KaI600-1050_11
author: Thomasius, Christian

DISSERTATIO JURIS PUELICI INAU6URALIS
QluAM

RECTORE MAGNIFICENTISSIMO,
SERENISSIMO PRINCIPE 40 DOMINO,

DXN. FRIDERICO WILHELMO,
ELECT. BRANDENB. HREDE, &c. &c, &c.
CONSENSU SUPERIORUM,
Occaſione Ordin. Eccleſ- in Ducatu Magdeb.
777. II. §. I.

URE PRINCIPIS

ADIAPHORA.
DIRIGENTE
D. CHRISTIANO THOMASIO, Cro,
PXNO LICEYNT1 4,

SUMMOS IN WRE DIVINO ET HUMANO HONORES ET PRIVIL EGIO
DOCTORALIA RITE CAPESSENDI
PUDLICGCO ERUDITORiM FAMINI SUBMITTIT

ENNO RUDOLPH Brenneiſen,

ESENA-FRISIE ORIENTALIS,
D. XIII. SEPI. MDCXCULV.

IN AUDITORIO MAJIORI,
HORIS ANTE-ET POMERIDIANIS.

ALX MAGDEBURGICA, LITERIS SALFELDIANIS.
Recuſa 1727. 8¹)

27

PERILLEUSTRI EZI EXCEILENYIS55710
DOMIN Oo0,

DO MINO PAULO
Dpr FUCHS.,

SERENISSIMI AC POTENTISSIMI ELECITORIs
BRANDENBURGICI CONSILIARIO INTIMO,
ET
MINISTRO STATUS,
AC HE.REDILARIO DOMINO IN MALCHO,
&c.

DOMINO suO GRATIOSO.

* (0)

Cui
PATER PATRIA
Sacratiſſimo confilio
Primariam rerum Eceleſiaſticarum curam
commiſit
haſce
de jure Principis circa adiaphora
pagellas.
Jure Principum,
hactenus per doctrinas erroneas
turbata,
pie vindicantes
ut a
fraudulentis hoſtium veritatis inſultibus
tultxæ ſint
devotiſſimo affectu
cum J
ardenti omnigenæ felicitatis voto
S ea
qua decet, ſubmiſſa veneratione,
offert
&
ſacras eſſe cupit
Ipſius Per-Illuſtris Excellentiæ

Humillimus Cliens

AUTOR ET RESPONDENS.
Churfl.

(0)

Churfl. Brandenb. Kirchen⸗Ordnung
des Hertzogthums Magdeburg

1Tr. 2. H. 2.
5S ſollen die Prediger von den Ceremonien und Ord⸗
nungen in den Kirchen ihrer Zuhoͤrer aus GOttes
Wort und nach Anleitung dieſer Kirchen⸗Ordnung, ſo
offt es die Gelegenheit giebt, berichten, daß ſolche
aͤuſſerliche Ceremonien und Ordnung vor ſich ſelbſt
kein Gottesdienſt ſeyn, noch ein Stuͤck deſſelben,
ſondern daß ſie allein der Urſach halben geordnet, auf
daß der Gottesdienſt zu gehoͤriger Zeit und an den
gewoͤhnlichen Ort, fein ordentlich und ehrlich
gehalten und verrichtet werde.
Augſp. Confeßion im 7. Artic.
Es iſt nicht Noth zu wahrer Einigkeit der Chriſtl.
Kirchen, daß allenthalben gleichfoͤrmige Ceremonien
von Menſchen eingeſetzt gehalten werden.
Item im 15. Artic.
Von KirchenOrdnung von Menſchen gemacht
lehret diejenigen halten, ſo ohne Suͤnden moͤgen ge⸗
halten werden, und zu Frieden, zu guter Ordnung
in der Kirchen dienen. Doch geſchicht Unterricht dabey,
daß man die Gewiſſen damit nicht beſchweren ſoll,
als ſey ſolch Ding noͤthig zur Seeligkeit.
Item im 16. Artic.
Die Chriſten ſind ſchuldig, der Obrigkeit unter⸗
than, und ihren Geboten gehorſam zu ſeyn in allen,
ſo ohne Suͤnde geſchehen mag.

Caput

enn

en

Ne⸗

èò
2èò

H Caput I.

FNDAMENTIS IURIS
ClIRCA ADIAPHORA.
SUMMARIA.

NEcundum religionem natumlem omnis caltus externus Dei e&t adia-
phorus. Cur Gentiles cultum externum tantopere unſerint, &
Philoſophoes ejus ſtultitiam aut bypocrifin ridentes habuerint
pro Atheis 7 Sanbtißicationem certæ diei in ſeptimana non eſſe
juris natumlis. S. 1. At in religione revelam Veteri Teſtamen-
zi culius externus non fuit adiaphorus. Chriſßtus vero inero-
duxit in Novo Teſtamento cultum ſimplicem ut pauciſimis cere-
moniis conſantem. S. 2. Ceremoniæ poft Apoſtolorum tem-
pon qua occaſione in Chriſtianiſmunm introdubtæ fuerint, potis-
ſimum tempore Conſtantini ? Reformatores Papiſmi etiam
intuitu ceremoniarum diverſa methode Aßit. Formatur ſftatuu
controverſiz, 9. 3. Thema noſtrum pertinere ad JCtos: Caſus
conſcientiæ etiam: ad tos pertinent. Conſcientiæ vocis abunſas.
4 ſeriptuns ſaen exeludi nequeunt 7Cti 8. 4. Adiaphom ſüu-
muntur vel late vel ſtricte. Poſteriom ſunt hujus loci & deſi-
niuntur. Nomtur Formulz Concordiæ titulus X . . In de-
ducendo jure principum circa ſaem incaute prevotatur ad ex-
enmpla Regum Iſmliticorum, cum Principes noßri habeant ma-
jorem poteſtatem, gquam Repgei W'aslitici. §. 6. Incautius aAdl
exempia Conſtantini, Theodoßi &. eum vel Codex Juſtinianeus
oſtendat, quam gmyiter Jus circa ſaem illorum temporum prin-
A eipiu

9.

2 3 4 : 2 4 44

9*

—

90

6

PDE ZIRE PRINCLPIS—

e

cipiis Anti Chrifi fuerit infelzam. Nec brocardicmc, illad alicas

jus momentie Cujus est 7egio illius eſt religio. S. 7. De qure Prin-
cipis cirea ſacra legi, Chriſti nihil nopi diſpoſuerunt. Ex ſine Re-
rumpublicarum patet, Principem poſſe coircere eos, qui ſub
Prætextu religionis vacem externam turbant, eique competere in-

Peltionem genenzlem im altiones civinn ſuorum tam circa reg

Prophanas quam circa ſacras, ac cjus dißoßttioni ſubjacere
ommes abtiones civium, quæz ſänt in eorum arbitrio Diſtinétio
communis inter interna religionis & exrernæ eit obſeuræz & ſo-
Phiſticationibus ſuljelza. Princeps aon pote; cogere Jqudaos ,ut

Chriſtianorum templa frequentent. &. F. Ergo ſubjacent etiam

astliones circa adiaphon; quia hæ

nullibi exceptæ. Conſenſus
Brunnemanni & Conringii. g. 9.

Jus hoe rompetit Principi ceu.

fuscunque religionis, etism Ratibus Imperii vi ſuperioritzti, e

ritorialis, & adeo ante Inßrumentun pacix, non obſtantibus

Concordatis Germaniæ artie, . Capit. Car. E. §. o. Prpo-

nuntur §S. 1b. & yo. Art, y. ITeſtrum., pae. Inſtrumemun pacis

zdmittit interpretztionen doctrinalem. Prinetps Catholicns
Potest ſabditis ſais Luthemnis iuterdicere, ne canant und ſteu⸗
re des Pabſtes Mord. F. 2. Boteſt etiam mussre princeps adia-
Pbom in Coneciliiz æumenicir determin
Trinimte videtur Antibriſtics. Canones in liheri Apaßtolicie
cirea res adisphoras non omner bhodie obſervantur. G. 12. Dene-
gantium Principilus Jus circa adiaphons argamentz. S. 73.
bus reſzondetur, & initio (1) quidem pratenſa
Chriſtiene. Meiſneri dodtrina a iſo
(2) Principes non impemre conſeient

DSüie
læſßioni Liberntis
Meiſcero juguletur. H. 14.
is hoc jus exercentes. Ipz.

Perium in conſeientias ſurpari perſequendo diſſentienter & vis-
lenta reformatione. §. . (7) Non olſtare nobis qiuod Eecleſiag
conſtet ex tribus ſtatibur, Male regimen Ar)
n Eccleßta. S. 6. (2) Inpertinenter sferri ex,
Kricorum & judicumm. J. 77.

Focnricum quæri
mpla regum Iſint.

Cum

. Lex g. C. de §. &.

CIRCGA ADIAFPHORA. 3

19

4 12 „ .
um duo ſint fontes, ex qui-
bus cognitionem officii ſui, & quid in hac
vita ſibi tanquam honeſtum agendum, tan-
quam turpe omittendum homines hauri-
unt, lumen ſcilicet rationis & revelationis
duplex etiam eſt religio, altera naturalis.
altera revelata. Jam propoſitum noſtrum non eſt, omnia ea.
quæ de differentis harum religionum in medium produci poſ-
ſent, afferre præſertim, ne turbemus limites venerandæ Theo-
logiæ huc id nobis in præſenti ſufficiat conſideraſſe, quomodo
ratione adiaphororum hæ invicem diſtent, quippe cum hæc quæ-
ſtio pertineat ad eorundem onginem rite inveſtigandum-
Hic extra controverſiam poſitum eſſe puto, religionem natunm-
lem homini injungere, ut Deum tanquam ſummum Legisla-
torem colat ac veneretur. ipſiusque voluntatem, in quantum
eam ratione noſtra penetrare datum, actionibus exprimat,
ſummoque ſtudio ſocialitatem promoveat & pacificum tran-
quilitatem cum alüs hominibus colat:. An religio bæc natu'a-
li externum quendam cultum teremoniis conſtantem ab hominibus
exigat? id dubium, & nuper calamo ventilatum eſſe novimus.
Nos negativæ ſententiæ accedimus, icet forte ea multis dubia
ac præterea quibusdam Sophiſtis aut Hypocritis blaſphema,
videatur. Sive enim Deum reſpiciamus, ſive hominem, nihil
adeſſe reperiemus, ex quo ratio firmiter concludere posſit,
DEUM à nobis exigere ejusmodi cultum; eſt enim cordium
ſcrutator perſpicacisſimus, nec indiget externis ceremoniis
ad declarandam ipſi voluntatem noſtram, & quod ipſi in cul-
tu ſui maxime placet, id obtutui ipſius etiam maxime patet.
Unde ratio noſtra non poteſt non concludere, in natura DEI
nihil latere, quod cultum externum nobis injungat. Si re-
ſpiciat naturam humanam, nec tunc necesſitatem ejus cultus
perſpicere poteſt. Non enim videt neceſſariam connexionem
A 2 inter

DE RE PRINOCTLPISYS
inter vitam ſocialem & cultum externum Divinum, cum illa
per hujus omisſionem non lædatur. Licet enim ſocialitatis inter-
ſit, ut aliis internam erga Divinum Numen reverentiam, tan-
quam fundamentum omnis obligationis, declarem,
me habeant, & ita à me abhorreant; alia tamen rati
magis infallibilibus cutum meum internum ſatis i
obſervationem ſc. Legis naturalis & præſtationem off
hominibus debitorum poſſum, cum contra ceremo

ne pro Atheo
one, & ſignis

ciorum aliis
. niæ enternæ
religiofæ fallibilia admodum ſigna ſint. His enim hypocrita &
homo omnibus vitiis deditus etlam vacare poteſt. Et hanc,
obiter noto, puto fuiſſe rationem, quare ipſi Gentiles ad
criſin in ſtatu illo extra gratiam maxime proni cultum illu
ternum adeo urſerint, de cultu interno parum ſolliciti. Nec mi-
rum, illos philoſophos, qui hujus rei vanitatem videbant
ipſos ſtatim pro Atheis eſſe declaratos, non ſecus ac ap
ubi ſi quis in vera humilitate & abnegatione ſui DEUM co-=
lere velit, nec more plebis externo illi cultui adeo adhæ-
reat, ſtatim pro Enthuſiaſta ne quid gravius dicam, ore
communi & quaſi publice declaratur:,

Und non poſſum
non concludere,

omnem cultum externum in religieone natunali eſſe
adiaphorum. Licet non ignorem, à plerisque DDribus aſſeri,
ſanctificationem certi alicujus diei in ſeptimana, juris natura-
lis eſſe. vid. Major in dipatat, de Sabbath. th.35. Danhauer, in Col-.
leg. decal. ad præcept. 3. Oſiander de Sabbath., th. 22. allegat.
Magnifico Dn. Pro-Rectore Dn. Strykio ad B. Brunnemann. jus E-
zleſtaſt. Lib. 2. c. I. membr. I. §. 5. quorum ſententiæ refutat
immorabimur, cum præſupponant hypotheſin, jam à nobis
refutatam. ”Mc .
§. 2. Enimvero poſtquam humani generis ea eſt condi-
tio, ut ſublimiorem, cui divinitus deſtinatum eſt, finem obtine⸗
quem ſola naturalis ratio ſuggerit, cum
s homo quidem ad aliqualem infirmitatum &
pervenire queat, ſine concurſu

re nequeat eo cultu,
Per VIresS natur
miſeriaram ſdarum agnitionem

d8
Atel
Apo
jan
coli
aij
te
crifcl
latt
dum
nequ
prou
Renp
tim!
dieym
guos
Kcan
chas
ſe,
RW
bii
fec,
li for
Plcan
Poſt.
eſ i
1108
ſemo
que!
Chrj⸗
ſantaY
Mülit
conte

Chnit

il
er.
B
leo
is
ſ

ẽ

eiNOCA 1DTADORA. „

autem ſpeciali gratiæ Divinæ remedium earundem cognoſcere

& portam aſſequi nequeat ſalutis, DEUS hominibus ſingalarem
viam pandere voluit, qua ipſis conciliari poſſit, & quomodo ab iis
coli velit. Et bunc cultam ſiatin ab orbe zondito externa quædsm

admixta habuiſe, hiſtoria ſancta docet. Sine dubio enim ipſs

ſuggerente Numine, à primævis mundi temporibus ernent= illa ſa-
erifßcia inſtitun in Symbolum Mesſiæ, labem generis humani ex-
piaturi. Alias enim, fi abſtrahendo 2 revelatione Divina ſecun-
dum principia rationis rem conſideremus; ratione comprehendi

nequit, ejusmodi deſtructionem Creaturæ DEO placere poſſe.

prout reéte ratiocinatur B. Da. Pufendorf. de habitu religionis ad
Rempublicam §. §., an autem DEU S alias externas ceremenias ſta=

tim inſtituerit, admodum dubium, Novi enim quead ipſum

diem Sabbathi Theologos ipſos per omnia non convenire, &
quosdam ſtatuere, LEL. Moſeicis ſeptimum demum diem ſancti-
ficandum ſingulariter præ aliis ſancitum fuiſſe, antea vero Patrar-
chas & reliquos omnibus diebas DEO æqualem cultum exhibuiſ-
ſe, quorum ſententia non adeo improbabilis mihi videtur. Id
certum eſt, poſtquam Deus gentem judaieam peculiari œdere ſi-
bi innexuerit, eamque ſervitio Eägyptiaco liberatam ſui juris
fecerit, geculizribus El. & infinitis wandatis ceremoniariis Iingularem
ei formaſſe religionen, ad adventum Mesſiæ uſque duraturam, ty-

picam quandam ſignificationem futuri regni Chriſti habentem.

Poſtquam autem Selvaztor noßer in plenitudine temporis miſſus
eſt in hunc orbem, aliam plane & diverſam quoad ritus exter-
nos religionem introduxit, religioni naturali quoad externas ce-
femonias fere conformem. Abolitus eſt ſacrificiorum aliorum-
que rituum apparatus, omnesq; teremoniæ externæ, exceptis iis, qug
Cbhriſtus ſecialiter Diſeipulis ſuis injunxit, e. g. baptiſmo, cana & c.
ſunt adiaphom, ita ut religio Chriſtiana cultu interno, yera hu-
militate animi ſeipfum abnegantis, Deoque totum tradentis⸗
contenta eſſe videatur. Et huic religioni practicæ Diſeipuli
GChriſi, acApoftol per gradem S,nhi ommibus vkihus vaca-
N 5 A 3 urn

6 DE 7URE PRINCIPIS

runt ut regni Chriſti, conſiſtentis in juſtitia, pace & lætitia red-
derentur participes. ”
§. 3. Sed in hac ſimplicitate, aliena ab omni pompa, non
diu ſubſtitit religio Chriſtiana, ſed poſtquam diverſi generis ho-

mines, Judei præcipue & Græi, quippe quorum commercio

Apoſtoli maxime uſi ſunt, illi acceſſerunt, omni ſtudio in idi 1.
cubuerunt, at ceremonias illas, quibus hactenn, aßpeti enant, in reli-

gionem hanc ſuam nopat introducerent, iisque quaſi ſplendidiorem
redderent. Iuſtre ejus rei exemplum exiſtat Actor. XV. ubi

Chriſtiani noviter ex Judaiſmo converſi cireumciſionem tanquam
neceſſariam reliquis Chriſtianis obtrudere volebant, donec bau-
lus & Barnabas inſtituto conventu omnium & ſingulornm
Chriſtianorum Hieroſolymitanorum, in unice ſancto illo Con-
cilio docerent, hoc ritu tanquam ſuperfluo Chriſtiaos ſuper-
ſedere poſſe, indicantes, Sp. ſanétum per prædicationem verbi
Divini communicatum eſſe Gentilibus non circumciſis, pio ac

ardenti deſiderio illud audientibns. Ut tamen “ a in re ju-

dxis gratificaretur, & hi tanto libentius fidelium & Gentilibus

converſationem admitterent, aut potius, ut novi Chriſtiani ex-

terno quodam ſigno à Gentilibus ſepararentur, cenſebant, hiſce
abſtinendum eſſe ab Idolotytis, ſcortatione, ſuffocato & ſangvi-
ne. Quo magis autem a temporibus Chriſßti & Apoſftolorum receſ-
ſumeit, eo magis ſimplicitas relilta, & eo bluribus ritibus & ceremoniis
externis religionem ſuam veſtire voluerunt Chriſtiani, maxime voſt⸗
quam Imperatores Romani illi nomen ſuum dederunt. Tem-

pore enim Conſantini M. maximam ſubiit mutationem res

Chriſtiana. Cum enim haétenus Eccleſia ku ſet preſſa & ma-
gnis perſecutionibus obnoxia, quibus non obſtanti

enæita ſcandaloſa ſchismatà, vid. Hiſtor. Eccleſ. Gothan. lib. 2. c. 3.
Seé1. 2. Huber. Hiſtor. Civil. part. z. lib. 2. Selt. 4. cap. 5. §. 2.) tempore
autem Conſtantini M. illa perſecutionem tempeſtas Gentilium
ceſſaret, mala illa, quæ hominibus in ſumma omnium rerum
. abun⸗

us inter ipſos
Chriſtianos etiam ſecundo & tertio ſeculo ſubortæ fuerant ma-
ximæ contentiones, invidiæ, æmulationes Antiſtitum, & inde

une
ſe &
tium,
& Ce
Qur
gbanm
nicate
Kcian
ſama
teker
era?
100
tehil
=“
an,
Verat.
Domt
1i/
2N
lis
un
cont
fad
ſilm
ſele
Hiiz
dorre
8
tibni⸗
niih
di
Dy o
ſ
NV

.

CIRCA ADIAPHORA 7
abuncdantia & ſuperfluitate viventibus accidere ſolent, ambitio
ſc. & avaritia & inde oriunda odia ac perſecutiones diſſentien-
tium, ſtatim etiam Chriſtianos inſecerunt, Epiſcopos præſertim
& Clericos, quippe qui Conſtantini favore maxime uſi ſunt/.
Quare ſicuti hæc Aularum vitia potius in Eccleſiam irrepſerunt,
quam ſimplicitas & pietas Chriſtiana Aulæ Imperatoris commu-
nicata fuit, ita mirum non eſt, quod religio quoque Chriftiana allam
faciam induerit, & in externas ceremonias tranſierit, in iisque ceu-
ſumta ſit, ſemine Piorum ſemper excepto & latente. Placet hic
referre verba Huberi Hifor. Civil. part. 2. lib. 3. Sect. 1. 9. 7. Cum

vera derotio, inquit, quæ est atus animi ſibi ipf renunciantis, ſequée

DEO imdentis in Cbriſio, atque internus Dei cultus in spirite, & verita-

te vulgo obſoleſeeret, datz eſt apena, ut ritibus & ceremonits, magna püre

te à adaiſmo & Gentiliſmo peiitie, plebs in attentione ſuperllitiola -
quam devotionem pocäérunt, detineretur, quo etiam pertinet eracis ver
neratio & aliarum reliquiarum oſeulatio, peregrinationes ad ſepulehrum
Domini, imaginum, in templis colocatio, & id genus alia corporei cul-
ths pecimina, quæ deinde in infeſtam abierunt idololatriam. Hanc
autem Huberi ſententiam non eſſe cerebrinam, vel ex anico Buſe-
bio diſcere lcet, qui omnia ſummo ſtudio collegit, quæ ad Cov=
ſtantinum extollendum pertinent, & tamen totam ejus piemtem
conſtituit in Liberite erge Clerieos, ædifcatione tewplorum & allis
fa is, nullam veram pietatem indicantibus. Unde non mirum,
ſi Imperatoris pietas in ejusmodi externis rebus conſtitit plebem
ſeſe Regis ad exemplum compoſuiſſe, & in totum exrernis ceremo-
nii, aff æam fuiſſe, quod & ipſe Calixtus in diſſert. de Baptiſmo d. 4):
agnoſcit, allegans Auguſtinum ſuo tempore jam conquerentem
de numero ceremoniarum, Chriſtianos nunc premi magis conſtitu-
tionibus humanis, quam olim populum Judaicum oneribus legis eremo-
nialis. Imo addit de ſuo &alix, quo magis pietas decreverit, eo
magis creviſſe rien, ceremoniaz & ſolennitates, operam datam at
vulgus apparatibus & pompis oculys tenentibus caperetur. Quicquid
ſit de temporibus Conſtantini, eo tandem rem rediſſe conſtat-
ut verus Dei cultus animis hominum vulgo eliminaretur, & va-
riis

8 DE URE PRTNCTPIS

"ins ac ſuperſtitioſis ceremoniis omnia replerentur, donec ſeculo ſupe-
riori res plane ad Keformationem matureſceret, deformitate Eccle-
ſiæ Catholicæ multis ſeculis collecta nulla re magis, quam mani-
nifeſta Pontificum ac reliqvorum Clericorum improbitate in ocu-

los hominum incurrente & Latherus aliig; Reformatores ab hac la-

be Eccleſiam hiberare & priſtino vigori reſtituere allaborârunt,
quamvis diverſa via inceſſerint. Eatheru ejusque Aſſeclæ ali-
Juem externi cultms apparatum retinuerunt, Aivertendi, judice

Monzambano cap. F. §. 7. Emnplieioram aniniiz, quorum caßtum nu-

da hietstis medientio ſuperare ſoledt. Zwinglius vero aliique, ritus
Catholicorum ſuperſtitioſi quid ſpirantes cum pulviſculo ejece-
runt, cultumque ſuum externum à pompa externa purgarunt.
Unde & arlevi diſcordiæ inter ipſos Reformantes ortæ, etſi iisdem

etiam occaſionem dederit diverlitas efferendi conceptus de my-

ſteriis, quæ non parum eorum inſtitutum turbarunt & dehone-
ſtarunt, & proteſtantes in duas partes diviſi non minoribus inter
ſe odiis quam adverſus Pontificios, erga ſe implicati ſunt. Cireæ
bos ergo ritus abrogandos & alios introdacendos quid juris competat
Principi, libet diſcaters. Ne autem falcem in alienam meſſem
mittere videamur, paucis videndum, an lec materia pertineat ad
Jaurisprudentiam aut Theologiamg2 V YUWW
5. 4. Primo graviter inſtituto noſtro obſtare commu-
niter Dd. perſvaſio videtur, juxta quam c quos vocant, con-
ſientiæ ad Theologiam pertinere vulgo ſibi imaginantur, ita ut

ICti committant Esr& πρααα 5ο ρ ſi eorum deciſio-

nem ſibi vindicare conentur, & hoc argumentum vulgo tantæ
hactenus fuit autoritatis, ut JCti plerumque abſtinuerint ab
ejusmodi caſibus, ne tumultus excitare viderentur, & T heolo-
gis illos reliquerint. Præreliquis vero hoc argumentum admo-
dum urget Havemannus in tr. de jare Epiſeop. Tit. XIII. ubi ex hoc
fundamento abſtruſiores caſus matrimoniales minime decidi
debere à Ctis, putat, &: quis igieur, inquit, tam eſet obtuſis ac
Rolidas, qui à Divinis, d Caßibus conſtientiæ, Uiniſtret Eccleſiæ arce-

ret, üibm Seriptare interpretstio & conſcientiarum ex perbo Dei

infor⸗

cilen
con
debe
elle
Conſ
net
ſtien
locui
elti
rem
guih
kaſie
B.l
n
ne
valc
Re
cun
ten
ilis
der
tur.
N
nol
Dn
buli
ſeen
ſes
A
lu
mn
Let

pe.
cle⸗
“
cl
Ila.
unt,
li.
dice
NA⸗
itus
ece⸗
unt.

