentiæ eſt, Boliticam pertinet: Diſpoſitio circa adiaphora an ſit regale Majeſtatis? an competat Statibus Imperii? .„Non male adeo facies in curis ſecundis, ſi ex Legibus fundamentalibus imperii Pace Religioſa, & Inſtrumento Pacis W'eſtphalicæ &c. argumenta attule- ris, ex quibus probari vel in ſuperſuum poſſit, Statibus Imperii competere Jus circa adiaphora, ut eo magis convincantur diſſentientes infirmi. Dico in ſuper- um, Nam ad ſcopum tuum id quidem non præciſe neceſſarium erit, cum in diſputationé ſatis oſtenderis, in Legibus Imperii nihil eiſe, quod aſſertioni tuæ jure G opponi 7 50 M0NITA PRXSIDIS opponi poſſit. Non poterunt vero & argumenta probantia effugere modicam diligentiam ſi vel Art. & o. Inſtrumenti Pacis Monaſterienſis attente perlegere velis 8. Rejeciſti Aiſtincétionem, communiter in exponendo jure principis circa ſacra adhiberi ſolitam, inter interna & externa, tanquam obſcuram. Bene tamen mereberis de Jurisprudentia Eccleſiaſtica, ſi ex mente illam adhibentium eam fu⸗ ſius paulo expoſueris, ut oſtendas ademta Principi poteſtate circa adiophora nihil fere relictum manere juris, quod circa externa exerceat, ſed jus circa ſacra etiam in noſtra ſecta (ſecundum expoſitionem diſſentientium) ſi virtutes ejus examina- re velis, efſe nil niſi onus protegendi Eccleſiaſticas perſonas, easque adjuvandi in perſecutione diſſentientium, & corroborandis eorum traditis & doctrinis. 9. Placet etiam, quod adduxeris §. 2. c. 2. pro tua ſententia autoritatem Gre- gorii Nazianzeni, ut appareat Lectori, doctrinam tuam non novam eſſe ſed anti- quam. Et habet Nazianzenus multa, quæ non ſunt ad palatum adverſariorum. Ita notum eſt elogium ejus, quo concilia inſignivit, circa quod torquent ſe quid im ex noſtris, ut alibi me oſtendiſſe meminiſti, nec iſtud noceat prætenſæ autoritati & integritati Concilii Niceni. Ita hæc ſeptimana, dum aliud ago, deprehendi ele- gantem alium ejus locum forte & Tibi in ulterioribus meditationibus uſni futu- rum. Eſt autem in oratione gy. ad I7o. Epiſcopos f. m. 6z. Nameros ownes perfectio- nis explemus, unum quidem quo ad eſſintiam individuamque adorationem creden- tes, tria autem, quantum ad hypoſtaſes, ſive perſonas ut non nulli malunt. Deſinant enim, qui de his rixantur, ineptire, perinde ac ſi fidei noſtræ pietas in nominibin, non in rebus conſiſteret. Quid enim dicitis, qui tres hypoſtaſes aſſertis? an hoc eo dicitis, quod tres eſſentias exiſtimetis? Non eſt apud me dubium, quin ad verſus eéos, qui ita erxiſtimant, ingentem clamorem excitaturi ſitis. Unum enim eandem horum trium eſſentiam profetemini. Quid vos, qui perſonas dicitis? Nam unum velut quiddam compoſitum animo fingitis ac tres facies,aut humanam omnino formam habens? Ab- ſit, ipſi quodue inclamabitis. Ne faciem quidem Dei, quacunque tandem iltaeſt, un- quam ille videat, qui ita ſentit. Quid igitur, ut interrogare pergam, vobis Lypo- aſes volunt, aut vobir Perſonæ? Nimirum tria eſje quæ dividantur naturis ſea pro- prietatibus. Optime &c. Videbis tamen an ex uſu tuo futurus fit hic locus. Id quidem conſtat, Gregorium inter adiaphora hic retuliſſe, ſi quis neget terminum perſonæ, medo differentiam proprietatum agnoſcat & unitatem eſſentiæ. Sed forte tamen id adiophoron ad Tua, de quibus Tu tractas, non ita directe pertinet. 