Hc251b_qt-1

õ

AVGVSTINI LEVYVSERI
IN REGIS POLONIARVM ET PRINCIPIS
ELECTORIS SAXONIS AVLA CONSILIARII
IN ACADEMIA VITEMBERGENSI ORDINARII CONSISTORII

ECCLESIASTICI DIRECTORIS IN TRIBVYNALIET SCABINATV
PRIMI ADSESSORIS

MEDIIAIIONES B
PANDECTAS

QvIBVS GE6Lτnα⅜

PRECIPVA IVRIS CAPITA QuiNI

EXx ANTIQVITATE EXPLICANTVR CVM JvRIBVS
RECENTIORIBVS CONFERVNTVR ATQVE VARIIS CELEBRIVM
COLLEGIORVM RESPONSIS ET REBVS JVDICATIS
ILLVSTRANTVR.

Yo&αι I.

EDITIO NOVA.

Ne e

FRANOCKENTRALVII

TYPIS LvVDOVICI BERNHARDI FRIDERICI GEGELII.
CI9 I9 CC LXXVIII.

VMUU COPIA
Des allerhoͤchſten Kaiſerlichen
PRIVILEGII.

R J OSEPH DER ANDERE

von Gottes Gnaden Erwählter Rö-

miſcher Kayſer zu allen Zeiten Mehrer des Reichs, in
Germanien, und zu Jeruſalem König, Mitregent, und Erb-
thronfolger der Königreiche Hungarn, Böheim, Dalmatien,
Croatien und Slavonien, Erzherzog zu Oeſterreich, Herzog
zu Burgund und Lothringen, Groſs-Herzog zu Toſcana,
Groſs- Fürſt zu Siebenbürgen, Herzog zu Meyland und Bar,
gefürſteter Graf zu Habsburg, Flandern und Tyrol. &c. &c.

Brenre offentlich mit dieſem Brief, und thun kund allermânnig-
Hich, daſs Uns, Ludwig Bernhard Friederich Gegel,
Buchdrucker zu Frankenthal, unterthänigft zu vernehmen gegeben,

wie er des LEYSERS MEDITATIONES AD PAN-

DECTAS in Quarto aufzulegen, und in Druck herauszugeben ge-
ſonnen ſeye, mit gehorſamſter Bitte, daſs, weilen er durch einen
Nachdruck ſothanen Werkes in Schaden und Verluſt wegen ſeiner dar-
auf wendenden Arbeit und Köſten zu gerathen beſorge „ Wir gnäadigſ,p
geruhen wollten, Unſer Kaiſerliches Privilegium impreſforium ihme

Miex⸗

hierüber auf Zeben Jahr mildeſt zu ertheilen. Wann Wir nun gnädig-
lich angeſehen jezt angedeutete ziemliche Bitte, ſo haben Wir ihme,
Ludwig Bernhard Friederich Gegel, die Gnade gethan, und
Freyheit gegeben, thun auch ſolches hiermit wiſſentlich, in Kraft die-
ſes Briefs, alſo und dergeſtalt, daſs derſelbe vorgedachtes Werk, des
LEYSERS MEDITATIONES AD PANDECTAS

genannt, unter der behörigen Cenfur in offenen Druck auflegen, aus-

gehen, hin- und wieder ausgeben, feil haben, und verkaufen laſſen,
auch ihme ſolches niemand ohne ſeinen, oder ſeiner Erben Conſens,
Willen, und Wiſſen, innerhalb denen nächſten Zeben Jahren, von Dato
dieſes Briefs zu rechnen, im heiligen Römiſchen Reich nachdrucken,
und verkauffen laſſen ſolle. Und gebieten darauf allen und jeden Un-
ſeren und des heiligen Reichs Unterthanen und Getreuen, inſonder-
heit aber allen Buchdruckern, Buchführern und Buchhändlern, bey
Vermeydung fúnf Mark Löthigen Goldes, die ein jeder, ſo oft er fre-
ventlich hierwider thäte, Uns halb in Unſere Kayſerliche Kammer,

und den andern halben Theil vorernannten Ludwig Bernhard

Friederich Gegel, oder deſſen Erben, unnachläſslich zu bezah-
len verfallen ſeyn ſolle, hiermit ernſtlich und wollen, daſs ihr, noch
einiger aus euch ſelbſt, noch jemand von eurentwegen, obangereg-
tes Buch innerhalb den obbeſtimmten Zeben Jahren in keinerley Format
nachdrucket, noch alſo nachgedruckter diſtrahiret, feilhabet, umtra-
get, oder verkaufet, noch das andern zu thun geſtattet, in keine
Weiſe noch Wege, alles bey Vermeydung Unſerer Kayſerlichen Un-
gnade, obbeſtimmter Pön, und Verlierung deſſelben euren Drucks,
den er, Ludwig Bernhard Friederich Gegel, deſſen Erben,
oder deren Befehlshabere, mit Hülfe und Zuthun eines jeden Orts Obrig-
keit, wo fie dergleichen bey einem jeden finden werden, alſogleich
aus eigener Gewalt, ohne Verhinderung männiglichs, zu ſich neh-
men, und darmit nach ihrem Gefallen handeln und thun können, und
mögen: Jedoch ſolle er, Ge gel ſchuldig und gehalten ſeyn, die
gewöhnliche fùnf Exemplarien von dieſem Werk zu Unſerem Kayſer-
lichen

lichen Reichs-Hof- Rath gebührend einzuſenden, auch dieſes Unſer
Kayſerliches PRIVILEGIUM anderen zur Warnung voran drucken zu
laſſen. Mit Urkund dieſes Briefes, beſiegelt mit Unſerem aufgedruck-
tem Kayſerlichen Secret- Inſiegel, der geben iſt zu Wien, den achten

Februarii, Anno Siebenzehen Hundert, Neun und Siebenzig, Unſeres
Reichs im Fünfzehenden.

G O&& A.

h. gu GιεοNNSνw0.

Ad Mandatum Sacræ Cæſarea
Majeſtatis proprium.

Ignaz v. Hofmann. Mppr.

ILLVSTRISSIMO

BERNSTORFFIO.

QNuam vellem, DO MINE, ut hic,

quem Tibi nunc inſcribo, libellus
dignum aliquid præfixo titulo habe-
ret. Verum tanta eſt nominis Tui non ce-
lebritas, nam id quidem vulgare eſt, ſed
lux & immortalitas, non modo ut quari
a quopiam, ſed ne attingi quidem poſſit.
Longe infra Te ſunt, quæcunque egregia
& conſpicua a nobis habentuùr, &, ſi quid
gloria Tua non prorſus indignum Tibi of-
ferri debet, hoc a Te ipſo proficiſcatur o-
portet. Attamen inſtituti mei me non pœ-
nitet. Abſum longiſſime a confidentia illo-
rum, qui, dum ſcripta ſua viris celebribus
a 3 dedi-

—oOAE

dedicant, hoc eis pro beneſicio imputant,
G&, famam ſe illis conciliare, inepta vanitate
ſibi perſuadent. Contrarium his iter inten-
do. Nullam ſcilicet adhuc adeptus ſum lau-
dem, nullam in orbe nominis celebritatem,
metuoque homo ignotus, ne liber meus in-
ter viles aliorum ſchedas obſoleſcat. Igitur
lumen, quod per me non habeo, a Te,
DOMINE, qui eo abundas, cupio mutuari.
Volo ſcilicet, ut innoteſcat aliis, iſtas medi-

tationes meas, quum ſigillatim olim ederen-

tur, Tibi non displicuiſſe, deinde Te hor-
tante & inſtigante fuiſſe continuatas, atque

nunc tandem Tuo auſpicio conjunctim in

lucem prodire. Non poterit, quisquis hoc
intelliget, non bene de libello meo ſentire
atque ad lectionem ejus allici. Obverſa-
buntur quippe ei ante oculos ingentia meri-
ta Tua, quibus, ut nihil de vetuſtis illuſtrium
majorum imaginibus dicam, totius in Te
Europæ oculos & animos convertiſti. Ad
ſummum nempe faſtigium humanæ gloriæe
evectus Potentiſſimi Regis noſtri columen,

Germaniæ oraculum, terrarum Luneburgi-

carum decus & ſalus, Britannorum amores
&

᷑ꝝ⅝—— ff ——GUGW

— —

eo ( 2

*

& deliciæ, academiæ Juliæ preæſidium, juſti⸗

tiæ fons, bonorum omnium perfugium, Mu-
ſarum caput audis. Erit itaque mihi inſtar
omnmium labores meos Tibi, cujus ſanctum
ſemper eſt & incorruptum judicium & incre-

dibilis eruditio, probaſſe. Redundabit inde

aliquis in me & ſcriptum meum radius, cre-

dentque homines non vulgare eſſe poſſe,

quod Tibi ſatisfecerit. Sed aliam præterea
habui cauſam, quæ me, ut librum hunc Tibi
conſecrarem, permovit. Ipſe Tu, DOMINE,
illius ex parte auctor es. Recordare videli-

cet, Te ſubinde, quum olim ſingulas has me-

ditationes ad Te mitterem, humaniſlime re-
ſcripſiſſe, & nonnulla, quæ improbares, an-
notaſſe. Dici non poteſt, quantum ex mo-
nitis Tuis profecerim. Tantum erat ratio-
num Tuarum pondus, ut confeſtim in ſen-

tentiam Tuam pertraherer vel invitus. Ita-

que, quæ primo ſtatueram, mutavi aliquan-
do & ex judicio Tuo correxi. Cujus rei
luculentiſſumum documentum in Specimine
VI. quod de Reſponſis prudentum inſcribi-
tur, exſtat. Quæ quum ita ſint, facilius

nunc credo exorare, ut illuſtre nomen Tuum
6pus-

—0 —
Opusculo huic præponi patiaris. Erit id ſi-
mul monumentum obſervantiæ meæzx gra-
tæque pro innumeris, quibus me ornaſti,
beneficiis voluntatis. Innumera dico Tua
in me beneficia. Nam, ut cetera taceam,
Te potiſſimum auctore a principibus noſtris
in hanc academiam evocatus ſum, &, quum
in patriam redire juberer, Tuo conſilio, juſ-
ſu, opera retentus. Tuus ergo ſum totus,
Tua ſunt, quæcunque a me eduntur. .-
quum vero eſt, ut, quæ ad Te pertinent, in
tutelam quoque Tuam ſuſcipias, &, nomine
atque auctoritate Tua cohoneſtes. Quod
ſupereſt, DEVM veneror immortalem, ut
Te, DOMINE, per quem falva eſt respu-
blica & incolumis academia, ſalvum inco-
lumemque conſervet. Dabam Helmſtadii
VIII. Kal. Octobr. anni clo Loe ccxvlII.

TITVLI

TITVLI
SINGVLORVM

SPECIMINVM
AD LIB. I. D. TIT. I. DE JIVSTITLA
ET JVRE.
Spec. I. de Juſtitia. 1
. 2. de Jurisprudentia & Jjureconſulto. 9.
P. 3. de Jure Naturæ & Gentium. 20
ſp. 4. de Jure Publico. 31
AD LIB. I. D. TIT. II. DE ORICINE JIVRIS.
ſp. §. de Origine juris. 39
ſp. 6. de Reſponſis Prudentum. 48
AD LIB. I. D. TIT. III. DE LECGIBVS SENATVSQVE
CONSVLTIS ET LONGA CONSVETVDINE.
ſp. 7. de Legibus. 62
ſp. 8. de Statutis. 73
ſp. 9. de Conſuetudine. 86
AD LIB. I. D. TIT. VI. DE CONSTITVTIONIBVS
PRINCIPVM.
ſp. 10. de Privilegiis. 101
ſp. II. de Interitu Privilegiorum. 114
ſp. 12. de Reſcriptis moratoriis. 123

b A3

AD LIB., I. D. TIT. V. DE STATVY HOMINVM.

ſp. 13. de Reminis. 132
ſp. 14. de Prægnantibus & Puerperis. 141
ſp. 18. de Legitima Nativitate. 150
ſp. 16. de Liberis & Servis. 160

AD LIB. I. D. TIT. VI. DE HIS., QyI SVI VEI.
ALlIENI JvRIS SVNT.-.

ſp. 17. de Patria poteſtate. 171
ſp. 18. de Reverentia parentibus debita.
180
ſp. 19. de Legitimatione. 190

AD LIB. I. D. TIT. VII. DE ADOPTIONIBVS
ET EMANCIPATIONIBVS.

ſp. 20. de Adoptione. 198
ſp. 21. de Diſſolutione patriæ poteſtatis.
⸗ 209

AD LIB. I. D. TIT. VIII. DE RERVM DIVISIONE
ET QvALITATE.
ſp. 22. de Rebus ſacris & eccleſiaſticis. 217
ſp. 23. de Jure Principis in res ſacras & ec-
cleſiaſticas ſuperfluas vel vacuas. 224
ſp. 24. de rebus Eccleſie & piorum loco-
rum alienandis. 243
ſp. 25. derpublicis rebus, ſeu, ut in monar-
chiis vocantur, regalibus. 23ʒ

ſp. 26. de Rebus mobilibus Cimmobilibus.

263

AD LIB. I. D. TIT. XXI. DE OFFICIO EIVS, CVI MAN-
DATA EST JVRISD. CTIO.

ſp. 27. de Commiſlſariis. 272
1p. 28. de Limitibus commiſſionum cuſd⸗
diendis. 283

AD LB. II. D. TIT. I. DE IVRISDICTIONE.
ſp. 29. de Jurisdictione. 292

AD LIB. I. D. TIT. I. GOD QVISQVE IVYRIS IN AL-
TERVM STATVERIT,. VT IPSE ELODEM JVRE

VTATVR.
ſp. 30. de Retorſione Jjurium. 301
AD LIB. II. D. TIT. IV. DE IN IVS VOCANDO.
ſp. 31. de in jus vocando. 313
ſp. 32. de vitioſa citatione. 225

AD LIB. IH. D. TIT. V. SI QVIS IN JVVS VOCATVS NON
IERITI SIVE QVIS EVM VOCAVERIT, QVEM EX
EDICTO NON DEBVERIT.

. 33. de Contumacia. 335

AD LIB. I D TIT. VIII. OvI SATISDARE COG ANTVR,
VEL JVRATO PROMITTANT, VEL SVE PRO-
MiSsIONI COMMITTANTVR.

ſp. 34. de Satisdatione. 247

AD LIB. I. D. TI L. XII. DE FERiIS, DlI,AT. ONIBVS
ET DIVERSIS TEMPORIBVS.

ſp. 35. de Feriis. 356
AD LB. II. D. TIT. XII. DE EDENDO.
ſ. 36. de Libello. 366
bp. 37. de Vitiis libelli ſanabilibus. 275

ſp. 38. de Editione Inſtrumentorum. 385
AD LIB. I. D. TIT. XIV. DE PACTIS.

ſp. 39. de Pactis nudis. 396
ſp. 40. de Pactis invalidis. 406
ſp. 41. de Interpretatione pactorum du-
biorum. 417
ſp. 42. de Pactis controverlſis ſed Validis.
. 428
ſp. 43. de Pactis ſucceſſoriis. 433
ſp. 44. de Variis pactorum ſucceſſoriorum
generibus. 449
ſp. 45. de Lactis hereditarüs renunciativis.
458
AD LIB. II. D. TIT. XV. DE TRANSACTIONIBVS.
ſp. 46. de Transactionibus. 465
ſp. 47. de Transactionibus irritis. 480

AD LB. HI. D. TIT. I. DE POSTVI. ANDO.
ſp. 48. de Advocatis. 491

ſp.

ſp. 49. de Advocatis Fiſci. 502
ſp. 50. de Cauſis odii erga Advocatos Rſci
eobrumque flagitiis. 527
ſp. §51. de His, qui ab advocatione arcen-

tuur.— 353

AD LIB. III. D. TIT. DE HIS, QVI NOT. ANTVR
INFAMIA.

ſp. 52. de Infamia & levis notæ macula. 564

AD LIB. III. D. TIT. III. DE PROCVYRATOR AI VS
ET DEFENSORIBVS.

ſp. 33. de Procuratoribus. 574

AD LIB. II. D. TIT. IV. QOD CVIVYSCVNQVE VNI-
VERSITATIS NOMINE, VEL CONTRA E. AN

AGA T'VR.
ſp. 54. de Syndico. 587
AD LIB. I. D. TIT. V. DE NEGOTIIS GESTIS.
ſp. 55. de Negotiis geſtis. 599
D LIB. HI. D. TIT. VI. DE CALVMNIATORIBVS.
. 56. de Calumniatoribus. 6009

AL LIB. IV. D. TIT. I. DE IN INTEGRVYM
RESTITVTIONIBVS.

ſb. 57. de in integrum reſtitutionibus. 624

AD LIB. IV. D. TIT. I. WOD METVS CAVSA
GESTVYM ERIT.

ſp. 58. de Metu. 633
AD LIB. IV. D. TIT. II. DE DOLO MALO.
ſp. 59. de Dolo. 643
b 3 AD

AD LHB. IV. D. TIT. IV. DE MINORIBVS V. GINTI
QVINQVE ANNIS.
ſp. 60. de Minoribus 653
ſp. 67. de His, qui ad exemplum minorum
reſtituuntur, eorumque inter ſe concurfi.

AD LIB. W. D. TIT. V. DE CAPITE MINVTIS.
ſp. 62. de capite minutis. 672

AD LIB. IV. D. TIT. VI. E?X QVIBVS CAVSIS MAIORES
XXV. ANNIS IN IN TEGRVYM RESTITVVNTVR.

ſp. 63. de Abſentibus. 6982
ſp. 64. de Reſtitutione in integrum ex clau-
ſula generali. 690

AD LIB. IV. D. TIT. VIII. DE RECEPTIS QVI
ARBITRIVM RECEPERVNT.

ſp. 65. de Arbitris. 700

AD LIB. IWV. D. TrT. IX. NAVTX, CAVPONES, STA-
BVLARII, VT RECEPTA RESTITLVANT.

ſp. 66. de Actione de receptis. 710

ADDEN-

ADDENDVM

A SPECIMINIS LVIII. DE METV
MEDITATIONEM V.

.
G Jimi exemplum „&, quod ex iisdem regulis eo-
dem modo decidendum eſt, habet Albertus Ar-
. gentinenſis de Bertoldi a Bucheke, Epiſcopi Argenti-
nenſis, rebus geſtis apud Urſtiſium Parte aliera p. 176.
ISs Bertoldus ſcilicet cum Ludovico Bavaro, quem pro-
9 hibente Pontifice Imperatorem agnofcere, recuſaret, diu
bellum geſſerat. Tandem, ut Albertus ait, cum hujus-
modi dura commotio diu duraſſet, nec fuißet aliqua villa

ex utraque parte, quæ non fuißet incenſa, vel cum ad-
verſariis de pecuniarum ſummis paciſci coacta, dacesque
Auſtriæ genti ſuæ, ne epiſcopo contra principenz aſſiſte-
rent, inhiberent, Argentinenſesque in immenſum damni-
ficati fuiſſent, ecce Argentinenſes inito conſilio, niſi con-

C0r-

cordaret cum principe, difidarunt. Tunc epiſcopus in
ex penſis exbauſtus & a ſuis derelictus, metuensque ſe a
ſzis oppidis excludi, propter favorem Argentinenſfium
anxius, licet paulo ante in capitulo ſuo reſpondens con-
ſulibus Argentinenſibus dixerit, potius ſe velle reverti
in ordinem ſuum Teutonicorun, quam principi boma-
⸗ gium exhibere de communi conſilio omnium ſuorum ſide-
lium Spiræ principem accedens ſibique bomagium faciens
regalium ſuorum ab eo, tanquam imperatore, inveſtitu-
ram accepit; proteſtans in principis præſentia, eo con.
Jentiente, quod non minus domino ſuo papæ vellet in
ommibus obedire, proteſtans etiam ante acceſſum in præ-
ſentia multorum comitum & baronum, quod bujusmodi

bomagium faceret non voluntarius, ſed coactus.

„ℳ*) I ( &£

SPECIMEN I.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS

ET QVIDEM AD LIB. I. TIT. I.

DE
JVSTITIA
PVBLICE D EFENSVM
₰
FRIDERICO WILHELMO LEYSERO
HANNOVERANO

p. XV. IVIII ANNI cIoO Io cCc XII.

Conſlituimus „ in gratiam optimorum commi-
RE litonum, quos eruditis ſubinde colloquiis
& conflictibus exerceri utiliſſimum putamus,
ſingulis aut alternis hebdomadibus tale, qua-

Jle nunc exhibemus, ſpecimen in lucem edere, quod unus

ex illis publice e cathedra adverſus diſſentientes tuebitur.
Pertractabimus in iſtis ſpeciminibus potiſſimas doctrinas, quæ
in Pandectis obveniunt, quarum etiam ordinem ſervabimus.

Cunctailla, quæ proponemus, non ex vulgaribus commen-
tariis conquirentur, ſed, adhibita diligentia, a nobis elabo-

rabuntur, & ex ipfſis juris fontibus haurientur. Imprimis
operam dabimus, ut, quæ in rerum argumentis obtinent,
afferamus. Sæpe igitur intermiſcebimus quæſtiones juris,
Tom. J. A gquæ

2 MEDITAT. AD PANDECT.

quæ in collegiis juridicis „ quibus & ipii olim aerfuinnns
& nunc ailidemus „ traclatæ & deciſæ fuerunt. Numer
eorum, qui Opera hac noſtra uti volunt . determinatus non
eſt. Quodii ergo Miar ad ecs, qui jam nomina ſua pro-
feſſi ſunt, accedere velint, hos lubentes recipiemus, rebus-
que omnibus, quibus poterim us, juvabimus, ut certamen
iſtud, quod inexercitati formidant, conſidenter ſubire &
egregie ſuſtinere Poſſint.

l.
Multa ſunt vitia dehnitionum, qucæ in jure KRomane
occurrunt.
Ctos Romanos, ex quorum voluminibus jus noſtrum civi-
le, imprimis autem digeſta collecta ſunt, Stoice philoſo-
Phix addictos fuiſſe 5 plerique olim arbitrail ſunt. Quam ta-
men communem opinionem, nuper extitit, qui impugnaret.
Eam vero in præſens accuratius examinare noſtri non eſt inſti-
tuti. Sed ex quacunque ſchola philoſophorum illi prodie-
rint, id certum eſt, Peripateticos eos non fuiſſe, nec Ariſto-
telis doctrinam unquam aſſumſiſſe. Poteram id innumeris
argumentis oſtendere. At ſufficiet mihi jam unicum. Præci-
puus Peripateticorum labor eſt, rem, de qua agere conſtitue-
runt, accurate definire, ut lectori ſtatim in definitione bre-
ve totius tractationis compendium exhibeatur. Neque im-
probo hanc ſolicitudinem, ſed utiliſſimam exiſtimo. Ab hac
autem longe recedunt Romani ICti, quorum propterea de-
finitiones vitioſiſſimæ ſunt, adeo, ut pleræque ex illis ne qui-
dem qualiumcunque deſcriptionum vicem ſuſtinere queant.
Enumerabo autem aliquot ex iſtis. Primum eſt, quod anguſti-
ores ſæpe ſunt ſuo definito. Sic libertini in L. 6. de ſtatu homi-
num definiuntur, qui ex juſta ſervitute manumiſſi ſunt. Ita ve-
ro ſub illis non comprehendentur hi, de quibus integer in . ti-
tulus

SP. I. DE JVSTITIA. 3

tulus extat: Qui ſine manumiſſione ad libertatem perveniant. Se-
eundum, quod in definitionibus noſtris obſervavi, vitium eſt,
quod illæ ſæpe latius pateant definito ſuo. Exemplum in L. I.
Qui teſt. facere poſſunt occurrit: Teſtamentum eſt voluntatis
noſtræ juſta ſententia de eo, quod quis poſt mortem ſuam fieri
vult. At quis non videt, hanc definitionem commodiſſime ad
codicillos, & donationem mortis cauſa trahi poſſe. Tertium vi-
tium eſt, quod plurimæ definitiones tanta incuria compoſitæ
ſunt, ut ſub iisdem contrarium ejus, quod deſinitum fuit, com-
prehendatur. Sic Florentinus in L. 4. pr. de ſtatu Hominumn li-
bertatem deſcribit naturalem facultatem ejus, quod cuique fa-
cere libet, niſi ſi quid vi aut jure Prohibetur. Ita vero ſervitus
quoque ſpecies libertatis erit. Quartum vitium eſt, quod non-
nullæ definitiones parum Per ſpicue pr oponuntur, adeo, ut, qui
rem ipſam aliunde non novit, ex definitione etiam incertior red-
datur. Exemplum eſt in bonorum poſſeſſione, quæ ſecundum
L. 3. §. 2. e bonorum poſſeſſionibus eſt jus perſequendi retinendi-
que patrimonii ſive rei, quæ cujuscunque, cum moritur, fuit.
Quintum vitium eſt, quod pleræque definitiones non ex natu-
ra rei, ſed ex circumſtantia eaque leviſſima deſumantur. Rideo
interdum definitionem prati in L. 31. de Verb. ſing. Pratum eſt,
in quo ad fructum percipiendum falce duntaxat opus eſt. Itane
pratum non erit, quod pecoribus paſcendis deſtinatum eſt?
Vel nonne falces quoque in agris & vineis adhibentur? Non
melior eſt definitio morbi ſontici in L. 113. de Verb. ſignif. quod
is ſit, qui cuique rei nocet. Sextum vitium eſt, quod aliquæ

definitiones impropriis & metaphoricis verbis conceptæ ſunt.

Sic ipſe Juſtinianus Inſtitutiones ſuas in Proæm. earum §. 4.
definit prima legitimæ ſcientiæ elementa. Poſſem plura de-
finitionum legalium vitia in medium afferre, e. g. quod mul-
1 a contrario ſint deſumtæ, quod aliæ etymologiam ſaltem
A 2 eom-

4 MEDITAT. AD PANDECT.

complectantur. Sed brevitas hujus ſcripti, ut plura exempla
accumulem, non permittit. Pauca hæc, quæ attuli, non ſtu-
dioſe conquiſivi, ſed, prout memoriam meam ſtylumque ſub-

„7

pla adjicere poſſet. Ceterum ne audacior fuiſſe videar, quod
ICtos noſtros negligentiæ in definitionibus ſuis conficiendis
commiſſæ accuſem, idem ante me jam auſos fuiſſe Neldelium,
X, qui eum ſequitur, Schilterum in Praxi Artis Analyticæ in
Jurisprudentia cap. I. §. 17. Obſervo.

II.
Juſtitia recte deſfinitur voluntas ſuum cuique tribuendi,
non tribuens.

UIbianusi in L. 10. pr. dJe Juſtitia, & jure: Fuſtitia, inquit ℳ

conſtans & perpetua voluntas jus ſauum cuique tribuendi.
Hanc quidem lectionem Gothofredus & nonnuülli alii editores
Corporis juris receperunt. At in libris Bzziisaz hæc definitio

ho*νAτονααιοναν αον. In vulgatis etiam antiquiſſimis Pandeca-
rum editionibus, quibus Bartolus & ceteri primi commenta-

jus ſuum ouigue tribuens. Quam lectionem non parum confir-
mat Ciceronis auctoritas, qui itidem in libro E. de Einibus juſti-
tiam definit, quod ſit animi affectio, ſuum ecuique tribuens. Igitur
Moenagius in Amænitatibus Juris civilis cap. A4. ſe quoque olim
permotum fuiſſe dicit, ut ultimam hanc lectionem priori præ-
ferret, &, tribuens, ſcribendum- eſſe exiſtimaret. Poſtea ta-
men mutavit ſententiam, & tribuendi retineri debere, affir-

ex ea, quam Menagius affert, ratione, quod Pandectæ
quo-

ierunt, in chartam conjeci. Quodſi quis majore induſtria in
hoc argumento verſari vellet, plura is & elegantiora exem-

ſic translata eſt: Auuzuooνν 6☛ S0dnρα 2& Rnven Oα„αναι αιι α

tores uſi ſunt, legitur: Juſtitia eſt conſtans & perpetua voluntas,

mavit. Quam ſententiam & nos amplectimur non ſolum

—

—

Pl
tu.
ub.
Ain
en.
God
ncdi
um,
e in

teſ
Mi.
Des
itio
76
e.
t⸗
t
nür.
ulti.
itur
Mim
te⸗
Ata-

lum

SP. I. DE IVSIITIA. 5

quoque Florentinæ frihuendi agnoſcant, ſed ex alia etiam ·

A viro ſcilicet æquitatis & juſtitiæ ſtudioſo non requiritur,
ut is actu ſemper ſuum cuique tribuat, ſed ſufficit, dum-
modo intentionem illam ſemper habeat, jus ſuum cuique tri-
cuidam ſuum non tribuat, ſed nocentem abſolvat, innocen-
tem vero condemnet & pœna afficiat, ſine omni tamen inju-
ſtitiæ lahe. Cum enim judicem oporteat per L. 6. §. I. de Ohi-
cio Præſidis id ſequi in ferendis ſententiis, quod convenit
eum ex fide eorum, quæ probabuntur, ſive, quemadmodum
communiter effertur, ſecundum acta & probata judicare, po-
terit aliquando, ſi corrupta ſit actorum fides, in errorem in-
duci. Aſſedi ego ipſe collegio cuidam juridico, cujus aſſeſ-
ſores reliqui juſtitiæ, prudentiæ, eruditionis & æquitatis lau-
dibus per univerſum terrarum orbem celebrantur. Ab hoc
aliquando requirebatur, ut ſententiam de reo quodam ferret.
Is furti inſimulabatur graviſſimisque ſuſpicionibus premeba-
tur. Et ipſe crimen ſponte confeſſus erat, diuturnum, ut cre-
do, carceris ſqualorem & tormenta, quæ tamen nondum ad-
mota, imo nee adjudicata quidem fuerant, metuens. Cum
igitur cetera etiam convenirent, collegium iſtud non dubi-
tavit, fuſtium ictum huic homini & perpetuam relegationem
imponere. Neque puto, quenquam adeo iniquum rerum arbi-
trum futurum, qui viris graviſſimis, iſtius ſententiæ latoribus,
injuſtitiam objiciat, tametſi poſtea apparuerit, crimen hoc pla-
ne ab aliis commiſſum, hominemque illum innocentem pœnæ
ſubjectum fuiſſe. Dixerim potius, ex hoc ipſo, quod reum
tot indiciis oneratum atque de ſe ſponte confeſſum condem-
narunt, juſtitiam quam maxime obſervaſſe. Juſtitia enim, ut
ab initio diximus, voluntas eſt conſtans & perpetua jus ſuum
cuique non ſemper tribuens, ſed tribuendi.

4753 II.

5 MEDITAT. AD PANDECT.

III.

algare juſtitiæ divißiones exploduntur, uſusque earum
oſtenditur.

um ipſe primum jura addiſcerem, multum temporis & la-
boris in pernoſcendis juſtitiæ diviſionibus, quæ a vulgo
DD. circumferuntur, collocavi. Diu ſudavi, antequam varias
ICtorum de juſtitia univerſali & particulari ſententias perci-
perem. Deinde in juſtitia commutativa & diſtributiva, propor-
tione item arithmetica & geometrica hæſi. Auxit difficultatem,
quod ab aliis juſtitiam attributricem & expletricem, tanquam
lucem aliquam, ſuperaddi viderem. Tandem vero, cum iſta
omnia aſſecutus eſſem, expectavi, ut fructum aliquem ex hoc
labore caperem, & occaſio obvehiret, profundam iſtarum di-
ſtinctionum ſcientiam in uſum deducendi. Sed adhuc præſto-
lor. Video itaque, me in diviſionibus iſtis perdiſcendis rei
Prorſus otioſæ & difficilibus nugis operam dediſſe. Neque di-
viſiones hæ in legibus noſtris fundatæ ſunt, ſed a ſcholaſticis
in commentarios noſtros invectæ. Quibus ideo potiſſimum
ſubiraſcor, quod animadvertam, barbara iſta vocabula juſtitiæ
commutativæ & diſtributivæ, Proportionis geometricæ &
arithmeticæ, ad formidinem juventutis inventa, quæſtionem
continere unieam, quæ, ſi humanis verbis loquamur, captu fa-
cillima eſt. Scilicet res tota eo redit, an in adminiſtranda & ex
ercenda juſtitia rationem aliquam perſonarum haberi, & uni
Propter opulentiam vel dignitatem, plus minusve, quam alte-
ri, tribui oporteat. Atque id negandum eſt. Debet judex in
aſſignandis rerum dominiis & dijudicandis contractibus ſum-
mam æqqualitatem obſervare. Excipinmis tamen Præmia, hono-
res, in quibus diſtribuendis dignitatis ratio habetur, item one-
raà Patrimonialia, quorum majorem partem divites ſuſcipere
cogun-

me⸗
ert
VN-

SP. L DE IVSTTFA. „

coguntur, nec non onera perſonalia, a quibus præſertim ſi

ſordidiora ſint, honeſtiores excuſantur L. 4. C. de Dignitatibus.

Deinde quod ad pœnas attinet, judex quoque in his infligen-

dis, ſi determinatæ ſint a principe, legem præſcriptam ſequi
nullamque perſonarum rationem habere debet, niſi infami-
am incurrere velit L. 8. §. 2. C. Ad L. Jul. de vi publ. At ſi
lex arbitrio judicis pœnam committat, æquum eſt, ut perſo-
nam ſpectet in eodem crimine digniori mulctam aut aliam co-
ercitionem imponat, pauperem vero vel viliorem fuſtibus cæ-
dere jubeat. Vide L. 16. §. 3. de pœnis L. A. §. I. de Incendio, rui-
na. En breviter & ſine involucris totam illam de juſtitia com-
mutativa & diſtributiva, attributrice & expletrice, proportio-
ne geometrica & aritchmetica, doctrinam.

Iv.

Interpretatio authentica legis dubiæ adbuc locum invenit, tametſi
lis jam apud judicem inferiorem mota, atque etiam ſen-
tentia contraria ab eo lata ſit.
A gunt in hoc titulo DD. de interpretatione. Præcipua ejus
ſpecies eſt authentica, quando nempe legislator ipſe
legem ſuam obſcuram declarat. Ad hanc tunc recurren-
dum eſt, cum verus legis ſenſus a Ctis neque ex verbis ne-
que ex ratione erui poteſt. Itaque cum per doctrinalem in-
terpretationem veritas inveſtigari poteſt, authentica opus non
erit. Illud vero dubium videtur, an partes, quæ ſemel in
caſu dubio ad judicem inferiorem provocarunt, & doctrina-.

lem ejus interpretationem expetierunt, deinde, cum illa con-

tra alterutrum litigantium facta eſt, adhuc ad principem re-
currere, ejusque interpretationem authenticam implorare poſ-
ſint. Diſputatum fuit de hac quæſtione in collegio ICtorum
Vi-

3 MEDTT. AD PANDECT.

Vitembergenſium menſe Julio anni clo ILoccxI. Lex erat in
principatu Anhaltino de ſucceſſione hereditaria. Sed ea ver-
bis adeo dubiis concepta erat, ut incertum eſſet, utrum illa
ad civitates tantum, an vero ad circumjacentes etiam pagos
& villas pertineret. Cum itaque aliquando hac de re contro-
verſia oriretur, res ad judicem ordinarium delata eſt, qui
etiam, adhibitis in conſilium Ctis exteris, Pronunciaverat,
legem ad pagos & villas non pertinere. Tum vero is, Juem
condemnaverat, ſententiam per leuterationem a viribus rei
judicatæ ſuſpendit, atque a principe interpretationem authen-
ticam, quod lex ad omnes omnino principatus Anhaltini in-
colas pertineat, obtinet. Alter autem, pro quo judex inferior
pronunciaverat, jam non amplius locum eſſe interpretationi
authenticæ obtendebat, electam ſemel interpretationem do-
Ctrinalem a partibus, hac via igitur, quam ſemel ingreſſæ ſint,
ambulandum, jus ſibi quæſitum nec a principe auferri poſſe.
Nihilominus tamen exiſtimo, rem adhuc integram, & in-
terpretationi authenticæ locum fuiſſe. Scilicet, cum inter pri-
vatos quoque ſuorum verborum quilibet optimus interpres ſit,
apparet certe, idem jus legumlatoribus multo magis com-
petere debere. Itaque nec recte quidem faciunt judices infe-
riores, qui interpretationem ſibi arrogant, cum dubia eſt ſen-
tentia legis & mens legislatoris. Debebant tunc neceſſario ad
principem recurrere, per expreſſam L. 11. C. de Legilus. Quodii
id non faciant, ſed legem ex ſua opinione explicent, legisla-
forem profecto obligare non poterunt, ut is ſibi legique ſuæ
diverſum ſenſum afſſfingi patiatur. Accedit, quod princeps
ſecundum L. 7. C. de Legibus de præterito tempore & adhuc
pendentibus negotiis novas leges condere poſſit. Poterit ita-
que multo magis legem antiquam in pendente negotio in-
rerprerali. Adde effatum Juſtiniani in L. 12. J. I. C. de Legi-

bus:

Sp. I. DE TUSTLTTIIAA. 9

. us: Defnimus, omnem imperutorum legum interpretationem,
. Rve in precibus, ſive in judiciis, ſive alio quocunque modo fac‚tam,
H ratam & indubitatam baberi. Quamobrem [Cti etiam Vitem-
0 bergenſes in caſu, quem recenſui, ſententiam a judice infe-
0. riore latam & leuteratione ſuſpenſam correxerunt, atque ſe-
i cundum interpretationem authenticam pronunciarunt, ſub-
n jectis rationibus: Dieweil die von der Fuͤrſtl. Regierung ertheil⸗
n te Declaration, welche als eine Interpretatio authentica bey ei⸗
tei nenm zweifelhaften und dunklen Geſetze allezeit ſtatt findet, die Lan⸗
1. dos⸗Ordnung auf die ſaͤmmtliche in denen Aemtern Zerbſt und Lin⸗
n- dau ſich befindende Unterthanen erſtrecket, dieſemnach nothwendig
r zur Entſcheidung dieſes jetzt ſtreitigen Falles, ungeachtet daß ſol⸗
ni cher ſich vorher zugetragen, dienen muß.
CO&K 0O&ELAN I A.
nt I. Sine lege actiones neque bonæ neque malæ, neque ju-
. ſtæ neque injuſtæ ſunt.
in⸗ 2. Conſtans & perpetua voluntas etiam in hominem cadit.
r. 3. Peccat princeps, qui in delinquentem honeſtiorem & vi-
ſin HKHorem easdem pœnas ſtatuit, niſi crimen ſit atrox.
h. 4. Princeps in lite cum civibus jure privatorum uti debet.
SPECIMEN II.

4 MEDITATIONVM AD PANDECTAS
IFTERVM AD LIB. I. TIT. I. ,

JVRISPRVDENTIA
x„ ET IVRECONSVLTIO

ut PVBLICE DEFENSVM
ita⸗ V 4
in⸗ JIOANNE HENRICO WERLHOFIO.
gl. . D. XXII. JVIII ANNI CI9 19 cc XlIII.

t: Tom. I. B - I. Vera

MEDITAT. AD PANDECT.

I.

Vera cauſa, ob quam Cti in deſinitione Jurisprudentiæ rerum

omnium, divinarum & bumanarum, mentionem fece-
ruüunt, fuit &mulatio.

agnifica eſt definitio jurisprudentiæ, quam Ulpia-
nus in L. 10. §. 1. de Juſtitia & jure affert: Jurispru-
dentia eſt divinarum atque humanarum rerum noti-
tia, juſti atque injuſti ſcientia. Miratus ſum ſæpe, quam-
obrem [Ctus hac definitione omnes res, etiam divinas; com-
plexus ſit. Etſi enim non ignorem, res divinas etiam ad ju-
risprudentiam vulgo trahi, illud tamen omnes fateamur, ne-
ceſſe eſt, res iſtas divinas ad Ctum minus principaliter per-
tinere, præcipuam vero & excellentiorem earum partem,
cultum videlicet internum, theologorum & philoſopho-
rum propriam eſſe. Neque id neſciviſſe Ctos veteres, exi-
ſtimo. Sed veram cauſam, propter quam illi definitionem
ſcientiæ ſuæ tam late extenderint, fuiſſe puto æmulationem.
In libera ſcilicet Romanorum republica neglecta jacuerat ju-
risprudentia, ut alio tempore oſtendemus, ſolique oratores,
milites & philoſophi regnum obtinuerant. Jurisprudentia,
ut Cicero de Orat. Lib. I. loquitur, pro ancillula tantum &
pediſſequa eloquentiæ tunc habebatur. Emerſit tandem ſub
imperatoribus, & dignitate exæquata, quin imo prælata
fuit æmulis iſtis artibus, oratoriæ, militari & philoſophiæ.
Ne qua ergo in re [Cti his æmulis ſuis cederent, vanitatem

quoque eorum imitati ſunt. Affegstabant illo tempore omnes,

qui artem quamcunque profitebantur, oανιI☛οορa quan-

dam, quæ artem iſtam complexum omnium fſcientiarum

videri volebant. Imprimis rerum divinarum, tanquam
Præſtantiſſimarum, cognitionem ſibi cuncti arrogabant.
De oratoribus res certa eſt, & ex Ciceronis libris præſertim
brimo

—.C —

— — — —

—

a⸗
tl
⸗
-
ne⸗
er-

ho.
.
nem
nem.
t n.
ores,
tii⸗
n &
ſub
ata
bic.
Aem
Anes,
wvan⸗
Arumn
JGann
bant.
ertim
,1 0

Sp. II. DE JVRISPRVD. ET IVREGONS. II

primo & tertio de Oratore luculenter apparet, in quibus
Craſſus a perfecto oratore ſcientiarum omnium rerumque,
inter quas divinas expreſſe connumerat, peritiam requirit.
De philoſophis idem Cicero de Orat. Lib. I. Philoſobbi, in-
quit, qui de ſua vi ac ſapientia unus omnia pæne profitetur, eſt
tamen quædam deſeriptio, ut is, gqui ſtudeat omnium rerum di-
vinarum atque bumanarum vim, naturam cauſasque noſſe, α
omnem bene vivendi rationem tenere 6 bper ſequi nomine boc ap-
belletur. Quin imo poetæ quoque univerſalem ſibi omni-
um diſciplinarum & rerum ſcientiam vindicabant. Non di-
eam de Homero, quem ſucceſſores divinum & omnium do-
Grinarum patrem ac fontem appellarunt. Sed Horatius quo-
que in Arte ſua Poetica, ubi perfectum poetam fingit, de-
ſiderat, ut is philoſophiam, eloquentiam, reipublicæ aArca-
na, jurisprudentiam, artem militarem calleat.

Seribendi recte, ſapere eſt principium, & font
Rem tibi Socraticæ poterunt oſtendere chartæ.
Verbaque proviſam rem non invita ſequentur.
Qui didicit, patriæ quid debeat, &α guid amicis,
uo ſit amore parens, quo frater amandus & hoſpes,
Quod ſit conſeripti, quod judicis hcium, 4quc
Partes in bellum miſſi ducis.

Qua in re nec hodierni poetæ a veterum arrogantia dege-
nerant. Certe Jo. Laurentius Lucheſinus, qui Romæ anno

1708. Encyelopædian, Panegyricos & Satyras edidit, ſtatim

in prineipio libri I. aſſerit, neminem poetam numeris omni-
bus abſolutum eſſe poſſe, qui non præſtet humanis omnibus
divinisque doctrinis. .Æ quale eſt mathematicorum hodier-
norum ſupercilium, ex quibus Aubertus, Gallus, in libel-
lo, quem ſur l excellence &£ utilés des mathematiques in-

ſcribit: La mathbematique, in i , n' eſt paſt tant une ſcience
2 par-

12 MEDTTAT. AD PANDECT.

particuliere, que l' aſemblage de toutes les ſciences exactes.
Sed revertamur ad antiquos. Inter hos etiam Grammatici,
quos hodie Criticos vocamus, zroizoglar affectabant. Ex-
periundos enim ſeſe vulgo dabant & rogare ſe jubeant, (ſi
quis quid omnium rerum vellet dicere, ut ex CGellio in
Woctibus Atticis paſſim, imprimis lib. 1I6. cap. 9. diſcimus.
Quanta etiam in duce militari rerum fere omnium Peritia
deſiderata fuerit, Polybius lib. 9. cap. 5. & 7. docet. Cum
itaque Cti ad faſtigium, de quo ante dixi, eveherentur,
illis omnibus, quos recenſui, eruditis inferiores videri no-
lebant, atque adeo ad exemplum eorum definitione Juris-
prudentiæ ſuæ notitiam rerum omnium, imprimis autem
divinarum, complectebantur.

Differentia inter J Cum, rabulam &α legulejum

J officium duabus partibus conſtat, altera theoretica,
altera practica. IIIa in ſolida legum latarum ſcientia, hæc
in peritia easdem ad facta obvenientia applicandi conſiſtit.
Utrumque conjunctum ſit in vero [Cto, neceſſe eſt. Si
alterutrum deficiat in aliquo, is Cti nomen injuria ſibi ar-
rogabit, cum aut rabula aut legulejus tantum ſit. Legu-
lejum vero appellamus, qui verba tantum legum Perdidicit,
externoque illarum cortici modicus inhæret, ſed vim atque
rectam applicationem ignorat. Hunc Cicero aucupem ſyl-
labarum in Orat. pro Muræna vocat. Incidunt in hoc vi-
tium critici ſuperſtitioſi, qui ætatem ſvam in literis expun-
gendis rebusque minutiſſimis explicandis conſumunt; nec
non hi, qui contra E. 17. de Legibus verba legum captant,
easque, neglecta mente legislatoris, quam non percipiunt,
nec attenta æquitate, ad caſus quoscunque trahunt. Con-
tro

ica,
hæc
iſtit
8
Diar⸗
eyr.
cicit
qe
Sl.
Vi-
pun.
neec
tant,
lun

r.

SP. II. DE IVRISPRVD. ET IVRECONS. r3

tra rabula eſt, qui, poſtquam jura vix primoribus labris de-
guſtavit, crudam ſuam & imperfectam ſcientiam ſtatim in fo-
rum protrudit, & leges, quas non bene intelligit, tamen ap-
plicare conatur. Cujusmodi cantores formularum, quemad-
modum a Cicerone lepide vocantur, Caſpar. Zieglerus in Rabu-
liſtica ſive Diſſertatione de Artibus Kabulariis mirifice depinxit.

III.
Jureconſultus ſine lege loquens non erubeſcit.

Jlclalnus Imperator in Movella 18. cap. 5. conqueritur,
multos ſibi moleſtos eſſe, qui privilegia & diſpen ſatio-
nes contra jura ſcripta precibus & lacrymis efflagitent. Et
ſemper equidem, ait, olemens aliquid definimus, ſed quia non
boc cum lege agimus, erubeſcimus. Ex his verbis regulam ſibi
exſculpunt DD. JCto ſine lege loquenti erubeſcendum eſt.
Quæ quidem ſi recte explicaretur, tolerari poſſet. Non
cum lege agere, hic idem eſt Imperatori, quod contra le-
gem agere. Itaque ICto quoque contra legem quid aſſe-
rere, turpe eſt. At plerique eam regulam ſic intelligunt;
ICtum ſalvo pudore nihil dicere poſſe, niſi aut ipfiſſimis,
ut loquuntur, legum Romanarum verbis utatur, aut tamen
fubjecta legum allegatarum farragine ſententiam ſuam con-
firmet. Hoc errore inducti [Cti, priſcorum maxime ſecu-
lorum, libros ſuos vaniſſimis legum allegationibus com-
plent, tunc etiam, cum planum quid & indubium ex reéta
ratione deſumtum aſſerunt. Legi nuper, non ſine tædio,

antiqui doctoris commentarios, qui nihil, quod vulgare

non eſſet, continebant. Sed nihil ille ſine lege loqueba-
tur. Multa, quæ nemo unquam in dubium vocavit, bre-
vibus verbis proponebat, e. g. Judex juſtitiam ſervare de-
bet; furioſus neſcit, quid agat; nemini ſuum auferri debet
&c. At ſingulis ſententiis tot leges auctoresque ſubjecerat,
B 3 ut

MEDITFAT. AD PANDECT.

ut paginas integras impleret. Quis non rideat inutitem
hujusmodi ſolertiam. Rectius Surdus de Aliment. tit. I.
4. 45. n. 58. Legem, ait, quærere, ubi eſt ratio natiralis,
eſt inſirmitas intellectus. Itaque regula ex Wovella 18 ſic
potius concipienda erat: erubeſcere debet Ctus, qui con-
tra legem, non ſemper, qui ſine lege loquitur. Quapro-
pter & nobis vitio non vertetur, ſi interdum deciſionem
quæſtionis aut controverſiæ, omiſſa lege civili, ex recta
ratione deſumamus.

Ad JCtos non conſtitutio & diſpenſatio præmiorum & bono-
rum, ſed tamen cognitio de üllis pertinet.

APud Strauchium in Amœn. Juris Canon. Ecloga 6. ap. 22.
reperio, Speronem Speronium della præcedenza dei Prin-
cipi exiſtimaſſe, argumentum hoc de jure præcedendi ad
ICtos plane non pertinere. Invenio quoque in elegantiſ-
ſimo Hornii de jure proëdriæ ſeu præcedentiæ libello Decade 2.
quæſt. 4. Scabinis Lipſienſibus qvæſtionem motam fuiſſe,
utrum ipfi in controverſiis circa jus præcedendi reſpondere
queant. Neque videntur omni ratione deſtitui, qui pote-
ſtatem hanc Ctis adimere conantur. Horum enim offi-
cium utique certis limitibus circumſcribendum eſt, ne in
jura, quorum exercitium ſolus ſibi princeps reſervavit, ir-
rumpant. Peccant profecto, qui in reſponſis fuis & ſen-
tentiis ſibi interpretationem authenticam, jus item aggra-
tiandi, pœnas ſtatutas mitigandi, dictatas remittendi vel
immutandi, nec non diſpenſandi & alia ſine principis aucto-
ritate arrogant. Cum itaque princeps etiam omnium di-
gnitatum fons ſit, cognitio de illis earumque jure ipfius ju-
dicio tantum reſervanda videtur, quemadmodum id quo-
que

—

—

— —☛

i⸗

Sp. II DE IVRISPRVD. ET IVRECONS. r5

que in L. S5. C. de Dignitatilus innititur. Nihilominus tamen,
JCtos rectiſſime ſibi jus de litibus circa jus præcedendi ortis
reſpondendi judiciumque ferendi vindicare, exiſtimo. II-
lud quidem concedo, conſtitutionem præmiorum atque

dignitatum ad ſolum principem pertinere, cujus imperium

non parum labefactabitur, ſi hoc ejus jus cum aliis quoque
communices. Si ergo certam dignitatis ſpeciem, quam
Cti in academiis ex ſingulari principis privilegio difpen-
ſant, excipias, nequeunt virum licet optime meritum ad

honores alios evehere aut propter virtutem illi jus reliquos

cives præcedendi tribuere. Nam quod Ulpianus in L. r.
§. 1. Je Juſtitia & jure ad JCti officium pertinere dicit, ut
bonos præmiorum exhortatione efficiat, hoc de jurispru-

dentia legislatoria, quæ apud principem eſt, intelligi opor-

tet. At cum de præmiis a principe conſtitutis ac-diſpenſa-

tis controverſia emergit, hanc Cti, quemadmodum cete-
ra privilegia, ex principiis juris, quibus ſe conformaſſe prin-

ceps cenſetur, & regulis juſtæ interpretationis decidunt. At-
que huc pertinet titulus C. Ut dignitatum ordo ſervetur, ti-
zulus D. de Albo ſeribendo & alii.

V.
Triennium, quod canonici vel alii ex Ratuto impendere debent
ſtudio juris, ecurrere incipit non a die, quo quis in albuimn
ſtudioſorum relatus eſt, ſed quo in academiam
commigravit.
Varia extant jura, quibus ii, qui juri operam navant
& ad dignitates adſpirant, certos annos huic ſtudio
impendere jubentur. Nemo ignorat, jam Juſtiniani tem-
pore eum, qui ad faſtigium JCti eniti voluit, quinquen-
nium in perdiſcendis juribus conſumere debuiſſe. Conſtit.
Omnem in Proæm. D. §. 2. Idem quinquennium in alſer
ore

———

1I6 MEDITAT. AD PANDECT.

ſore cameræ imperialis per Ordin. Cam. P. I. tit. 3. §. 2.
olim requirebatur, ſed in KReceſſu Imperii de anno 1654. §. 22.
remiſſum eſt, præceptumque, daß nicht zu ſtark auf das ſtu⸗
dium juridicum quinquennale auf teutſchen Univerfitäten,
ſondern auf die Qualitaͤten, Geſchicklichkeit und Experienz geſe⸗
hen werden ſolle. In Britania exigitur, ut is, qui baccalaurei
in jüre honorem ambit, per quinquennium, is vero, qui
doctoris dignitatem deſiderat, per aliud quinquennium præ-
lectorem juris civilis audiat. Vide Parecbolas e Corpore Sta-
tutorum Univerſitatis Oxonienſis tit. 6. ſect. 4. Atque horum
annorum tam rigidi exactores ſunt Britanni, ut populares ſu-
os, qui in peregrina academia iſtam dignitatem ſuſceperunt,
ro doctoribus non habeant, ſed de novo, ut ipſe vidi,
ad abſolvendum ſpatium Præfixum compellant. In noſtris
academiis his, qui inter canonicos recipi deſiderant, neceſ-
ſitas imponitur „triennium in una academia conſumunencdi.
Neque tamen ratio hic a quopiam exigitur, quomodo iſtud
tempus transegerit, nec in profectus, quos in ſtudiis fece-
rit, inquiritur. Sed ſufficit probare, triennium in acade-
mia fuiſſe exacum. Ceterum non infrequens eſt, ut variæ
circa hoc triennium lites exoriantur. Non injucundum fu-
turum puto, ſi quæſtionem ante biennium circiter in col-
legio ICtorum Vitembergenſium agitatam hic referam.
Obtinuerat quis canonicatum exhibito teſtimonio celebris
cujusdam academiæ, quod in illa triennium tränsegiflet.
Determinatum quoque erat in teſtimonio tempus, quo ad-
veniſſet in academiam, & quo iterum recefſiſſet. Sed
adverſarii novelli iſtius canonici, inſpecto albo ſeu ma-
tricula academiæ, cognoverant, illum aliquot menſibus
tardius, quam in teſtimonio aſſerebatur, inter ſtudioſos
relatum fuiſſe. Ipſe quoque id non diffitebatur, ſed ta-

men falſum ſubeſſe negabat, ſe enim vixiſſe ajebat in aca-
. demia

tnis
cel.
nci
tud
ece.
Ade.
Arie⸗
fu.
col.
an.
ris
et.

ded
ma-
lbus
oſos
Ata-
ca.
emmia

SP. II. DE IVRISPRVD. EF IVRECONS. 17

demia per illud tempus 1 nomen vero ſuum apud Rectoren-
tardius profeſſum firiiſe Queæſtio itaque ſuſcitabatur, utrum
triennium iſtud a die adventus in academiam, an vero a die
immatriculationis , ut vocant, ſit computandum. Poſterius
affirmabant canonicireliqui, hac potiſſimum ratione utentes,
quod, qui in nümerum ſtudioſorum relatus non ſit, erſi in
academia commoretur, privilegiis tamen & juribus ſtudioſi
non fruatur, arg. L. 42. de 1bſt. milit. ubi miles, qui nondum in

numeros relatus, tametfi lectus tiro ſit, & publicis expenſis

iter faciat, neque miles eſſe neque jure militari teſtari poſſe
dicitur. Sed pervicit nihilominus prior ſententia, triennium
nempe ex die adventus in academiam incipere. Veroſimile
enim utique eſt, conditores iſtius ſtatuti non ad matriculatio-
nem, ut ſic loduar reſpexiſſe. Alias enim conſequeretur,
eum, qui inſcribi tantum nomen ſuum matriculæ curaret,
etlſi in academia prorſus non viveret, beneficii tamen capacem
eſſe. Igitur non tam voluerunt, ut civis academicus eſſet,
quam, ut in academia viveret & bonis literis operam nava-
ret. Accedit argumentum ex⸗Auth. Habita C. Ne fälius pro
tatre deſumtum, ubi ſcholaris dicitur, qui ad loca, in quibus
literarum exercentur ſtudia, venit & in eis habitat. Acce-
dit etiam auctoritas Horatii Lucii Callienſis in Appendice libel-
Ii de Privilegiis ſtudentium n. 20. ubi ſtudioſum etiam eſſe, qui

non immatriculatus ſit, acerrime propugnat, atque inter

alia hoc argumento utitur, quod in multis academiis, prout
Peruſii, nullæ habeantur matriculæ, atque adeo illæ ad eſ-
ſentiam ſtudioſi non ſint necefſlarix?. Reſpondet etiam ad
L. 42. de Teſt. mil. in militibus hoc ſingulare fuiſſe, quorum
certus numerus conſtitutus, quosque adeo ad fraudem vi-
tandam defcribi neceſie fuerit. Præterea ex L. un. §. 2. de
Bonorum poſſel- er . milit. oſtendit, relationem in nume-
rum neque in milite ſe mper tanto rigore deſideratam fuiſſe.
Tom. I. C Ce-

18 MEDITAT. AD PANDECT.

Ceterum etſi quis in matr'culam nen relatus ſtudioſus ſit
communibusque ſtucdloiſorum juribhs utatur, iis tamen privi-
egiis, quæ in academia, ubi vivit, ſtudioſis ſingulariter tri-
buta ſunt, non fruetur, nec pro cive academico habebitur.