All⸗

CIRCGA ADIAPHORA. 3

informatio à Deo inſo commendatz eit ſolenniter. Cum ergo in hac
diſſertatione multos nelaturi ſimus caſus, quos vulgo ad caſus
conſcientiz referunt, merito hoc argumentum nos deterrere
deberet, ut inſtituto abſtineremus, & Ülis, qui conſcientiis præ-
eſſe volunt, relinqueremus. Hinc objectioni lubet opponere.
Conſcientiam nihil aliud eſſe, quam jadicium intellelctas cirea actio-
nes humanas, quatenus iſte cognitione Legum eit imbutus, & ſic con-
ſcientiæ nullo alio reſpectu circa dirigendas hominis actiones
locus aliquis tribui poteſt, quam quatenus cognitione legum
eſt imbuta. Nam alio ſenſu conſéientie vim allquam peculia-
rem dirigendi actiones tribuere velle, nihil aliud eſſet, quam
quibuslibet Hominum phantaſiis vim legum tribuere, & ſummam con-
fuſionem negotiis humanis inducere, prout recte ratiocinatur
B. Dn. Bufendorf. de jur, natur. & Gent. l. I. 6.3. S. 4. Quo præ-
ſuppoſito, facile patet, uti nemo Dominos Theologos à deciſio-
ne caſuum conſcientiæ excludere absque injuria vellet, ita &
valde injurioſos eſſe in ICtos homines illos, qui omnem plane
deciſionem caſuum conſcientiæ illis adjudica velint. Ex cir-
cumſtantüs emim facti dijudicandum eſt, ad quam Facultatem
caſus pertineat. Si enim ex principiis Theologiæ æternam ſalu-
tem reſpicientibas eſt decidendus, pertinet ad Theologiam; ſi ex
illis LL. quæ ſalutem hominis reſpiciunt zempamlem, ad Jurispru-
dentiam. Unde cum principia diſſertationis noſtræ ex jure na-
turæ & inde deductis legibus humanis ſimus deduéturi, hoc
autem ſine dubio ad JGtos pertineat, vitio nobis intentio
noſtra verti nequit. Cæterum admodum placet meditatio B.
Dn. Pufendorf. l. ſupm cit. Fatendum est, inquit, communem voca-
buli Conſcientiæ ſenſum à Scholaſtica primo introduétum, ae nuperis
ſeculi, qui vocantur caſus conſcientiæ inpentes à callidis ſacerdotibus,
Nedtendis ad ſuam libidinem hominum animis. Sed graviter inſtant
adverſarii, adiaphororum definitionem petendam eſſe ex &ſtemati-
bus Theolegicis, & Theologos, veros Scripturarum interpretes, de-
mum acurate noſſe, queænam ſint adiaphom, adeoque ſi) Cti diſſe-
gere velint de hac materia, illud ue inconveniens eſſe, ac ſ
Rer

10 DE yURE PRINCITPIS

Piſtor de corio ſutor de pane, faber fernarius ae hyacinto & adaviante,

ſartor de ambra judicarent, quam comparationem Haveman-
nus d. . latius perſequitur, ſed commiſeratione potius, quam re-
futatione dignus. Ad ipſum autem argumentum de definitio-
ne, concedhmus ex S. Scriptum petendam illam eſſe, ſed nega-
mus, inde concludi poſſe, Ctos non poſſe hae de re agere. Quis
negaret, Ctos agere poſle de necſtu, Sodomia, Simonia, & reli-
quis delictis Ecclefiaſticis, quæ non comtra jus naturæ, ſed vel jus
Pivinum poſitivum Univerſale, vel Chriſtianiſmum committun-
tur? Cti tractant eam de Haerelics, & tamen definitio hære-
ſeos ex S. Scriptura petenda. (Nam puto, definitionem Hære-
tici, quæ exſtat in L. 2. F. 1. C. de Hereticis non poſſe admitti à Pro-
teſtantibus) Papiſticum eſſet, ICtos excludere velle à S. Scriptu-
ra. Utuntur Theologi Sacra Scriptura, utuntur Cti, ſed diverſo-
fine, illi ut animos nomimum diſponant ad ſalutem æternam, hi
ut ad ſalutem tempomlem. Nec enim Facultates Theologica &
Juridica hbris diſtingvi debent, ſed fine. Unde concoquere ne-
queo quod nonnulli Theologi cum Havemanno Ctos Hmitibus
corporis Juris Romani plane includere velint, & ſi ultra ſapere ve-
Hint, ſtatim opponant geτορντα „M„ο. *ν, crimen ut
barbarum, fic mere ſcholaſticum & pædagogicum. Dein.
quod probe notandum, oljeltum diſſertationi noſtræ ſaltem ex Theo-
logia præſupponimus, non autem Principia noſm ex Theologia mu-
tuamur ſed ex jure naturæ. Quemadmodum igitur e. g. Arith-
metica non usraaie, etſi principia domeſtica ad exempla
Hiſtoriæ Sacræ applicet, ſic neque nos peccabimus, ſi applicueri-
mus principia juris naturalis de jure circa ſacra in genere ad ma-
teriam de adiaphoris. Aliud videhcet eſt principia demonſtra-
tionum ex alia diſciplina mutuari, aliud, objectum, cui demon-
Ktratio applicari debeat, aliunde petere, quod annotavit Dn. Præ-
ſes in Jquruprudentia Divina Lib I. c. 2. S. 177. & 5. His obftaculisita
remotis rem ipſam propius aggreciemur, & quidem primo ſup-
Peditando drſnitionem adiaghorerpze 2

§. 5. Vox .

pitn
turs
ter
telt.
hibi
niſi
ad

gan
ii
erte
ſec
R
E⸗
ſti⸗
Ee
.
tio
W

Patur; laxa nimirum & ſtricta, illa

ſtianiſino & re Chriſtiana aliq

CIRGCA ADIAPRORA. T
a 4SDoeor, duplici ſignificatione uſur-
ſignificat omnia, quæ ſua na⸗
bona ſunt, nec mala, ſeu quæ LL. Divinis non ſunt de-
de quibus Princeps pro utilitate Reip. diſponere po-
teſt. Nam quæ à Deo velin jure naturæ vel poſitivo jam ſunt pro-
hibita, vel præcepta, illa non indigent determinatione humana,
niſi quatenus Princeps illis præceptis confirmationem aliquam
addere poteſt, ut eo magis Cives ad eorum obſervantiam adſtrin-
gantur. In angaſtiori autem,& qui hujus loci eſt, ſignificatu ſunt
lli ritus & ceremoniæ, quæ in Conventibus Chriſtianorum eirca cultum
externum Divinum adhiberi ſolent , neque à DEO && Chriſto mandatz
nec prohibin, v. g. uſus certarum veſtium s tereorei, Exoreiſmi &c.
Sicut enim in omnibus ſpeciebus jurisprudentiæ aliquid pro in-
digerenti habetur, de quo I-L. nihil diſpoſuerunt, ita & in Chri-
uid pro licito cenſetur, quod nec
hriſtianiſmi prohibent. Havemann.
rudent. Eccleſ. lib. 2. Tit.

§. 5§. Voxautem,

tura nec
terminata, &

Chriſtus nec principia veri C.
de jur. Epiſcep. Tit. Xl. .7. Carpzovius jurip
75. n. 1. 2.3. 4. ut & Formuls Concordie Tit. X. niſi quod hæc defini-
tionem datam tot limitationibus & circumſcriptionibus ita ob-
ſcuram reddiderit, ut à temporibus iſtius ſacri libelli hucusque
Omnes rixateres & adverſari pacis ex iſto titulo 10. ſemper ar-
ma ſumſerint reſiſtendi principibus, jus ſuum circa adiaphora
exercere volentibus, & ſtabiliendi papatum ſecundum à Lu-
chero prædictum, præprimis ſi de abrogandis ceremonis qui-
busdam adiaphoris, magis tamen ad ſuperſtitionem inclinanti-
bus, quæſtio fuerit . præprimis autem ſi Reformati Principes
Lucheranos ſubditos nacti fuerunt. Et cœcus eſſet, qui non vi-
deret, iſtum libellum maximam partem in odium Reformato-
rum, qui illo tempore ſub nomine Philippiſtarum & alio magis
injurioſo traducebantur conſcriptum eſſe, atque etiam præfatum
zitulum 10. etſi Status controverſiæ alia omnia præferat, eo reſpi-
cere, ut vel ex Epitomes J. tit. Io. verſic. eæa tæamen in re omnem lepita-⸗
men &c. & ſolutæ repetitioni A. tit. lo., cirea ßnem, verſic. Rejicimus &

damnamus etiam eerat intenterien &t. perſpicue patet, & argu-
B 2 mentis

12 DE IRE PRINGIPIS

mentis, quæ à Theologis Wittebergenſibus ſubinde ex illis locis
adverſus Magiſtratus Reformatos petita ſunt. Quod ut mihi
quideen aperte repugnare videtur Auguſtanæ Confesſioni artie. 7.
verbis., nec neceſſe es, & s. item artic. y. verb. Pproſunt ad tranquillin-
tem, item artic. 16. verbis“ niſi cum jubent peccare & . ita reliqua quæ
hic dici poſſent reſervabo ipſi diſputationi.
9. 6. Circa hæc adiaphora quid juris competat Principi,
jam oſtendemus, poſtquam prius genemilia Principia de jure Prin-
cipis circa ſaenz pautis deliberavimus. Circa quam materiam eo
cautius eſt procedendum, quo plures ſunt ſcopuli, in quos illidi
quis poteſt, niſi duo extrema notet, ne ſc. ejusmodi Principia fo-
vVeat⸗ex quibus vel Cæſaro- Papia vel Pape-Ceſaria introducatur. Un-
de & minus feliciter procedere mihi videntur illi DDres, qui ubi-
que in hac materia ad KReges Icrazliticos, vel exempla Primorum
Clriſianoerum Imgemterzm provocare ſolent. Hic enim modus
probandl admodum lubricus & periculoſus mihi videtur in
utramque partem. Nam quantum ad exempla Veteris Teſta-
menti, notandum eſt, Religionem Judaicam diverſæ fuiſſe naturæ
religione Cirifianz, idque non tantum quoad interna, ſed & ex-

ternum regimen. Sicut enim religio Judaica ſtatui fuit coxva,

& eodem tempore eodemque volumine ſancitæ ſunt LL. circa
ſacra & Civilia, ita & ſtatui politico ita fuit implicita, ut Religio
Judaica ſalva eſſe non poterit, fine ſtatu Judaico & vice verſa.
Unde Respublica Judaica illam prærogativam habeat, quod eſ-
ſet Theocratica? & nullum a ctum ad ſummam rerum ſpectan-
tem judæi exercere poſſent absque ſingulari Dei conſilio, utpote
qui ſummum imperium in illa rep. ſibi reſervaverat, non quidem
eo ſenſu, quo dicitur Rex Regum & Dominus Dominan-
tium, ſed eo fenſu, quo e. g. Serenisſimus noſter Elector eſt
Dux hujus Ducatus; illudque imperium DEUS non tantum
exercuit tempore Judicum, ſed & ipſorum Regum, uti conſtat
ex exemplis S. Scriptura allegatis, ratione juris belligerandi,
ſtruendi templum. Unde certe injurioſi ſunt in Principes no-
Kros, qui ipſorum jura cum juribus Regum Israëliticorum
com-

—

compe

habeb

Aoru
Hi en
(Cleric
turun
emplt⸗
gels
Ut at

lr.

guic
ue 4
matie
(2l
pole
ne
damm
cuti
bont
rrr
o
nom
carcd
don
Kal
jura

le
uor
culia

Pro

a

dcis

milxi

.z.
lin.
gur

i,
rin⸗
e0
idin
fo.
Un-
abi⸗
um
N

Ne
ure

eE⸗

Mi,
a

rle.

–

.

CIRCGA ADIAPHORA r7

comparant, Multa enim habent Principes noſtri, quæ illi nom
habebant. L S
dDl. 7. Quod autem attinet exempla Conſiantini M. Theodoßi»
aliorumque Imperatorum, nec hic eſt, quo tuto niti poſſimus.
Hi enim Imperatores non tam vitio proprio, quam illorum
Clericorum, quibus erant obſesſi, multa in jure circa ſacra perpe-
tmrunt, qua certe defendi nequeunt. Ex hiſtoria Eccleſiaſtia ex-
empla allegare, neceſſarium non eſt. Ipſe Codex noſter Juſtinia-
neus ſatis indicat principia juris Eccleſiaſtici illius temporis, adeo-
ut paucaæ ſint LL. irca ſacn, ubi Anti-Chriſtus caput ſuum non extol-
Tai! Male etiam conſulere mihi videntur juribus Principum,
qui communi illo Brocardico nituntur: Cujus est regio, illius quo-
que eſ veligio. Quod à Proteſtantibus Principibus initio Refor-
mationis arreptum fuiſſe videtur, ut eo plauſibilius autoritatem
Cæſaris, reformationem ipſorum prohibere volentis, protelare
poſſent, quaſi ad Cæſarem nihil ſpectaret, quid ipſi in ſua ditio-
ne agerent. Verum hoc axioma religioni Proteſtantium multun
daammni attuliſſe, jam annotarunt alii, dum & à Pontificiis Princi-
pibus in Proteſtantes fuit tetortum, & eo prætextu gravis perſe-
cutio contra eos inſtituta fuit. Nam cum imitio hujus ſeculi,
Pontificii conſilium caperent de extingvendis Proteſtantibus in
terris hæreditariis Imperatoris, & vero nomen Inquiſitionis in
omnium auribus eſſet hornibile, huic perſecutioni impoſuerunt
nomen Reformationis, ut ita Proteſtantibus ſua vox & fuum bro-
cardicum reponeretur, & quo prætextu Proteſtantes hactenus
Pontificios terris fuis ejecerant, eodem & ipſi uterentur. Poſſem
& alia ejusdem farinæz argumenta allegare, quibus commumter
jura circa ſacra ſuperſtrui ſolent. S
§. 8. Ut ergo duo illa extrema S. 6. notata evitemus, an-
te omnia præſupponimus, in Novo Teſtamento nullibi exftare ali-
Jyjuod diltum ad ſummor Inpenintes ſecialiter direltum, quo ipſis pe-
tculiare bfyecium circa Eccleſtam exereendum injungatur, ſicuti extat
pro Regibus Iſraéliticis præceptum aliquod Pevteron. X1âII. 15. 1.
20, aut quo norma in exercendis juribus ſuis ipſis præſcribatur.
B 3 Unde

7

14 DE Zl RE PRINCIFPIS

Unde colligo, emniæ junz Printipum Chrifianorum, qua Principuv,
addiſcenda eſſe ex principiis juris naturalis & genuina inaole ſummi Im-
Perii Civili. Quæ enim in S. Scriptura non ſunt diſpoſita, ex-
Ppreſſa & determinata, illa ex ſana ratione ſunt haurienda. Poſt-
quam enim Chriſtus & Apoſtoli religionem Chriſtianam Gen-
tiles docuerunt, ipſos ullam mutationem circa jura Principum,
prout ex jure naturæ fluunt, induxiſſe, nullibi legitur. Imo
potius Chriſtus & Apoſtoli obedientiam Magiſtratui praſtan-
dam ubique inculcarunt. Et inde ſi respublica, hactenus gen-
tiliſmmo addicta, Chriſtianiſmum amplectatur, Status Civitatis
quoad jura Principum non alteratur, aut aboletur, ſed manet ſum-
mum Imperium cum omnibus ſuis partibus, manent cives cum
ſuis muneribus & obligationibus. Nam illa mutatio, quæ per
Chriſtianiſmum accidit Civibus, aut certe accidere debet, non
afficit obligationem, quæ eſt inter Principem & ſubditos, ſed re-
ſpicit tantum internam mentis diſpoſitionem, adeoque jura Prin-
cipum in ſubditos ſalva manent. Quod & inde luculenter appa-
ret, quod Chriſtus & Apoſtoli nunquam ſeparatam aliquam
Rempublicam inter ſuos Auditores inſtituerint aut illos admo-
nuerint, ut illa civitate, in qua hactenus vixerant, relicta, novam
conderent, ſicut Moſes inter Judæos juſſu Dei faciebat. Unde
& Diſcipuli Chriſti ab ipſo haud dependerunt, ſicut à Principe
Cives ſolent, ſed uti Diſcipuli à Magiſtro, non peculiari aliquo
homagio in ipfius religionem adacti, uti falſi Diſcipuli Chriſti
ſucceſſu temporis introduxerunt, ſed amore & admiratione de-
liniti. Vid. Jobann. PI. 66. 6. 6. His ita poſitis jam videndum,
gleidnam juris ergo comnetzt Principi circa ſacnz ex jure natyræ & ge-
nuina indole ſummi Imperii, ubi abſtrahendo à LL. fundamentali-
bus ſingularum Rerumpublicarum, quibus exercitium ſummæ
Majeſtatis limitari ſolet, & certis cancellis includi, optime ex ſine
Rerumpublicarum & cauſa earum impulſiva quæſtio hæc decidi
poteſt, Finis autem rerumpublicarum in hoc ſtatu corrupto
eſt, u? Cives praæſidium aliquod ſibi circumponerent adverſus mals &
iſiains, qux à potentioribus vicinis in ſtatu naturali ſibi imni⸗
nebant,

—
nebant
coerce⸗
guume
mutuu
rus V
talis ul
ca,9
iyterua
wiere
to &v
iterum
Patiati
Præc
dberr
reagen
ſtis
N efe⸗
betran
6
ei
Reig.