10. Eodem paragrapho Principem inſtruis, ut ipſe debeat diſcere, quænam ſnt adiaphora. Ego putarem, non ſecurius Principem Regale ſuum exerciturum, quam ſi aggrediatur 2 α αν*ρονvv es quæ Clerus indubie pro adiophoris habet. Ita v. g. apud nos Exorciſmus, confeſſio Auricularis &. Adiaphoru eſſe commu- niter docentur. Neque enim tunc habebunt, quod juſte & cum prætexta proba- bili perſuadeant eordatioribus & ſe nſu ſaltem communiutentibus Laicis, quod princeps invadat religionem. Oſtendendnm tamen hic erit minus cautis, quam egregie ipſis hactenus impoſitum fuerit poſt Formulam Concordiæ per iſtam do- Krinam — Crinan aſe or ſher Streit Contr guten aller liraſ⸗ Glide funt, colle tium, tis, & nes ſ tum us, ſione pol cipin dar AW ſ guu ſepi lor! Th dicam relise circa tamen mfa⸗ Anihil etizm mina- ndi in mGre⸗ demti⸗ drum. Uidam itati di de⸗ füum. eln. ſunt 6, on gun ri iddan 1 4. , un. yr. 4 pru- . lIld viaum , ges eniner enan urum: habet. mtun. hrobe⸗ gd quen 0n do⸗ grinan 5 4 b DISPUTATIONEM. 5 — trinam & ſcripturæ & rationi & ſenſui communi repugnantem: Miaphora in caſu ortæ controverſiæ deſinere eſſe adiophora. Ita Blumius in der Leichpredigt uͦber D. Krell p. 37. Der Exorciſmus iſt wohl extra Controverſiam, auſſer dem Streit, ein geringes Ding, wir laſſen ihn auch in der Nothtauffe aus, aber in Controverſia iſt es ein groß Ding um dieſe Ceremonia, alsdann kan man ſie mit guten Gewiſſen nicht auslaſſen, wer ſie druͤber auslaͤſſet, der giebt ſich ſchuldig aller Greuel. Ita poſt alios a ſe citatos Du. Linckerus in diſſert. de eo quod circa ſacram cœnam juſtum eſt c. 4. S. I. P. 13: Adiaphora in caſu Scandali, conf-ſionis és; libertatis Chriſtianæ obtinenda, non amplius manent indifferentia, ſed obſervatis fiunt neceſſaric. Et ita frequenter in Conſiliis Wittenbergenſibus & a Dedekenno collectis repetitur iſtud Brocardium, ut merito videatur eſſe palladium diſſentien- tium, quo erepto de iis actum eſt. Oſtendenda ergo erit peſtilentia hujus dogma- tis, & quod fit genuinum iuvendum ad palliandas turbas in Re publica & rebellio- nes ſub prætextu pietatis excitatas, comparandum adeo cum Doctrina Pontificio- rum de ſide non ſervanda hæreticis, aut Jeſuitarum de reſervationibus mentali- bus. Idem enim eſt, pro lubitu omittere poſſimus. Si vero Princeps eorum omis: ſionem præcipiat, ne obedientiam præſtare Principi cogamur, perſuadendus eſt populus, eas eſſe a Deo præceptas. Aut breviter: Quædam indifferentia a Deo præ- cipiuntur, ne Majeſtati pareant ſubditi. Et tamen iſti homines tractatus ſcribunt, quantum intereſſe habeant Principes defendendi eorum dogmata igne & glagio! II. Poſſes etiam ad meliorem illuſtrationem eorum, quæ diſſeris 8.3. Cap. II. diſtin tius paulo agere de Conſiliis Theologicis eorumque inſigni