—

VI.
Doctores Juris præcedunt Conſules eivitatum municipalium,
tametſi horum jurisditctioni ſubjecti vivant.

octores juris ab eo, quod olim obtinuerunt, dignitatis
faſtigio hodie aliquantulum decidiſſe, iis incognitum
non eſt, qui, antiquis temporibus ipſos equites ſummosque
Principum conſiliarios dignitatem doctoris ſuſcepiſſe, ſciunt.
Vide Lanſ. pro German. p. m. 24. In cauſas iſtius decre-
menti inquirere, odioſum nimis tæœdioſumque foret. Inte-
rim officii noſtri eſt, reliquias iſtius dignitatis, quæ tan-
duam ex naufragio ſuperſunt, colligere modisque omnibus
tueri. Eſt vero inter jura doctorum præcipuum fere, jus
Præcedendi reliquos omnes civici ordinis homines. Cujus
fundamentum in eo poni oportet, quod doctoribus Privi-
legia nobilium tributa ſunt. Igitur ipſi quidem nobilibus,
ad quoerum exemplum ipſorum dignitas facta eſt, cedunt.
Cedunt quoque conſiliariis principum, quorum quippe ho-
nores ipſa ſanguinis nobilitate majores ſunt. Cedunt deni-
que profeſſoribus, pari licet honore deſtitutis, cum ab his ipſis
creentur, ortumque trahant. At inter ceteros omnes emi-
nent præcipuumque ſibi locum vindicant. Neque magiſtra-
tus dignitas tanta eſt, ut doctoralem vincat. Cum enim
ſatis conſtet, olim magiſtratus doctoribus ceſſiſſe, res in
eodem ſtatu manſiſſe videtur, quamdiu mutatio non doce-
bitur. Et quia equites magiſtratibus præferuntur, æmuli
illorum, doctores, inferiore loco eſſe non debent. Inte-
riIn.

Atis
um
gue
Unt.
Cre-
nte-
tan-

SP. II. DE IVRISPRVD. EF VRECONS. 19
rim cum adhuc collegio Ctorum Vitembergenſium aſſide-
rem, quæſtionem àa ſenatu civitatis cujusdam non ignobilis
menſe januario anni cho occxII. propoſitam recordor, an con-
ſules doctori jurisdictioni ſuæ ſubjecto cedere neceſſe habe-
rent. Urgebat maxime ſenatus, æquiſlimum eſſe, ut civis
ſuo magiſtratui cederet, aſſerebat præterea, quosdam docto-
res id olim jam feciſſe, unum etiam reſcripto principis ad id
eoactum fuiſie, denique addebat, dignitatem doctoris hodie,
poſtquam frequentior facta & ſubinde immeritis parumque
doétis tribuatur, tantam non eſſe, quanta olim fuerit. Qui-
bus tamen non obſtantibus, pro doctore reſponſum fuit, daß
beſagter Doctor denen Burgermeiſtern den Rang zu geben nicht
ſchuldig. Potiflimæ rationes decidendi ſunt (1) Privilegia no-
bilitatis, quæ doctoribus non ſolum ex conſenſu interpretum,

ſed ex legum publicarum, imprimis Ordinationis Politieæ de

anno 1530. tit. 15. & de auno 1548. tit. 12., competunt, (2) mos
antiquus, quo doctores indubie ceteris omnibus fuerunt Præ-
lati, quique, niſi mutatio clare doceatur, adhuc vigere Præ-
fumitur, (3) conſuetudo hodierna plerarumque civitatum.
Neque oberat quidquam doctori, quod is ſe jurisdictioni
cenſulum ſubjeciſſet, cum neque abſurdum, neque infrequens
ſit, ut civis magiſtratum ſuum honore & dignitate antece-
dat. Recte Ulpianus in L. 1I4. de jurisdictione: Eſt, inquit,
receptum, eoque jure utimur, ut, ſi quis major vel &qualis
Juljiciat ſe uridictioni alteriur» poſſt ei adverſus eum jus
dici. Deinde, quod quidam ante eum ſponte fecerant, ne-
que conſulibus jus adverlus alios tribuere, neque doctori
jus ſuum adimere potuit, propter L. 74. de Regulis Juris.
Tum refcriptum principis, cum non generale, ſed adver-
ſus unum ſaltem elicitum eſſet, contra ſimiles perſonas ex-
tendi non debebat L. 14. de Legibus. Denique fac etiam,
indignos interdum honoribus docstoris ornari. Liberalitas
2 hæc

—

20⁰ MEDII'AT. AD PANEECT.

hæc eorum, quorum arbitrie iſta dig nite 8 s aili enſätur;, no-
cere non debet viris bene merxitis & do⸗ is, qui eam legiti-
me impetrarunt. Quemadmodum c conſul libus fraudi eſſe non
poteſt, quod interdum homines ex plebe & rudes ad graviſ-
ſimum iſtud munus admoveantur.
Poſtquam hæc ſcripſeram, objurgatus fui, quod genera-
liter locutus non exemerim terras Brunſuicenſes, in quibus
diverſum jus obtinere Perhibetur. Ego, qua ſum facilitate,
JIubenter errorem fatebor, veniamque petam, at ea lege, ut
ignoſcatur etiam Divo Auguſto, Brunſuicenſium principi,
qui jus iſtud mecum ignoravit, atque in conſtitutione de
ſponſalium, nuptiarum, baptiſmi & funerum ſolennibus
omnes ſibi ſubjectos in tres ordines diviſit, & in pri

imo do-
cCtores cum licentiatis, in ſecundo conſules aliquoties collo-
cavit. Non negabo tamen, poſſe per conſvetudinem in ci-
vitate quadam introduci ut conſules doctoribus anteferan-
.Cujus rei exemplum vide apud Hornium de Jure proëdriæ
De ad 2. gucſt. I. J. 2.
5. Cνͦ 1ι L 1hIA.

I. Titulum codicis de ſumma trinitate & fide catholica
Cti ſibi ſine in juria theologorum recte vindicant.

2. Cogitationes malæ punjiuntur , ſi quis eas habuiſſe con-
vinci poſſit.

SPECIMEN III.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
ADHVC AD LIB. I. TIT. I.

DE
JIVRE NATVRÆ ET GENTIVM
PVBLICE DEFENSVM
4A B
ALBERTO RIPER PALEOGEA - BREMENSI-
D. KXINX. IVILII ANNI CIo IO CC XIII.

7

I. Wul-

.
le,
t
Pi,

nci-

an-

M.

SP. III. DE JIVRE NATVR. ET GENTIVM. 21
Wullum eſt jus gentium, a jure naturæ diverſum

Venenorum in bello aſus jure gentium non probibetur, ſed ex
jure naturæ ſaltem diſſuadetur.

revior ero in hac lite decidenda, cum eam a multis aliis
5 excuſſam animadvertam. Nullum eſt jus gentium, quod
H à jure naturæ vere diverſum ſit. Eadem Juſtiniani no-
ſtri ſententia eſt, qui, etſi in titulo I. de Jure naturæ, genti-
um &* civili jus naturæ a gentium jure diſtinguat, deinde ta-

men jus-gentium deſcribit, quod naturalis ratio inter omnes

pomines conſtituit, adeoque ſuum nobiscum conſenſum aper-
te declarat. Vide etiam §. 41. JI. de Rerum div. ibi: jure gen-
zium, id eſt, jure naturali. Sed cum Juſtiniani auctoritate hæc
res evinci nequeat, alüs argumentis opus eſt. Videlicet uni-

verſale aliquod gentium jus præter jus naturæ non dari, ap-

paret 1) ex eo, quod inter gentes nullus ſit ſuperior, ſine quo
tamen jus nullum eſſe poterit, 2) quod moratiores gentes
nullum ſibi in reliquas imperium, nullamque legislatoriam
poteſtatem aſſerere queant, 3) quod incertum maxime ſit,
quænam gentes ſint moratiores, cum ſingulæ ſibi hanc di-
gnitatem attribuant, atque veroſimile videatur, gentes
aſiaticas & americanas elegantia & honeſtate morum nec
non provida reipublicæ adminiſtratione europæas, ſi non
ſuperare, certe æqquare. Reſpondendum etiam eſt, ſed
paucis, ad eorum argumenta;, qui Particulare ſibi aliquod
gentium jus, quod non quidem ad omnes, ſed ad multas
gentes pertineat, fingunt. Fateor quidem, poſſe plures
gentes pactum aliquod inter ſe ſeu expreſſum, ſeu facitum
mire. At hoc jus non erit, ſi proprie vocem juris acci-
Pias, ſed pactum, quod ex regula iſta juris naturæ: Omnia
C 3 Pacta

22 MEDITAT. AD PANDECT.

pacta honeſta ſervanda ſunt; firmitatem ſuam accipiet. Jus
enim proprie dictum eſſe nequit, niſi inter eos, qui vinculo
aliquo continentur & in peculiarem ſocietatem ſeu colle-
gium coierunt. Sed fac tamen, poſſe plures gentes inter
ſe jus aliquod particulare facere, meceſſe profecto erit, niſi
vocem juris nimis late extendere velis, ut non duæ vel tres
in id conſenſerint, ſed magna gentium pars, veluti euro-
pææ omnes, id fibi jus conſtituerint. Sic vero exempla
deficient. Securitas legatorum, ab hoſfte etiam ad ho-
ſtem miſſorum, ex jure naturæ dependet. Idem eſt in ce-
teris, quæ vulgo afferuntur. Unum eſt, ad quod reſpon-
ſio paulo difficilior videtur; quod in bellis ſcilicet a vene-
nis abſtinendum ſit. Id certe ex jure naturæ non proficiſci-
tur, quod hoſti ſuo quovis modo nocere permittit, quem-
admodum inter theologos quoque VDanhauerus Coll. Decah
p. 714. adverſus Oſtandrum diſſentientem oftendit. Nihilo-
minus tamen in gentes plurimas conſtanti conſuetudine id
ſervarur, ut etiam, qui venenis utitur, adverſus jus genri-
um peccare dicatur. Neque ratio, quam QOſtander affert, ſuf-
ficier, quod in codice ſacro nullum ejusmodi exemplum oc-
currat. Videmus enim, gentes, etiam codicis ſacri ignaras,
uſum venenorum in bellis abominatas eſſe. De Romanis cer-
te res indubia eſt per ea, quæ Cicero L. 3. de OQhkciis, Zacitusg
Annalium Lib. II. C. 88. Gellius Eib. 3. cap. 8. habent. Ad-
de Silium Itelicum Lib. 3. v. 272. ubi Nubas ait:

Et lino munire latus, ſcelerataque ſuccis
Spicula dirigere, & ferrum infamare veneno.

chriſtianis populis multos afferre poſſem, qui ve-
nena deteſtati ſunt. Sic Veneti apud Bembum Hiſtoriæ
Venetæ Lib. 3. in fine Triſtano mortem Caroli regis hoſtis
rei-

l
llo.
e id
nti.
ut.
de⸗
ras;
cer⸗
itis

Lorie
holts
ter⸗

Oeigublicæ infenſiffimi per venenum pollicenti reſpondent:
Ejusmodi eontra boſtes inſidiis ad eum diem nanquam uſam rem-
publicam fuiſſe, eum ſæpenumero potuerit: neque nunc velle
incipere: magis Deos immortales, quam humanas opes vereri;
porro vinci ab ſuamet nequitia illos, qui per ſcelus alios vince-
ve perque nefas parant. Taceo illarum gentium teſtimonia.
Et tamen omnia me, ut venenorum uſum in bellis jure gen-
tium prohibitum exiſtimem, non adducunt. Cui enim fun-
damento innitetur illud jus? Non pacto exprefflo. De hoc
quippe nullum veſtigium extat. Ergo neceſſe eſt, ut ad ta-
citum pactum ſeu conſuetudinem confugias. Ea vero con-
ſtans & perpetua nulloque actu contrario interrupta ſit, opor-
tet, ut jus producere queat. At multas reperies gentes et-
liam ex moratioribus, quæ aliquando venenis uſæ ſunt.
Getas, de quibus Plinius XI. 53. Parthos, de quibus La-
canus VIII. 304. .thiopes, de quibus Claudianus Srilicon.
v. 351. non recenſebo, quos fortaſſe barbaros fuiſſe ali-
quis mihi objiciet. Ipſi Romani non ſemper in eadem ſen-
tentia fuerunt. Bald. Lib. 2. Conſ. 188. Vegetium, cujus

ge re militari commentarii extant, docere ait, licitum eſſe,
hoſtem veneno occidere. Iſtum tamen locum, ne quid

diſſimulem, in Vegetio non potui reperire. Sed clarius
exemplum Florus mihi ſuppeditat. Is Lib. 2. cabp. 20.
memorat, Aquilium conſulem, qui publica populi Ro-

mani auckoritate bellum in Aſia geſſit, mixtis veneno fon-

tibus quasdam urbes ad deditionem compuliſſe. Factum
vero iſtud, etſi a Floro vituperetur, a ſenatu tamen po-
puloque Romano approbatum fuit, qui Aquilio ob con-
fectum tali venificio bellum triumphum decrevit, teſte
Velle'o Patereulo Lib. 2. cap. 4. Vide Sigonii faſtos conſu-
lares p. m. 41I. De Solone, ſeculi ſui ſapientiſſimo viro,
de Amphictyonibus, de (allis & Scotis veteribus vene-
ni

24 MEDITAT. AD PANDECT.

ni uſum contra hofſtes probantibus agit Alberieus Gentilis de
Jure belli Lib. 2. cap. 6. Sed veniamus ad chriſtianos. De
Hiſpanis idem Albericus d. I. ex Fallopio memorat, eos ob-
ſeſſos Neapoli a Gallis nocte egreſſos veneno puteos infeci-
ſe, atque præterea piſtores Gallorum corrupiſſe, ut gypſum
pani admiſcerent. Quale quid etiam Manuelem, Conſtanti-
nopolitanum Græcorum imperatorem feciſſe, vel fieri juſhit-
ſe, ut calce farinæ immixta cibus peſtifer hoſti redderetur,
non obſcure innuit Wicetas Choniates libro I. de Kel'us geſtif
Manuelis Commeni. Vide porro de Hiſpanis toxico utentibus
Tbaanum lib. 48. Refert Aulpiſius in Collegio Grotiano Exere.
II. §. 7. Germanos Gallosque anno Cclo loCc IXXV. Argento-
rati pactum iniiſſe, ne quis in bello, quod tunc invicem ge-
rebant, venenis uteretur. Quo pacto profecto opus non fuiſ-
ſet, ſi venenorum uſus ipſo jure in bello interdiceretur. Non
deficerent exempla alia, ſi ulterius inquirere lIuberet. Sed
fufficient ea, quæ attuli, ut ſecure concludamus, uſum ve-
nenorum in bellis jure gentium neque univerſali neque Parti-
culari prohiberi. Conſentit mecum Baldus lib. 2. Conſ. 188.
Quem qui refellunt, Albericus Gentilis, Kulpiſius, aliique
parum firmis rationibus utuntur, fatenturque ipfi, fontes in-
jectis cadaveribus & aliis medicaminibus corrumpi, ſerpen-
tes item & venenatas beſtias hoſtibus ob'jici ſalvo jure gen-
tium poſſe. Quæ remedia profecto a venenis non differunt.
Interim fatendum eſt, gentes chriſtianas hodie plerumque
àa venenis abſtinere. Id vero non ex obligatione & jure
quodam, ſed ex metu mutuò deſcendit, qui belligerantes
ſæpius movet, ut incendia, direptiones villarum & civita-
tum atque alia, quæ facere jure potuiſſent, omittant. Ex eo-
dem metu a venenis quoque abſtinent, quia vident, hoſtem,
ſi ipſi adhibeant, iisdem contra ſe uſurum eſſe. Quod ne
fat, conſulto venenis non utuntur, ſalutique ſuæ ita pro-

SP. III. DE IVRE NATVRE ET GENTIVM. 25

ſpiciunt. Et hac ratione vera eſt ventgrafi in Diſj. de armm.

in bell. prohib. §. 7. ſententia aſſerentis, jus naturæ uſum ve-
nenorum non quidem legaliter Prohibere, ſed, ne fiat, ſuadere.

III.

Jus naturæ etiam ſine primo aliquo principio eſſe poteſt.

Innitæ ſunt de primo principio juris naturæ controverſiæ,
neque illæ demum ſeculo ſuperiore excitatæ fuerunt, ſed
antiquifſlimæ ſunt, atque hodie ſaltem aliis verbis , ut res
nova videatur, proponuntur. Diſputationes enim vete-
rum philoſophorum de ſummo bono nullum alium finem
habuerunt, quam, ut primum iſtud fundamentum, cui ju-
ſtitia & bonitas actionum humanarum innititur, inveſtiga .
rent. Poſtquam vero incertitudinem, quæ tot diſſenſiont.-
bus in jus naturæ introducta eſt, conſidero, ad eorum ſen-

tentiam ferme accedo, qui nullum primum juris naturæ
principium eſſe dicunt. Scilicet Deus hominibus lumen

rectæ rationis idque tam clarum & evidens indidit, ut con-
feſtim, quid bonum malumque ſit, cognoſcere', neque
Prius ad principium aliquod primum confugere neceſte ha-
beant. Accedit altera ratio, quod, ſi primum aliquod
principium eſt, oporteat illud evidentiſſimum eſſe, atque
ſtatim homini etiam ſimpliciori innoteſcere. At inter tot
diſſenſiones viri etiam doctiſſimi incerti ſint, neceſtſe eſt.
Denique dantur profecto actus, quos malos eſſe unicuique

recta ratio dictitat „ cujus malitiæ fontem tamen nemo ad-
huc inveſtigavit. Sic, niſi ſenſum humanitatis exuere ve-

lis, negare nequis, matrimonium cum matre contra rectam
rationem & jus naturæ eſſe, a quo omnes fere gentes per-
petuo abhorruere. At iſtius horroris cauſam ad certum
Principium referre, difficile erit. Igitur ſic ſentio: Jus na-
Tom. I. Dbe— turæ

26 MEDITAT. AD PANDECT.

turæ eſt dictamen rectæ rationis, unicuique ex ſuo lumine
ſtatim oſtendens, quid bonum malumve ſit.

IV.
Socialitas Pufendorfana primum principium juris naturæ
eſſe nequit. .
Si quod tamen velles primum principium admittere, ſocia-
litas profecto Pufendorfiana id non erit, in qua quippe
nullum fere ex primi principii requifitis occurrit. Primum
enim principium, neceſſe eſt, ut ſit evidens, directum ſeu ad-
& qquatum, perpetuum, univerſale & omnium ſupremum.
Nihil horum pæne ſocialitati convenit. Deficit 1) eviden-
tia, quæ tanta eſſe debebat, ut homo ſimplicior eam con-
feſtim ſine longa argumentatione cognoſcere poſſet. De-
inde 2) primum principium adæquatum & directum eſſe
debet, ex quo officia erga Deum, alios homines & ſe ip-
ſum directe & liquide proficiſcantur. At quis non videt,
longa ratiocinatione opus eſſe, ut officia erga Deum & te
ipſum ex ſocialitate deducas. Tum 3) perpetuum & uni-
verſale non eſt. Fac enim, hominem a nativitate in de-
ſerto expoſitum, qui ignoret” alios homines eſſe; is pro-
fecto rectam rationem & jus naturæ habebit, etſi ſociali-
tatem ignoret. Fac etiam, hominem, qui olim cum aliis
vixit, nunc a conſortio eorum ſegregatum vivere nullam-
que ſpem ad illud redeundi habere, is tamen propter-
ea ab obligatione juris naturæ non liberabitur. Denique
4) qued præcipuum contra Pufenderfium argumentum eſt:
Prineipium ejus non eſt primum ſeu ſupremum. Neceſfe 4
enim eſt, ut ipfe in illo demonſtrando ad fuperius aliquod
recurrat. Oſtendit ſcilicet in lilro de jure naturæ & gen-
tium lib. 7. C. I. §. I. hotini ideo ſocietatem colendam eſ-
ſe, quia ſine ea ſalvus felixque eſſe nequeat. Ergo ſtudium
Aalu⸗

.

Sp. II. DE IVRE NATVRA ET GENTIVM 27

ſalutis & felicitatis propriæ ſuperius adhuc eſt ſtudio ſociali-

tatis. Quodſi itaque quis fine primo principio juris naturæ

eſſe non poſſet, ei conſulerem potius, ut ſtudium ſalutis &
felicitatis propriæ pro principio aſſumeretr.

V.

Prater oficia erga Deum, alios homines & ſe ipſum, datur
quarta ſpecies oiciorum erga ereaturas inferiores.

Sebilter us in Manudukctione Philoſopbiæ moralis ad Juris-
prudentiam p. 34. poſtquam tres iſtas præcipuas officio-
rum claſſes recenfuit, quartam quoque, ſed quaſi dubita-
bundus, addit, ſcilicet erga naturam inferiorem brutorum.
Poſtea Menkius quidam Jenæ diſſertationem de Ohicio bo-
minis erga naturam inferiorem habuit. Utrique ego facile
aſſentio, putoque, eſſe aliquam peculiarem in homine non
ſolum erga bruta, ſed & erga ceteras creaturas obliga-
tionem, quæ tamen longe ab ea obligatione, qua quis

Deo, fibi aliisque hominibus obſtrictus eſt, ſupererur. Ex
hac- obligatione dependet, quod creaturas iſtas ignobilio-

res, etſi humano generi plane inutiles, dummodo noci-
væ non ſint, perdere non liceat, quod animalia cruciati-
bus afficere contra jus naturæ ſit, quod, qui creaturas

iſtas citra neceſſitatem vel utilitatem ad luxum ſaltem con-

ſümit, peccet, quod nimio labore fatigari non debeant.
Cujus obligationis veſtigia in jure quoque divino poſitivo
Proverb. XII, I0O. Exod. XXIII, 12. Deut. XXlI, 4. Oe-
currunt. At jure civili hæc erga creaturas inferiores ob-
ligatio incognita eft. Tametfi enim leges in plerisque pro-
vinciis de feris per nimias & intempeſtivas venationes non
exſtirpandis, de piſcinis non exhauriendis, de arboribus

& filvis modice cædendis, extent, hæc tamen jura non in

D 2 favo.

28 MEDITXT. AD PANDECT.

favorem ferarum nemorumque, ſed aliorum hominum
conftituta ſunt, quorum, ut & totiusreipublicæ ſecundum
§. 2. I. de His qui ſui vel alieni juris intereſt, ne ſua re quis
male utatur. Quodſi vero quis citra magnum aliorum de-
trimentum rebus ſuis abutatur, animalia ſua excruciet, fa-
me enecet, pœnis humanis non ſubjacebit. Quapropfer
merito ridemus rigorem Murati, Turcarum imperatoris,
qui apud Z bevenotum, in Itinerario Orientali lib. I. cap. 38.
hominem pœna affecit, quod is, dum ipſe comederet,
equum ſuum impranſum & onuſtum adſtare Paſſus eſſet.

VI.
Propter manifeſtam æuitatem negotium ex defectu ſolemnitatis
ipfo jure nullum fuſtineri debet.

Nihil tam judici & Ctis præſtandum eſt, quam, ne ex
4 celeberrima æquitate a jure ſcripto recedant. Ar wero 1
quoque illos providere oportet, ne ex altera parte, cum
evidens eſt æquitas, verba legum preſſius ſequendo contra
legislatoris intentionem agant. Is enim generaliter conſti-
tuit, ut in omnibus rebus præcipua εquifatis, quam ſtricti
juris, ratio habeatur. L. 8. C. de Judiciis. Nulla vero eſt
opportunior applicandæ æquitatis occafio, quam, cum de
ſolemnibus negotiorum controverſia eſt. Impugnatur ſœpe
teſtamentum aut contractus aut actus judicialis ex eo ſolo,
quod circa ſolemnia quid omiſſum ſit. De veritate autem
& ſeria diſponentium voluntate nullum dubium eſt. Magna
hic inter [Ctos lis naſcitur. Aliqui officium judicis nimis
liberaliter extendunt, alii id anguſtioribus, quam debebant,
limitibus circumſeribunt. At ipſæ LL. quid faciendum ſit
hac in re, clariſſime præœcipiunt. Sic enim Marcellus in
L. 183 de regulis juris: Etfi, inquit, nibhil facile mutandum
eſt ex ſolemnibus: tamen, ubi æquitas evidens poſcit, ſub-
venien-

tatit

ne
erdil
cun
Ontt
Onlt.
roel
n e
ſepe
. ſdo⸗
Atem
Mlagne
nimnis
bebanh⸗

Hunn

us in

unñ

Gelie.

6

SP. III. DE IVRE NATVRME FT CGENTIVM. 29

—

venienJum eſt. Regulariter ſeilicet negetium, ad quod par-
tes negligentiores debita non adhibuerunt ſolemnia, irritum
decçlazari debet. Qum vero tales obveniunt circumſtantiæ,
quæ omiſſionem iſtam excuſant, aut ex quibus manifeſta
&quitas elucet, negotium illud confirmandum eſt. Non me-
mini, me reperiſſe exemplum elegantius eo; quod apud Fa-
brum in codiee lib. 6. tit. 5. def. 2. occurrit. Detruſus in car-
ceres iniquiores ob falſam accuſationem, cum graviſſimo

morbo laboraret, & ad confitenda peccata parochum, ad ſu-

prema vero ordinanda notarium teſtesque flagitaret, utrius-

que petitionis repulſam inhumaniter paſſus a commentarienſi,

quod is nonnullorum magiſtratuum imperio prohiberi ſe di-
ceret, ne quemquam omnino, niſi impetrata prius venia,
accedere pateretur, palam heredem nuncupaverat uxorem

ſuam clariſſimam, commentarienſe ipſo præſente cum uxore

fratreque. Scripturam ea de re commentarienſis, mandante

teſtatore, confecerat, quam ſubinde teſtator propria ſubſcrip-

tione firmarat. Quærebatur inter uxorem & agnatum, an
valeret teſtamentum, cum de teſtatoris voluntate tam per ſcri-

pturam, quam per tres illos teſtes conſtaret, ne difficile tan-

tum, ſed etiam prorſus àατo fuiſſet, ut plurimum teſtium
copia haberetur. Sabaudiæ Senatus nullum id pronunciavit.
At ego, ſi unquam, hic certe Legi 183. de Kegulis Juris locum
fuiſſe exiſtimo: Etſi nibil facile mutandum eſt ex ſolemnibus;
tamen, ubi &uitas evidens poſcit, ſubveniendum eſt. Quæ
contra a Fabro in d. Jef. 2. G def. 22. ubi nec principem te-
ſtamentum hoc validum efficere potuiſſe aſſerit, argumenta
afferuntur, facili negotio diluentur. Ait, legem duram
quoque a judice attendendam eſſe L. 12. §. I. Qui & a qui-
bus manum. Id verum quidem eſt, ſed tunc ſaltem, cum
id ipſum, quod jubet lex, durius videtur, non etiam, cum
generalis legis diſpoſitio per æquam interpretationem mol-

30 MEDTTAT. AD PANDECT.

liri poteſt. Tunc enim potius ad L. 8. C. de Judiciis re-
currendum erat. Deinde, ait, principem erubeſcere, cum
alicui contra legem ſubvenit MWov. 18. C. 5ß. At Novella clare
de caſu loquitur, cum princeps citra juſtam rationem ex
mera clementia quid contra leges indulget. Denique fruſtra
urget, jus agnato jam quæſitum fuiſſe, cui quippe teſta-
mentum ex æquitatis ratione validum obſtabat.

VII.
Ewx evidente XHuitate judex legem, inconſulto etiam br. ncite
mnmiitigare & interpretari poteſt.

H'nc ſenteêntiam noſtram ex ſæpius memoratis L. 8. C. de
Judiciis & L. 183. de Regulis juris confirmamus, ubi
Ctis, æquitatis præ ſtricto jure rationem habere, præcipi-
tur. Grave dubium ev L. I. C. de legibus movetur, in qua
Conſtantinus, Inter æquitatem, ait, jusque interpoſitam inter-
pretationem nobis ſolis & oportet & licet inſpicere. Placet hic
reſponſio Ziegleri de jurilus majeſtatis lib. I. C. 6. §. 15. di-
ſtinguentis inter æquitatem evidentem & dubiam, ſive, ut
ipſe loquitur;, intrinſecam & extrinſecam. In hac nullæ ju-
dicis inferioris partes erunt, bene autem in illa.

COKkOLELEeARIVM.

Jus naturæ in bruta non cadit, quidquid etiam Secbilterus
Exercit. I. Coroll. I. ad defenſionem Ulpiani dicat.

—

1a⸗

e

e
d
Pi.
Inn
ter-

hie

Ut .

jr.

1,,

.

SP. IV. 5 U RE PV 1I00 2

SPECIMEN IV.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
BFBVRSVS A TII I TII. .

JvRE PVBLICO

PVBEICE PROPOSITVM

4
OANNE HENRICO DE VSLAR

GOSLAR. SA X.

D. V. AVG. ANNI CI9 I9 CC XIII.

* — . TI.
Monopolium juris publici ad g os non pertinet.

. onopolia uti commerciis in republica maxime no-
M cent, ſic quoque inter eruditos non minore dam:
no bonass literas afficiunt; quas tunc lætiſſime efflo-
reſcere videmus, cum, qui fidueiam ſtudiorum ſuorum ha-

bent, bonas artes tradere non prohibentur. Sed hac in re
aliquando etiam Ctos peccafle, animadvertimus. Equi-

dem juris naturalis & publici diſciplinam ad illos etiam per-
tinere, nemo hucusque extitit, qui ferio negaret. At

quod aliqui eorum eam fibi ſolis arrogant, ceterosque
oemnes ab eadem excludunt, in hoc graviter peccant.
Imprimis dici non poteſt, quantum hæc arrogantia dam-
num juri publico attulerit. Extiterunt olim, qui jus pu⸗
blicum non, niſi ex jure Juſtineaneo & legibus ſcriptis,
haurifi debere, affirmarent, omnesque acleo „ quæ inter
Principes nafcerentur, controverſias exinde deciderent;
qui, ſi quæ inter ilios de juribus & Prætenſionibus ut vo-
cant,

*

32 MEDITAT. AD PANDECT.

cant, lis oriretur, actionem finium regundorum inſtituendam
eſſe, aut eum, qui terras alterius invaſiſſet, crimen termini
moti commiſiſſe, jura electorum ex titulo de Oficio prafecti
prætorio, quo nomine Fridericus Sapiens Elector Saxo. in di-
plomate academiæ Vitembergenſi dato inſignitur, ceterorum
principum ex tirulo de Oficio prafidis deſumenda eſſe, dice-
rent. Taceo certas ineptias, quibus jus publicum adeo inqui-
narunt, ut in eo repurgando adhuc viri ſolide docti occu-
pentur. Neque Germani Cti ſoli hac in re peccarunt.
Idem exteri quoque fecere, ut in cauſis ad ſtatum publi-
cum regni ſui pertinentibus non aliud, quam ad jura
Juſtinianea, refugium haberent. Quis riſum teneat, cum in
annalibus regni gallici legit, quid a Ludovico XIII. circa an-
num CIo IO C XXXIV. factum ſit? Frater ejus, dux Aurelianen-
ſis, in diſſidio cum rege ad ducem Lotharingiæ confugerat,
atque contra voluntatem regis ſororem ducis in matrimoni-
um duxerat. Eares non parum regis Riceliique animum of-
fenderat. Igitur ambo vindictæ cupidi, ne quid tamen contra
leges feciſſe viderentur, JCtos conſulebant. Facile fuiſſet
conſilium, ſiquidem hi illud ex naturali & publico regni, cu-
jus vaſallus dux Lotharingiæ erat, jure ſumere voluifſent.
At hoc Cto indignum videbatr. Itaque actionem aliquam
ex jure Juſtinianeo circumſpiciebant, qua rex uteretur. Com-
modiorem vero reperire non potuerunt, quam accuſatio-
nem de raptu. Hanc ut publice rex non ſine ludibrio ad-
verſus ducem ſororemque ejus intentaret, effecerunt. Mi-
ror profecto, legulejos iſtos de actione utili de ſervo corru-
Ppto non cogitaſſe, quam certe arg. L. 1I4. §. I. de ſervo cor-
rupto veroſimilius, quam illam de raptu, inſtituiſſent. Sed
abſurda hæc inde proficiſcuntur, quod Cti quidam juris
publici monopolium ſibi vindicant atque id ex legibus
Juſtinianeis tantum hauriendum putant. Nos reétius
edocti

Sp. IV. DE IVRE PVBLICO. 33

in edocti, æquales in eo eſſe Cti & hiſtorici partes, ſcimus,
inm agdeo, ut neuter ſine altero quidquam i in eo præſtare poſſit.
i Itaque, quisquis jus publicum vel tradere vel conſilia exinde
d. dare vult, aut [Ctus ſit hiſtoriarum peritus, aut hiſtoricus,
fuan legum ſcientia inſtructus, oportet.
ei⸗ Furis publici eum Privato arctiſſma eſt cognatio.
un triusque juris idem ſcopus eſt, ſalus nempe reipublicæ.
dl⸗ Nam & hanc ſupremam in jure civili legem eſſe, nemo
jura unquam dubitavit. In eo aliquantulum differunt, quod jus
in Pprivatum iſtam ſalutem, ſingulis civibus bene proſpiciendo
“ SS de perſonis, bonis, juribus & delictis illorum diſponendo,
ANek promoveat; jus publicum autem illa tractet, quæ directo ad
erat, utilitatem reipublicæ tendunt; atque adminiſtrationem ejus, .
oni- jura Procerum & alia hujus generis concernunt. Interim
n Of. multa ſunt capita, in quibus ambo jura accuratiſſime con-
Onltte veniunt. De communi utriusque fine, ſalute ſcilicet pu-
ilet blica, jam diximus. Deinde ambo jura ad diſciplinam
c. unius, [Cti ſcilicet, pertinent. Tum aliquot doctrinæ; in
iſe quibus publica & privatorum ſalus æqualiter vertitur, in
un utroque jure pariter tractanfur. Sic doctrina de judiciis &-
(u. proceſſu non minus legibus civilibus;, quam publicis con-
ln. tinetur, cum ea & ad Privatorum & ad pubhlicas proccrum
. cauſas Pertineat. Ita quoque crimen de vi publica in am-

. bobus juribus tractatur, quia Per id & publica & Privata ſe-
W,õ curitas læditur. Denique cum in controverſüs principum
cor. jus commune obſervari jubeatur, Ord. Cain. P. 2. tit. 4. ac-
dq cidit ſæpiſſime „ut deciſio cauſæ cujusdam Publicæ ex Pri-
vato jure deſumenda ſit. Sed & vice verſa jus publicum in-

juns
terdum ad dirimendas controverſias Privatas adhibetur.
gi
tmeud aliquot exemplis oſtendere, non pi igebir
e

egocti 8

34 MEDTTAT. AD PANDECT.

III.
Privilegia ab epiſcopis Germaniæ, qui ſtatus imperii non ſunt,
contra jus commune civibus indulta, nullius momenti Junt.

Menſe Majo anni cio 1o CccCXI. ſententia Ctorum Vitem-

bergenſium ſuper hac controverſia expetebatur. Eques
aliquis in prædio ſuo, civitati cuidam vicino, jus coquendæ
& vendendæ cereviſiæ per aliquot annos quiete exercuerat.
Ei tunc civitas iſta litem hac de re excitabat, atque funda-

mentum actionis ſuæ ponebat in jure, quod in plerisque

Germaniæ provinciis conſuetudine receptum, in Saxonia
vero, ubi lis iſta agitabatur, etiam lege publica ſtabilitum
eſt, ut pagi & villæ, non ultra unum miliare a civitatibus
diſſitæ, cereviſiam coquere & vendere nequeant, ſed emo-
lumentum hoc ſolis urbibus relinquere neceſſe habeant.
Eques contra afferebat literas inveſtituræ majoribus ſuis
a Michaele, epiſcopo Merſeburgenſi, datas, quibus ſimul
Privilegium, ut ipſis coquere & vendere cereviſiam liceret,
continebatur. Iſtud privilegium magnopere impugnabat ci-
vitas, ſed non minore contentione tuebatur eques. Lis
tota privatam tantum utilitatem reſpiciebat. Eam tamen
ex Principiis juris publici decidere oportebat. Scilicet quæ-
ſtio eo redibat, an epiſcopus Merſeburgenſis privilegium

contra jus commune indulgere potuerit. Soli principi fa-
cultatem iſtiusmodi privilegia tribuendi competere, etiam
juris Romani interpretes propter L. I. §. 2. de Conſtitutioni-
bus principum fatentur. Neque aliud jure publico Germa-

niæ conſtitutum eſt. At dubium remanet, quis ſecundum
illud princeps dicendum ſit. Nos principem hic unum-
quemque vocamus, qui legislatoria poteſtate inſtructus eft.
Itaque hoc nomine non cæſarem ſolum, ſed ceteros omnes
ordines imperii, quibus ex Inſtr. Pacis Oſnabr. art. 8. ſupe-
1IO-

ci

ſunt,
nt.
tem.
Jes
ende
lerat.
inda-
Se
Onia
tucm
s
eino⸗
eant.
ſiis
ſimul
ceret,
dat ei⸗
LS
tatmen

t e .

egium
ipi ſa-
etiam
Utioni-

erma-

Indum
unuf-
us elt.
Omhnes

8 ſipe.

110.

rioritas territorialis competit, atque inter hos etiam imme-

SP. IV. DE IVRE PVBLICO. 35

—

diatos comites, barones & prælatos, nec non civitates impe-
rii comprehendimus. Excludimus autem, qui principis qui-
dem nomen gerunt, leges autem ferre nequeunt, quales ſunt
Principis filii, etiam hereditarii, quamdiu pater vivit, item
apanagiati, & uxoles principum. Quid vero de epiſcopis & ar-
chiepiſe opis dicendum? Illis omnibus dignitatem principis
tribuunt juris canonici DD. atque ad C. 37. X. de Præbendis,
ubi epiſcopatus culmina dignitatum vocantur, provocant. At
in imperio noſtro magna eſt inter illos differentia. Alii enim
eorum ſuperioritate territoriali gaudent, ſolique imperatori
tanquam imperatori, parent. Et hi proprie principes vocan-

tur. Alii vero principibus & ordinibus imperii aliis, quod ad

terras ſuas, ſubſunt. Atque hi, tametſi communiter principes
vocentur, re veraà tamen tales non ſunt, & propterea neque
leges condere, neque privilegia indulgere poſfſunt. Catalo-
gum hujusmodi archiepiſcoporum & epiſcoporum nectere,
noſtri jam non eſt inſtiruti. Inter illos, qui archiducibus Au-
ſtriæ ſubjecti ſunt, præcipuus eſt archiepiſcopus Pragenfis,
epiſcopi Vindobonenſis, Gurcenſis, Neuſtadenſis & alii. Ar-
chiepiſcopo Salisburgenſi paret epiſcopus Chimenſis. Tres
epiſcopatus, Brandeburgenſem, Havelbergenſem & Lu-
buſſienſem Elector Brandeburgicus, teſte Conringio ad Lam-
pad. Part. 3. C. 6. §. 4. jam tum ſeculo ſexto decimo, pro-
ductis in judicio publicis documentis, ſuo marchionatui

vindicavit. Tres quoque iſti epiſcopatus, qui in territorio

Saxonico continentur, Miſnenfis, Merſeburgenſis & Naum-
burgenſis, tametſi inſignibus aliquot juribus & regalibus
Præ ceteris ſubjectis fruantur, tamen ſuperioritate territo-
rü, &, quæ ex hac dependet, legislatoria poteſtate præ-
diti non ſunt, ſed Electorem Saxoniæ principem ſuum ag-
noſcunt. Id quod olim jam validiſſimis argumentis Joh.
P 2 Tri-

36 MEDITAT. AD PANDECT.

Fridericus Elector contra Julium Pflugium oſtendit apud
HNortlederum de cauſis belli Germanici Tbm. I. Iib. 8. cap. II.
& Zom. II. lib. 5. cap. 18. Quapropter cum ſine jure leges
ferendi facultas quoque privilegia concedendi ſubſiſtere ne-
queat, non dubitarunt [Cti Vitembergenſes, privilegium 8
iſtud irritum declarare: Es iſt der von Biſchof Micheln anno
1560. ertheilte Lehnbrief, in welchem die Worte: allerley Bier
und Wein zu ſchenken, eingeruͤcket worden, nicht zu attendiren,
in Erwegung, daß ermeldeter Biſchof keine ſuperioritatem ter-
ritorii gehabt, alſo keine Freyheit und Privilegium wider die
Landes⸗Ordnung geben koͤnnen.

—

Falſa Fun documenta ſeculi ſexii decimi, in quibus mentio ⸗
* Churfuͤrſtlicher Durchlauchtigkeit.

Offerebantur collegio JCtorum Helmſtadienſium acta,
quibus cauſa inter privatos agitata continebatur. In
illis actor inter cetera documenta privilegium aliquod ſibi
ab Electoribus Brandenburgicis ſeculo ſexto decimo tribu-
tum afferebat, in quo Electori ſemel atque iterum titulus
der Durchlaͤuchtigkeit dabatur. Equidem principes electo-
res iſtum ſibi titulum jure optimo vindicare, ignotum no-⸗
bis non erat. Sed id etiam ex ſeriptoribus ] juris publici &
monumentis veteribus noveramus, titulum iſtum ſeculo
ſexto decimo recentiorem eſſe. Serenitatem jam Zeno im-
pPerator in L. 3. C. Ubi Senatores uſurpavit. Eandem ſe-
renitatem quoque Richardus imperator in edicto de anno
CID CCLXII. quo civitas imperialis Tigurina ab iniqua pro-
ſeriptione eximirur & imperio afleritur „ ſibi adſcribit
apud Goldaſtum Conſtit. Imper. tomo I. p. 308. At vocem
germanicam Durch läͤuchtig gkeit, inuſitatam antea, ſeculo de-
mum

eitiuft

Al,
I. I
00 ſbt
tribr.
tirulns
electo.
Dtum nO.
ublic6
n ſeend⸗

Zeno iUi -

nden ſ⸗
de Aund
iqua br.
dleil
At Weñ
ſeenlo E.

Aludd

SP. IV. DE IVRE PVBLICO. 37

mum ſeptimo decimo Bavariæ duces, ut Oldenburg. in
Limn. enucl. L. 20. C. 18. n. 8. docet, invexerunt, a quo tem-
pore electores, omiſſo vetere tirtulo Churfuͤrſtliche Gnaden,
hunc novum adhibere ceperunt. Quibus rationibus com-
moti, documentum iſtud tanquam ſpurium & ſuppoſititium
rejicere non dubitavimus. Id tamen haud inficiamus, ri⸗
tulos erleuchtet, irrlaͤuchtig, durchlaͤuchtig longe veruſtiores
& ſeculo jam quarto decimo cognitos fuiſſe. Sic in Aurecæ
Bullæ cap. 7 Electores erleuchte appellantur. Quin Schbhilte-
rus in Inſtitutionibus juris publici tom. 2. p. 312. diploma
anni cIo ccCcCCX. affert, in quo Rupertus imperator aller-
durchlaͤuchtigſt vocatur. At vocem Durchlauchtigkeit, nuſpi-
am in antiquiorum ſeculorum monumentis reperies.

R . V. . . . .
Pluralitas votorum locum non babet inter princibes plures in
communione viventes.

„

V ideamus porro exemplum;, ubi controverſia ad publi-
cum jus pertinens ex privato jure decidi debebat. Tres
principes, inter quos arctiſſima necçeſſitudo intercedebat,
provinciam quandam ſimul obtinebant atque communi con-
filio indiviſam adminiſtrabant. Sed non raro negotia ma-
Ximi momenti incidebant; in quibus illi invicem diſſentie-

bant. Imprimis vero convenire non pôterant in electione

& dimiſſione ac remôtione miniſtrorum & conſiliariorum.
Duo tamen ex illis plerumque confpirabant & compellere

tertium illum volebant, ut id, quod ſibi tanquam majori

Parti Pplacuiflet, ipfe quoque admitteret. Qui cum obſe-
qui nollet, ex Ctis V itembergenſibus quærebat, num quæ&
fibi neceflitas hac in re à duobus reliquis imponi poſſet.
Aderant quidem pacta familiæ, ſed hæc obſcuriora paulum,
ut adeo ad jus commuùne confugere neceſſè eſſet. Ex hoc
E 3 itaꝗq e

—

38 AMEDITTAT. AD PANDECT.

itaque a duobus conſentientibus principibus iſta maxime ra-
tio afferebatur, quod inter plures diſſentientes ſemper major
Pars vincat. Imprimis urgebant L. 39. de re judicata in qua
Celſus: Duo, ait, ex tribus judicibus, uno abſente, judicare non
poſſunt: quiphe omnes judicare juſſi ſunt. Sed ſi adſit, & contra
ſentiat, ſtatur duorum ſententiec. Nihilominus tamen verius
eſt, inter plures principes, in communione viventes, ad plu-
ralitatem ſuffragiorum reſpici non debere. Jus enim hoc,
quod major pars vincat, non ubivis, ſed tantum in colle-
giis & univerſitatibus, quales ſunt curia, conſeſſus judicum,
in quibus nulla ſingulorum utilitas vertitur, locum habet.
Vide L. 19. Ad municipalem. At, cum plures non in collegi-
um aliquod coivere, ſed in communionem rerum ſuarum
inciderunt, aut ſocietatem inierunt, tunc, quia ſingulorum
in ſingulis cauſis maxime intereſt, iniquum foret, uni a re-
liquis per plura ſuffragia damnum præjudiciumque afferri.
Hic igitur jura præcipiunt, ut, quod omnes tangit, ab omni-
bus quoque approbetur C. 29. de Kegulis juris in 6to, ut in re
eommuni melior ſit ratio prohibentis L. 28. Communi dividun-
do, ut plures fundi domini, uno ſolo diſſentiente, fundo ſer-
vitutem imponere nequeant L. 1I. de ſervitutibus præd. ruſtie.
Quapropter rectiſſime Hugo de Stat. region. German. C. 6. §.
17. & Itterus de Feudis Imperii cap. 13. §. 18. ſtatuunt, inter
principes, qui in communione vivunt, communionis priva-
tæ regulam obſervandam eſſe, & vel unum diſſenſum ſuo
reliquorum decreta impedire poſſe. Atque ita etiam ICti
Vitembergenſes menſe Septembri anni c1o 1o ccx. reſponde-
runt: Weil die gemeinen Rechte in re communi ganz keine
pluralitatem zulaſſen, ſondern eines jedweden Conſens noth⸗
wenig erfordern, hingegen die Regeln de obſervanda plura-
litate votorum, nur auf die Collegia zu reſtringiren ſeynd,
und aber allhier eigentlich kein Collegium, ſondern vielmehr
eine

. Sp. V. DE VRE PVBLICO 39

— aüuine Communion vorhanden; So erſcheinet dannenher, daß
8 Fuͤrſt Julius mit Auguſto in gemeinſchaftlichen Regierungs⸗Sa⸗
chhen, darunter auch die Erſetzung der erledigten Aemter, die
4 Erwehlung gewiſſer hierzu tuͤchtigen ſubjectorum, die Dimiſſion
H und Remotion derſelben zu rechnen iſt, die majora vota nicht
machen koͤnne, auch Fuͤrſt Antonius ſich nach kibigen zu richten
d, nicht verbunden ſey.
le. CO& K„ O L r A KI A.
cH I. Principes i imperii in teſtamentis ſuis ſolemnia j juris com-
et. munis ſervare debent.
gi. 2. Præſcriptio ordinaria etiam inter principes imperii lo-
iin —= cum habet. Vide . eruberi Olſerv. For. P. I. O. 65.
SPECIME N V.
rri. .
8 MLEDIIATIONVM AD PANDECTAS
aE AL Ii. I. TIT. II.
r.
er.
4 ORIGINE JVRIS
69 . PVBLICE DEFEN SVM
imer A
fdrt. LEvVINO IVLIO DE VSLAR, GOSLXR. SAX.
D. XII. AVGVSTI ANNI CIDO LO CCXIII.
1 7 .
nde. I.
i Sapienter fecerunt Romani, quod leges ſuas a Græcis petierunt.
hrr. . nimadverto, viros, quorum doctrinam & judicium
n magnopere ſuſpicio, pro inſigni jurisprudentiæ Ro-
line

mano nævo venditare, quod illi leges non ex ſuo

iſf: in-

48 MEDITAT. AD PANDECT.

ingenio condiderunt, ſed peregrina Græcorum jura in rem-
publicam ſuam invexerunt. Neque diffimulant, ſimilem
Germanorum imprudentiam fuiſſe,; quod Romana jura in
Patriam ſuam importarint. At ego tantum abeſt, ut pecaſ-
ſe illos putem, ut magis ſapienter feciſſe credam. Duo po-
tiſſimum ſunt, quæ reprehenduntur. Primum, quod ipſo
hoc facto imperitiam ſuam & inſufficientiam ad jus ſibi fa-
ciendum prodiderint. Sed non puto,; Romanos adeo rudes
fuiſſe, ut leges ferre pro præſente reipublicæ ſuæ ſtatu ſine
aliorum ope non potuerint. Oſtenderant jam, quid hac in re
poſſent, ſub initio imperii, cum reges adhuc imperarent.
Etſi tum vitam agreſtem recens relictam adhuc ſpirarent,
tamen condiderunt jura, quorum æquitatem & Præſtantiam
hi ipſi, qui leges XII. tabularum impugnant, fateantur ne-
ceſſe eſt. Non defuiſſent itaque, ut puto, ejectis regibus,
cum homines jam priſtinam feritatem aliquantulum exuif-
(ent, viri prudentes, qui laborem hunc egregio fucceſſu
ſuſcipere potuiffſent. Itaque non imperitia illis obſtabat,
verum diflidia inter patritios & plebem omnes à legibus
condendis arcebant. Homini plebejo negotium commirte-
, re, adverſus patritiorum dignitatem fuiſſet. Patritii Vvero
ex diffidentia plebis erga ſe ſatis prævidebant, quidquid ip-
ſi feciſſent, ſive bene, ſive male, rejectum iri. Neque ipfi
ſatis inter ſe conveniebant, cum aliqui rigidiores pro juri-
bus ſuis acerrime pugnarent, alü in mitiorem partem inchi-
narent, multumque plebi concederent. In his igitur diſſen-
Gonibus nihil conſultius erat., quam ad Græcos, quorum
tunc florentiſfima respublica erat, aliquos ablegare, & jura,
quibus hi in tantum faſtigium ſe evexerant, petere. Sed
nunc ad alterum venio, quod reprehenditur. Dicunt
ſeilicet adverſarii, ſummam fuiſſe imprudentiam, leges pe-
regrinas, quæ neque genio populi neque ſtatui ſuo con-
veni

Ene.
dus,
Wif.
ceſſu
lat,
bos
ine⸗
Vero
idip⸗
ipti
ſor
incl⸗
ilen
OruNR

ſt,

dec
lcunt
es e
) C⸗
eli.

—

Sp. V. DE ORIGINE IVRIS. 4

—

venirent, ſuſcipere. Verum nec hec in re quidquam, quod

juſte reprehendatur, video. Turbulentiſſimus tum erat Ro-
manæ reipublicæ ſtatus, frequentiſſimisque tumultibus & ſe-
ditionibus, parum aberat, quin everteretur. N equeunt id
negare, qui Livium, Diomyfium Halicarnalſeum & Florum in-
ſpexerunt. Neque videbatur iſte ſtatus emendari poſſe, niſi
remedium aliquod violentius, quo ille inverteretur, adhibi-

tum fuiſſet. Nulla vero potuiſſet excogitari medicina lenior,

quam quod a vicina & amica republica jus, quo illa feliciſſi-
me gubernabatur, acciperent. Er profecto non video, quam-
obrem leges, quæ in quadam civitate ſalutares repertæ ſunt,
ad aliam, ſi parum attemperentur, accommodari non poſſunt.
Non efſt tanta inter ſe ingeniorum humanorum pugna; ut
non iisdem inſtitutis, ſi bona ſint, adſueſcere poſſint. Arro-
antia & ſuperbia eſt, cuncta a ſe ſumere, externa vero om-
nia ſive bona ſive mala repudiare. Et fac, genium & mores
populi ab alterius moribus paululum differre. Tol-
lenda eſt iſta differentia, quantum fieri poteſt. Quærunt om-
nes unum finem, ſalutem reipublicæ ſuæ. Itaque dediſcendi
ſunt mores, qui iſti ſcopo adverſantur. Nec credat quis-
quam, tantam fuiſſe Romanorum inſipientiam, ut Græco=
rum jura cæco impetu ſuſceperint. Præcipua ſaltem exillis

retinuerunt, cetera ad genium populi & ſtatum civitatis ſuæ

attemperarunt. Sufficiet mihi unicum Dionyſti Halicarnaſſei,
quem ipfi XII. tabularum oppugnatores merito maximi fa-
ciunt, teſtimonium. Is Iib. 10. Antiquitetum Romanarvum tap.
66. Decemviri, inquit, leges tam e Græcorum Jure, tum e PäA-
7TRIIS CONSVETVDINIBVS conſeriptas in decem tabulis
propoſuerunt cuilibet cognoſcendas; feventes admoneri ſe a priva-
tis hominibus, & ſeripta ſic confirmantes, ut placerent omnibus:
diuque eum optimis quibusque in publieo onſederunt, & ſingulas

leges ad exquiſitiſſimum examen vevocarunft. Uli vero viſck ſunt

42 MEDITAT. AD PANDECT.

ſat recte habere, primum ſenatu coacto, nemine amplius de ul-
la lege conquerente, ſenatus conſultum de iis fecerunt c&. Ad-
de Livii lib. 3. cap. 34. Eædem rationes Germanos quoque
noſtros excuſabunt. Sed optima utriusque gentis defenſio
ex eventu deſumi poteſt. Certum enim eſt, & reipublicæ
Romanæ, & Germaniæ ſtatum, antea turbulentiſſimum, in-
troductis legibus peregrinis, tranquillum redditum fuiſfle.
Id quod alibi clariſſime oſtendemus.

II. 2
Lacædemonii jure ſeripto non conſuetudine uſi ſunt.

Plerique DD. ex §. 18, I. de Jure nat, gent. & civ. colligunt,
differentiam hanc inter Athenienſes & Lacedæmonios
interceſſiſſe, quod illi jure ſcripto, hi non ſcripto uſi ſint.
At falluntur. Uterque populus jus ſcriptum habuit. Ad

jus ſeriptum ſcilicet, quemadmodum ex L. 32. §. I. de legibus

apparet, non requiritur, ut in ſcripruram redigatur, ſed ſuf-
ficit, dummodo de expreſſa eorum, qui legis ferendæ pote-
ſtatem habent, voluntate conſtet. Contra jus non ſcriptum eſt,
quod conſuetudine introductum, expreſſe vero a ſuperiore
confirmatum non eſt. Sive paucis: Ad illud conſenſus le-
gislatoris expreſſus, ad hoc tacitus requiritur. Lacædemo-
nios vero jura conſtituta habuiſſle, nemo ignorabit, qui
Plutarchi Lycurgum, Xenopbhbontis Rempublicam Lacædemo-
niorum, Pauſaniæ Laconica & Polybii lib. VI. cap. 4. & 15.
perfunctorie ſaltem inſpexit. Iſti enim auctores omnes, Ly-
curgum, quem quoque legumlatorem appellant, leges La-
cædemoniis dedifſe, Lacædemonios eas conſenſu unanimi
recepiſſe & diutiſſime conſervaſſe, affirmant. Duo tamen
ſingularia circa leges iſtas Plutarchus in Lyeurgo obſervat.
Primum eſt, noluiſſe Lycurgum, ut cives ſui multitudine
leguts

A,
Mos
ſigt.

ihu
ſul.

ote⸗

riore
E.

ob. v. DE ORICINE TvVRIS. 4

1

legum laborarent. Quapropter exigua iſta, cujusmodi con-
tractus becuniarii ſunt, & cetera,; guæ teinbore &α uſu mutan-
tur, ſatius duxit, nec ſeripta nereſſitate ulla, nec moribus ci-
vium immotis oomprehendi, Jed ereſcere & decreſcere pro rerum
oportunitate ſinelat, prout conſenſus doctorum aruiir. Al-

terum memorabile in legibus Lycurgi fuit, quod illas lite-

ris conſignari prohibuit, ſed memoria civium tantum con-
tineri voluit. Ceterum catalogum iſtarum legum longum

ſatis apud Xenophontem de Republica Lacædemoniorum repe-

ries. Itaque, qui Lacædemonios conſuetudine aut jure non
ſcripto uſos fuiſſe dicunt, aut errant, aut jus ſcriptum in
alia, quam ICti debent, ſignificatione accipiunt.