ſiis

Vera
pace
s 0
intere
beps
nem
ull
tur i
ker
um

poſſe
guon

ien,
ni y.
, ex.
Poſt.
Gen⸗
bum,
Iwo
eſtan.
gen.
ltatis
ſum⸗
cum
2 pet
It.
rin⸗
Ma⸗
vam
lmo⸗
NVHEH
Nnde
pe
qu
Gii
le⸗
um;
S
al⸗
mz
. fre
ecidi
npto⸗
4
nmi⸗
Noh⸗

CTRGCA ADIAPHORA. S
nepant, quia poſt Deum nullum adeſt inſtrumentum effcacius ad
coërcendam hominum malitiam & ſecuritatem comparandam,
quàm ejusmodi in genioſum commentum, ubi multi homines per
mutuu n pactum directionem voluntatis & virium ſuarum alte⸗
rius voluntati ſubjiciunt, in communem totiusillius corporis mo=
ralis uſum. Unde in dubib tanta competere præſumitur Principi pe=
zeſtas, quanta ſußffcit ad obtinendum reip. KRnem, id est, tranquillitatem
ineernam & externam. Ergô Principi incumbit ante omnia pro-
videre, ne vitia tranquillitatem turbare apta, ut avaritia, ambi-
tio & voluptas, erumpant, &, ſi fortè in damnum reip. eruperint:
iterum coërceantur, ne latius ſerpant, & Reſp. gravius damnum=
patiatur. Jam religio vera tàm naturalis quàâm revelata ad id
præcipuèë homini inſervire deberet, ut animum ſuum purgaret
ab ejusmodi vitiis, & cultui divino ſe magis magisque aptum
redderet; nihilominus tamen experientla omnium ſeculorum
Aatis teſtatur, religionem apud multos homines tam perverfum habe⸗
re effeltum, ut illa tanquam inſtrumento utantur peſima ſeelera per.
petrandi & non ſolum Rempublicam, in qua degunt iſti, turbandi,
74 & vieinos premendi, concutiendi, evertendi. Unde Principi utis-
g ineumbit curare, ne per religionem malorum iſtorum pernicies aliqua
Reipy. inſeratur. Eo enim ipsò, dum iſti turbas excitant in Rep.
ſatis indicant, veram religionem ſibi curæ cordique non eſſe.
Vera enim religio & Chriſtianiſinus à rixis, diſcordiis htigiis
pacem externam civilem turbantibus, abhorret, & animos po-⸗-
tius diſponit ad injurias aliorum patienter ferendas, quâm aliis
inferendas. Unde & iſti male utuntur clypeô religionis, ſi Prin-
ceps ob hæo vitia ipſos punire velit. Qui enim contra religio-
nem peccat, ille indignus eſt privilegio religionis; quare cum
nulla res tam ſancta ſit, quin, ubi humanis manibus tracte-⸗
tur, in abuſum trahi queat, contaetuque fœdertur, dubitare non
licet, Principi competere inſpectionem generalem in altiones Civium ſuo=
zum tam circs res profanas, quam ſatras ; & neminem ideò queri
oſſe ſuper injuria. Si enim omnia recte peraganfur; non- eſt.
quod metuant; ſin male, ſibi imputent, quod Princeps eos

60er=

26 ,„ DE 7IIRE FPRINCIDIS

coërceat. Annon Germania & totius propemodum Europæ re-
gna ſatis proteſtantur, quid poſſint religionis diſſidia & motus

nocere & efficere ½ Si ergò Principi adimeremus facultatem-,
coërcendi ejusmodi motus, religionis ergò excitatos, certè tota
Reſp. periret; Unde & vera mihi videtur eorum philoſophia,,

ui ſtatuunt, omnes altiones civium ſubjacere diſpoſitioni Principis,

modö ſint tales, ul ſint arbitris & voluntati civiun ſubiebtæ tam natu-

raliter, quàm moratiten. Nam impoſſbilia Civibus velle injungere,

crudele eſſet, turpia veroò impium. Ex omnibus enim ejusmo-

di actionibus civium Reipublicæ damnum naſci poteſt, cui Prin-

ceps in anteceſſum medelam aliquam adhibere poteſt, ne poſt
vulneratam cauſam demum remedium quærere neceſſum ha-
beat. Et hanc ſententiam noſtram puto rectæ rationi eſſe confor-
miorem, & faciliorem, quàm illorum, qui diſtingvunt inter in-

terna religionis & exterua, ita ut circa hæc diſponere poſſit Princeps,

non autem circa illa. Etſi enim nullum ſit dubium, Principem-

non habere poteſtatem in internis, quia illa arbitrio hominum „
non ſubjacent, tamen ſi ad externa pervenitur & hæc diſtinctio

ad caſum controverſum applicanda poſtea eſt, multam præbet
anſam diſſentiendi, quænam fint interna, quænam externa. Rem
caſu illuſtrabo: Quæritur à DD. an Princepi Judeos in ſuò territorig
viventes compellere peſit ut Chrifianorum conciones frequentent *
Qui affirmant, dicunt, hoc pertinere ad externa, qui negant re-
ferunt ad interna. Uterque pro ſuâ ſententia probabiliter diſpu-
tat. Noſtra regula ſuprà poſita decidit clarè, ſe, quia frequentare
conciones Chriſtianorum, eorumque ſacris intereſſe, Judæis tur-
pe videtur, nec ad tranquillitatem Reip. quid confert- igitur ipſo-
rum conſcientiæ vis non inferenda. Et quamvis conſcientia eo-
rum ſit erronea, error tamen non emendatur coactione, ſed ami-
caà converſatione exemplo pio aliisque remediis & magis rationi
& magis præceptis Chriſti convenientibus. Et ſic idem judicium
de ſimilibus caſibus ferendum.
§. 9. Quæ omnia ſi quis rectè conſideravit, facilè, pu-
to, nobis largietur, non longa ratiocinatione opus eſſe ad pro-
bandum

—

e le.
notus
tem.,
tota
hia⸗,
ipu,
natk⸗
gere,
Sino⸗
Prin⸗
poſt
N ha-
nkor⸗
er in.
eps,

en

A
ndrio
rebet
Rem
oris

ent ?

te⸗
lſyn.⸗

ntale

tot⸗

pho⸗
1el⸗
i⸗
ioni
dum

pu⸗
po⸗

dun

igore fuperioritalis ſib

CIRGCA ADIAPHORA. 77

bamdumm, ARines res Adia,

hayas Circa culiams Deié, Feigactre
ereasn A e, rs Premeigit. Naul 2delt principiuaa,
ex quo Chziftiami pretendere Pofiiat, Peincipis Immperiuan luic EE
ſare. Sammmum ekiam imperiam extemdit feie od emwunz Iilad Anes

jurg deimäine zWom ef dererzinatkm, nod late probawit ecinm Gio⸗

tins de jure cirta ſacra C. J7. Sicnt enim in jurs publico Pcinceps
vindicat jus in orpnes dgemtes in fune
tetritorio, imo & Qennie boma ihi fita, Miſi qus cxceptio Poflit do-
ceri, neque hic dhtlingnendum inter fubcites, in digeitate aliqua
ſive Iumma five minori cehflitutos, aut inter infimi aut ſupremni
ordinis: ( IIlusſtriſt. Dw. de Rhez jur. publ. Lib. 2., Tkf. 2. H. 1C.
Mluſtr. Bn. de Jena de ratione Natue diſſert. g. concluf. 2.) ita
etiam Hſine dubio omnes actiones civium, jure divino non determi-
natæ, & arbhitrio civium ſubjectæ, LL. civilibus determinari pof-
funt. Q noſtra Philoſophia ne cui paradoxa videatur, audia-
mus B. Brunnemannum de jure Eccleſ. Lib. 1. c. 2. F. 574. ubi:
Cum autem, inquit: actioner bominum ſint vel jure divino impe-
raræ vel conceſſæ, poteſt Princept iis temput, locum, modum, &&
perſonas aſſignare, quatenus eadem neque per rei naturam, nequeé
per legem Dei deſinita ſunt, impedimenta quoque auferre, inter-
dum pramia addere, illicitat vero actioner vænis coeërcere. Sed
quæ a Deo imperata, Princepi probibere non poteſt, ut verbi ſalu-
tarit pradicatio, & ſacramentorum exhibitio. Sed Princepi poteſt
jubere, ut Baptiſmi & comnusionis ſaeræ canon eclata voce coram
vopulo pronuncietur, &c. Audiamus & Conringium, de autori-
tat. Majeſtat. circa ſacra th. S. ubi; de quibut, inquit, non ecſt veti-
tum aliquid conſtituere, decori tamen ratio exigit, ut quid circa
ea ordinetur, ea humanis conſtitutionibur licet eircumſeribere. Cum
ergo adiphora noſira hajus generis ſint ſponte lua ſequitur, &
hæc pendere ab arbitrio Principis, quod & clarius expreſſit B. Brun-
nemannus d. I. J. 2t. Principi, inquit, jus in ſacra competit, & qui-
dem diſponendi non tantum circa externam diſciplinam, ſed & cere-
monias ſacras ordinandi, quæ omnia catenu! procedunt, quatenus
jure divino, legiburque grovixeis aim ſundamentalibus pabtirque

128 DE JURE PRINCIPIS

— —, —

ac reverſalibus non adverſantur. Cæterumn quomodo occurren-
dum ſit illis, qui Anti-Chriſlum politicum ita induci putant, uti
inter alios ſubinde crepat Havemann. d. tr. vid. Brunnem. d. l.
H. 34. in f. add. Ziegler. diſſert. §. de jurib. Majeſtat. H. 5g. Fa-
cile providere poſſum, hanc doctriaam non placituram illis, qui
Ariſtocraticam gubernationem in Eccleſia obtinere debere putant: ſed
eos rogo, ut pauliſper affectum ſuum, contra nos conceptum, ſup-
primant, donec g9. 16. ipforum dubiis ſimus reſponſuri. Permit-
tant nobis interim ad alia tranſire. .

§. W0. Quemadmodum ea jura, quæ hactenus Principibus
juſte adſcripſimus, ex indole ſummi Imperii fluunt, hæc autem

juris naturalis eſt, ita & inde ſponte ſua ſequitur, hanc pote-

ſtatem ommibus Principibur competere indiſtinécte, cuicunque religioni
Jſunt addicti. Religio enim, ut ſupra jam diximus, non variat

jura ſummi Imperü, nec ea afficit. Sicut enim ſubditi, ſive
ſint Lutherani iive Reformati five Catholici, cæteris paribus,

Principi ſuo æqualiter funt ſubjecli tam Lutherano, & Refor-
mato, ita & comtra Princeps eadem jura habet in ſubditos,
ſive ſint Lutherani, ſive Reformati, ſive Catholici. Impe-
rium enim & ſubjectio ſunt correlata, & ubi eſt æqualis ſubje-
ctio, ibi eſt æquale Imperium. Novi equidem, non ita pridem
Authorem quendam ſatis notum ſcripto publice edito probare

voluiſſe, Lutheraniſmuni plus favere Principibus, quam Reforma-

zam alias Religioner, & inde Principes vel ob ſuum intereſſe ad
caſtra Lutherana tranfire debere; verum novi etiam, hune auto-
rem jam a Dn. Præſide in Diſcurfibus ſuis menſtruis eſſe refuta-
tum. Et puto, nec aliis veris Chriſtianis hanc methodum con-
vertendi Principes ſeſe probare poſſe: Eſt enim nimis politica, &
Apoſtolicæ contraria. Nunquam enim Apoſtoli hoc medio ter-
mino uſi ſunt ad convertendos alios, niſi forte in Eccleſia plan-
tata alii mores obtinere debeant, quam adhuc plantanda. Sed
propius accedamus Prineipibur Imperii noſtri, quatenus & aliis
competat imperium cirea adiaphera, ubi abſtrahimus a paktis
brin-

Nr
Ver
ſid⸗
Re
ci

CIRCA ADIAPHORA. 8

Principum cum ſubditis, quæ magnam utique hic inducunt di-
verſitatem quoad jura Principum noſtrorum, & rem ſumus con-
ſidecaturi ex jure publico univerſali Germaniæ, fundato in A. B.
Recc. Impp. Capp. Impp. Inſirum. pac. & ſecundum hujus prin-
cipia non poſſlumuns non hanc quæſtionem afirmative decedere.
Jus enim circa ſacra eſt pars ſummi Imperii, & per conſequens
etiam ſieperioritatis territorialis. Quod enim in extraneis Prin-
cipibus eſt Majeſtas, illud in Statibus Imperii eſt ſuperioritas
territorialis, quo vocabulo ex modeſtia forte ad indicandum
nexum feudalem, quo Inperatori & Iinperio ſunt obſiricti, ha-
ctenus ſiylo juris publici uti voluerunt; qui certe nexus aliqua-
tenus delibat ſummum ſtatuum imperium, quo minus plena
ſouverainitate gaudeant. Quoniam autem ſuperioritas hæc non
demum per Inſtrumentum pacis Statibus eſt conceſla, ſed diu
ante ipſis jam conpetiit, adeo ut maxima pars Dd. juris publici
ejus originem jam referant ad tempora Ottonum; præſertim cum
agdmodum probabile ſit, plurima feuda Imperii eſſe feuda oblata
a tempore Conradi, Ducis Franconiæ, uti ratiocinatur Dn. de
Monzambano; ideo etiam jus circa ſacra diu ante Inſtrumentum
pacis competiit, imo & ante tempora Reſormationit. Superſtitio
enim quæ antea tenebat animos ipforum, ipſum exercitium hujus
juris ipſis quidem adimebat, ſed non ipſum jus. Nec concordata,
Germaniæ, quippe dolo & metu elicita, Principes obligabant,
præſertim cum & ipſe Pontifex illa frequenter violaſſet. Et lices
Electores in Capit. Carol. V. art. 1I6. hæc concordata denuo appro-⸗
barint, dum Imperatorem ibidem adſtringere voluerint, ut ope⸗
ram inpenderet apud Pontificem, ut concordatis hiſce ſeſe con-
formem gereret, & ita injuriam fibi a Poncifice illatam videantur
remiſiſſe, & ſic vi iterati & repetiti conſenſus de novo ſe obligaſſe,
nihilominus tamen nec hæc approbatio illis concordatis effica-
ciam quandam addidit. Renunciatio? juris ſui ex errore orta, cui
dolus alterius anſam dedit, eſt nulla, non ſecus ac ſi in chiro-
grapho ipe futurz numerationis dato, renynciem exceptionj
2 Agon

20 DF JURFE PRINCGIPIS

non numeratæ pecuniæ. Confiat enim ex hiſtoria Germanica,

quanta ſuperſiitione pleraque Germania tunc temporis erga Pon-
tificem adhuc eſſet occœcata. Et licet in Saxonia lux Evangelii
jam aliquatenus affulgere eœperit, (nam Carolus V. eligabatur
Anno 1519. Lutherus autem jam Anno 1517. contra Tetzelium di-
ſputare cœperat) ea tamen refortnatio animos Electorum nondum
penetrarat. Uade nec mirum, illud Capitulationi Carolinæ ad-

huc fuiſſe inſertum, quod tamen ſublequentibus temporibus
quod 4

omiſſum, quod ſine dubio proteſtantes Electores primi urſerunt,
odorati, Papam Romanum vi clam & precario haclenus jura
fua in Germanià exerouiſſe, & jam teinpus eſſe, quo jugum il
Jad excuterent. Et mirum alicui videri poſſet, qui factum, ut
tantam tyrannidem Pontiſex eacerceret in Germaniam,; quantam
in nulla ſere Huropæ regna, ni forte præſumi poſſet, multum ad
eam conwibuiſſe, quod JCti haclenus Lnperatori & ſtatibus per-
fuaſerint, Germaniam habere ſummum imperium in urbem Ro-
manain & Pontificem; adeoque Imperatori Germanico compe-
tere omnia jura-: quæ Conftantinns M. & reliqui Imperatores Ro-
mani habuerint, quæ prætentio uti nullo jure fundata erat, (Ca-
rolus enim M. tantum acceperat jus advocatiæ in urbem Roma-
nam) ita Pomifici intolerabilis vila; hinc neminem Prineipum
ſæpius anathemate perſtrinxit, neminem erebriôribus Sacerdotum
ſeditionibus agitavit, quam Germanorum Imperatores. Sed hæc
obiter.
. II. In viam redeamus. Conftat, in Inſtrumento paeis

art. F. JH. 456. inter Romano Catholicos & Auguſtanæ Conſeſſio-

is Conſortes eſſe conventum, ut fi Cives v. g. Luthe-
rani in territorio Principis Pontificii Anno 1624. habuerint
exercitium religionis, illud quoque quiete in poſlerum poſſi-
deant. Sed dubium eſt, an hac conventio etiam intelligenda t
de adiaphoris, ita ſc. ut Princeps Catholicus non poſſit quid di-
ſponere circa adiaphora hactenus in Eccleſia Eutherana ob-
ſervata jam Anno 1624. Caſu illuſtrabo: v. g. In Eecleſia

——— — — —

CIRGA DIAPHORA. 21

.— S . 2* . . .p .
Lutherana jam Anno 1024. in ulu fuit cantio illa communis:

Echalt uns HERR bey deinen Wort, und ſteure des Pabſtes

und Tuͤrcken Mord, ꝛc. jam OQ. an princeps injungere poſſt ſuis ſub-
ditir, ſalva pace Oſnabrugenh, ut verba, des Pabſtes Mord
omittant, & alia ſubſtituant? Hic initio ſcrupulus eximendus
elt, quafi eſflem reus lælæ pacis Olnabrugenſis, cimn art. y. G.
Utriurque religionir yo. exprefle ſit diſpoſitum, ne vel Sacerdotes
concionando;, vel Peoveſſores docendo & diſputando dubiam
hanc reddant, & per conſequens malto minus Candidato juris
licitum eſſe videatur, ejustnodi quæſtionem ſcerapuloſam, &
hactenus nondum deciſam proponere & ventilare. Verum
Pputo, d. F. nobis non obſtare, quo minus ſententiam noſiram
hac de re exprimamus. Monet enim ſaltem, ne diſputando
quis eam pacem dubiam reddat vel aſſertiones contrarias, menti
ſc. contrahentium inde deducat; non autem prohibet, ex mente
& intentione centrahentium & ex ipfo contextu dubium aliquod-
refolvere. Nam quod ſiatuit. Mev. p. 1. dec. 6G7. Inſrumen-
tum pacçis huius non admittere interpretationem dobtrinalem, ſed D
tzantum authenticam, Hlud jam ſolide refutatum eſt ab Mukhr. Dn.
de Rhez jur. publ. Lib. I. Tit. 1. J. So. 5l. 52. ubi dicit: quemad-
modum in jure privato tunc demum recurrendum eſt ad interpre-
zationem authenticam, cum mens Legitläatoris neque ex verbir nec
intentione apparet, ita etiam Iuris Aſe in jure publico. Et ſane
ſi in jure publico nulla interpretatio doctrinalis obtineret, juris
hujus prudentia non pertineret ad JCtos, cum officium Cto-
rum, quantumcunque ſit, conſiflat in applicatione LL.. ad
facta per interpretationem doctrinalem. His præmiſiis, facile
reſponderi poteſt ad quæſtiénem, & quidem alermative.
In omnibus enim ſpeciebus jurium tam divinorum quam hu-
manorum obtinet: Quodeunque nullibi eſt prohibitum, illud
eſt licitum, & pro licentia tamdlu eſt Ppræſumptio, donec pro-
petur contrarium. Jam in d. art. nihil inveniur, quod pollit
Principi hanc facultatem adimere. Princeps quidem Catholi-
C 3 cus

22 DE JURE PRINGIPIS

cus ibidem prohibetur, vim conſcientiæ inferre Luthenanorum,
aut ſliatuere quid adverſum Auguſtinæ Confeſſioni. Sed diſpoſi-
tio Principis in adiapheris non violat conſcientiam, nec Auguſta-
nam Confeſſionem. Nam tales res, quæ lædunt Conſcientiam,
non amplius ſunt adiaphoræ, de quibus noſtra eſt hy potheſis.
Adiaphorum autem eſt, utrum formuh illa, ſteure des Pabſtes
Word, publico in conventu ita alta voce cantetur nec ne, cum
ſi quis eam omittat neque Auguſtanæ Confeſſioni aliquid com-
mittat adverſum, neque pejor inde evadat Chriſtianns. Plares
quæſtiones ſimiles huc referre neceſſarium non eſt, cum ex eodem
principio decidendæ ſint. 4

6. 12. IIIud magis dubium, an principi competat poteſtas

smutandi adiaphora in Conciliie Cecumenicit doterminäta, v. g. fo-
Rum paſchatos? Nos intrepide afirmamus. Nam Concilia di-
ſponentia de rebus adiaphoris vim obliganti accipiunt a voluntate
Principis. Ergo ficut Princeps alias LL. Eccleſiaſias iterum
mutare & abrogare poteſt, ita & decreta Conciliorum. Nolu-
mus quidem in præſenti diſputare, quantam autoritatem Con-
cilia habeant circa res fidei, niſi quod obiter monendum, L. 4.
C. de S§. §. Trinitate, quæ agit de autoritate Conciliorum, nobis
viteri Anti-Chriſtianam; id tamen negari non poteſt, Epiſcopos
in Concilio congregatos, non habere facultatem obligandi reli-
quos Cives, ad placita ſua recipienda ſine decreto principis.
Undce licet Princeps ſemel approbaverit decreta Concilii alicujus

quoad adiaphora, voluntatem tamen ſuam poſlea mutare po-

teſt. Ejusmodi enim approbatione Princeps juri circa ſacra
non renunciavit, nec in manus Clericorum tranſtulit. Et ita
nobis non obſtat vulgata juris regula: Nihil magis naturale eſt
quam eo modo aliquid diſſolvi, quo colligatum eſt; cum hæg
regula intelligenda ſit de contractibus privatorum, non de jis,

quæ Principi vi ſummi Imperii competunt. Et, quoc magis mi⸗

randum, eos canoner, qui in Apoſtolorum libris leguntur, apparet
non eſſe perpetuo obſervatos, nec hodienum obſervari, quia
ſcilicet non tam divinæ legis expoſitionem, quam conſilium illis
te=

— — —— —

— —

—Z m ⸗ʒNʒ „ — — —

=E

li

1

CIROA ADIAPHOR A. 23

temporibus accommodatum continere credebantur; Sic cum Pau-
lus inoneret, ne Diaconiſſa eligeretur, . annos nondum nata Ju-
MNinianus contra in Novell. 123. c. 13. permiſit, ut eligatur, modo
non ſit infra 40. annos. Idem cum Paulus monuerit, ut Epiſco-
pus ſit unius uxoris martius, Inoribus noliris vel quatuor vel quin
qut uxores decunt noſtri ſacerdotes.