differentia a Deci- ſionibus & ſententiis vim rei judicatæ habentibus. Et hac doctrina opus eſt, poſt quam communi vitio Conſilia v. g. Dedekenni & Wittenbergenſia ut res judicatæ ſæpiſſime allegari ſolent. Fuit olim tempus barbarici Juridicæ, ubi in judiciis ma- jori cum ſucceſſu allegabatur gloſſa, quam textus. Probe incidimus in barbariem Theologicam, ut in media luce, quæ jactatur Evangelii ubi de caſu conſcientiæ ſer- mo eſt, majori cum ſucceſſu allegentur Conſilia v. g. W'ittenbergenſium, quam ver- ba Evangelii. Oſte ndendum, Principes Proteſtantes noluiſſe ut Theologi deſini- ant cont roverſias, hinc noluiſſe ut Facultates Theologicæ ſine Juridica ſententias ferrent: hinc in Conſiſtoriis adjunxiſſe Politicos, & Præſidem ex ordine Politico præfeciſſe. Oſtendendum tamen etiam, quod præprimis poſt tempora Formulæ Concordiæ Clerici quidamn perſuadere attentaverint Principibus, quaſi ad Regalia eorum pertineat deſinire per ipſos fidei doctrinam in vim legis valitura iſta deciſio- ne etiam extra territorium, & quod non ſentientibus ſtatim fraudem principibus, iidem poſtea poteſtatem ſibi ſumſerint, cum maximo detrimento Germaniæ, talia tentandi autoritate propria, & plusquam papali, ut ſi alia in finita deficerent, vel exemplo turbarum inſigniter motarum, cum glorioſiſſimæ memoriæ Elector Bran- denburgicus interdiceret, contumeliis uti iu locis ad prædicationem verbi Divini deſtinatis, adhuc cuilibet in recenti eſt memoria. Edita eſt Anno 1655. Gloſſa or- dinaria ad literas Cirelares Alexandri VUII. quas pr-textu pacis bprocurandæ ſeripit, DW 6 2 inci⸗ 52 NO NITA PRESIDISI incipiunt literæ; E ſaummo Apoſtolatls faſtigio orben, univerſam, noſtras videlicet curas ſiklicite Brcumſpicientibus nobis &. Non concoquere potuit autor Gloſſæ Iſtud: noſt ras videlicet curas. Videlicet, ait, p. 16. Bä ſunt curæ Tees Luam curto- ſus es in rebus ad Te nibil pertinentibas? At noſti, eredo, dictum Homuli adAugieſtam. In aliena domio cæcum & mutum eſſe decet: Et: Tna quod nihit refert per contari de ſine. Monita hæc Papæ data vel ſimilia commode applicari poterunt ad in- tempeſtivam & Papizantem curam Cleri noſtri. . . 12. Dum §. 4. cap. 2. recte inculcas: Potins abrogationi quam introadndioni ceremoniarum ſtudendum: opus foret, ut etiam monſtres: Formulam concor- diæ, vel certe qui eadem utuntur, in quæſtionibus de jure Principis circa adiapho- ra miſcere iſta duo, & argumenta ex textibus ſeripturæ, quæ dubium movere pote- rant contra introductionem ceremoniarum, ſæpe adhibere contra abrogationem, cum tamen inter iſta ingens ſit differentia. Simile Sophifma committitur, dum urgeri ſolet a diſſentientibus ſcandalum infirmorum, & dickum Pauli de quorum utroque tu agis . S. 7. & y. Notanter dicit Paulus, quod abſtinere velit ab eſu car- nis, ne in rmus ſcandalizetur, non quod veſci velit carne in gratiam alterius infir- mitatem prætendentis. Hinc facile fieri poſſet applicatio, utrum exemplo Pau- lino propius accederet, qui v. g. Exorciſmum omitteret, ne in firmis fcandalizetur, an