III.
Jus fſormularium, legibus Komanis ſublutum, uſu nonnullo-
rum judiciorum & roltgiorum ſervatur.

Quid jus formularium fuerit, his, qui antiquitates Roma-
nas primoribus ſaltem labris deguſtarunt, incognitum
effe nequit. Præſcriptæ ſcilicet erant certæ ſolemnes for-
mulæ, quibus litigantes uti neceſſario debebant, atque ſi vel
in ſyllaba aberraſſent, cauſa cadebant. Ratio ejus juris in-
troducti a Pomponio in L. 2. §. 6. de Origine juris redditur,

ne populus actiones, prout vellet, inſtitueret, ſive, ut alii
rem explicant, ut plebs, cum jus ſuum perſequi vellet, pa-

tritios, apud ques formulæ iſtæ cuſtodiebantur, conſulere
neceſſe haberet, afque deo Illorum ſervitio magis ſubjice-
retur. Abrogata eſt tandem ina ſervitus per L. I. c7 2. C.
de Formulis & ifpetrationibus altionum ſublatis. Quarum
legum ea ſententia eſt, quod non ſolum formulæ iſtæ anti-
quæ obſervari non debeant, ſed etiam, ſi quidem de acto-

ris intentione ex verbis ejus quomodocunque conſtet, tam -

F 2 etſi

44 MEDITAT. AD PANDECT.

etii ea minus apta videantur, nihilominus petitio ejus a
judice rejicienda non ſit, ſed, quantum fieri poteſt, conſer-
vanda. Id quod clariſſime ex collatione iſtarum legum cum
tit. C. U, quæ deſunt advocatis partium, judex ſuppleat, ap-

parebit. Apparet quoque ex L. 66. de Judiciis: Si quis in-

tentione ambigua vel oratione uſus ſit, id, quod utilius ei eſt,
avcipiendum eſt. Nulli fere hac in parte æquiores ſunt Ctis
Helmſtadienſibus, qui, neglectis vanis iſtis, quæ excogita-
tæ ſunt & quotidie adhuc excogitantur, ſubtilitatibus, non
tam ad verba, quam rem attendunt, & cum voluntatem li-
tigantium perſpiciunt, in levibus erroribus, qui circa for-
mam libellorum &c. committuntur, connivent. At non ubi-
vis hanc indulgentiam ſervari, ſed jus formularium ſummo
adhue rigore a quibusdam exerceri, experientia teſtis eſt.
Multi ne quidem contenti his, quæ acceperunt, ſolemnibus,
novwis inveniendis ingenium exercent, &, ut cum Ovidio loquar,

Retiaque & laqueos, guc lumina Jallere poſſent,
Elimant, non illug opus tenuiſſima vingant 2
Stramina, nec ſummo quæ pendet aranea tigno.
Audiamus allegatum a Schiltero Nic. de Cauſa Cardin. L. 4.:
Concorq. oath. C. 35. Examinentur provineialium conſuetu-
neés, & redigantur, quantum feri poteſt, ad communes obſer-
vantias, & maxime captioſæ formæ omnino undique tollan-
tur : quoniam ſæpe ſimplices pauperes injuſtiſzme per cavit-
lationes cauſidicorum extra Formam ducuntur, & a, tota eau-
ſa cadunt; quoniam qui cadit a yllala, cadit a cauſa, uk
Jæpe vidgi per Trevirenſem diœceſin accilere. Ita quoque
Petr. de Maren L. IV. de C. S. & I. C. XX. §. ult. Quin-
gentis, alt, abhine annis converſa eſt rerum ſpecies, Cunm
ordo judiciorum, etiam ſecularium, a decretalibus epiſtolis &
gloſſatorum commentariis hauſtus ſit, adeo ſerupuloſa ſolem-
nium obſervatione „ ut ſumtibus immanibus vexatos litis
gato-

671

☛æn à

S

itr⸗
non
nli.
for⸗
bi⸗
dm
e.
ibus,
lvar

ſietl.
ohſr.
ror⸗
abl,.
ll-
2, ,
uoque
Qunn.
, E
Pole
ol N
A.

Sp. V. DE ORICGINE IVRIIsSs. 45

gatores in pernieiem rei familioris per diuturnas & inextricabilet
amhages adduceret. Conqueritur de eodem multorum judi-
ciorum & collegiorum rigore Strykius variis in locis. Sed

quod in Notis ad Lauterb. p. 21. ait: Formulæ tandem abroga-

tveæ ſunt per titulum Cod. de Form. & impetr. alt. ſublat. Sed ne-
ſcio, an non magnam partem reductæ in Saxonia, dum ibi ſæpiſ=

AIime pronunciatur: Gaß die Klage, immaſſen ſie angebracht,

nicht ſtatt habe; hoc certe de univerſis Saxonibus dici nequit.
Vidi ego, dum collegio Crorum Vitembergenſium aſſide-

rem, viros cordatos & æ quitatis ſtudioſos, qui ad abuſum

hunc ingemiſcebant, & in verbo aut formula laplos, quan-
tum poterant, ſublevabant. Recordor etiam, collegium hoc
libellum, qui bis jam ab aliis collegiis tanquam ineptus &

sbfſeurus ex mera ſubtilitate rejectus (uerat, ſuſtinuiſſe.

IV.
Germani etiam veteres ſuum jus formularium habuerunt.

A rumadverto „priſcos Germanos in plerosque errores,
*% quos Romani veteres commiſerunt, longe etiam rudius
Prolapſos eſſe. Exemplo jus formularium erit. In eo ſer-
vando multo rigidiores fuerunt majores noſtri, quam colle-
gium pontificum, cui cuſtodia formularum a Romanis com-
iſig ſuerat. De Francis luculentum extat Friderici II. im-
eratoris in lib. II. LL. Stealar. tit. XVII. qui eſt de jure

Francorum in judiciis ſublato, teſtimonium. Ibi enim:

Cavillationes, inquit, & captiones antiquas jure Francorum,
noſcentias momenta temporum, guc inter Franeos liti-

gantes in judiciis haéctenus ſervabantur, nee non quasdam alias

ſubtiles obſervationes tam in civilibus quam eriminalibus
aufis ſubmovemus. Saxones noſtri, immane eſt, quam
abſürdas formulas & inutiles ſolemnitates litigantibus ſuis
F 4 Præ-

46 MEDITAT. AD PANDECT.

præſcripſerint. De judicio feudali vide das Saͤchſiſche

Lehn⸗Recht C. 65. & 68. nec non Berlichium P. I. Concl. 62.
& Benedictum Reinhard im kurzen Bedenken, welcher maſſen nach
Verordnung Saͤchſiſcher Lehn⸗Recht und Gebrauch dieſer Land⸗

Art ein Mannlehn⸗Gerichte mag geheget, beſtellet und gehalten

werden; qui ſumma cura iſtas judicii feudalis ſaxonici ineptas
ſolemnitates excerpfſerunt. De iis vero Sebraderus Tract.
feud. P. X. Sect. 8. n. 35. Hanc, ait, ſolemnitatem pro forma,
eſſentia, ſubſtantia, ſive pro ſolennitate formali & ſentiali judi-

cii requiri judico, in omnibus illis locis, in quibus Ius Saxonicum

viget, usque adeo, ut ſi vaſallus contra dominum, vel dominus

contra vaſallum actionem inſtituerit, hac forma atque ſolennitate
prætermißa, omnia acta Judiciaria corruant & irrita ſint. Ne-
que in judicio civili minus inepti fuere Saxones. Vide modo
ſolemnia, quæ in vindicatione equi 'eichb. art. 133. requi-
runtur: Er ſoll mit ſeinem rechien Fuß dem Pferd auf ſeinen lin⸗
ken Fuß treten, und ſoll mit der linken Hand greifen dem
Pferd an ſein recht Ohr ꝛc. Huc pertinet ritus contumaciam
non comparentis accuſandi. Spec. Sax. L. I. art. 63. Der Klaͤ⸗
ger ſoll aufſtehen, und zum Kampf biethen, und ſchlag dann
zween Schlaͤge an ſeinen Schild, und thu einen Stich gegen der
Sonnen. Damit hat er jenen uͤberwunden ſolcher Klagen ꝛc.
Atque ea ſolemnia ac formulæ, niſi quis cauſa cadere vellet,

omitti non poterant. Ita Compilator Speculi Saxonici L I.

art. 63: verſchweiget er der eins, ſo hat er den Kampf verloh⸗
ren. Quinimo tantus erat Saxonum hac in parte rigor, ur,
ſi quis etiam per errorem aut lapſum linguæ quid in judicio
dixiſſet, aut a formula aberraſſet, errorem hunc corrigere
non poſſet, ſed ex eo obligaretur. Clara ſunt verba Spec.
Sax. lIib. I. art. 60. Ohne Vorſprechen mag ein Mann wohl
klagen und antworten, ob er ſich des Schadens erwegen will,
der ihm davon kommen mag, als ob er ſich verſpreche, daß er

ſich

6

he
1.
dc
ad⸗
ſen
NtaS
l
M
i.
uni
ut
te
e⸗
0d0

ui.

lie⸗
dent
ciamm
li⸗
dann
en de
en 1.
jellet,
L. I.
herloh
, h
Cicio
Ser.
toof

,

Sp. V. DE ORICGINE IVRIsSs. 47
ſich des nicht erholen darf. Qua in re longe æquiores & indul-
gentiores Romanos fuiſſe, ex L. II. H. I0. II. 12. de Interroga-
tionibus apparet. Ceterum, ut loca quoque, quibus jus for-
mularium ſtabilitur, ex Speculo Suevico excerpam, brevitas hu-
jus non permittit. Y

Senatus Romanus neque in libera republica, neque ſub principi-
bus jus condere potuit.

X

enatusconſulta communiter inter jura, quæ & in libera re-
publica, & ſub principibus condita fuerunt, referuntur.
At ſi, quod res eſt, dici oportet, neutro tempore auctori-
tatem juris communis obtinuere. Non in libera republica.
In hac enim, teſte Polybio lib. VI. cap. 5. hæc tantum ſe-
naftus poteſtas fuit, ut ærarium adminiſtraret, attrociora
flagitia per Italiam commiſſa puniret, legationes decerneret,

legatos Romam miſſos audiret & negotia quædam ab his pro-

poſita, ſed quæ minoris momenti eſſent, expediret. In re-
bus trepidis tamen, & cum longior mora periculoſa eſſet,
ſenatum amplius quid, inconfulto etiam populo, decer-
nere potuiſſe, ex Cæſare de bello civili lib. I. diſcimus. Sed
cum imperium ad principes delatum eſſet, ſenatusconſulta
quidem majoris auctoritatis eſſe ceperunt, atque etiam in-
ter ſpecies juris relata ſunt. At, ſi verum dicendum eſt,

principum placita, non ſenatusconſulta iſtam auctoritatem
acceperunt. Scilicet Principes animadvertebant, difficilius

univerſi populi conſenſum impetrari, ſenatum autem, cui

ipfi præœſidebant, facilius longe, ur aſſentiret ſibi, ecom-
pelli poſſe. Igitur demta paulatim populo leges condendi

poteſtas fuit, additaque ſenatui facultas ſenatusconſulta ju-
ris auctoritatem habentia faciendi. Qui vero Zacitum cete-

rosque rerum a principibus geſtarum ſeriptores legerunt,

ſciunt,

MEDTTAT. AD PANDECT.

ſeiunt, ſenatum nihil decernere potuiſte, niſi quod vel prin-
ceps prius oratione habita propoſuit, a quo diſſentire impu-
ne non ligebat, vel minimum deinde confirmaſſet. Senatus-
conſulta itaque illa valorem non a ſenatu, ſed a principe ac-
cipiebant, qui, ſi res grata populo futura videretur, ſuo no-
mine conſtitutionem promulgabat, at, ſi res odioſa & popu-

lo injucunda perferenda eſſet, fub ſenatus nomine latitabat.
Poteram id ihfinitis teſtimoniis, ſi opus eſſet, confirmare.

Tandem cum ſtabilita ſatis eſſet principum poteſtas, nec mi-
mo iſto amplius opus eſſe videretur, ſenatusconſulta plane
ſuſtulerunt. Extat ea de re Wovella Leonis 78. We amplius
Senatusconſulta fant. Quam qui inſpicient, ſententiatn ma-
am ex illa non parum roboris accipere, videbunt.

C O& & O& E E A & 1J -.

I1. Authenticæ in his etiam, in quibus cum Novellis, fon-
tibus ſuis, non conveniunt, apud nos valent.
2. Ius Jjuſtinianeum in Germania noſtra eſt jus non ſcriptum.
3. Inſtitutiones derogent. digeſtis, codex inſtitutionibus.

SPECIMEN VI.

MEDILATIONVM AD. PANDECTAS
Ahb LIB. r TIT. II.

RESPONSIS PRVDENTVM

PVBLICE DEFENSVM

A

OACHIMO GEORGIO REINERDING
GVELPHERBY TANO

P: XIX AVOVSTI. A NNI LI9 10 00 CXII.

⸗.

Sp. VI. DE RESPONSIS PRVDENTVM. 49

I.
In liberis rebuspublicis maximo ſemper contemtui balita fuit
jurisbrudentia.
urisprudentia noſtra monarchiæ magis & abſolutæ unius
poteſtati, quam libertati & ſtatui Populari favet. Qua-
*V propter in plerisque rebuspublicis, in quibus ſummum
imperium apud populum fuit, contemtui habita eſt. Ars
oratoria ſeu eloquentia ſola in illis fioruit, quæ juris ſcien
tiæ contradiſtinguitur in L. 2. §. 40. de Origine juris. Potuiſ
ſe autem ſummum quoque oratorem eſſe, &, licet jus civile
contemnat ejusque ſcientia nudatus ſit, tamen prudenter

cauſas defendere, Cicero lib. I. de Oratore n. 167. 171. 172.

238. variis exemplis oſtendit. Sed, quod dixi, in liberis re-
buspublicis neglectam jurisprudentiam, æſtimatamque ora-
toriam tantum artem fuiſſe, ex Dialogo de Oratoribus, ſive

ge cauſis corruptæ eloquentie, qui a nonnullis Corn. Zuacito,

ab aliis M. Fab. Quintiliano tribuitur, apparet. Sic autem
in illo aucor: Magna, ait, & notabilis eloquentia, alumna
ſcientiæ, quam ſtulti libertatem vocabant, comei ſeditionum,
effrenati populi incitamentum, ſine olſequio, ſine ſervitute, con-
tumax, temeraria, arrogans, quæ in bene conſtitutis civitatt-
bus non oritur. Quem enim oratorem Lacædemonium, quem
Cretenſem accipimus, quærum civitatum ſeveriſzma diſciplinae
& ſeveriſſimæ leges traduntur * Nec Macedonum quidem, ac
Perſarum, ac ullius gentis, gquæ certo imperio contenta fue-

rit, eloquentiam novimus. Rbodii quidam, Athenienſes pluri-

mi oratores extiterunt, opud quos omnia populus, omnia impe-
riti, omnia, ut ſie dixerim, omnes poterant. Romana gquoque
civitas donec erravit, donec ſe partibus & diſſenſionibus & diſoor-
giis confecit, donec nulla fuit in ſoro pax, nulla in ſenatu con-
cordia, nulla in judiciis moderatio, nulla ſuperiorum reverentia,
nullus magiſtrutuum modus, tulit ſine dubie valentiorem elo-
Zom. I. G guen

MEDITAT. AD PANDECT.

entiam, Kicuti indomitus ager habet quasdam berbas Ilaziores.
e ed Romana imprimis respublica meretur, ut, quis in illa
fuerit jurisprudentiæ ſtatus „Penitius conſideremus. Quam-
diu hæc ſcilicet inconcuſia ſtetit, priſcamque obtinuit liber-
tatem, neglecta jacuit juris diſciplina. Arcebantur ab ho-
noribus Cti. Sic enim Cicero in Orat. pro Muræna: Ducæ,
inquit , JNunt artes, gucæ pohßſunt locare hominem in ampliſy mo
gradu dignitatis, una imiperatoris altera oratoris boni. Wul-
la vero “ in diſeiplina juris munita ad conſulatum via. Ad-
de 'alerium Maximum lib. 9. C. 3. u. 2. Porro Cicero lib. 1.
de Orat. n. 236. g Ctus, inquit, ipſe per ſe nibil eſt, niſi legu-
lejus quidam cautus &S acutus, præco actionum, cantor Fformu-
larum, auceps ſyllabarum. Quapropter, ut Cicero eodem lib.
2. 253. Memorat, diſertiſſimi homines in cauſis miniſtros ſal-
tem habebant Ctos, quorum conſilio & ſuggeſtionibus, ſi
qua opus erat, uterentur. Atque hinc jurisprudentia ab eo-
dem Cicerone ibidem n. 236. eloquenti& tanquam ancillula vel
Pediſſequa adjungitur. Sola igitur tunc regnabat ars orato-
ria, atque hi in republica multum poterant, qui ſuis verbo-
rum lenociniis, quidquid vellent, populo perſuadebant. Cum
in judiciis agendum eſſet, non ad jura legesque, ſed ad artes
& facundiam advocati reſpiciebatur. N eque enim is victor re-
cedebat, qui juſtiſſimam cauſam haberet, optimisque argu-
mentis & juri idus inſtructus veniret, ſed, qui lingua plus va-
leret, fucatisque perſuaſionibus in animis judicum vel miſeri-
cordiam erga ſe, vel odium contra adverſarios excitare noſſet.
Vide exempla apud Valerium Max. lib. 8. C. I. & 2. Cieeronem
, de Orat. lib. I. n. 228. & in Eerrem. 7. init. De Florentina quo-
que repuública, quæ majorum noſtrorum memoria in Italia mi-
rifice floruit, ſic Aneas Sylvius in Hiſzor. de Europa cap. 54:
Commendanda, ait, eſt multis in rebus Florentinorum pru-
dentia, tum maxime, quod in legendis Cancellariis non juris
ſcien-

.

u.
nu-

SP. VI. DE RESPONSIS PRVDENTVM. zr.

ſcientiam, ut pleræque eivitatei, ſed oratoriam Woctour, quæ
vogant humanitatis ſtudia. Norunt enim, recte ſoeribendi dicen-
dig gue artem non Bartolum aut Innocentium, ſed 1ullium, Quin⸗
tilianumque tradere. MWos tres ex ea urbe cognovimus, Gracis
& Latinis & conditorum operum fama illuſtres, qui cancellari-
am alius poſt alium tenuere, Leonardum & Carolum Aretinos,
& Poggium, ejusdem reipubliec civem, qui Secretarius apoſtoli-
eus tribus quondam Komanis bontißcibus dictarat itotas.

II.
Cauſa, ob quam principes J Ctos evexerint, inveſtigatur.

y idimus jurisprudentiam humilem, deſpectamque & tan-
tum non ex republica Romana ejectam. Nunc quomo-
do emerſerit tandem, & de æmulis, artibus ſcilicet oratoria
& imperatoria, triumphaverir, conſiderandum eſt. Hoc vero
tum demum accidit, cum eloquentia illam, quam ſemper
conſervaverat, dignitatem & ſplendorem amitteret. Nam
hæc quamdiu in pretio erat, jurisprudentiam caput extolle-

re non ſinebat. At, ſimul ac Romana respublica fſe liberta-

temque ſuam unius imperio ſubjiceret, actum erat de artis
oratoriæ auctoritate. Hæc enim cum libertate naſcitur, ab
illa fovetur &c. hac intercidente, exſpirat. Imperatores
quippe, cum primum rerum potirentur, adſtringebant fre-
nosque imponebant periculoſæ illi eloquentiæ, ne quippiam
amplius turbare populumque flectere aut concitare poſſet.
Jam tum Cn. Pompejus, cum in tertio conſulatu aliquid
contra rempublicam machinaretur, cancellis cirqumſepire
audebat artem oratoriam, ne impune amplius quidvis in
quemvis dicere liceret. Quintilianus in Dialogo de cauſis
corruptæ eloquentiæ cap. 38. Valerius Maximus lib. 6. C. 2.
n. 4. Sed, quod ille inchoaverat, Cæſar Auguſtusque per-
fecerunt. IIIi aliud hominum genus ſibi eligendum eſſe vi-
G 2 debant,

52 MEDITAT. AD PANDECT.

debant, cui, reliétis oratoribus , ſummas dignitates, rei-
publicæ gubernacula & amicitiam ſuam concrederent. Nulli
huic inſtituto commodiores eſſe videbantur Ctis. Præter-
quam enim quod obſequentiſſimi eſſent, atque ſecundum
leges non de legibus judiearent, opus quoque erat, ut po-
pulum, qui nondum omnem feritatem exuerat, manſuefa-
cerent & mulcerent. Ad hoc aptiſſimæ erant doctrinæ iſtæ &
regulæ, quibus omne jurisprudentiæ fundamentum nititur:
Quod principi placuit, legis vigorem habet. Lex dura quidem at-
tamen ſic ſeripta eſt. Non omniuim, gquca majorilus && printipi-
bus conſtituta ſunt, rutio reddi debet. Secundum leges, non de le-
gibus judicandum eſt & c. Hæœc neſciebant oratores, qui ſi quid
demonſtrandum eſſet, non ad beneplacitum principis conſtitu-
taque jura, ſed ad rhetoricas ſuas artes confugiebantafectus-
que hominum movebant. Iidem priſtini faſtigii, nobilitatis &
libertatis memores multa ſæpe edebant indomiti animi docu-
menta. Quapropter & Cæſares & miniſtri eorum ſecundum
Zucitum Annal. XIII. cap. 12. oderant omnes, qui vividam &
incorruptam eloquentiam tuendis civibus exercerent, neque
quieſcebant prius, quam illos falſorum ſæœpe criminum infi-
mulatos vel in exilium egiſſent, vel morte mulctaſſent, ut tan-
dem teſte Quintiliano de cauſis corruptæ eloquentiæ cap. I.
Veſpaſiani temporibus neque nomen, amplius oratorum ſu-
pereſſet, &, qui in eorum locum ſucceſſerant, cauſidici & ad-
vocati, & patroni, & quidvis potius, quam oratores, voca-
rentur. ICti vero, quos Cæœæfares evehebant, ſordidius ple-
rumque & abjectius nati erant, & notabilis eos ab initio pau-
pertas & anguſtia rerum circumſteterat, quemadmodum Pu-
blicum Alfenum Varum, qui teſte Horatio lib. I. Sat. 3. ſutor
fuerat, abjectoque inſtrumento artis & clauſa taberna, leges
didicerat, Auguſtus ad conſulatum usque extulit. Hi ita-
que cum repente ſe in dignitatem, opulentiam & amicitiam
prin-

kei⸗
I
ler⸗
Cun
o.
efr⸗
le
irur:
nar.
eipt.

guic
Kra⸗
eOns.

ttn

d⸗
undun
idamd

Reg

mn inl.
ut tar.
A l.
hrumn ſ.
icl at
e vl⸗
ie⸗
nitio en⸗

du ..

.9. ſutot
na, leget
Hüir.
Amicltin
hin

Rel.

SP. VI. DE RESPONSIS PRVDENTVM. 53

principum aſſertos viderent, firmius imperatoribus, patro-
nis ſuis, adhærebant, atque horum favorem obſequio con-

ſervare non dubitabant, miniſtrosque ſe præbebant, qui-

bus Cælares ad obtinendam ſummam poteſtatem & oppri-
mendos potentiores uterentur. Sic de obſequio Atteji Ca-

pitonis vide Tacitum Annal. III. cap. 70. & Suetonium de

illuſtr. Grammat. C. 22. Domitii Afri Dionem Niceum lib. 59.
Romani Hiſponis Zucitum Annal. I. cap. 74. &c. Notabi-
lis vero maxime eſt ars, qua Auguſtus Ctorum auétorita-
tem ſtabilivit. Cum ſcilicet antea reſponſa eorum in cauſis
dubiis reddita facile, ut Cicero pro Cæcinna & pro C. Plan-
tio aſſerit, everterentur, Auguſtus, cum ipfi per ſe nul-
lam haberent, ſuam iis auctoritatem accommodavit L. 2. §.
47. de Origine juris, voluitque, ne judicibus ab eorum re-
ſponſis recedere liceret §. 8. I. de Jure nat. geut. & civ.

III.

Nullibi mojor fuit reſponſorum juridicorum auctoritai,
quam in gente Ebræe.

APud Ebræos collegium Levitarum, quod Hieroſolymis
fuit, facultatem de jure reſpondendi habuit. Nec
credo, ullam aliam gentem fuiſſe, apud quam reſponſa hu-
jusmodi majorem obtinuerint auétoritatem. Apparet hoc ex
Deuteronomii cap. I7v. Quem locum quippe maxime me-
morabilem integrum hic adſcribam: &i qucæ tibi in judicis
res dubia obvenit, adſcende ad locum, quem Deus elegit,
atque ibi ſacerdotes leviticos cum ſummo judice, qui tune
erit, conſule, ut dubium iſtud interpretentur. Quamcungue
vero illi tibi ſententiam præſeripſerint, hane in omnibus ſe-
guere, & obſerva jus, quod te docuerunt, neque ab eo ul-
G 3 S=ðð Iam

53ͤlrlra4nn MEDITAT. AD PANDECT.

lam in partem recede. Si gquis autem reſponſum ſibi a ſacer-
dotibus ſummoque judice datum contemſerit, is morte mulcta-
bitur & e medio populi Iraelitici tolletur, ut omnes audiant
metuantque, nec deinde Juperbiant.

IV.

Male facit judex, & ſuſpeltum quodammodo ſe reddit, qui,
cum alteruter litigator acta ad collegium juridicum mitti
petit, ipſe Pronunciar. .

V.

Sententia tamen ſic lata nulla non eſt.

VI.
Kecenſentur olto caſus guibus ſententig talis ipſo jure
nulla eſt.

Frequens admodum eſt hæc in foro quæſtio, an judex, fi
alteruter litigans contra ipſum proteſtetur atque acta
ad collegium Ctorum mitti petat, nihilominus ſine nulli-
tatis metu ipſe pronunciare queat. Infinitæ ſunt DD. quem-
admodum in aliis rebus, ita quoque ſuper hac controverſia
diſſenſiones. Quapropter nos varias illorum opiniones
non recenſebimus, ſed ex analogia juris litem iſtam deci-
demus. Equidem non negamus, judicem male facere &
ſuſpectum ſe quodammodo reddere, qui ab una licet parte
ſaltem imploratus acta ad ICtos mittere detrectat, ſenten-
tiamque ſuam invitis obtrudit. Annuat potius vir cordatus
precibus his, atque ita ſuſpicionem omnem abs ſe amolia-
tur. Quodfi tamen quis, neglecta partis unius implora-
tione, ipſe pronunciet, major dubitatio oritur, ſitne hu-
jus-

i,

X, l
a0
null.
luen.
verhi
niones
1 deci⸗
ere &
tparte
enten⸗
rdatus
mmolir⸗
plor⸗
ur.

SP. VI. DE RESPONSIS PRVDENTVNM. 355

jusmodi ſententia ipſo jure nulla, ſic, ut, appellatione etiam
non facta, corruat. Non exiſtimamus. Compertit etiam judici

ex principis auctoritate jurisdictio, quæ non in ſimplici cogni-
tione, ſed poteſtate etiam ſententiam concipiendi & ferendi
conſiſtit. Jurisdictio autem in invitum exercetur L. 83. §. I.
de Verb. obl. Ergo, ſi princeps non ademit hanc partem juris-
dictionis, unus ex litigatoribus contradictione ſua haud efficiet,
ut, quod judex auctoritate publica fecit, prorfus in irritum
cadat. Et hucusque cum Schradero de Feudis P. I0. Tect. I15.
§& 57. conſentimus. At in caſu, ad quem ille ſententiam ex-
tendit, cum ſeilicet uterque litigator id petit, fatemur nos diſ-
ſentire. Putamus enim, judicem tunc acta neceſſario ad colle-
gium mittere debere, neque id ſine nullitate negligere poſſe.,
Id quod non ſolum arg. I. 26. de Re judicata ſed inde eriam
confirmatur, quod, utraque parte conſentiente, totius cau-

ſæ cognitio a judice ordinario avocari & ad arbitrum devolvi

poſſit. Poterit itaque magis facultas ſententiam concipien-
di ei auferri. Atque hic primus caſus eſt, quo ſententia,
ab ipſo judice ſine confilio prudentum lata, penitus cor-
ruit. Huc porro referimus z. cauſas criminales graviores,
3. fi lex clara adſit, quæ partibus petere hoc permittat,
4. ſi cauſa ipſum judicem quodammodo tangat arg. L. I0.
de Jurisd. 5. ſi judex ipſe jurium peritus non ſit, nec aſſeſ-

ſores habeat, 6. ſi pars petens cauſam juſtam, propter quam

judicem recuſet, afferat, eamque vel probare, vel jusjuran-
dum perhorreſcentiæ præſtare parata ſit, 7. ſi quis proteſta-

tioni ſuæ eventualem ad principem appellationem ſubjiciat

atque ſic judici manus liget, 8. cum judex ſemel jam in

cauſa pronunciavit, atque contra ſententiam ejus leuteratio,

ſupplicatio vel reviſio interpoſita ſit. Quia enim veroſi-
mile vix eſt, eum ſententiam ſuam retractaturum, jura ne-
ceſlitatem illi imponunt ad Ctorum conſilium in nova
in-

56 MEDTTAT. AD PANDECT.

inſtantia pronunciandi. Vide KReceſſum imperii de anno 1654.

§. 113. & Brunnemannum de Jure eccleſiaſtico lib. 3. cap. 9.

§. 3. add. Mev. P. III. Dec. 221. n. 3. P. V. Dec. 109. .
5. 6. Optime hæc doctrina illuſtrabitur reſponſo, quod Cti
Helmſtadienſes menſe Septembri anni clo Io CCXIII. dede-
runt: Wird zu wiſſen verlanget, ob Heinrichen die von ihm auf
ſeine eigene Koſten inſtaͤndigſt verlangte transmiſſio actorum ab⸗

geſchlagen werden koͤnne. Ob nun gleich die Rechts⸗Lehrer groͤß⸗

ten Theils dafuͤr halten, es koͤnne inſonderheit ein ſolches Colle-
gium, welches im Namen des Fuͤrſten ſelbſt Recht ſpricht, und
deſſen Perſon alſo repræſentiret, wider Willen zur Transmiſ-
ſion der Acten nicht angehalten werden; Weilen aber wegen der
faſt in ganz Teutſchland eingefuͤhrten Gewohnheit denen ſtreiten⸗
den Partheyen auf ihre Unkoſten transmiſſionem actorum ad
collegium juridicum zu verlangen verſtattet wird, auch einer
Obrigkeit an ihrem Recht und Anſehen dadurch nichts abgehet,
dieſemnach ſelbige nicht wohl thut, und ſich einigermaßen ver⸗
daͤchtig machet, wenn ſie dergleichen ohne erhebliche Urſache je⸗
mand abſchlaͤget, inſonderheit, wenn, wie in gegenwaͤrtigen Fall

wider ein bereits von ſelbiger Obrigkeit geſprochenes Urthel, Leu⸗

terung oder ein anderes Remedium eingewendet wird; So iſt
Henrichen die von ihm auf ſeine eigene Koſten verlangte Trans-
miſſio actorum ohne erhebliche Urſache nicht abzuſchlagen.

VII.

Judex partem ſententiæ a collegio juridico imbetratæ non ſup
primere, ſed tamen ſucceſſive publicare poteſt.

Quod ſi vero judex, petente utraque vel alterutra
parte, acta ad collegium juridicum mittere decre-
verit, jam fſibi ipſi manus ligavit „ ut ſententiam
iſtam

Ci
4e.
f
nl⸗
Olle.
Und
muiſ-
der
Go⸗
2
Haunt
gehet,
en N
ache 17
geng
,G
Col
Tranp
e

non /5

Alterummt
e gecte⸗

menlin
ln

SP. VI. DE RESPONSIS PRVDENTVMM 5„

Iſtam, ſicut ea a collegio concepta eſt, publicare debeat,

arg. L. 75. de Regulis juris. Benind mecum Sirykius ad

Brunnein. Jtas Eecl. lib. 3. C. 4. Quaproptfer non licebif

judici, Partem ejus ſententiæ imere. Fecerat id aliquan-

do ſenatus quidam, & primam quidem ſententiæ Partem,
qua reus abſolutus fuerat, publicarat, alteram vero, qua actor
in expenſas condemnatus erat, reticuerat. Super quo facto
JCti Vitembergenſes menſe Mart. anni Cclo l1o CCX. interrogati
ſenatui iſti reſponderunt: daß freylich hierunter ein Fehler vorge⸗
gangen, daß man das aus dem Leipziger Schoͤppenſtuhl eingeholte
Urthel D. nicht ganz, ſondern nur zur Helfte publiciret, da doch der⸗
gleichen Urthel, welche in cauſis civilibus auf beider Partheyen An⸗

ſuchen, wie allhier geſchehen, ad acta geſprochen, und von andern

Orten geholet werden, nicht allein zur Information des Richters,
ſondern auch der Partheyen dienen, und ihnen dergeſtalt, wie ſie einge⸗
lauffen „ohne Zuſatz oder Abnahimme zu eroͤfnen ſ⸗ ynd; Wannenhero

D. wegen ſolches begangenen Fehlers ſich uͤber die Herren bey Koͤnigl.

Maljeſt. zu beſchweren, und, daß entweder die Sache von Ihnen
avocirt, oder wenigſtens ein anderer Juder Ihnen dabey adjungi-
ret werde, zu bitten wohl berechtiget iſt. Ne tamen judicis offi-
cium nimis arctis limitibus circumſcribamus, atque plane
mercenarium faciamus, providendum eſt. Id igitur judici
permitti debet, ut partem ſententiæ, a collegio juridico

obtentæ, ſi juſtam cauſam habeat, rantiſper occultet, atque
poſt aliquod demum tempus publicet. Regulæ quidem hic

certæ præſcribi nequeunt, cum res tota ex circumſtanriis &
prudentia judicis dependeat. Sed exemplo id, quod dixi-
mus, illuſtrabimus. Offerebantur Ctis Helmſtadienfibus
M. Decembr. anni clo To CcCXII. adta, ex quibus ackoris in-
tentionem jure fundatam eſſe apparebat, multæ tamen pro
reo rationes ex æquitate deſumtæ aderant, quæ non omnino

negligendæ videbantur. Igitur nos ſententiam; quæ qui-

Tom. J. 111 dem

—

58 MEDITAT. AD PANDECT.

dem ſecundum jura ſcripta concipienda erat, ſic tempera-
vimus: Daß vor allen Dingen die Partheyen nochmalen in Per⸗
ſon vorzuladen, und dieſelbe, inſonderheit Klaͤger, ernſtlich zu
vermahnen, ſich mit dem Beklagten in der Guͤte zu ſetzen, und
die von demſelben angebohtene Abfindung anzunehmen. Wuͤr⸗
den aber dieſe hierzu, aller geſchehenen Vorſtellung ungeachtet,
nicht zu bewegen ſeyn, ſo iſt das am 14. Jul eroͤfnete Urthel
zu beſtaͤtigen. Hic certe parum provide egiſſet judex, qui
ſententiam expetierat, ſi confeſtim integram publicaſſet;
ſed pertinebat ad prudentiam ejus, alteram partem poſt pri-
mam ſucceſſive edere.

VIII.
Judex acta ad collegium juridicum, quod alteruter letigans
exemit, mittere non debet.

IX.
Quodſi tamen id fecerit, ſententia intra decendium impugnari
debet, alias convaleſcit
Animadverto fubinde, judicem acta ad collegium juridi-
cum mittere & ſententiam ab eo expetere, tametlſi alter
litigantium id exemerit. Et male quidem puto facere ma-
giſtratum, qui in tanta collegiorum multitudine non aliquod
eligit, quod neutri litigantium diſplicet. Quodſi tamen
Ipſi ſecus viſum fuerit, ſententia hujusmodi intra decendium
impugnanda eſt. Quo transmiſſo, convaleſcet eadem & in
rem judicatam tranſibit. Vix enim eſt, ut talem ſententiam
pſo jure nullam dicere queas. Judex quippe, etſi male fa-
ciat, contra jus tamen expreſſum non facit. Nam hoc ipſi,
quem velit, conſulere permittit. Accedit, quod integrius
Præſumatur judicium, quod plurimorum ſententiis confir-
matur c. 21. X. de Uhic. & poteſt. jud. deleg. adeoque colle-
. gium

SP. VI. DE RESPONSIS PRVDENTVMI 59

gium tanquam ſuſpectum recuſari nequeat, niſi graviſſimis
ex cauſis Gail. I. O. 33. u. I. && 2. Eadem eſt ſententia Schæ-

pferi in Synopſi æ. tit. de Re judicata n. 13. Sed fac etiam,

ſubeſſe nullitatem. Inſanabilis tamen ea dici non porterit.
Igitur querela contra eam, niſi intra decendium moveatur,

per Keceſum Imperii de anno 1654. §. 121. amplius non ad-
mittitur. Et ſic pronunciarunt [Cti Helmſtadienſes menſe

Septembri anni c0% 15 ccxv. Wir ſetzen zum voraus, daß
das ſub No. 23, befindliche Urthel richtig und in Kraft Rech⸗
tens ergangen ſey. Denn obgleich der Obriſt⸗Lieutenant daſ⸗
ſelbe daher, wiel er bey deſſen Einholung wider die Heßiſchen
Univerfitaͤten proreſtiret, einer Nullitaͤt beſchuldigen will, ſo
iſt doch theils hierunter keine Nullitaͤt verborgen, theils, wenn
auch dergleichen verhanden, wuͤrde ſie dennoch nicht pro inſa-
nabili zu achten ſeyn, folglich haͤtte die Querela dagegen bin⸗
nen 10. Tagen eingewendet werden ſollen.

C O .ℛ O L L A K T A.

I. Errant, qui ICtos juris condendi poteſtatem habuiſſe
putant.

2. Reſponſa collegiorum juridicorum tantam hodie non ha-
bent auctoritatem, quantam reſponſa Ctorum ſub Ju-
ſtiniano.

3. Lex 38. de Re judicata ad collegia juridica non perti-
net. Sed in illis, ſi paria vota ſint, ea ſententia vincit, pro
qua præſes ſtat.

4. Neque Leæ 39. de KRe judicata ad collegia juridica pertiner,

H 2 SPE-

60 3EDITAT. AD PANDECT.
S PECIM E N. Vil.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
ALD LB. I. TTT III.

LEGIBVS.

PVBLICE DEFENSVM

4 5
FRIDERICO WILHELMO WOLFEF HARDTO
MAGDEBVRGENMSI

D⸗ TI. SEPTEMB. ANNI CI9 10 CCXIII,
1I.

Qui ex lege nova agit, publicationem ejus probare non debet,
um hæc facta præſumatur.

II.

Mon eſt neceſſe, ut lex in omnibus pagis vel oppidis affigatur

aut proclametur.

Sed de modo, quo promulgatio hæc fieri debeat,
diſſentiunt ICti. Sunt aliqui, qui neceſſe putant,
ut Publicatio hæc in ſingulis locis fiat, atque adeo ab
eo, qui in lege ſe fundat, deſiderant, ut probet, illam
ea in civitate aut pago, ubi adverſarius ipſius vivit, affix-
am aut per præconem publice proclamatam fuiſſe. Vi-
deo ita ſentire Meviuz in Conſilio 55. n. 13. ubi: Juva-

d eſſentiam legis pertinet, ut illa Promulgetur.

bitur, inquit, bacz allegatione reus, quod edicti älius ſolen
nis publicatio in iis oris, ubi reus vixit, non gonſtat,

9744

—— — — —,—

11

elut.
ebeat,
tzut,
40 45

Hlan

ſder
conſen

SP. VII. DE LEGIBVS. 61

qua ſine vis ſtatutorum &α edictorum adverſus lives atque in-
olas multa excidit. Et videtur huc trahi poſie L. 12. C. de
Juris & facti ignor. in qua imperatores? Conſtitutionei, ajunt,

principum nec ignorare quenquam, nec diſſimulare permittimus.

At ego nihilominus ad eorum ſententiam accedo, qui hujus-
modi probationem actori aut reo, legem etiam recentiorem

alleganti, imponi debere negant. Non dicam de difficultati-

bus, quibus iſta probatio involveretur, maxime ſi is, cui illaz

imponitur, peregrinus ſit, aut ſi lex jam paulo antiquior;

nemoque amplius vivat, qui publicationem ejus reminiſcatur.
Quid tum faciet is, qui Pprobare publicationem debuit. Exci-

det profecto jure ſuo, quod tamen in lege fundatum eſt, quia

ejus publicationem ſpecialem oſtendere impoſſibile erit. Igi=

tur longe juſtius & æquius hac probatione allegantem levamus.
Duæ ſunt potiſſimum rationes, quæ nos, ut ſic ſentiamus, im-

pellunt. Primam ex contractibus & inſtrumentis privatorum
deſumemus. Quodſi enim hæc ſecundum L. 14. C. de contra-
benda ſtipulatione præſumtionem ſolennitatis pro ſe habent,
adeo, ut omnia, ſine quibus contractus aut inſtrumentum vale-

re nequit, adhibita cenſeantur, tametſi nulla eorum in inſtru-

mento ipſo facta ſit mentio, quanto magis ita pro lege prin-
cipis præſumere decet, eam ſcilicet legitime & obſervatis
omnibus, quæ ad inducendam obligationem neceſſaria ſunt,
latam fuiſſe, atque publicationem, quæ ad eſſentiam legis
pertinet, rite acceſſiſſe. Deinde etiam, quæ altera ratio
noſtra eſt, neceſſarium non exiſtimamus, legem in omni-
bus villis locisque ſolenniter proclamari vel Affigi. Scrupu-
loſam iſtiusmodi? diligentiam jura noſtra non deſiderant.

Præcipiunt quidem publicationem legis, at non ita, ut ſin-
gulis hominibus fiat, quod infiniti laboris eflet, ſed eo mo-

do ut unusquisque civis paulo ſolertior eam cognoſcere
commode queat. Sufficit itaque legem ſolenniter in urbe,

6ᷓ2 MEDFTAT. AD PANDECT.

in qua princeps degit, publicari, typis quoque exprimi &
exempla ejus huc inde diſpergi & paſſim in provincias mitti:
Sufficere hoc in legibus imperii, ex Ordinat. Cameræ P. 2.
tit. 30. apparet: Dieweil ſich die Partheyen zum oftermahls Un⸗
wiſſenheit der Cammer⸗Gerichts⸗Ordnung beklagen, und aber ſol⸗
che Ordnung auf hiebevor, auch in dem 48. Jahre, allhier zu Augs⸗
burg gehaltenen Reichstag, gemeinen Gebrauch nach, vor Churfuͤr⸗
ſt en, Fuͤrſten und Staͤnden oͤffentlich verleſen, darzu ins Reich publi⸗
cirt, und auf jetzigem Reichstag wiederum erſehen, und von neuem
in Druck zu geben befohlen, alſo, daß ſich niemand derhalben Un⸗
wiſſenheit zu entſchuldigen hat. Neque legibus Romanis aliud
ſtaturum eſt, quippe quibus provinciæ & civitates reliquæ ad
ea jura, quæ in capite omnium civitatum, ſcilicet in regia urbe
obſervantur, reſpicere jubentur §. 7. I. de Satisdationibus. Vi-
de etiam L. 3. §. 5. de ſepulero violato ibi: Generalia Jſunt reſorip-
ta, & oportet imperialia ſtatuta ſuam vim obtinere, & in omni
o co valere. Placet annectere reſponſum JCtorum Vitember-
genſium, quod illi ſuper hoc argumento menſe Auguſto anni
CLD LO CCIX. dederunt: Klaͤgeks Fundamet, aus welchem er die
von ſeinem Vorfahren veraͤuſerte Rotwieſe wieder an ſein Guth zu
bringen ſuchet, iſt das Edictum Philippinum de anno 1666.
in welchem die ohne Vorwiſſen und Verordnung der Canzelley
geſchloſſene Verkaͤuffe der Rottlaͤndereyen annullirt werden.
Wogegen zwar Beklagter einwendet, es muͤßte Klaͤger vor allen
Dingen, daß beſagtes Edict im Amte Hagenburg gebuͤhrend
Publicirt worden, beybringen, immaſſen die Publication das
Effential-Stuͤck eines Geſetzes ſey, ohne welche ſolches keinen
Unterthan verbinden koͤnne: Alldieweil aber die Rechte zu Publi-
cirung eines Geſetzes nicht eben, wie Beklagter vermeynet, daß
ſelbiges an allen und jeden Orten angeſchlagen oder von der Can⸗
el verkuͤndiget werde, erfodern; ſondern dießfalls, bewehrter
Rechtslehrer Meynung nach, welche Per Ord. Cam. P. 2. 30.
. LIIE=

nn

bel⸗

An

d
h

%ς

N
den.
len

des
einen
ubl..
Ctr

t.

Ut⸗

lend

SP. VII. DE LEGIBVSB. 63

§. Ult. beſlaͤrcket wird, genug iſt, wenn der Landes⸗Herr an

dem Orte ſeines Aufenthalts die gemachten Verordnungen ver⸗
leſen, anſchlagen, durch den Druck oder copeyliche Abſchriften
hin und wieder bekannt machen laͤßt; geſtalt dann Beklagter,
daß dergleichen general Publication des obangefuͤhrten Edicts
ergangen, nicht in Zweifel ziehet; bey welcher Bewandniß, und
da die Landesherrlichen Befehle alle und jede Orte, alle und jede

Unterthanen, keinen ausgeſchloſſen, angehen, L. 3. §. 5. de
Sepaler. viol. L. I0O. C. de Legibus Klaͤgern der Beweiß, daß

das Edict de anno 1666. im Amte Hagenburg recipirt und im
Schwange ſey, nicht aufgebuͤrdet werden mag, ſondern Beklag⸗
ten vielmehr das Gegentheil beyzubringen oblieget.

III.
Promulgatio legum fit ſolum ejus nomine, qui jure ter-
. ritorii gaudet.
IV.
Princeps, qui in apanagiis fratrum vel agnatorum ſuorum legemn

promulgat, pati non cogitur, ut iſtorum quoque fratrum
vel agnatorum nomen legi præfigatur.

IIluſtrem hanc controverſiam ICti Helmſtadienſes menſe

Decembri anni co lo CCxVI. folide excuſſerunt, ut adeo
ſufficiat, verba reſponſi ab illis dati hic referre: Wird ge⸗
fraget, ob die Patenta, Mandata oder Verordnungen, welche
der Herr Primogenitus in Sachen ſo das jus territoriale und
epiſcopale betreffen, herausgiebt, nicht pPer ingroſſationem

1

64 MEDITAT. AD PANDECT.
auf folgende Art facta communicatione von der Canzel oder ſonſt
mittelbar zur Publication zu bringen, daß oben der Herr Poſtgeni-
tus durch den Druck ſeinen Unterthanen eroͤfne, wie der Landes⸗
Herr folgende Verordnung ergehen laſſen, deren Inhalt hernach
ganz einruͤke und zuletzt denen Unterthanen befehle, ſolchem in allem
willige Folge zu leiſten. Wiewohl nun der Herr Poſtgenitus die
Nothwendigkeit dieſes modi zu publiciren daher behaupten will,
daß derſelbe an vielen andern Orten, und ſo gar bey dem Fuͤrſtl. Hau⸗
ſe S. in Faͤllen, da ein Oberer mit dem Untern, der Kayſer mit ei⸗
nem Reichs⸗Stand, ein Churfuͤrſt mit ſeinem Land⸗Voigt, ein .
Fuͤrſt mit einem Grafen concurriren, eingefuͤhret ſey, alſo vielmehr
allhier ſtatt ſinde, da der Herr Secundogenitus ein Fuͤrſt gleiches
Standes und ein Bruder iſt, der aus bloſſer bruͤderlicher Liebe das
Recht der erſten Geburt agnoſcirt, ihm doch viel zur Landesfuͤrſtli⸗
chen Hoheit gehoͤrigen Stuͤcke vorbehalten, und nur von dem modo
publicandi nichts ausdruͤckliches bedungen, wozu noch dieſes
komme, daß dem Herrn Primogenito nicht der geringſte Nach⸗
theil aus dieſem Vorſchlag, der lediglich zu beſſerm Reſpect des
Herrn Secundogeniti angeſehen iſt, zuwachſe, folglich die be⸗
kannte Rechts⸗Regul: Quod tibi non nocet mihi prodeſt,
ad boc potes compelli; allhier den Ausſchlag geben muͤſſe:
Dennoch aber und dieweil die Landes Hoheit nebſt allen darzu
gehoͤrigen Stuͤcken, welche der Herr Secundogenitus nicht
ausdruͤcklich ausgenommen, dem Herrn Primogenito lediglich
zuſtehet; Conceſſio enim certorum regalium ſecundogenito
facta ad ſimilia extendi non debet, Bocer. de Regal c. A. n. 9.
unter welchen Stuͤcken denn ſonder Zweifel auch die Ppotelſtas
legislatoria, oder das Recht Patenta, Mandata und Verord⸗
nungen herauszugeben und ſelbige zu Publiciren gehoͤret, Lie-
gler. de Juribus majeſtatis lib. I. cap. 5. §. 10. hiernaͤchſt in
dem Vergleich ſelbſt mir deutlichen Worten enthalten iſt, es ſolle
der Herr Primogenitus alle Regierungs⸗Verordnungen unter
Dero

7

SP. VII. DE LEGIBVSZ. G

Dero Namen allein auslaſſen, da denn das Wort auslaſſen
nicht blos das concipiren und abfaſſen, ſondern zugleich die Pu⸗
blication, als das Haupt⸗ und eſſential-Stuͤck eines Geſetzes,
bedeutet, ferner die an ein und dem andern Orte in modo pu-
4 blicandi eingefuͤhrten Gewohnheiten bey andern Faͤllen kein Recht
mmachen, noch dem Herrn Primogenito eine Nothwendigkeit
aufbuͤrden, ſich in dieſer ſeinem arbitrio uͤberlaſſenen Sache dar⸗
1, nach zu richten, da zumal an vielen andern Orten das Wieder⸗
e ſſpaiel im Brauch iſt, und ſonderlich nach dem Zeugniß Springs⸗
an Leldii de Apanagio c. 1I. n. 270. in apanagiis ſo gar impropriis;
welche nemlich nach eben dieſes Auctoris Beſchreibung in cap. 2.
ſes m. 3. die gemeine und eingeſchraͤnkte Natur des ſchlechten⸗ Apa-
oSs nagiluͤberſteigen, die Verordnungen lediglich von dem Primo-
i⸗ genito ohne Concurrenz der Poſtgenitorum ausgehen, im
noo uͤbrigen der dem Herrn Secundogenito gebuͤhrende Reſpect
dieſe auch durch die von dem Herrn Primogenito vorgeſchlagene Art,
Poh wenn nemlich hochbeſagter Herr Secundogenitus ſchriftlich un⸗
de ter der Verordnung ſetzen laͤſſet, es ſey dieſelbe auf ſeinen ſpe⸗
e cial-Befehl publiciret und affigiret worden, erhalten wird;
aif So ſehen wir nicht, wie der Herr Secundogenitus das dem
iſ Herrn Primogenito zuſtehende Recht, Verordnungen auszu⸗
uſ: H
Hyr laſſen „ einſchraͤnken, und demſelben einen gewiſſen modunm
Publicandi vorſchreiben koͤnne.
igch V.
3 Weque lex geque privilegium ad actus præteritos
tetts . pertinet.
udtx D“ legibus quidem res certa eſt eas ad actus præteritos
Z˙. , trahendas non eſſe. Et extat de eo expreſſa L. 7. C.
c 8 de Legibus, ſecundum quam JCtos Vitembergenſes Menſe
ſtl dulio anni Cclo 10 CCIX. ſic reſpondiſſe meminimus; Verlan⸗
ante get ihr zu wiſſen, ob ihr die anno 1619. von eurem Guth veraͤu⸗

do Tcn. 1. 1 ſert

6o MEDILAT. AD PANDECTI.

ſerte und an B. L. verkaufte Wieſe von dem jetzigen Beſitzer D.
R.. wieder zu fodern berechtiget ſeyd. Wenn ihr nun gleich zu eu⸗
rem Behuf 2. Koͤnigliche Reſcripta, in welchen denen Inhabern
der Bauer⸗Guͤther die davon vereinzelten Stuͤcke wieder einzuloͤſen
vergoͤnnet wird, anfuͤhret; Dennoch aber und dierweil diſe Re⸗
ſcripta ſich lediglich auf das vom 25. April 1623. in die Churfl.
Aemter ergangene Mandat, in welchem die Bauer⸗Guͤther zu ver⸗
einzeln verboten wird, gruͤnden, die Veraͤuſerung aber der ſtreiti⸗
gen Wieſe bereits anno 1619. und alſo einige Jahr zuvor, ehe das
Verbot 1623. ergangen, geſchehen; folglich dieſes Landes Geſetz
auf ſolchen actum præteritum nicht zu erſtrecken iſt, ſo iſt D. R.
die von eurem Guth veraͤuſerte Wieſe euch abzutreten nicht ſchuldig.
At magis dubium eſt, an iſta L. 7. C. de Legibus etiam in pri-
vilegiis locum habeat. Recordamur;, acriter ſuper hac quæ-
ſtione in eo, quem nunc memorabimus, caſu diſputatum
fuiſſe. Collegium quoddam opificum noviter coierat & Pri-
vilegium a principe obtinuerat, ne quis in ea urbe præter
iſtius collegii membra artem hanc exerceret. Diu ante id Pri-
vilegium cives quidam eidem arti operam dederant, adver-
fus quos collegium jam agebat, petebatque, ut ab opificio
hoc abſtinere cives iſti juberentur. Argumenta collegii præ-
cipua erant: quod privilegii verba generaliter concepta om-
nes alios ab opificio arcerent, quod beneficia principis pleniſ-
ſime interpretari oporteat L. 3. de Conſtitutionibus Principum,
quod reipublicæ quoque interſit, opificia ab his tantum, qui
peritiam ſuam in eo collegio probarunt, exerceri. At Cti
Vitembergenſes, quorum ſententia ſuper hac cauſa Menſe
Novembri anni clo 10 CcxXI. expetebatur, non dubitarunt,
ſecundum cives contra collegium judicare. Æquitati enim
& rationi convenit, diſpoſitionem L. 7. C. de Legibus non
ad jura ſaltem univerſalia, ſed & ad conſtitutiones Perſona-
les accomimodari. Ipſi hoc videntur voluiſte imperatores,
dum

—— — —— ——

Sp. VII. DE LEGIBVS. 6„½

dum in d. L. 7. conjungunt leges &α conſtitutiones. Accedit,

quod conceſſiones & privilegia intelligi debeant, ne illi, qui

jus anterius habuit, damnum inferatur. L. 7. C. de Precibus

Inp. offer. L. 4. C. de Emanc. lib. Vide Zieglerum de Jur.

Maj. I. 2. C. I5. §. 43. ubi hanc doctrinam latius exſequitur.
Neque morem iſtum, quo opifices novelli peritiam ſuam

collegio prius probare coguntur, reipublicæ adeo ſalutarem
exiſtimamus. Tyrannidem ille & monopolium inferre ſolet⸗

ut quotidie videmus. Atque in Belgio ceterisque provin-
cis, in quibus cuique artem, quam callet, exercere licet;
opificia maxime effloreſcunt. Itaque civibus iſtis facultas re-
licta eſt, opus, quod olim fecerant, porro faciendi. Non
injucundum erit, ipſas, quas ICti Vitembergenſes ſenten-

tiiæ ſuæ ſubjecerant, rationes decidendi afferre: Der Klaͤ⸗

gere Suchen gehet dahin, daß erkannt werden moͤchte, es waͤren
Beklagte ſich des Knopfmachens gar zu enthalten ſchuldig. Ob
aun wol die von dem Knopfmacher⸗Handwerk aufgeſetzte, und
von der Stifts⸗Regierung ſede vacante approbirte Innungs⸗
Artikel deutlich, daß kein Pfuſcher ſollte geduldet werden, in ſich

begriffen; Alldieweil aber die Approbation der Innungs⸗Artikel

erſt am 20. Decembr. 1705. erfolget, Beklagtens principalen
hingegen, wie die abgehoͤrten Zeugen ausſagen, und Klaͤgere
ſelbſt nicht leugnen koͤnnen, bereits einige Jahre vorher, ehe das
Knopfmacher⸗Handwerk aufgerichtet worden und die Approba-
tion geſchehen, das Knopfmachen getrieben, folglich die nachge⸗
hends gegebenen Statuta und Privilegia auf ſelbige nicht zu er⸗

ſftirecken ſeynd, ſondern lediglich diejenigen, ſo nach der Zeit ſich

des Knopfmachens anmaſſen wollen, angehen; So haben wir
der Klaͤgere Suchen abgewieſen.
Declaratio tamen dubii, in lege vel privilegio occurentis ad
actus etiam pendentes vel præterites pertinet.
. 12 Accidit

68 MEDTTAT. AD PANDECT.

Accidit ſæpe, ut ipſa quidem lex vel privilegium anti-
quum fſit, ſed circa interpretationem ejus dubium oria-
fur, idque a principe decidatur. Tum vero novam hanc de-
clarationem ad actus etiam præteritos & pendentes pertine-
re non dubitamus. Vide L. 2. §. 23. C. de Vet. jur. enucl. &
Cailium lib. 2. Obſ. 9. in f. Cujus rei exemplum jam in Spe-
cimine I. de Juſtitia,; Meditat. IV. attulimus. Simile nune
memorabimus. Obtinuerat gens quædam nobilis Marchica
a rege ſuo privilegium fori, ſed verbis paulo ambiguis &
obſcuris conceptum, ut ex eo non ſatis appareret, utrum
gens illa jurisdictioni judicii provincialis exemta eſſe debe-
ret. Conveniebatur ergo apud illud judicium quidam ex
hac gente, & neglecta, quam is oppoſuerat, exceptione
fori incompetentis condemnabatur. Reus itaque regem
adit, & ab eo declarationem privilegii petit impetratque.
ua facta, ſententiam a judicio provinciali, a quo rex il-
lum per declarationem exemerat, latam tanquam nullam
impugnat. Objiciebatur quidem, novum eſſe hoc privile-
gium & ad cauſas tantum futuras, non Ppræœteritas ac pen-
dentes, pertinere. At Cti Helmſtadienſes menſe Junio
anni cic 1o ccxv, ſecundum illam litem dederunt irritamque
judicii provincialis ſententiam pronunciarunt: Weil die er⸗
folgte Koͤnigliche Declaration, welche keinesweges, wie Appel-
lat vorgiebt, ein neues privilegium, ſondern nach deren deut⸗
lichen Inhalt eine Erklaͤrung des alten, demnach auf die actus
pendentes und Ppræteritos zu ziehen iſt, ſattſam bezeuget, daß
des Appellantens exceptio fori incompetentis wohl gegruͤn⸗
det geweſen, und der von dem Quartal-Gerichte ertheilte Be⸗
ſcheid, weil er extra jurisdictionem gegeben worden, unguͤltig
ſey, folglich per querelam nullitatis umgeſtoſſen werden koͤnnez

So haben wir den ſtreitigen Beſcheid annulliret.

—

SP. VII. DE LEGIBVS. 69

VII.

Neceſarium non eſt, ſed ſalutare tamen foret, jas divinut,
forenſe in respublicas ebriſtianas reducere.