S. 13. Vidimus ergo hactenus, quibus principiis jus circs
adiaphora ſit fundatum. Sed jam catervatim diſſentientes nos
aggrediuntur. Duces præeunt Havemann. de jure Epiſcopali.
Tz/t. XI. J. 2. Carpzov. Juriypr. Conſiſtor. Lib. 2. defin. 247. Con-
ſil. Witteberg. Vol. . part. 2. membr. 2. ſebt. I. Meiſner. tr. de
adiaphor. diſputat. k. J. 33. 34. 35. Schilkter. Huſtit. jur. Canon.
Lib. 2. Tit. I. J. S§. autores vel nominibus ſuis & autoritate terro-=
rem incutere apti, qui omnes negant: Principem vi ſummi impe-
rii adiaphora vel mitare vel abrogare poſſe. Quid agemus?
Pugnabinus, ſed armis rationis & Chriſtianiſmi inſtructi.
Ergo expectemus primum icfum. Qomodo „ ajunt, L.
Poteſt Principi competere vi ſummi imperu poteſtas circa adia-
phora, cum læderetur hac ratione libertar Chriſtiana, omni-=
bus Chriſtianus commumis? Annon 2. impium eſt & Anti-Chri=
ſiicum, Principi adjudicare velle dominium in conſcientias»
cum tamen religie ex natura ſua nulli imperio humano poſſit
eſſe ſubjecta? Inſtlant, Eccleſiam non conſtare ex ſolo 3.
Principe, ſed ex tribus ſtatibus, Eccleſiaſtico, Politico & Oeco-
nomico, adeoque jnz mutandi adiaphera ſpebtare ad univerſam
EZecteftam, non ad ſolum principem, ut qui tantum eſt mem-
brum Eccleſiæ. Provocant ultimo ad exempla 4. Regum IHſraäë
liticoraum, gravi pœna a Deo afflicterum eo quod propria au-
toritate in Eccleſiafticis quid mutare ſuſceperint, Gideonis Ju-
dic. v. . Saulis temere ſacrificantis 1. Sammel. . Oziæz, thura
inanſpicato aceedentis 2. Chronic. 26. ex quibus pinant ſatis appa⸗
rere, fieri invite Deo, ſi principes Chriſfiani facukatein circa
adiaphora fibi ſolis arrogarent, adeoque principes noſiros
me-

4

24 hE JURE PRINCIPDISISI —=

merito abilinere ab ejunsmodi exercitio, quod nonaiſi ſummam
ſaperet tyrannidem, uti ſunt verba Meilneri d. zr. d. I.
S§ 1M4. Ne ergo more fophiſtico procedamns, fingulas ra-
tiones excutiemus, &, quid folidi inhüit, videbimas. Non an-
tem miror, Havemannum auifam finſſe illa ſcribere, cum in d. tr.
tantæ fuerit audaciæx, t omne jas eirea ſacra Principibns sdime-
re fere, & ſolam Clericis parendi giariam iis relinquere, non
dubitaverit, in tantum, uit impinm efle credat, caſus matrimo-
niales judicio Ctoram relinqni, & ad Facuhkates Turidicas muiti.
Vid. Lit. XIII. J. 4. Sed relinquamus hæc, & exatninemus pri-
mum argumentum nobis oppofitum, quod ponunt in Iæſtone li-
bertatis Ghriſtianz. Sed puto, libertatem Chriflianam hic tan-
tum efle prætextum, & ex alio fundamento hoc ratiocinium pro-
fluere. Nam apud nos in conkfeſſo eſt, Principi competere jns
condendi LL. Ecclefiaflicas ſeu Conſiſioriales circa matrimonia-
lia, reditus ordinis Eccleſfiaſtici, viſitationes, Confiſtoria, admini-
ſtrationem Eleemoſynarum &c. Brunnemann. jur. Eccleſ. Lib. t.
c. 2. F. 374. Ochilter. d. tr. Lib. I. Tit. 2. J. 144. Si ergo hæc j-=
ra Princeps exercere poteſt ſalva libertate Chriitiana, cur violatur
per LL. circa adiaphora alia Eccleſiaſtica? Niſi quis vellet aſſe-
rere, quod tamen eſſet abſurdum, hanc eſie diffecentiam, quod
adiaphora obſervanda veniant in conventibus publicir Chriſtiano-

rum, reliquæ vero LL. extra eos. Quis enim ſibi imaginaretur,

libertatem Chriſtianam eſſe adſtrictam templis & Conventiburs pu-
blicis? Locus certe non potelt inferre differentiam quoad liberta-
tem Chriſtianam, ſed ubicunque locorum ſint Chriſtiani,
ſive in templo ſive extra templum, ipſos comitatur liber-
tas Chriſtiana. Nec Chriſtiani tantum ſunt Chriſtiani in tem-
plo, ſed & extra illud in aliis negotiis. Et ſi ædes ſacræ præ-
ciſe inducerent libertatem Chriſtianam, quam illi prætendunt,
Civis Chriſtianus in templo forte teſtamentum condere vo-
lens non teneretur v. g. ſeptem teſles adhibere. Quod & ipſe
Meiſnerus odoratus videtur, dum d. er. diſput. 1. G. 56. Si Eccleſa,
. inquit,

ing
o.
zuren,
no ve

gue/
1
inpen
lber,
lanti

(olin

elt,
in o⸗
Vide⸗
facil
ceps
tame
Lun
velle
ſibi⸗
W
naj
is:
gio
in⸗
VII
Gis
ali

ba

cog

VlI
ſine
tian
cer
die

cio præest, LEL. guasdam de rebus mediis legitimas ritè bpromulgat, iis

CIRGA ADIAPRHORA

inquit, vel Magiſtratus Polititus propter bonum commune, cui ero

25

parendum omnino est, etiam propter conſcientiam; eäenim ſalva ne-
mo vel facere ſcien: & prudenspotest, quaſic probibentur, vel mittere,
quæ ſic pracipiuntur; neque propterea aut ezccleſieæ aut reip. Antiſtites
imperium ſibi in conſetentias ſumunt; non enim LL. ejusmodi internæz
libertas conſcientiæ eripitur, ſed externus liberlatis uſus bropter circum-
Rantias certas coercetur. Quis autem hæc cum prioribus Meiſneri

conneétet? .

§. 15. Secunda ratio, qua noſtram ſententiam impugnant,
eſt, quod putent, principem hac ratione arrogare ſiblimperian
in conſcientias; quæ ratiocinatio ſafs dura, ut leniter dicam, mihi
videtur. Quid ſit conſcientia, jam ſuprà explicavimus, & ex eis
facile patet, quid ſit imperium in conſcientias, ſc, quando Prin-
ceps vel alius me cogere velit, ut iis aſſenſum præbeam, à quibus
tamen tanquam falſis intelleétus meus abhorret, v. g. ſi Princeps
Lutheranus ſubditos ſuos Reformatos aut vice vers cogere
Vellet, ut eandem cum ipſo confesſionem profiteantur, & eosdem

Äbi de Myſteriis religionis forment conceptus. Nam intelle-

Gus humanus à Deo adeo privilegiatus eſt, ut nulli imperio hu-
mano ſit obnoxius; nam agnitio veritatis non niſi à cauſis men-
tis aſſenſum elicere aptis naſcitur, præſertim in myſteriis reli-
gionis Chriſtianæ ſupra captum humanæz rationis pofitis, quæ
ſingulari gratia divina opus habent, ut mentem noſtram con-
vincant, illa autem gratia divina nequaquam violentis reme-
diis conciliatur. Unde ut edam ſine mente ſonum, ut geſtum
aliquem exprimam, aut ut ſenſa animi mei disſimulem, ut ver-
ba ab hiſce diſcrepantia proferam, cogi poſsum; ut credam,

cogi non poſſum. Nam ex toto corde credendum eſt Agor.

VIII. 37. Conciliatur autem illa gratia Divina, quando docens
ſincere & ardenter deſiderat, & precatur, ut Deus auditori gra-
tiam Sp. ſancti communicet; quando etiam auditores ipfi ſin-
ceri ſunt, humiles, ad Deum converſi, ipſius gratiam ardentibus
precibus deſiderant. Unde tüm abeſt, ut coactio humana
1 inter-

266 DE IRE PFRINCIFPIS

— —

internam veritatis Divinæ agnitionemin nobis producere Posſit i,
ut ne quidem diſputationes illæ Scholaſticæ inſtantes & rixoſæ,
quæ vim aliorum cogitationibus inferre videntur, habiles ſint
ad illam in mente noſtra operandam. Peoiret. de erud. Holid. part. 3.
§. yy. Sed utinam hæc perpendiſſent etiam Orthodexi à tempore
Conſtantini M. ad noſtra; tunc certe non tot Iuctuoſa exſtarent
exempla perſecutionum ob diverſos concepts cirea myſteria
Religionis, de quibus Dn. Præſes in lelétienibas pulblicis ad lihe t. Cod,
latius egit. Sed injurioſi ſunt in Principes, qui hujus vitii

ipſos arguumnt ob diſpoſitionem circça adiaphora. De adiaphoris

jus divinum nihil diſpoſuit, nec hæc pertinent ad encepiut intale bkut,
ſed ad arbitrium voluntatis, quod in rebus externis ejusmodi
adiaphoris utique principis imperio eſt obnoxium. Quemad-

modum ergo dici nequit, Principem exercere imperium in
conſcientias, ſi civibus Chriſtianis præſcribat, quales ſolennitates

in Contraclibus, teſtamentis &c. obfervare debeant, ita neç

noſtro caſu. Eſt ergo abuſus certe nonm facile excuſabilis, quòd-

dd. autores vocabulo inperii in conſcientias adeo abatantur, & ſub
0 pertinacem reſiſtentiam pPalliare velint.

§. 16. Non melior autem eſt zertia, quam formant, objectio

de natura & indole Eccleſiæ, quam concedlimus conſtare ex
rriplici Statu, quamvis & hic quædam moneri poſſent, quæ ſtudiò
omittimus. Sed negamus, exinde quid contra nos concadi poßze.

Familia conſtat ex tribus ſocietatibus, conjugali, paterna &

herili, item Respublica conſtat ex muſtis familis, vitis, pagis-
urbibus &c. Quis autem inde argumentari vellet; quod Pa⸗
trifamilias & Principi non competat poteſtas imperandi familiæ &
Reip. Similis autem eſt argumentatio dd. DD. Alias equidem
Hovi, argumentum d Rep. ad Eecleſiam non valere, cum Princeps non
ſit caputkccleſiæ uti eſt Reip. quod ſoli de demonſtravit auteò ſuò
tractatu de habit. religion. 44 ſtatum politicum Dn Pufend. Verum
cum diſ ſpoſitio adiaphororum pertineat ad jus circa ſacra, quod
Principi ſine dubio competit, puto, me ejusmodi inſtanti recte
potuiſſe elidere iſtud ratiocinium, lus enim circa ſacra competit
Erin-

.

Prine

ceps
fana.

Wota

cppi
bere

n

—,i

sltt,

lg ,

lint
irn,
pore
Atent
eria
C
Vitii

horis

All,
moclt
mad⸗
m in
taſts

DCIECA ADIAPEIORA. —

Principi, qua tali, & non qua membro Eccleſiæx. Nam lcet Prin-

ceps non eſſet membrumillius Eccleſiæ, v. g. Reformatus Luthe-
ranæ, nitilominus competeret ipſi boc jus. Unde, quod obiter
notandum, non accurate ſatis loqui videntur Publiciſtæ, qui Prin-
cipibus Proteſtantibus Imperii noſtri duplicem perſonam adſcri=
bere ſolent, aliam ut Principibus, aliam ut Epiſcopla. Vid. Dn. Præ-
ſid. not. ad Monzamban. c. y. S. 12. it. X. Sed inſtat Carpzovius
def. 247. n. . ex Menzer. in Exegeſj. Augitſt. Confeſton. art6. & Rein-
king. de Regim. ſecul. & Eecleſ. laſſ. 1. c. G. n. y. gabernationem Eccleſiz
nec Monarchicam, nec Democraticam, ſed Ariſtocratican eſſe
debere. Sed nolo opponere Carpzovium, Carpzovio, nam dum
ipſe ſupra ſtatuit, in mutationem adiaphororum, & Statum Eccle-
ſiaſticam & politicum & Oeconomicum conſentire debere, certe
dicere non debuiſſet, ex ſua hypotheſi, gubernationem Eccle-
ſiæ eſſe ariſtocraticam. Secd potius allegabo verba Pufendorffi
de habit. religionis S. 32. in f. Abſardæ ſunt quæftionés, Monarchica, ari-
ſtocratica an democratica forma competat Eccleſig. Hæe quippe formæ
cadunt in Statum Politicum, qui eſt conjunttio plurium hominum, im-
peris per homines adminiſtratô ſibi proprio & aliunde non dependente,
adhaærens. Sed ſtruétara, quæ in eccleſia reperitur, plane eit diverſæ in-
dolis. Si autem quis ex me quærat, ad quem modum admi-
niſtrandi pertineat jus circa fſacra & adiaphora? Reſpondeo, ſi
Respublica, in qua eſt eccleſia, eſt democratica, tunc pertinet
ad Democraticum, & ſic de cæteris. Nam jus hoc eſt pars
ſummi imperi, ergo eodem modo exercetur, quo reliquæ
partes ſummi imperii. H
S. 17. Neceſſarium quidem non eſſet, ut ad quartam obje-
GSionem reſponderemus, cum jam in anteceſſum monuerimus
G. 6. quid de ejusmodi ratiocinationibus ſtatuendum ſit. Ni-
hilominus tamen, ne quid dubium remaneat, illam iterum con-
ſiderabimus præſertim cum tam Theologi quam JCti hactenus
eo argumento ſemper uſi ſint in ſimilibus caſibus, cujus tamen
vanitas facile in ſenſus quaſi incurrit. Nam eo ipſo, quod

Deus religionem Judaicam ejusque ritus externos adornaverat: ac
D 2 ſere⸗

28 DE JuRE PRINGTFPIY W

ſereniſſima lege ſanxerat, nemini mortalium poteſtas compete-

bat eos alterandi, aut quid eidem addendi demendive, adeo ut
recte dici poſſit, in religiene Jqudaicâ nulla fuiſſe adiaphora, dum
omnia ex expreſſo Dei inſtituto gubernanda erant, ita ut ne qui-
dem, confinſa acerdotum & veliqaorum Judeeoram aliis externis riti-
bus illam veſtire liceret, quàm Deus inſtituerat. Chrißus autem
&mBApoſtoli unqnam interdirverunt, alits adiaphoris uti cirea exercitium
cultas Chriſßiani; nam ſi hoc feciſſent, non tantum Principes no-
ſtri peccarent, ſi illa introducere vellent, ſed omnia, quotquot
unquam fuerunt Concilia, & Epiſcopi in iis congregati gravis
criminis fuiſſent obnoxii, quemadmodum illi Sacerdotes apud

Judæos, qui alios ritus introducere volebant. Vides ergo, quam

incauti ſint illi, qui pœnas illorum Regum Iſraëliticorum ad Prin-
cipes Chriſtianos applicare ſolent. Et ſi applicare vellent, id fa-
ciendum eſſet eo caſu, quando Princeps ſibi arrogare vellet ea,
quæ ſunt ordinis, ut vocant, jus baptizandi, S. cœnam admini-
ſKtrandi, & reliquos actus miniſteriales ad Miniſtros Dei ſpe-
ctantes, quorum numero utique Princeps eſt excluſus, adeo ut

imperium cum ſacerdotio in unam perſonam coincidere non poſ-
ſe ſtatuamus, quod latius deduxit Dn. Præſes in not. ad Monzam-

ban. Cæterm operæ pretium non eſt, reliquas rationes, quæ in
dd. autoribus exſtant, præſertim in Conſil. Eittebergenſ. excutere;
ſunt enim ſimilis farinæ. bProgrediemur ergo ad

„Caput I IJI
PDE MODO EXERCENDI US
CIRCA ADIAPHORA ET QTASTIONI.
BUS SPECIALIBUS EN FDNDAMENTIS
CaAbPITIS I. DEFINITIIS.
SUMMARIA.

Cadvene princeps, ne hujus juris exercitis intempeſtive Atatur, neve
Klebs Eer Clerum extitam ſeditionem excitet. Exemplahujus rei.

Conſi=

ere⸗

dum

lii
titi
Ntenn
ion

luot
is
pud
am
in⸗
Ala⸗
ea,
ini.
e⸗
N
ol⸗

m.

06
7

FETIRCA ADIAPHORA. 299

Conflium W'ittebergenſium parum Chrißianum. Reſzondetar
obiectioni de metu, ne progreſſi „ Pat ad ulteriom, verbis Brun-
nemanni. 7. Princeps ovenam dabit ſcientiæ ſeparandi adia-
pbo⸗ ma à nons adiaphöris. Teſtimonia regorii Nazianzeni & Gro-
tiü, qudmfacile Theolegia verapeſtt a principe addiſti. Etiam
Prhnicns facile diſcere pote g, quanam inter Chriſtianos ſint adia-
phora, quæ minus. J. 2. Princeps confilia aliorum adbibebit, &
operam dabit ut plebs in promalgatione logis de jare Prjne pi in-
formelur. Senecæ monitame Eex jubeat ; non Tiſzuröt. Diſpu-
tationes tadioſaæ Fihiniani. Non zamen leqzuatur c) i⸗ orn
conſiliarios Clerici ebtrudentes in e;usmodi negotiis oonfilia ſinunt
rei affobtati imperii Civilis. §. 7. Printeps operan dabit, ut adia-
phonz ſcandaloſa abrogentur. Adi⸗ Pbhom duplicis generis, quck-.
dam præcepto, quadaw prohibitione propiom. Ila introsueen-
i da, bat abroganda, Potius abrogationi, quanm introdubtioni
RKudendum. Reſpondetur objeliioni, inſirmos non eſſe offenden-

dos. §. 4. Peincens curabit, ut Miniſtri verbi Pogelut infor-

ment de natum adiaphororanm Jure ſuo Prineipem hec faceren,
&' injungere etizn Miniſterio, teſte Bunnemanno, tradtare,

pietatem & moralia. Si ſacerdotes hie prætendant ſcandalane

propriuv ſeandalum bhoc eſſe acteptum, nec obſtare juri prin-
cipis. Retorquetur2 argumentum de ſcandalo, & oftenditur, ob

landalum aliorum omittenda eſſe adiaphorm alios ſeandalizan-

tia. Impia ſapientia, intulcans ſaltandum eſſz in odium Calvi-
niaorum. 9. J. Ex diktis dedueitur (1) Principen Evangelicunm
poſſe in territorio ſao introducere Calend erium Grvgorianam. Re-
BGondotur diſſentienti Havemanno. Autoritas Cönciliorum intui-
tu adiaphororum. Calendarium Gregorianum non pertinere ad
entia Anti- Chriſti, & .S. 6. (2) Jquri Principis ſubeſſe Muſicam
Eccleſiaſticam. Querelæ Brunnemanni & Duareni de abuſu hu-
jus Muſites. Cautela contra W.'itebeigenſes. . 7. (⁹) Webtare

ad Princivem diſpoſßitionem circa veſtimenta Miniſtrorum. Non.

Pectare talia veſtiment ad ſplendorem Becleſe⸗ g. Malè reherriee a

mter res ſacras, S. F. (4) Pertinere ad Printipem diſpoßtionem
D 3 sirca

36 DE 7NE PRINCGITIDIS
eirta imaginer. Abuſum imaginum eſſ apud nos.,. Intereſſe, ut
Prateptum de non adotandis imaginibus exprimeretur in Cate-
chiſmo noſtro. Superſtitionem ſapere, ſi homines caput inclinent

conm altari. Reſpondetur diſtinctioni Lipfienſian. S. 9. G) Can-

zionei Eatinasjuſte abrogari, conſenſn Erunnemanni & hiſtri;
Serpkii. Notatur Zelus intempeſtipus Meiſneri. S. to. (6) Exor-
ciſmenm tanquam rem adiaphonam principis poteſtati ſubeſſe o;
teſte Brunnemanng & Du. Strpkio. TLurbe Saxonicæ ob Exor-
iſum. Caſus nonnulli huc pertinentes dliter decißi ac à Theo-
logis apud Dedekennum. S. 1I. (7) Priucipem poſſe mutare
confeſtonem privatam & nummum confeſionarium. Concluſio.

§. 12

K. 1,

juſtita cum utilitate & prudentia non eſt confun-
denda. Sic Princeps ſæpius ob injuriam illatam
habet juſtam belli cauſam, ratio tamen Status &
— réip. non permittit, ut illud in præſenti ſuſcipiatur,
& ideo Principem omnes circumſtantias facti ſuarumque vi-

rium legitime perpendere oportet, an reip. expediat periculo bel-
li ſe exponere, an vero injuriam pauliſper concoquere, & ejſus
executionem in illud tempus commodius differre. Idem con-

tingit circa jus noſtrum de adiaphoris, ut recte perpendit &ror.
dejure eircæ ſacra cap. 6. §. J. Facile enim contingere poteſt, ut
turbe & ſedititiones in republica oriantur, cum plebs ſuperſtitioni
plerumque debita rebus externis & adiaphoris neſcio quam ſin-
gularem & ſanctitatem & cultum tribuere ſoleat, & ideo religioni
vim inferri per earum mutationem ſibi imaginetur, præſertim ſi
aà Clericis, a quorum voluntate & arbitrio animi ipſius plerum-
que pendere ſolent, in ea perſvaſione confirmatur. Qantas
turbas excitaàrit remotio imaginum èú templis ſub Leone Iauro, hi-

ſtoria Eccleſiaſtica ſatis docet, dum populus à Clero inſtigatus

gõ licentiæ progreſſus eſt, ut operarios imaginem Salyatoris ali-
2 . cubi

Am in omnibus quæſtionibus circa jura Principum

.—
cnbi
n
Ih
cleli
Mir,
Conc⸗
lizet
cum
nbir
led
bel
rerd
je,
riu
Dro⸗
tihi⸗
iar
ſtat
Pb
eſ

nis

Nel
r.2
exu
con
4r
06
v04
Pie
yer.
Dii
der
nor

—
Re,ut

CAtt.

lirent
)Cen⸗
Mri
Exhr.
o,
Ealr
Thel.
ares
Muſe.

ipum
in
tam
8 E
tur,
e vi⸗
öbel.
ejus
con
Grot.
1, ut
tioni
aln⸗
goi
Umn⸗
ntes
⸗
gatus
I l⸗
aubi

—

— 2

LINCA4 4DIAPHORNA. Fr
cubi dimoventes, occiderint, & Pontifex Romanus Imperatorem
propoſiti ſui tenacem excommunicrit, tributa Italiæ ei debita
mnhibuerit, parum Apoſtolico more, uti loquitur Hiſtoria Ec-

cleſiaſtica Gothana Lib. 2. 6. . ſett. 7 S. 4. De motibus, ni fallor.