qui retineret, ne alius, qui ſe infirmum dicit, ſcandalum capiat. I3. Nullum vero medium ad exercitium juris circa adiaphora magis accom- modum eſſe arbitrors quam quod occafionem tuæ diſputationi ſuppeditavit, & quod inculcas §. F. capilis 2. ult plebs in tempore per miniſtros verbi de natura adiag- phororum informetur. Utinam vero ſapientiſſimæ inrentioni Principum femper correſponderet Praxis. Forte e re fuerit, in viſitatione adigere Clerum, ut de ob- ſervatiône iſtius legis rationes reddat, & refractarios ac petinaces paterna anim- adverſione coercere. Interim eo minus T ibi vitio potuerunt vertere, quod the- ma hoc in diſcurſu inaugurali tractandum tibi ſumſeris. Nam ſi ipſi tacebunt ulterius, clamabunt Lapides. “ 14. Nec habeo, quod moneam circa, retorhfonem arguvwenti de non ſcandali- zando fratre infirmo. Debebant enim utique & Reformatorum hic habere ratio- nem. Sed vide malitiam, ne diécta ſcripturæ de vitando fratris ſcandalo ipforum libidini viderentur obſtare, perſuaderunt Laicos, Reformatos non eſſe fratres, quæ ratio ſtatus Pſeudo Politicæ Clericalis, tibi in ſecundis curis fuſius erit deducenda. Etſi enim jam in diſputatione ejus inſufficientiam oſtenderis, & recte inculcave- ris, etiam gentilibus non eſſe dandum ſcandalum, tamen cum hæc reſponſio anfam ſuppeditare poſſet diſſentientibus, vario modo calumniandi, altera reſponſio, (quam quidem tacite innuis ibidem ad ſcriptum meum de conjugio Princĩipum Lutheranoram & Reformatorum, provocando) quod ſecundum Alphabetum Chri- NRianiſmi & prima ejus fundamenta (aà quorum tractatione aut certe applicatione nos ſine aperta tyrannide Papali non poſſunt arcere,) fraternitas Chriſtiana intes Evangelicos utriusque Religionis non poſſit tolli, paulo clarius erit exponenda. . 15. Ar- — 1 nmiſ. tempor mump tero le exctie Anti- metica cleſia Petron terjur⸗ diabol eOtum Utinte Pagar moni — gelicet Gloſle curn. iſum. tontan adin⸗ oncor⸗ oho⸗ pote⸗ onem, dum norum ſucar- dinür⸗ oDau. etut, com⸗ it, & 1adia- emper nim⸗ A me⸗ ebunt zuali. tatio⸗ fommm ei, gus tench⸗ care-⸗ nlam jnſto, ipum Chti⸗ tiole inter 104. A⸗ muni proverbio: eum non eſſe inter ſtult quod præt ferri, & adeo in novo teſtamento non dari apud 4D DISPUTATIONEM. 5 15. Argumenta quibus diſſentientes oppugnant receptionem Calend arü Grego- riani (de quibus agis §.6. 6.2.) talia (unt, ut pudere nos Laicos debeat, quod tanto tem poribus ſpatio occœcari noſſimus paſſi tam miſeris doctrinis. Eſt in com- os referendum qui ſtulta poſtulet ab al- præbeat aut patiatur. Tempus ergo adeſt, ut torporem noſtrum tero, ſed qui ea excutiamus. Qnid minus cohærens fingi poteſt? Calendarium illud eſt ens Anti-Chriſti, quia Papa fecit. Quid ſi Papa Grammaticam ſcripſiſſet, aut Arith- meticam, an etiam ens Anti-Chriſti foret 2 Quid ipfſi facient de adiaphoris in Ec- cleſia noſtra retentis, quæ Papas autores habent? Quid Terentio fiet, Martiali, Petronio, in ſcholis Autoritate Cleri maxime vel ſtabilitis, vel tamen communi⸗- ter juventuti ob latinitatem & acumina