Leges divinæ judiciariæ, quas communiter jus forenſe vo-⸗
cant, de negotiis civilibus, de controverſiis privato-
rum inter ſe, de criminibus eorumque peœnis agere, unicui-
que notum eſt. Eæ hodie in nulla, quam ſciam, republica
chriſtiana ſervantur. Sed an ſervari debeant, non levis
eſt inter Ctos & Theologos quæſtio. Negant aliqui tanta
contentione, ut, teſte Bachovio ad Treutl. vol. II. diſp. 30.
§. 3. lit. G. verbis: ut fur de patibulo ſuſpendatur, fanaticos
quoque appellent, qui leges Moſis in politias chriſtianas
volunt reduci. Alii contra, chriſtianos adhuc legibus fo-
renſibus obligari, affirmant, & neceſſe putant, ut hodie
fecundum illas judicetur. Defendit hanc ſententiam olim

Sebaſtianus Caſtalio in Moſe Latino, Jo. Piſcator in Com-

ment. in Exod. in præfxa explicatione Quæſtionis de abroga-
tione legum Moſaicarum, W'ilbelmus Zepperus de Legibus
Moſaicis forenſ. lib. L. cap. S. & nuper Bodinus Hallenſis de
Obligatione forenſi juris divini. Nobis media ſententia Pla-
eet exiſtimantium, chriſtianos quidem nulla neceſſitate

conſtringi, ut jus iſtud forenſe reducant, at eos tamen, qui

reducerent, bene ſapienterque facturos, cum leges a Deo
immortali conditæ non poſſint non humanis omnibus eſſe
meliores, atque id, quod uni reipublicæ ſalutare fuit, aliis
quoque optime convenire queat. Cujus ſententiæ rationem,
cum hic ob brevitatem ſeripti nequeamus, in ipſo conflictu
reddemus.

VIII. Lex

0

0 MEDTTAT. AD PANDECFTI.

VIII.
Lex non demum boſt duos menſes, ſed ſtatim, quam-
lata eſt, obligat.
V ideo, aliquos in ea ſententia eſſe, quod lex nova, inter-
jectis demum duobus poſt publicationem menſibus;
bligare incipiat. Provocant Potiflimum ad Novellam 66.
Cap. I. ubi imperator: Saneimus, inquit, ſi ſeripta fuerit
bujusmodi lex, banc poſt duos menſes dati ei temporis valere
&W in republica tractari, ſive in hac feliciſſzma civitate, ſive
in provinciis poſt inſinuationem, ſufficiente hoc tempore om-
nibus manifeſtam eam conſtituere. Quam dispoſitionem.
multo magis apud ſe valere putant, qui in Saxonia Electo-
rali vivunt, ob verba, quæ in Epilogo Reſolutionum grava- .
Wminum de anno 1661. reperiuntur. At veroſimilius longe
eſt, ubique legem novam ſtatim, atque promulgata eſt.

vVim obligandi accipere, neque neceſſe eſſe, ut duo demum-

menſes exſpectentur. Convenit id naturæ legum & rectæ
rationi. Atque cum jure noſtro contrarium ſtatutum non
ſit, ſervabitur etiam apud nos. Nam quod ad Movellans

66. attinet, hæc non de legibus in genere, ſed de iis tan-

tum agit, quæ circa ſolemnia teſtamentorum feruntur. Ea
ſolemnia, quia perdicere difficile eſt, duo menſes ab im-
peratore indulgentur ad ea recte cognoſeenda. Exinde ve-
r0 ad leges, ſuper aliis negotiis latas, argumentum ducere
non licet. Ipſe imperator, ſe ſpatium id ad omnes novas
conſtitutiones Pertinere nolle, ſatis manifeſte declarat in
Movella 58. qua ſacra in privatis ædibus celebrare vetat, eos
vero, qui ſacra hujusmodi privata habeant, id intra tres
menſes, ex quo lex hœæc inſinuata ſit, corrigere jubet; nec
non in Movella 116. cui ut intra triginta dies ab inſinuatione
computandos obtemperetur, præcipitur. In jure quoque
canonico Bonifacius VIII. Pontifex in c. 32. de Præbendis in

.
al⸗
E
im.
e⸗
Ncere

10NG

t in
eos
1 tres
. Ne
Nion
vocve
itin
6.

SbP. VII. DE LECIBVS. 71

6to menſem definit, intra quem legi ibi conditæ ſatisfieri
oporteat. Non video igitur rationem, qua moti DD. ſi
legem ex intervallo demum valere Voluerunt Potius ad
Novellam 66. & præceptos ibi duos menſes, quam vel ad
Novellam 58. vel 116. vel ad jus canonicum reſpexerint.
Neque legislator Saxo in Reſolutionibus gravaminum quid

de legibus in genere conſtituit, ſed eam ipſam, quam tunc

promulgat, non niſi poſt duos menſes vires accipere jubet.
Igitur ſic ſentimus: Nova lex ſtatim, atque promulgata eſt,
niſi princeps ipſe in ea aliquod ſpatium indulſerit, obſervari
debet. Nec ignorantia ejusdem excuſabit, niſi evidens
quitas aliud ſuadeat.

ILege imußta cives coguntur, ſed non obligantuk.

Acerrime diſputant inter ſe ICti & Philoſophi, quousque
* lex injuſta principis civem obliget, &, an is, qui ei
ebtemperat, delinquat. Ipfi nihil difficultatis in ea quæ-
ſtione videmus, ſed ita ſentimus: Lex injuſta civem plane
non obligat, ſed is tamen, qui ei morem gerit, non pec-
cat. Ad id ſcilicet, ut obligatio a ſuperiore inducatur,
duo neceflaria ſunt, jus nempe aliquid inferioribus impe-
randi, & poteſtas malum his, qui contraveniunt, repræ-
ſentandi. Quodſi primum deficiat, alterum vero adfit,
non obligatio naſcitur, ſed coactio eſt. Princeps autem,
qui injuſta præcipit, jus ea imperandi nullum habet, &

propterea cives quoque ad obediendum non obligat. Ar
quia malum minatur, his, qui morem non gerant, cogit.

Itaque civis, ſi eludere injuſtam hujusmodi legem atque
Ane periculo vitæ ac bonorum obiequium detrectare queat,
non

1

— .

„2 MEDTAT. AD PANDECT.

non Peccat, ſed redte facit. Ar ſi intelligat, ſe, niſi ob-
temperet, malo mulctatum iri, non peecat quoque, ſi id,
quod juſſum eſt, faciat. Cum enim ſalus ſua & incolumitas
ſecundum rectam rationem unicuique præcipua ſit, & lex
naturæ in caſu neceſſitatis, ubi ſcilicet aliter ſalvi eſſe non
poſſumus, quidlibet facere permittar, licebit utique perni-
ciem ſuam exſequendo injuſta principis ma ndata evitare, niſi
tamen tam atrox ſit factum, quod præcipitur, ut ſatius ſit,
vitam ſuam perdere, quam id perpetrare. Ex his itaque;
quæ præſtruximus, quæſtiones illæ, quæ communiter mo-
ventur, facili negotio decidentur. Porerit ſcilicet civis
ſine metu peccati principem in bello injuſto juvare; poterit
miniſter principis mandata ejus, quibus nova & injuſta one-
ra civibus impenuntur, ſubſcribere, poterit etiam exſe-
qui &c. Hæ tamen omnia non aliter, quam ſi videat, ſe
fruſtra obſtiturum, atque ſibi, ni faciat imperata, vitæ aut
bonorum periculum imminere. Fuerunt aliquando inter-
rogati Cti Vitembergenſes a judice inferiore, poſſetne ille
ſine offenſione juſtitiæ & conſcientiæ ſuæ impunitum dimit-

tere reum, de adulterio accuſatum & fere convictum, ſed

qui abolitionem criminis a ſummo principe impetraſſet.
Nam cum divinum jus magiſtratibus præcipiat, ne delicta
impunita relinquant, videbatur judex Deo magis quam
principi obſequium præſtare, atbue adeo cœptum judi-
cium ad finem perducere debere. At ex fundamento,
quod dixi, Cti, valere abolitionem, poſſeque judicem
& debere ab inquiſitione cœpta deſiſtere, reſponderunt:
Daß die von Titio extrahirte Abolition allerdings beſtaͤn⸗
dig, und derſelben ungeachtet das Dom⸗Capitul wider Ti-
tium des beſchuldigten Ehebruchs wegen mit der Inquiſition
fortzufahren nicht berechtiget. Quæ res minus dubii ideo
habet, quia magiſtratus Jurisdictionem a principe accepit
. at⸗

Sp. VII. Dk LEGIBVS.

atque propterea illam, ſi hic nolit, exercere nequit. Qua-

Propter imperatores etiam in L. 7. C. de precibus Imperatori
offerendis præcipiunt, ut omnia reſcripta, contra jus elicita,
a judicibus refutentur, præter ea, quibus crimen ſupplican-
übus indulgertur.
4 CQCuauL 05 0LEAKXT J.
1 I. Princeps in contractibus, quos cum civibus ſuis celebrat;
. ex lege civili obligatur.
e; 2. Principis uxor & legibus & jurisdictioni mariti eſt ſubjecta.
0 3. Peregrini eorum locorum, per quæ tranſeunt, legibus:-

is Obligantur.

4. Principes imperii leges receſſibus imperii & juri com-

muni contrarias in terris ſuis recte condunt.
e SPECIMEN VIII.
in MEDITLATIONVM AbD PANDECTAS
Ntek. AD LIB. I. L IT. III.
eile D E
STATVTIS
e =ð PVBLICE DEFENSVM
Aiet. .
h FrRlIDERICO WILHELMO LEYSERO,
D HANNOVERANO.
ddi⸗ D. IX. SEPTEMB. ANNI CloO Lo CCxII.
icenn . I. S
tuot: Modus ſtatutum novum conficiendi. .
betäag Qivitates municipales & collegia non leges, ſed ſtatutd-
1r Tr ondunt, quæ etſi interdum, uti in L. 3. §. 4.
ilinn Quod vi aut clam L. 3. §. 5. de ſopuler. viol.
I dN leges appellentur, tamen in eo a lege proprie dicta dif-

ccehi. Tom. TJ. K ferxunt,
1

74 MEDITAT. AD PANDECT.

ferunt, quod non ex voluntate ſuperioris, ſed ex pacto &
conventione auctoritatem ſuam accipiunt. Sed cum variæ
circa validitatem iſtiusmodi ſtatutorum controverſiæ orian-
tur, operæ pretinm erit, requilita inveſtigare, quæ in con-
fectione illorum obſervari oportet. Quatuor ſunt illa po-
tiſſimum. Primum eſt, ut omnia iſtius collegii aut civitatis
membra eo, qui receptus ibi eſt, more convocentur. Nam
ſi vel unum omittatur, hoc diſſenſu ſuo id, quod a ceteris
coneluſum fuit, reſeindere poteſt, L. 2. C. de Decurionibui,
c. 298. X. de Electione; niſi tamen quædam membra peregre
abſint, quorum reditum expeétare opus non eſt. Deinde re-
quirimus, ut non quidem omnia membra, quæ tantum vo-
caſſe ſuſticit, ſed tamen, ne decretum per infrequentiam fiat,
duæ minimum tertiæ partes illorum compareant L. 3. de
Deeretis ab ord. fac. Tum neceſie eſt, ut ex præſentibus
illis major pars conſentiat L. 19. Ad munieipalem L. 5. C. de
Legationibus. Denique quarto communiter deſideratur, ut,
ſiquidem ſtatutum illud a jure communi recedat, principis
confirmatio accedat L. ult. de Collegiis & corporibhus. Sed
de iſta confirmationis neceſſitate plura in Meditat. III. dice-
mus. Exhibet ſuper hoc argumento reſponſum Ctorum
Bergerus in Keſponf nſis P. 2. K. 213.

II.
Civitates municipaies ſine ſinguluri privilegio Pai- condunt.

viſtimant aliqui, non omnes civitates ſtatuta condere
poſie, ſed eas tantum, quæ jus hoc ex ſingulari privi-
legio a principe acceperunt. At errant. Unaquæque civi=
tas ſtatuta recte conficit, etſi princeps hanc ei facultatem
ſingulari privilegio non indulſerit. Duæ me, ut ſic ſta-
tuam, commovent rationes. Prima eſt, quia ſtatuta talia

non

Sbp. VIII. DE STLATVTIS. 75

non tanquam leges, quæ ſuperioris auctoritate opus habe-
rent, ſed tanquam pacta & conventiones valent. Paciſci
n. vero invicem, unicuique collegio & univerfſitati licet L. 4.
1. de Collegiis. Deinde inter privilegia communia omnium
. Civitatum, quæ iis eo ipfo, quod civitates ſunt, compe-
S tunt, illud quoque eſt, ut queant Willkuͤhr und Stadt⸗Recht
m ſetzen, hoc eſt, ſtatuta condere. Valebunt ergo ſine omni
is privilegio ſtatuta ejusmodi, quibus de variis rebus ad cu-
„ ram civitatis pertinentibus diſponitur.
N . .
v.. Leges nullibi requirunt, ut ſatuta civitatum municipalium juri
N. communi contraria a principe confirmentur.
1
is IV.
Gl Ieirar in prexi etiam NRatuta munieipalia antiqua Pine vonſir-
‚è„ matione principis Ricſtinentur.
cipis V.
die Ouod ad recentiora tamen, uſu inwaluit At, gucx ontra jus
goumummune confelta ſung, ſolos vonſentientes ex pacto obligent,
rund uon etiam diſſentientes aut extraneos, niſi principis
confirmatio acceſſerit.
Anceps eſt quæſtio, an ſtatuta civitatum municipalium
Mn. opus habeant principis confirmatione. Alii eam ſine
onbere ulo discrimine deſiderant, alii tunc ſaltem neceſſariam pu-
rii tant, cum quid in ſtatuo continetur, quod juri communi
düH Gontrarium eſt. At ut verum fateamur, neutro caſu de
lan e Jure noſtro hæc confirmatio requiritur. Nam, quæ prima
4 r. ratio mea eſt, nemo ignorat Pactis privatorum, dummo-
RH do honeſtatem non lædant, juri communi, e. g. quod ad
K 2 ſucceſ-

RoH

„6 MEDITAT. AD PANDECT.
ſucceſſionem hereditariam, contractus emtionum & alios, de-
rogari poſſe. Cum vero, ut diximus, ſtatuta civitatum nihil
aliud, quam pacta, ſint, non video, cur civitates deterioris
conditionis, quam ſinguli cives, eſſe debeant. Deinde mu-
nicipiis jure Romano facultatem ſtatuta a jure communi di-
verſa condendi competüſſe, negari non poteſt. Scilicet ex
Gellii noctibhus Atticis lib. 16. c. 13. conſtat, civitatum duo ge-
nera fuiſſe, municipia & colonias, ex quibus illa ſuis mori-
bus legibusque utebantur, hæ quippe per cives Romanos no-
viter conditæ, ad jura Romana alligabantur, quamvis & ha-
rum aliquas privilegium & vetuſtum morem arbitrio ſuo rem-
publicam adminiſtrandi habuiſfſe, ex Plinii lib. 10. ep. 56. ap-
Paret. Poterant ergo municipia jus ſibi pro lubitu conficere,
etiam ſine principis conſenſu, qui ne quidem in decretis, ab
ordine decurionum factis, requirebatur, ut ex tit. z. de Deere-
zis ab ordine faciendis elucet. Atque hinc eſt, quod ſtatuta
municipiorum in jure Romano leges appellantur L. 6. pr.
Quod cujusque univerſ. nomine L. 3. §. 4. Quod vi aut clam Ee
3. de Decretis ab ord. fac. Porro ex jure canonico, videlicet cap.
1. de Conſtitutionibus in 6to colligimus, ſtatuta juri communi
contraria valere. Jure autem Germanico antiquo res iſta ne
quidem dubium habuit. Secundum illud enim unicuique civi-
tati eo ipſo, quod civitas eſt, jus comperit ſtatuta condendi,
Willkuͤhr und Weichbild zu ſetzen. Statuta vero iſta a principe
confirmari debuiſſe, nusquam invenimus. Potius ſua vi de-
rogabant juri communi, ſive, ut majores noſtri loqui ſolebant,
Geluͤbde und Willkuͤhr bricht Land⸗Recht. Vide . eichbild art.
24. Accedit, quod ad conſuetudinem in civitate introdu-
cendam expreſſus principis conſenſus non deſideretur, ſta-
tuta vero conſuetudine corroborari ſoleant. Neque nova
hæc ſententia eſt, quod civitatum municipalium ſtatuta
confirmatione principis non indigeant. Sed jam diu ante
. me

N1.
5
nun
e
.
nch,
he
de⸗
bant,
Omt.
tod⸗
ſr.
nO
ſtarur
e
e

Sp. VIII. DE STATVTIs. 7

me Zieglerus ad Auream praxin Calvoli §. Civitas Conel. I. .

298. Cc7 29. Civitas, inquit, municipalis poteſtatem habet facien-
di ſtatuta municipalia, etiam ad jurisdictionis ſeu litis decidendæ,
&y non ſaltem adminiſtrandarum rerum materiam ſpectantia, &£

gquidem etiam absue ſuperioriz conſenſu ac confirmationes; mul-
tosque excitat auctores, qui eandem ſententiam tueantur.

Unica eſt, quam nobis diſſentientes objiciunt, Lex 4. de Col-

legiis, in qua Cajus: Sodales, ait, ſunt, qui ejusdem collegit

Junt, quam Græci irwolzr vocant. His autem bpoteſtatem facit
Tex, pactionem, qaam velint ſibi ferre; dum ne quid ex publicæ
lege corrumpant. At verba illa: corrumpere aliquid ex pub-
lica lege; explicanda ſunt ex ſequentibus, nec non ex titulo
C. de Monopoliis & conventu negot iotorum illicito, vel artificis
ergolaborum, nec non halneatorum, probibitis, & pactionibus
iMicitis. Scilicet ſodalibus ibi non interdicitur pactum a jure
communi diverſum inire, ſed, tale pactum facere, quod pu-
blicæ leges expreſſe prohibent. Hæc autem diverſifſima in-
vicem eſſe, unusquisque intelligit. Et hujusmodi paécta civi=
tatibus quoque illicita ſunt. Poterit nempe civitas de ſuce-
ceſſione conjugum, de ſolemnibus contractuum & aliis ejus
generis ProO lubitu etiam contra jus commune ſtatuere. At
ſtatuta, ut delictum aliquod impune ſit, ut monopolium fru-
menti a quibusdam exerceatur, ut res furtivæ furibus erep-
Iæ inter ſenatores dividantur & ſimilia, nullius momenti
erunt, quia Pacta talia inire jus commune verat. Valent er-
90 municipalia ſtatuta, juri contraria, dummodo non prohibi-
ta, etiam ſine conſenſu principis, cui tamen illa tollere & abro-
gare ſemper liberum eſt L. 3. §. 5. de Sepulc. viol. In col-
legis quoque juridicis, cum partes litigantes ſtarurum aliquod
vetus municipale afferunt, an illud confirmatum ſit, reſpici

non ſolet. At in recentioribus conſuetudine invaluit, ut,

ſiquidem ea cum jure Fublieg. pugnent, illos ſolum cives;
qui

78 MEDILAT. AD PANDECT.

qui in eorum receptionem conſenſerunt, vi pacti obligent,
reliquos autem, qui diſſenſerunt, vel, qui- poſtea bona &
domicilium in eo loco acquiſiverunt, item advenas & ex-

traneos haud obſtringant, niſi principis confirmatio acceſſe

rit. Atque ita Cti Helmſtadienſes menſe Martio anni
CLD 15 6CCXV. judicarunt: Es ſcheinet denen Klaͤgern fuͤrnemlich
der Extract aus dem Stadt⸗Receſte im Wege zu ſtehen, und
ob ſie gleich dargegen einwenden, daß dieſes ſtatutum ſie als
Fremde nicht angehe, ſo iſt doch das Widerſpiel aus denen Rech⸗
ten bekannt, daß nemlich auch Fremde ſich in ihren Contracten
nach denen ſtatutis des Orts, wo ſie contrahiren, und wo
die Guͤther, daruͤber ſie contrahiren, gelegen ſeynd, richten
muͤſſen L. 6. de Evittionibus. Alldieweil aber ein denen gemei⸗
nen Rechten zuwiderlaufendes ſtatutum anderer geſtalt nicht,
als, wenn der Landesherr ſolches beſtaͤttiget, beſtehen kann, und
denn allhier die confirmatio ſuperioris niemalen dazu gekom⸗
men, folglich beruͤhrtes ſtaturum, wenn es gleich als ein pa-
Aum unter denen Buͤrgern gelten koͤnnte, dennoch Fremde und
Auswaͤrtige nicht verbinden mag; So ſeynd wir Beklagte zu
condemniren bewogen worden.

VI.

Ea tamen fatuta, gquz ſaltem præter jus commwune ſuvt, hodie
etiam ine confirmatione principis valent.

Sed, quod diximus, ſtatuta juri communi contraria con-
firmatione indigere, de iis tantum ſtatutis intelligen-
dum eſt, quæ manifeſto cum lege publica pugnant. Eaau-
rem, quæ ſaltem præter jus commune ſunt, ſeu, quæ ſin-
gulare quid, quod in lege publica non reperitur;, diſpo-
nunt, nulla confirmatione opus habent, tametſi libertatem
naturalem civium conſtringant, vel jus privato alicui aufe-
rant,

t!

dor.
gel
1an⸗
in⸗
ih⸗
alemn
Auke:

rault,

Sp. VIII. DE STATVTIS. 7

rant, vel pœnam & coêrcitionem contineant. Res optime
exemplo illuſtrabitur. Erat Mindæ ſtatutum, nullo princi-

pis conſenſu munitum, ut creditor, qui domum ruinoſam ſibi

oppigneratam non fulciret, jure ſuo caderet. Quærebatur,
an valeret. Affirmarunt Cti Helmſtadienſes menſe Octobri
anni crio 10 ccxV: Es iſt nicht zu laͤugnen, daß Klaͤger die alte
ihm verſchriebene Hypothec vermoͤge des Mindiſchen ſtatuti, wor⸗
innen die Glaͤubiger, welche die ihnen verpfaͤndeten und baufaͤllig
gewordenen Haͤuſer nicht repariren, ihrer Foderung verluſtig er⸗
kannt werden, verlohren. Und mag Klaͤgern nicht helfen, daß
dieſes ſtatutum von dem Landesherrn nicht beſtaͤttiget worden, in⸗
dem dergleichen nicht contra, ſondern præter jus commune lau⸗
fende und zum gemeinen Beſten abzielende ſtatuta ganz wol von

einer Stadt, Kraft des allen Staͤdten zuſtehenden Rechtes, Will⸗

kuͤhr und Weichbild zu ſetzen, aufgerichtet werden koͤnnen.
YVll.

Senatus ſolus ſtatuta non condit.

Otrdo decurionum, qui in noſtris municipiis ſenatus voca-
tur, jus ſibi nonnunquam arrogat, ſtatuta conficiendi,
quibus integra civitas obligetur. At minus recte. Etſi enim
jure Romano decuriones decreta facere potuerint, ut ex tit.
D. dJe Deeretis al ordine faciendis patet, attamen ea decreta de

rebus exigui ſaltem momenti conficiebantur. Negotia vero

graviora, qualia etiam remiſſio debiti, conſtitutio ſalarii, lar-

gitio, Impoſitio onerum, conceſſio immunitatis erant, publi-

ce ab univerſis, aut majore tamen eorum parte, expediri de-

bebant L. 160. §. I. de Keg. juris. Neque major eſt hac in

re noſtrorum hodie decurionum poteſtas, ſed pariter in re-
bus arduis, cujusmodi eſt ſtatutum novum, municipum ſeu
civium confenſum adhibere neceſſe habent,
V VIII.

WEDTTAT. AD PANDECT.

VIII.
Benignitas vollegii, oontra ſtatuta ſua aliquoties diſpenſantis,
aliis jus non tribuit.

S tatutum collegii erat, ne quis in illud cooptaretur, qui
quinque annos diſcendæ arti non impendiſiet. At exem-
pla aderant, in quibus collegium uni alterive gratiam fe-
cerat, & accepta pecunia locum in collegio, etfſi anni ali-
quot eis deficerent, conceſſerat. Cum vero vir quidam
idem beneficium expeteret, & pecuniam offerret, collegium
coônſtanter ei locum denegabat, nullisque precibus vel ar-
gu nentis, ut iterum contra ſtatuta ſua diſpenſaret, poterat
moveri. Controverſia tandem ad judicium devolvebatur;
in quo ille, qui ſe in collegium recipi petierat, repulſamque
pafſus erat, maxime urgebat, per hoc, quod collegium ali-
quoties homines, qui annos legitimos non expleverant, ad-
miſiſſet, conſuetudinem introductam, quæ fibi etiam pro-
deſſe deberet. Addebat, non paucos adhuc in collegio
eſſe, qui juſtum annorum numerum non haberent, atque
tamen ex indulgentia reliquorum in illud irrepfiſſent, qui
propterea, quod in ſe juftum exiſtimaſſent, alii denegare
non boſſent. Nihilominus tamen [Cti Helmſtadienſes,
quorum ſuper hac cauſa judicium menſe Decembri anni
CIO 10 CCXII. expetebatur, exiſtimarunt, collegium invitum,
ut hominem iſtum, qui pecuniam offerebat, reciperet, com-
pelli non poſſe. Ratio Potiſſima erat, quod benignitas ſua
alicui nocere, aut jus aliquod contra eum facere & ad con-
ſequentia trahi non debeat L. I41. pr. de Reg. jurig. Ita-
que quod ille per diſpenſationem aliquoties factam con-
ſuetudinem ſtabilitam eſſe putabat, in eo graviter erra-
bat. uod enim ex gratia aut familiaritate fit, jus nul-
lum facit. L. 41. de Adq. de vel am. pog. Neque apparet ra-
tio;

rat
wor;
Nade
1d⸗
.
o.
lego⸗

e.

, G
egene
enles,
aun
itum
cotn-
Itt.

n co.
r eint⸗
as .
Arett.
10

Sp. VIII. DE STATVTIS.

81

tio, quamobrem illi, qui ex indulgentia recepti in colle-

gium erant, idem beneficium,
quoque impertire neceſſe haberent. Addam ipfſas deciden-
di rationes quas JCrti ſententiæ ſubjecerunt: Es iſt Beklag⸗

—.

quod ipſi acceperant, aliis

tem im vorigen Urthel die Hoffnung, ſich mit denen Klaͤgern we⸗
gen der ihm an ſeiner Legitimation ermangelnden Lehr⸗Jahre

in der Güte zu ſetzen und in ihre Guͤlde aufgenommen zu werden,

abgeſchnitten worden. Hierwieder nun hat er Leuterung einge⸗
wendet, und, ob er gleich nicht voͤllig in Abrede iſt, daß ihm ei⸗

nige an denen in den Inn
ren ermangeln, ſo iſt er do

nem Stuͤck

Gewiſſen ob nicht Klaͤgere
gelernet, in ihre Guülde aufgenom

ſtehet, da

heit eingefuͤhret worden, welche gleichfalls

ungs⸗Briefen erforderten 5. Lehr⸗Jah⸗
ch erboͤthig, ſich dieſerhalben mit ei⸗

Geldes abzufinden, und ſchiebet denen Klaͤgern in das

ſelbſt dergleichen, ſo nicht voͤllig aus⸗
men, da er in denen Gedanken
ß, wenn ſie dieſes einraͤumten, dadurch eine Gewohn⸗
ihm zu ſtatten kommen

muͤßte, Klaͤgere auch dasjenige, was ſie bey ihren Leh r⸗Knaben

vor billig hielten, ebenmaͤßig
lernet, zu billigen ſchuldig waͤren;

gewinnet,

des denen Klaͤgern auferleget werden ſo
daß Beklagter die 5 in denen Innungs⸗Ar

an denen, ſo in andern Staͤdten ge⸗
Wannenhero es das Anſehen

ob haͤtte zufoͤrderſt die Abſchwerung des deferinten Ei⸗

llen; Alldieweil aber dieſes,
tikeln erforderten Lehr⸗

Jahre nicht ausgeſtanden, klar am Tage lieget, ſerner dasjenige,
was Klaͤgere aus freyem Willen einem und dem andern zu gute
gehen laſſen, keine Gewohnheit alſofort einfuͤhret, noch ad con-
ſequentia zu ziehen iſt; So haben wir das deferirte Jurament

vor uͤberfluͤßig geachtet, und vo

IX.

riges Urthel lediglich beſtaͤtiget.

Collegia multtas, in ſtatutis ſuis comprebenſas, a delinquenti

bus collegis exigere, nec non refractarios privatis

Zom. J.

remediis coercere poſunt.

Fre-

822 MEDITAT. AD PANDECT.

Frequens eſt, ut in ſtatutis collegiorum certæ mulctæ im-
pPonatur his, qui contra faciunt. Eæ mulctæ communi
collegii arcæ inferri debent. Hlud vero dubium eſt, an colle-
gium, ſi quidem delinquens mulctam ſolvere recuſet „ eam
eXtorquere aut etiam collegas contra ſtatuta peccantes & con-
tumaces privatim coercere queat. Equidem de iſtis modis
exſequendi, qui ſoli magiſtratui competunt, quales ſunt ma-
hus militaris, pignoris captio, caréer, non quærimus. Iis
enim collegia adverſus collegam uti non poſſe, certum eſt
arg. L. I. C. de privatis carveribus inhibendis. At cetera reme-
dia, quæ communiter in collegiis ad coercendam refractario-
rum contumaciam recepta funt, impune, ut putamus, adhi-
bentur. Pertinent huc excluſio delinquentis a conventibus,
inhibitio exercitii artis, avocatio boethorum, & alia hujus
generis, quæ recenſet Beierus in Advocato rerum opiſicialium
perito cap. 5. & 6. Sic ex actis, quæ non ita Pridem ad ordi-
nem Ctorum Helmſtadienſium mittebantur, animadverti, au-
rifabrorum collegium collegæ delinquenti & mulctam tamen
ſolitam ſolvere detrectanti denegaſſe ſignationem argenti, ſie
wolten ſein Silber nicht ſtempeln, ut ita nihil vendere poſſet.
Vehementer ille de privata iſta violentia conquerebatur, & ur-
gebat maxime, non eſſe ſingulis concedendum, quod per ma-
giſtratum publice poſſit fieri, L. 176. pr. de Reg. jur. neminem-
que ſibi ipſi jus dicere debere. Sed nihilominus Cti Helmſta-
dienſes, non peccaſſe collegium, quod iſto coercendi remedio
uſum eſſet, exiſtimarunt, atque ſic menſe Majo anni cro 10
CCXIII. judicarunt: Es iſt dieſes, daß die Innung Klaͤgern ſein
Silber nicht ſtempeln wollen, vor keine gewaltſame Extorſion, ſon⸗
dern vor ein denen Zuͤnften vergoͤnnetes remedium coercendi
zu achten. Equidem nullam collegiis tribuimus jurisdictio-
nem. At moribus Germanorum multi etiam, qui juris-
dictionem non habent, jus tamen ſuum remediis violentis
vin⸗

eſt
ne.
rio.
lni.
dus,
wos
Niun
Orll.
hn.
tunel
tl,ſ
poſer
ur⸗
er M⸗
en⸗
Dnhe.
eTed
1

ttrſin

dcn ſo
dite⸗
lend

SP. VIII. DE STATVTIS. 93
vindicare poſſunt. Sic in Spec. Sax. L. 3. aurt. 63. dem Bau⸗

meiſter, qui certe nulla jurisdictione pollet, jus mulctandi
tribuitur. Sic quoque pignorationes privatæ, die Pfaͤndun⸗

gen, jure Romano per L. 39. §. I. Ad I. Aquil. interdictæ,
in univerſa Germania receptæ ſunt. Idem dico de privatis
illis remediis coercendi & ſtatuta ſua exſequendi, quæ uti-
que univerſali Germaniæ conſuetudine, de qua citati a Beiero
d. I. DD. atque inter hos Mevius ad Jus Lub. p. 5. tit. 13. a.
3. 2. 35. teſtantur, competunt.

X.

Poteſtas tamen cognoſcendi, mulctandi & exſequendi collegiis

competens, ad negotia communem totius collegii urilitatem
ſpectantia reſtringi, nec ad cauſas & lites membro-
rum privatas extendi debet.

tſi vero mores Germanorum veteres & recentiores po-
— teſtatem aliquam cognoſcendi, mulctandi & exſequendi
collegiis opificum permittant, hæc tamen non aliter eis
competit, quam ſi privilegio vel conſuetudine eam adquiſi-
verint. Atque hæc etiam conſuetudo non late nimis ex-
tendenda, ſed arcsctioribus limitibus cireumſcribenda eſt.
Leges quippe imperii iſtam potentiam odio habent, &, quo
recentiores ſunt, magis reſtringunt. Apparet hoc ex Ordin.
Polit. de anno 1548. tit. 37. §. 2. in ſine. Cujus diſpoſitio ta-

men cum collegiis nimium favere videretur, diſplicuit de-

inde ordinibus imperii & ab iisdem in Ordin. Polit. de anno
1527. tit. 38. §. 4. immutata & fere omnis cognitio rerum
licert ad collegii utilitatem communem ſpectantium opifi-
cum cœtibus ademta eſt. Non dubitamus tamen, quin
lex hæc conſuetudines contrarias & privilegia non infirmet.
Ceterum in hodiernis adhuc comitiis ſerio agitarunt ordines
de libertate collegiorum magis etiam coercenda. Exhi-
L. 2 bet

24 MEDTTAT. AD PANDECT.

pet conſilia eorum, placita & concluſa Henniges ad Inſtr. Pa-
cis p. 1403. ſeqq. c I510. ſeq. Quæ omnia ſatis indicant,
ſtrictifſime explicanda eſſe iſtiusmodi privilegia & conſuetudi-
nes collegiorum. Rem exemplo il luſtrabimus. Mindæ octo
collegia coierunt, unumque corpus conſtituerunt. Quod cor-
Pus EX Trecepto antiquo more lites in ſingulis CO1 legiis circa
electionem antiſtitum ortas cognoſcebat, dirime bat & peccan-
tes mulctabat. Accidebat forte, ut in uno ex his collegiis
controverſia circa electionem miniſtrorum oriretur. Hujus
quoque deciſionem ſibi arrogabat totum corpus. Sed minus
recte. Namque jus hoc ſtricte interpretandum ad ſimiles ca-
ſus extendi non debebat. Et cum electio miniſtrorum non
ad communem corporis ſed privatam collegii utilitatem per-
tineret, corporis quoque poteſtas in eo negotio ceſſabat.
Itaque ſic pronunciarunt Cti Helmſtadienſes menſe Martio
anni cIo IO CCXVII. Daß Beklagte zwar bey dem Erkenntniß⸗
Straf⸗ und Pfaͤndungs⸗Recht in Vorſteher⸗Wahlen zu ſchuͤtzen,
hingegen ſich deſſelben bey Erwehlung der Deputirten auch uͤbri⸗
gen das Kram⸗Amt und deſſen Statuta und Gerechtſame abſonder⸗
lich betreffenden Angelegenheiten zu enthalten ſchuldig. Cui ſen-
tentiæ hæ fubjecla fuerunt rationes: Es erhellet aus denen
Amts⸗Buͤchern, dem Atteſtato des Raths und denen Ausſagen
der Zeugen, daß denen 8. Aemtern prima cognitio, auch das
Straf⸗ und Pfandungs⸗Recht in denen die Vorſteher⸗Wahl betref⸗
ſenden Sachen zuſtehe. Dieſemnach und da ohne des, ſo wohl de⸗
nen alten als neuen teutſchen Gewohnheiten nach, einem Collegio
und Corpori, dergleichen allhier die 8 Aemter zuſammen ausma⸗
chen, die Gewalt ihre Statuta zu exequiren, zu ſtrafen und zu
pfaͤnden vergoͤnnert wird, ſo gewinnet es das Anſehen, ob waͤren
Beklagte deſſen, was ſie in Adam Meyers Hauſe veruͤbet, wohl
berechtiget geweſen, folglich von der gegen ſie angeſtellten Klage
gaͤnzlich loszuſprechen. Alldieweil aber obberuͤhrte den Coliegis

is
s
ius
.
on
er⸗
Wat.

irti⸗

tig

t⸗
tde⸗
diſer.
daun
lͤſere
chW
bentf

ollege⸗

Gllsntcr
uld
b togten

, t

egi⸗

6

v. VIII Dr. STATVTIs. 8

zuſtehende Macht von den Reichs⸗Geſetzen ziemlich odiœs geach⸗

tet und in ſehr enge Schranken eingeſehloſſen wird, auch wenig⸗
ſtens in gegenwaͤrtigem Fall nur auf die Sachen, welche das ge⸗
meine Intereſſe der 8 Aemter angehen, oder ſonſt durch alte Ge⸗

wohnheit ad cognitionem derſelben gezogen worden ſeynd, zu re⸗
ſtringiren iſt, und denn die Wahl der Deputirten ein das Kram e⸗

Amt lediglich betreffender Privat-Handel iſt, Beklagte auch kein
Exyeinpel anzufuͤhren vermoͤgen, daß ſie oder ihre Vorfahren bey
dergleichen Deputirten⸗Wahl das jus cognoſcendi, mulctandt
und pignorandi ruhig exerciret, ſo ſeynd wir, als in unſerm

Urthel enthalten, zu ſprechen bewogen worden⸗

Sratutum, ne unus opifex ea, duc ab altero incboata ſuntl,
perficiat, ilicitum eſt.

Frequentiſſimum eſt in collegiis ſtatutum vel pactum, ne

opifex, quæ ab altero opifice inchoata ſunt, perficiat,
Atque dici non poteſt, quanta incommoda peſſimus iſte
mos iis, qui opera illorum hominum utuntur; afferat. Si

quem enim ſemel elegiſti, cui opus tuum committas „hujus

moroſitatem & impudentiam feras, atque omnibus, quæ
deſiderat, ſatisfacias neeeſſe eſt, niſi negotium tuum deferi
ab eo atque deinde aliorum opem fruſtra implorare velis.
Iſtud tamen ſtatutum reipublieæ pernicioſiſſimum leges no-
ſtræ interdicunt. Ita enim Zeno imperator in L. un. C. de
Monopoliis: Mdifciorum, inquit, artifces, vel ergolabi
aliorumque diverſorum operum profeſſores cz balneatores pe-
hitus arceantur pacta inter ſe componere, ut ne quis, quod
alteri ecommiſſum ſit, opus impleat, aut injunctam alteri Jſo-
lieitudinem alter intercibiat: dJata licentia unieuique, ab al-
tere ineboatun & derelictum opus per alteram ſine aliquas
L 3 ſixien

36 MEDITAT. AD PANDECT.

zimore diſpendii implere, omniaque bujusmodi facinora denun-

ciandi ſine ulla formidine, & ſine judiciariis ſumtibus. Adde
L. benult. §. ult. C. de difietis privatis.

C O& KA O L A K Y A.

1. Errat Anichen de Jure territorii C. I. aſſerens, civita-
tes imperiales ſuperioritatem territorii & annexam illi
legum ferendarum poteſtatem non habere.
2. Lex ſtatuto contraria ſuperveniens an abrogat ſtatutum?
Negat jus canonicum in cap. 1. de Conſtit. in bto. Ait Ro-
manum in L. 3. §. 5. de Sepulcr. viol. Multi cum jure ca-
nonico faciunf. Nos Romano aſſentimus.

SPECIMEN IX.

MEDITATIONV M AD PANDECTAS
AD LIEB. d1 TIT. III.

CONSVETVDINE

PVBLICE DEFENSVM

JIOANNE HENRIGO WERLHOFIO

D. VI. SEPTEMBR. ANNI CIO 10 CCXIII.

Juc ſeriptum longe præſtantius eſt jure non ſeripto.
audat Berneggerus iu Quæſtionibus ex TZuacito deſum-

tis n. II2. jus non ſcriptum, longeque illud juri
ſeripto præfert. Quem alii ſecuti felicitatem reipu-
blicæ, quæ tantum conſuetudinibus gubernatur, mirifice
extulerunt, eam vero, quæ legibus regitur, illi longe

poſt.

,.

Nur.
d en
reipr.
mirife⸗

longe.

pof⸗

Sp. IX. DE CONSVETVDINNM„. 3y

poſtpoſuerunt & infelieem fere exiſtimarunt. At nobis contra-
rium verius videtur. Iraque non dubitamus aſſerere, mores ſine

jure ſeripto ad bene regendam civitatem non ſufficere, &

miſeras ſemper fuiſſe respublicas, quæ tantum jure non ſerip-
to uſæ ſunt. Namque I. jus non ſcriptum ſeu conſuetndina-
rium nimis eſt incertum ac varium, cum populi, quo nihil
eſt mutabilius, conſenſu & arbitrio nitatur. Vide L. 2. §. 3. Je
Origine juris ibi: incerto magis Jure g conſuetudine, quam per

Jatam legem. Vix ullam reperies conſuetudinem firmam &

conſtantem, ut, ſi penitius pauliſper inquiras, non aliquando.
actum contrarium in eadem civitate exercitum fuiſſe inveni-
as. Quodſi vero respublica ex pluribus civitatibus aut pagis
conſtat, nullus fere locus erit, in quo non ſingularis aliqua &
a ceteris diverſa conſuetudo obſervetur. Exemplum majores
noſtri, priſci Saxones præbebunt, de quibus compilator Spe-
uli Savonici lib. 3. a. 64. der Gegend iſt auch genug binnen dem
Herzogthum und Lande zu Sachſen, die ſonderliche Rechte haben
wollen & art. 42. Laßt euch nicht wundern, daß dies Buch ſo
wenig ſagt von der Dienſtleut Recht. Denn es iſt alſo man⸗
nigfalt, daß niemand ſein zum Ende kommen kann und mag.
Dann unter jeglichen Biſchoͤffen und Aebten und Aebtiſſinn ha⸗
ben die Dienſtleute ſonderliche Rechte, und darum kann ich hie
das alles nieht entſcheiden; & art. 79 : nach ihren ſonderlichen
Dorfrecht. Ut proinde in iſtis rebuspublicis, in quibus ex
moribus judicandum eſt, diverſas ſæpe & contrarias conſue-
tudines reperias, &, quam in præſens ſequi debeas, igno-
1es. Deinde z. ex iſta varietate & incertitudine fluit difficul-
tas probandi conſuetudines, quam, qui judiciis collegiisque

ridicis afſident, quetidie experiuntur. Nos certe pPauciſ⸗

ſima reminiſcimur exempla, quibus hi, qui conſuetudinem
probandam ſuſceperunt, probationem hanc feliciter ad fi-
nem perduxerint. Tum 3. jus conſuetudinarium eſt nimis
angu-

MEDITAT. AD PANDECT.

anguſtum „ &α— cum plerumque memoria faltem koimninum
contineatur, omnes diverſas, quæ in republica eveniunt,
controverſias complecti & decidere nequit. Igitur Occaſio-
nem aperit frequentibus litigiis, diſputationibus, fraudibus;,
& iniquis ſæpe interpretationibus atque arbitriis judicum.
Contra leges ſcriptæ , ut recte ajunt Romani adoleſcentes
apud Livinan lib. 2. C. 3. Tes ſur da & inexorabilis ſunt, ne-
que;, ſi in iis ferendis neceſſaria obſerventur, affectibus fa-
cile aut iniquis explicationibus & detorſionibus locum fa-
ciunt. Porro 4. leges, ſiquidem a juſto legislatore Profi-
ciſcantur, ſemper bonæ & & u& ſunt. Inter conſuetudi-
nes vero nunquam non aliquas reperias, quæ cum æquita-
te & ratione certent. Sæpe illæ non ratione introducuntur,
ſed errore obtinentur, ut Celſus in L. 39. de Legibus ait.
Exemplum iterum præbent Germani, quorum mores dum
recenſet Tacitus, multos refert peſſimos & iniquiſſimos, e. g.
de ſervis per iracundiam impune occidendis cap. 25. de lu-
dorum licentia & jure cap. 24. de rixis cæde & vulneribus
tranſigi ſolitis cap. 22. De Saxonibus autem noſtris in ſpecie
GCloſſator ad Spec. Sax. L. 3. u. 21. . 9. der Sachſen Gewohn⸗
heit, was dieſes Stuͤck anlanget, iſt ſeinther abgelegt. Denn,
als die ſich zum Glauben bekehrten und das Land beſetzten, da
lieſſen ſie allerley boͤſe Gewohnheiten fahren, welche wider Gott
waren. Denique 5. ipſe Ferneggerus gquæſt. 113. ceterique ju-
ris non ſcripti patroni fatentur, rempublicam malis moribus
infectam, in qua ſcilicet a morum innocentia ad vitiorum de-
clivia publice diſceſſum eſt (ubi vero locorum non eſt diſceſ-
ſum? Berneggerus addit) emendari aliter non poſſe, niſi per
ſcriptas leges. Cum vero, ut jam diximus, nulla unquam
civitas fuerit, quæ cum bonis non etiam improbos mores
receperit, nulla quoque respublica legibus ſcriptis carere aut
feliciter ſne illis adminiſtrari poteft.
II. In.

*

ne.
ll⸗
1.
kok.
uch⸗
ita⸗
or;
1s di
onn
Heg.
Ge l
nenbis
hete
che
Dun
9,/
, Gont
neſo-
gorbdus
unce⸗
liſel.
ni per
Inquan
mores
rereaut

I N

1

Sp. IX. DE CONSVETVDINY., 832

. II. *
Infelieitas rerumpublicarum, quæ tantum jure non ſeripto uſæ
ſunt, exemplis oſtenditur.

III.
Aureum ſeculum, quale veteres id deſeribunt, miſerrimum
Ffuit. .
eritas eorum, quæ in præcedente §. diximus, evidentius
apparebit, ſi ex hiſtorüs exempla earum civitatum, quæ
conſuetudinario ſaltem jure uſæ ſunt, cum iis rebuspubli-
cis, quæ leges latas habuerunt, conferamus. Illas enim in-
feliciſſimas ſemper fuiſſe, neque calamitatem earum prius de-
ſiiſſe, quam jus ſcriptum reciperent, manifeſtum eſt. Si a fa-
bulis ordiri vellemus, aureum primo ſeculum producen-
dum eſſet, de quo Ovidius Metam. lib. I.
Aureu prima ſata aſt ætas, quæ vindice nulo
Sponte ſua ſine lege fidem rectumque colebat.
In quo tamen aureo ſeculo, quemadmodum a Ppoëtis deſeri-
bitur, nihil animadvertimus, quod homini cordato placere
queat. Cui enim arrideat horridum illud & agreſte vivendi
genus, quale Juvenalis Satyra 6. deſcribit:
. - - —-- cufm frigida parvas
Præberet ſpelunca domos, ignemque laremque,
Et pecus, && dominos communi elauderet umbra:
Silveſtrem montana torum cum ſterneret uxor,
Frondibus & culmo, vicinarumque ferarum
Pellibus,
potanda ferens infantibus ubera magnis
Et ſæpe borridior glandem ructante marito.
Quippe aliter tunc orbe novo, cæloque recenti
Eivebant homines: qui rupto robore nati
Compoſitive luto nullos habuere paremei.

Zom. I. M aut

90 MEDIILAT. AD PANDECT.

auft quale Cvidius Faſtorum lib. 2. depingit:
LVita feris ſimilii, nullos agitata per uſus,
Artis adbue expers, & rude vulgus erat.
Pro domibus frondes norant, pro frugibus berbas,
Nectar erat palmis hauſta duhbus aqua.
WNullus anbelabat ſub adunbo vomene tauras,
Nulla ſub imperio tetna eolentis erat.
Wullus adbuc erat uſus equi, ſe quisque ferebat,
Ibat ovis lana eorpus amicta ſua.
Sub Jove durabant, &S corpora nuda gerebant,
Docta graves imbres & tolerare notos.
Wuibus recte conſideratis, profecto non cœtus hominum in
aureo ſeculo, ſed grex boum vaccarumque ſine cuſtode per
campos rudi petulantia diſcuriſſe videtur. Scilicet ignavum
otium frequentesque comeſſationes & compotationes om-
nem iſtius ſeculi felicitatem eflecerunt. Ita enim Heſiodus
—= — iel . rα α.⁰d Pelpag, ouoboα
Tégnoer in aNXh -

Abreiol. sXolot — —
& Cvidius in Metamorph.
Mollia Necuræ beragebant otia gentet.
Iſa quoqgue immunis raſtroque intacta, nee ullir
Saucia vomeribus per ſe dabat ommia tellus.
ec non Martialis in Epigr. 62. lib. 12. ad Saturnum:
Antiqui rex magne poli, mundique prioris,
Sub quo pigra quies, nec labor ullus erat.
Qale vitæ genus tantum abeſt, ut felix exiſtimari poſſit, ut
potius, ſi cum noſtro comparetur, longe deterius fit. Sed,
miſſis fabulis, ad Romanos veniemus. Hi mirifice ſub regi-
bus floruerunt, quamdiu ſcriptis ab his legibus uſi ſunt;
Dion. Hal. Antig. Kom. J. 5. adeo, ut Brutus, qui Tarqui-
nium

n in
der
Näxü
es 0.

Hihe

olib Il
ſt. del⸗
ſub ten⸗

Oinn

SP. IXNX. DE CONSVETVDINE. 91

nium Superbum exegit, ſi libertaris immaturæ cupidine prio-

rum regum alicui regnum extorfſiſſet, peſſimo publico id fa-
Qurus fuiſſet Livius I. 2. c. I. Sed poſtquam, ejectis regibus,

omnes horum leges abrogarentur, populusque Romanus, ut

Pomponius in T. 2. §. 3. de Origine juris ait, per multos an-

nos incerto jure & conſuetudine regeretur, infinitæ ſeditio-

nes exortæ, & graviſſimæ injuriæ plebi a patribus atque mu-
tuo patribus a plebe illatæ ſunt, donec, apportatis ex Græ-
cia legibus publiceque in XII. tabulis propoſitis, priſtina tran-
quillitas aliquantulum reſtitueretur. Idem Germanorum fa-

tum fuit, qui, quamdiu jure ſcripto caruerunt, inconditi,

feroces, jnhuman, turbulenti & impii fuerunt. Antiquiſſimis
certe temporibus Germanos non juberi, non regi, ſed cun-
S ex libidine agere. Tutor Batavus apud Zacitum Hiſt. I.
4. c. 76. & Pomponius Mela, eos jus omne in viribus habere,

rteſtantur. Et agreſte illud vivendi genus, barbari mores,
inaudita ſævitia, ignorantia ſupina, odium bonarum litera-

rum, turpis inertia & deſidia, perpetuæ comporationes & ce-

tera vitia, quæ Tacitus in libello de moribus Germanorum de-
ſcribit, tantum cordato lectori erga iſtud ſeculum horrorem

incutiunt, ut miremur, reperiri ſuperſtitioſos antiquitatis æſti-

matores, qui hanc majorum noſtrorum, ut ajunt, limplicita-

tem ament, laudent, ætatemque eorum non ſolum noſtræ
Præferant, ſed cum aureo ſeculo componant. At opus non
eſt, ut ad illa antiquiora tempora recurramus. Conſiderabi-
mus Germaniæ ſtatum poſt Caroli Magni obitum. Innume-
ras illa calamitates, bella, diſſidationes, latrocinia, mutationes
fuſtinuit, quamdiu ſingularum provinciarum & imperii to-
tius negotia, electiones, judicia ex uſu & obſervantia, non
ex legibus ſcriptis, adminiſtrabantur. Neque mutuæ illæ
injuriæ, continuæ invaſiones & pericula ceſſarunt prius,
quæcunque etiam medicinæ a Rudolpho Habsburgico aliis-
M 2 eE

92 MEDITAT. AD PANDECT.

que ſtrenuis & prudentibus imperatoribus afferentur, quam
Carolus IV. condita Aurea Bulla modum eligendi præſcri-
beret, deinde Maximilianus I. pacis publicæ leges promul-
garet & judicium Cameræ inſtitueret, & poſt hunc Caro-
Ius V. celebrem de criminibus eorumque pœnis conſtitu-
tionem ederet. Ex iſtis demum temporibus eleétio impe-
ratoris, quæ tumultaria olim & nunquam non ſanguino-
lenta ex uſu & conſuetudine fuerat, pacifica eſſe, privati
antea continuis injuriis & prædationibus de more Expoliti
tranquillitate frui, & judicia, quæ ex arbitrio & libidine ju-
dicantium in innocentes ſæpe iniquiſſime reddebantur, ju-
ſte ſecundum leges adminiſtrari ceperunt. Tandem, ſi flo-
rentiſſimas respublicas, quæ unquam fuerunt, reſpiciamus,
hæ ſcriptis legibus compoſitæ ſunt. Ebræis Deus ipfſe le-
ges dedit, Athenienſibus Solon, Spartanis Lycurgus,
quibus rebuspublicis neſcio, an ex antiquis aut hodiernis ali-
qua æquiparari poſſit.

IV.
Inter irrationabiles conſuetudines referuntur guoque
deriſoricæ.

Conſuetudines irrationabiles, etſi lapſu temporis memo-
riam hominum excedentis ſtabilitæ, tamen non obli-
gant. Sunt vero conſuetudines irrationabiles imprimis illæ,
Jqu& juri naturæ & divino repugnant, quarum exempla
in Conſtitut. erim. art. z18. inveniuntur. Præterea huc re-
ferimus arg. L. 14. de Conditionibus inſtitut. confuetudines
deriſorias, quæ ſcilicet nullam utilitatem habent, atque ta-
men incommodo homines afficiunt. Hæ etiam, quantum-
vis antiquiſſimæ, nullius momenti ſunt. Exempla hujus-
modi deriſoriarum conſuetudinum paſſim apud ſcriptores
exſtant, & ſæpe collegüs juridicis offeruntur. Non diu
eſt,

„
flo.
us,
dlee.
urgno,

Ins Al⸗

lie

emd-
n obl⸗
is de,
exen
Muc k
etucdines
tque tr.
Wantun-
2 huf
criptores

NoN N,

elt,

8bp. IX. DE CONSVETVDINE. 93

eſt, quod a [Ctis Helmſtadienſibus ſententia expeteretur in

cauſa diu magnisque ſumtibus agitata ſuper quæſtione, vVa-

leretne conſuetudo in collegio opificum recepta, ne quis ru-

bro cæruleove pallio uteretur. Ita, ſi Zeilero de decem cir-
culis Imperii Rom. Germ. tit, y. p. 3 30. credimus, Erfordiæ
mos eſt, ne quis, cui nomen Petrus, in ſenatum admittur.
Deriſoria quoque eſt conſuetudo nec toleranda, quam Her-
mann. Kirebn. de Rep. Diſput. 14. & Marquard. de Jur. Mer-

cator. ſingul. I. 3. C. 2. n. 32. Bergæ in N orvegia vigere me-

morant, ut in mercatorum collegio nemo recipiatur, niſi
plagas, balneum, ſuſpendium, fumum, uſtulationem, & ne-
ſcio quæ præterea tormenta perpeſſus. Poſſem, ſi anti-
quitates eruere in præſens animus eſſet, abſurdiores con-
ſuetudines afferre. Sed operæ pretium non eſt, ineptüs iſtis
diutius immorari-
Obſervantiæ collegiorum juridicorum non omnis auctoritas
detrabenda eſt.

Doctrina, quod in teſtamento parentum inter liberos, ſi extranez
perſonæ, per legatum aut fideicommiſſum quid relinquatur,
Juo teſtes ſint neceſarii, per obſervantiam recepta eſt.
Pleraque collegia juridica certas habent receptas ſenten-

tias, ſecundum quas, ſi caſus eveniat, pronunciare
folent. Eas obſervantiam ſuam vocant. Quam vocem u-

ftiniani auctoritas in §. 7. I. de Satisdationibus tuetur, ut
a ICto barbara dici non debeat. Qum vero plurium col-
legiorum obſervantia in aliqua juris quæſtione convenit,

tunc praxis communiter apellatur. Eam nonnunquam ².
rannizare, conqueruntur multi, & nos ipfſi quotidie expe-
rimur. Gratulamur igitur ſeculo noſtro ſtrenuos tyran-
A4 2 nici-

94 MEDITTAT. AD PANDECT.

nicidas, qui communes iſtas obſervantias de faſtigio, quod in-
juſte occuparunt, dejicere conantur. At cavendum ſimul
eſt, ne, quemadmodum populus Romanus poſt ejectos reges
in illorum legibus aut majores noſtri Cti auctoritatis Accur-
ſianæ pertæſi in gloſtſa fecerunt, bona cum malis ejiciamus.
Improbum profecto, obſervantiam ſtabilire, quando lex ad-
verſatur. At, cum illa vel ratio ejus dubia videtur, & quæ-
ſtio indicit, quæ in utramque partem diſputatur, uti plurimæ
ſunt in jure noſtro controverſiæ, quæ magnam utrinque pro-
babilitatem habent, tum ICtos decet, non deſultoria levitate
huc illuc vagari, ſed jus illud, quo civitas aut collegium rere
in ejusmodi caſibus uſum fuit, L. 37. dc Legibus ſive rerum
Perpetuo ſimiliter judicatarum auctoritatem L. 38. eodem in-
ſpicere, id eſt obſervantiam ſequi. Sed ais, cur non Potius
ICtis ex ſui animi ſententia, neglectis majorum opinionibus ſ
& obſervantiis, legem dubiam interpretari liceat. Multæ
nos, ne hoc licere illis putemus, movent rationes. Noluit
Juſtinianus hoc illis licere, qui in L. 37. de Legibus ex Calli-
ſtraro deſumra, in interpretatione legis IN PRIMIS inſpicere
jubet, quo jure retro civitas in ejusmodi caſibus uſa fuiſſet.
Adde L. 34. de Regulis juris, ubi ICtus ante omnia morem
fegionis ſequi, &, ſi hic non appareat vel varius ſit, ex æqui-
tate & arbitrio ſuo ſtatuere jubetur. Neque confultum eſt
reipublicæ, eam licentiam Ctis indulgeri. Nihil tam inte-
gritati judiciorum nocet, quam inconſtantia frequentesque
variationes. Eæ iſtam litium inter cives multitudinem & im-
mortalitatem efficiunt. Tota jurisprudentia noſtra, ut antea
dixi, referta eſt controverſiis nondum deciſis, quæ ſumma
veroſimilitudine in utramque partem diſceptari queunt. Ple-
rique autem homines acriore paulum ingenio præditi ad diſ-
ſentiendum Ppromti ſunt, & neſcio quibus ſtimulis incitantur,
ut, cum duæ illis diverſæ ſententiæ proponuntur, eam fere
pul-

In-
l
“
cur.
mn,
1l.
Gur.
me
Pro-
ltate
retro
ru
n in.
potin⸗

nibus

Nlre
Noluit
A.
lücere
filet.
motenn
A,
lum
ni.
teslle
n & In.