Marzurgenſbus eadem occaſione orta videri poteſt Heſpiniauus in
Concordia difeorde, ut alios taceamus, qui ex imempeſtivo Zeloble-
ri, etiam Proteſtantis, excitati ſunt. Confilium enim Theologi-
cum minus Theologicum apud Dedekenn. P. 2. Tit. y. de Exorciſmzio,
ubi ventilatur quæſtio, quid paßori ſit faciendum, ſe a Principe ipl

injungatur, ut omittat Exoreiſcenm, ſiparentetinfant baptizandi il-

lIud defiderärint, ſatis indicat conſultorum animum, dum non eru-

beſeunt ſcribere, ſi Princeps velit refractarium ejusmodi Paſto-
rem ab officio removere, zune zotum Minifterium ipſiadbarere debe-
re, & ſi Princepe nibilominus urgeat remotionem iſtius Baſtorts, Miniſte

rium ipfiuns partes nibilominus defendere debere, & ine dubio Status

Provintiatles ipfes quoque accſros, ut ita fortins inpediatur, ne Brin-
civi obedire neteſum ſit. An ejusmodi conſilium ab illis, qui Chri-
Rianilmum profitentur, daripotuerit, ego non video, niſi quis
ſtatuere velit, impietatem & ſeditionem cum ipſo Chriſtianiſino
ſubſiſtere poſſe. Videant illi, qui dederunt. Sed metuendum
eſt, ajunt, ne progreſſus fiat ad ulteriora, & ad ipſam confesſio-
nis ex mente Reformatorum, mutationem, ſi in uno pareatur.
Reſpondet pie & graviter B. Brunnemannus de iur. Eccleſ. lib. 1.
g. 2. S. 37. Mundana hæc prudentia est. Facias & parkas in omnibus, qukg,
exuta parte non ladunt pietatem. Catem pervigili prudentiæ Divine
committenda, & tandem ſequantur impemiz, quibus bond conſeientiä
pareri non pehſit, tanc tempus erit Apoſtolicam regalam ſéguie Oportet
DEO magis obedire, quam hominibute Owmnine enim indigna ſubditg
zox este Latitat anguis ſüb herba, aliud Princeps intendit, at verbis
præ ſe fert, quo ipſo Iacril giü erimen vix evidatur. Gredonäum enim
verbis Principis pariter est, ae ipfius jummento, & bona quggue de
Principe pPræſämenda Aonee emerherit quigqaam, quod conſeientiæ at
veritkti zelgioni⸗ adverſäm. Ut ergo periculum iſtud evitetur, de
norma hujus juris quædam diſſeremus,

31¹ DE uIRE PRINCIPIS
§. 2. Ut ergo Princeps jus ſuum circa adiaphora recte ex-

erceat, opus habet ante omnia intellecta rerum ſacrarum, ne pratextu
adiaphororum latius evagetur, quam indoles Chriſtianiſmi patiatur,

& circa ipſa interna, ut vocant, religionis quid diſponat. Hæc
enim nullus ſani cerebri Princeps pronuncliare poteſt in contro-
verſia aliqua philoſophica, ſi hujus diſciplinæ eſt ignarus, quâ
fronte circa adiaphora diſponet, ſi neſciat, quid & quænam ſint
adiaphora in rebus Theologicis 2 Sed forte quis nobis objiciet,
noraliter eſſe imposſibile, us zantam rerum Theologicarum notitiam
bi acquirat Princep aliorum negotiorum mole obrutus. Nam,
ſi Dn. Conring. dejudiciis Germanicis jam notavit, Principes Ger-
manicos jus Romanum adcdiſcere non poſſe, ob hujus doctrinæ
prolixitatem & aulicæ educationis ruditatem ( verba Conringii
refero,) nimis ingens videtur poſtulatum, Principes adſtringere
velle, ut Venerandæ Theologiæ penetralia adeant, & controver-
ſiis Theologicis ſeſe immiſceant. Hanc objectionem diluere
lacet verbis Grégorii Nazianzeni allegati a Grot. d. tr. c. y. §. 9.,
Theologia, inquit, & religio res est ſimplex & nuda, ſine magno arti-
fcio divinis conſtans teſtimoniis, quam tamen prave qaidam convertunt

in artem diſfcillimam. Addit de ſuo Grotius: Nam ſunt & alia pr-

tiv: Metaphyſica, partim hiſtorita, partim Gmmmatica, quæ à Theolo-
gis ſolent magnis contentionibus & lamoribus agitari, qauibts inplicari
Principis animum, minime neceſe eit, non magis ſane quam jutis apis
eibut, cum mmen ra a jura, Regi emnino ſeiuu ut nkteſſaria.
Nam quæ, ut ait Apoſtolus I. Timoth. I. controverhas magis præbent &
lites, quam adificationem, quæ est per. Eidem, tatò & ſecurèò ſeponat. Rem
acu tetigit Vir Summus, cui ut quid addamus, neceſſarium non
eſt ad inſtitutum noſtrum. Et hoc modo ſatis puto proſpici rei
Chriſtianæ contra invaſiones Princivunm Gentiliun, quibus ſupra
etiam jus circa ſacra drihuimus. Si enim hanc methodum ob-
ſervat, quam jam indicavimus „nullum eſt periculum, ne con-
ſcientiis Chriſtianorum vis inferatur, præſertim ſi adhibeat conſi-
ium Chriſtianorum, ipſorumque informationem. Licet enim

non
7

—
non
ſeſt,

ſit re
iuci⸗
nus!
lin
rans
Pro

Prop
te
lere.

oble
gis,
rum
kere
En
,.
Wr

tel

(u

raii⸗

an.

lan.
pieb

49a
top
inl
in⸗
ne
i⸗
ee

e ex.
teytu
latut,

Hzcr

ntro⸗
gud
n ſint
1 et:
itanm
Nam,

Getr.

Arine

ringii.

ngere
over⸗

ert

aril⸗
ertunt
Aper.
Hellir
Mni
ahi⸗
arie.
Rem
non
jdtei
ſunni

10h.

con⸗
oNl⸗
einn
non

CIRCA ADIAPHORA. 35

non complecti velt Chriſmiamimum, facile tamen edoceri po
teſt, quid Chriſtiana religio habeat pro adiaphoro, quid non?

Quanquam enim homo Spiritu divino regenitus, aptiſſimus
ſit rerum ſpiritualium judex, & omne reétuùm de rebus divinis

judicium homini divitus contingat, nihiltamen obſtat, quo mi-
nus Princeps ſenſum communem & naturalem rationem in con-
ſilium adhibens, & pauliſper animum fuum à præjudicio libe-
rans, facile cognoſcere posſit, quid in Chriſtianiſmno habeatur
pro adiaphoro, quid pro præcepto aut prohihito.
9. 5. Unde & conſultum eſt, Principum non tantum
proprio ſuo judicio niti, ſed Minikri ſuos aliosque Chriſtianos pie-
mite pracipue infignes eruditiene ,„ac tempento animo præditos conſu-

lere. Non omnia enim unus videt, non audit. Si enim hæc

obſervare debet in rebus prophanis & mere politicis, quanto ma-
gis, ubi periculoſisſime erratur? Et cum multitudo externa ple-
rumque religione capta, melius vatibus quam Ducibus ſuis pa-
rere ſoleat, prudentiæ eſt, proſpicere, ut ea ſuper jure Inpenantis
& natunz adiaphororum in ipfa promulgatione legis perſzieue informe-
tur, ne poſtea ea reformatione offendatur. Alias quidem reète
monet Seneca, proœmia LL. improbans: Lex jubeat, non diſpa-
tet. Sed id quidem in mere ſecularibus locum habere poteſt,

(quanquam Juſtinianus noſter liberalitate ſua nos obruerit, &

rationes ac cauſas impellentes largiter ſatis, imo nonnun-
quam ad nauſeam, ſuis conſtitutionibus præmittat,) in hac
tamen materia Cautela ſuprà dicta admodum utilis eſt, ne
plebs ſibi perſvadeat, religioni ſue periculum mutationu immineres.
Quia tamen nihil pernicioſius eſt, quam ſi Princeps omnia
agat ex aliorum duntaxat judicio, cum exemplis conſtet, quan-
topere Principes ingenio cætera probo & miti, ad ſævitiam in
inſontes exercendam compulſi fint ab hominibus ſtolidum
impetum, aut immanem malitiam ſub ſanctimoniæ profesſio-
ne occultantibus, hinc Princeps quidem conſulere poteſt
alios tum Eccleſiaſticos tum politicos, ſed ſoli ipſorum judicie
gcquizſcendum ipſi non eſt. Nam Princpem præciſe non obligaeumn
elle⸗

14 DE VIRE PRINGCIPIS

eſſe, ut ejusmodi conſilia ſequatur, ex ſuperioribus patet. Nam
illi Clerici, qui putant, omnino ſequenda de ejusmodi rebus
ſnua judicia impudenter ſuſpectos ſe reddunt affectati imperii Ci-
vilis, à quo merito illos deterrere deberet illud Chriſti: Vos au-
tem non ſic. Loca, quæ in hunc finem pro fua ſententia ex Ve-
teri Teſtamento allegare ſolent, nihil huc faciunt, & refutata ſunt
à Grotio A. tr. e. 6. F§. 7. & .
S. 4. Quemadmodum autem Principis ſuprema lex eſt,
aut certe eſſe debet, ſalus populi, ita & circa adiaphora ſalu-
tem ſubditorum intendere debet, quo maxime facit, ſi inuti-

les, & ad ſaperſtitionem magis, quam zdificætionem inclinantes &

diiſpoenentes ceremonias abreget, quas nec ipſa Formula concor-
diæ pro veris adiaphoris habet Zit. X. & quales hodie dum mul-
tas in Templis Lutheranorum obtinere, experientia teſtatur
& obſervatio Brunnemanni in jure Eccleſiaftico paſſim. Nam etſi,
quæ adiaphora dicuntur, inter præcepta & prohibita quaſi in-
termedia jaceant, tamen iſtud medium non intelligendum eſt in
puncto, ſed cum aliquæylaxitate, ita ut modo prohibitioni mo-

do præceptioni ſit propinqtius, fere ut peripatetici mediocrita-

tem ſuam virtutis explicant. Nam quæ ædificationem aut
finem conventuum Chriſtianorum, etſi non neceſſario promo-
vent, ſed per accidens, à præceptis rehgionis Chriſtianæ pro-
pius abſunt, quæ è contrario impediunt, prohibitioni propriora
ſunt, adeoque illa laudabilius intròducuntur, hæc abrogantur.
Hinc & eleganter Iluſtri Du. Cancellarin de Jena de ratione ſtatus
dißſert. . Conclaſ.7. Muia in externa Aiſeiplina, inquit, & ceremo-

nias non voluit ſigillatim præſeribere nobis Dominus, quid ſequi debea-
mus, confugere hic oportet ad genemles, quas dedit regulas, ut ad eas

exigantur, quæcunque ad ordinem & decorum præcepi neceſſitas Eccleſteæ
Ppoſtulabit. Cautela hic opus, ne ſub ceremoniarum nomine' mantelove,
ſuperſtitio, incantatio, geſtienlatio, ſazmwehtorum corraptib, & ſa-
Pectæ formulæz in Eccleſiam introducantur. Unde recte & prudenter
facit Princeps, ſi in memoriam ſibi revocat dictum Pauli Co-
loſſa. perſ. zl. dz, 23: & Timoth. 4. verſ.3.4. & proſpiciat, ne e
adia-

—
litp⸗
ſint,
Aaliet
Uli ſa
(tea

Yent.
niſi
ſeand
adia⸗
ſcand
tunc
pler
ſun
Rod
loct
doni
que
dur⸗

e,
inſ⸗
lisſi
tatn
jam
qui
cis
in
Ut
tur
No
de
ter⸗
h⸗
he

Nam
rebos
riiC.
Osall.
X Ve.
ſunt

X ett,
Nſalu.
inuti.

tes G

ncot.
m.
ſtatur
mn eth,
I in-
eſt in
umo⸗
ocrids⸗
mn 4t
ſomo⸗
pto⸗

Prorta

anfun.
attis
remo⸗

4dd
lalt
tenter
oli .
. imis
ie⸗

lebes.

CIRGA ADIAPNORA. “
adiapherorum ulettndine obruantur Chriſtiani, aut ſi lam obruti

ſint, ut eos liberet, nec CGlericus aures præbeat, quaſi infirmiores ſcan-
dalizentur aut offendantur. Hic enim eſt prætextus, quo plerique

uſi ſunt contra Principes ad ligandas ipſis manus, ne jus ſuum
circa adiaphora exercerent, ſed ab arbitrio ipſorum depende-

rent. Nam ſi inveſtigemus originem iſtius ſcandali, certe Cle-

rici ſunt in culpa, quod plebs ejusmodi principiis ſit imbuta, ut
ſcandalum inde accipiat. Si enim Auditores ſuos de natura
adiaphororum rite informarent, quid obſtaret, quo minus
ſcandalum illud ceſſaret? Pietatem veram urgeant, & nemo
tunc offendetur. Nam in homilis ad populum pietatis ſiudium
lerumque non ſatis inculcari, & ejus loco oratoriis pigmentis &
figuris Rhetoricis ſermones colerari pluribus verbis notavit B.
Brunnemann. A. tr. Lib. I. 6. 6. membr. v. g. 4.: & ſeq1. An & forte
doctrina de adiaphoris ideo plerumque negligitur, quod ſacer-
dotibus parum quæſtuoſum ſit per ſolam animi puritatem vitam-
que honeſte exactam Numine poſſe uti propitio? aliis judican-
dum relinquo. l
§. 5. Pertinebit igitur ad prudentiam quoque Princi-
pis, ut in tempore Miniſtris verbi injungat, quo Populum frequenter
informent de natura adiapherorum. Fecit id ſapientisſime Poten-
tisſimus Elector Brandenburgicus in Ordinatione Eccleſßaſtica Dur
catus Madeburgici tit. 2. print. cujus verba diſſertationi noſtræ
jam præmiſimus. An autem ea diligenter obſervetur, ego
quidem ignoro. Ubi tamen ea admonitio & doétrina à Cleri-
cis negligitur, ibi non ſolum prudenter, ſed & juſte, Principem
injungere poſſe arbitror, ut diligentius tra Retur hæc materia,
ut ammi rudis plebeculæ à principiis ſuperſtidioſis purgen-
tur, & conceptu veræ pietatis & Chriſtianiſmi imbuantur-.
Non eſt, quod Principi objicere posſint, ipß nen competere jus
præſiribendinormam toncionandi, cum conciones pertineant ad in-
terna religionis Chriſtianæ circa quæ Princeps imqie ſibi jus di-
ſponendi arroget. Nam ſupra jam monuimus, diſtinéctionem
hanc anſam præbere litibus, & tantum, conſiderandum eſſe, .
2 qui

36 DE 7IRE FRINCIPIS

quid ſit contra jus Divinum & Chriſtianimmum, nec ne. Jam
tantum abeſt, ut hoc Principis mandatum contrarietur Chri-
ſtianiſmo, ut potius eum promoveat. Si enim Sacerdotes offi-
cio ſuo non rite fungantur, & inanes potius controverſias theoreti-
cas, quàm Tbeologiam momlem tractent in ſuis concionibus, Prin-
ceps vi juris circa ſacra eos in ordinem redigere, & officii ſui ad-
monere valet. Si enim hæc non poſſet, quid ipſi prodeſſet jus

circa ſacro? Et, ſi Princeps nudus eſſet defenſor & Advocatus Ec.

eleſiæ, jus circa ſacra nil eſſet niſi inane nomen. Revera enim

tunc Princeps dependeret ab autoritate & imperio ambitioſorum

Clericorum, Hinc pium etiam eſt monitum B. Brunnemanni
d. tr. Lib. t. c. 6. membr. 1. §. 17. Magiſtmtui incumbit, ut cum viderit
frigere Miniſterium in caſtigandis vitiis, in urgenda ſeria pietate, G
ſeudio bonorum operum, etiam illud ſui oficii almoneat. Superbieæin-
dicium certisſimum, nolle corrigi & admeneri. Unde equidem ſta-
tuo, erroneæ plebis conſcientiæ aliquid indulgendum eſſe, ſed
cùm apta ſunt media ad errorem illum eximendum, illis uti opor-
tet ſacerdotes, & ſi refragentur, cogere poteſt Princeps. Dum
emim reſiſere volunt Principi juſta præcipienti, nec doctrinam de
adiaphoris ſatis auditoribus ſuis inculcare, ſatis animum ſuum
malignum oſtendunt. Puto enim, ſi duabus aut tribus concio-
mibus hæc materia ſolide tractetur, plebem facile ad meliorem
mentem redigi poſſe, ne abrogatione inutilium ceremoniarum
offendatur; ſin ipfſi ſacerdotes ſéandalum proprium obtendere
vellent, ſtatuentes, cum fſoli Principi non competat jus diſpo-
nendi circa adiaphora, ſe ſalva conſcientia Principi permitte-
gre non poſſe, ut illud exerceat, illos rogo, ut rariones ſupra
contra hanc ſententiam prolatas, excutianti, & eas reſolvant⸗
aut ſi reſolvere nequeant, errorem ſuum agnoſcant, Si enim
non melioribus armis pro hacce ſua ſententia uterentur, quam
Autores ſupra citati, non haberent, quod pugnarent. Et ſi
fatendum, quod res eſt, ſcandalum, quod hic prætenditur
in plebe, Principi obſtaculo eſſe non poſſe videtur. Eſt enim
. 1 . . 1 Ktan⸗

—

tantu
Thec
Allej
ceren
nekte
men
quo⸗

ſtrut

(lke
dabt
ite
Is
e⸗
cech
te.
illo

—

Bm

ChrI.

80ffi⸗
oreti⸗
Prin.
Uiad.

et is
l s

sEC.

enim
Drum
hanni
vilen
1, G
Nein-
I ſta⸗
,ſech
por⸗
Duom
im de
uum
ncio⸗
Orem
arum
ndere
ho⸗
nitte⸗
ſupra
vant/

Gtr
emim
A⸗

CIRGA 4ADIAPHORA. 37

tantum acceptum, non datum ſcandalum. Jam ni fallor, ipſi
Theologi formant regulam de ſcandalo accepto: Ob ſcandala
accepm, quæd pium, & honeſturwm est, omitti non nebet aut potest. Jam
ceremonias ſuperſtitionum redolentes abrogare, eſt pium &ho-
neſtum: & bonæz res neminem ſcandalzant, niſi malam
mentem. Vid. Cathecheſin Dieterici de ſeandalo. Nec nobis obſtat
quod Paulus dicat. ſe velle vel nunquam carnem comedere; in-

heirmior fmter ſeandalizetur. Eſt enim inhter hunc caſum & no-

Ktrum ratio diſparitatis. Carmen comedere eſt res plane in-
differens, ſed ſuperſtitioſas ceremonias abrogare, eſt res lau-
dabilis. Nullibi autem legitur, Paulum unquam abſtinuiſſe
à re per ſe bona ideo quod forte alius ſcandalum inde noceptu-
rus eſſet. Sed potius docet S. Scriptura, cum Judæi ab ipſo

urgerent Gircumciſionem tanquam neceſſarium, ipſum iIlis

cedere noluiſſe, tanquam in re jam ſuperſtitionem inclinan-
te. Gallat. 2. v. y. Quid ergo obſtat, quo minus, non attento
illo (candalo accepto, juré ſuo uti poſſet Princeps? Quemad-
modum enim Paulus Judæis gratificari noluit, ita nec Princeps
ad id tenetur. Unde mihi admodum probabile videtur, hunc
obtentum ſcandali accepti ex eodem fonte profluxiſſe, ex quo
abuſum vocabuli conſclentiæ ortum eſſe, ſupra docuimus. Si

enim ſcandalum illun acceptum vera cauſa eſt hujus rei, cur non

etiam ob eritandum ſcandalam in aniwis Réformatorum, quihusdam ce-
vyemoniis in noſin Eccleſfia abſtinemus Novi enim quosdam Refor-
matos, qui partes Patrinorum in baptiſmo infantis Lutherani ob
exorciſmum ſuſcipere ſemper recularunt. Aut cur in gratiam
arentum Lutheranorum exorciſini omisſionem deſiderantium,
illum omittere noluerunt Wittehergenſes loco ſupra citato?
Vides ergo, anguem latere ſub herba, & aliud quid fubeſſe,
quam ſcandalum illud infirmiorum. Et, ſi opponere vellent⸗

Reformatos eſle extra geéemium verx Eecleſix, & ſic illorum

ſcandalum non eſſe attendendum reſponderem, Paulum etiam
admonuife ſuos Auditores, ne Gentilibus ſcandalum præbe-

rent i. Gerinth. 0. Pj6:7: Ut alias reſponfiones omittam, quæ peti

E 3 Sð pot⸗

38 DE 7uRE PRLNCIPIIC+0/

poſſunt ex tr. Dn. Præſid. Von Lutheriſe cher und Keformirter

Fuͤrſtl. Perſonen Heyrath. Unde præbetur mihi anſa ſuſpican-
di, hanc doctrinam ſapere illorum philoſophiam qui in noſtra
Eccleſia in odium Calvinianorum, ut ajunt, ſaltare ſolent, in op-
probrium ſuum & noſtrum. M

§. 6. Pergamus nunc ad quæſtiones ſpeciales, & oſtenda-

mus quomodo in exemplis quibusdam ex fundamentis hacte-
nus & potisſimum capite primo expoſitis deducenda ſint con-
cluſiones quædam controverſiæ & à Theologis ſectæ noſtræ
communiter negatæ. Primum exemplum eſto Calendario Gre-
goriano, an Princeps Evangelicus illud in ſuo territorio recipere, & ſe-
cundum illnd feſta celebmre poſit ?â Nos principiis ſuperioribus
innixi, intrepide afPrmamus; utrum enim feſta celebrentur ex
ſtylo Veteris Calendarii, an novi, perinde eſt Chriſtianiſno. Re-

ligioni hic nec ſeritur, nec meritur; idque eo magis Princeps face-

re poteſt, ſi quædam territoria poſſideat, in quibus Gregorianum
Calendarium jam eſtin uſu. Conſtitutio enim ſolemnium illa-
rum feriarum eſt regale Principis. Cultui divino non præjudi-

catur, utrum feſtum v. g. Paſchatos hoc aut illo die celebretur.
Sed occurritur nobis ab Havemanno in tr. cit. c. XI. S. 4. ubi Magi-

ſtratui Politico hoc jus adimere, manibus pedibusque laborat-
IIlud quidem, inquit, Princeps præcipere poteſt, ut feſti dies obſerven-

tür; at quænan ſint illa feſta, & quando, quibusque diebus celebnun-
47 . 7 7 4

da, decernere non potett Magiſtneus, inconſalto iniſteris. Utitur
argumento ex concilio Nicæno deſumto & in eo de die Pa-

ſchatis celebrando delhiberatum & decretum eſſe; illud autem

Concilium non ex Principibus & Politicis conſtitiſſe, ſed Epi-
ſcopis. Sed ſupra jam monuimus, quatenus Concilia diſpo-
nant de rebus adiaphoris, eatenus indigere confirmatione
Principis ad producendam vim obligandi in reliquis ſubditis.
Epiſcopi enim nullum jus habent reliquos Chriſtianos obli-

gandi, ut conſentiant cum ipfis in ejusmodi rebus adiaphoris,

aut ſi illud prætendunt, falcem in alienam meſſem mittunt.
Dein-

Dein
Cuim
in ſa
lis
care
dolie
IE.