commendatis? Cur hos Autores non pro diabolicis entibus, & meliori quidem jure habent, cum diabolicis entibus omnes eorum paginæ ſint repletæ? Cur Evangelicam doctrinam in tantum proſtituunt, ut integ ra collegia eorum, qui Miniſtri verbi volunt audire, diabolicorum horum paganorum defenſionem egerint & adhuc agant contra piorum Chriſtianorum monita Evangelica? Illud vero etiam tibi impoſterum diſcutiendum ulterius, endum de ſancétis nullius momenti Calendario Gregoriano inſertis. uaſi in Calen dario Juliano & Gregoriano, prout ea conjunctim impreſſa ſunt, non deprehendantur eadem nomina, iidem ſancti, aut quaſi non poſſit Princeps pro lubitu nomina inconvenientia ejicere, aut quaſi unquam in quæſtione de re- ceptione Calendarii Gregoriani quæſtio tuerit de ſanctis illis. Huc pertinent etiam verba Lutheri in tom. Jenenſ. de emendatione Calendarii ita ſcribentis: Man fraget nicht, obs recht oder unrecht ſey, daß man den C. alender reformire, und aͤndere, ſondern wer es thun ſoll: Als nemlich die Majeſtaͤten, Kaͤyſers oder Koͤnige ꝛc. Ergo & Lutherus Principibus Majeſtatem habentibus Jus circa talia Adiaphora conceſſit. Satis hactenus offenderunt Principes Proteſtantes, quod pontifex non habeat autoritatem iis imponendi Calendarium iſtud & poſ⸗ Politicas in Edicto Rudol- ſent adeo ſine ſuſpicione Papiſmi attendere rationes phi I. de dato Iy. Sept. 5: ad Senatum Augusktanum, recenfitas quas exhibet Con- fult. Dn. Linker in diſput. de Calenaario habita Altorph. ann. 1674: Caß. 6. qui plu- ra huc pertinentia ſuppeditabit. 16. Multis videbitur nimis paradoxa aſſertio S. 5. cap. 2. quod veſtimenta perſonarum Eeccleſiaſticarum non ſint res ſacrc. Ergo oſtendendum erit, Diviſto- nem Juris Juſtinianei in res ſacras, religioſas & ſanctas ſapere Ethnicismunm, 22 Theologiam Paganorum, qui res ſacras Diis ſuperis, religioſas inferis, & ſanctas ſemideis dedicabant. Oſtendendum erit, uti apud Proteſtantes religioſæ & ſancæ non ſunt res divini juris, ſed publicæ, aut etiam privatæ, ita res ſacras non poſſe apud nos ad res divini juris ſine nota ſuperſtitionis Ethnicæ, vel certe Papiſticæ re- veros Chriſtianos proprie res ſa- cras, Deus enim cordis noſtri dedicationem cupit: reliquarum rerum dedicatio ſuperſtitioſa eſt. Hinc pariter quædam dicenda erunt de origine templorum 68 3 Chriſtia- 59 1M0ONITA PRAXSIDIS —— Chriſtianorum tempore Conſtantini, id eſt eo, ubi Anti-Chriſtus jam corda Chri- ſtianorum occuparat, ubique paganizantia. 17. Méretur etiam caput de abrogatione imaginum ulteriorem diſcuſſionem. Plura in hanc rem ſuppeditabit Frid. Spanhemii Hiſtoria Imaginum, & Hiſtoria Imaginum reſtituta, ſcripta digniſſima ut ab omnibus Theologiæ ſtudioſis noſtræ fectæ legantur. Diffiteri non poſſumus, plebem noſtram parum abeſſe hac parte a ſuperſtitione Papiſtica, & rariſſime inculcatur a docentibus genuinus ille & in- nocens uſus imaginum. Exemplum aptum præbere poterit in hoc ducatu & in hac urbe notorium, ubi ob ſuperſtitioſum cultum imaginis Jeſulum repræſentan- tis, ante paucos