At antti

fummm:
at. Dl.
add
Citantun
eun ee

Ebſchaft mit Zuruͤckbehaltung von 450. Mark an ſeine Witwe

SP. IN. DE CONSVETVDINE. 9 5

pulcriorem putent, quæ nova videtur, & a recepta majorum
ophione recedit. Eveniet igitur, ut, ſi obſervantiæ omnem

auétoritatem detrahimus, eædem controverſiæ in eodem col-
legio pro diverſitate temporum, vel numero aſſeſſorum, in

hanc vel illzm opinionem propenſorum, modo ſic modo ali-
ter decidantur. Quanta vero hinc orietur confuſio, quantus
eontemtus in aliis hominibus erga jurisprudentiam noſtram
naſeetur, quæ incertitudo Juris „ quæ fluctuatio apud hos,
quibus litigandum eſt, orietur! Præſtat igitur in cauſis du-

biis, cum ſcilicet lex nulla in contrarium eſt, & rationes ma-

gni ponderis ex utraque parte afferuntur, in ea ſententia ac-
quieſcere, quam nos ipfſi vel majores noſtri ante probarunt
& in pronunciando obſervarunt. Ut exemplo rem illuſtrem,
celebris eſt controverſia de numero teſtium in teſtamento
parentum inter libros tunc, cum extraneæ perſonæ quid le-
gatur, neceſſario. Alii cum Schiltero Exerc. 38. §. 124- nullos

requirunt; alii cum Brunnemanno ad autb. Quod ſine C. de
T'eſtamentii n. I8. quinque deſiderant; alii denique cum Carp-
zovio P. 3. C. 4. def. 20. duos eſſe neccflärios dicunt. Nulla

eſt ex iſtis tribus ſententiis, quæ non veroſimilibus admodum
argumentis defendi queat. At in collegio Ctorum Helm-
ſtadienſum ſecundum poſtremam pronuntiatum fuiſſe, ex
volumimibhus rerum judicatarum a majoribus confectis appa-
Quapropter, etlſi Priores duæ non omni fundamento

deſtiruarir „ tamen illi, qui hodie collegio iſti aſſident ob-

ſervantiam non deſerunt, ſed adhuc menſe Auguſto anni
elo Lo CCXIII. duos teſtes neceſſarios eſſe, pronuntiarunt.
Eundem in modum ſuper fideicommiſſo univerfali in tali

teſtamento relicto menſe Decembri anni cIo Io CcCxv. re-

ſponderunt. Hat J. H. in ſeinem hinterlaſſenen Teſtament
ſeine einige Tochter zur Erbin eingeſetzet, derſelben aber, die

zu

96 MEDITAT. AD PANDECT.

zu reſhi tuiren anbefohlen. Weil nun dieſes Teſtament nur von
2. Zeugen unterſchrieben worden, ſo wird gezveifelt, ob es zu
Recht beſtehen koͤnne. Nun ſeynd zwar unterſchiedene Rechts⸗
Lehrer der Meynung . daß auch ein teſtamentum inter liberos,
wenn darinnen einer auswaͤrtigen Perſon was hinterlaſſen wird,

nothwendig 5. Zeugen erfordere. Alldieweil aber das contra-

rium, daß nemlich in ſolchem Fall 2. Zeugen genug ſeynd, de⸗
nen Rechten gemaͤſſer iſt, wie aus Gegeneinanderhaltung der
MWovellæ 107. c. I. ibi: coram teſtibus mit dem L. 12. de Teſti-
bus erhellet; So ſeynd die aͤuſſerlichen Solennitaͤten beſagten Te⸗
ſtaments richtig.

VII.
Praxis nullibi magis, quam in cauſis eriminalibus;

zyrannidem exercet.

. . . 2* — . „ 4
ncredibileseſt, quanta ſit tyrannis, quam in cauſis crimi-

nalibus praxis exercet. Nullus fere eſt in Conſtitutione

Carolina articulus, quem obſervantia, vel Carpzovii aucto-

ritate vel intempeſtiva miſericordia ſubnixa, non corrupe-
rit, in alium ſenſum detorſerit, aut etiam uſum ejus plane

ſuſtulerit. Hoc Augiæ ſtabulum ut quis purget & obſer-

vantiæ contra juris ſeripti ſacrilegam auctoritatem in juris-

Prudentia criminali exſtirpet, juſtum eſt. Sed huc usque

tyrannis illa inconcuſſa ſtat, & JCtos invitos ſæpe & reni-

tentes, ut obſequantur, compellit. Sic pœna famoſi libelli
in art. IIO. conſtituta nunquam infligitur, quia Carpzovius
de contraria obſervantia cum aliis teſtatur. Sic ultimum
ſupplicium articulo 162. in furtum tertium indiſtincte
ſtatutum fere nunquam adjudicatur, quod obſervantia

limitationes invexit, ut fur bis jam antea fuerit puni-
tus, & furtum quoque ultimum magni momenti ſit.

Porro, quidquid dicat articulus 130. pro veneficis non
haben-

d

Uum.
ginne
Aude.
rrupe⸗
pline
obler.
unk⸗
ge
Cteni.
Ilbel
Nrins
Umun
litue
erVanti
1 u.
i 6.
10
upen⸗

SP. INX. DE CONSVETVDINE. 97

habentur, nec pœnæ ibi conſtitutæ ſubjiciuntur illi, qui vene-
num propinarunt, ſi mors illud non ſequatur, ſed furor,
aut paralyſis, aut alius morbus gravis & ſonticus, ex ea ra-
tione, quod Carpzovius, verba iſtius articuli an Leib oder Le⸗
ben conjunctive contra nativam eorum ſignificationem accipi
debere, putavit. Taceo cetera, quæ obſervantia contra cla-
ras leges ex ſuperſtitioſo erga Carpzovium Doctoresque ce-
teros obſequio vel ex intempeſtiva miſericordia, quæ rebus-
Publicis longe, quam ſævitia, Pernicioſior eſt, introduxit.

VIII.
Won eſt ſemper neceſſe, ut conſuetudo ſpecifice proletur.

7

Communis eſt doctrina, conſuetudinem ſpecifice probarti,

hoc eſt, oſtendi debere, illum ipſum caſum, de quo
nunc controvertitur, eundem prorſus in modum alio tem-

Pore extitiſſe. Conſuetudo, inquiunt DD. apud Cothman-
num vol. 2. Reſp. 84. n. 25. non tantum plene eſt probanda,
ſed & in ſpecie ſpecialiſſima demonſtrari & probari debet.

Nos vero id ſemper neceflarium non putamus, ſed ſuffi-

cere credimus , ut conſuetudo in genere demonſtretur.

Rem optime exemplo declarabimus. Deceſſerat civis Mag-

deburgenſis, relictis fratrum unilateralium liberis & confoô-
brinis. Hi ſimul cum illis ad hereditatem admitti cupie-
bant, & fundamentum petitionis ſuæ in eo ponebant, quod
jus Saxonicum hoc caſu a Magdeburgenſibus receptum ſit.
Igitur hujus receptionis probatio ipſis imponebatur. Quam
ſic peragebant, ut primum generaliter per teſtes oſtende-
rent, Magdeburgi in ſucceſſionibus jus Saxonicum obſer-
vari, deinde exempla varia, inter quæ tamen id, de quo
nunc controvertebatur, non erat, rerum ſecundum jus Sa-
Xonicum judicatarum afferrent. Negabant adverſarii, acto-

TLem. 1. N’ res

. 7„

*

—.

98 MEDITAT. AD PANDECT.

res ſententiæ ſatisfeciſſe, quod ſpecifica probatio deficeret.
At Cti ſecundum eos litem dederunt. A toto enim ad par-
tem recte arguitur. Igitur is, qui jus, quo certæ ſpecies,
continentur, generatim receptum eſſe contendit, ad proba-
tionem ſingularum ſpecierum non obſtringitur. Vide Ber-
gerum de uſu actionum P. poſter. §. 10. Quamobrem ſic pro-
nunciatum fuit menſe Decembri anni cio 10 ccxvI: Es haben
Intervenienten beſcheinigen ſollen, daß in dem Falle, wenn des
verſtorbenen Mutter Bruders Kinder mit denen Halb⸗Geſchwiſter
Kindern bey der Erbſchaft concurriren, die Sache nach dem Sach⸗
ſen⸗Recht zu decidiren ſey. Nachdem ſie nun dieſe Beſcheinigung
gefuͤhret, ſo bemuͤhen ſich Klaͤgere, dieſelbe anzufechten, und füh⸗
ren unter anderen dawider an, daß eine Gewohnheit ſpecifice be⸗
wieſen werden muͤſſe, hingegen alle von Intervenienten beygebrach⸗
te Actus von dem gegenwaͤrtigen ganz unterſchieden, demnach zu
deſſen Behauptung nicht hinlaͤnglich waͤren; uͤberdies das Sach⸗
ſen⸗Recht, wenn es ja in alten Zeiten zu Magdeburg in Schwange
gegangen, durch die erfolgte Policey⸗Ordnung wieder aufgehoben
worden, aus welchen Urſachen es das Anſehen gewinnet, ob haͤt⸗
ten Intervenienten die ihnen auferlegte Beſcheinigung gebuͤhrend
nicht vollfuͤhret, und waͤren demnach mit ihrem Suchen gaͤnzlich
abzuweiſen. Alldieweil aber Intervenienten generaliter zu beſchei⸗
nigen uͤbernommen, daß das Sachſen⸗Recht in denen bey der Stadt
Magdeburg vorfallenden Erbgangs⸗ und andern Sachen eingefuͤh⸗
ret ſey, demnach implicite zugleich gegenwaͤrtigen caſum in denen
auf obberuͤhrte univerſalem obſervantiam gerichteten Artikeln be⸗
griffen, und ſelbigen abſonderlich beyzubringen nicht noͤthig gehabt,
hiernaͤchſt dieſe generale receptio juris Saxonici, was die alten

Zeiten betrift, aus denen Hiſtorien und Nachrichten uͤberfluͤßig be

kannt iſt, folglich die rechtliche Vermuthung, daß die Sachen im
alten Stande geblieben, und vielbeſagtes us Saxonicum in Er⸗ .
manglung einer deutlichen Abrogation noch heut zu Tage nelin

„

1dete
felne
ehetn
Meae
ſchenin
Uind

. gument.

SP. N. DE CONSVETVDINE. 99

ſey, erwaͤchſet, ferner aus ſo vielen von Intervenienten angezoge⸗
nen Urtheln, Beſcheiden, protocollis, atteſtatis actorum &c.

zur Gnuͤge erhellet, daß das Sachſen⸗Recht annoch beſtaͤndig zur

Richtſchnur in Entſcheidung der ſtreitigen Erbgangs⸗Sachen die⸗
ne, darwider denn Klaͤgere keinen einigen actum contrarium

beyzubringen vermocht, immaſſen ihnen auch die Einfuͤhrung der

Magdeburgiſchen Policey⸗Ordnung nicht zu ſtatten kommt, indem
darinnen zufoderſt auf jedes Ortes Willkuͤhr und Gewohnheiten zu
ſehen befohlen wird; So haben wir, daß Intervenienten dasje⸗
nige, was ihnen zu beſcheinigen obgelegen und ſie ſich angemaſſet,
zu Recht beſcheiniget, geſprochen.

IX.

Teſtimonium judicis conſuetudinem quidem non plene, ſed
tamen ſemiplene probat.

Tudici de conſuetudine teſtanti fidem non haberi, DD.
fere omnes dieunt, ex quibus nunc ſaltem Carpzovium
P. 2. C. 3. dej. 22. . 2. & Mevium P. 4. Mec. 2. memorabi-

mus. At temperanda eſt hæc ſententia merito, ob inſi⸗
gnem, quam judex omnis habet, fidem & integritatis opi-
nionem, de qua vide c. 6. X. de KRenunc. Scilicet non plene
creditur judici hoc in caſu, ſed tantum tamen, quantum
alii teſti. Facit itaque, ut loquuntur Cti, probationem ſe-
miplenam. Atque hæc ſententia in collegio Ctorum Helm-
ſtadienſium recepta eſt, ſecundum quam menſe Auguſto
anni cho 1o CCXIV. pronunciarunt: Klaͤgerinn vermeynet zwar,
es ſey die angegebene Obſervanz der Stadt Magdeburg noch
nicht erwieſen, indem zu ſolchem Beweis das obrigkeitliche Atte-
ſtat nicht zureiche. Wiewohl nun dieſe ſonderbare Obſervanz zu
erweiſen, das Raths⸗Atteſtat nicht hinlaͤnglich ſcheinet, ſo iſt doch
daſſelbe nicht ganz unkraͤftig und macht wenigſtens ein ſtark Ar-

N 2 X.

100 MEDITAT. AD PANDECT.

Solus uſus, niſi contradicto judicio ſirmatus, legem non tollit.
An deſuetudine ſeu non uſu lex tollatur, lis magna eſt in-
ter ipſos adeo tos veteres, ut ex L. 32. §. I. de Legibus
& L. 2. C. Quæ ſit longa conſuet. In quarum legum concilia-
tione ab innumeris DD. ante nos tentata in præſens non deſu-
dabimus: Poſſe tzmen eam optime fieri putamus, ſi dicas,
ſimplicem deſuetudinem non officere legi, ſed eam tantum,
quæ contradicto judicio firmata ſit. Vide L. 34. de Legibus.
Itaque cum quis aſſereret, legem publicam de confirmandis
Per magiſtratum tutoribus in Marchia Brandenburgenſi uſu
non ſervari, Cti tamen Helmſtadienſes, auctoritatem ejus
Propterea infirmatam eſſe, non exiſtimarunt, & ſic menſe
Martio anni clo 1o CccXIv. reſponderunt: Die Erneuerung des
Pfand⸗Rechtes auf 40 Jahr mag auf Seiten der Klaͤgere, wel⸗
che damalen unmuͤndich geweſen, nicht beſtehen, da diejenigen,
ſo ſich der Vormundſchaft angemaſſet, denen allgemeinen Reichs⸗
Geſetzen zuwider, von der Obrigkeit nicht confirmiret worden.
Und obgleich Appellanten, daß dieſes Recht in der Mark Bran⸗
denburg ſo genau nicht obſerviret werde, vorſchuͤtzen, ſo mag doch
eine ſolche non obſervantia, wenn Beklagte gleich dieſelbe, wie ih⸗
nen aber ziemlich ſchwer fallen wuͤrde, erwieſen, ein Geſetz nicht auf⸗
heben. Sic quoque in Saxonia lex eſt, ut decoctores flavum
Pileum ignominiæ cauia geſtent. Cujus legis in uſum dedu-
cGtæ exemplum, quantum ſeimus, non extat. Valeat ea ta-
men poteritque, ſi oceaſio obveniat, ea pœna infligi.

C OA O E Y A N I A.
I. Actiones pœnales, in duplum vel quadruplum jure Roma-
no conſtitutæ, in Germania receptæ ſunt, & quia nun-
quam abrogatæ, adhuc hodie valent. .
2. Ad conſuetudinem inducendam actus judiciales neceſſa-
rüi non ſunt. Nec obſtat nobis L. 34. de Legibus.
. SPECI-

n,

dis
uſun
us
le
Gd
e
en
eiche
rden.
rat⸗
ldoc
tſei⸗
Gtolß⸗
rodn
gedh
e l

Rom⸗
2 hun-

eceli⸗

PEYC.

8DP. XK. DE PRIVILEGEIIs. 101

SpECIMEN XMX
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. I. TIT. IV.

DE
PRIVILEGIILS
—1Y PVBLICE DEFENSVMrMr
4A B =
ALBERTO RIPER PALXOGEA—BRE MENSI.
pD. XXIII. SEPTEMBR. ANNI CID 10 CCXII.

I.
Ex privilegio, univerſitati conceſſo, ſingula ejus membra
actionem inſtituere poſſunt. .B
Iſt hæc controverſia in foro frequentiſfſima, an ſingula
membra ex privilegio, univerſitati ſuæ conceſſo, jus
agendi contra turbatores juris iſtius & infractores pri-
vilegii conſequantur. Non deſunt ICti magni nominis, qui
negantem ſententiam amplectuntur, neque rationes illis ve-
rofimiles deficiunt. Provocant imprimis ad L. 7. §. I. Quod

eujuseunque univerſitatis, in qua Ulpianus: Si quid, ait, uni-

verſitati debetur, ſingulis non debetur. Addunt L. 6. J. I. de Re-
rum diviſione. Quæ rationes tanti eſſe aliquando viſæ ſunf
celeberrimo cuidam collegio juridico, ut, cum civitas aliqua
jus prohibendi haberet, ne quis in ea novam cauponam in-
ſtitueret, ſingulos tamen cives jus iſtud exercere & exſtructio-
nem novæ cauponæ impedire poſſe, negaret, ſed actionem ab
illis motam repelleret. At rem accuratius conſiderantibus
verius & æquius videtur, ſingulis collegis ex privilegio, uni-
verſitati ſuæ tributo, jus agendi competere. Nam quod ad
leges iſtas, quæ nobis objiciuntur, attinet, hæ de proprie-
S N 3 tate

102 MEDTTAT. AD PANDECT.

tate rerum ad univerſitatem pertinentium agunt, quam uti-
que ſibi ſinguli vindicare non poſſunt. Pecuniam etiam colle-
gio debitam ſingula membra ejus exigere nequeunt, quia hæc
ad uſus publicos deſtinata eſt. At ſecus ſeſe res habet in iis ju-
ribus, quæ univerſitati quidem tributa ſunt ſed ex quorum
exercitio ſinguli emolumentum capiunt. Quod enim ex his
delcendit jus agendi vel prohibendi, privatis denegari non
debet. Iniquum quippe foret, alicui adimere jus perſequendi

vel tuendiid, in quo utilitas ipſius verſatur. Ne quid autem
» 4 J

ſine legum auctoritate ſtatuere videamur, tam clara eſt diſpo-
ſitio L. 2. F. 2. 4. & 5. Me quid in loco publico, ut, qui a nobis
diſſentiunt, eam ſine dubio non animadverterint. Ibi ſcilicet
Ulpianus jus prohibendi & agendi tribuit ſingulis tunc, cum

id, quod in publico fit, in privati damnum redundat. Adji.

cimus Carpzovii teſtimonium, non quod illud in re clara &
&quiſſima neceſſarium putemus, ſed, quia multos auctoritate
magis, quam ratione moveri ſcimus. Sic vero ille in Decißtone

205. n. 16. Homines, ait, qui ſunt de univerſitate, juvantur,

quo minus ſine mandato vel ſyndicatu comparentes 2 judicio repel-
lantur, eum omni remoto dubio ſint litis oiſortes. MWec enim
Reri poteſt, ut cauſa communis non etiam ſingulos concernat, eo-

rumque commodum reſpiciet, quod per exemplum, ſi forſan de

jure paſcendi vel piſcandi controvertatur in Judicio, demon-

Rrare dificile baud eſt: quodſi enim victoriam reportaverit

univerſitas, & Anguli de victoria gloriabuntur, quin & haæc
Rngulis uſui cedit. Conſentiunt nobiſcum Cti Helmſtadi-
enſes, qui menſe Aprili anni cio 1o CcCXIII. in controverſia
inter duos piſtores agitata ſic reſponderunt: Beklagter befin⸗
det ſich uͤber das Urthel, worinnen ihm den veraͤnderten Brod⸗
laden aufzuheben und wieder an vorige Stelle zu legen anbefoh⸗
len worden, inſonderheit daher beſchweret, weil in Rechten nicht
zu befinden, daß ſingula membra das einer ganzen Innung e⸗
. theilte

— — — —

— — - —

-

—
ii.
le.
lee
tun
nis
noN
endi
ten
o.
obis
liet
cutn
Nj.
ur 8
rittt
iſon
Ger,
feel.
enini
t .

ſſmd

mmen.
aurnt
9 her
aſtadh.
erſi

bef ⸗—

Dt⸗
nbeſc⸗
e nie

Ung

SP. X. DE PRIVIIL EGIIs, r03
theilte jus prohibendi exerciren koͤnnen; Alldieweil aber dasjeni⸗

ge, was in denen Innungs⸗Artikeln enthalten, daß nemlich die

Back⸗Gerechtigkeit an keinem andern Orte getrieben werden ſolle,
nicht allein der ganzen Innung, ſondern auch ſingulis membris

derſelben zum Beſten verordnet iſt; dieſemnach das jus prohiben-

di und agendi einem jeden inſonderheit daraus zuſtehet, fuͤrnem⸗
lich aber gegenwaͤrtigem Klaͤger, als welcher ſeines eignen nahe ge⸗
legenen Hauſes halber ein ſonderbares Intereſſe vor andern dabey
hat; So haben wir das letzte Urthel beſtaͤttiget.

II.
Privilegium berſonale alteri locari poteſt.

Re hæc non ſine dubio eſt. Certe, ſi indolem privile-

giorum perſonalium, quæ ſecundum dictum impera-
toris in §. 6. I. de Jure nat. gent. & civ. perſonam non trans-
grediuntur, conſideramus, ſi L. 42. de Admin. && peric. tut.
imprimis autem L. I. §. 43. de Aqua guotiqiana inſpicimus,
videtur locatio in privilegiis perſonalibus locum invenire
non debere. In ultima enim, quam citavi, lege Ulpianus:
Quod datur, inquit, perſonis, eum perſonis amittitur, ideo-
que neque ad beredem vel Q“ ALEMCVNOE POSSES

SOREM. tranſit. Nihilominus tamen contrariam ſententi-

am veriorem putamus, privilegium fſcilicet perſonale locari

Poſſe. Eſt enim hæc natura jurium perſonalium, ut quidem

omni modo in tertium transferri nequeant, uſus vero eo-
rundem temporarius per locationem ſimilesque contractus
alteri concedi queat, ipſo jure apud Ppriorem ſalvo manente
Exemplum luculentum in uſufructu occurrit L. 12. §. 2. de
Uſafructu. Quod cur ad Prnesi accommodari non de-

beat, rationem nullam videmus. Igitur jura iſta & leges,

quas fſupra attulimus, explicari oportet de ipſius juris trans-
latione.

104 MEDITAT. AD PANDECT.

latione. Quæſtionem hanc agitatam fùiſſe, recordamur in

caſu, quo quis pro ſe liberisque ſuis obtinuerat privilegium,
ut in certa domo cereviſiam coquere vendereque poſſet.
Hic cum jus illud cum ædibus alteri locaret, ceteri autem
cives contradicerent, Cti Vitembergenſes interrogati men-
ſe Octobri anni c1o 10 CCXI ſic reſponderunt: WBVerlanget der⸗
ſelbe Unterricht, ob J. F. G. das Haus ſamt der Brau⸗Nahrung
um ein gewiſſes Geld pachtweiſe entweder an den Herrn oder ei⸗
nen andern uͤberlaſſen koͤnne; wenn nun gleich beſagte Begnadi⸗
gung blos auf die Gromanniſche Nachkommen reſtringiret,
folglich an keinen tertium uͤberlaſſen werden mag; Diweil aber
dennoch demjenigen, welchem ein jus perſonale zukommt, deſſen
Genuß auch an einen Fremden pachtweiſe zu uͤberlaſſen frey ſtehet;
So iſt J. F. G. das Haus ſamt der Brau⸗Nahrung pachtweiſe an
den Herrn oder einen andern zu uͤberlaſſen wohl herechtiget⸗

III.

Priwilegium ,„ cum in ſolius concedentis detrimentum vergin,
latiſſeime eſt erplicendan

Eauidem ſuperſtitioſi non ſumus, nec omnia, quæ a ma-

joribus noſtris ſæœpe ſine ratione tradita ſunt, tuemur.
Ea tamen nobis eſt erga antiquitatem veneratio, ut pri-
ſcas juris regulas non temere deſerendas putemus. Inter
iſtas hœæc quoque nota eſt, quæ ex L. 3. de Conſtitutioni-
bus principum deſumitur: Privilegia, cum in præjudici-
um concedentis tendunt, latiſſime ſunt interpretanda,

Scimus, veritatem ejus & uſum a nonnullis, quorum do-

ctrinam & ingenium magnopere ſuſpicimus, in dubium
vocari. At, ut ingenue ſententiam noſtram dicamus,
ratio-

—
rin
n
.
tem

Ader⸗

ee

Nr ⸗
vunde
gurt,
Robe
eſte
ſchet;

Neſedn.

4

Hemmu,
ar i⸗
lotet
utioni⸗
eiulcd⸗
ctund,
um (.
Gubium
canmds,
atie

SP. X. DE PRIVILEGII ro;

rationes, quas afferunt, nos quidem hucusque, ut ad partes
illorum accederemus, non permoverunt. Sed alio fortaſſis
tempore hæc latius exſequemur. In præſens id ſaltem pol-

licemur, nos antiquam receptamque ſententiam contra op-

pugnatores ejus publice in cathedra defenſuros eſſe. Id præ-
terea addimus, collegia juridica adhuc ſecundum illam pro-
nunciare. Quod factum fuiſſe recordamur in caſu, quo
princeps cuidam prædio neceſſaria ligna ex nemoribus ſuis
vicinis conceſſerat. Id privilegium miniſtri principis ad ligna
igni alendo neceſſaria, Brenn⸗Holtz, reſtringere conabantur.

At reſponſum fuit, eodem tigna quoque, das Bau⸗Holtz,

contineri. Ex eadem ratione Cti Helmſtadienſes menſe
Februario anni CIo CCXV. doctrinam Schilteri in Exere. ad
x. 1. §. 22. Iſqj. ſecuti, reſponderunt, immunitatem, quam
princeps cuidam generaliter ab omnibus oneribus tribuerat,
ita, ut ipſe partem ejus in ſe reciperet, late explicandam eſſe,
atque ad ea quoque onera pertinere, quæ poſt privilegium
noviter excogitata & introduéta, tempore autem privilegii
conceſſi prorſus incognita fuerant. Haben Koͤnigl. Majeſt.
das Guth H. gegen Bezahlung 1600. Rthl. von allen Landes⸗Be⸗
ſchwerden befreyet, wollen aber nunmehr die Conſumtions-Acci-
ſe davon bezahlet haben. Wiewol nun die privilegia immunita-
tis ſtrictiſſime zu erflaͤren, und ad non cogitata, dergleichen all⸗
hier die 10 Jahr hernach erſt eingefuͤhrte Conſumtions-Acciſe
auch iſt, nicht zu erſtrecken ſeynd; Alldieweil aber gegenwaͤrtiges

privilegium zu keines Menſchen Beſchwerung gereichet, indem der
Concedent die onera uͤber ſich und ſeine Nachkommen nimmt,

bey welcher Bewandniß ſelbiges nicht ſtricte, ſondern latiſſime zu
erklaͤren iſt, zugeſchweigen, daß ohne deß die Worte des privilegii
alſo eingerichtet ſeynd, daß man aus ſelbigen wohl ſiehett, wie der
Concedent auch die zukuͤnftigen onera, inſonderheit die Con-
ſumtions-Acciſe, darunter verſtanden wiſſen wollen ꝛc.
Zbm. I. „ IV.

106 MEDITAT. AD PANDECT.A
IV.
Princeps, qui privilegium indulſit, poteſt tamen alii ſimile pri-
vilegium concedere, licet prior privilegiatus inde aliquod
Jentiat detrimentum.
tſi non parum ſententiæ noſtræ obeſſe videatur allata
2Lex 3. de conſtitutionibus principum, quæ beneficia impe-
ratoris pleniſſime interpretari jubet; Nihilominus affirmare
non dubitamus, permittendum eſſe principi, qui privilegium
indulſit, ut tertio ſimile privilegium, etſi id aliquo detrimen-
to priorem privilegiatum afficiat, concedat. Fac ergo, prin-
eipem civi cuidam jus vendendi vinum ac cereviſiam ex pri-
vilegio dediſſe; fac etiam, civem illum hoc jus diu ſolum in
eivitate exercuiſſe. Nihil tamen oberit, quo minus prin-
eeps beneficium ejusmodi & aliis indulgeat. Quantacunque
enim latitudine privilegia principis interpreteris, eo usque
tamen illa extendenda non ſunt, ut poteſtatem ejus ſummam
& jura regalia, ad quæ etiam jus privilegia concedendi re-
fertur, imminuant. Tunc enim, cum privilegium quoddam
majeſtati principis aut juribus regalibus nocere videtur,
quantum fieri poteſt, reſtringendum eſt. Accedit, quod ne-
mo privatus, nedum princeps, facultati ſibi competenti re-
nunciaſſe præſumatur. Princeps itaque;, qui hoc caſu jure
ſuo utitur, licet inde lucrum aliquod priori privilegiato in-
tervertatur, injuriam non facit, arg. L. 2. §. 9. de Aqua &
aquæ pluv. aré. Atque ſecundum hanc ſententiam JCti Vi-
tembergenſes eum in modum menſe Jan. an. CIo IO CCXI. re-
ſponderunt: Will E. E. auf einem nahe bey der Stadt⸗Mauer
unter der Stadt Gerichtsbarkeit belegenen Platze einen Gaſthof
anlegen, und allda die Wirthſchaft durch ſeine Leute treiben laſſen,
ſchuͤtzet auch dieſerhalben ein vom Landes⸗Fuͤrſten erhaltenes Pri-
Vilegium fuͤr. Weil aber hierdurch denen in der Stadt befindli⸗
chen Gaſtwirthen groſſer Abbruch geſchiehet, ſo verlanget ihr,

t

me.
müre

rum

imnen.

Pr.

XPp

Imm in

Pr.
CCoqne
r
Cnnmen
end k.

oten

Gvoln.

tent K.

vali ſon
giato 1
Gua 6
ſCi V.
cCXI. e.
4,⸗Mas
Geſe
n lſe
tenes
dtbef
t ift,t

Sp. X. DE PRIVILEGIS8s,. 107

ſie ſolches zu verhindern befugt, zu wiſſen; Ob nun wol der eine
von dieſen Gaſtwirthen gleichfalls ein vom Landes⸗Herrn ihm ſub
hoc onere, daß er dafuͤr jaͤhrlich 90 Reichsthaler zur Fuͤrſtl.
Cammer zahlen ſolle, ertheiltes Privilegium anfuͤhret; Dieweil

aber dennoch kein privilegium dem Landes⸗Fuͤrſten, daß er nicht

andern eben dergleichen Pprivilegia ertheilen koͤnne, die Haͤnde bin⸗
det; So iſt E. E. einen neuen Gaſthof anzulegen, und daſelbſt
die Wirthſchaft durch ſeine Leute zu verſehen wol berechtiget.
Priwilegio, licet ſub onere conceſſo, jus alios probibendi
mneſſe non praſumitur.
. VI.
Privilegium, cui jus probibendi alios annexum, ultra
S pomœria extendi non debet.
unc, cum privilegium in aliorum præjudicium tendit,

ceſſare regulam ex L. 3. de Conſtit. princ. deſumtam,
atque ſtricte illud interpretandum eſſe, DD. fere omnes faten-

tur, propter L. 2. §. 10. G 16. Me quid in loco publ. & L. 4. C. L

de Emancipat. Quam ſententiam, quippe æquiſſimam, nos
quoque amplectemur, unoque & altero exemplo illuſtrabi-
mus. Fac ergo, conceſſum alicui privilegium cauponam in
civitate exercendi a principe eſſe, ſub gravi onere ſolvendæ
annuæ penſionis. An is propterea jus prohibendi alios,
ne ipſi quoque in ea civitate cauponentur, habebit? Non
putamus. Etſi enim privilegia oneroſa DD. communiter
paulo latius, quam gratuita extendant, tamen id tunc ſal-

tem verum eſt, cum de præjudicio concedentis, non alio-

rum, quæſtio eſt. Finge porro, tribui etiam illi cauponi
jus prohibendi, ne quis alius in civitate cauponetur.

108 MEDITTAT. AD PANDECUT.

An ex hoc privilegio impedire poteſt exſtructionem novæ
cauponæ extra pomeœria in loco tamen civitati prozxime? ad-
jacente & jurisdictioni ejus etiam ſubjecto? Non parum
ea res dubii habet, cum per L. 147. & 154. de Verborum
Ffignif. civitatis appellatio etiam ædificia continentia extra

EIurum complecti videatur. At hæ LL. de ſola urbe Roma

ſecundum L. 2. pr. de Verb. lignif. intelligendæ ſunt; ceteræ
autem urbes, ut Paulus ibi ait, muris fini iuntur. Iure quo-
que Germanico, ut Scbhilterus ad z. Exerc. 3. §. 8. oſtendit,
fuburbia diverſo j jure, quam urbes ipſæ, cenſentur. Igitur,
eum regula ſupra memorata de privilegiis in odium aliorum
vergentibus ſtrictiſſime interpretandis accedat, aſſerimus,
jus iſtud prohibendi ad cauponam extra murum ædificatam

extendi non debere. Atque ſic in-cauſa, cujus mentionem

in præcedente Meditatione fecimus, ab iisdem Ctis reſpon-

ſum fuit: Daß ein obgleich ſub graviſſimo onere gegebenes

Pprivilegium keines weges ein jus prohibendi wider andere, wenn

ſolches nicht ausdruͤcklich darinnen enthalten, in ſich begreifet;

Zudem in gegenwaͤrtigem Fall das jus prohibendi, wenn es
auch gleich dem Gaſtwirthe zukaͤme, bennoch, nach Art derer zu
der uͤbrigen Leute Præjudiz gereichenden Privilegien, ſtrictiſſime
erklaͤret, und keines weges auf die auſſer der Stadt⸗Mauer gele⸗

genen Orte erſtrecket werden muͤſte.
VII. 3

Privilegia, quæ monopolium & us probibendi alios continent,

Krictiſſime interpretanda ſunt.
VIII.
Po nundinarum non Water ſolemnes, die Meſſen,
comprehendit.

IX.
JFub Aelartor prædiorum nobilium & civitatum pagi illis
Jubjecti non zoagretenkamur. pri
Pri-

V
1.
un
run
On
terc
Gvo⸗
ndit,
inn
tu
us,
MaN
onenn
ehor.
ſbbenes
,Welin
Pit;
enn 6
Deer
Ctillne

Uer e

rivth

7

r.

SP. N. DE PRIVILEGIIS. 109

Privilegia, quibus jus prohibendi alios annexum eſt, odioſa
maxime atque propterea reſtringenda efſe oſtendimus-
Idem ergo de iſtis privilegiis dici debet, quibus monopo-
lium alicui indulgerur. N.- am monopolium quoque jus pro-
hibendi alios tacite continet. De odio autem monopolio-

rum vide tir. C. de Monopoliis. Quapropter cum collegium

opificum in civitate quadam privilegium obtinuiſſet, ut mem-
bris ſuis ſolis, in nundinis, auf denen Maͤrckten, certam mer-

cem vendere liceret, atque controverſia oriretur, an iſtud

privilegium ad nundinas ſolemnes, quæ ex conceſſione im-
peratoris quotannis in illa urbe exercebantur, pertineret, ne-
garunt ICti Helmſtadienſes, duplici ratione inducti. Prima
ex odio iſtiusmodi privilegii in detrimentum aliorum & im-
minutionem liberi commercii vergentis deſumebatur. Alte-
ra inde petebatur, quod nundinarum jus ab ipſo imperatore
civitati conceſſum omnibus quascunque merces importare &
vendere publice permitteret. Sed monopolii privilegium
princeps inferior dederat. Hoc itaque ſic explicari par erat,
ne beneficium ab imperatore indultum infringeretur. Vide
Strykium in uſu moderno Pandectarum tit. de Couſtitutionibus
principum §. II. Aliud exemplum regulæ, quod privilegium,
ſi monopolium ſapiat, & jus alios prohibendi contineat,
ſtricte interpretandum ſit, occurrit in reſponſo CtorumHelm-
ſtadienſium de menſe Martio anni clo lo ccxvVII. Obtinuerat
quis privilegium, ut ſolus in prædüs quibusdam nobilibus,
eivitatibus & monaſteriis equos & porcos caſtraret, ceteros-
que omnes ab exercitio hujus artis ibidem excluderet. Cu-
Piebat vero is hoc privilegium proferre ad pagos nobilibus
iſtis, civitatibus & monaſteriis ſubjectos. Quod tamen fieri
poſſe, negarunt Cti: Klaͤger muß ſein privilegium nicht wei⸗
ler, als die Worte und der Sinn des Porentiſſimi concedentis

gegangen, erſtrecken, ſondern vialmehr bedencken, daß alle derglei⸗

chen

110 MEDFTAT. AD PANDECT.

chen privilegia, welche das exercitium eines gewiſſen Rechtes
mit Ausſchlieſſung anderer Leute einem allein ertheilen, und alſo
ſpeciem monopolii involviren, ſtrictiſſime zu erklaͤren ſeynd.
Nun finden ſich zwar in des Klaͤgers Pprivilegio unterſchiedene
adeliche Haͤuſer benennet. Alldieweil aber derer den Beſitzern ſol⸗
cher Haͤuſer gehoͤrigen andern Doͤrfer keine Meldung geſchiehet,
auch dergleichen Doͤrfer nicht eben beſtaͤndig bey einem Hauſe
ſeynd, ſondern durch Theilung, Kauf und Tauſch veraͤuſert, und
an andere Haͤuſer gebracht werden; So ſeynd wir in dieſem Stuͤck
dem Beklagten beygefallen. Mit den Cloͤſtern und Staͤdten hat
es gleiche Bewandniß, als mit den adelichen Haͤuſern, daß nem⸗
lich unter dem Nahmen derſelben nicht ſo fort, ſonderlich in einer
materia quodammodo odioſa, die ihnen zuſtehende eigenthuͤmli⸗
che Doͤrfer verſtanden werden. Folglich hat auch dieſerhalben vor
Beklagten geſprochen werden muͤſſen. .
Privilegium a principe bereditario, qui poſtea regimen adebptus
, conceſſum & ipſum & ſucceſſores iphus obligat.
Solum principem privilegia tribuere poſſe, affirmant omnes.
Principem vero eum ſaltem intelligi, qui ſuperioritate
territorii gaudeat, ipſi ſupra in Specimine IV. Meditat. III.
faſſi ſumus. Nihilominus putamus, heredem quoque regni
vel principatus poſſe privilegia concedere, quæ, etſi tamdiu,
quamdiu privatus eſt, vim ſuam non exſerant, tunc tamen,
cum regimen adipiſcitur, valere ipſumque non ſolum con-
cedentem, ſed & ſucceſſores ejus obligare incipiant. Etſi
enim heres iſte filiusfamilias ſit, tamen & filiusfamilias, ſi hoc
patri non noceat, promittere poteſt, & ut promiſſioni huic,
ſimulac eam poteſtatem nanciſcitur, ſatisfaciat, obligatur.
Vide Gvotium de Jure belli & pacis lib. 2. c. 5. F§. 3. Subeſt
enim hic aliqua velut exſpectativæ conceſſio, quam jura na-
2 turæ

—
;R=WMU — — — — —. — — „ — — —¶ —

— —(—

—

ſees
ie

Grd.
cdebe
ſ⸗
ihe,
Hae
,U
en hot
gern⸗
einer

ſben w

Alepti
NN.

Olnes.

rioritue
tt. II
ne regt
tammdin
c tannen
urm cor.

nt. Ei

lorin Hu
oblignn
Obel
Ojvale
ule

Sp. X. DE PRIVILECGIW8. rIII

turæ & publicum permittunt. Sic reſponderunt Cti Helm-
ſtadienſes menſe F ebruar. anni cho' lo CCxV: Haben Chur⸗
fuͤrſtl. Durchl. glorwuͤrdigſten Andenckens zu der Zeit, da ſie noch

Chur⸗Printz geweſen, das Guth H. gegen Bezahlung 1600. Rthlr.

von allen Landesbeſchwehrden befreyet. Nachdem aber dieſelbe
verſtorben, weigern ſich jetzige Churfuͤrſtl. Durchl. das von Dero
Herrn Vater ertheilte privilegium zu erneuern, und wollen von

beſagtem Guthe nicht allein in Zukunft, ſondern auch von verwi⸗

chenen Zeiten, die Gefaͤlle bezahlet haben. Entſtehet alſo die Fra⸗
ge, ob angefuͤhrtes privilegium annoch beſtehe, und von jetziger
Churfuͤrſtl. Durchl. zu erneuren ſey. Wiewol nun der Conce-
dente zu ſelbiger Zeit jura ſuperioritatis territorialis nicht ge⸗

habt, ſondern nur Chur⸗Printz geweſen, alſo eigentlich keine Ppri-

vilegia, welche die Succeſſores im Churfuͤrſtenthum verbinden,

ertheilen koͤnnen; Alldieweil aber aus dem Inhalt des privilegii

deutlich erſcheinet, daß der damahlige Chur⸗Printz ſolches Pprivile-
gium nicht allein auf die Zeit, da er Chur⸗Printz ſeyn wuͤrde,
ſondern in perpetuum ertheilen, alſo ſeine Nachfolger in der

Landes⸗Regierung gleichfalls verbinden wollen, geſtalt er denn
nicht allein ſeine Nachkommen ausdruͤcklich nennet, ſondern auch
nachgehends, da das Churfuͤrſtenthum auf ihn gekommen, beſag⸗

tes privilegium dadurch, daß er den Impetrant bey dem Genuß
der gegebenen Freyheit gelaſſen, ſtillſchweigend erneuert, folglich
jetzige Churfl. Durchl. als Erbe und Succeſſor daruͤber zu halten

ſich nicht wol entbrechen moͤgen, da zumal in vielerwehntem pri-
vilegio nicht ſo wol ein ſchlechtes beneficium, als vielmehr ein

contractus oneroſus, der ſich allemal auf die Erben erſtrecket,
enthalten iſt, wie denn der Concedent das Guth bey ſolcher Frey⸗

heit zu vertreten, zu gewehren und zu ſchuͤtzen verſpricht; So hal⸗
ten wir dafuͤr, daß die dem Guth H. ertheilte Freyheit annoch be⸗
ſtehe, und von jetziger Churfuͤrſtl. Durchl. zu erneuren ſey.

XI. In

MEDTTAT. AD PANDECT.

XI.
Inter duo privilegia ſibi contraria antiquius præfertur.

Eduicdem, ſi inter duas leges pugna eſt, poſterior vincit
priorem. At aliter res ſe habet in privilegiis. Quia
enim hæc non debent vergere in perniciem & damnum alio-
rum L. 7. C. de Precibus Imp. off. L. 4. C. de Emancip. lib. L.
43. de Valg. & pup. ſubſtit, atque, ut Trentacing. I. Keſol.
tit. de Reſeript. & privileg. c. 7. n. 7. ait, clauſula, ſalvo jure
tertii, unicuique privilegio tacite ineſſe cenſetur, conſequi-

tur, Privilegium poſterius ſic explicandum eſſe, ut ſalvum

per omnia ſit prius, atque, ſfi i ambo ſimul conſiſtere neque-
ant, recentius cedat antiquiori. Atque ſic reſponderunt
ICti Helmſtadienſes menſe Martio anni c1o Io ecxvVII: Nach⸗
dem das von Klaͤgern erhaltene privilegium aͤlter, als des Be⸗
klagten ſeines iſt, ſo muß ſonder Zweifel dieſes letztere dem erſten in
den Stuͤcken, worinnen beyde zuſammen collidiren, weichen, in⸗
dem Koͤnigl. Majeſt. Meynung nicht geweſen, das, was ſe⸗ einem
bereits gegeben, einem andern zuzuwenden.

XII.

Princeps, qui ex gratiu ſæpius quid indulſit, propterea non
obligatur, ut in ſimili caſu hoc iterum indulgeat.

LeX eſt in municipio S, ne quis ſenator duo munera eo-

dem tempore gerat. At ſenatus, neglecta illa, cum
prætor in annum 1708. faciendus eſſet, ſyndico ſuo hoc
munus contulerat, &, ut a principe confirmaretur, impe-
trarat. Deinde anno 1710. eundem iterum eligit, iterum-
que principis confirmationem obtinet. Quo ſucceſſu au-
dentior factus adhuc anno 1712. eundem prætorem renun-
ciat

— — —
Se=ãs᷑ =çẽ — — —

=
=

I.

Vneit
dlo⸗
lihl.
70 jure
Nleg
lvum
neqe⸗
Weron
des e
ecni
e

echen ie

6 ſtena.

e
elt.

Unerd eo⸗
Ula, Cun
ſuo ho-
Ur, inpe.
t, jterun⸗

cceſti A.

en l

(4

mand durch dergleichen actus, ſo Gs bloſſer Guͤtigkeit verſtat⸗

SP. X. DE PRIVILECIIs 113

ciat eandemque principis facilitatem experitur. Tandem anno
1714. ter jam feliciter tentatam electionem quarta vice renovat,
principisque veniam expetit, ſed repulſam patitur. Tum vero
& ſenatus & electus ille de in juria ſibi facta queri, poſſeſſionem
aliquam obtendere & confirmationem quaſi jure ſuo exigere.
Interrogati igitur Cti Helmſtadienſes menſe Decembri anni
CIO IO CCXIX. & Februario anni cIo ο CCxv. fuerunt, haberetne
ſenatus & electus ab eo prætor jus confirmationem invito do-
mino extorquendi. Negatum hoc fuit. Namque benignitas
ſua nemini nocere;, nec jus aliquod contra eum facere, nec ad
conſequentia trahi debet L I41. pr. de Reg. juris. Et dispenſa-
tiones principis contra leges factæ, ceteræque conſtitutiones,
quibus alicui ſine exemplo ſubvenit, ad ſimiles caſus extenden-
dæ non ſunt §. 6. I. de Jure nat. gent. & civ. L. I4. de Legibus.
Et id, quod ex gratia fit, jus nullum tribuit L. 41. de Adq. vel
am. poſſeſ-. Quare & JCti communiter, principem, conceſſo
privilegio, juri ſuo non renunciare, perhibent. Vide Zieg-
lerum de Juribus mejeſtatis lib. I. cap. 12. J. 8. Sic itaque
reſponſum fuit: Wird zu wiſſen verlanget, ob der Syndicus
H. nicht ein Recht und Poſſeſſion, vermoͤge deren Fuͤrſtl.
Durchl. ihm die Confirmation zu ertheilen gehalten ſey, erlan⸗
get. Ob nun wohl derſelbe bereits zu dreyen unterſchiedenen
mahlen, als anno 1708. 1710. und 1712., da er gleichfals zum
Richter erwehlet geweſen, die Confirmation von Fuͤrſtl. Durchl.
erhalten, dieſemnach ein Recht und Poſſeſſion uͤberkommen zu
haben ſcheinet, kraft deſſen ihn Fuͤrſtl. Durchl. auch anjetzo, da
eben die vorigen Urſachen vorhanden, wiederum zu beſtaͤttigen
ſchuldig ſey; Weilen aber die Confirmation der vormals ge⸗
ſchenenen Wahlen aus bloſſer Guͤtigkeit erfolget, demnach dem
Syndico weder einiges Recht geben, noch den Landes⸗Fuͤrſten zu
abermaliger Confirmation verbinden kann, immaſſen auch nie⸗

Tom. I. tet

114 MEDTTAT. AD PANDECGIT.

tet werden, einige Poſſeſs erlangen kann, welches alles allhier
um ſo viel deſtoweniger Zweifel hat, da Fuͤrſtl, Durchl. in der
anno 1708, gegebenen Confirmation ihr ausdruͤcklich das Recht,
eine Aenderung zu treffen, vorbehalten, und anno 1710. daß
ſie es vor dieſes mahl bey der Wahl bewenden laſſen wolle, re⸗
ſcribiret; So hat der Syndicus durch die zu 3. mahlen erlangte
Confirmation kein Recht und Poſſeſſion uͤberkommen, ſondern
es ſeynd Fuͤrſtl,. Durchl. ihm die Confirmation zu verſagen be⸗
fugt.

COμR OE E A K I dA.

1. Privilegium in dubio præſumitur oneroſum.
Immunitas ab oneribus non ſolum ex privilegio, ſed
ex conſenſu reliquorum civium acquiritur.

3. Ad nundinas hebdomaclales inſtituendas Privlegio Dbus eft,

SPECIMEN XI,

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. TIT. IW.

INTERITPVPRIVIL
LEGIORVM

P VBLICE DEFENSVM
4
IOANNE HENRICO DE USLAR, Gesr. SAxX.

D. XXX., SEPIEMBR. ANNI CI9 I9 CCXIII.

I.

Vox Nachkommen in prwilegio poſita non quoslibet ſucceſſores, ſes
liberos tantum ſignifcat, adeoque privilegium, bis de-
Kcientibus, exæſpirat.

Solent

—
hie
N
ect
1 k.
kant
onden
rke

,d
Ophek⸗

1N

Glen

SP. NXI. DEINTERITV PRIVILECGIORVM. rII5

olent privilegia perſonalia interdum quoque auf die Nach⸗
S kommen privilegiati extendi. Ubi controverſia oritur,
quinam per die Nachkommen intelligantur, an liberi tan-
tum, ſeu deſcendentes, an vero heredes quilibet & ſingulares
quoque ſuceeſſores. Fac enim, rincipem civi vor ihm und ſeine
Nachkommen privilegium indulſiſſe, ſed in certis tantum ædibus

exercendum. Fac porro; has ædes tertio vendi. Poteritne

hic tertius privilegium exercere ? Ita quidem putabat ille,
duplicemque pro ſe afferebat rationem. Primum ajebat,

vocem Nachkommen latine ſucceſſores reddendam eſſe; ſuc-
ceſſores vero dici eos omnes, qui vel hereditario; vel ſin-
gulari jure rem accipiunt L. 7. & 8. de Jurejurando L. 1. §. 3.

Quod legatorum. Deinde ex C. 16. de Kegulis jur. in ſextoô
urgebat, beneficia principis ſic interpretanda eſle, ut per-
petua ſint, atque adeo ad quemlibet rei poſicſſorem trans-
eant. Nihilominus tamen contra emtorem iſtum ludica-
tum fuit, exercitium ſcilicet privilegii ad ipſum non perti-

nere. Nam quod ad vocem Nachkommen attinet, male illa

cceſſores vertitur,; cum ſucceſſores porius Nachfolger di-
cantur. Sed per Nachkommen intelliguntur poſteri. At po-
ſterorum appellatione liberos tantummodo contineri, ne-
quaquam incertum eſt, ur Modeſtinus in L. 83. §. I1. de Le-
gatis 3. inquit. Itaque interpretationi benigniori hic locus
non eſt, cum princeps, qui privilegium conceſſit; mentem
ſuam ſatis clare expreſſerit. Accedit, quod;, ſi interpre-
tatio hic locum reperiret; ea magis facienda eſſet contra
emtorem; cum privilegium iſtud in reliquorum civium de-
trimentum vergat adeoque ſtrictiſſime explicandum ſit per
notiſſimam L. 2. §. 10. 16. Me quid in loco puüblico. Ad-
jiciemus verba reſponſi a ICtis Vitembergenſibus ſuper hac
quæſtione menſe Octobri anni clo Io CcCXI. redditi: Haben
P 2 K. H. H.

—

116 MEDTTAT. AD PANDECT.

K. H. H. und ſein Eheweib von Ehurfbel Joann George dem an⸗
dern, glorwuͤrdigſten Andenckens, d ie Begnadigung, daß ſie nebſt
ihren beyder ſeits Nochkommen ſich des Brauens, Schenckens und

Aufſchuͤttens auf ihrem in L. liegenden Hauſe gebrauchen moͤchten,

erhalten, nachgehends ſolchen Brau⸗Hof an ihre Tochter A. E. D.

dieſe aber hinwiederum an W. C. I. mit allen Gerechtigkeiten und

Freyheiten uͤberlaſſen. Worauf derſelbe die Brau⸗Nahrung in die
12. Jahr geruhig fortgeſetzet, bis an. 1707. die Gemeinde, Vorſte⸗
her und Aelteſten zu L. dieſerhalben wider ihn Klage erhoben, auch
ein Urthel, daß er ſich des Brauens, Schenckens und Aufſchuͤttens
auch anderer denen vorigen Beſitzern ſeines Hauſes durch das anno
1699. exrtheilte privilegium geſtatteten buͤrgerlichen Nahrung zu
enthalten ſchuldig, erhalten. Dawieder W. C. I. Leuterung einge⸗
wendet, und nunmehr, ob er eine correctoriam zu hoffen, des
Rechtens belehret ſeyn will. Ob nun wohl die angefuͤhrte Begna⸗
digung nicht quf K. H. H. und ſeines Eheweibes Perſon reſtringiret,
ſondern zualetch auf ihre Nachkommen erſtrecket worden, alſo mehr
ein privilegium reale gꝗls perſonale zu ſeyn ſcheinet, und ſolches
uun ſo viel deſtomehr, d da die Urſach beygefuͤget wird, weil das pri⸗
egirte Haus denen ordindi- und extraordinairen Anlagen
Anterworfen, alſo daſſelbe hingegen nach Moͤglichkeit zu nutzen
nicht unbillig, im uͤbtigen des H. Tochter viel beſagtes Haus
mit allen Gerechtigkeiten und einem Brau⸗Hofe ſonſt zuſtehen⸗
den Freyheiten an W. C. I. verkaufet; Dennoch aber und die⸗
weil unter dem Worte Nachkommen, welches in dem Churfuͤrſtl.

Privilegio enthalten iſt, nicht jedwede ſucceſſores, ſondern le⸗

diglich die Deſcendenten verſtanden werden, dieſemnach erwehn⸗
te Begnadigung, welche ohne des nach Art aller einem tertio
zum Præjudiz gereichenden Privilegien ſtrictiſſime zu erklaͤren

iſt, unmoͤglich auf einen fremden und von H. oder ſeinem Weibe “
nicht herſtammenden Beſitzer des Hauſes erſtrecket werden mag,

hiernaͤchſt die dem Privilegio eingeruͤckte cauſa movens, nem⸗

lich

an
elſ
und
htn,
.D.
inde⸗
Vorfe⸗
,Cc
ttens
anIn
ing

Gee

n, N
Boonn
ringi
ſſon
ſos
es P-
Wlaget
nke
ſſtthen
d dee
urfhnf
rdeln

1

Sb. XI. DE INLERTITV PRIVILEGIORVM. TIIZ
lich die auf dem Hauſe haftenden Anlagen theils ziemlich general
und faſt alle Guͤther zu appliciren, theils das privilegium ſelbſt
oder des Concedenten deutlich bezeigten Willen nicht weiter ex⸗

tengdiren kan, endlich die H. Tochter dem I. ein mehreres, als
deſſen ſie vermoͤge des Privilegi befugt geweſen, bey dem Kaufe

nicht uͤberlaſſen moͤgen; So hat W. C. L. ſich keiner correcto-
ricæ quf ſeine eingewandte Leuterung zu getroͤſten.

II.

Privilegium porſonale ad certum prædium reſtrictun alienatione

ißius prædii non prorſus exſtinguitur, ſed gquieſcit.
Sepe privilegia perſonalia, eodem modo ut ſervitutes per-
ſonales L. 4. de Servit. præd. ruſt. L. 6. de Servitute legata,

ad certum aliquod prædium reſtringuntur, cujusmodi exemp-

lum in præcedente Meditatione attulimus, Nova vero hic lis
oritur, an per alienationem ejus prædii in extraneos Privilegi-
um plane exſtinguatur, adeo, ut, etſi ad priorem, qui illud
impetravit, redeat, tamen non reviviſcat. Ventilata fuit hæc
quæſtio in eodem, quem ante recenſuimus, caſu. Cum enim
emtor ædium privilegiatarum cerneret, ſibi uſum Privilegii
non permiſſum iri, revendidit illas venditori ſuo, uni ex libe-

ris ejus, qui pro ſe & poſteris obtinuerat Privilegium. Is ita-

que cum jus ſuum iterum exercere vellet, contradixerunt
ceteri cives, & objecerunt inprimis æ. 6. X. de Privilegiis,, in
quo pontifex ei, qui ſemel renunciavit juri & privilegio ſuo,

deinde ad illud reditum patere, negat. Sed, etſi hæc ita ſint,

tamen verius eſt, privilegium per alienationem iſtam non pror-
ſus interiiſſe. Privilegium enim perſe onæ aut familiæ conceſ-
ſum, non niſi exſtincta perſona aut familia exſtingui, certi juris
eſt. Neque renunciatio aliqua hic intervenit. Nunquam certe

in dubio, quem juri ſuo renunciaſſe, præſumendum eſt,

P 3 6. 2.

irs MEDITAT. AD PANDECT.