Verm
660
e
44/
men

ue

(O
tort
gori
ſat,
ec
cis
N
.
nen
6r.
mna

ſti⸗

rter
Can.
bſra

op.

hda⸗
de.
on⸗
ſtre⸗
Grt.
Iſe⸗
bus
ex
Re⸗
c.
um
Aa⸗
ach⸗

tr.

igl⸗
lale
bel⸗

N

tur
Pa⸗
tem
0

15.
ls,
unt.
n⸗

illi Epiſcopi in propagandis Concilii

CIRGA ADIAPHORA. 39

Deinde multa dubia funt contra integritatem Concilii Nicæni,
cum immenſum quantum receſſerit à methodo quam Apoſtoli
in ſancto illo Concilio Hieroſolymitano obſervarunt, ita ut
quis non adeo ſecure ad autoritatem Concilii illius Nicæni provo-⸗
care poſſit. Leges, quæ etiamnum exiſtant in Codice tam Theo-
doſiano quam Juſtinianeo, ſatis docent, qua methodo uſi fuerint,
iſtius decretis. Inſtat Ha-

vemann. Calendarium novune nulli Cbriſtiano obtrudi poſſe, eo quod

iit Gregorii Poncificn, Poniifer auter t Anti⸗ Chriſtus, & ſie ſi Prin-

ceps vellet introducere Calendarium Gregorianum, illum approbare ea,
quæ ſint Anti-Chriſti. Sed quis non miſereatur ejusmodi argu-
menti? Ipſe Havemann. pro probanda ſua ſententia allegat ex
jure Canonico cap. Licet X. de ſerits, qun Liber à Gregorio IX. eſt
confectus, qui non melioris indohis fuit, quam Gregorius Au-
tor Calendarit noſtri. Ergo eadem opera, qua ille Principes Gre-
gorianum Calendarium introducentes, Anti Chriſtianiſmi accu-
ſat, ſe ipſum hujus criminis arguit, & omnes inſimul illos Pro-
teſtantes, ſecundum quos jus Canonicum in cauſis Eccleſiaſti-
cis eſt receptum. Sed quo nos non rapit furor affetuum? Quo
etiam pertinet, quod tertio opponit, in Calendario multos bomi-
nes impios relatos eſſe in numerum ſanétorum, unde nec refutatio-
nem meretur, ſicut nec illud, quod dicit, ad dulétum Calendarii
Gregoriani Paſiha sliquando celebiri eum Judæis, & n— Ouarta-deci-
mana Heretica. Quid inde? an illud impium, an contra Chri-
ſtianifinum? Conſentiunt cum Havemanno Wittebergenſes apud
Dedekenn. volum. I. Tert. b. n. I. & z. Cum autem eadem argumenta
proferant, nolumus eorum refutationi immorari. M

§. 7. Ad adiaphora Eccleſiaſtica referimus quoque
Mußeam Iaſtrumentzlem in templis ufimri ſolitzm, & inde ſubje-
cere diſpoſitioni Principis ſtatuimus. Lubet allegare verba
B. Brunnemanni, ut pateat, quam juſta adſit cauſa, quare Prin-

ceps circa eam diſponere poſſis. Sic ille de jure Bccleſ. Lib. I. z. 6.

membr. 5. S. 4. In. omnibus, inquit, Eccleſiis hoc græcipue Peltandum,

.

40 DE uRE PRINCIDIS

ut omnia ad adiſiegtione ve Eöclefie kant; quicquid autem Ecclefiz adi-

lcationem non facit, illag ineptam est. Sic ergo inepta eſt Maſita, ſive
Organica ſive alia Inſtrumenmlis, niſi vox humana concinat, ut ſciat
Eecleſia, quid canatur, & poſſit dicere Amen. In Latino Idiomate can-
tare quid hoc ad devotionem exeitandam facit? Anres quidem mulcet
iſza Muaſica, ſed animum non penetmt, & paſim audiuntur Italiæz con-
certæ, Piſſemezæ, Villanele Gc. in templis, quæ quia aures mulcent,
ſolent nonnullis glacere. Sed quid Saul inter Prophetas? Addit S. 6⁶.
Interen, aum Organiſta in Organo ludit, & variat, Auditores partim
ad ocales hine inde preferendos, partim aa dulcen, ſommum capien-
dum diſponuntur, & bæc noſtri temporis eſt devotio. Hactenus

Brunnemannus. Similia ſunt, quæ habet JCtus bPontificius
Duarenus de ſacr. Ecel. Miniſter. Vib. I. e. 71. Sobria, inquit, illa

Muſica, & pronunciationi vicinior, quam cantui fatit, ut verborum
ſenſus eficatius inftuat in animos Auditoram, non illa oeperoſa & Thea-
tica, quæ hoc tempore in Eccleſia fFrequentatur; & paulo poſt: Hodie
Iic iſta molulatio ubique probatur, at inter ownia Becleſiæz Miniſteria
mnquam pratipuum & maxime neceſſarium habeatur celebreturque.
Nolumus nos interim immiſcere controverſiæ, an organa & reli-
qua Muſica inſtrumentalis ſit contra Chriſtianiſmum? Inſtituto
noſtro ſufficit, ſi obtinuerimus, Muſicam illam minimum
pertinere ad adiaphora, & ideo Principem vi ſummi Imperi poſſe
circa eam diſponere. Illud puto etiam nemo facile negabit, in
multis Templis magnum eſſe abuſum illius Mulicæx, & multos
Cantores ſibi imaginari, ſe multum ea contribuere ad honorem
Dei, licet ipſorum animus durante Muſica longe alienus ſit à vera

devotione & pietate, quæ ſunt vera ſacrificia Deo placentia. Reli-
qua, quantis curis quantisque ſumtibus parentur, diſplicent-
Et hoc modo evitare hoſſumus gravem cenſuram Wittebergen-

ſium apud Dedekenn. Vol. I. Lib, 2. membr. 2. lelbt. 6. n. 6.

S§. 8. Idem noſtrum judicium de certis veftimentoram gene-

riba, quibus Miniſtri uti ſolent, quæx & ipſe Magnif. Dn.

Stryk. ad Brunnem. d. l. 8.9. ad adiaphora refert, Quod ſi attentius
ea

eq (ol
inclin
40 ext
deſich
ſtrahe
Clere
Juris

keii⸗

gere
onaj
ſtian
alior
lise
pecri
Civi
1b.3
ticos
aulte
fen⸗
a
Rin
inte
lion
lee⸗
TI
g
vel
im
ur

Dh

1

1)

—
Ai.

ſre.

ſiiat
Cah.⸗
ltet
Con⸗
lent,
h.g.
rtin
ien.
s
eius
,dH
ren
bes⸗
d
Fis
ut⸗
jelt⸗
Ut
num
oſſe
t, in
os
rem
veta
gel⸗
l⸗
en⸗

ANe⸗

CIRCA ADIAPHORA. 4

za coniüderes magis ad abuſum, quam verum uſum ædificationis
inclinare, apparebit. Nam quod plerumque dicitur, ila facere
ad externum ſlendorem Eecleſieæ, Chriſtianiſinum parum ſapit, qui
deſiderat animum ab omni externo ſplendore & pompa ab-

Krahentem. Nec erravero, ſi dixerim, bane conſvetudinen: 4

Clero eſſe inventam, ad conciliandam ſibi apad Laicos floquor Stylo
Juris Canonici) autoritatem & venerationem quandam, licet Ponti=
ſcii allas reddere ſoleant rationes pro juſtificandis illis, prout le-
gere licet apud Durand. in ration. Divin. offc. Lib. 3. c. 1. Cardin.
Bonam de rebus Liturgicis Lib. I. . 24. Puto, mägis pium & Chri⸗
ſtianum eſſe, aliis rebus, quam veſtimentis venerationem in
aliorum animis excitare, more Apoſtolorum, de quorum cingulis
aliisque quotidianis veſtibus quidem legimus, non autem de-

peculiari forma, figura, materia, colore veſtium, quibus ab aliis

Civibus & Chriſtianis diſtinguerentur. Vid. Vaët. polit. Eccleſ. P. I0
lib. 4. Tr. 4. . 4. Et probabile eſt, quo tempore diſtinctio inter Cle-
ricos & Laicos orta eſt, etiam hunc ritum originem duxiſſe. Ilud
autem magis dolendum, quod ejusmodi veſtes inter res ſacras re-
ferantur à Gtis etiam Proteſtantibus, quod certe ſapit Papiſmum-
aut Gentilismum. Quid enim Saul inter Prophetas? Quid ve-
ſtimenta inter ſacra? Et licet Stylo juris Canonici & Romani
inter Res ſacras ſint referendæ, merito tamen ab ejusmodi locu⸗
tione abſtinere deberent Proteſtantes, & nullas res ſacras agno-⸗
ſcere, quas non agnoſcit Scriptura S. Sed quemadmodum
Tribonianus ex ICtis Gentilibus digeſtis ſuis multa inſeruit,
quæ Gentilismum redolent, ita & JCti noſtri poſt reformatio:
nem multa principia Papiſtica in Jurisprudentia Eccleſiaſtica re-
tinuerunt, ita ut in medio Proteſtantium habeamus jus Eccleſiaſti⸗
cum papizans. ð WD
§. 9. Imagines in templi etiam pertinent ad claſſem adia-
phororum, communi noſtratium conſenſu, quamvis negari ne⸗-
queat, magis inclinare ad ſuperſtitionem, quam ædificationem
apud plebem. Maxzimopere à Pontifcis Romanis cauſam-
imaginum contra Grzcos Imperatofes eſſe defenſam, fuprà jem-
Zä In=⸗

42 DE uRE PRINCIPIS

innuimus, præcipue quod utilisſimum judicarentur inſtrumen-
tum, ſuperficiariis pietatis ritibus imbuendæ rudi plebeculæ. Uti-
nam de nonnullis noſtrarum eadem querela opus non habe-
remus. Nam monſtrat quotidiana experientia, non paucos

inter nos Lutheranos imaginum venerationi nimium eſſe dedi-

tos, & parum abeſſe à ſuperſtitione Pontificiorum. Unde &
optandum eſſet, ue præceptum illud de non adorendis imaginibus
majori cura ac ſtudio inculcaretur, quam plerumque fieri videmus.
Abſtraherentur enim magis animi ab externis illis ad interiora.
Et hinc puto ſatis eſſe cauſæ, ut in Catechiſmo Lutheranorum
hoc ipſum præceptum juſſu Principis Evangelici exprimeretur,
& litigium illud ade diſtinctione præceptorum Decalogi ommitteretur.
Nec enim Luthero imputandum, quod ille præceptum hoc
omiſerit. Quia enim hactenus in Papatu ei ordini, quem ho-
dienum Lutherani ſeqvuntur aſſvetus fuit, nec omnes defectus
Papiſmi ſimul vidit, illum retinuit; licet alias ſatis graviter con-
tra cultum imaginum & prædicarit & ſcripſerit. Unde & nul-
lus dubito, quin Princeps conſvetudinem multorum locorum,
qua homines pratereantes altare, caput inclinarr, & imagines ibi po-⸗
Eitas qnaſs ſalutare ſolent, abrogare posſit. Diſtinéctio, quam ad-
hibent Lipſienſes apud Dedekenn. Volum. 3ʒ. pag. bbo. inter zdoratio-
nem & venentionem ſeu reverentiam moralem & ceremonialem,
ſubtilior eſt, quam ut à rudi plebis animo ſatis percipi posſit.
Quare tantum abeſt, ut Sacerdotes impedire deberent ejus ab-
rogationem, at Principem potius ad eam adbormri ex regulis veræ pie-
kzatis tenerentur.
§. 10. Supra jam indicavimus, Muſicam Inſtrumentalem
eſſe rem adiaphoram. Idem judicamus de ecantionibus Latinis, ita
tamen ut plus habere abuſus, quam veri usûs videantur. Bo-
lendum eſt, inquit Brunnemann. a. tr. lib. 1. c.6. membr.5. 5. 9. re-
zentam fuif ex Romano- Cathoalica Ercleſiz Lingvam Latinam in ſaeris,
& Dn Stryk. in not. d. l. n. g. poſtquam allegaverat ſententiam
Mengeringi pro Cantionibus Latinis retinendis, addit: Præſta-
es ſpeciates boras djuimodi cantionibus Latini deſtinaſſe, quo bujius
Lingvæ

—
lingue
lonſilt
MMui ℳ
ſe. R
nenckte
1d jus
non t
ſtatun
rancu
tiuncr
Latin
de g
litera
vento
prece
nota,
gir
canun
WRe
inju
inlig
l,
Vrb
temte
nolin
arn
ſtal
quan
niti,

ſun
pien
dus

is

mmen.⸗
. Dii.
habe.
aucos
dedi.
de &
linibis
ennus.
riora.
orum
tetur,
vetur.
n hoc
n bo-
ls
con⸗
⸗
rum,
n ⸗
alih⸗
lem,
sſit
545⸗
. ie⸗

tälem
i, I
M⸗
,e
eris,
nan
,.
Nie
v

CIRGCA AbDIAPHORA. 4

—

Lingvæ gnari ſe præſintes ſiltere valeant; in ipſo enim eætu collecte
conſultius est, majeris populi partis mtionem habere, & bujus intelle-

dui conformare cantica, quam ad pautos Latinæ Linguæ gnaros reſpice-

re. Reſpondere voluiile videtur Vir Illuſtris illis, qui pro reti-
nendis his cantionibus inter alia provocare ſolent ad uſum, qui
ad juventutem Scholaſticam ex illis redundet, dum ita in ſcholis
non tantum ſed & in templis ejus ſtudia & profectus promoveri
ſtatuunt. PVid. Meiſuer. de adiaphor. Diſputat. 4. §. 22. Et certe mi-
randum eſt, Viros Celebres non dubitare miſeras ejusmodi ra-
tiunculas afferre, & ritus quosdam inanes iisdem ſuperſtruere.
Latina Lingva tanti non æſtimanda videtur, ut & ejus addiſcen-
dæ gratia cantiones Latinæ in Ecceleſia uſurpentur, ubi plures il=
literati, quam literati. Aliud tempus huic ſtudio deſtinatum. Con-
ventus Eccleſiaſtici inſtituuntur, ut Eccleſia unò ore Deum
precetur & laudet, ideoque illud fieri opertet Lingva omnibus
nota, juxta Apoſtolum 1. Cor. 14. verſ. ti. ubi Barbaris comparat,
qui non intellecta Auditoribus loquuntur, vel quod idem eſt,
canunt. Et ſic puto, Meiſnero non ſatis fuiſſe cauſæ, quare-
adeo in eos inveheretur, qui illum ritum improbent, eosque=
injuriosò nomine Crypto-Calvinianorum hinc inde d. Diſputat.
inſigniat, quaſi illi ſtatim, qui ejusmodi rits abrogatos eſſe ve-
lint, Sincretismum aliquem introducere, & Calviniſmo, (ſunt
verba Meiſneri) feneſtras non modo ſed & portas quaſi bipa-
tentes aperiant, cum precum Latinarum orthodoxiam tolerare
nolint. Sapiunt hæc & alia duriora, quæ Meiſnerus habet, zelum
admodum intempeſtivum, quaſi orthodoxia precibus Latinis
ſit alligata, & quaſi ab omnibus Reformatorum doctrinis, tan-
quam diabolicis abhorrere quilibet debeant, & quocunque modo
niti, ne vel in unica re cum ipſis conſentire videatur.
§. 11. Jam pauce etiam addemus exempla circa Bapti-
ſmum & S. cœnam adhiberi ſolita, & ab Exoresmo quidem inci-
piemus. Niſi iam cap. 1. fundamenta noſtræ ſententiæ ab omni-
bus oppoſitionibus liberaſſemus, & Principi hoc jus ex ſoli-
dis principiis achudicaſſemus, merito à controverſia har ab⸗
2 ine⸗

44 DE UIRE PRINCIPIS

ſtineremus, & aliis majoris judicii eam relinqueremaus. Ve-
rum cum noſtrates aſum Exorciſmii inter adiaphora referant, non
poſſunt non nobis largiri, Principem juſte illum abrogare poſſe,
nec puto, neceſſarium eſſe, ut nova hic argumenta afferamus.
Quyd enim juris eſt in uno adiaphoro, idem eſt & in alio. Nec
ennn, hic adeſt ratio differentiæ, ut adeò dolendum ſit, ob abro-
gationem Exorciſmi tantos motus in Saxonia ſub Elettore Chriftia⸗
no I. ex intemperato animo Clericorum ortos eſſe. Cum enim
Elector jure ſuo uti, & ad petitionum mulcorum Paſtorum Luthe-
ranorum Exorciſmum abrogare vellet, & ſcriptum D. Pierii di-
Kum Ein Bedencken von Abſchaffung des Exorcismi, congrega-
tis Lipfiæ Lutheranis Superintendentibus ad ſubſcribendum
offerret, illi vero hoc recuſarent, tandem iis mandabatur, ut Au-
ditores de Exôrciſmo reéte informarent, cui quidem juſſui pa=
ruerunt; ſed cum D. Gundermann & Salmuth anno 15%1. d.
14. Julii cum Paſtoribus in urbe Zeiz congregatis agerent de Exor-
ciſmo abrogando, cogebantur ſe ſubducere, & fuga ſibi proſpi=
cere ob tumultum, qui propter abrogationem Exorcismi ſub-
oriebatur. Tandem ediétum Elecétorale de abrogando Exor-
cismo prodüt, quod etiam executioni fuiſſet datum, niſi mors
immatura Electoris executionem impediviſſet. Tum poſt obi-⸗
tum ejus Inquiſitores Theologici, abutentes indultu Admini-
Kratoris Friderici Wilhelmi, non ſolum Theologos quam pluri⸗
mos, ſed etiam Ctos aliosque Politicos ex Academiis & Conſi=
ſtoris ejecerunt, aliisque officiis & dignitatibus privarunt, de-
quo plunbus apud Hoſpimanum in Concord. Diſtord. pag. 269. Et
ſi vera ſunt, quæ narrat Nicolaus Blumius in der Leicht⸗Predigt
uͤber den cuſtodirten DO Nicolaum Crell, inchoata executio de-⸗
abrogando Exorcismo fuit inter cauſas, propter quas de D.
Crellio anno 1601. d. 9. Octobr. capitis ſuppheium ſumptum,
eſt. Videatur hiſtoria & proceſſus ſupplicii in bello, quem:
ediderunt Crelli propinqui & amici anno 6ο⁄S5 cui titulus:
Antwort und warhafftiger Gegen⸗Bericht auf die Leicht⸗Predigt,
welche Nicolaus Blum bey dem Begrabnuͤß D. Crellii zu Dreß⸗
den

—

den ge
2. ub

Non2

fata
pon !
ſuſfic
councea
Mann.
it:
lihis
dem
a0 N
deſi
ſtatu
Uurat
.

ſit.

tutie
Re
tun
abn
II.
gu
dun
Efe
394
n0
tra
b⸗

nol
Lo
Au

zdt

—

Ve.

, no n

poſſe,
amus.
Nec
Abro⸗
nifiut⸗
enim
bthe⸗
fiſ di⸗
tega.
lum⸗
An.
lipe⸗
.
Exot-
olpi⸗
ſub⸗
Lxol⸗
mors
kobi⸗
mloi⸗
lari⸗
.
(de-
Et
ledie
0
e.
N.
etn⸗
lus:
digt,
Dch⸗
den

CIROA ADIAPHORA. 4 5

— —–

den gehalten. add. Diſſerctio D. Friderici pecmanni de Exorcismo the

22. ubi pluribus de Crelho ejusque accuiatione, & addit: At iis
non attentis, capite truncatus benus ille Crellius, etiamnum poſt
fata vivit & vivet. Quam cotroverſiam hiſtoricam noſtr m⸗
non facimus, ſed aliorum potius judicio relinquimus. Nobis
ſufficit, quod Exoreiſmus ſit res adiaphon, imò quod ipfi Noſtrates

concedant, illum laborare duritie aliquà verborurn. . Brunne-

mann. Lih. 1. c. ö. memb. J. §. 3. qui Magnif. Do. Pro. Rector ad-

dit: Sanè peccant, qui nibil cirez hane Ceremoniam poteſtati Prins
cipis relinquunt. Ut inde concludam, illum Miniſtrum, qui eun-=
dem in una eâdemque Eccleſia in Lutheranorum gratiam retinet,
ad Magiſtratis verò mandatum omittit interdum: pro vero Ec=

cleſiæ Chriſti Miniſtro, cæteris paribus, haberi poſſe, ſecus ae

ſtatuitur apud Dedekenn. Vol. 3. ſelt. 7. n. 3. Conſil. itteberg. nec
juramentum forte initio ſuſcepti officii præſtitum de obſervan=
daà Liturgia obſtare, quo minus hoc ſalvâ conſcientià facere poſ-
ſit. Juramentum enim non eſt vinculum iniquitatis. Conſti⸗
tutio enim Liturgiæ dependet ab arbitriò Principis, ideoque dum
Princeps mutat illam, Paſtori remittit juramentum, antea præſti-
tum, non ſecus ac ſubditi poſteriores Leges ſemper præ prioribus
abrogatis obſervare tenentur, ſalvo juramento, quo prioribus
LL. fuerunt ante obſtricti, ut & inde videre liceat, Theologos
quosdam nonnunquam abuti principiis morahbus ad obtegen⸗
dum ſuum faſtum & defendendas malas ſuas hypotheſes, quod
& feciſſe mihi illi videntur, qui apud Dedekenn. d. l. ſiét. 6. n. 1I. Page
Reformatos noluerunt ad officium Patrinerum in Baptis⸗

mo infantis Lutherani admittere, ſub Prætexfu, quod eſſet con-

tra juramentum, quo ordinationi Conſiſtoriali Miniſiri eſſent
6G. 12. Ad adiapora cirtn S. cænam pertinet ex conſenſu
noſtrorum Theologorum privata illa tonf Rio, in multis Eccleſiis
Luther nis hactenus uſitata. Nullibi emm à Chriſto præceptum
aut prohibitum, eo mode peccata ſua confiteria deoque definitio
adiaphororum & huic enti competit: Dufum autemplerisque vi-
F 3 debi-

46 DE IRE PRINCIPIS CIRCA AblIAPEIORA.

debitur, ſuſtinere velle, & hunc actum ſubjacere diſpoſitioni Prin-
cipis. Principia noſtra ſupra poſita illud affirmant, adeoque ſi Prin-
ceps obſervet modum cap. 2. propoſitum, nec Clerici ſuper læſio-
ne libertatis Chriſtianæ conqueri poterunt, præſertim cum & in
multis Eccleſiis Lutheranis iſte ritus jam ſit abrogatus. Et loco num-
mi confeſſionarii, aliud quid ad ſuſtentationem Miniſtrorum intro-
duci poterit, de quo addere placet judicium Magnif. Dn. Strykii
ad Brunnem. Lib. 2. 6. . S. ö6. Optandum ſane, inquit, ut alio in loco,
quam ubi petitur abſolutio, hæc gratitadinis conteſtatio fieret; negari
enim nequit, quod eo momento, ubi abſolutionis verba pronunciantur as
Eccleſiæ Miniſtro, cogimtiones ſuas dirigere neceſſum habeant Confitentes
ad hunc nummum, quo illum in promtu habeant, ut, finitäâ abſolutione, il-
lum oſferre poſint & . Plura exempla allegare poſſem, niſi hactenus
allata ſufficerent illuſtrandis Principiis noſtris. Quare & hic pedem
figo. Non dubito, fore quam plurimos, quibus Principia noſtra im-
pia videbuntur, & contra Orthodoxiam, quibus & ipſe conſenti-
rem, ſi per Orthodoxiam intelligerent ſententias communiter ha-
Stenus receptas, & autoritate multorum Theologorum & JCto-
rum palliatas, nullis autem veris principiis innixas. . Vidiſti B. L.
nos ubique rationibus pugnaſſe, & non niſi raro autoritatibus Ma-
gnorum Virorum uſos fuiſſe, ut oſtenderemus illis, qui judicio au-
toritatis nimis adhuc adhærent, non plane novam noſtram eſſe-
ſententiam, ſed bene cohærere cum principiis jam ab aliis poſitis
& ab omnibus fere conceſſis, & nihil aliud nos egiſſe, quam ut ex
conceſſis contra adverſarios diſputaremus. Quare ſperamus illos,
quibus hæc non ſint ad guſtum, eodem modo nobiscum proceſ-
ſuros eſſe, & ſi forte in errore noxio & impio verſemur, placida
collatione nobis illum ademturos, & ad bonam mentem monen-
do, docendo nes redigere conaturos eſſe. Veritas enim omnem
coactionem reſpuit, & nonniſi veris rationibus menti no-=
ſtræ amice ſeſe inſinuare novit.