annos Princeps prudentiſſime ceremonias illas ſuperſtitioſas ab- rogare coactus eſt. Exvidens eſt, Pontificios in Catechiſmo ſuo præceptum de imaginibus ſtudio omiſiſſe, propter iconoduliam. Non ſenſit iſta aliis intentus Lutherus, neque enim omnes defectus ſimul obſervare poterat. Pedetentim ſu- perſtitio creſcit, pedetentim etiam eradicanda. Unus homo nec omnia videt, nec omnia purgat. Debuiſſent diſcipuli Latheri exemplum ejus ſequi, non fa- cta ejus & dicta cancellis munire, & conſcientias illaqueare. 18. Occaſione Cantionum atinarum, de quibus tractas S. Io. cap. 2. ſubiit meditatio nonneminis, qui linguam Draconis, cujus mentio fit in Apocalypſi, in- terpretatus eſt de Lingua Latina, ut mihi videtur vero ſimiliter. Eſt Axioma Po- liticum, Principes debere ſubjeétis injungere uſum linguæ dominantis. Idem adhibuit Papa in notam ſubjectionis injungens Clericis omnibus ubicunque fint, uſum Linguæ latinæ in ſacris. Jam Caroli M. tempore ſuperſtitio illa in Germa- niam introducta Schola publicæ ut a jurisdictione Principum eximerentur, omnes Profeſſores Studioſi in ordinem Clericorum aſſumti. Inde & lingua latina lin- gua eruditorum falta, quia lingua Clericorum erat. O igitur nos miſere cœcos, qui perſuademur Principem non noſſe v. gr. Calendarium Gregorianum tanquam ens Anti-Chriſti recipere & non ſentimus cantiones latinas in Eccleſiis noſtris, & linguæ latinæ uſum in ſcholis noſtris eſſe entia revera Anti-Chriſtica, turbas, ſu- perſtitiones, idololatriam, pedantiſmum & parientia. 19. Narrationem de tzurbis Saxonicis ob Exorciſnum mallem ut omiſiſſes. Fere enim prævideo diſſentientes te criminis læſæ majeſtatis accuſaturos, quaſi ta- xes facta a Principibus imperii vel approbata, vel nomine eorum geſta. Novi con- ſilia hominum & expertus ſimilia ſcribo. Nec meum exemplum jam diſtinétius exponere opus eſt, differendum ad aliam occaſionem. Peucerus ſimilem accuſa- tionem in re non multum abſimili eſt expertus. Scripſerat Peucerus, ignoraſſe Electorem Saxoniæ, quod in Symbolo Athanaſii haberetur, Chriſtum ſecundum humanam naturam eſſe Patre minorem, & expalluiſſe, cum hæc ex Athanaſio monſtrarentur. Hutterus cum non habeat, quæ aſſertioni non improbabili repo- neret, verbis impotentiſſimis in Peucerum tanquam in atrociſſimi criminis læſæ majeſtatis reum invehitur. Præpara ergo tc ad juſtam explicationem de abuſa cri- minis lege Majeſtatis. Plurima exempla ſuppeditabit ex hiſtoria Romana Tacitui & — & Aim dia ſa⸗ Ee. fin debit. ſilic gricke⸗ contte tamer gued dusin je 4 Conl Occa Uum nig — Ch ſpin ſen ſed dar hor Ini iur — 2Chri⸗ ionenn. liſtoria noſte eparte e in⸗ tu in ſentan- las ab⸗ tun de ntentus tim lu⸗ videt, non fa⸗ biit l, in⸗ za bo⸗ Idem End, Germa- omnes alin cecO0,; nquam Atis, & is i⸗ ililles kalita⸗ Vicon. inckins Lecula⸗ oralle ndum anaſio itepo⸗ islele a. Lacimns * 4 PDISPUVTATIONEM. & Ammianus Marcellinus, ex moderna & noſtra vel unicus Hutterus in Concor- dia ſua Concorde, (neo abuſus ſolum hujus criminis, ſe d & criminis falſi, perjurii & c. ſine ulla ratione Hoſpiniano aut Peucero &c. impactorum,) non pauca exhi- bebit. Rogandi adeo erunt, qui ferre nequeunt, ut Jurisconſulti de rebus eccle- ſiaſticis tractent, ut impoſterum doctrinas juridicas, potiſſimum criminales, non quidem nobis relinquant, ſed tamen magis ſocrie applicent, quam hactenus in controverfiis adverſus diſſentientes factum. 