6.2. X. de HFenunciatione, niſi tal's ſit actus, ex quo animus renun-
ciandi manifeſto apparet. At ejusmodi actus non fuit franslatio
ædium in tertium. Quin potius venditores mentem ſuam de
conſervando privilegio ſatis declararunt, dum voluerunt; ur
illud ab emtore porro exerccretur. Quare fic reſponderunt
Cti: Wird ferner zu wiſſen verlanget⸗ ob P. R. H. welcher von

K. H. H. und ſeinem Weibe herſtammet, im Fall W. C. I. ihm ob⸗

beſagtes zu L. liegendes Haus wieder verkaufen ſolte, ſich der Brau⸗
Nahrung von neuen anmaſſen koͤnne; Wenn es nun gleich ſcheinet,
als ob die H. Nachkommen durch die einmahl an einen Fremden ge⸗
ſchehene Veraͤuſſerung dem ihnen zuſtehenden Rechte und privile-
gio tacite renunciürfet haͤtten, alſo ſich deſſen von neuen anzumaſ⸗
ſen nicht befugt waͤren: Dieweil aber dennoch renunciationes in
dubio niemalen zu præſumiren ſeynd, dieſemnach die H. Nach⸗
kommen dadurch, daß ſie ihr Haus an I. verkaufet, ſich des ihnen
daran zuſtehenden privilegii keinesweges gaͤnzlich begeben, noch
ſolches aufgehoben; So iſt P. R. H. im Fall ihm W. C. I. das
Haus verkaufen ſolte, ſich der Brau⸗Nahrung wieder zu bedie⸗
nen wohl berechtiget.
Privilegia, ad beneplacitum indulta; morte concedentis non
ex ſpirant; niſi a ſucceſſore expreſſe revocentur
Qbtinuerat eques quidam Saxonicus aà Joanne Georgio III.
ͤ Electore beneficium; mandato comprehenſum; quo
fiſci adminiſtratores illi quotannis, bis auf weitere Verord⸗
nung, penſionem exfolvere jubebantur. Mortuo Electore
hi; qui ærario præfecti erant; penſionem promiſſaam ſolvere
continuaverant. Tandem vero, recte inſpecto privilegio,
hon ſolum inpoſterum quidquam ſolvere recuſabant, ſed
Pfeteritorum queque annorum penſiones tanquam indebi-
tas

X

—

n.
to
nde
I
Erhnt
c⸗
eſn
lwile⸗
inaß⸗
hten
n ſc⸗
C.LN
u bade

Utit
orgo I
Im, d
Duch
Delok
mn COren
tirſegt
bant; 1
D

—

SP. XI. DE INTERITV PRIVILEGIORVM. TI9

tas repetebant. Scilicet ajebant, beneficium hoc bis auf wei⸗
tere Verordnung conceſſim precarium ſive, ut jus canoni-
cum loquitur, ad beneplacitum eſt. Itsque morte coneeden-
tis ſine uila revocatione ſucceſſoris exſpirat L. 4. Locati, &. 5.
de Reſeriptisi in ſexto. Non parum hæc turbaverant equitem,
qui proinde ad Gtos confugiebat, ab iisque conſilium, quo
ſe adverſus Ppræfectos fiſci tueretur, expetebat, Res difficilis
videbatur. Nam et citatæ leges vehementer obſtabant, &
Doctores plurimi opinionem illam, quod privilegium ad
beneplacitum indultum morte indulgentis exſpiret, defende-
bant, inter quos eſt Hynckerus de Beneplacito Decg. 2. G. 4. V,
2. Sed pervicit tamen contraria ſententia, pr ivilegim videlice
hujusmodi ad beneplacitum conceſſum non interire, niſi a
ſucceſſore revocetur, ſed tacita hujus voluntate continuari.
Ita enim Ulpianus: in L. 8. §. r. de Precario: Quod a Litio,
inquit, precario quis rogavit, id etiam ab beredè ejus Pprecario
babere videtur. Ergo & a ceteris ſucceſſoribus habere quis preca-
rio videtur. Idem & Labeo probat &α adjicit, etiam 1 ignoret
gui⸗ beredem. Zuamen videamus, quale ſit, ſi a me precario roga-
veris, ego am rem alienavero, an precarium duret, re ad ali-
um translata?“ Et magis eſt, ut, ſi ille non revocet, poſſis inter-
dicere, quaſi ab illo precario babeas, non quaſi a me. Idem
ſentit Celſus in L. 12. §. 1. ge Precario. Nec obſtat nobis
ratio, quam communiter afférunt, quod is „ qui moritur,
velle deſinat. Etſi enim omnino defunctus velle dici non

poſlit, attamen nec nolle dici poteſt, cum ſit medi ium ali-

quod inter vVelle & nolle. Igitur neceſſe eſt, ut heres, qui
perfonam defuncti repræſentat, utrum velit an nolit, ex-
preſſe declaret. Sed quid reſpondebimus ad eas, quæ ſupra
nobis objectæ fuerunt, leges? quidem Legem 4. Locçati fa-
cilius removebimus, ſi eam ex E. 8. §. I. & L. 12. §. 1. de Pre-

ario ſic explicemus, ut dicamus, conceſſionem ad- benepla-

citum

120 MEDTTAT. AD PANDECUT.

citum tolli quidem morte, ſed neceflariunm eſſe, ut accedat
declaratio heredis, qua deficiente beneficium tacite conti-
nuatur. Verum c. 5. de Reſeriptis in 6. plus difficultatis ha-
bet, in quo ſolvendo multi jam laborarunt. Baro Enen-
ckelius de Privileg. Iib. 3. c. 2. n. 33. capitulum iſtud de pri-
vilegio non vero, juſto & perfecto accipit, ſed de quacuu-
que alia levi ac incerta gratia privata, non publica, quaſi
pPontifex conceſſionem iſtam reſtringere velit tanquam am-
bitioſam, ut forte ſub-& obreptitie impetratam. Sed
hanc Enenckelii reſponſionem facile refellit Hinckerus de

beneplacito Sect. 2. Oap. 4. §. 3. Aliter Scbilterus Ex., ad wm. I.

§. 31. rem explicat, dum capitulum iſtud ad pontificum Ro-
maänorum regulas, quæ cancellariæ vocantur & morte con-
ſtituentium ſemper exſpirant, reſtringit. Sed omnium opti-
ma eſt Bergeri in Ceconomia juris I. I. tit. I. §. 2 5. Concili-

atio, ex ipſis capituli verbis deſumta. Scilicet tunc, cum

Princeps vi auctoritatis & poteſtatis publicæ, quæ non mo-
ritur, alicui beneficium, adjecta iſtiusmodi formula, tri-
puit, illud morte ejus non exſpirat. At, ſi appareat, eum
P

ad ſuam tantum perſonam refpexiſſie atque adeo privatam

quaſi liberalitatem exercuifie, tum beneficium iſtud ad ſuc-
ceſſorem in imperio plane non pertinet, ſed morte cence-

dentis, etſi revocotio non acceſſit, tollitur. Sed hoc ulti-

mum non præſumendum eft facile, niſi manifeſto ex verbis
Privilegii aPpareat. Ceterum non deſunt Cti magni no-
minis, qui nobiscum ſentiunt, &, privilegium ad benepla-
citum conceſſum ad heredes quoque tranfire, affirmant.
Præter memoratos enim Enenckelium, Schilterum, Berge-
rum ſunt quoque ex parte noſtra Gailius lib. 2 Obſ. 60. . 16.
ubi de uſu cameræ imperii teſtatur, nec non Kumelinaus ad
Aaream Bullam P. 2. diſſ. 4. F. I4. allique plurimi.

IV.

1. ded
rus e

Adn.I.

m Ro.

* (ON.

n .

coneit
n nn
Ulu, m.

E, eum

Pröten

SP. XI. DE INTERITIV PRIVILEGIORVM. 121

Cochuat privilegium in eo, gui ipſe contra illud peccavit-
Præcipuum nundinarum ſolennium ab imperatore conceſ-
*ſarum, quas vulgo die Meſſen appellant, privilegium eſt,
quod perſonæ ad illas commigrantes & merces non ſolum non
ea in urbe, in qua nundinæ habentur, ſed nec in ulla im-
perii provincia, per quam iter faciunt, detineri queant,

Alockio de Contributionibus cap. 3. n. 82. teſte. Peccaverat

Contra iſtud nundinarum jus mercator aliquis, cujus Zipffel
von Wechſel⸗Briefen p. 5'74. mentionem facit, atque merces,
aàa debitoribus ſuis ad nundinas Lipfienſes miſſas, Erfurti de-
tineri curaverat. Ar illi, ut arreſtum rebus ſuis impoſitum
ſolveretur, a magiſtratu Erfurtenſi facile obtinuerant, de-
inde vero, cum mercator, qui detinuerat res, Lipfiam ipſe
ad nundinas veniret, petebant, ut in carcerem conjicere-
tur atque infracti privilegii rationes redderer & pœnam ſu-
ſtineret. Tum ille privilegium nundinarum obtendere, quod
durantibus nundinis quenquam ſive ob debitum ſive ob de-
lictum cuſtodiæ mancipare vetat. At nihil illi hec excuſa-
tio profuit, ſed carceri incluſus ad intentatam accuſationem

reſpondere coactus, nec prius dimiſſus eſt, quam mulctam

graviorem ſolveret, ſumtusque omnes in judicium factos re-
ſtitueret. Rectiſſime profecto, ſiquidem æquitati convenir,
ut regula, quæ in L. 37. §. I. de Minoribus proponitur: Non
Kr excuſatio adverſus præceptæ legum ei, qui, dum leges invo-
cat, contta eas committit, etiam ad privilegia trahatur.

8 R

Privilegia per legem contrariam generalem ſupervenientem
non tolluntur.

12 di. I. Q Pau-

X
122 MEDITAT. AD PANDECT.
Pancis ſententiam noſtram de quæſtione, an privilegium
per legem contrariam ſupervenientem tollatur, propo-
nemus. Multum videlicet intereſt, quibus verbis lex ſit
concepta. Si generaliter, etſi omnium civium forte men-
tionem faciat, non famen cenſetur privilegium privato cui-
dam ſpecialiter conceſſum adimere. Neque enim princeps,
dum legem generalem condit, de omnibus ſpecialibus juri-
bus & privilegiis cogitat. Igitur illis per conſtitutionem a
ſe noviter editam, niſi expreſſe hoc in illa caveatur, non

intelligitur in aliquo derogare. Vide cap. I. de Conſtitutionibus
in 6. Accedit, quod princeps temere voluntatem mutaſſe

credendus non ſit, &ñ quod deceat indulta ab illo beneficia
manſura ſive perpetua eſſe c. 16. de KRegulis juris in 6. Sie

in L. 3. C. de Silentiariis omnia decurionum & ſilentiariorum

Privilegia firmantur, non præjudicatura quacunque genera-
litate pragmatica. Et in Conſtitutione de Juſtinianeo Codice
confirmando §. 4. eæ ſanctiones, quæ in codicem receptæ
non ſunt, ſiquidem privilegium ſpeciali beneficio indulge-
ant, omni modo ratæ manere; ſi autem caput juris conti-
neant, tunc ſaltem, cum nulli codicis conſtitutioni adver-

ſantur, valere jubentur. Quodſi vero ejusmodi ſint novæ

legis verba, ut de legislatoris mente privilegia antiqua ab-
rogare volentis ſatis ex illis conſtet, dubium non eſt, quin
privilegium hujusmodi per legem ſit ſublatum. Exemplo
rem optime illuſtrabimus. Obtinuit quis Pprivilegium im-
munitatis ab oneribus civilibus. Hoc retinet utique;, etlſi
Princeps generalem conſtitutionem edat, qua omnibus ſibi

ſubjectis onera imponit. At, ſi formulam legi inſerat, nullo

obſtante privilegio, aut, qualis in L. I. C. de Immunitate ne-
mini concedenda reperitur, abolita ſpecialium immunitatum
gratia, tum privilegium ſine dubio ſublatum dicendum eſt.

COROIe.

—
Megnn
Proe.
lrk
Tte men
Wadeli.
Prinede
Ubusſor.
Utionenm
tur, Non
itutionihi
n mutal
denekie,

Nin 6.

entiarianr
gue genn
leo Cl

emn recen

0 indu
juris n
tioni A⸗

Gi ſint hon

2 Antiqn 6
on eſt,
L 1
wilegium ,

utide,

lne ſ
1 Ommnibli!
i inletih⸗
5

mmEurtNA

1 immmeit
Gicendone

(M

P. XII. DE RESCRIPTIS MORATORIIS, 123
6 ι 0σ L L ARIA.

I. Inter duo privilegia contraria antiquius prævalet.
2. Communis opinio, quod privilegia omnia non uſu de-
cennii intereant; in jure fundata non eſt.

SPECIMEN XII.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. I. TIT. IVY—
S DE
R. ESCRIPTTIS
MORATORIIS
PVBLICE DEFEN SVM
LEVINO IVLIO PE VSLA R, GoOsr. SAX.
D. VII- OCTOBR. ANNI CIO I9 CKIII
4 I. S .
Debitor, qui in chirographo renunciavit exceptioni reſeripti
moratorii,; ea deinde uti nequit.

Cam non valere contendunt, ex quorum numero Mil-
liger ad Donellum lib. 22. cap. 9. lit. M. eſſe videtur.
Ajunt ſcilicet, hujusmodi renunciationem bonis moribus,
miſericordiæ nempe, caritati & humanitati adverſam eſſe,
cum reſeriptorum moratoriorum jura in æquitate maxime fun-
data ſint, cui quippe convenit, utilli, qui fine culpa fua bo-
nis lapſus eſt, induciæ indulgeantur, quibus reſpirare ſeque
& bona ſua ab interitu vindicare poſſit. Addunt deinde, nemi-

CzS nem

S⸗ JCti, qui renunciationem reſcriptis moratoriis fa-

124 MEDITAT. AD PANDECT .

nem juri ſibi adhuci incognito renunçiare poſſe L. 1 9. de moff

eſtam. 1 Deinde, Poteſtatem Pprincipis per adta privatorum
imminui non poſſe, dicunt. Iſtæ tamen rationes [Ctos
Helmſtadienſes movere non potuerunt, ut non menſe Majo

anni cIo io CceXIII. in cauſa des von Droſte zum Huͤlßhof contra

Buͤrgermeiſter und Rath der Stadt Ahlen, renunciationem hu-
lusmodi validam judicarent: es iſt nicht zu zweifeln, daß denen
reſcriptis moratoriis renunciiret werden koͤnne. Jure quidem
Romano res dubium habere non videtur, ſi modo L. 29. C.
de Pactis infpicias, in qua omnes renunciationes jurium &
privilegiorum, dummodo non contra leges, neque dolo fi-
ant, obſervari jubentur. Neque eſt, quod objicias, re-
ſcriptorum moratoriorum peculiarem eſſe æquitatem. O-
mnia enim jura & privilegia in ratione & æquitate funda-
mentum habere debent, quibus tamen ſi renuncietur, con-
tra bonos mores non peccatur. Exemplum efſt in SCto Vel-
lejano, beneficiis fide juſſoriis, foro privilegiato aliisque in-
numeris. Quod autem porro dicitur, juri incognito renun-
ciari non poſſe, huc plane non pertinet. Nam jus illud,
cujus quis mentionem expreſſam fecit, incognitum dici ne-

quit. Juri vero, quod nondum exiſtit, futurum tamen eſt,

renunciari poſſe, vel centum exemplis oſtendere facile foret.

Denique principis alhctoritatem non infringimus. Saltem
Pprincipem illi, qui per ejusmodi renunciationem jus fſibi
adquiſivit, id auferri voluiſſe, non exiſtinamus, arg. L.?4.

C. de Emancipationibus. Quodſi tamen princeps in reſcripto

renunciationem expreſſe commemoret, atque ſie volunta-

tem ſuam de illa infirmaucda ſatis clare oſtendat, tunc Fabro

in Codice lib. I. tit. 9. def. 20. facile concedimus, reſeripto

moratorio „non obſtante renunciatione „ locum eſſe.

I
le
MI
eh
Hen

19

Wn
I.

l⸗

tra

I.

Nnen
iidenn

29, 0G

um 8
lo f.
le.
. 0
fondt⸗
F, Nl.
40 Ve.
Bgde i

0renid .

Ur
atnene

cile n

I

SS
n reſcni

e vON

tunc n

. releuy

ele⸗

1

Sp. XII. DE RESCRIPTIS MORATORIIS. r25

II.
Qui omnibus privilegiis, indultis & reſeriptis renunciat,
reſeriptis etiem moratoriis renunciaſſe cenſetur.

* ea, quam modo memoravi, cauſa debitor nullam quidem

reſcripti moratorii mentionem expreſſe fecerat, ſed tamen
omnibus privilegiis, indultis & reſcriptis renunciaverat.
Iſtiusmodi aatem renunciationem generalem non fſufficere
exiſtimabat, ut propterea beneficio reſcripti moratorii ex-
cluderetur. At ſecus viſum eſt ICtis Helmſtadienſibus, qui,
neglecta exceptione reſcripti moratorii, reum condemna-
runt, ſubjecta ratione: Weil Beklagte in dem aufgerichteten
Kaufe allen privilegiis, indultis und reſcriptis, durch welche
beyde letztere Worte nichts anders, als moratoria, verſtanden wer⸗
den koͤnnen, renunciiret. Et recte profecto. Etſi enim non
negemus, formulam iſtam vulgarem, qua omnibus excep-
tionibus, cujuscunque naturæ aut nominis ſint, renunciatur;
exceptionem moratoriam non excludere, quoniam renunciati-

ones ſtrictiſſime explicari & ad ea, de quibus renuncians vero-

ſimiliter non cogitavit, extendi non debent; arg. L. 19. de
Inoff. teſtam. attamen, cum manifeſte apparet, paciſcentes
de reſeripto moratorio cogitaſſe, renunciatio etiam verbis
paulo generalioribus concepta ſufficiet. At in hoc, quem
memoravi, caſu quid aliud per indulta & reſcripta intellige-
re potuerint paciſcentes, quam literas moratorias, vix vide-
mus. Inſpice modo L. 2. & 4. C. de Precibus imperatori offe-

rendis. Igitur, quin de illis cogitaverint, & renunciatio-
nem ſuam ad eas extendere voluerint, dubium non eſt.

9

Reſeriptum moratorium ontra rem judicaram, ſi princeſs ejil⸗
mentionem in reſeripto non fecit, logum non invenit.
QCC3 Onmnes

12r26 MEDIIAT. AD PANDECT.

O'nnes fere, quos inſpeximus, JCti ſimpliciter reſ elerpte
moratorio adverſus rem judicatam locum non eſſe, af-
firmant. Sed communem hanc opinionem impugnar Ber-

Sgerus in diſſ. de his, quæ circa præſeriptionem morutoriom fal⸗

To traduntur &. I4. Propterea, quod multæ ſæpe & juſtæ cau-
ſæ principem Permovere queant, ne his, qui per rem judi-

catam condemnati ſunt, auxilium ſuum deneget. Quam ſen-

tentiam nos quoque admittimus tunc, cum princeps expreſ-
ſe reſcripto ſuo inſeruit, debitorem intra ſtatum tempus nec

ex re judicata conveniri debere. At cum nihil horum dixit,
ſed inducias generalibus verbis conceſſit, tum diſpoſitioni
legum ſe conformaſſe nec illis, quibus ex re judicata jus quæ-

ſitum eſt, id auferre voluiſſe cenſetur ob L. 3. C. Sententiam

reſcindi non poſſe. Sed, ut diximus, hæc Fabri in Codice lib.

I. tit. 9. def- 4. aliorumque opinio limitanda eſt ex doctrina

Bergeri, niſi Princeps in reſcripto ſuo rei judicatæ fecerit men-
tionem. Cum enim reſtitutio in integrum aliquando ex juſtis

cauſis & æ&quitate a judice contra rem judicatam indulgeatur .

L. I. ſeqq. C. Si adverfus rem judicatam, cur non niagis id prin-
eipi licere dicamus? Ceterum Cti quoque Helmſtadienſes,
tunc, cum princeps de re judicata nihil dixit, exceptionem re-
feripti moratorii actioni ex re judicata inſtitutæ objici non poſ-
ſe, reſponderunt . in ea, quam bis jam memoravimus, cauſa: Es

iſt anno 1670. ein rechtskraͤftiges Urthel, daß Beklagte die Gel⸗

der bezahlen ſolten, und an. 1672. ein decrétum execurfmunr,

alleh dergleichen nochmals an. 1686. erfolget. Worauf die Beklag
te anno 1694. ein moratorium, daß ſie bis zu ihrem und der SEiadt

beſſeren Aufkommen uͤber Reichung eines lauffenden Jahres Inter-

eſle nicht beſchweret werden ſolten, erhalten. Da hat endlich
Klaͤger ſeine Klage an. 1703. erhoben. Beklagte ſchuͤtzen darwider
fuͤrnemlich ihr erlangtes moratorium vor. Alldieweil aber kein
moratorium wider eine rem judicatam, dergleichen allhier bereits
Yok⸗

be

gi⸗

nec

oni
r.

ttom
ei

Gtinit

kihen⸗
Eults
gellt
Iprin⸗

Pedles⸗

ena.,

nole .

la: G
die
UIW;
Bekttr
deeEinl

es aec

t aſt
Detrert

.

er en
f

SP. XII. DE RESCRIPTIS MORATORIIS. T2 %
vorhanden geweſen, ſtatt findet; So haben wir Beklagte zur Reſti⸗

tution der Kauf⸗Zumme ſammt dem Intereſſe condemnirt, jedoch

die Unkoſten ſeynd wir in Anſehung, daß ſie gleichwohl aus beſagtem
moratorio eine probabilem litigandi cauſam gehabt, uͤbergangen.

Judex inferior inducias debitori obærato ex juſta cauſaæ
indulgere porteſt.

Tta jam ante nos ſentit Cucchus de Morator. præſeript. n. 36.
Cujus ſententiam, quoniam aliqui impugnant, nos in præ-
ſens defendendam ſuſcipiemus. Præcipua ſcilicet officii judicis
Pars eſt, jus ſtrictum æquitate temperare, &, quoties julſta ipſi
cauſa videtur, miſeris ſuccurrere. Porterit itaque obærato et-
lam debitori, ſi appareat, eum ſine dolo aut negligentia in eum

ſtatum deveniſſe, ut, ſi confeſtim ad ſolutionem adigatur, mi-

ſerrimus futurus ſit, ſubvenire, & creditorem compellere, ur
is exactionem de biti per aliquod tempus differat, vel etiam
ſolutionem particulatim definitis temporibus accipiat. Ipſæ le-
ges noſtræ hanc facultatem judici tribuunt, ut ex L. 45. §. 10.
de Jure fiſci lib. 33. de Uſuris L. 21. de qudiciis & imprimis ex
L. 21. de Rebus &reditis patet. Vide quoque Keceſſum imperii de
anno 1654. §. 172. Extant & in nonnullis provinciis claræ con-

ſtitutiones, quibus hæc poteſtas judici datur. Sic in Ordinati-

one Politica Ducatus Magdeburgicic. 49. §. 1I. diſponitur: Ob

gleich zu Annehmung der Particular-ſolution regulariter wider

Willen niemand anzunoͤthigen, ſo ſoll doch der Richter, befundenen

Umſtaͤnden nach, und, da er des Schuldners Untergang vor Augen

ſiehet, wenn er in einer Summa bezahlen ſolte, den Glaͤubiger durch

bewegliches Zureden zur Annehmung der particular-Zahlung an⸗

weiſen. Circa quorum verborum interpretationem vehemen-
ter aliquando diſceptatum fuiſſe recordamur, utrum iis ju-
dici permittatur, monere ſaltem creditorem, an vero invito

128 MEDTTAT. AD PANDECTYI.

etiam necefſitatem imponere differendi exactionem. Prius
ereditor affirmabat, verbaque illa bewegliches Zureden maxi⸗
mopere urgebat. At JCti. Helmſtadienſes menſe Julio anni
CIO IO CCXIII. poſteriorem ſententiam amplexi funt, non ſolum
propter verba anzunoͤthigen & anweiſen, ex quibus de mente
legislatoris ſatis aperte conſtabat, ſed ideo potiſſimum, quod
& jure communi hoc judici licet, creditorem, cum æquitas
poſcit, ad inducias debitori indulgendas compellere. Affe-
remus ipſa reſponſi verba, quibus quippe ſententia noſtra
mirifice ſtabilitur. Cauſa talis erat. Duo mercatores, qui ſa-
tis locupletes habebantur, viduam non infirmæ dignitatis, ſed
calamitatibus bellicis afflictam, & præterea oculis captam ad
ſolvendum debitum adigebant. Reſtabat illi domus non ine-

legans hortusque. At, fi his a creditoribus exueretur, ad ex-

tremas illam incitas deductum iri, apparebat. Judex igtur,
cum creditores ſponte nollent, neceſſitatem iis imponebat,
differendi exactionem & folutionem particulatim accipiendi.
Hi decretum hoc tanquam iniquum impugnabant. Sed Cti
Helmſtadienſes id confirmarunt; ſubjectis rationibus: Klaͤ⸗
gere beſchweren ſich daruͤber, daß man ſie zur Annehmung par-
ticular-ſolution zwingen wolle, da doch die Magdeburgiſche Po-
licey-Ordnung nicht von zwingen, ſondern nur von beweglichem
Zureden handele, auch auf die Beklagte, welche ein ſchoͤnes Haus

und Garten beſitze, und in ſo gar miſerablen Zuſtande nicht ſey,
zudem die ſchon oͤfters geſetzten Zahlungs⸗Termine niemals ge⸗

halten, nicht gezogen werden koͤnne; Alldieweil aber bey ge⸗
nauer Betrachtung der Magdeburgiſchen Policey -Ordnung
und des darinnen befindlichen Wortes anweiſen, des Legis-
latoris Meynung geweſen zu ſeyn ſcheinet, daß die Obrigkeit

den Glaͤubiger zu Annehmung particular-Zahlung ex officio
anhalten koͤnne, inmaſſen ſolches ohne des auch denen gemei⸗

nen Kaiſerlichen und Reichs⸗Geſetzen gemaͤß iſt; hiernaͤchſt
—Der

S

KE

nni
umn
te
Aſe.
o
uiſt⸗
ſed

n fd

ae.
MWer⸗

lgror DZ

Oneded

ipiend

dC
8:

ng D.

ſher.
wegicee
es Hons
nicht

emals

r ben
Ofnn

Ne Le

Oltft
X Oln
en gn

ittn

SP. XII. DE RESCRIPTIS MORATORIIS. 129

der Beklagten Zuſtand, denen angefuͤhrten Umſtaͤnden nach, wol
nicht anders als ſchlecht ſeyn kan, auch denen Verfaſſern des letz⸗
ten Beſcheides am beſten bekannt iſt, dieſes aber, daß ſie bisher mit
der Zahlung an denen geſetzten Terminen nicht inne gehalten, durch
ihre Armuth und den vom Kriegs⸗Weſen herruͤhrenden Ruin ziem⸗
lich entſchuldiget werden mag; So haben wir den letzt ertheilten

„

Beſcheid beſtaͤttiget. Similem in modum iidem JCti ex jure

communi verſus Mindam menſe Decembri anni clo 1o CC XIV.
reſponderunt: Es beſchweret ſich Klaͤgerin, daß ihr particular
ſolutio aufgedrungen werden wolle, und fuͤhret vor ſich die gemei⸗

ne Rechte an, welche, daß ein Glaͤubiger dergleichen anzunehmen

nicht ſchuldig ſey, verordnen. Weil aber einem Richter in den
Rechten verſtattet wird, im Fall er es billig befindet, den Glaͤubi⸗
ger zu Annehmung particular Zahlung anzuhalten, die Umſtaͤnde
auch gegenwaͤrtiger Sache und die Beſchaffenheit des Beklagten

den Verfaſſern des letzten Beſcheides am beſten bekannt ſeyn muͤſ⸗

ſen, uͤberdies die Zahlungs⸗Termine nicht eben lang hinaus ge⸗
ſetzet worden; So haben wir dafuͤr gehalten, daß erhebliche Ur⸗
ſachen, ſolche particular Solution anzuordnen, vorhanden ge⸗
weſen, folglich den Beſcheid in dieſem Punct beſtaͤttiget. Re-
ſtat, ut dubia, quæ contra ſententiam noſtram moventur,
diſcutiamus. Urgetur imprimis, jus dandi moratoria re-

ſcripta ſecundum ordinationes politicas imperü de anno

1548. & 1577. tit. von verdorbenen Kaufleuten ad jura majeſta-
tis referendum eſſe, atque adeo a magiſtratibus inferiori-

pus uſurpari non poſſe. Nos vero id non negamus. Sed

multum intereſſe inter iſtas, quæ a judice debitoribus ob-
æratis indulgentur, inducias & reſcripta moratoria, quæ
a ſolo principe tribuuntur, putamus. Triplex eſt, quæ

inter ea intercedit, differentia. Primum reſeripta mora-

toria generalia ſunt, & debitorem contra quemcunque cre-
ditorem tuentur; at induciæ iſtæ illi ſaltem in ea cauſa, in
Tbm. I. R qua

130 MEDTTAT. AD PANDECT.

4

qua tributæ fuerunt, proſunt, aliis vero creditoribus non no-
cent tit. C. inter alios acta vel judizata aliis non nocere. Dein-
de induciæ hæ a judice non niſi ex julſta cauſa debitoribus
ſolo fortunæ vitio lapſis dari queunt; at principis in dandis
reſcriptis moratoriis major Poteſtas eſt, ut ea etiam ex mera
gratia debitoribus culpa nonnunquam ſua obæratis tribuere
poflit. Denique induciarum a judice conceſlarum breve
tempus eſſe debet, quemadmodum JCti in L. 4 ½. §. 10. de
Jure fiſei & L.2 1. de udiciis præœcipiunt; ſed reſcripta prin-
cipis debitoribus ſæpe moram aliquot annorum indulgent,
neque, ut Faber in Codice lib. I. tit. 9. def. 17. autumat, ad
quinquennium ſunt alligata. . =
v. .
Reſeripta moratoria, contra jus impetrata, judex inferior
rejicere nequit.
Iem c& in aliis reſeriptis juri contrariis obtinet, ut, antequat
ea rejiciantur, principis ſententia exquirenda ſit.
Nulla hodie vel pauciſſima tamen indulgentur reſcripta
moratoria, in quibus ea, quæ legibus præſcribuntur,
obſervata videas. Debebat debitor oſtendere, ſe non luxu
aut negligentia, ſed improviſo tantum caſu facultatibus la-
pſum eſſe. Ord. Polit. de anno 1577. tit. 23. §. 4. Debebat
teſtimonium ejus magiſtratus, ſub quo debitor domicilium
habet, de egeſtate illius & innocentia requiri, Ord. Polit. cit. l.
Debebat idonea cautio a debitore creditoribus præſtari L. 4.
C. de precibus imperatori offerendis. Requirunt præterea
DD. neque ſine ratione, ſi verba d. Ord. Polit. mit verſchwie⸗
gener Wahrheit recte attendas, ut in literis ſupplicibus de-
bita ipſa commemorentur, ut de eorum qualitate principi
conſtet. Sed hæc nunquam fere in reſcriptis, quæ quoti-
die emanant, obſervantur. Igitur quæſitum ſæpiſſime fuiſſe
Tecork-

7

1
en

Ne

in.
ent,

ad

ri

ti

ſcne
unrur,
Iux
bus kr
ebebet

ichkun
it eitl

i L4
reteten
cſchoi⸗
bus de⸗
Pnieß
vor
me Gule
Ttot⸗

SP. XII. DE RESCRIPTIS MORATORIIS. 131

recordamur, poſſitne judex inferior hujusmodi reſcripta, con-

tra jus elicita, auctoritate propria rejicere atque debitorem ni-
hilominus, petentibus creditoribus, ad ſolvendum compellere.

Sunt qui hoc affirmant, allatis ex jure Romano L. 2. f. 6. C.

Si centra jus vel utilitaten publicam item MWovella 82. C. I 3.
Imprimis urgent Ordinationem Politicam Francofurtanam de

anno 1577. tit. 23, §. 4. & verba quæ ibi reperiuntur: Wo aber
die anderer Geſtalt und mit verſchwiegener Wahrheit ausbracht und
erlangt werden, alsdann ſollen ſie kraftlos und unfuͤrtraͤglich ſeyn/
und dafuͤr gehalten werden. At rectius judex faciet, qui tale re-

ſtriptum, etfi contra jus impetratum, non tamen rejicit, ſed
cauſam ad principem propoſitis omnibus, quæ movere illum
poterunt, argumentis referat, atque, ſi is in priore voluntate

perſiſtat, reſcripto obſequatur. Jam diu enim in Germania
noſtra hac in parte præ jure Romano jus canonicum recep-

tum eſt, quod reſcriptum, contra jus elicitum, non ipſo ju-

re nullum declarat, ſed judici neceſſitatem illi, niſi relatione
ſua flectere principem in contrariam partem poſſit obtempe-
randi imponit c. 5. X. de Reſeriptis c. 28. §. 3. X. de Whicio &α£

poteſtate judicis delegati. Præterea ICti, ut ex Ufenbachio

de Conſilio aulico c. 11. §. 9. animadvertimus, diſtinguunt in-
ter reſcripta moratoria & indulta gratiæ. IIIa fatentur, niſi

obſervatis iis, quæ memoravimus, concedi non poſſe; in

his vero ajunt eadem neceflaria non eſſe, cum ſine omm
juſta cauſa tantum per gratiam indulgeantur. Quo jure,
etſi id aliquid iniquitatis habere videatur, principes utuntur
tamen, quibus judices & ICti obſequi neceſſe habent. Nec
in reſeriptis ſaltem moratoriis hoc verum eſt, ſed in omni-
bus aliis, quæ juri contraria videntur „ut ſcilicet nequeant
ſimpliciter rejici, ſed ante omnia principis ſententiam ex-

quiri oporteat. Igitur Cti Helmſtadienſes menſe No-

vVembri anni cIo 1o CC XIV. in cauſa, qua princeps in con-
R 2z curſu

132 MEDITAT. AD PANDECT.

curſu creditorum fiſcum ſuum creditori antiquiſſimo per re-

ſcriptum contra jus præpoſuerat, ſic reſponderunt: Was der
Regierungs⸗Rath von H. wider die Accis Reſte anfuͤhret, ſcheinet
zwar nicht ohne Grund zu ſeyn. Aber es ſtehet ihm das letztere
Koͤnigl. eigenhaͤndige Reſcript im Wege, w elches, ob es gleich ſei⸗
nem Vorgeben ſub- & obreptitie erhalten waͤre, dennoch ſo ſchlech⸗

terdinges nicht verworfen werden kan, ſondern es muͤſte die Sache

zuforderſt an Koͤnigl. Majeſt. gebracht und deren Erklrung ein⸗
geholet werden.
C O 0OLLARIA.
1. Reſcriptum moratorium curſum uſurarum non ſillit arg.
K. I. de anno 1654. §. 174.
2. Literæ moratoriæ impediunt actionem, non compen-
ſationem.

2. Qui ob literas moratorias a ſuis creditoribus conveniri

nequit, Poteſt tamen convenire ſuos debitores.

SPECIMEN XIII.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS

AD LIB. . TIT. V.

F E M INIS

PVBLICEZ DEFENSVM

4
JOACHIMO GEORGIO REINERDING,

GVELVERBYTANO
D. XIV. OCTOBR. ANNI CIDOD 10 CCXIII.

I.
Pjnrima in jure noßro privilegia mulieribus tributa ex 2elotypie
originem trabunt , atque adeo apud nos uſum non habent.
Pri-

Nie

h⸗

ſ

19.
M⸗

nvenuti

U

INe

rallli
Holene .

SP. XIII. DE FEMINIs. 1832

tur, plerique reverentiæ, quam Romani erga ſexum
iſtum habuerint, abſcribunt. Nos vero Romanos &
Conſtantinopolitanos minus hac in re reverentiæ, quam af-
fectui ſuo, quo adhuc hodie maxime inflammantur, tribuiſſe
putamus. Nemo fcilicet ignorat, zelotypos illos & ſuſpi-
cioſiſſimos in pudicitiam feminarum ſuarum & olim fuiſſe &
nunc eſſe. Inde igitur magna pars privilegiorum ſexui mol-
liori tributorum profecta eſt. Rem primum exemplo, quod
in jure quidem noſtro non extat, oſtendemus. Moris erat,
ut lictores præcipuos Romanorum magiſtratus in via præ-
cederent, hominesque, qui illis forte occurrebant, ſubmove-
rent, & ut Seneca Epiſtola 94. ait, ſemita quoque dejicerent,
ne tranſeunti magiſtratui obſtarent. Nemini, ne ipſi quidem
patri sonſulis, ſi is forte filio obviam fieret, Parcebant licto-
res, ſed hunc quoque ſubmovebant, ut ex Livio lib. 24. cap.
44. & Valerio Maximo lib. 2. cap. 2. §. 4. apparet. In ſolas
mulieres non animadvertebatur. Ita enim Feſtus voce Matro-
næ: Matronæ, inquit, a magiſtratibus non ſubmovebantat, Re
pulſari contrectarive viderentur, neve gravidæ eencutetentur.
Non igitur reverentia erat, quæ mulieres tutas redderet,
ſed zelotypia, qua attentatam uxorum ſuarum pudicitiam
Romani credunt, ſi ab alio viro tantum attingatur. Sed ve-
niamus ad jura noſtra. Enorme eſt privilegium, quod femi-
nis in L. I. C. de Oficio diverſorum judicum datur, ut magi-
ſtratus, qui matremfamilias in judicium protaxerit, inter
maximos reoôs citra ullam indulgentiam capitali pœna plecta-
tur. Hoc vero jus, quod matribusfamilias ſaltem compe-
tiſſe videtur, Bonifacius VIII. Pontifex in L. 2. de Judiciis
in ſexto ad mulieres omnes exrendit, & judicem contrave-
nientem ipſo facto ſententiam excommunicationis incurrere

P'ren „ quæ ſexui ſequiori in jure noſtro concedun-
1

ra4 MEDITAT. AD PANDECT.

jubet. Juhicit etiam rationem, quia mulieres virorum cœ-
tibus immiſceri non conveniat. Simile eſt huie⸗ quod in

Wovella 134. cap. 9. conſtituitur, ut nulla mulier de qualibet
re includatur aut cuſtodiatur, ne Auidem ſi fiſco deb beat, vel

contumax ſit, vel crimen commiſerit, ſed ſaltem ob atrociſ-
ſimum delictum in monaſterium mittatur, gravi fimul pœna
ſtatuta in judices & eos, qui mandatis illorum obtemperave-
rint, atque feminam in vincula conjecerint. Additur ſimul
ratio, quæ zelotypiem & ſuſpicioſum legislatoris animum
ſatis indicat, ne per hujusmodi occaſiones feminæ circa caſti-
tätem injuria afficiantur. Ridicula porro & ex eodem fonte
derivata ratio eſt, quæ imperatores, ut fide juſſorem dotis a

marito uxori dari prohiberent, impulit, ne ſcilicet cauſa per-

fidiæ in connubio eorum generetur, quemadmodum Juſtinia-

nus in L. 2. C. We Rdejuſſores vel mandatores dotium dentur ait.

Iſta ſingularia jura omnia ex Zeloty pia Italis & ad O entem
expolſitis gentibus familiari originem trahere, quis non ani-
madvertit? At Germani noſtri, quorum tam vaga & pro-

fuſa libido non eſt, minus etiam diffidentiæ & ſuſpicionis er-
ga mulieres ſuas habent, neque, ut Ppudicitiam illarum iſtis

Pprivilegiis conſepiant, opus eſſe exiſtimant. Quamobrem ju-
ra, quæ modo recenſuimus, infſtitutis ſuis & candori contra-
ria nunquam receperunt. Imprimis de prohibitione, ne mu-

lier in judicium trahatur aut carceri includatur, DD. omnes
teſtantur, eam uſu non ſervari. Fidejuſſores quoque dotium
in Germania admitti, JCti plurimi affirmant, atque nos ipfi,

a collegio Vitembergenſium [Ctorum eos menſe Aprili anni
CID 1O CCX. admiſſos fuiſſe, recordamur. Quod in terris, in
quibus antiquum jus Saxonicum viget, minus dubii habet.
Ita enim compilator ' eichbildi Magdeburgici art. 24. Dieweil

ihr ihr Ehegelt nicht geleiſtet wird, das ihr gelobet ward, da ſie ih⸗
xren Mann nahm; darf ſe auch die Gewehr des Guths nicht raͤu⸗
men,

,⸗ʒ— - — --— „

li
el
kel

us

der

ev

ded

teſt

.
n.

4
Det

ſ
el.
en
tce.
hon
mun
cd.
fonte
Ntis 4
aer⸗
Clni. S.
ur al.
AMlein
On ani-
R⸗
oniser⸗
tum I
brenſe
1i count.
e, enl.
D. onmd
ue Cotnn
e Mhel
Appli
1tennb,
ubii hex
dN

s nin⸗

SP. XIII. DE FEMINIS. 13

men, die Erben weiſen ſie denn ab mit Recht oder mit Guͤte.

Hat ſie aber Buͤrgen dafuͤr, ſo darf ſie die Erben nicht mahnen,
weder in der Guͤte oder zu Recht, ſo ſoll ſie die Gewehr raͤumen,
und dem Geluͤbd der Buͤrgen ſolgen. Sed & extra Saxoniam
in reliquis Germaniæ provinciis ſideijuſſores dotium locum

habere arbitramur, propterea quod diffidentia illa, quæ jus
hoc primum invexit, apud nos exulet, & præterea jus ca-

nonicum jamdiu a jure Romano hac in parte receſſerit c. 7.
X. de Voharionibus inter virum c AXoOTρε.

*

II.

Plurima, quæ in jure Romano reperiuntur, mulierum privilegié
. —. ..ð 1 .
obſequio guſtiniani in uxorvem debentur, atque uſu
fori recte temperantur.

ILaudamus candorem Eichelii, quod in Animadverſionibus
ad Procopii Avtndyrc, licet pleraque, quæ Juſtiniano obji-
eiuntur, diluere ſtudeat, id tamen n. CXX. ingenue fateatur,
Juſtinianum non tantum ex ſuo ſuorumque conſiliariorum
ingenio, ſed etiam ex ſuggeſtione uxoris jura ſua conſtituiſſe.
Sed improbus etiam fuiſſet Eichelius, ſi hoc, quod Juſtinia-
nus ipſe non diſſimulat, in dubium revocaſſet. Nam, ut
alia teſtimonia ſilentio involvamus, unicus ille, qui in Mo-

vella 8. cap. I. habetur, locus ita clarus eſt, ut quid ad eum
reſponderi potuiſſet, non videamus. Ita autem ibi Juſtinia-
nus: Hac, inquit, omnia apud nos eogitantes, & bic quoque
participem conſilii ſvumentes ean, gquæ 4a Deo data eſt nobis,
reverendiſſimam conjugem, ad banc ſacram venimus legem.
Sed etſi hæc non dixifſet Juſtinianus, effectus tamen ſatis
teſtatur de cauſa. Illa namque enormia mulierum encomia,

lla

136 MEDITAT. AD PANDECT.

illa ſingularia jura & privilegia ipfis induita non poſſunt non
ex conſilio feminæ ſexus ſui faventiſſimæ profecta eſſe. Animus
jam non eſt, cuncta iſta encomia & privilegia paſſim diſperſa

colligere & recenſere. Sed unum alterumque exemplum affe-

remus. Maximum eſt privilegium, quod uxoribus tribuit Ju-
ſtinianus, ut in repetitione dotis cunéctis creditoribus anterio-
ribus præferantur. Multum hoc profecto iniquitatis habere
videtur, & occaſionem non exiguam præbet fraudandi credi-
tores. Igitur non male fecifſe puto Ctos, qui nimium hunc
aliis injurium feminarum favorem uſu fori reſtrinxerunt &
duritiem legis emollierunt. Mens ſcilicet imperatoris ſi L. 12.
C. Qui pot. in pign. L. 30. C. de Jure dotium, Novellam 97. .4. &
Movellam 109. c. I. accurate inſpicimus, ſine dubio fuit, mulie-
res quod ad dotem omnibus creditoribus etiam iis, qui expreſ-

ſam anteriorem hypothecam habent, præferre. At cum hæc

injuſtitia nec excuſari quidem poſſit, Cti leges iſtas ex equita-

te & uſu fori de ſolis creditoribus tacitam anteriorem hypo-

thecam habentibus interpretantur. Teſtatur hoc Faber in Co-
dice lib. . tit. 24. def. 3: Qtod Juſtiniani, inquiens, conſtitutio-
ne contra juris rationem inductum eſt dotis privilegium, ut mulier
ereditoribus omnibus etiam anterioribus, in dote præferatur,
magiſtri noſtri ſie vulgo accipiendum putant, ut iis tantum præ-
ferantur, qui tacitam hypothecam bubent, non item iis, qui ex-
preſſam. Nimirum ut iniquam legem, quam prorſus tollere &

abrogare nequeunt, boc veluti temperamento ſane juſtiſimo,

verbis licet repugnantibus, leniant. Eogue jure Senatus no-
ſter utitur. Adde Struvium Ex. ad z. 44. §. 49. Weſem-
becium ad tit. D. Qui pot. in pign. n. 3. & DD. qui de obſer-
vantia Cameræ teſtantur apud Martini in Analectis ad Pro-
ceſum tit. 43. §. I. n. 5I. Pœna quoque illa, quam Ju-
ſtinianus in Novella 134. c. 10. in adulteros adulrerasque
conſtituit, ut illi capite plectantur, hæ in monaſterium dalu.
an-

Ni

t
le⸗
Iun

lle

tis,
I

. –—

r.
elid⸗
ete
elt.
hune
unt
L. 11
14. &
cle.
erpi
um he
egin⸗
mhye
hein.
ongirut⸗
1t nullet

eferttn

ntunm tt
jih, 41i
6 tolent
utlie

Snatut⸗

. 5
SP. XIII. DE FEMINIS. 13 5
dantur, multum inæqualitatis habet. Quapropter in ple-
risque provinciis Germaniæ legibus latis differentia ſexus

fublata, & , ut par fuit, eadem pœna, quæ in adulteros,
etiam in adulteras ſtatuta eſt.

III.
Jura priſca Germanorum in mulieres juſto Junt duriora.

Tuſtiniamum nimis interdum mulieribus faviſſe, modo vidi-

) mus. Contra vero majores noſtri, Germani veteres, plus
juſto in illas duri fuerunt. Ejus rei exempla aliquot ex anti-

quis Saxonum juribus arceſſemus. Huc referimus primum
inæqualitatem illam, quæ ratione ſucceſſionis hereditariæ in-

ter mares & feminas conſtituta eſt. Scilicet iniquum eſt, quod

pPater matrem in hereditate fili, nec non agnati cognatos in
ſucceſſione collaterali excludant Spec. ax. I. I. aurf. 17. quod
nepofes ex filia, mortua matre, avo non ſuccedant, nepotes
vero ex filio ad avitam hereditatem admittantur Spec. Sawx. lib.

1. art. 5y. Deinde & illud in odium mulierum vergit, quod

vidua, mortuo marito, jura ejus & dignitatem, quæ inito
matrimonio adepta erat, perdar, Spec. Sax. I. 3. a. 45F. Tum,
quanto contemtui mulieres a Saxonibus priſcis habitæ fue-
rint, inde quoque apparet, quod hi, qui feminam lædunt aut
interficiunt, ei ejusve heredibus dimidium ſaltem iſtius pecu-
niæ, quæ in cædem maſculorum ſtatuta eſt, ſolvere jubean-
tur; ut adeo feminæ dimidio viliores æſtimentur, quam ma-

res Opecç. Sax. lib. 3. art. 45. Porro etſi mores Germano-

rum hoc in favorem mulierum introduxiffe videntur, quod
illæ in perpetua cura effe debeant, attamen cura iſta ſexus
plus dedecoris, incommoditatis & ſumtuum, quam utilita-
tis, mulieribus affert. Namque t. ignominioſum utique eſt
mulieribus, quod adeo infirmo judicio Ppræditæ exiſtiman-
ZTom. J. 8S tuxr,

138 MEDITAT. AD PANDECT.
rur, ut rebus ſuis i ipſæ ſupereſſe nequeant, ſed aliorum regi-
mine indigeant, 2. infinitæ lites circa conſtitutionem, legitima-
tionem, defectum curatorum oriuntur, quæ feminis non Pof-
ſunt non ſumtuoſæ eſſe, 3. multi a confrahendo cum muheri-
bus propter iſtas, quæ circa curatoris adhibitionem occurrunt,
difficultates arcentur. Quamobrem etiam ordines provincia-
rum Saxonicarum apud Bergerum Elect. Diſe. For. tit. 8. U. I.
n. 2. in comitiis anno cloO 1o CXCIX. inſtitutis conſilium, quod ta-
men nondum effectum habuit, inierunt de abolenda penitus
cura ſexus, ea maxime moti ratione, quod iis in locis, in quibus

neceflitas adhibendi curatorem feminis remiſia eſt, æque feli

citer atque longe commodius & brevius illarum negotia expe-
diantur, quam in Saxonia, ubi ſubtiliſſimæ ea de re leges latæ
ſunt. Denique bonorum feudalium natura in odium mulie-
rum a Francis Germanisque reliquis excogitata eſt, ut miſera
mulierculæ a rerum immobilium poſſeſſione excidderentur.
Nam omnia fere prædia olim feudalia erant, a quibus propte-
rea feminæ arcebantur. Quod igitur illeæ hodie immobilia
nonnunquam teneant, id benignitati ſequentium ſeculorum,
quæ rigorem veterum aliquantiſper temperarunt, debent,

IV.

Sol appellatione Jexur feminini poteſt interdum maſculinus
ontineri.

QGuod Julianus in E 62. de Legatis 3. ait, ſener ſexum maſ-

culinum etiam femininum fexum continere, hoc de-

inde Ulpianus in E. 195. pr. de Eerb ſignif. recte temperat,

& pronunciationem ſermonis in ſexu maſculino ad utrumque

ſexum plerumque tantum porrigi dicit. Nam multos caſus
Aleiatus ad L. I. de E'erb. ſignif. commemorat, ubi maſculis

vocatis mulieres non intelliguntur. Quemadmodum itaque

regula àa Iuliano tradita limitationes ſuass recepit, ſic neque
dubi-

*

SP. XIII. DE FEMINIS. 139

Gr QNubitamus, caſus exiſtere Poſſe, quibus contraria etiam re-
n. gula ceſſet, quam Pomponius in L. 45. pr. de Legatis 2. &
. Modeſtinus in L. 81. pr. de Legatis 3. Proponunt, quorum ille
exemplo peſſimum efſe dicit, feminino vocabulo etiam maſ-
fnd culos contineri, hic de eo, quod ſub ancillis maſculi non con-
Nr. Iineantur, neminem dubitare Putat. Equidem id plerum-
Gl. que verum eſſe, non diffiremur. Quodſi famen de alia men-
N te legislatoris, teſtatoris aut contrahentium ex probabilibus
ids conjecturis ſatis conſtet, non putamus, JCtum illum contra
lee rectam rationem aut bonos mores peccaturum, qui ſub femi-
ſil. aini ſexus appellatione aliquando maſculum comprehendi re-
ee⸗ ſpondeat. Exemplum mihi Plinias Natur. biſtor. lib. 10.
8lIne cap. 5o. ſuppeditabit. Scilicet chm modus gallinas ſaginandi;
mlz. aàa Deliacis primum excogitatus, Romanis quoque innoteſce-
nilert ret, indeque peſtis, ut Plinius loquitur, exoriretur, opimas
gentur. aves & ſuopfe corpore unctas devorandi; lege Fannia inter- „
Prche. dictum eſt, ne gallinæ altiles in cœna ponerentur. Inven-
moble tum itaque a quibusdam guloſis diverticulum eſt, ut non gal-
lorunn linas ſed gallinaceos lacte madidis cibis paſcerent, & cœnan-

tibus opponerent. Quis hic dubitat, ingenioſos iſtos in
poœnam legis Fanniæ incidiſſe, quæ profecto, dum de galli-
nis locuta eſt, gallinaceos facite comprehendit. Sic ſi ca-
ſalinm ſum illum, qui in L. 62. de Legatis 3. habetur;, invertas, &
dicas, teſtatorem, qui tantum mulos habebat, mulas fuas

ent,

numm⸗ alicui legaſſe, mularum appellatione certe muli continebun-
hocdA. rur. Et in communi vita, dum grex ovium nominatur, hir-
enhen, ci quoque intelliguntur. Et in genere, quando ex liquidis
redmne, conjecturis de mente legislatoris, teſtatoris, vel contrahen-
nſe tium conſtat, a Pomponii & Modeſtini regula recedendum,
his e atque ſermonem ſexus feminini ad maſculinum extenden-
iniae dum eſſe, arbitramur.
ietete 8.2 „.
Gebt⸗

MEDITAT. AD PANDECT.

V.
Mulieres bonorum & dignitatum incabaces non ſunt.

Eduidem in jure noſtro præter L. 2. pr. de Regulis juris

multæ aliæ extant leges, quibus feminæ ab honoribus
& dignitatibus arceri videntur. Quod communiter ad
odium mulierum trahunt DD. atque in eo ipſo ſexus hujus
deteriorem eſſe conditionem, quam maſculini putant. Ar
nos jus iſtud magis in favorem, quam odium feminarum, in-
troduéctum putamus. Apud Romanos enim pleraque mune-
raà & officia publica ſine omni emolumento erat, & onus ſal-
tem, non commodum, continebant. Ab his igitur liberas
volebant eſſe mulieres ſuas, non quod judicium iis ad ex-

pedienda iſtiusmodi negotia deficere crederent, hoc enim
ſatis illas præœditas affirmat Paulus in L. 12. §. 2. de Judiciis

ſed quia, ut idem Paulus in L. I. §. I. Ad &C. Vellejanum
non obſcure ſignificat, ad opera, miniſterio & periculo rei
familiaris eas immunes eſſe volebant. Quapropter ex men-
te conditorum juris noſtri non ſimpliciter ab honoribus &

dignitatibus arceri debent, ſed ab illis tantum, quæ annexum

onus vel adminiſtrationem habent. Cereras dignitates
omnes, quæ ſplendorem ſaltem ipfſis conciliant, non incom-

modum afferunt, recte ſuſcipiunt & gerunt. Neque eſt,

ut cum DD. quibusdam dicamus, eas tantum dignitatem

a maritis ſuis conſequi, ſecundum L. 13. de Digniratihui.

Nam & femina;, quæ maritum non habet, novam dignita-
tem recte acquirit. Vide L. un. C. de Malieribus, in 4u0
loco munera ſexui congruentia vel honores agnoſcant. Neque
. incognitum eſt, hodie ſæpe ab imperatoribus feminas etiam
non maritatas ach Principum, Comitum, Baronum & Nobi-
Hum dignitatem evehi.

COROE-

eti

lri
bs
1
s
X
b l.
le.

ſal.

beras
er
,enind.

idiciae

jommn
Ulo el
Y men-

gnitats
1N.
ve

nitaten
itatih

Gignir.
in /
Nece
145 etun

N NH

MM

bus &
mexa

SP. XIV. DE PRAEGNANTIBVWW. I1
COROLLARIA.

1. Jure Romano maſeuli deterioris ſunt conditionis, quam fe-
minæ, etſi L. 9. de ſfatu hominum contradicere videatur.
2. Femina judex, procuratrix ac teſtis in judicio eſſe & ma-
giſtratum gerere poteſt.

3. Femina pro alio intercedens obligatur.

4 Illuſtris nonnunquam maritus ſub jectus eſt conjugi illuſtri.

— -

SPECIMEN XIV.

MEDITATIONVM AD PANDECIAS
AD LIB. . TIT. V.

P*RAEGNANTIBVS.
PVERPERIS

PVBLICE DEEENMSYEH

FRIDERICO WII.HEL MO W OLFFHARDTO
MAGDEBVRGENSI.
D. XXI. OCTOBR. ANNI cIo Io CCXIII.

I.
Quoutque judex mulieri gravidæ parcere debeat, ditquiritur.

minum præcipitur, ut mulieris gravidæ ultimum ſuppli-
cium ac tortura tantiſper, donec partum edat, differatur.
Neque improbamus communem ſententiam DD. qui hoc
etiam ad fuſtigationem ceterasque, quæ corpus quocunque

4 equiſſimum eſt, quod in L. 3. dJe Pœnis &l. 18. de ſtatu J0.

mnodo affligunt, pœnas, nec non ad territionem extendunt, cum

8⁸ 3 &

—

142 MEDITAT. AD PANDECT.

& hæc infanti in utero exiſtenti nocere queat. An veroò mu-
lier gravida ad jurandum compelli queat, diſputatum aliquan-
do fuiſſe, recordamur. Mevius equidem P. 5. Deciſione 80.
aperte ſtatuit, nullo jure hoc proviſum, nec conſuetudine ſta-
bilitum eſſe, ut mulieres gravidæ a jurisjurandi præſtatione,
donec peperint, excuſentur. Quod utique de illis gravidis
concedimus, quæ non ita diu uterum geſtarunt. At de illis

alind dicendum eſt, quæ per aliquot jam menſes prægnan-

tes & partui viciniores ſunt. Harum rationem habere, leges

quoque noſtræ jubent. Ulpianus ce
tia in L. 2. §. 4. Si quis cautionibus feminæ gravidæ exceptio-
nem dandam eſſe, ait, ſi forſan juſſui judicis non obtemperet.
Dabitur ergo ei hæc eadem exceptio, ſi ad jurandum vocata

ſit. Etlſi enim plerumque mulieres hujusmodi ex vano quo-

dam & ſuperſtitioſo metu jurare detrectent, attamen huice
quoque metui, quiin Mulieribus præſertim delicatioribus

partui nocere poteſt, aliquid indulgeri debet.