§. D. G.

Cn

eené
ſore, ſ
derein⸗
14 mer
in ver
in tui
keul
Jum
onun
conee
ditnat
ot
20
heker
repe
ranr
nonn
nioru
ER
Plunr
Augr
Nüiſter
dis;
A
is

Erin.
Drn.
leſio
Ein
num.
ͤtto.
rykii
lus,
egori
ur
entet
ne,il.
tenus
edem
in.
nli⸗
ha-
Cto⸗
1 8. L.
Ma-
Nall⸗
ſe⸗
Dhiis
t ex
los,
Nel⸗
aid⸗
nel⸗
Nenm

(47) £

PDILECTO SUO
DN. BRENNEISEN.
S

.⸗ P. D.
CHRISTIANuIS THOMASIuS, D.

Ecipe, quam mihi ad cenſuram obtuliſti, diſputa-
tionem tuam inauguralem de jure Principis circa Adiaphora, quam
uti perlegi attente, ita tibi de egregio edito ſpecimine profeftuum in
cegnitione veritatis, & ſequeſtratione præjudiciorum, ſtudium ſapien=
tiæ impedientium, gratulor. Deprehendes, me pauciſſima & fere nihil
emendaſſe, non, quod haud arbitrarer, aliter paululum quæſtionem hanc tractandam
fore, ſi a me fuiſſet elaboranda, ſed quod putarem, melius ſore, ſi quæ monenda ha-⸗
berem, tibi ſeparatim exhiberem, in ulum forte curarum ſecundarum, quam ſi mixtu=
r4 meerum cum tuis corpus aliquod parum cohærens & inæ quale evaderet. Nempe
in veritate theſium tuarum nihil eſt, quod de ſideraverim, ſalktem optaverim, ut
in tui & Lectoris gratiam quædam paulo uberius hinc inde expoſuiſies. Etenim,
ſi vulgare quid aut quod careret tot ac tantis adverſariis, adſerniſſes, nec hic quic-
quam, quod monerem, mihi reſtaret; ita enim, credo, peripicue theſin tuam &
oriundas inde concluſiones fundaſti & deduxiſti, ut in homine affectibus & præ-
concepta opinione libero neſcio quod dubium urgere ad diſſenlum poſſit. Sed
aradogon eſt, quod defendis, negatum à eot Vnis, autoritate pollentibus, à
tot Theolegis, potiſſimum Saxonicis, & Vicinis nobis, ac non optime faventibus;
& adeo veréſimiliter anſam arrepturis, ut te cum doctrina hac tua ſuſpectum de
heterodox4 & impietate reddere poſſint. Muniendus igitur in tempore es &
præparandus, vel potius, cum ſpecimen hoc oſtendt, te jam fatis munitum & præ=⸗
paratum eſſe, jure ſaltem amicitiæ, &;, quia oculi plus vident quam oculus, tibi
nonnulia communicanda à me ſunt, quibus arbitrer in ſecundis curis te & adverſa-
giorum ictus felicius averfurum, & Lectori forte præ occupato nebulss qiſpulſurum.
Eñſt maxima vis autoritatis, & humanæ fidei, & metuendum valde, ne eâ abutentes,
lurimi lamaturi ſint, adyer ſam eſſe tetam diſputationem tuam libtis Symbol. is,
Auguſtanæ Conſeſſionĩ, ac Formulæ Concordiæ, & ſpirare ubique contemtum Mi-
niſterii. Mallem adeo cavillationes has paulo- diſtinctius excluſiſſes.
2. Etenim, quod Formanlam Concordia attiner, uti tu quidem id parum cura-
bis cum audiam, in patriâ tuâ lacrum hunc libellum non eſſe receptum, de quo
& patriæ tuæ & Tibi animitus gratulor, ita tamen opera danda crit, ut in lecun-

dis curis diſtin Gius, ialtem ex principiis genuinæ Politicæ & Jurisprudentiæ often-
das

/

4⁸ M0NHA PRESNIDIS.

—.—

das arcana Statiſtica quorundam ex Clero Lutherano quibus effectum fit, ut Li-
bellus iſte Principibus & Statibus ſupponetentur tanquam ad ſalutem ſlummé necelſ-
ſarius, qui tamen nihil niſi turbas pacis & Eccleſiaſlicæ & Prefanæ hactenus pepe-
rit. Ne videlicet malé audias apud Studioſos in vicinia, inter quos medii ſumus, &
quibus perſvadetur adhuc, Formulam Concordiæ eſſe Palladium, (Palladium vero
nativa ſigniſicatione idolum Ethnicum eſt,) Eccleſiæ Lutheranæ. Ut vero illud oſten-
das, uon adeo prolixa demonſtratione erit opus. Præſtitit enim jam ſatis Holſpinianus
in Concordiâ diſcorde, ut Tibi ſaltem incumbat, monſtrare, ſumma capita funda-
mentorumjudicio Hiſtorico & Logico aperte repugnantium, quibus Hutterus va-
ſtum illam Librum Concordiæ Concordis ſuperſtruxit, quæ quidem meo judicio ad
pauca puncta concentrari poterunt, ut latus, Deo dante, oſtendetur alibi.
3. Auguſtanam autem Confeſſionem quod concernit, evidenter oſtenden-
dum erit, do ctrinam tuam eidem ex aſſe convenire. Video equidem, te id jam præ-
ſtitiſſe 41. 5. cap. 1. ſed occulté. Quare vitio mihi haud vertes, quod in Lectoris gra-
tiam iſta argumenta ex Aug. Conkfeſſ. evidentius exhibeam. Dicit Articulus VII.
ad Geram unitatem Eccleliæ ſalis eſſe, conſentine de doctrind Evangelii & admini-
„atione Sacramenterum, nec neceſſe eſſe abigue eſſe, ſimiles, tiraditiene hbumanas,
ſeu ritns ac ceremonias ab hominibus inſtitutas: Unde inferre voluiſti, Adiapho-
ta illa non pertinere ad internam poteſtatem Eccleſiæ, ſed ad curam Principis;
in Republica inſtituta humana omnia dirigentem. In Art. 11. dicitur,
quod rits ill. Eccleſiaſtici ſerundi ſint, qui ſine peccato ſerveri polſint, & proe
ſint ad tranquillitatem & bonum ordinem in Eccleſtàa. At vero de tranquillitate
& ordine judicare in Republicâ tot4, (in hac vero etiam eſt Eccleſia,) ad ſolum
Principem pertinet, neque eximi ordo & tranquillitas Eccleſiæ, aut ad Clerum cu-
ra hujus ordinis, ſine aperta tuptura unionis, quæ anima Reipublicæ eſt, aut im-
minutione Majeſtacis, transferri poteſt, ut vel exemplo hypotheſeon Pontificia-
rum apparet. Denique notat Artic. 16. Neceſſario debent Chriſtiani obedire Ma-=
giltratibir⸗ ſais & legiburs, niſi cum jubent peccare. Unde ſequitur, quis peccata ſunt
actus prohibiti, adiaphora vero ſunt actus indifferentes, quod vi Auguſtanæ Con-=
feſſionis Chriſtiani debeant obedire Magiſtratuum ſuorum legibus de adiaphoris
diſponentibus. Ex his autem ſequetur ſponte, Theologos omnes & JCtcos Prote-=
ſtantes, defendentes, quod Principi non competat Jus circa Adiaphora, receſſiſſe
a confeſſione Quguſtan4.
Imputatio contemtus miniſterii commune cavillum eſt, & ſæpius iterata
uſurpatione fere obſoletum. Interim non nocebit, ſi oſtendas, te in tot4 difpu-
tatione per nomen Clericorum non intelligere Pios Theologos & Verbi divini
miniſtros, Evangelicam doctrinam pure docentes & vita lancta exprimentes?
(quin potius de hos ut pupillas Dei debito modo venerari ;·) ſed homines, qui ſuh
rætextu Miniſterii, Theologiæ, & Bvangelii imperium & tyrannidem quærunt in
conſcientias &c. Qua occaſione oſtendere poteris originem diſtinctionis perſo-
narum in Jure Qanonico in Clericos & Laicos, ipfſam videlicet ignorari à be
9V

Novi

nihil
Grina
lari,
monmu
Iuthe
moni
l
non
tienti
ſenſu
ant
tecun
Lſin
biu
beren
i⸗
Alre⸗
Negn
ſcan
bus
Re

jure
dd
dur
exp
ine
pert
lolo
blie
mat
inſt
an!

—

ut li.
Enetel⸗
Rpepe.
mus &
im veto
ſollen.
inianus
Ufonde⸗
erbsvi⸗
Licio 11

kenden⸗
nprr⸗
tisgne
us VII.
Aamini
Wwahal,
ieyto⸗
lis,
etur;
G roe⸗
nilitene
Alolum
tum cl⸗
ut im⸗
ntigcin⸗
re M⸗
carlnt
2 Con⸗
brote⸗
ecell

6 erals
Giwin
nertes 9
gniſil
Erunt In
helſ⸗
hints
Novl

4D DISPVUTATIONEM. 44

Novi Fœderis, & canonem Decreti7. Cauſa I2. quæſt. 1. ex Hieronymo excerptum
nihil magis oſtendere, ime palpandum dare, quam quod miſera & Papiſtica Do-
Grina jam illo tempore ſumme regnaverit, atque ſic in conſenſu quinque ſecu-
lari, vel ex hoc inſigni ſpecimine, parum fundamenti ſanitatis Doctrinæ vel
morum ponendum fſit-
5. Circumſpiciendum tibi etiam erit de conſenſu Theologorum' quorundam
Lutherano rum. Equidem prudenter feciſti, quod pleraque tua ſtabiliveris teſti-

moniis illuſtribus Bigæ Jctoνuo, & celebratiſſimorum & nunquam Theologis

molas Lutheranis de heterodoxia ſuſpectorum, Soceri & Generi. Interim
non diffitendum, adhuc melius te cum iis acturum eſſe, quibus autoritas diſſen-
tientium mentem faſcinavit, ſi Theologorum quorandam Lutheranorum con-
ſenſum adducas. Quod ſi veceris, certe dubios reddes juvenes, ne te hereticum
aut quid ſimile eſſe opinentur, ſi videant Theologos quosdam de Secta noſtræ
tecum ſentire ſalvo Lutheraniſmo, Et ut tibi hac in parte feram ſuppetias, en
teſtimonium Theologi Helmſtadienſis Gebhardi Theodori Meieri in libello de tri-
bus initiamentis Chriſtianornm S. ga- in fine p. M. It. Ritunum antiquitas præſcri-
bere noſtris temporibus non vValet, qülia ritus lege Dei non definitos Majeſtas, prouk
libi e re Eccleſiæ & Reipublicæ viſum fuerit, nunt inſtituere, nunc reformare, nunc
abrogare poteſt. Habes hic tribus lineis ſynopſin totius tuæ diſputarionis.
Neque eſt, quod diſſidium metuas & rixas, quæ Patrum noſtrorum tempore cum
ſcandalo totius Eccleſiæ interceſſerunt Theologis Saxonicis cum Helmſtadienfi-
bus, cum jam nototium ſit, illos hos pro fratribus agnoſcere, nec auſurus adee
eſſe ut teſtimonium illud pro Syncretiſtico ſint ventilaturi.
6. Probo & illug, quod capite primo diſtinécte oſtenderis, quæſtionem de
jure Principis circa adiaphora ad Jurisprudentiam pertinere, & adeo removeris
objectionem hodie nimis frequentatam: Quld id ad Te? Forte non incommo-
dum fuerit, alia occaſione tradere regulam, diſſicultates ſimiles per compendium
expediendi. Videlicet propoſitiones aut quæſtiones ad quam diſciplinam per-
tineant ex prædicato judicandum eſſe non ex ſubjecto. Ita ad Grammaticam
pertinet quæſtio : Deus cujus generis? ad Logicam: Deus an ſubſtantia? ad Phi-
loſophiam moralem: Dei ſanctitas an fundamentum juris naturæ ?ta ad Jus pu-
blicum pertinet quæſtio: An Nobiles immediati ſint ſtatus imperii? ad Gram-
maticam: Nobilis cujus declinationis ? &c. Ita ergo ad Jurisprudentiam & quæ
inſtrumentum Jurisprudentiæ eſt, Boliticam pertinet: Diſpoſitio circa adiaphora
an ſit regale Majeſtatis? an competat Statibus Imperii?
.„Non male adeo facies in curis ſecundis, ſi ex Legibus fundamentalibus
imperii Pace Religioſa, & Inſtrumento Pacis W'eſtphalicæ &c. argumenta attule-
ris, ex quibus probari vel in ſuperſuum poſſit, Statibus Imperii competere Jus
circa adiaphora, ut eo magis convincantur diſſentientes infirmi. Dico in ſuper-
um, Nam ad ſcopum tuum id quidem non præciſe neceſſarium erit, cum in
diſputationé ſatis oſtenderis, in Legibus Imperii nihil eiſe, quod aſſertioni tuæ jure
G opponi

7

50 M0NITA PRXSIDIS

opponi poſſit. Non poterunt vero & argumenta probantia effugere modicam

diligentiam ſi vel Art. & o. Inſtrumenti Pacis Monaſterienſis attente perlegere velis

8. Rejeciſti Aiſtincétionem, communiter in exponendo jure principis circa
ſacra adhiberi ſolitam, inter interna & externa, tanquam obſcuram. Bene tamen
mereberis de Jurisprudentia Eccleſiaſtica, ſi ex mente illam adhibentium eam fu⸗
ſius paulo expoſueris, ut oſtendas ademta Principi poteſtate circa adiophora nihil
fere relictum manere juris, quod circa externa exerceat, ſed jus circa ſacra etiam
in noſtra ſecta (ſecundum expoſitionem diſſentientium) ſi virtutes ejus examina-
re velis, efſe nil niſi onus protegendi Eccleſiaſticas perſonas, easque adjuvandi in
perſecutione diſſentientium, & corroborandis eorum traditis & doctrinis.
9. Placet etiam, quod adduxeris §. 2. c. 2. pro tua ſententia autoritatem Gre-
gorii Nazianzeni, ut appareat Lectori, doctrinam tuam non novam eſſe ſed anti-
quam. Et habet Nazianzenus multa, quæ non ſunt ad palatum adverſariorum.
Ita notum eſt elogium ejus, quo concilia inſignivit, circa quod torquent ſe quid im
ex noſtris, ut alibi me oſtendiſſe meminiſti, nec iſtud noceat prætenſæ autoritati &
integritati Concilii Niceni. Ita hæc ſeptimana, dum aliud ago, deprehendi ele-
gantem alium ejus locum forte & Tibi in ulterioribus meditationibus uſni futu-
rum. Eſt autem in oratione gy. ad I7o. Epiſcopos f. m. 6z. Nameros ownes perfectio-
nis explemus, unum quidem quo ad eſſintiam individuamque adorationem creden-
tes, tria autem, quantum ad hypoſtaſes, ſive perſonas ut non nulli malunt. Deſinant
enim, qui de his rixantur, ineptire, perinde ac ſi fidei noſtræ pietas in nominibin, non
in rebus conſiſteret. Quid enim dicitis, qui tres hypoſtaſes aſſertis? an hoc eo dicitis,
quod tres eſſentias exiſtimetis? Non eſt apud me dubium, quin ad verſus eéos, qui ita
erxiſtimant, ingentem clamorem excitaturi ſitis. Unum enim eandem horum trium
eſſentiam profetemini. Quid vos, qui perſonas dicitis? Nam unum velut quiddam
compoſitum animo fingitis ac tres facies,aut humanam omnino formam habens? Ab-
ſit, ipſi quodue inclamabitis. Ne faciem quidem Dei, quacunque tandem iltaeſt, un-
quam ille videat, qui ita ſentit. Quid igitur, ut interrogare pergam, vobis Lypo-
aſes volunt, aut vobir Perſonæ? Nimirum tria eſje quæ dividantur naturis ſea pro-
prietatibus. Optime &c. Videbis tamen an ex uſu tuo futurus fit hic locus. Id
quidem conſtat, Gregorium inter adiaphora hic retuliſſe, ſi quis neget terminum
perſonæ, medo differentiam proprietatum agnoſcat & unitatem eſſentiæ. Sed
forte tamen id adiophoron ad Tua, de quibus Tu tractas, non ita directe pertinet.
10. Eodem paragrapho Principem inſtruis, ut ipſe debeat diſcere, quænam
ſnt adiaphora. Ego putarem, non ſecurius Principem Regale ſuum exerciturum,
quam ſi aggrediatur 2 α αν*ρονvv es quæ Clerus indubie pro adiophoris habet.
Ita v. g. apud nos Exorciſmus, confeſſio Auricularis &. Adiaphoru eſſe commu-
niter docentur. Neque enim tunc habebunt, quod juſte & cum prætexta proba-
bili perſuadeant eordatioribus & ſe nſu ſaltem communiutentibus Laicis, quod
princeps invadat religionem. Oſtendendnm tamen hic erit minus cautis, quam
egregie ipſis hactenus impoſitum fuerit poſt Formulam Concordiæ per iſtam do-

Krinam

—
Crinan
aſe or
ſher
Streit
Contr
guten
aller
liraſ⸗
Glide
funt,
colle
tium,
tis, &
nes ſ
tum
us,
ſione
pol
cipin
dar

AW
ſ
guu
ſepi
lor!
Th

dicam

relise

circa
tamen
mfa⸗
Anihil
etizm
mina-
ndi in

mGre⸗
demti⸗
drum.
Uidam
itati
di de⸗
füum.
eln.

ſunt

6, on
gun
ri
iddan
1 4.
, un.
yr.

4 pru-

. lIld

viaum
, ges
eniner
enan
urum:
habet.
mtun.
hrobe⸗
gd
quen
0n do⸗
grinan

5

4 b DISPUTATIONEM. 5

—

trinam & ſcripturæ & rationi & ſenſui communi repugnantem: Miaphora in

caſu ortæ controverſiæ deſinere eſſe adiophora. Ita Blumius in der Leichpredigt

uͦber D. Krell p. 37. Der Exorciſmus iſt wohl extra Controverſiam, auſſer dem
Streit, ein geringes Ding, wir laſſen ihn auch in der Nothtauffe aus, aber in
Controverſia iſt es ein groß Ding um dieſe Ceremonia, alsdann kan man ſie mit
guten Gewiſſen nicht auslaſſen, wer ſie druͤber auslaͤſſet, der giebt ſich ſchuldig
aller Greuel. Ita poſt alios a ſe citatos Du. Linckerus in diſſert. de eo quod
circa ſacram cœnam juſtum eſt c. 4. S. I. P. 13: Adiaphora in caſu Scandali, conf-ſionis
és; libertatis Chriſtianæ obtinenda, non amplius manent indifferentia, ſed obſervatis
fiunt neceſſaric. Et ita frequenter in Conſiliis Wittenbergenſibus & a Dedekenno
collectis repetitur iſtud Brocardium, ut merito videatur eſſe palladium diſſentien-
tium, quo erepto de iis actum eſt. Oſtendenda ergo erit peſtilentia hujus dogma-
tis, & quod fit genuinum iuvendum ad palliandas turbas in Re publica & rebellio-
nes ſub prætextu pietatis excitatas, comparandum adeo cum Doctrina Pontificio-
rum de ſide non ſervanda hæreticis, aut Jeſuitarum de reſervationibus mentali-
bus. Idem enim eſt, pro lubitu omittere poſſimus. Si vero Princeps eorum omis:
ſionem præcipiat, ne obedientiam præſtare Principi cogamur, perſuadendus eſt
populus, eas eſſe a Deo præceptas. Aut breviter: Quædam indifferentia a Deo præ-
cipiuntur, ne Majeſtati pareant ſubditi. Et tamen iſti homines tractatus ſcribunt,
quantum intereſſe habeant Principes defendendi eorum dogmata igne & glagio!
II. Poſſes etiam ad meliorem illuſtrationem eorum, quæ diſſeris 8.3. Cap. II.
diſtin tius paulo agere de Conſiliis Theologicis eorumque inſigni differentia a Deci-
ſionibus & ſententiis vim rei judicatæ habentibus. Et hac doctrina opus eſt, poſt
quam communi vitio Conſilia v. g. Dedekenni & Wittenbergenſia ut res judicatæ
ſæpiſſime allegari ſolent. Fuit olim tempus barbarici Juridicæ, ubi in judiciis ma-
jori cum ſucceſſu allegabatur gloſſa, quam textus. Probe incidimus in barbariem
Theologicam, ut in media luce, quæ jactatur Evangelii ubi de caſu conſcientiæ ſer-
mo eſt, majori cum ſucceſſu allegentur Conſilia v. g. W'ittenbergenſium, quam ver-
ba Evangelii. Oſte ndendum, Principes Proteſtantes noluiſſe ut Theologi deſini-
ant cont roverſias, hinc noluiſſe ut Facultates Theologicæ ſine Juridica ſententias
ferrent: hinc in Conſiſtoriis adjunxiſſe Politicos, & Præſidem ex ordine Politico
præfeciſſe. Oſtendendum tamen etiam, quod præprimis poſt tempora Formulæ
Concordiæ Clerici quidamn perſuadere attentaverint Principibus, quaſi ad Regalia
eorum pertineat deſinire per ipſos fidei doctrinam in vim legis valitura iſta deciſio-
ne etiam extra territorium, & quod non ſentientibus ſtatim fraudem principibus,
iidem poſtea poteſtatem ſibi ſumſerint, cum maximo detrimento Germaniæ, talia
tentandi autoritate propria, & plusquam papali, ut ſi alia in finita deficerent, vel
exemplo turbarum inſigniter motarum, cum glorioſiſſimæ memoriæ Elector Bran-
denburgicus interdiceret, contumeliis uti iu locis ad prædicationem verbi Divini
deſtinatis, adhuc cuilibet in recenti eſt memoria. Edita eſt Anno 1655. Gloſſa or-
dinaria ad literas Cirelares Alexandri VUII. quas pr-textu pacis bprocurandæ ſeripit,
DW 6 2 inci⸗

52 NO NITA PRESIDISI

incipiunt literæ; E ſaummo Apoſtolatls faſtigio orben, univerſam, noſtras videlicet

curas ſiklicite Brcumſpicientibus nobis &. Non concoquere potuit autor Gloſſæ

Iſtud: noſt ras videlicet curas. Videlicet, ait, p. 16. Bä ſunt curæ Tees Luam curto-

ſus es in rebus ad Te nibil pertinentibas? At noſti, eredo, dictum Homuli adAugieſtam.