20. Denique ſunt & aliaz e-xempla ad jus circa adiophora pertinentia, a Clero tamen hactenus Principis jurisdictioni ademta. Ut in ſacræ Conæ uſu oblatæ, quæ dicuntur, Cormatio crucis in conſecratione, diſtributio panis, fornmmulæ, qui- bus in diſtributione utuntur &c. Conf. Lyncker. ſupra citatam diſpuetalionem de jure circa ſacram Cœnam cap. 3. & 4. Alia exempla ſuppeditabunt Volumina Conſliorum Theologicorum de adiaphoris, quæ ad eandem normam exacta Occaſionem præbebunt oſtendendi ſimiles hallucinationes plurimas diſſentien- tium. Tu interim valé in Domino, & liberiorem hanc admonitionem æque bo- nique conſule. Dabam die ult. Auguſt. 1695. — COROLLARIA. 1. Laſphemiæ crimen injuſte prædicatur de iis, qui quasdam doctrinas bona ſide ponunt, quæ repugnant doctrinæ noſtrorum Theologorum de Deo & Chriſto. Nullum enim crimen ſine proæreſi eſt. Ita Ca ſpar Francus & Ho- ſpinianus immerito blaſphemiæ accuſantur ab Huttero cap. 22. in fine p. m. 15. Quid Hutterus diceret, ſi quis eum blaſphemiæ accuſaret, quod cam Selneccero ſcripſerit, Electorem Auguſtum, non impulſu hominutn, nec ex humano affectu ſed ex aßfatu Spiritus Sanéti de operæ Concordiæ conſilia cœpiſſe. Cap. 9. p. 270. 2. Ea quæ juris naturæ ſunt in Proceſſu, ſunt etiam ab Eccleſia obſervanda. Sunt autem juris naturæ, non damnare inauditum abſentem, non damnare bomines, qui non ſunt noſtræ jurisdictionis. Contra Hutterus cap. Iq. p. 415. 4)9- Iniquiſſimam fore hanc conditionem, ſi in Politicam Eccleſiaſticam reciperée- tur &c. ðèM 2. Virgo eſt quæ virum non admiſit, non quæ clauſum habet uterum. Adeoque non opus pro adſtruenda perpetua virginitate Mariæ aſſerere, eam miraculoſe illæſo utero peperiſſe, ſed cum aliud cum aliis placeat Huttero, provocatur ad univerſam orthodoxam Antiquitatem p. 700. cap. 22. Miſera ve- ro conditio noſtra, ſi & in rebus phyſicis cogimur ſtatuere articulos fidei & erthodoxiam ac dox heterodoxiam. 5 — 4. Cri- 868 Cy 0ROLILARIA. 4. Crimen falſi & falſa ratiocinatio aut interpretatio in diſputando toto coœlo differunt. Unde contra jura principis Hutterus manifeſtum crimen falſi impingit Helphanto IGto cap. 244. p. 76o. item Hoſpiniano cap. 11. p. 32. & cap. 33. P. 929. 5. Majeſtatis læſæ & atrociſſimæ perfidiæ crimen ſalvis ſani juris principiis eo extendi nequit, quo extendit Hutterus, Peucerum talium accuſans cap. 4 0. p. 96. quod ſcripſerit, Electorem Auguſtum ignoraſſe doctrinam aliquam Symboli Athanaſiani, & cap. eod. p. 975. quod ſcripſerit, eundem Electorem de Sacerdoti- bus ſuis conqueſtum eſſe, quod dubitationibus perpetuis eum implicent. Aut ſi talia ad crimen læſæ Majeſtatis pertinent, quid fiet Huttero, qui incuſat Johannem Principem Palatinum, quod ſanioribus monitis locum non reliquerit cap. 33. P. 930. ſed aduci ſe paſſus fuerit a Calvini zantium quorundam Principum & Theo- logorum cenſuris. Item de Chriſtiano I. Electore Saxoniæ ſcribit, quod a qui- busdam ſuis & Conſiliariis & Theologis male deceptus ſit. Cap. 46. p. 1232. . 