II. .

Quousque judex feminæ, quæ prægnantem ſe dieit, & propterea

ſuphlicum differri petit, fidem habere debeat.

nceps
ſr⸗ cum mulier, vel ad ſupplicium vel ad torturam
eondemnata, gravidam ſe eſſe ait, & executionem ſenten-
tiæ, donec pariat, differri petit. Simulant hoc interdum
improbiſſimæ mulieres, ſaltem, ut judicem eludant & ſeſe
œnis meritis ſubtrahant. Cujus rei inſigne exemplum

annales Gallici de anno clo 19 CXVII. exhibent in Ancræi

Marechalli uxore, quæ ignis ſupplicium, ad quod damnata
mulationem talem extrahere conata eſt. Itaque
fides adhiberi debet mulieribus, quæ gravidas
. ſe

erat, per ſi
non ſtatim

rte ex Labeonis ſenten-

ſæpe hæret judex, neſcitque, quid ſibi faciendum

SP. XIV. DE PRAEGNANTIBVL8., 144

.
ſe dicunt & mendacio hoc pœnam ſubterfugere quærunt.
. At illud e contrario cavendam eſt, ne nimis incredulus judex
o infantem, in utero latentem, cum matre exſtinguat, hujusque
. valamitatem partui innocenti nocere ſinat. Mediam itaque
viam, quam judiciſemper obſervandam præcipimus, hic quo-
que tenendam eſſie putamus, ut nec credat temere, nec tamen
Uls omnineo fidem non habeat, ſed remedio, quod leges præſeri-
on. prunt, utatur. Adhibendæ ſcilicet ſunt ſecundum L. I. §. 4. de .
ege Iuſpiciendo ventre obſtetrices aliæque mulieres, quæ ventrem
Atel. inſpiciant, judicique, urrum gravida ſit an non, renuncient.
btio Scimus equidem, ſic quoque errare poſie judicem atque falſa
eret⸗ mulierum & obſtetricum iſtarum renunciatione decipi. Am-
e mannus certe Irenico Numæ Pompilii cum Hippocrate p. 108.
olo⸗ feminam gravidam Pariſiis ex incauta obſtetricum & chirur-
n huu gorum relatione ſuſpendio exſtinctam fuiſſe memorat. At
oribis judex tamen, qui leges & ſolitum judiciorum ordinem ſecu-
tus fuit, extra culpam eſt. Nam quod alii, tanquam tutius
remedium, conſulunt, ut judex tantiſper, donec ex certis
&S indubiis ſignis de veritate aut falſitate Pprætenſæ gravidi-
oten. tatis conſtet, exſpectet Pœnamque differat; longum nimis D
eſt, atque mulierculis viam, qua judicium eludant & exe-
cutionem pœnæ extrahant, patefacit. Id interim non nega-
cienln mus, iſtud remedium tunc neceſſarium eſſe, cum ipſæ obſte-
tortun trices & mulieres adhibitæ diſſentiunt & diverſa renunciant.
n ſennter At cum unanimi ore gravidam eſſe negant; ſupplicium dif-
intea ferri non debet. IHIud adhuc adjicimus, ſervari debere mu-
at &e lierem prægnantem damnatam, etiamſi Prægnans in ipſo
ANempln carcere facta ſit, ut ad L. 3. Je Poænis notat Dionyſius CGodo-
. Mrt fredus. Reméte ergo fecerunt judices Andegavenſes apud
Gunnd Menagium Amænitatum Juris civilis cap. 21. qui prægnan-
4 lue tem mulierem ultimo ſupplicio damnatam ſervari juſſerunt.
DW quoad peperiſſet, poſt editum vero partum iterum gra-
e gii 4 vidam

144 MEDITAT. AD PANDECT.

vidam factam in carcere, iterum ſervari voluerunt, quoad

ſecundum partum edidiſſet.

III.
Mulieres prægnantes & puerperæ ſanæ ſunt.

Gitne graviditas & puerperium morbus, inter antiquos
ICtos dubitatum reperimus. Sed obrtinuit ſententia,
utramque & prægnantem & puerperam ſanam eſſe. De
Prægnante quidem Ulpianus in L. 2. §. 4. Si quis cautionibus,

&& L. 14. §. I. de DEdilitio edicto, de puerpera autem idem UI-
Pianus in I-. I14. §. 2. de Zdilitio edicto id afiſerit, adjicit tamen,

ſi modo nihil exirinſeeus accedit, quod orpus ejus in aliquam va-
letudinem immittat. Rectiſſime. Nam ſi morbus ſecundum
Ciceronem lib. 4. Tuſcul. quæſt. corporis corruptio eſt, vel ſe-
cundum Labeonem apud Gallium Noct. Attic. lib. 4. C. 2. &
in L. I. §. . de MRidilitio edicto habitus corporis contra natu-
ram, qui uſum ejus ad id facit dereriorem, cujus cauſa na-
tura nobis corporis ſanitatem dedit; apparet certe, non

quamlibet imbecillitarem & defectum virium, qui ſecundum

naturam accidit, morbum eſſe. Ceterum eadem quæſtio,
an puerperium pro adverſa valetudine habendum ſit, in col-
legio Ctorum Vitembergenſium menſe Julio anni clo lo CcCIX.
ventilata fuit. Ruſtici ſcilicet prædio cuidam equeſtri ſub-
jecti poſſeſſoribus ejus id ſervitium debebant, ut, ſi quis in
prædio illo ægrotaret, excubiæ ab ipſis vel uxoribus eorum
agendæ eſſent. Iſtas excubias poſſeſſor prædii in puerperis
quoque poſcebat. Detrectabant ruſtici, ſecundum quos

etiam judicatum fuit, tum quia, ut diximus, puerperæ inter

æ&grotantes referri nequeunt, tum quod ſecundum libertatem
reſpondendum eſſe, quoties dubia ejus inferpretatio eſt,

Pomponius in L. 20. de Regulis juris ait. Sed ipſa ad-
jici-

in
lel

1

Gons
tu,
De
nibus⸗
m U.

inen,

n r.
Undum
relſe.
4.2.
ta N.
ula .
e, 001
CüNdun
gnehin

ihin (d.

910N.
Ctri ſon⸗
qubin
as eolul
verhens
lumn
eree ine
Ibetdten
etatio l
d 1
“

Sp. XIV. DE PRAEGNANTIBUSL8. 145

liciam reſponſi, quod ICri illi dederunt, verba: Es verlanget
Klaͤger von ſeinen Unterthanen, daß ſelbige bey ſeines Sohnes Ehe⸗

liebſten Niederkunft und waͤhrenden 6. Wochen die Wache halten

ſollen, und fuͤhret zu ſeinem Behuf einen den 5. Merz 1691I. er⸗
theilten rechtskraͤftigen Beſcheid an, in welchem denen Untertha⸗
aen, die Wache bey Krancken auf dem Hofe zu halten, auferleget
worden; Alldieweil aber in Streitigkeiten, ſo zwiſchen denen Ge⸗

4

richts⸗Herren und⸗ Unterthanen uͤber Fron⸗oder Herren⸗Dienſte

entſtehen, bey dunckeln und zweifelhaften Faͤllen der Ausſchlag je⸗
derzeit in favorem der Freiheit auf Seiten der Unterthanen zu geben

iſt, hiernaͤchſt der angefuͤhrte Beſcheid, in Anſehung, daß ſelbiger

nur von den Wachen bey Krancken handelt, eine Sechswoͤchnerin
aber fuͤr keine Krancke zu halten, hieher gar nicht gehoͤrig; So ha⸗
ben wir Klaͤgern mit ſeinem Suchen billig abgewieſen.
IV.
Mulieris parturientis de patre filii ſui illegitimi aſſertio ſols
Juſſiciens ad inquirendum indicium non eſt.

Resula in jure noſtro fundata, unanimi Doctorum conſenſu

recepta & uſu fori ſtabilita eſt, in ſtupro vel adulterio
inculpationem correi aut correæ non præbere juſtam ſuſpi-
cionis cauſam contra alteram perſonam, quæ delictum in-
ficiatur. Ab hac vero nonnulli excipiunt caſum, niſi femi-

na in ipſis partus doloribus conſtituta patrem aliquem in-

fantis & ſtupratorem indicet, neque deinde hanc aſſertio-
nem ſuam revocet. Tunc enim ajunt maximam eſſe præ-

ſfſumtionem, mulierem hujusmodi, dum in periculo vitæ

& ſummis cruciatibus fuit, falſum non dixiſſe. At verius
eſt, neque hoc caſu quidquam adeſſe, quod, ſi alia indicia
non concurrant, virum iſtum ſatis ſuſpectum reddat, ut
inquiri in eum, ſi factum neget, queat. Nam quod mulie-
rem in vitæ diſerimine conſtitutam verum dixiſſe Præſu-
Zom. I. T munt,

146 MEDTTAT. AD PANDECT.

munt, neſcio an in mulierculas iſtius generis leves & ob ſtu-

rum commiſſum jam infames adeoque ſecundum L. 3. pr. de
Teſtilus ſubleſtæ fidei conveniat, maxime cum jura noſtra ne
quidem domino morienti ſervum criminis inſimulanti ſine
aliis argumentis fidem habeant, L. 3. §. I. Je &Cto Silaniano.

Miſera certe eſt virorum integerrimorum conditio, ſiquidem

mulierculis leviſſimis licet, eos nominatione ſua reos facere,

atque ex odio forſan vel alio animi affectu in exiſtimationis

diſerimen conjicere. Rectius ergo hic quoque in regula
manemus, quam ex L. 17. C. de Accuſationibus deducunt
DD. apud Carpzovium Quzſt. crim. 108. n. 58. Wada incul-
zatio ſocii griminis abique omni dlia præſumtione nec ad inqui-
rendum indieium facit, ſive ſponte depoſuerit, ſive ad interro-
gationem judicis keſponderit. Accedit, quod ſecundum Con-
itutionem Caroli E. art. 31. delinquentis confeſſio de ſocio
criminis etiam in tormentis facta non aliter fidem inveniat,
quam ſi is, quem indicavit, aliis ſuſpicionibus & indiciis
oneretur, daß die beſagte Perſon alſo argwoͤhnlich ſey, daß man
ſich der beſagten Miſſethat zu ihr verſehen moͤge. Quibus ratio-
nibus moti Crti Helmſtadienſes menſe ulio anni cio 1o ccCXII.
negarunt, contra civem quendam honeſtum propter confeſ-
ſionem mulierculæ hujusmodi inquiri poſſe: Es ſcheinet zwar
der gefangenen G. oͤfters und ſo gar bey der Geburt ihres uneheli⸗
chen Kindes wiederholtes Bekenntniß, und die darbey gebrauchte
heftige Betheurung V. H. ſehr zu graviren; Alldieweil aber die
bloſſe Beſchuldigung einer geſchwaͤngerten Perſon ohne anderwei⸗
tige Anzeige keinen genugſamen Verdacht zu Anſtellung der ſpecial
Inquiſition machet, da zumal gegenwaͤrtige Inquifſitin nicht al⸗
lein begangenen Diebſtals, ſondern auch nach Inhalt des beyge⸗
ſegten Bruch⸗Gerichts⸗Protocolls, mit andern getriebener Un⸗

zucht uͤberzeuget iſt, und dadurch vollends allen fidem verlieret,

wozu ferner komm, daß H. die Inquiſitin wegen Diebſtals ins
B Ge⸗

—,

SP. XIV. DE PRAEGNANTIBVS. 147

. Gefaͤngniß ſetzen laſſen, da denn gar vermuthlich, daß ſelbige
1 aus Boßheit, und um ſich zu kaͤchen, auf ihn bekennet; Dieſemnach
N haben wir dafuͤr gehalten, daß er in Ermangelung mehrern Ver⸗
i dachts mit der Inquiſition zu verſchonen ſey. Atque iterum ii-
n dem [Cti menſe Septembri anni CIo 10o CC XIII. alium civem,
Een contra quem jam inquiri ob eandem cauſam cœptum erat,
ere Ab inquiſitione & reſtitufione ſumtuum liberarunt: Inquiſit
on wird von der Coinquiſitin eines mit ihr begangenen Ehebruchs
gll beſchuldiget, und beſtehet das wider ihn vorhandene indicium
cun darinnen, daß beſagte Coinquiſitin bey ſolcher ihrer Beſchuldi⸗
nell gung beſtaͤndig, auch bey der Geburth ihres unehelichen Kindes
gi. verblieben, und ihm ſelbſt die Umſtaͤnde davon unter die Augen
er. geſagt; Wannenhero es das Anſehen gewinnet, ob koͤnne K. bey
CN.. dergleichen Verdacht ſo ſchlechterdings nicht loßgeſprochen werden;
ſhed Alldieweil aber die bloſſe Beſchuldigung einer geſchwaͤngerten Per⸗
Venitd ſon ohne anderweite Anzeige keinen genugſamen Verdacht machen
indiss kan, da zumalen wol vermuthlich, daß die S. wider K. als ihren
nn dhemaligen Herrn, der ſie vor der Zeit aus dem Dienſt gejaget,
ran- einen Haß trage; ſo haben wir Inquiſiten ſo wol von der Inqui-
cCN1 ſition als denen Unkoſten, auſſer denenjenigen, welche er durch
conel. Fuͤhrung ſeiner Defenſion und Vorſchlagung des abgehoͤrten
int w Zeugens verurſachet, loß geſprochen.
Hehemnbte V.
be ⸗ . ðèð
andene Teſtamentum mulieris parturientis valet, in quo feminæ keſtes
r ſheil ſ adhibitæ fuerunt.
nite Coruelium van Eck, Ctum VItrajectinum, de TZeſtamen-
des a tis parturientium ſeripſiſſe, ex aliis intelligimus. Ipſum
ten ln vero ſeriptum hoc videre, nobis non contigit. Interim
n hgkrn quæſtionem ab eo ſine dubio tractatam & inter noſtros quo-
ebſtot M T2 que

6 .

148 MEDTTAT. AD PANDECT.

que [Ctos aliquando agitatam examinabimus, an teſtamen-
tum feminæ parturientis, in quo mulieres ſolum teſtes fue-
runt, ſubſiſtat. Negantem ſententiam plurimi ſequuntur, &
nos ipſi olim amplexi ſumus propterea maxime, quod forma
& ſolennia teſtamentornm non ex caſu, aut neceſſitate, aut
arbitrio teſtatoris, ſed ex legis diſpoſitione dependent, atque

adeo a teſtatore, licet vel maxime velit, negligi non poſſunt.

L. 55. §. I. de Legatis I. Sed non ita pridem, re rectius cogi-

a rigore iſto receſſimus, & omnibus iſtis caſibus, quibus

teſtator aliquid ex ſolemnibus non Per incuriam & negligen-
tiam, ſed neceſſitate preſſus omiſit, ultimam voluntatem ejus
valere debere, nunc exiſtimamus, dummodo nulla fraudis &
ſubjecti ab alio teſtamenti ſuſpicio adſit. Convenit hæc ſen-
tentia & quitati, & juri Romano. Æquitati quidem & juri
naturæ eam conſonam eſle, nemo dubitabit. Secundum hoc
enim omne fundamentum ſucceſſionis hereditariæ poſitum
eſt in voluntate teſtatoris, præſumta quidem quod ad here-
ditates, quæ ab inteſtato deferuntur, expreſſa vero, quod ad
ſucceſſiones ex teſtamento. Juſtiſſimum vero eſt, ut, cum de
voluntate expreſſa ſatis conſtat, præſumtio &, quæ ex illa de-
pendet, ſucceſſio ab inteſtato ceſſet. Quod vero ad jus Ro-
manum attinet, etſi in eo controverſia hæc claris verbis de-
ciſa non reperiatur, tamen liquidæ ſatis adſunt rationes, quæ
Ctos veteres & imperatores nobiscum ſenſiſſe evincunt.
Potiſſima ex L. 182. de regulis juris deſumitur, in qua Marcel-
Ius: Etſi nihil, ait, Jacile mutandum eſt ex ſolennibus, zamen,
ubi Gauitas evidens poſeit, Jubveniendum eſt. Et in L. 8. C. de
Judiciis Auguſti: Placuit, inquiunt, in omnilus reluc bræci-
puam eſe uſtitic αuitatisque, quam ſtricti uris, rationem.
Deinde mavimus eſt in jure noſtro neceſſitatis favor „ atque
Propter eum a lege & regula recedere, ſubinde Permittitur
L. 162. de Regulis juris l. y. de Ofkcio Proconſulis. Cur ergo
. muli-

no
kele
Iun
len
Ver

n.
.
r
rne
lum.
cog⸗
Uibus
igen.
ejns
i &
en.
uun hoe
voſtum
d her.
voced
CUNG
XTllace.
HinsN.
erbisc.
nes, N
Vincun
Marcel.
Talneh
.g. C
u grt
rutioteß.
I, qe
ermmitinn
Cur end
Gn

SP. XIV. DE PRAEGNANTIRVS. 149

mulieri parturienti atque feminis tantum ſtipateæ, ubi viri nec
commode haberi nec propter honeſtatem & pudorem ſexus
admitti queunt, non liceat, coram feminis iſtis ultimam ſuam
voluntatem proferre, & cur illa voluntas certa & indubia
walere non debeat, profesto non videmus. Unum fortaſſe
nobis objicitur, debuiſſe feminam iſtam ante, quam in hunc
ſtatum veniret, teſtamentum condere, &, cum id non fecerit,
ſibi imputare, quod jam voluntas ejus valida non reputetur.
At hominis non eſt, omnes, qui ſupervenire poſſunt, caſus
prævidere. Igitur imputari nemini debet, quod ea, quæ
deinde acciderunt, non däivinavit L. 29. J. 2. Mandati.

VI.
Inſpectio ad inveſtigandum præteritum bpuerperium recte
adbibetur.

1
æpe mulieres innuptæ, cum de infanticidio, adulterio, ſtu-
pro, ſimilibusque delictis accuſantur, ad illæſam pudici-

Ttiam ſuam demonſtrandam & ſuſpicionem puerperii aver-

tendam, ocularem inſpectionem expoſcunt. Quam utrum

judex vocatis obſtetricibus aliisque mulieribus recte adhibeat,
& an teſtimonio hujusmodi feminarum, quod rea puerpera

fuerit vel non, fides debeat haberi, dubitatur. Negavit
Amannus in Irenico p. 109. ſqq. At nos contrarium ſtatui-

mus, atque in eo cum Carolo V. in Conſtitutione crim. art.
3 ½. & Gregorio VIII. Pontifice in c. 4. X. de Probat. conſen-
Gmus. Etſi enim, iſtam inſpectionem aliquando fallere poſſe,
non omnino inficiemur; tamen illa remedia, quæ aliquando
fefellerunt, non omnino rejicienda ſunt, cum alias fides acto-
rum, teſtimonium duorum teſtium, tortura & cetera, quæ
quotidie a judicibus adhibentur, nullius momenti eſſe debe-
rent. At ſi non de puerperio, ſed concubitu (altem contro-
verſia eſt, tum inſpectionem ad inveſtigandam virginitatem
T 3 Pa-

150 MEDITAT. AD PANDECT.
parum recte adhiberi cum Cujacio lib. 17. Obſerv. 27. &
ICtis Vitembergenſibus apud Bayerum in Appendice Diſſert.
de Legato liberationis ab indebito n. 12. Giſtimamus, etſi
Pontfex in c. 4. X. de Probat. & Stryk. de Jure ſenſuum diſ.
I. C. I. z. 49. diſſentire videantur, atque illuſtre hujusmodi
inſpectionis evemplum apud Zoannem Cuſpinianum in vita
Henrici EII. Imperatoris & Eebmannum in Chronico Spirenſi
I. 7. c. II. OCcurraf.

C O& K OrI A K J A.
I. In inſpectione gravidarum ſolis obſtetricibus ſine medicoe
habetur fides.
2. Qui mulierem prægnantem mortuam, non exciſo partu,
epelit, puniendus eſt. .

3. Judex poſt editum partum ſtatim pœnam in puerpera ex-
ſequi poteſt, nec lapſum ſex hebdomadum exſpectare

debet.

SPECIMEN XV.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. L. TII. V.

LEGFTINMA NATIVTTATE

PVBLICE DEFENSVYVM

4
I. A. MAIO, BEROLINENSI.
D. IV. NOVEMBR. ANNI CIO 10 CCXIII.

Partus etiam poſt undecimum menſem in lucent editus legi-

timus eſſe poteſt.

Diu

—
.
eiſi
8mnol.
1 vifi

elieo

Nenner
Cpecke

T

ATI

II.

Ginm

SP. XV. DE LECTTIMA NATIVITATE. 1 5E

iu poſt maritorum mortem interdum viduæ liberos
y Pariunt. Frequens igitur eſt quæſtio, quo menſe

interdum collegium diverſimode reſpondet. Ipſe Hippo-
erates ſibi ſatis non conſtat, ſi modo libelli, qui nomine ejus
circumferuntur, de natura pueri & Jeptimeſtri partu, eum
vere auctorem habent, de quo non ſine ratione dubitat Eg-
Prottus Exerc. I. de temp. hum. bartus p. 36. 37. In illo
enim, mulieres, quæ ultra X. menſes uterum geſtare ſibi
viſæ ſunt, falli, aſſerit; in hoc, mulieribus de pPartu fidem
habendam eſſe, quæ aſſerunt, eum ſeptimo, octavo, no-
no, decimo & undecimo menſe in lucem Prodire, affir-
mat. Ammannus in Medicina Critica caſu XXIX. reſpon-
ſum ordinis medici de anno I1631. affert, quo poſthumus
undecimo poſt mortem mariti menſe in lucem editus ille-
gitimus declaratus fuit. Aſt in Caſu XLIV. idem ordo

anno 1638. infantem integro poſt mortem mariti anno rre-

decemque diebus natum legitimum eſſe, reſpondit. Ratio-
nem quidem hujus inconſtantiæ Ammannus in Irenico Nu-
mæ Pompilii cum Hippocrate pag. 78. & 79. hanc affert,
quod poſthumus ille undecim menſium pauper, anniculus
Vero hic locuples fuerit. Sunt tamen & hodie medici, qui
rejecta Ariſtotelis lib. 7. de Hiſt. animal. c. 4. auctoritate,

homini perinde, ut ceteris animalibus, unum non multi-

plex pariendi tempus ſtatutum exiſtimant, partusque ante

vel poſt nonum menſem editos legitimos eſſe negant. Sunt

contra majore numero, qui veterem ſententiam de incer-

titudine termini in hominis nativitate defendunt. Cum

ergo medici non conveniant, quis Ctis vitio verter, quod
hi circa hanc controverſiam ancipites hæreant? Ipfi juris

Ro-

Poſt patris mortem infans legirimus naſci boſſit. In
qua decidenda mire inter ſe medici diſſentiunt, & idem

752 MEDITAT. AD PANDECT.
Romani conditores ſententiam ſubinde mutarunt. In legi-
bus primum XII. tabularum poſthumus decimo fſaltem
menſe editus legitimus declaratus eſt. Et ſecundum iſtas
leges Ulpianus in L. 3. §. II. de ſuis & legit. beredibus Poſt

decem menſes mortis natum a legitima hereditate excludit.

9
Temperavit tamen ſubinde hunc rigorem prætor. Itaque
L. Papyrius apud Plinium Natur. Biſtor. lib. . c. 5. partum,
quem mater tredecim menſibus ſe tuliſfe dicebat, ad bono-
rum poſſeſſionem admiſit. Poſtea Hadrianus apud Gellium
MWoct. Attie. Iih. 3. c. 16. cum femina bonis atque honeſtis
moribus, nen ambigua pudicitia, in undecimo menſe poſt
mariti mortem peperiſſet, requiſitis veterum philoſophorum

& medicorum ſententiis, in XI. quoque menſe partum edi

poſſe, decrevit. Tandem Juſtinianus in Wovella 39. c. 2. dam-
navit omnem partum, qui perfecto poſt mortem viri undeci-
mo menſe naſceretur. Cujus auéctoritatem ſecuti plerique ex
hodiernis Ctis infantem eum demum legitimum dicunt, qui
initio undecimi menſis editur. Aſt alii, quorum ſententiam
tanquam benigniorem nos quoque amplectimur, poſſe judi-
cem partum duodecimo etiam poſt mortem patris menſe na-
tum legitimum declarare, afſerunt, ſi ſcilicet appareat, eas
fuiſſe defuncti mariti vires, ut paulo ante mortem generare
adhuc potuerit, viduam mortuo eo ſancte ſemper & integre
vixiſſe, atque perfectionem partus merore aut adverſa vale-
tudine retardatam fuiſſe. Vide exempla apud Joannem a
Sande lib. 4. tit. 8. def. 10. & in Valentini Novellis Medico-
legalibus caſu 3. Ideo autem hanc ſententiam alteri,
quæ tamen in jure noſtro fundata eſt, Præferimus, quia in
dubio benigniora ſequenda & pro reo judicandum eſt
L. 38. de Re judicata. Medicorum iſtorum etſi celeber-
rimorum, qui unum pariendi tempus, novem ſcilicet
menſes, hominibus præfigunt;, auctoritas nos non mover;
cum

—
g
eihe
K
poſt
dt.
ge
tum,
ono.
Miun
nellis
poſt
Gro
N ed
2 Gal
Unleet⸗
igbe e
enkiatn

enſe di.
eit, eS

genetä
X integ
erli e.
Nanen!
6 Med
Aeil

ndum el
ſ celele⸗

n moret⸗
C

6*

S8P. XV. DE LEGTTIMA NATIVITATE. 153

cum & ex altera parte viri magni nominis ſtent, & non minus
ſpecioſa argumenta afferant. Scientiam ſuam multis diffcul-

tatibus & dubiis: involutam atque plurima ejus capita incerta
maxime eſſe, ipfſi Medici cordatiores fatentur. Certe Hippo-

crates ad Democritum ita de ſe ſcribit: Certe Ego, inquit, ad

4

SRnem medicinæ non perveni, etiamſi jam Jenex ſim: nec enim ip-

Kus inventor DTſeulahbius, ſed & ipſe in multis a ſe ipſo diſſenſit.

Quam magiſtrorum ſuorum modeſtiam noſtræ ætatis Medici

non deſerent, ſed nobis, ut veterem de vario in hominibus pa-

riendi tempore opinionem, quæ benignior videtur, recentiori
præferamus, permittent. Quod vero ad leges ſententiæ noſtræ

adverſas attinet, earum in re, quæ non ex voluntate legislato-
ris, ſed ex natura & ratione dependet, auctoritas nulla eſt.

Quin ‚ſi vel maxime jus Romanum ſtatuto civitatis aut provin-
ciæ confirmaretur, tamen hoc in paſſu ab eo recedi poſſe Pu-
tamus. Igitur erſi legibus municipal. Clivenſ. tit. 81. §. Ein
Vrouw mag caveatur, ut partus, quem mater poſt decem
menſes & duos dies enixa eſt, Pro legitimo non habeatur;
nihilominus, ſi in ipſa urbe Clivenſi infans poſt hoc tem-
Pus naſceretur, iſtæque „ quas ſupra memoravimus, Pro
illo conjecturæ adeſſent, is illegitimus non foret. Quem-
admodum enim inepta illa apud Anglos lex, quæ, reſte

Eduardo Chamberlein Nitit. Angl. P. I. G. 16. maritum per

aliquot annos abſentem, modo inſulam non exceſſerit „Pro-
lem interim ex uxore ſua natam agnoſcere cogit, infantem
illegitimum legitimum reddere nequit, ita viciſſim lex effi-
cere non poteſt, ut is, qui ex defuncto marito natus eſt, il-

legitimus & tanquam ex alio natus exiſtimetur. Ceterum
licet duodecimeſtrem partum admitti aliquando Poſſe pute-

mus, atque etiam cum L. Papyrio Prætore, cujus ſupra ex
Plinio fecimus mentionem, aliquot dies ſupra XII. menſes
concedamus, eorum tamen defenſionem non ſuſeipiemus,
Tom. I. U Jui

—

R

15ꝗ4 MEDITAT. AD PANDECT.

qui ulterius progrediuntur, at facilitate nimia poſthumos
quarto decimo menſe natos admittunt. Itaque Parifienſes
judices non excuſamus, qui ſecundum CGozhofredum ad No-
vellam 39. c. 2. lit. e. partum quarto decimo menſe natum
legitimum declararunt. Quamvis enim & huic ſententiæ
unus alterve patrocinetur, pauciſſimi tamen hi ſunt, argu-
mentisque infirmioribus utuntur, cum non ſit veroſimile,
naturam conſuetum ſpatium ſuum tam longe excedere.

II.
Partus perfectus ſeptimo poſt coneubitum menſe naſci poteſt.

H iterum Medici quidam: Moenſe, inquiunt, ſeptimo ne-
mo naſcitur, aut naſcetur unquam, nec natus fuit ullus ab
ineunabilis orbis; item: Ex intentione naturæ ſeptimeſtris non
dqatur, nec datus fuit unquam :dico, ex intentione naturæ, bene
tamen a conſtituto hominum, ab aliis deceptorum, vel adbuc hodie
Jeſe e præconcebtis opinionibus decipientium; porro: Dico, om-
nes partus differentias hactenus ortas eſſe & adbuc oriri vel ab er-

rore calculi mulierum, vel ab anticipatione nuptiarum a termino

Jponſaliorum aut alia quavis Venere illicita. Contra jura noſtra,
ſuffragantibus viris peritiſſimis, partum perfectum & maturum
initio etiam ſeptimi menſis, die nempe centeſimo octogeſimo
ſecundo naſci poſſe, affirmant in L. 12. de Statu hominum &
L. 3. J§. 12. de Suis & legit. bered. Nos nihil videmus, quam-
obrem a recepta in jure ſententia ſit recedendum. Con-
ſideremus paulo attentius argumenta, quibus diſſentientium
opinio ſtabilitur. Primum ajunt: Urique ſtatum tempus

pariendi babet bomo, ſecilicet finem noni & principium de-

limi, alias deterioris eſſet conditionis præ reliquis animalibus.
At nos profecto non videmus, quid incertum illud parien-

di genus dignitati & felicitati hominis detrahere poſſit.

niſi

ſen
Cpi
5
gi
ſed

cert

nds
Ann
entie
ugr.
nn,

.

no ne-

Ulue G

vit n

,lu
Loli
o, r.
Sdher.
fermun
A nolti
dturun
lopeſne
Minumn
6,ur⸗

n. (W

ntienton
1 ſhi
Hiun,
zimclir.
d Poter

SpP. XV. DE LEGITTIMA NATIVITATE. 155

niſi dicamus, propterea quoque hominem inferiorem elſle be-
ſtiis, quod non, ut pleræque ex his, conjunctionem cum di-
verſo ſexu certis temporibus appetat, quod non tam cito, ut
illæ, ad maturitatem perveniat &c. Pergunt deinde: Ouod
ipſum exempli noſtri Salvatoris Jeſu Chriſti oppido prolatur,
quippe qui, ut omnes minutias naturcæ bumanæ in aſſümenqa carne
noſtra obſervaret, naſci hoc termino voluit, ceu reliqui hominum
Klii, utquehac etiam ratione demonſtraret, ſe verum eſſe hominen.
Si enim dierum intercapedinem notaveris, quæ a feſto annunoi.
ationis uſque ad diem Jalutiferæ nativitatis interveniunt, exacte
novem conficit menſes. Sed nec hæc ratio nos movet. Nam-
que primum incertum eſt, an Chriſti mater per novem
menſes, quos homines inter duo iſta feſta intereſſe volue-
runt, uterum geſtarit. Maxima eſt inter eruditos de vero
Chriſti natali diffenſio, ut ex Petri Alix Diatrike do Juna
& menſe natali geſu Chriſti Londini 1710. edita apparet, in
cujus cap. I. auctor errorem eorum, qui Chriſtum ad 25.
Decembris natum credunt, veroſimiliter admodum refellit.
Fac autem, veram eſſe illam vulgarem computationem,
imitatus eſt Chriſtus homines in eo, non quod ſemper, ſed
quod plerumque fit. Denique exempla afferunt mulierum,
quæ in computo ducendo enormiter errarunt. Verum,
uttut aliquando erraverint, exinde tamen non conſequitur,
ſemper omnes erraſſe, cunctaque exempla, quæ a viris Pru-
dentiſſimis afferuntur & pro veris habentur, falſa eſſe, atque
Medicos omnes & Ctos, qui hucusque unanimi fere con-
ſenſu multiplex pariendi tempus in homine admiſerunt, de-

cipi ſe paſſos fuiſſe. Quæ cum ita ſint, recte faciunt col-

legia noſtra juridica, quod antiquam nec a recentioribus
quibusdam ſatis labefactatam ſententiam non defſerunt,
ſed partus ſeptem atque octo menſium admittunt. Ita
certe Cti Vitembergenſes H Jan. anni clo Io CCXII.
2 re-

13556 MEDITAT. AD PANDECT.

reſponderunt: Wiewol die Goͤrſin wegen ihres ſonſt uͤbel gefuͤhrten
Lebens in boͤſem Geſchrey iſt, zudem an der von ihr ſelbſt angegebenen
Zeit des Beyſchlafs 8. Wochen ermangeln; Dieweil aber dennoch
Fiedler, daß er das Werck der fleiſchlichen Unzucht mit ihr vollbracht
nicht in Abrede ſeyn kan, hieraus aber die ſtarcke Vermuthung, daß
er des zur Welt gebohrnen Kindes Vater ſey, erwaͤchſet, dahin⸗
gegen die an der angegebenen Zeit ermangelnden 8 Wochen ihm nicht
zu ſtatten kommen moͤgen, in Erwegung, daß nach der in Rechten

gegruͤndeten und uͤberall eingefuͤhrten Meynung ein Kind auch

im Anfang des ſiebenden Monaths nach gepflogenem Beyſchlaf

zur Welt kommen kan, ſo mag Fiedler daruͤber, daß er die

Goͤrſin nicht geſchwaͤngert, zum Eyde nicht gelaſſen werden.
Hic vero iterum nonulli, ſed pauci, longius progre-
diuntur, atque quinto etiam & ſexto menſe partum naſei
poſſe, affirmant. Collegit ſtudioſe eorum teſtimonia, at-
que ipſe ſuo ſuffragio confirmavit Fridericus Mellerus, Ar-
chiater Brandenburgicus, in libello, quem Cuſtrini de partu
173. dierum vivo edidit. Cujus tamen ſententiam non ali-

ter, quam ſi immaturitas aliqua & imperfedtio in infante
edito appareat, admittere audemus. Quodſi autem partus
vivus & omni numero abſolutus ſit, vix mater ſuſpicionem

anticipati concubitus effugiet, cum, hominem intra quin-
que & ſex menſes matureſcere poſſe, negent Phyſici pe-
ritiores.

III.
Infantis ex ſponſa nati pater ſponſus non præſumitur.

me eſt, quæ pro infante ex uxore conſtante matri-
N monio nato pugnat, præſumtio. Is enim legitimus
& ex marito natus habetur. Neque marito contrarium aſ-
ſerenti creditur, niſi liquidiſſimis argumentis oſtendere queat:
ſe

— —- — Z7Fↄ vvhf .

ſal
Pa
n

10⁰

(a

en
ocr
ct
d
Nicht
ihttn
ch
hef
die
deh.
ogte.
e
li,i.
1, A.
fom
n A.
kante
nparm
icionen
1 Ir.
Nleig

itur.

te un.
legtin
Arinmn
Arelle

7

SP. XV. DE LEGTTIMA NATIVITATE. T57

ſe infirmitate interveniente aut propter obſentiam aliquamdiu

cum uxore non concubuiſſe, aut ea veletudine eſſe, ut gene-
rare non poſſit, L. 6. de bis, qui ſui vel alieni juris. Quæritur
autem, an infantes quoque, qui ex ſponſa legitima ante nup-

tias procreantur, ex ſponſo nati præſumantur. Fac enim, ju-

venem cum virgine publica ſponſalia celebraſſe, ſed ante ma-
trimonii conſumationem decedere, ſponſam vero poſt mortem
ejus infantem parere. Habebiturne ſponſæ iſti fides, quæ ſine
alis argumentis infantem ex defuncto ſponſo natum afſerit?
Equidem ſat ſpecioſæ rationes pro illa afferri poſſunt, quarum
potiſſima eſt favor partus, qui legirimus potius, quam illegiti-
mus præſumi debet. Deinde ſponſæ interdum uxores etiam in
ſacro codice vocantur Geneſeos XXIX, 21. Deuter. XXII, 24.
Matthæi I,; 20. Et in jure noſtro plerumque, quod de nuptiis
conſtitutum eſt, ad ſponſalia quoque trahitur, L. I5. & 1I6.
de Sponſalibus. Accedit, quod DD. copulam carnalem in-
ter ſponſum & ſponſam interceſſiſſe tam fortiter præſumunt,

ut etiam poſt mortem alterutrius ſuperſtitem non aliter,

quam ſi ſe jurejurando purget, ad nuptias cum defuncti
ſponſi conſanguineo admittant. Carpzov. Juriiprud. Con-
ſiſtor. lib. 2. def. 122. Nihilominus tamen verius eſt, illam
præſumtionem, quæ pro filio durante matrimonio ex juſta
uxore nato ſtat, ad ſponſalia trahi non poſſe. Pater enim
is eſt, non quem ſponſalia, ſed nuptiæ demonſtrant L. 5
de in jus vocando. Et præſumtio iſta pro filio in matrimo-
nio nato inde oritur, quod maritus cum uxore ſua aſſidue
moratus eſt L. 6. de bis, qui ſui vel al. juris. At ſola ſpon-
ſalia præſumtionem ejusmodi inducere nequeunt. Antici-
patus ante nuptiarum ſolennia concubitus jure noſtro deli-
Qum eſt. Delicta vero non præſumuntur. Neque officit
nobis, quod in ſacro codice ſponſ interdum uxores vo-

cantur. Hoc enim, ut recte Gregorius I. Pontifex in

UI 3 can

158 MEDFTAT. AD PANDECT.

can. 1I2. Cauſa XEII. q. 2. ait, fit, non quia uxores ſunt, ſed

quia fieri debent. Argumentum vero, quod in jure noſtro non-

nunquam a ſponſalibus ad matrimonium ducitur, perpetuum
non eſt. Denique ſuſpicia illa de deſponſatarum perſonarum
concubitu & jusjurandum purgationis, quod propter eam im-
ponitur, non ex ſolis ſponſalibus oritur, ſed ut Carpzovius
d. I. n. 20. ait, ex ratione circumſtantiarum, ſi nempe, quem-
admodum ex ſubjecto z. 22. exemplo apparet, ſponſa, in do-
mum ſponſi deducta, cum eo afſidue verfata ſit. At ſi quo-
tidiana hujusmodi confuetudo oſtendi poſſit, tum ſine ſpon-
ſalibus etiam ſuſpicio ſtupri orietur, locumque aut purgatorio
aut ſuppletorio jurijurando dabit. Quam ſententiam noſtram
mirifice confirmat reſponſum Ctorum Vitembergenſium
menſe Martio anni clo Io CcCXI. datum: Iſt Hanß H. einiger
Sohn Gottlob H. 10. Tage nach oͤffentlich gehaltener Verloͤbniß

mit Marien M. verſtorben, und hat ſeine Erbſchaft auf gemeldeten

ſeinen Vater verfaͤllet. Es wird aber dieſer anjetzo von der verlobten
M. wegen eines zu Ende des ſiebenden Monats nach gehaltener Ver⸗
loͤbniß gebohrnen Sohnes, welchen ſie von ihrem verſtorbenen Braͤu⸗

tigam zu haben vorgiebt, in Anſpruch genommen. Da denn Zweifel⸗

fuͤrfaͤllt, ob die Klaͤgerin zu Behauptung ihrer Intention mit
dem juramento ſuppletorio zuzulaſſen, oder aber mit dem or⸗
dentlichen Beweis zu belegen ſey. Ob nun wol eine ſonderbare
præſumtion pro legitimo partus militiret, welche, wenn ſie
auch nicht allein zu deſſen Beſcheinigung zulaͤnglich, wenigſtens

dem juramento ſuppletorio Platz zu machen ſcheinet; Dieweil

aber dennoch ein Klaͤger niemalen, wenn er nicht vorher ſeine
Intention zum wenigſten ſemiplene erwieſen, zu dem Erfuͤl⸗
lungs⸗Eyde gelaſſen wird, dergleichen aber noch zumal in gegenwaͤr⸗
tiger Sache nicht geſaget werden mag, immaſſen die obenan⸗

gefuͤhrhrte Præœæfumtion pro legitimitate partus nur bey denen

Kindern, ſo ex legitimo matrimonio und rechtmaͤßiger Beywoh⸗
nung

—

—
ſed
o-
Wum

TUI

Cit
nein⸗
nch.
Go.
on.
10ri0
trarmn
A
einiger
tlbni⸗
heldenn
Alobren
Var⸗
N

Zuf

tion tſt
denn en
ndetben
benn
ehigtera
Ml
le ſins
n Erft⸗
gendin
benen
ben dann

„ 2

SP. XV. DE LEGITIMA NATIVITATE. 159

nung beyder Eltern gebohren werden, keineswegs aber bey de⸗
nen auſſer der Ehe erzeugten Kindern ſtatt findet, ſonderlich
wenn, wie allhier angegeben wird, die Manns⸗Perſon immer
unpaͤßlich geweſen, auch den zehenden Tag nach der Verlovung
mit Tode abgegangen; ſo iſt die Klaͤgerin annoch zu dem Er⸗
fuͤllungs⸗Eyde nicht zu laſſen, ſondern wird zufoͤrderſt den Grund
ihrer Klage beyzubringen angehalten.

VI.

Filius ex ſolis ſponſalibus natus legitimus eſt, patrique, exeluſis

adſeendentibus & conſanguineis, ſuccedit.

uodſi vero certo conſtet, filium ex ſponſo natum eſſe,
Qan ille legitimus erit atque ad hæreditatem Paternam
admittetur. Scimus equidem, plurimos hac in parte a no-
bis diſſentire. At horum argumenta, cum hic nequeamus,
in conflictu refellemus. Certe jus canonicum a nobis non
diſſentit, ut ex cap. 12. X. Qui ſilii ſint legitimi apparet.
Conſentiunt quoque Cti Helmſtadienſes in reſponſo, quod
exhibet Philippi ad Deciſ. Elelt. Sax 49. Ohſ. I. n. 21. & Vi-

tembergenſes, qui in eadem, quam modo memoravimus,

cauſa ſic reſponderunt: Will derſelbe des Rechtens belehret
ſeyn, ob Beklagter, wenn Klaͤgerin ihre Intention ausfuͤhren

ſollte, das Kind pro legitimo erkennen, nund demſelben die Erb⸗

ſchaft ausantworten muͤſſe. Ob nun gleich das Kind, im Fall
es ſeinen noͤthigen Unterhalt erlanget, nichts mehr fodern zu

kroͤnnen ſcheinet, da zumahl daſſelbe nicht aus einer rechtmaͤßi⸗

gen Ehe, ſondern nur ex ſponſalibus gebohren worden; Den⸗
noch aber und dieweil die von zweyen oͤffentlich verlobten Per⸗
ſonen vor der prieſterlichen Copulation erzeugte Kinder als ehe⸗
liche und rechte Erben zu der Eltern Verlaſſenſchaft gelaſſen
werden, und zwiſchen ſelbigen und und denen gubrechtmaͤgiger he
gebohr⸗

N

160 MEDTTAT. AD PANDECT.

gebohrnen Kindern weiter kein Unterſchied iſt im uͤbrigen Pekannken
Rechtens, daß bey der Erbfolge die Deſcendenten denen Aſcen-
dentibus jederzeit vorgeſetzet werden; ſo iſt Hanß H. im Fall Maria
M. daß ſie ſich mit Gottlob H. rechtmaͤßig und mit Einwilligung
ſeines Vaters verſprochen, auch von ihm nachgehends beſchlaffen
und geſchwaͤngert worden, gebuͤhrend beybringet, das Kind nicht
nur pro legitimo zu erkennen, ſondern auch demſelben die vaͤterliche
Erbſchaft auszuantworten, und daferne ſolche zu deſſen Unterhaltung
nicht zureichet, uͤberdies die Alimenta zu geben, ſchuldig.
C OüU K U L L A K TIA.

I. Filius illegitimus matris nobilitate non conſequifur.
2. Monſtra i impune occiduntur.
j. Liberi ex Pacto, aà patre cum matre ante nativitatem in
Præjudicium eorum inito, obligantur.

SPECIMEN XVI

MEDITTATIONVM AD PANDECTAS
⸗ 4A L. TIIL. V.

LIB ERIS ET SERVIS

PUBLICE DEFENSVM
4

GEORGIO JVLIO CöRBERO, HELMSTADIENSI.

D. XII. DECEMB. ANNI CIo IO CCXIII.

I.

1, Jubio adbue bodie inter pretatio ro Vibertate facienda ett

inquit, dubia interpretatio libertatis eſt, ſecun-
dum libertatem reſpondendum erit. Cum quo
Ju-

P omponius in L. 20. de Regulis juris: gquotiens,

e in

.

DIENI.

jende e

unpen

1, ſan.

uin I
⸗

dum libertatem pronunciandum eſſe.

—

Sp. XVI. DE LIBERIS ET SERVIs. roer

Juſtinianus in L. 14. C. de Fideicommiſſariis libertatibus con-
ſentit. Sed 'eſenbecius & plerique ceteri regularum juris
interpretes, dum iſtam L. 20. explicant: Quoniam ajunt,
inter nos ehr iſtianos ſervitus in uſu eſſe deſiit, bujus legis vel
nullus vel perexiguus bodie uſus eſt. Nos vero regulæ hujus
magnum ſupereſſe uſum, exiſtimamus, & exemplis in præ-
ſens oſtendemus. Illud quidem largimur facillime, ſervos,
quales olim inter Romanos erant, inter nos vix dari. IIIi
enim, quos ex Turcis & ceteris barbaris gentibus capimus,
& rariores ſunt, & nullæ fere circa illos controverſiæ oriun-

tur. Nihilominus tamen regula „ quam ſupra attulimus,

recte applicatur:
I. Ad homines proprios, ſive die Dienſtleute, quemadmo-
dum olim appellantur. Horum conditio, ſi pauca excipias,
Proxime ad ſervitutem priſcorum Romanorum accedit, atx-
que jam olim apud majores noſtros odioſa fuit, quemadmo-
dum ex Speculo Saxonico lib. 3. art. 42. apparet. Igitur du-
bium non eſt, quin in litibus, quæ de his hominibus pro-
Priis excitantur, interpretatio, ſiquidem res ambigua videa-
tur, pro libertaàte facienda ſit. Ipſe hoc inculcat Repkovius
in Spec. Sax. lib. 3. art. 32. atque aſſerit, paribus utrinque,
& pro libertate & contra libertatem argumentis, magis ſecun-

II. Ad ſervitutes prædiorum tam reales quam perſona-

les, in quibus dijudicandis iſtæ merito regulæ ſervantur: In

dubio prædium pro libero habendum eſt; item: Servitus
indefinite conceſſa ita eſt interpretanda „ut fundus ſerviens
minimo, quam fieri poteſt, detrimento afficiatur. Vide
modo L. 9. de Servitutibus & L. 21. 22. de Servit. ruſtic. præd.
Et recte Berlichius P. 2. Concl. 49. n. 27. cum Carpzovio
E. 2. C. 41. def. 4. ſervitutem paſcendi ſimpliciter coneeſſam

iis ſaltem temporibus quibus fruges colleclæ ſunt, zu of⸗
Zom. 1. X fenen

1

162 MEDITAT. AD PANDECT.

fenen Zeiten, exerceri poſie, affirmant. Verum ea de re in-

fra commodius agemus. .
III. Ad jura iſta ſervitutibus ſimilia, quæ in faciendo con-
ſiſtunt, quibus aliquis vel prohiberur, vel cogitur, quid
facere, quod alias jure naturæ liberum relinquitur. Huc

Pertinet jus, quo civitates villas circumjacentes compellunt,

ne cereviſiam coquant, ſed eam aſe accipiant; jus, quo ſub-
diti ad certum molendinum frumenta ſua advehere compel-
luntur: Zwang⸗Muͤhle; jus ſtapulæ, cetera. In his quoque
juribus, cum dubium obvenit, contra eum ſemper, qui il-
la ſibi vindicat, ſecundum naturalem libertatem judicatur.

IV. Ad prædia, quæ emphyteutica, feudalia vel oneribus L

extraordinariis ſubjecta aſſeruntur. In dubio enim fundus
allodialis, 2. F. 26. §. I. immunis a ſervitiis, oneribus &
Penſionibus præſumitur.

V. Ad ſervitia, quas ruſtici de fundis ſuis poſſeſſoribus

Prædiorum equeſtrium præſtant. Jure quidem civili inco-
gnita ea ſunt, atque etiam ſub exilii & omnium facultatum
amittendarum pœna in L. 2. C. We ruſticani ad ullum obſe-
Juium devocentur prohibentur. At moribus totius Germa-
niæ recepta ſunt. Quia tamen libertati naturali adverſan-
tur, odio habentur, atque quantum fieri poteſt, reſtrin-
guntur. Et neſcio profecto, an non aliquando Cti odium
illud nimis extendant & jura equeſtrium prædiorum beni-
gniſſimis ſuis pro libertate interpretationibus infringant.
Sed de hoc alio tempore. Nunc exempla videbimus, qui-
bus iſta benignior interpretatio in determinatione ſervitio-
rum ruſticorum adhibita fuit. Sic, cum ruſtici alternative
vel ad operas præſtandas, vel pecunia, durch das Dienſtgeld,
redimendas obligantur, ipfis electio relinquitur. Deinde,
cum operas ad ædificandum, Baudienſte, præſtare obligati
ſunt,

—

con.
Cid
Hue
lun
ſub.
mpel.
locbe
guiil.
tur.
rds
ündus

ldus

Vribus
inco⸗

Htarun

n ⸗
Germt.
Gwerlin.
reſtrir.

ti odrrn

m ben⸗
ringin

us, gd.

ſerwiil⸗
ternutie
Hientobe
Deinee,
oblgei
n

4

Sp. XVI DE LIBERIS FT SERVIs. 163

ſunt, eas tunc ſaltem, cum domicilium ipſum, der Ritterſitz,
non etiam cum ſtabula & horrea exſtruuntur, debent. Por-
ro operæ determi 41 i imi
her eehdtEnei ii de Bi õ
kert es, converti. Ita die Beſtellung der Aecker ne⸗
quit in Fuhrdienſte mutari. Tum ruſtici uni prædio addicti
cogi nequeunt, ut operas in prædio vicino, licet unus am-
borum dominus ſit, ipſorumque fuſticorum conditio deteri-
or non reddatur, præſtent. Tandem, aucto licet præœdio eque-
ſtri per coemtionem novorum agrorum, ipſi tamen, etli in
genere ad agros ejus prædii colendos obligati ſint, coemtos
tamen agros colere neceſſe non habent. Hæc & ſimilia apud
Carpz. lib. I. Reſp. 5I. Multigque ſequentibus reperies. Sed nos
more noſtro exemplum de propria experientia afferemus.
Jam tum in Specimine XII. Meditat. III. memoravimus, poſ-
ſeſſorem quendam Pprædii equefſtris a ruſticis excubias apud
nurum ſuam in ejus puerperio poſtulaſſe ĩideo, quod puerperas
ægrotis accenſendas putaret, ſed repulſam tuliſſe. Idem
vero deinde, cum hac parte ſe nihil obtenturum videret
ex alio capite easdem excubias vindicabat. Afferebat ſci-
licet documentum, in quo ruſtici ipſi faſſi erant, ſe excubias

uxori domini ſui, ihrer Gerichtsfrau, quoties illa ex puer-

perio decumberet, debere. Cum igitur ipſe in prœæſens

uxorem non haberet, filius autem cum ipſo tanquam patre
eadem perſona eſſet, hujus con jugem idem officium exigere
poſſe, putabat. Sel hec argumenta; qiiæ in alia forſan
cauſa valuiſſent, hic non artendebantur ob regulam, quam
ex L. 20. de Regulis jur. ſupra attulimus. Itaque JCti Vi-
tembergenſes menſe Julio anni clo Io CoIx. reſponderunt:
Daß Klaͤgere Suchen nicht ſtatt habe; ſubjectis rationibus:
Es verlanget Klaͤger von ſeinen Unterthanen, daß ſelbige bey
ſeines Sohnes Eheliebſten Niederkunft und waͤhrend 6 Wochen
die Wache halten ſollen, vrundet ſich diesfals fuͤrnemlich u
2 . ihr

164 MEDTTAT. AD PANDECT.

ihr eignes gerichtliches Geſtaͤndniß fol. 10. allwo ſie, daß ſie bey der
Gerichts⸗Frau Niederkunft zu wachen ſchuldig waͤren, bekennen,
folglich, und da er anjetzo ſelbſt keine Frau habe, ſein Sohn hin⸗
gegen als zukuͤnftiger Lehn⸗Folger, und, vermoͤge der Rechte, als
eine einige Perſon mit dem Vater muͤſſe angeſehen werden, ſich
auch bey ſeiner Eheliebſten der Wache nicht entbrechen koͤnnten;
Alldieweil aber in dubio jederzeit pro libertate zu ſprechen iſt, und
denen Unterthanen uͤber die geſetzten Dienſte keine Buͤrde aufge⸗
drungen werden ſoll, demnach die interpretatio extenſiva von

einem caſu auf den andern in dergleichen uͤber Frohn⸗ oder Her⸗

ren⸗Dienſten entſtandenen Proceſſen gar nicht ſtatt findet, wie

ſolches Carpzov. I. K. 5I. ſeqqj. mit unterſchiedenen Exempeln weit⸗

laͤuftig ausfuͤhret; alſo, da Klaͤger ſelbſt nicht in Abrede iſt, daß
die Schuldigkeit zu wachen, und der Beklagten diesfals gethanes
Bekaͤnntniß eigentlich nur des Gerichtsherren Ehefrau angehet,

ſolches ſervitium auf den Sohn nicht zu erſtrecken iſt; So haben

wir Klaͤgern mit ſeinem Suchen abgewieſen.
II.

Conditio bominum propriorum Romanis incognita non fuit.

Nonnulli juris interpretes, conditionem hominum pro-
priorum tantum Germanis cognitam fuiſſe, putant.
At, ſi jura Romana excutimus, in illis quoque medium ali-
quoôd inter liberos & fervos hominum genus reperimus,
quod in omnibus fere cum hominibus propriis Germano-
rum convenit. Coloni hi vocabantur, ſi agro colendo ad-
dicti eſſent, inquilini vero, ſi non agrum ſed domum fal-
tem poſſiderent. Vide L. un. C. de Colonis Illyricianis ibi:

Colonos inquilinosque abeundi rure, in quo eos originis agna-

tionisque merito certum eſt immorari, licentiam habere non
poſſe cenſemus. Inſerviant terris non tributario nexu, Jed

nomine && titulo colonorum, ita, at ſi abſceſſerinut, cà ad

aliun

ſin⸗
6

tn;
,und
iſhe⸗
1 10
Der⸗
hans
ehet,
heben

,juit

n Pd⸗
Puun.
dinmd:
erimmg,
erthane
endot
W 4
ianis
inis or
Huhere
Nert,

9
Nn

Sp. XVI. DE LIBERIS ET SERVIS. 165

alium tranſieriit, revocati vineulis pœnisque ſubdantur. Ex-
tant de illis variæ conſtitutiones. Huc pertinet L. un. C.
de Colonis Palæſtinis, ubi imperatores: Cam per alias, in-
quiunt, provincias lex a majoribus onſtituta olonos quodam
æternitatis jure detinegt, ita, uat illis non liceat ex his locis,
quorum fructu relevantur, abſcedere, nec ea deſerere, guæ ſe-
mel colenda ſuſceéperunt; ſaneimus, ut etiam per Palæſtinam
nullus omnino colonorum Juo jure velut vagus, ac liber exul-
Zet, ſed exemplo aliarum provinciarum ita domino fundi tene-
atur., ut ſine pena ſuſcipientis non poſſit abſcedere: oddite
eo, ut poſſeſzonis domino revocandi ejus plena tribuatur aucto-
gitas. Clarior adhuc eſt L. un. C. de Colonis Zbracenſibus, in
qua Auguſti: ne forte, ajunt, colonis tributariæ ſortis nexi-
bus abſolutis vagandi, &, quo libuerit, recedendi facultas per-
miſſa videatur, ipfi quidem originario jure teneamur: & licet
conditione videantur ingenui, ſervi tamen terræ ipfius, cui na-
ti ſunt, exiſtimentur: nec recedendi, quo velint, aut permu-

tandi loca habeant facultatem, ſed poſſeſſores eorum jure utan-

zur, & patroni ſolicitudine, & domini poteſtate. Adde L. 13.
pr. L. 15. L. 23. §. I. C. de Agricolis & cenſitis & colonis L. 2.
C In quibus cauſis coloni cenſiti. Cum his autem colonis &
inquilinis confundi non debent adſcriptitii, qui liberi plane
non erant, ſed ſervi, atque adeo, ſi quod peculium adquiſi-
viſſent, id omne ad dominum pertinebat, quod ſecus in co-
lonis L. I8. &21. C. de Agricolis. Ceterum ea, quæ in alle-
gatis LL. de nuptiis & liberis colonorum dicuntur, pote-

runt hodie, niſi diverſa conſuetudo in loco aliquo extet, ad

noſtros homines proprios accommodari.