In aliena domio cæcum & mutum eſſe decet: Et: Tna quod nihit refert per contari
de ſine. Monita hæc Papæ data vel ſimilia commode applicari poterunt ad in-

tempeſtivam & Papizantem curam Cleri noſtri. . .
12. Dum §. 4. cap. 2. recte inculcas: Potins abrogationi quam introadndioni
ceremoniarum ſtudendum: opus foret, ut etiam monſtres: Formulam concor-
diæ, vel certe qui eadem utuntur, in quæſtionibus de jure Principis circa adiapho-
ra miſcere iſta duo, & argumenta ex textibus ſeripturæ, quæ dubium movere pote-
rant contra introductionem ceremoniarum, ſæpe adhibere contra abrogationem,
cum tamen inter iſta ingens ſit differentia. Simile Sophifma committitur, dum
urgeri ſolet a diſſentientibus ſcandalum infirmorum, & dickum Pauli de quorum
utroque tu agis . S. 7. & y. Notanter dicit Paulus, quod abſtinere velit ab eſu car-
nis, ne in rmus ſcandalizetur, non quod veſci velit carne in gratiam alterius infir-
mitatem prætendentis. Hinc facile fieri poſſet applicatio, utrum exemplo Pau-

lino propius accederet, qui v. g. Exorciſmum omitteret, ne in firmis fcandalizetur,

an qui retineret, ne alius, qui ſe infirmum dicit, ſcandalum capiat.
I3. Nullum vero medium ad exercitium juris circa adiaphora magis accom-

modum eſſe arbitrors quam quod occafionem tuæ diſputationi ſuppeditavit, &

quod inculcas §. F. capilis 2. ult plebs in tempore per miniſtros verbi de natura adiag-
phororum informetur. Utinam vero ſapientiſſimæ inrentioni Principum femper
correſponderet Praxis. Forte e re fuerit, in viſitatione adigere Clerum, ut de ob-
ſervatiône iſtius legis rationes reddat, & refractarios ac petinaces paterna anim-
adverſione coercere. Interim eo minus T ibi vitio potuerunt vertere, quod the-
ma hoc in diſcurſu inaugurali tractandum tibi ſumſeris. Nam ſi ipſi tacebunt
ulterius, clamabunt Lapides. “
14. Nec habeo, quod moneam circa, retorhfonem arguvwenti de non ſcandali-
zando fratre infirmo. Debebant enim utique & Reformatorum hic habere ratio-
nem. Sed vide malitiam, ne diécta ſcripturæ de vitando fratris ſcandalo ipforum
libidini viderentur obſtare, perſuaderunt Laicos, Reformatos non eſſe fratres, quæ
ratio ſtatus Pſeudo Politicæ Clericalis, tibi in ſecundis curis fuſius erit deducenda.
Etſi enim jam in diſputatione ejus inſufficientiam oſtenderis, & recte inculcave-
ris, etiam gentilibus non eſſe dandum ſcandalum, tamen cum hæc reſponſio anfam

ſuppeditare poſſet diſſentientibus, vario modo calumniandi, altera reſponſio,

(quam quidem tacite innuis ibidem ad ſcriptum meum de conjugio Princĩipum
Lutheranoram & Reformatorum, provocando) quod ſecundum Alphabetum Chri-
NRianiſmi & prima ejus fundamenta (aà quorum tractatione aut certe applicatione
nos ſine aperta tyrannide Papali non poſſunt arcere,) fraternitas Chriſtiana intes
Evangelicos utriusque Religionis non poſſit tolli, paulo clarius erit exponenda.
. 15. Ar-

—

1
nmiſ.
tempor
mump
tero le
exctie
Anti-
metica
cleſia
Petron
terjur⸗
diabol
eOtum
Utinte
Pagar

moni

—
gelicet
Gloſle
curn.
iſum.
tontan
adin⸗

oncor⸗
oho⸗
pote⸗
onem,
dum
norum
ſucar-
dinür⸗
oDau.
etut,

com⸗
it, &
1adia-
emper
nim⸗
A me⸗
ebunt

zuali.
tatio⸗
fommm
ei, gus
tench⸗
care-⸗
nlam
jnſto,
ipum
Chti⸗
tiole
inter
104.
A⸗

muni proverbio: eum non eſſe inter ſtult

quod præt

ferri, & adeo in novo teſtamento non dari apud

4D DISPUTATIONEM. 5

15. Argumenta quibus diſſentientes oppugnant receptionem Calend arü Grego-
riani (de quibus agis §.6. 6.2.) talia (unt, ut pudere nos Laicos debeat, quod tanto
tem poribus ſpatio occœcari noſſimus paſſi tam miſeris doctrinis. Eſt in com-
os referendum qui ſtulta poſtulet ab al-

præbeat aut patiatur. Tempus ergo adeſt, ut torporem noſtrum

tero, ſed qui ea
excutiamus. Qnid minus cohærens fingi poteſt? Calendarium illud eſt ens

Anti-Chriſti, quia Papa fecit. Quid ſi Papa Grammaticam ſcripſiſſet, aut Arith-
meticam, an etiam ens Anti-Chriſti foret 2 Quid ipfſi facient de adiaphoris in Ec-
cleſia noſtra retentis, quæ Papas autores habent? Quid Terentio fiet, Martiali,
Petronio, in ſcholis Autoritate Cleri maxime vel ſtabilitis, vel tamen communi⸗-
ter juventuti ob latinitatem & acumina commendatis? Cur hos Autores non pro
diabolicis entibus, & meliori quidem jure habent, cum diabolicis entibus omnes
eorum paginæ ſint repletæ? Cur Evangelicam doctrinam in tantum proſtituunt,
ut integ ra collegia eorum, qui Miniſtri verbi volunt audire, diabolicorum horum
paganorum defenſionem egerint & adhuc agant contra piorum Chriſtianorum
monita Evangelica? Illud vero etiam tibi impoſterum diſcutiendum ulterius,
endum de ſancétis nullius momenti Calendario Gregoriano inſertis.
uaſi in Calen dario Juliano & Gregoriano, prout ea conjunctim impreſſa ſunt,
non deprehendantur eadem nomina, iidem ſancti, aut quaſi non poſſit Princeps
pro lubitu nomina inconvenientia ejicere, aut quaſi unquam in quæſtione de re-
ceptione Calendarii Gregoriani quæſtio tuerit de ſanctis illis. Huc pertinent
etiam verba Lutheri in tom. Jenenſ. de emendatione Calendarii ita ſcribentis:
Man fraget nicht, obs recht oder unrecht ſey, daß man den C. alender reformire,
und aͤndere, ſondern wer es thun ſoll: Als nemlich die Majeſtaͤten, Kaͤyſers
oder Koͤnige ꝛc. Ergo & Lutherus Principibus Majeſtatem habentibus Jus circa

talia Adiaphora conceſſit. Satis hactenus offenderunt Principes Proteſtantes,

quod pontifex non habeat autoritatem iis imponendi Calendarium iſtud & poſ⸗
Politicas in Edicto Rudol-

ſent adeo ſine ſuſpicione Papiſmi attendere rationes
phi I. de dato Iy. Sept. 5: ad Senatum Augusktanum, recenfitas quas exhibet Con-
fult. Dn. Linker in diſput. de Calenaario habita Altorph. ann. 1674: Caß. 6. qui plu-
ra huc pertinentia ſuppeditabit.
16. Multis videbitur nimis paradoxa aſſertio S. 5. cap. 2. quod veſtimenta
perſonarum Eeccleſiaſticarum non ſint res ſacrc. Ergo oſtendendum erit, Diviſto-
nem Juris Juſtinianei in res ſacras, religioſas & ſanctas ſapere Ethnicismunm, 22
Theologiam Paganorum, qui res ſacras Diis ſuperis, religioſas inferis, & ſanctas
ſemideis dedicabant. Oſtendendum erit, uti apud Proteſtantes religioſæ & ſancæ
non ſunt res divini juris, ſed publicæ, aut etiam privatæ, ita res ſacras non poſſe
apud nos ad res divini juris ſine nota ſuperſtitionis Ethnicæ, vel certe Papiſticæ re-
veros Chriſtianos proprie res ſa-
cras, Deus enim cordis noſtri dedicationem cupit: reliquarum rerum dedicatio

ſuperſtitioſa eſt. Hinc pariter quædam dicenda erunt de origine templorum
68 3 Chriſtia-

59 1M0ONITA PRAXSIDIS

——
Chriſtianorum tempore Conſtantini, id eſt eo, ubi Anti-Chriſtus jam corda Chri-
ſtianorum occuparat, ubique paganizantia.
17. Méretur etiam caput de abrogatione imaginum ulteriorem diſcuſſionem.
Plura in hanc rem ſuppeditabit Frid. Spanhemii Hiſtoria Imaginum, & Hiſtoria
Imaginum reſtituta, ſcripta digniſſima ut ab omnibus Theologiæ ſtudioſis noſtræ
fectæ legantur. Diffiteri non poſſumus, plebem noſtram parum abeſſe hac parte
a ſuperſtitione Papiſtica, & rariſſime inculcatur a docentibus genuinus ille & in-
nocens uſus imaginum. Exemplum aptum præbere poterit in hoc ducatu & in
hac urbe notorium, ubi ob ſuperſtitioſum cultum imaginis Jeſulum repræſentan-
tis, ante paucos annos Princeps prudentiſſime ceremonias illas ſuperſtitioſas ab-
rogare coactus eſt. Exvidens eſt, Pontificios in Catechiſmo ſuo præceptum de
imaginibus ſtudio omiſiſſe, propter iconoduliam. Non ſenſit iſta aliis intentus
Lutherus, neque enim omnes defectus ſimul obſervare poterat. Pedetentim ſu-
perſtitio creſcit, pedetentim etiam eradicanda. Unus homo nec omnia videt,
nec omnia purgat. Debuiſſent diſcipuli Latheri exemplum ejus ſequi, non fa-
cta ejus & dicta cancellis munire, & conſcientias illaqueare.
18. Occaſione Cantionum atinarum, de quibus tractas S. Io. cap. 2. ſubiit
meditatio nonneminis, qui linguam Draconis, cujus mentio fit in Apocalypſi, in-
terpretatus eſt de Lingua Latina, ut mihi videtur vero ſimiliter. Eſt Axioma Po-
liticum, Principes debere ſubjeétis injungere uſum linguæ dominantis. Idem
adhibuit Papa in notam ſubjectionis injungens Clericis omnibus ubicunque fint,
uſum Linguæ latinæ in ſacris. Jam Caroli M. tempore ſuperſtitio illa in Germa-
niam introducta Schola publicæ ut a jurisdictione Principum eximerentur, omnes
Profeſſores Studioſi in ordinem Clericorum aſſumti. Inde & lingua latina lin-
gua eruditorum falta, quia lingua Clericorum erat. O igitur nos miſere cœcos,

qui perſuademur Principem non noſſe v. gr. Calendarium Gregorianum tanquam

ens Anti-Chriſti recipere & non ſentimus cantiones latinas in Eccleſiis noſtris, &
linguæ latinæ uſum in ſcholis noſtris eſſe entia revera Anti-Chriſtica, turbas, ſu-
perſtitiones, idololatriam, pedantiſmum & parientia.
19. Narrationem de tzurbis Saxonicis ob Exorciſnum mallem ut omiſiſſes.
Fere enim prævideo diſſentientes te criminis læſæ majeſtatis accuſaturos, quaſi ta-
xes facta a Principibus imperii vel approbata, vel nomine eorum geſta. Novi con-
ſilia hominum & expertus ſimilia ſcribo. Nec meum exemplum jam diſtinétius
exponere opus eſt, differendum ad aliam occaſionem. Peucerus ſimilem accuſa-
tionem in re non multum abſimili eſt expertus. Scripſerat Peucerus, ignoraſſe
Electorem Saxoniæ, quod in Symbolo Athanaſii haberetur, Chriſtum ſecundum
humanam naturam eſſe Patre minorem, & expalluiſſe, cum hæc ex Athanaſio
monſtrarentur. Hutterus cum non habeat, quæ aſſertioni non improbabili repo-
neret, verbis impotentiſſimis in Peucerum tanquam in atrociſſimi criminis læſæ
majeſtatis reum invehitur. Præpara ergo tc ad juſtam explicationem de abuſa cri-
minis lege Majeſtatis. Plurima exempla ſuppeditabit ex hiſtoria Romana Tacitui

&

—
& Aim
dia ſa⸗
Ee. fin
debit.
ſilic
gricke⸗
contte

tamer
gued
dusin
je 4
Conl
Occa
Uum
nig

—

Ch
ſpin

ſen
ſed

dar
hor
Ini
iur

—

2Chri⸗

ionenn.
liſtoria
noſte
eparte
e in⸗
tu in
ſentan-
las ab⸗
tun de
ntentus
tim lu⸗
videt,
non fa⸗

biit
l, in⸗
za bo⸗
Idem
End,
Germa-
omnes
alin

cecO0,;

nquam
Atis, &
is i⸗

ililles
kalita⸗
Vicon.
inckins
Lecula⸗
oralle

ndum

anaſio
itepo⸗
islele
a.
Lacimns
*

4 PDISPUVTATIONEM.

& Ammianus Marcellinus, ex moderna & noſtra vel unicus Hutterus in Concor-
dia ſua Concorde, (neo abuſus ſolum hujus criminis, ſe d & criminis falſi, perjurii
& c. ſine ulla ratione Hoſpiniano aut Peucero &c. impactorum,) non pauca exhi-
bebit. Rogandi adeo erunt, qui ferre nequeunt, ut Jurisconſulti de rebus eccle-
ſiaſticis tractent, ut impoſterum doctrinas juridicas, potiſſimum criminales, non
quidem nobis relinquant, ſed tamen magis ſocrie applicent, quam hactenus in
controverfiis adverſus diſſentientes factum.
20. Denique ſunt & aliaz e-xempla ad jus circa adiophora pertinentia, a Clero
tamen hactenus Principis jurisdictioni ademta. Ut in ſacræ Conæ uſu oblatæ,
quæ dicuntur, Cormatio crucis in conſecratione, diſtributio panis, fornmmulæ, qui-
bus in diſtributione utuntur &c. Conf. Lyncker. ſupra citatam diſpuetalionem de
jure circa ſacram Cœnam cap. 3. & 4. Alia exempla ſuppeditabunt Volumina
Conſliorum Theologicorum de adiaphoris, quæ ad eandem normam exacta
Occaſionem præbebunt oſtendendi ſimiles hallucinationes plurimas diſſentien-
tium. Tu interim valé in Domino, & liberiorem hanc admonitionem æque bo-

nique conſule. Dabam die ult. Auguſt. 1695.

—

COROLLARIA.
1.
Laſphemiæ crimen injuſte prædicatur de iis, qui quasdam doctrinas bona
ſide ponunt, quæ repugnant doctrinæ noſtrorum Theologorum de Deo &
Chriſto. Nullum enim crimen ſine proæreſi eſt. Ita Ca ſpar Francus & Ho-
ſpinianus immerito blaſphemiæ accuſantur ab Huttero cap. 22. in fine p. m. 15.
Quid Hutterus diceret, ſi quis eum blaſphemiæ accuſaret, quod cam Selneccero

ſcripſerit, Electorem Auguſtum, non impulſu hominutn, nec ex humano affectu

ſed ex aßfatu Spiritus Sanéti de operæ Concordiæ conſilia cœpiſſe. Cap. 9. p. 270.
2. Ea quæ juris naturæ ſunt in Proceſſu, ſunt etiam ab Eccleſia obſervanda.
Sunt autem juris naturæ, non damnare inauditum abſentem, non damnare
bomines, qui non ſunt noſtræ jurisdictionis. Contra Hutterus cap. Iq. p. 415. 4)9-
Iniquiſſimam fore hanc conditionem, ſi in Politicam Eccleſiaſticam reciperée-
tur &c. ðèM
2. Virgo eſt quæ virum non admiſit, non quæ clauſum habet uterum.
Adeoque non opus pro adſtruenda perpetua virginitate Mariæ aſſerere, eam
miraculoſe illæſo utero peperiſſe, ſed cum aliud cum aliis placeat Huttero,
provocatur ad univerſam orthodoxam Antiquitatem p. 700. cap. 22. Miſera ve-
ro conditio noſtra, ſi & in rebus phyſicis cogimur ſtatuere articulos fidei &
erthodoxiam ac dox heterodoxiam. 5 —

4. Cri-

868 Cy 0ROLILARIA.

4. Crimen falſi & falſa ratiocinatio aut interpretatio in diſputando toto coœlo
differunt. Unde contra jura principis Hutterus manifeſtum crimen falſi impingit
Helphanto IGto cap. 244. p. 76o. item Hoſpiniano cap. 11. p. 32. & cap. 33. P. 929.
5. Majeſtatis læſæ & atrociſſimæ perfidiæ crimen ſalvis ſani juris principiis

eo extendi nequit, quo extendit Hutterus, Peucerum talium accuſans cap. 4 0.

p. 96. quod ſcripſerit, Electorem Auguſtum ignoraſſe doctrinam aliquam Symboli
Athanaſiani, & cap. eod. p. 975. quod ſcripſerit, eundem Electorem de Sacerdoti-
bus ſuis conqueſtum eſſe, quod dubitationibus perpetuis eum implicent. Aut ſi
talia ad crimen læſæ Majeſtatis pertinent, quid fiet Huttero, qui incuſat Johannem
Principem Palatinum, quod ſanioribus monitis locum non reliquerit cap. 33. P.
930. ſed aduci ſe paſſus fuerit a Calvini zantium quorundam Principum & Theo-
logorum cenſuris. Item de Chriſtiano I. Electore Saxoniæ ſcribit, quod a qui-
busdam ſuis & Conſiliariis & Theologis male deceptus ſit. Cap. 46. p. 1232. .
6. Repugnat principiis juris naturalis, ut Urpheda interdicat reo, ne jus ſibi
competens in jure vindicet. Unde ſi quis incarceratus adigatur tali modo re
nunciare in Urpheda etiam remediis juris, puto Urphedam talem, ob metum citra
jus juranti incuſſum nullam eſſe. Hinc vero judicet Lector, qua fronte Huttetus
Peucerum accuſet perjurii cap. 9. p. 266. ob violatam Urphedam, cujus formulam
exhibet. ibid. p. 26.
7. Fingamus: Catholicum quendam Principem a Clero ſuo perſuaſum
aagemiſſe Lutheranis ob religionem honores, dignitates ac beneficia: iis vero quæ-
rentibus reſponſum eſſe a quodam Clerico: Ob falſam religionem patinntur ad-
verſarii, quicquid patiuntur. Oßcii ergo, non perſecutionis eſt, juris eſt non lyran-
nidis, quod in id genus hominnum ſtatunm fuit. Et quid vero eſt, enjus de ſuo iſti
bomines jactunam fecerunt 2⁹ Conditionibus nempe Eeccleſtaſticis G& Scholaſticis Jſab-
moti, qui in baretico errore perficaciter perſevernibant. Muneribus publicis ex-
turbantur; ſtipendiis ac beneficiis publicis orbabantur, qui interdum ne civilem qui-
dem, nedum ſacram fidem ſatis ingenue magiftratus, Reipublicæz & Eccleſiæ proba-

runt. Anne vers ſuarum rerum jactumm hoc pacto iſti fecerunt? Nihil minus.

Magiſinitus, quod ſuum, non quoc ipſorum eſt, oftcia ſeilicet, dignitates, honores;
beneficia, quippe bona publica Kibi vindicavit, proprium aut privatum nemini quic-
quam eripiunl. Quid dicturus eſſet ad hanc Philoſophiam Hutterus, aut Hutteri
noviſſimus Encomiaſtes: præprimis ſi Clericus ille diſcurſum hunc ſuum eo lem-
mate inſigniret: Ofzciun Magißtratus Politiri in reformandis Eccleſtiis quod ſit?
Eadem vero ſibi dicta putent ad philoſophiam Hutteri pro ſectis Cleri Luthe-
rani conrra Reformatos cap. 49. p. I1257. .
Plura proponere jam non vacat. Hæe vero, quæ adduximus talia ſunt, quæ
ad JCtotum aut philoſophicam disquiſitionem pertinent, non quæ quæſtioni=
bus Theologicis poſſint accenſeri, etf ſuperſeripto Theologi formatæ ſint
per tradita in monitis.

FI N I S.

—

15
O Salance Q

4
Focus

1.

10
1 J K

H

G

E

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

. Copyright 4/71999 VxyMaster GmbH wwWW.yXymaster. com

1

VierfarbSelector Standard*- Euroskala Offset

URIS PUBLICI INAUOURALIS
QAM

MAGNIFICENTISSIMO,
PRINCIPE 40 DOMINO,

RICO WILHELMO,
DENB. HA REDE, &c. &c &.
NSU SUPERIORUM,

. Ecleſj. in Ducatu Magdeb.
777. II. 5F. I.

PRINCOIPIS

CIRCA

APHORA,

DIRIGENTE

NO THOMASIO, Cre,

OR. BRANDENBURG. ET UNIV.
PROF. PUBL. SENIOR.

L ICENYZIA,

ET HUMANO HONORES ET PRIVILEGIO
KAuLDIA RITE CAPESSENDI
70RMM FEFXAMINI SüIBMITTIT

0OLPH Brenneiſen,
FRISIXY ORIENTALIS,
II. SEPT. MboXEH.

PITORIO MAIORI,

NTE-ET POMERID IANIS.

FICA, LITERIS SALFELDIANIS.
ecuſa 1727.

1)