6. Repugnat principiis juris naturalis, ut Urpheda interdicat reo, ne jus ſibi competens in jure vindicet. Unde ſi quis incarceratus adigatur tali modo re nunciare in Urpheda etiam remediis juris, puto Urphedam talem, ob metum citra jus juranti incuſſum nullam eſſe. Hinc vero judicet Lector, qua fronte Huttetus Peucerum accuſet perjurii cap. 9. p. 266. ob violatam Urphedam, cujus formulam exhibet. ibid. p. 26. 7. Fingamus: Catholicum quendam Principem a Clero ſuo perſuaſum aagemiſſe Lutheranis ob religionem honores, dignitates ac beneficia: iis vero quæ- rentibus reſponſum eſſe a quodam Clerico: Ob falſam religionem patinntur ad- verſarii, quicquid patiuntur. Oßcii ergo, non perſecutionis eſt, juris eſt non lyran- nidis, quod in id genus hominnum ſtatunm fuit. Et quid vero eſt, enjus de ſuo iſti bomines jactunam fecerunt 2⁹ Conditionibus nempe Eeccleſtaſticis G& Scholaſticis Jſab- moti, qui in baretico errore perficaciter perſevernibant. Muneribus publicis ex- turbantur; ſtipendiis ac beneficiis publicis orbabantur, qui interdum ne civilem qui- dem, nedum ſacram fidem ſatis ingenue magiftratus, Reipublicæz & Eccleſiæ proba- runt. Anne vers ſuarum rerum jactumm hoc pacto iſti fecerunt? Nihil minus. Magiſinitus, quod ſuum, non quoc ipſorum eſt, oftcia ſeilicet, dignitates, honores; beneficia, quippe bona publica Kibi vindicavit, proprium aut privatum nemini quic- quam eripiunl. Quid dicturus eſſet ad hanc Philoſophiam Hutterus, aut Hutteri noviſſimus Encomiaſtes: præprimis ſi Clericus ille diſcurſum hunc ſuum eo lem- mate inſigniret: Ofzciun Magißtratus Politiri in reformandis Eccleſtiis quod ſit? Eadem vero ſibi dicta putent ad philoſophiam Hutteri pro ſectis Cleri Luthe- rani conrra Reformatos cap. 49. p. I1257. . Plura proponere jam non vacat. Hæe vero, quæ adduximus talia ſunt, quæ ad JCtotum aut philoſophicam disquiſitionem pertinent, non quæ quæſtioni= bus Theologicis poſſint accenſeri, etf ſuperſeripto Theologi formatæ ſint per tradita in monitis. FI N I S. — 15 O Salance Q 4 Focus 1. 10 1 J K H G E 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 . Copyright 4/71999 VxyMaster GmbH wwWW.yXymaster. com 1 VierfarbSelector Standard*- Euroskala Offset URIS PUBLICI INAUOURALIS QAM MAGNIFICENTISSIMO, PRINCIPE 40 DOMINO, RICO WILHELMO, DENB. HA REDE, &c. &c &. NSU SUPERIORUM, . Ecleſj. in Ducatu Magdeb. 777. II. 5F. I. PRINCOIPIS CIRCA APHORA, DIRIGENTE NO THOMASIO, Cre, OR. BRANDENBURG. ET UNIV. PROF. PUBL. SENIOR. L ICENYZIA, ET HUMANO HONORES ET PRIVILEGIO KAuLDIA RITE CAPESSENDI 70RMM FEFXAMINI SüIBMITTIT 0OLPH Brenneiſen, FRISIXY ORIENTALIS, II. SEPT. MboXEH. PITORIO MAIORI, NTE-ET POMERID IANIS. FICA, LITERIS SALFELDIANIS. ecuſa 1727. 1)