I.
Palctum, quo quis operas ſuas alteri in perpetuum pro mercede
annua addicit, irritum non eſt. H

X 3 Con-

166 MEDTTAT. AD PANDECT.

(oncalt aliquando privatim fuimus, valeretne conventio,
qua homo liber, ſed de plebe, equeſtris dignitatis viro
pro inſigni, quod ab alio acceperat, beneficio pollicitus erat,
ſe nunquam ex miniſterio illius diſceſſurum, ſed in perpe-
tuum ei pro annua mercede ſerviturum. Interjectis vero
aliquot annis, pertæſus hujus ſervitii homo vehementer de

infirmando, quod inierat, pacto laborabat. Urgebat im-

primis, ſublatam inter chriſtianos ſervitutem ejusmodi con-
ventionibus reduci non debere, quin imo apud Romanos
quoque talia perpetuæ ſervitutis pacta ſecundum L. 10. C. de
Lilerali cauſa irrita fuiſſe. Exiſtimavimus tamen, hujus-

modi conventionem utique ſubſiſtere. Neque enim Per

illam ſervitus inducitur. Libertas quippe ſalva manet cum

juribus reliquis, quæ ex libertate pendent. Negotium enim,

quod hic contrahitur, locatio & conductio eſt, quæ in per-
Petuum recte initur L. 10. C. de locato & condlucfo. Neque

æquitati & juri naturali quidquam hic adverſum videmus,

cum ſecundum illud quis etiam in veram ſervitutem ſe alteri
addicere poſſit, fatente Pufendorſio de Jqure naturæ & genti-
um L. 6. C. 3. §. 7. Et Romani quoque tales conventiones
perpetuas, ſi quidem libertas ſalva maneret, non omnino
improbabant. Poterat enim quis apud illos ſe obſtringere

ad terram alterius perpetuo colendam, quemadmodum ex
L. 23. J. I. C. de Agricolis & cenfitis apparet. Adde Potgie-

ſerum de Conditione & ſtatu ſervorum apud Germanos lib. 1.
cap. I. §. 5.
IV.
Quousque jus caſtigandi ſervum mercenarium extendatur.

tſi ſervitus ipſa, qualis apud priſcos Romanos erat, inter

nos ſublata ſit, aliqua tamen ejusdem veſtigia in famulis

mercenariis ſuperſunt; inter quæ potiſſimum eſt jus emenda-
. tio-

ho
in
ree
tio

CuI
etünn,
nper⸗
Veqe
mus,
Ateri
enti⸗
nriones
Cnnnino
kringene
dumn e

P

HNn

onur.

rat inmat

1 ſamul

io⸗

Sp. XVI. DE LIBERIS ET SERVIs. rey

tionis domeſticæ, ut in L. an. C. de Emendatione bropinquo-
rum vocatur, ſeu facultas caſtigandi & coercendi famulum
ejusmodi refractarium. At cavendum eſt, ne quis jure ſuo
abutatur & modum in caſtigando excedat. Hic enim inju-
riarum a famulo recte convenietur. Inveſtigandum autem
eſt, quousque iſtud jus emendationis domeſticæ ſe exten-
dat, & quando ob exceſſum ejus locum inveniat actio inju-
riarum. Omnia videlicet domino in ſervum mercenarium
permittuntur, carcer privatus, verba & verbera etiam,
dummodo a duobus caveat, Primum „ ne famam, deinde
ne valertudinem ſervi lædat. Fama lædi intelligitur, cum
crimen, in quod leges famæ amiſſionem conſtituerunt, ob-
jicitur. Ceteræ contumeliæ non prohibentur. Itaque apud
Mevium in Jus Lubecenſe P. 3. t. 8. a. 10. n. 16. injuriarum
recte damnata fuit materfamilias, quæ ancillam, cui nihil

turpe objicere poterat, meretricem, eine Schandhure, vo⸗

carat. Si quis autem valetudinem ſervi Per verberum atro-
citatem læſerit, injuriarum quidem conveniri nequit, actione
autem locati, ad impendia læſo reſtituenda damnumque omne
ſarciendum tenetur. L. 13. §. 4. Locati conducti.

V.

Homicidium in ſervo mereenario a domino eommiſſo interdun
capite, nonnunquam mitius punitur.

Qurſio hæc non raro in judiciis movetur, an dominus,

qui famulum mercenarium occidit, gladio, conſueta
homicidarum pœna ſit plectendus. Variæ hic ſunt, ut fere

in omnibus cöntroverſiis, Doctorum ſententiæ, in quibus

recenſendis tempus non perdemus. Deciſio litis ex recta ra-
tione & conſtitutione Conſtantini Auguſti, quæ in I- un. C. de
Emen-

168 MEDTTAT. AD PANDECI.

Ewendasione ſervorum reperitur, ſumi debet. Diſtinguen-

dum eſt ſcilicet, utrum dominus occidendi animum habue-

rit, quod ex inſtrumentis, quibus uſus eſt, facile apparebit,
an vero caſtigare ſaltem voluerit, in caſtigando vero mo-
dum exceſſerit. Illo caſu ultimum ſupplicium non effugiet,
quod lex divina cuilibet homicidæ ſine dignitatis diſcrimine

irrogat. Vide Bergerum in ſupplementis ad electa Jurispr.

criminal. P. 2. O. 105. &, quem ibi cirat, Mevium. At cum

ſaltem caſtigandi mentem habuit, ſed in emendatione hac

per imprudentiam & iram modum exceſſit & vulnus lethale
inflixit, culpæ quidem reus erit, L. 6. ad L. Aquil. & pœ-
nam extraordinariam ſuſtinebit, capite tamen non plectetur.
Neque obſtat, quod is etiam, qui animum occidendi ſaltem

indirectum habuit, gladio puniatur, ſi mors ſecuta fuerit.
Hoc enim tunc ſaltem, cum quis in actu illicito e. g. duello,

conſtitutus non interficere, ſed lædere & vulnerare voluit,
verum eſt. At, qui ſervum caſtigat, in re licita verſatur,
nec obliquum occidendi animum habuiſſe dici poteſt. Igitur,
ſi vel maxime per ſupinam negligentiam in modo caſtigandi
Peccarit, in dolo tamen non hæret, ſed culpæ tantum reus eſt.
Altque ita Cti Helmſtadienſes menſe Julio anni clo Io CcxII. re-
ſponderunt in caſu, quo centurio militem, qui ipſius ſimul fa-
mulus erat, ſtricto enſe, quo inſtrumento duces belli in caſti-
gandis militibus plerumque utuntur, verberarat, ſed per incu-
riam vulnus ei lethale inflixerat. Afferemus autem ipſa reſpon-
ſi verba: Hat Alexander, Hauptmann bey einem Koͤnigl. D. Re⸗

gimente, einen unter ſeiner Compagnie ſtehenden, von ihm aber eine

Zeitlang zur Aufwartung gebrauchten Soldaten, Namens Pam-
Philum, wegen deſſen Nachlaͤßigkeit und Ungehorſam anfaͤnglich

mit dem Stock geſchlagen, nachgehends aber, da derſelbe die Na⸗
ſe in die Hoͤhe geworfen, und, daß er es nicht vergeſſen wolte, ge⸗
drohet, ihmm mit dem Degen einen Stich zugefuͤget, wovon er

kur⸗

A

en.
bue.
ebir
md.
giet
imine

Hicr.

tcuN
e hie
ethale
pœ.
terur.
Nem
fuerl.
Guello⸗
Foluit
rlatun
lgirun
Ggnodh
reusel
CcNlle.
lnlkr.
liinenli
lpertmt⸗

Natel .

6.DN
ncbrt
gensben.
onft

ſedeNe.

Weſte
, wrnt

SP. XVI. DE LIBERIS ET SERVIS. 169

kurtze Zeit darnach verſtorben. Da denn zu wiſſen verlanget wird,
ob nicht dieſer Todtſchlag mehr pro caſuali, oder doch nur cul-
poſo, als doloſo zu halten, demnach arbitrarie zu ahnden ſey.
Ob nun wol von bewehrten Rechtslehrern dafuͤr gehalten wird,
daß in zweifelhaften Faͤllen ein Todtſchlag, wenn derſelbe zumal
mit dem Degen oder andern moͤrderlichen Gewehr geſchiehet, viel
eher aus Vorſatz und doloſe, als aus bloſſen Zufall oder Verſehen
begangen worden, hiernaͤchſt auch derjemge vor einen Todtſchlaͤger
zu halten, und mit der ordentlichen Strafe zu belegen iſt, welcher
nicht eben directo den andern umzubringen geſinnet geweſen, ſon⸗

dern nur animum vulnerandi gehabt, und aus Unvorſichtigkeit

und wider ſeine Intention ihm eine toͤdtliche Wunde zugefuͤget,

ferner des Entleibten geringer Stand, und, daß er in des Haupt⸗
manns Dienſten geſtanden, dieſem keinesweges zu ſtatten kommen

mag, indem denen gemeinen Rechten nach auch die an leibeigenen
Leuten begangene Mordthaten mit der Tobesſtrafe beleget werden,
uͤberdies oftgemeldeter Hauptmann nicht geringen Verdacht, daß
er animum occidendi oder wenigſtens vulherandi gehabt, da⸗
durch auf ſich geladen, daß er den Stock, mit welchem er anfaͤng⸗
lich den Entleibten geſchlagen, von ſich gegeben, und den Degen
wider ihn entbloͤſſet; bey welchen Umſtaͤnden denn es das Anſehen
gewinnet, ob ſey die von dem Hauptmann Alexander an Pam-
phülum begangene Entleibung allerdings fuͤr einen fuͤrſetzlichen
Todtſchlag zu halten, und mit der ordentlichen Strafe zu belegen;
Alldieweil aber der entleibte Pamphilus jederzeit murriſch und wi⸗

derſpenſtig geweſen, auch dazumal durch ſeinen Ungehorſam, trotzi⸗

ge Minen und bedrohliche Worte verurſachet, daß der Haupt⸗
mann ihn Anfangs mit dem Stocke gezuͤchtiget, nachgehends aber,

und da er den Stock bereits von ſich gegeben, dieſer aber mit ſeinen

ungebuͤhrlichen Bezeigungen fortgefahren, den noch an der Seite

gehabten Degen, mit welchem bekanter maſſen die Krieges⸗ Oſh-

cire gemeiniglich ihre untergebene Soldaten zu ſchlagen pflegen,
Tom. J. X gegen

nwo MEDITAT. AD PANDECT.

gegen ihn entbloͤſſet; in welchem allen denn bemeldter Hauptmann
nichts unrechtes begangen, ſondern in re licita verfirt, folglich die
oben angezogene præſumtio doli, ingleichen des animi occidendi
und vulnerandi, hinweg faͤllt, welche nur alsdenn, wenn jemand
ſich eines ungewoͤhnlichen und ungebuͤhrlichen Inſtruments, den
andern zu beleidigen bedienet, ſtatt findet, und ſolches um ſo viel⸗
mehr, da der Entleibte in des Thaͤters Dienſten geſtanden, aus wel⸗
chem Umſtande animus caſtigandi, nicht aber occidendi vermu⸗
thet wird, wobey ferner dieſes nicht auſſer Augen zu ſetzen, daß Ale-
xander den gantzen Tag uͤber ſtarck getruncken, alſo wohl zu ver⸗
muthen iſt, daß er mit dem Degen nicht allzu vorſichtig umgegan⸗
gen, und Pamphilo nicht aus Vorſatz, ſondern aus Verſehen und
Unvorſichtigkeit den toͤdtlichen Stich zugefuͤget, immaſſen auch der
dabey geweſene eine Zeuge ausſaget: es wuͤrde, wenn Pamphilus
nicht geruͤcket, keine Noth gehabt haben; endlich die uͤbrigen vor⸗
handenen indicia gar wohl durch den Reinigungs⸗Eid, welcher
ohne das bey der probatione animi non occidendi das ſicherſte
und gewoͤhnlichſte Mittel iſt, teſte Maſcardo de Probationibus
Fol. I. Concl. 67. n. 28. abgelehnet werden koͤnnen; So erſcheinet
aus denen angezogenen Umſtaͤnden und Rechtsgruͤnden ſo viel, daß
dieſe von dem Hauptmann Alexander an Pamphilum begangene
Entleibung zwar nicht pro caſuali, wohl aber culpoſa zu achten,
dieſemnach nur auſſerordentlich zu ahnden, auch beſagter Haupt⸗
mann zu dem Reinigungs⸗Eyde zu laſſen ſey.

C OXK O E EA NIA.

Xonici id exiſtimet.

reduceretur. .
3. Homo proprius per literarum ſtudia non liberatur.

I. Conditio ſervorum & hominum propriorum contra jus
naturæ & divinum non eſt, etſi compilator Speculi Sa-

2. Utile reipublicæ noſtræ eſſet, ut ſervitus priſtina in uſum

SPE

—

ngen
ſcde
dendl
tnd
3 de
t
gen⸗
Uerrt⸗
s M.
te⸗

negen.

en und
dch d
nphün
then tor
weche
Ne ſcee

Dhationk

Peſtint .

ſ biſ N
dbegenen
1 ochen

er Hen

cOIN

Speoll

na inun

ratur.

N

SP. XVII. DE PATRIA POTESTATE. 171

SPECIMEN XvVII.

MEDIIAIIO NVM AD PANDECTAS
AAh LIB. I. IIT. VI.

PATRIA POTESTATE

PVBLICE SEENSNAN

JOACHMO SIGISAMVNDO SCHARF
HOIENSI.

D. IX. DECEMBR. ANNI c1O 10o CcXIII.
.

Pater klium, etiam qui volens ab aliis detinetur, vindicat.

K n pater filium, qui ſponte apud alterum eſt, vindicare
A* poſſit, dubium redditur ex L. S5. de Liberis exhibendis,
in qua Venulejus: Si flius, inquit, ſua Nonte apuid
aliquem eſt, inutile boc interdictum erit: quia klius magis apud
ſe, quam apud eum eſt, in quem interdicetur, eum liberam fa-
cultatem abeundi vel vemanendi haberet. Nihilominus tamen
filium etiam ſponte abſentem peti poſſe, putamus, ita tamen,
ut actio tunc non contra detentorem, quod ſaltem in L. 5.
negatur, ſed ipſum filium inſtituenda ſit L. 1. C. de liberis
exhibendis. Triplex autem, ut ex L. I. §. 2. de Kei vindica-
tione apparet, actio dabitur ad petendum filium, rei vindica-
tio, ſi adhuc in patria poteſtate conſtitutus ſit, actio præju-
dicialis, quæ ex ſtatu perſonarum proficiſcitur, & interdi-

kum de liberis exhibendis. Quin imo tunc etiam contra

tertium reéte agetur, cum is volentem quidem, ſed callidis
perſuaſionibus ſolicitatum, circumventum & ſeductum deri-
X 2 net

17722 MEDITAT. AD PANDECT.

net arg. I. 3. §. 5. de Homine likero exhib. Adde L. I. §. 3. de

Servo corrupto. Ejus rei exemplum elegantiffimum Petrus
Aerodius, Ctus olim apud Gallos celeberrimus, & eruditiffi-
mi operis, quod Pandectas rerum ab omni antiquitate judicata-

rum inſcribit, auctor ſuppeditabit. Ejus filius natu major a

eſuitis ſibi Perſuaderi patitur, ut in ſocietatem illorum, reli-
Ga domo patria, tranſiret. Quod Aeredius ægre ferens, fili-

um repetit. At is detrectat obſequium & inter ſodales deli-

teſcit. Contra hos itaque, & inprimis adverſus rectorem &
membra collegii Claromontani adctionem inſtituit Aerodius.

Hi negant, ſe quidquam de filio ejus ſcire. Aerodius multas
ſuſpicionis cauſas affert. Redditur itaque decretum a Sena-

tu: Quod Petrus Aerodius, Quæſitor Andegavenſis, queſtus eſt
de Renato adoleſcente, ilio ſuo, quem Jeſuitæ ſolicitaſſent, ſub-
repfiſſent; KRectore ac Primario Collegii Claromontani propterea

introductis; ad rogationem Taii, Advocati RKegii, D. E. A. I.

C Placere, Aerodio dari inquiſitionem plagii; interea Senatum

prohibere, ne quid in præjudieium flat, neve illum adoleſcentem
Feſuitæ ſocietati admiſceant ſuæ, futurum alioqui fraudi. Id

ne neſciant collegæ, jubere per Claromontanos dici, reſeribi fuis.
In Curia XX. Maji anno DLXXXVI. Sed hæc omnia

fruſtra. Pergit ergo Aerodius querelas ſuas ad ipſos Galliæ

totius ordines Bleſis congregatos deferre, obtinetque, ut illi

pro ipſo intercedant apud Henricum III. Regem, qui rem
porro ſummo pontifici renunciari jubet. At Jeſuitæ interim,

iſtos conatus omnes eluſuri, adoleſcentem extra Galliam ab-
legarant, ut ipſe jam Aerodius, quo in loco filius detineretur,

neſciret. Quamobrem, alia via ſibi incedendum ratus, li-

bellum componit doctiſſimum & elegantiſſimum, de Patrio
jure, quo argumentis ſtudioſiſſime ex jure naturæ, ſacro co-

dice, Riſtoria antiqua, teſtimoniis auctorum, jure juſtinianeo,
decretis pontificum, legibus recentioribus conquifitis filio

pPer-

ra

br
el
rem 8
ocdin

mult

Sena-

ut .

in ſil

L.AI.
Gvoun
ſertene

Huli. .

ſnhifti

Ec Of

ſos Gilt

le Ui
ui mn

e inten.

liamex.
ieretnt

e Pdt

ſaco
Aſtinianen

niürs N
Fr

oneru

SP. NVII. DE PATRIA POTESTATE. 173
perſuadere conatur, ut ad officium ſuum domumque parer-
nam redeat. Inſcribit librum Filio Pſeudo Jeſuitæ, tantam-

que de hoc ſcripto ſuo concipit ſpem, ut putet, illum, ſi
modo id ad eum pervenerit, lectione ejus ſine dubio motum
iri. Quapropter ſic ſtatim ab initio alloquitur lectorem:
Quia jam, inquiens, per triennium qucæro filium menm maxi-
mam, fruſtraque id, (eſz enim inter geſuitas) quod privatimn
praæſtitiſſem, facio publice. Ago ut cum reo abſente ac fugiti-
vo, hoé eſt, annotatione & Programmate. Tiaiue, ſKi iibi vide-

bitur, o lector, me non immerito expoſtulare as conqueri, eve-
niatque fortuito, ut obviam ſit furtivus ille & ſeductus ado-
leſcens, fac, quæſo, lectitet hunc libellum. Poſtea non recuſo,
R quid ſui juris arbitriique eſt, gquin mihbi pareat aut non pa-

veat patri. Illud certe fateor, hunc libellum ita conſeriptum

eſſe, ut lectione ejus animus non poſſit non affici. uare ſi
ad oculos filii pervenitzy non dubito, quin & is ſe illo permo-
veri paſſus ſit.
H II.
Liberi patri operas offciales & oonomicas, non vere
artifieiales, gratis præſtare debent.

Niu- frequentius eſt in foro, quam ut liberi aut poſt mor-

tem Patris , aut interdum „ eo adhuc vivo, mercedem
Pro operis illi præſtitis Petant. Imprimis, cum paterna he-
reditas dividenda eſt, majores natu negant, æquum eſſe,
ut ipſi, qui diu patri ſerviverunt, remque ipfſius opera ſua
inſigniter auxerunt, æqualem cum natu minoribus Partem

accipiant. Itaque præcipuum quid ſibi mercedis nomine

poſcunt. Ipſam hanc quæſtionem in jure noſtro clare de-

eiſam non reperimus. Quapropter plus illa dubii habet.

Neque DD. ſibi invicem conſtant negantibus aliis, quid-
. X 3 . Aduam

ð

174 MEDITAT. AD PANDECT.

quam liberis deberi, aliis contra afirmantibus, aliis denique
Per varias limitationes rem magis magisque implicantibus &
obſcurantibus. Nos more noſtro, inſuper habitis variis iſtis
opinionibus, litem ex æquitate & analogia juris decidemus.

Diſtinguimus ſcilicet inter operas conſuetas ſeu œconomicas
& artificiales, quæ ex artificio, quod filius didicit, præſtantur.
Hllas liberi parenti ſuo gratis debent, improbeque faciunt, ſi
Pro earum præſtatione quidquam poſcant, cum jam pro illis

alimenta a patre acceperint. Atque id ex jure etiam noſtro

defendi poteſt. Si quid enim ex re patris filio per hujus ope-
ram obveniat, hoc totum parenti adquiritur, §. 1. Per quas

perſonas cuique adquiritur. Et ita Cti Helmſtadienſes menſe
Auguſto anni cl1ob 1o CccxXII. reſponderunt: Es liquidiren Be⸗
klagte dasjenige, was ſie durch die ihren Eltern geleiſteten Dienſte
Und in denen jetzt ſtreitigen Guͤthern angewendete Arbeit verdienet
zu haben meynen, und bitten, ihnen ſolches als ein Liedlohn zuzuer⸗
kennen. Es findet aber dieſes Suchen keine ſtatt, in Erwegung,
daß die Kinder ihrem Vater haͤußliche Dienſte zu leiſten ſchuldig
ſeynd, auch alles, was ſie verdienen, demſelbigen uͤberlaſſen muͤſſen,
dagegen nicht mehr, als den noͤthigen Unterhalt, fodern koͤnnen.
At, ſi operas artificiales, quæ ab officialibus in L. 26. §. 12.
de Condict. indeb. diſtinguuntur, patri præſtitit, atque per
has patrimonium ejus egregie auxit, æquum utique erit, ut
harum merces ipfi ex bonis paternis ſolvatur. Neque
enim ad illas patri exhibendas obligatus videtur. Quodſi
igitur exhibuit, tacita quædam locatio interveniſſe cenſetur.
Placuit hæc ſententia Ctis Helmſtadienſibus, qui ſecundum

illam menſe Auguſto anni clo 1o CcxIII. reſponderunt:

Wird gefraget, ob der aͤlteſte Sohn die 400. Rthlr. welche ihm

der Vater vor ſeine bey der Handlung geleiſtete Dienſte an Kram⸗

Waaren gut gethan, mit in gemeine Erbſchaft, ſi legitima

computetur, einwerfen muͤſſe; Nun iſt zwar ein der vatel
e

1e
8
n.
in
e.
t,ſ
l
0lro
oe.
ui
enſe
Be⸗
Nerce
tcdent

ſe.

ene,
ſlde
nüſt
fönhen.
Kn
ge e
erit, u
Nene
odl

ceblerut.

CuGduun

derun!:
ſche h
n Koan
lepitnt

ꝛ

SP. XVII. DE PATRIA POTESTATE. 175

chen Gewalt annoch unterworfener Sohn dem Vater auch um⸗
ſonſt zu dienen ſchuldig, daß es alſo ſcheinen moͤchte, ob waͤre die
ihm deshalben gegebene Belohnung pro ſimplici donatione zu
achten, und bey Computirung der legitimæ anzurechnen; Weil
aber obangezogene Schuldigkeit zu dienen nur von denen gemeinen
und bey der Haushaltung gewoͤhnlichen Dienſten zu verſtehen iſt,
dahingegen ein Sohn, welcher dem Vater mit ſeiner erlernten
Kunſt und Profeſſion beyſtehet, und etwas erwerben hilft, davor
der Billigkeit nach allerdings einige Belohnung fodern kan, woran
in gegenwaͤrtigem Fall um deſtoweniger zu zweiteln, da der Vaͤter
ſolches ſelbſt vor billig erkannt, und dem Sohn dieſerhalben was

gewiſſes ausgemachet; So iſt derſelbe die 400. Rthlr. welche ihm

der Vater vor ſeine bey der Handlung geleiſteten Dienſte an
Kram⸗Waaren gut gethan, mit in die gemeine Erbſchaft, li legi-
tima computetur, einzuwerfen nicht verbunden. Ceterum ea,
quæ diximus, intelligenda funt de liberis, qui in patria po-
teſtate adhuc exiſtunt. Quodſi enim emancipati ſint, aut

matri ceterisque adſcendentibus, qui jus patriæ poreſtatis
non habent, operas præſtiterint, mercedem recte poſcunt,

qualescunque etiam operæ fuerint, ſive artificiales, ſive œco-
nomicæ & officiales. Extra paternam enim poteſtatem ſpe-
Ctati liberi operas parentibus plane nullas debent. Ita certe
Tryphoninus in I. 10. de Obſequiis parentibus & patronis præ-
ſandis: Pietatem, inquit, liberi parentibus, non operas debeut.

III.

Pater flium immorigerum, non requifito judicis conſenſu,
ergaſtulo includere poteſt.

iceatne patri, filium immorigerum privata ausctoritate
ergaſtulo includere, dubitatum aliquando fuiſſe, re-
V cor⸗

176 MEDITAT. AD PANDECT.

cgordamur. Negabant aliqui, & judicis conſenſum ad hoc
requirebant, propterea maxime, quod in l. 3. C. de Patria po-
teſtate pater acriore remedio in caſtigandis liberis uſurus præ-
ſidem adire ejusque ſententiam expectare jubetur, Ergaſtu-
Jum vero acrius utique remedium & damnatio quædam ad
opus publicum eſſe, adeoque jus domeſticæ emendationis ex-
cedere videtur. Accedit, quod ſecundum Marcianum in l. 5. de

L. Pompeja de parricidiis patria poreſtas in pietate debet, non

atrocitate conſtere. Nihilominus tamen, patrem privatim
& inconſulto judice liberos in ergaſtulum detrudere poſſe,
exiſtimamus. Iſta enim, quæ objicitur, l. 3. C. de Putria pote-
ſtate tunc ſaltem præſidis ſententiam requirit, cum publica
pœna filio immorigero infligenda eſt, ar de cetero jus caſtigan-

di patribus relinquit. Ergaſtulum autem pœna publica non

eſt, ſed coërcitio privata. Neque enim per illam exemplum

aliquod publicum aliis maleficis exhibetur, cum pierumque in-

cluſio hæœc clam fieri ſoleat, ſed tantum emendatio filii improbi
intenditur. Quæ vero ad emendationem tantum pertinent,
ea omnia pater exercet arg. I. un C. de Emend. propinqu. Et Eeum
antiquo jure patribus jus etiam de publicis liberorum delictis
cognoſcendi & ultimum ſupplicium irrogandi competierit,
quemadmodum ex Zulerio Maxrimo lib. 5§. Cap. 8. apparet, Cor-
rectio iſtius juris ſtricte interpretanda eſt, ut patri tantum,
quantum ſalva æquitate & lege fieri poteſt, relictum cenſea-

tur. Inteteſt quoque ipſorum filiorum, ut patribus hujusmodi
coërcitionis jus privatim relinquatur, ne;, re publice ad ju-

dicem delata, improbitas ipſorum & contumacia manifeſte-
tur. Quapropter & iis in locis, ubi ergaſtula habentur, re-
cipi ſolent liberi immorigeri, qui a pPatribus offeruntur, nec
judicis auctoritas requiritur. De ergaſtulis certe Belgicis
hoe teſtatur Scbookius in Belgio Faderato lib. 16. c. ult. in
is

It

i

Ale
ih
tus
kam
Pra

dunt

d

den
Ver

nol
vatien
bolle,
hote.
Ablicn
kigan.
ca Nol
nplun
nein.
mprobi

tigect.

Reumn

deni

npeter

aret, 0

i taunmm
uienad
lce ſ⸗
nanike
entun 1⸗
Cntuhte
e 6
6, e
6

SP. XVII. DE PATI RIA POTESTATE. 177

1is Kiicet quædam ſecretiora conclavia reperiri ,; deſtinata
honeſtorum virorum filiis, qui, quod non omnes ad illos

promiſcue admittantur, vulgo Separaten dicantur. Con-
ſentiunt nobiſcum Cti Gryphiswaldenſes abud Mevium ad

Jus Lubec. Iib. I. tit. 3. rubr. n. II. Et licet di iſſentire videa-
tur Strykius de Cautela abundanti in contractibus „. T. . I4.

Jq. auctoritatem tamen magiſtratus ad incluſionem hujus-

modi non ſimpliciter requirit, ſed ſufficere dicit conſenſum
eorum, quibus ergaſtuli inſpectio credita eſt.

Pater invitus ad ſuintus ſtudiorum fii Praſtondos non
oMigarur.
V.

MMuhiudo ſeholarum, academiarum &α udioſorumn reipuglirg⸗
eſt dqamnoſa.
Paer quidam mercator fillum, quem unicum habebat, ei-
dem vitæ deſtinarat. At hic nulla ratione, ut Patris vo-
Iuntati obſequeretur, adduci poterat, ſed, neglectis com-
merciis, ſeſe ſtudiis literarum addicebat. Pater eum, ne
ſibi refragaretur, ſedulo hortabatur, at, cum hortand ni-
hil proficeret ,publice edicebat;, ne quis filium Pecunia aut
alia quavis re juvaret, ſe quippe nihil illi reſtituturum. Erant
nihilominus, qui filio ad academias invito patre eunti ſum-
tus ſuppeditarent, ſpe eosdem, ſi non prius, poſt mortem
tamen patris ex locuplete ejus hereditate recuperandi. Ar
Præter exſpectationem filius, uno alterove in academiis
anno conſumto, diem obiit. Tum creditores ejus pPatrem
adire & ſua repoſcere. Hic vero negat, ſe quippiam illis

debere. Magna itaque oritur lis, cujus omnis cardo in eo

vertitur, an pater, qui filium diverſo vitæ generi deſtinavit,
TZom. I. 7Z in-

178 MEDITAT. AD PANDECT.
invitus illi ſtudiorum ſumtus præſtare co gatur. Affirmant cre-
ditores, urgentque imprimis favorem ſtudiorum, ſummam-
que, que ex illis in rempublicam redundat, utilitatem. Publi-
co intereſſe dicunt, ne filii per patris poteſtatem ab excolendis
literis abſtrahantur. Nec quidquam patri prodeſſe putant, quod
is filio ſio ſumtus ſtudiorum credi vetuerit, cum prohibitio
ejusmodi utilitati publicæ contraria non attendatur „ſed ju-
dex &æ&qquitatem ſecutus in id, quod ex pietate creditum fuit,
nihilominus prohibentem condemnet L. 14. §. 13. de Keligioſis.
Addunt denique, quod Ulpianus in L. 50. Famtliæ berciſeundæ
ſumtus filio etiam emancipato ſtudiorum cauſa peregre agenti
ſubminiſtrare, debitam pietatem vocet. Nos tamen „exploſis ar-
gumentis his, Patrem abſolvendum eſſe, exiſtimamus. Fatemur
equidem, patrem ad alendos liberos obligari, fatemur etiam,
hic alimentorum nomine ea, quæ ad diſciplinam pertinent,
contineri L. 5. §. 12. de Agnoſcendis & alendis liberis, non ob-
ſtante, L. 6. de Alimentis vel gibar. legatis. At ſumtus ſtudio-

orum filio ſuppeditare pater nullibi jubetur. Nam vox debita
pietas, quæ in L. 50. Famil. herciſc. reperitur, non ad expen-

Ias ſtudiorum reſtringenda eſt, ſed in genere ad quamlibet
honeſtam artem & diſciplinam pertinet. Idem ad L. 7. §. 13.
D. & L. 5. C. de §. CG. Macedon. reſpondetur. Quamobrem
Meierus in Collegie Argentorat. tit. de §. C. Macxedon. §F. F.

n. 16. recte inquit: Pater non tenetur nec obligatur filium

mittere ad academias, ecum & aliæ artes ſint bonorabiles,
& pater præſumatur optime filio ſuo conſulere, proinde oredi-
tori, qui tali Eliofamilias pecuniam ſubminiſtrat, Px Ctoob-
ſat exceptio, ecum illa pecunia flium refractarium reddat.

Quæ multo magis vera ſunt, cum pater ipſe non ſtudia, ſed

aliud vitæ genus ſequitur; ubi ſufficiet, filium iſtis artibus,
quas pater exercet, imbui. Quod denique nobis de favore
ſtudiorum & emolumentis, quæ ex illis in rempublicam

1

Sbp. XVII DE PATRIA POTESTATIPDY T59

.*
. redundant, objicitur, nihil nos movet. Quin nsS potius,
DZ etſi id Paradéxum aliquibus videbitur; inſanabile illud; quod
. Germanos noſtros invaſit, ſtudendi cacoëthes & maximam,
quæ Patriam noſtram inundat & commercia atque ceterarum
Tul Bonarum artium exercitium maägnopere impedit; ſtudioſorum
bi⸗ frequentiam reipublicæ inſigniter noôcere arbitramur. Ne au-
gj. daciorês videamur, non noôſtris, ſed Auctoris Status bpræſen-
hit tis Auglici P. I. G. 20. Verbis in Lätinam linguam translatis ute-
Gn mur: Iuſtitutio tot academiarum & ſcholarum majorem ze-
ſamte lum quam Prudentiam indicat. Plerique enim eorum, qui ad
genn ilas mittuntur, v vel egeſtate vel im becillitate ingenii Vvel otio
olser. && Iuxuria, ut ſolidam eruditionem acquirere nequeant; impe-
Aemnu diuntur. Omnis igitur fructus, quem ex vita ſua academica
r etiam capiunt, in 60 conſiſtit ut; male conſumitis ſeptem aut octo
rtinent annis, jam inhabiles ad agriculturam, fabricas & commercia
nonob. exſiſtant, atque neceſſe habeant; ſervire aliis vel vilia ſeriba-
SWd. rum aliadue ejus generis munera ambire; vel cauſidicos ſe & .
X rabulas facere. Tunc paucis illis, quæ didicerunt, ad multipli-
Adeyer. candas lites fraudandumque vVulgus imperitum abutuntur. .
Gumlbe Suodfi etiam aliud vitæ genus amplectuntur vel artem ali-
1. ſ. quam diſcunt; tenuis tamen illa; quam ex ſcholis apporta-
Vanrohren runt, ſcientia ſuperbos eos; intractabiles; obtemperare
Gedot AO fieſcios, atque ſeditioni niovisque doctrinis amplectendis
Gtur in idoneos reddit. Nullum eſt profecto hôminuim genus rél-
Ponortt Publicæ pernicioſius quam hujusmodi ſemidocti, qui,
vinct N Vel nihil Plarie vel plus eruditionis acquiſiviſſent; magis ſub-
6 jecti & fideles Principi atque obedientes magiſtratui forent.
Fun Quamobrem Hiſpanorum Rex; habito cum Purpüratis de
nfuct feformandis malis regni mioribus conſilio; poſt diuturnam
D tie deliberationem, ſtatuit tandem, inter ceteros aàbuſus tollere
Ps le imprimis multitudinem ſchôlarum;, püerosque ad commer-
cia, fabricas; agriculturam & opificia applicare, Ceterum .
renn 7 2 negari

1

180o MEDITAT. AD PANDECT.

S . . 4 . 4 *. 7 . „ . 5 . —
negari nequit, terram hanc nimium ſcholaſticis, & litera-

tis abundare, munera vero, quibus præficiantur omnes,
deficere. Itaque non contenti præſente conditione ſua,

novis rebus ſtudent paratique ſunt ſemper ad turbas & ſedi-
tiones. Hæc Auctor ille. Quæ quousque ad Germaniæ
noſtræ ſtatum accommodari poſſint, aliis dijudicandum re-
linquemus.

—

.Frilius patrem, licet ob delictum relegatum, ſequi debet.
Jus offerendi filios judici, dicturo ſententiam, quam pa-
ter velit, adhuc hodie patri competit.
Pater filium immorigerum abdicare poteſt. Nec obſtat
I. 6. C. de Patria poteſtate.

SPECI M E N XViII. . .

MEDITATIONVM AbD PANDECITAS
A LEIB. TTT VI.

O

20

REVERENTIA PARENII
BVS DEBITA.

PVBLICE DEFENSVMI
A

FRIDERICO ERNESTO WERNER,

D. XII. DECEMB. ANNI CI9 10 CCXXIII.

I.

Mater naturaliter plus juris in infantem habet, gquam pater, ι

pater poteſtatem ſuam ex pacto cum matre conſequitur.

convenientifſima. Ita enim ille in Cive cap. 9. n. 3.

* Driginale, inquit, in liberos dominium matris eſt.
Erf

C O A 0 L L A N I A.

obbeſii hæc ſententia eſt, rectæ rationi & juri civili

—,. —

2= — — – — — —

er
es

D
Nnie
n.

Gebet
nr

Obftat

N itnd
itu
u Ct
l),91
utey
4
7

SP. NXVIII. DE REVEREN TIA PAREN TTIB. DEBITA. 194
Et apud hominem non ininus, gquam etera animantia . par-
zus ventrem ſequitur. Diende n, 6. In ſtatu, ait, naturæ, Kiquidem
mas & femina ſocietatem contrahant, ita, ut alterius imperio non
ſubſit, nazi ex tis matris ſunt, niſi aliter pactis proviſum ſit.!

PF'actis enim mater de jure ſuo diſponere poteſt, prout velit. In ci-

vitate vero, ſi contractus ſit inter matrem & feminam ad gobabi-

fationem, liberi geniti patris ſunt; quia in omnibus ivitatibus

imperium domeſtieum viri eſt. Oſtendemus vero hanc doctrinam
& juri naturali & civili exactiſſime convenire. Quod ad jus na-
turæ attinet, duæ ſunt, quas Hobbeſius affert, rationes. Pri-
ma eſt, quod mater infantem, qui modo naſcitur, ſtatim in
Poteſtate habet, ut eum vel educçare vel exponere ſuo arbitrio
poſſit, atque adeo, dum educat, ea lege id facere videtur, ut
ſibi obediat. Altera ratio eſt, quod ſciri non poſſit, cujus patris
filius ſit, niſi indicio matris 5 ejus igitur eſſe debeat, quem
mater vult eum eſſe, & proinde matris. Sed præter hæc
duo argumenta aliud nobis longe fortius, ut putamus, ſup-
Petit. Ulpiano illud acceptum ferimus, qui in L. I. §. I. de

Inſpiciendo ventre: Partus, inquit, antequain edatur, mulie-

ris portio eſt, vel viſcerum. Quam igitur mulier in ſe &
viſcera ſua habet poteſtatem, eadem ipfſi in partem eorum,
nempe in infantem, competit. Neque illam poteſtatem

Per editionem in lucem amittit, cum hoc beneficium jus ejus
non minuere, ſed augere debeat. Accedit, quod mater,
geſtando alendoque intra viſcera ſua infantem, plus eiz

quam pater, tribuere videatur. Eadem philoſophia priſco-
rum ICtorum noſtrorum fuit. IIIi enim infantem, extra
matrimonium natum, non patrem, ſed matrem ſequi ejusque
juris eſſe voluerunt L. 24. de Statu hominum, eum vero, qui in
matrimonio naſeitur, patri addixerunt pr. I. de Patrie bote-
ſtate, propterea ſcilicet, quod mater per nuptias ipſam ſe

quodammodo mariti poteſtati ſubjiciat atque adeo liberos

2 3 gno⸗

1823 MEDIIAT. AD PANDECT.

quoque ſuos eidem permittat, Ex eodem fundamento eſt, quod
infans ex ſervo & ancilla natus ad ancillæ dominum L. 5. §. I.
dJe Statu hominum, fœtus animaliumad dominum femellæ Per-
tineat L. 5. §. 2. de Rei vindicat. Quæ juris Romani principia,
rectα rationi maxime conforniia, cenſuram Grotii de Jure
belli ac bacis lib. 2. 6. 5: . 29. & c. S. n. 18. non merentur. Reſtat
ut Contrariam eorum;, qui jus omfie vel potiſſimum Patri in

infanitem tribuunt, ſententiam examinemus. Potiſſimum ſcili-

cet illi ex generatione argumentum deſumunt. Ita enim Ore-
ſtes apud Euripidem: Pater, inquit, plantavit me, tua autem
peperit filia» Tſemen ceu terra ab alio ſuſcipiens. Absque patre ve-

vo haudunquam eſſe queat filius. Exiſtimavi igitur, me potius
auctori generis opemn erre debuiſſe; quuam ei, quæ præbuit alimen-

zum. At illi Pſi; qui à nobis diffentiunt, parum rOboris huic
ärgumento inefſe; animadvertunt. Nam;, inquiunt, ſi ex
Cauſis naturalibus definiendum eſſet, patrine plus an matri

in generatione homo debeat; dabia atque anceps futura lis

eſſet, & forte plürimi recentiorum Phyſicorum & medico-
rum matri pofius quam Patfi faverent. Deinde fac etiam;
patrem infanti plus tribuere quam matrem, quam ſentefi⸗

tiam nos quoque longe veroſimiliorem exiſtimamus, per

illa, quæ Wicolaus Hartſæter dans la Suite des Conjectures
de Phyſique diſf. 7.: affert. Exinde tamen, ut recte Hobbe-
ſtus monet; evidens noft eſt; Patri quoque imperium in li-
beros competere. Neque enim inter ſe cohærent: ad hu-
jus generationem egoô plus contali, ergo meum eſt Aliud

eſt argumentum, ſed infirmius etiam, quo Buddeus Erer-

eitatione de Comparatione obligationum; quæ ex diverfis ho-
minum ſtatibus oriuntur &. 17. utitur. Refellit ibi Hobbe-
ſfium ex ea ſola ratione,; quod per leges divinas poſitivas
nhivérſales marit imperium in ipſam conjugem Côpétat,
AuoOdque Princeps & caput ir totius familiæ cujus adeo im-
perio

— —,,— ——,——.

ftin
Ne.
ten
Gtiugs
fene
Shu
ſi &

mAtn

1 lis

G, Per
.
in.
d hu-
Vnd
Err.
Pobte.
Onnheig/
cebi⸗

SP. XVIII. DE REVERENTIA PARENTIB DEBITA. 183

perio Præcipue parendum, & cui etiam ob easdem ratio-
nes liberi magis obſtricti ſint, quam matri. At eo loco
Buddeus more multorum obliviſcitur, ſe exercitationem
juris naturæ ſeribere, atque argumenta ex Sacro Codice
petita cum rationibus, quas recta ratio ſuppeditat, commi-

ſcere non debere. Ipſe hoc Holbeſi us ap. 9. §. 6. fatetur,

legibus Poſitivis imperium patri in liberos ex juſto matri-

monio quælſitos competere. At nos hominem extra leges

poſitivas, quateus ſolo jure naturæ regitur, cunſideramus.
Præterea jus divinum tantum de liberis ex legitima maris &
feminæ conjunckione natis agit. Nos vero de liberis ſine
matrimonio natis loquimur. Hi certe neque jure naturæ
neque divino univerfſali ad Patrem, ſed omnes ad matrem
pertinent, ut exemplis, ex ipſo Sacro Codice petitis,

oſtendere facile ſoret. Vide ſaltem 1. Regum III, 16. 1N.

In Ratu ivili liberi ex legitimo matrimonio näti magis obligon
Junt batri, quam matri.

F Ixc ſententia nGir non ſolum iis juribus, quæ ex patria

poteſtate dependent, vera eſt, ſed in illis etiam, quæ
ex reverentia naturali deſcendunt. Poſtquam enim mater

per nuptias & Pactum, quod illis continetur, ſe liberos-
que mariti imperio ſubjicit, jus ſuum, quod antea potius

erat, eo usque remittit, ut, ſi cum jure patri debito Col-

lidatur, hoc Præferendum ſit. Neque diſſentiunt a nobis
Paulus, qui in L. 6. de in jus vocando; Una, inquit, omni-
bus parentibus Jervanda reverentia; & Ulpianus qui in L. 4.
de Curatoribus furioſo: Pietas, ait, parentibus, etſi inæqua-

lis R eorum poteſtas, &uο dabelitur. Ipſa enim recta ra-

tio

184 MEDTTAT. AD PANDECT.
tio ſatis indicat, regulam hanc tunc ceſſäre, cum diverſi

Pparentes ita ſimul concurrunt, ut reverentia uno eodemque
tempore omnibus exhiberi nequeat, ſed dum alteri officium

præſtas, alter negligendus ſit. Tunc certe alterutrius jus

ſuperius eſſe debet. Atque patrem eo caſu præferre debe-
bit ſoboles; cum ei duplici vinculo obſtricta ſit, reveren-
tiæ ſcilices naturalis & juris, quod mater in eum tranſtulit.
Hue pertinet exemplum, quod Seneca lib. 7. Controv. 4. ha-
bet. Quidam relinquens uxorem & ex ea filium Peregre
profectus & a piratis captus ſcripſit de redemtioône epiſtolas
uxOri & filio. Uxor flendo oculos perdidit, filium eun-
tem ad redemtionem patris alimenta poſeit, non remanen-

tem alligari vult. Non poterat patri hic prodeſſe poteſtas .

Patria, quippe quam captivitate amiſerat. Itaque omnis con-
troverſia eo redibat, cui major reverentia deberetur, ubi
recte Hiſpo Romanus: Primæ, ait, partes ſunt patris, ſe-
cundaæ matris.

III.

In nuptiitliberorum, ſi peter conſentiat, matris conſenſum requi-

rere neceſſe non eſt.
Juæ in pracedenté Meditatione dicta ſunt, alio nunc ex-
emplo illuſtrabimus, fuper quo menſe Majo anni clo lo-
CccCX. GCtorum Vitembergenſium ſententiam tequiſitam
fuiſſe; recordamur. Puella ſponſalia inierat cum juvene,
adhibité conſenſu paterno, neglecto autem materno.
Deinde ecum ſponſus, ut nuptiæ celebrarentur, urgerer,
fllia & pater pœnitentia ducti & recedere cupientés ma-
tren ſuboôrnabant, ut intercederet; atque diſſenſu ſuo
conſummationem matrimonii impediret. Neque deerant
li fat ſpeciofa argümenta. Id enim certum & univer-
ſali fere inter Chriſtianos omnes conſuetudine receptum

eſt,

— — – — – — —

— —

enl
Ie
lum
E
ebe.
Aen.
D
4 .
regte
Ktoles
eulk⸗
naneen.
tek
1g cO.
r, ubl

lit, .

Vnfee⸗

une er⸗
inico-
eguititn
1 Jurene
eterno
ngetet

entes a.

ſenlu ſun
e deelil
& uunne
receyinn

—

SP. XIIN. DE REVERENTIA PARENTIBVS DEBILA. T85½

eſt, neceſſitatem conſenſum parentum in nuptiis adhibendi
non, quemadmodum apud Romanos, ex ſola patria poteſta-
te pendere, ſed effectum communis reverentiæ, omnibus
parentibus debitæ, eſſe, atque adeo ad omnes quoque aſcen-
dentes pertinere, ut Carpzoviusin urisprud. Eccleſ. Iib. 2. def.
44. Sande lib. 2. Deciſ. tit. I. def. 2. aliique oſtendunt. Cum
vero in L. 4. de Curatoribus furioſo & I.. 6. de in jus vogando una
& æqua omnibus parentibus reverentia exhiberi jubeatur,
mater juſte poſcere videtur, ut in deſponſatione liberorum
non minus ſui quam paterni conſenſus ratio habeatur. Quo-
niam igitur eum plane neglexerant filia ſponſusque ejus, nega-
bat, ſponſalia ſubſiſtere, aut ſe, ut adhuc conſentiret, compelli
poſſe. Nam ſecundum Cerbardum in loco de Conjug. §. 989. p.
163. 8 Heigium P'. I. quæſt. 22, n. 63. ſi liberi, inconſultis pa-
rentibus, pure ſine conditione & reſervatione debiti illis hono-
ris ſponſalia contraxerint, hie ſolus contemtus juſtiſfima per ſe
diſſenſus cauſa eſt, ut parentes, etſi nullam aliam habeant, nune
tamen ad conſentiendum cogi nequeant. Verum iſtæ nos ra-
tiones non movent, ut propter eas, ſponſalia hæc diſſolvi de-
buiſſe, exiſtimemus. Fatemur equidem, liberos hoc omnibus

parentibus debere, ut in ſponſalibus & nuptiis ſuis eorum

conſenſum requirant. At, ſi plures concurrant, eum ſolum
conſulere oportet, cujus jus potius eſt. Nam, cum hic au-
Goritate ſua reliquorum diſſenſum vincat, ſupervacuum
prorſus foret, eorum, qui tamen diſſentire & negotium im-
pedire nequeunt, conſenſum implorare, cum ejus tantum

ſit velle, cujus eſt nolle, L. 3. de Regulis juris. Eſſe autem

patris jus potius, ex iis, quæ antea diximus, apparet, ma-

gisque per L. 195. §. 2. de Verb. ſign. confirmatur, in qua
materfamilias ipſa poteſtati mariti ſubjicitur. Quapropter

recte Bergerus in Reſolut. Lautenb. p. 530. matris, quoad vi-

vat pater, nullam rationem haberi ait, & ICti Vitembergenſes

Tom. I. A i=

386 MEDTTAT. AD PANDECT.
in caſu modo memorato reſponderunt: daß Beklagter ſeine
Tochter an Klaͤgern zu verheyrathen ſchuldig; ſubjectis rationi⸗
Pus: Es will Klaͤger Beklagtens Tochter zur Ehe haben, und hat
wider deren Vater, welcher ſich nebſt der Mutter und Tochter dieſer
Verheyrathung widerſetzet, einen auf ſeiner Seite guten Beſcheid er⸗
halten. Dagegen Beklagter aus folgenden Urſachen Supplication
eingewendet. Fuͤrnemlich giebt er vor, ſey das von Klaͤgern mit
ſeiner Tochter eingegangene Ehe⸗Verſprechen heimlich geſchehen, in⸗
dem, wenn er ſelbſt gleich in ſolche Ehe gewilliget zu haben uͤberzeugt

wüͤrde, ſolches doch keines Weges der Mutter, deren Conſens nach

der in ganz Teutſchland eingefuͤhrten Gewohnheit, ſowol, als des
Vaters ſeiner, vonnoͤthen iſt, ſchaden koͤnne; als welche bey dieſer
Ehe⸗Sache niemals um ihre Einwilligung angeſprochen worden,
ſolche auch weder expreſſe noch tacite ertheilet; wozu ferner kommt,
daß die Mutter nicht allein, weil man ſie bey dem Ehegeloͤbniß uͤber⸗
gangen, ſondern auch wegen Klaͤgers Armuth, als welcher die

Tochter nicht ernehren kan, juſtam diſſentiendi cauſam zu haben,

alſo, wenn gleich der Vater bey dem einmal gegebenen Conſens ver⸗

bliebe, dennoch mit ihrem legitimo diſſenſu ſolchen zu uͤberwiegen
ſcheinet; bey welcher Bewandniß es das Anſehen gewinnet, ob habe

die Obrigkeit ſattſame Urſache, Beklagte von der angeſtellten Klage
ſchlechter Dings los zu zehlen. Alldieweil aber die heutigen Rechte,

welche auſſer des Vaters auch der Mutter Einwilligung zu Verhey⸗
rathung der Kinder erfodern, nur von dem Fall, wenn der Vater

nicht mehr vorhanden, zu verſtehen ſeynd; dahingegen, wenn dieſer
annoch lebet, und als das caput familiæ, unter deſſen Bothmaͤßig⸗

keit die Mutter ſelbſt einiger maſſen ſtehet, conlideriret wird, der
Mutter Conſens zu erfodern ganz nicht vonnoͤthen iſt, uͤberdies die

Armuth des Braͤutigams von denen Rechtslehrern, darunter

Carpzovius Juristr. Conſiſt. l. 2. d. 55. vor keine genugſame Ur⸗

ſache zu diſſentiren gehalten wird; So haben wir es billig bey vo⸗
rigem Urthel gelaſſen, IV.

— — — —, —,

—

n ſ
n,e⸗
gegt
1önh
ls de
dieſer
Weden
konnntt

de Jn
enn d⸗
et woid
beedie
1, dne
emugſemt⸗
iis in

SP. XIIN. DE REVERENTIA PARENTIBVS DEBITA. T8 ¾
MVM IV. ðð
Keverentia & alimenta naturalig parentibus, impiit licet erge
liberos exiſtentibus, debentur.
Argumentum ab exhereditatione ad alimentorum denegationenz
non valet.
Ber delicta parentum non tolli reverentiam, quam illis liber?
debent, nec alimenta eis propterea denegari poſſe certum
& in jure quoque noſtro fundatum eſt. Ita enim Juſtinianus
in Wovella 12. c. 2. liberis præcipit, ut parentes, qui inceſtum
commiſere, paſcant, & alia necefſaria præbeant, additque:
licet legum contemtor & impius ſit, tamen pater eſt. Illud vere
plus dubii habet, an pater, qui impius erga filium extitit, gra-
vemque ei & exheredatione dignam injuriam intulit, indig-
num ſe propterea reverentia & alimentorum præſtatione red-
dat. Eac enim, quemadmodum apud Quintilianum Decla-
gatione 5. eſt, filium a piratis captum de redemtione ad pa-
trem ſeribere, ab eo autem non redimi: deinde ruptis vinculis
fugere, & reverſum a patre egente de alimentis interpellari.
Aut finge, quale exemplum apud Senecam lib. I. Controv. 7. re-
peritur, filium, a piratis captum, ſcribere patri de redemtione,
Patrem vero piratis epiſtolam ſeribere, ſi præcidiſſent manus,
duplum ſe daturum; illum tamen illæſum a piratis dimiſſum
patrem deinde egentem alere nolle; rectene filius, tanto-
pere a parente offenſus, alimenta ei denegabit? Pro filio
negante afferri poterit, quod ab exheredatione ad alimen-
torum præſtationem argumentum duci queat, & quod mu-
tua inter parentes liberosque obligatio, una parte in offi-
cio ſuo ceſſante, ex altera quoque parte tollatur. Nihilo-
minus tamen pro patre reſpondendum eique alimenta præ-
fanda eſſe putamus. Reverentia enim & neceſſitas alendi
AaA 2 E

188 MEDITAT. AD PANDECT.
ex ipſa natura deſcendit, atque adeo facto patris non tollitur.
Neque ab exheredatione ad alimentorum exhibitionem argu-
mentum trahere licet, etſi Bartolus ad L. S§. §. 11. idem judex
de Agnoſcendis & alendis lib. hoc faciat. Legitima enim paren-
tibus & liberis ex legis civilis diſpoſitione alimenta, quemad-
modum diximus, ex ipſa natura debentur. Ergo illa facilius,
quam hæc, adimitur. Neque in mutuis obligationibus per
unius Partis ceſſationem confeſtim alkterius quoque partis nexus
ſolvitur. Sed & recte rationi & juri quoque civili longe
convenientius eſt, tamerſi alter officium ſuum non faciat, al⸗
terum tamen obligatum manere, & eum, qui ceſſavit, ut ſa-
tisfaciat ſibi, compellere poſſe. Vide L. 14. C. de KReſcin-

Jenda venditione. Dicta tamen de alimentis ſaltem natura-

libus, quæ ſcilicet ad vitæ ſuſtentationem neceſſaria funt,
intellecta volumus. Nam alimenta civilia, quæ pro ratione
dignitatis & facultatum ultra neceſſitatem debentur, Parenti
male merito recte denegantur, arg. L. 5- H. 11. de Agnoſe.
& alendis liberir. .

VI.

Okligatio erga liberos vineit obligationem erga parentes.

quidem non deſunt rationes, quæ aſſertionem hanc du-⸗

Piatn reddant, atque obligationem erga parentes for-
riorem facere videantur. Nam præter ſanguinis vinculum
& neceffitudinem arétiſſimam ſtat quoque pro parentibus
lex gratitudinis, atque, ut immortalia eorum de hberis ſuis
mmerita obſequio, reverentia & officiis penſentur, poſcit.
Verum enim vero etſi in obligatione erga liberos hoc gra-
titudinis vinculum deficiat, illud tamen, quod ex ipſo facto
generationis deſcendit, tam forte eſt, ut cetera omnia vin-
at, nec opus fit; aliud requirere. Parentes certe, dum

— Ddr— — — — —.-..U

2

M

SP. XIIN. DE REVERENTIA PAREN TIBVSDH

—* BITA. 189
nberos Procreant, illis ſe arctiſſime non ſolum, ut Buddeus
de Comparatione obligationum, quc ex diverſis hominum ſtati-
but oriuntur §. 19. Putat, ad alimenta prœbenda, ſed ad of-
R ficia omnis generis exhibendea obligant. Accedit tenerrimus
Ie inſtinctus naturalis, cujus fere rationes reddi nequeunt,
. guo Parentes ſuam quoque vitam liberorum ſaluti poſtpo.
aunt. Itaque non dubitaverimus aſſerere, eum, qui pa-
ee trem ſuum & filium ſimul periclitari videt, & utrique ſup-
tonge petias ferre nequit, huic potius ſuccurrere debere, non ex
d ea, quam Buddeus affert, ratione, quia a filio majora com-
ſr moda exſpectare respublica & humani generis ſocietas poſ-
Heir. fit, quam à ſene, cui per naturæ conditionem jam vitæ fi-
Nande nis imminet; ſed quoniam naturalis inſtinctus & obligatio
Annn erga liberos fortior eſt, omnes fere gentes hoc agnoviſſe,
ron atque propterea in ſucceſſione hereditaria deſcendentes ad-
Durenn fſcendentibus prætuliſſe videntur. Memorabilia ſunt Pa-
A⸗ piniani in L. 7. F. I. Si tabulæ teſtamenti nullæ verba: Won
ſic parentibus liberorum, ut liberis paventum debetur heredi-
as. Parentes ad bona liberorum ratio miſerationis admutit,
ERberos natura ſimul & parentum commane votant.
nlt
CONOLELEANNIA.
ane t D
ntes ſo⸗ 1. Obligatio erga principem vincit obligationem erga
öinculun Patrem. . .
Trenti 2., Hodie, cum parentes à liberis in jus vocantur, veniæ
bersſü . impetratione opus non eſt.
r, 2. Peccant filii contra reverentiam, qui interdictum unde
vi & actionem ſpolü adverſus parentes inſtituunt. L. 7.
daſ §. 2. de Obſequiis parentibus.
oe

rfe, Cl =
erle, X
. A a 3

190 MEDTTAT. AD PANDECT-

SPECIMEN XIX.

MEDITATIONVM AD ANDECTASZS
AD LI B. L. TIT. VI.

LEGITIMATIONE

3 PVBLICE BEVENSEVN

—

HENRIGO JAGOBO SMALIAN,
MAGDEBVRGENSI.

D. XXX. DECEMBER. ANNI CIoO IO CCGXIII

I.

Subſequens motrimonium non ſolum liberos, ſed & matrem
legitimat.

I. de Publicis judiciis, publica vero delicta omnia
infamiam irrogent, L. 7. dJe Publicis Judiciis, ſtuprata certe

integram exiſtimationem conſervare nequit. IIlud vero

dubium eſt, an ſtuprata hujusmodi, ſi ſtupratori nubat,
famam ſuam recuperet. Ajunt Covarruvias, Tuſebius,
Barboſa & alii. Sed argumentum, quo utuntur Ppro

ſtabilienda ſententia ſua, infirmius videtur. Deſumunt

illud ex L. 8. de Senatoribus & L. 13. de Dignitatibus,
ubi mulieres maritorum, quibus nubunt, dignitatem &
exiſtimationem conſequi dicuntur. Sed hæc ratio, quæ
in muliere ab alio viro honeſto in matrimonium ducha
valere poterit, tunc locum non inveniet, cum ſtuprata
ſtupratori nubit. Hic enim, cum exiſtimationem per
com⸗

Tulier, quæ ſtupro ſe polluit, ſine dubio infamis fic.
Cum enim ſtuprum publicum delictum ſit, §. 4.

2

Lffenn

umilt
t, 5 4
1 de
rtarn eere
lad ved
hi min
Tlſth
Unrur

DeſuomM

iguitelht ele
Pitken
gtio,
Uium l⸗

m Eond

jonenn

7

SP. XIX. DE LEGITIMATIONEI.„„ 191

commiſſum ſtuprum ipfſe amiſerit, uxori ſuæ famam, quam
non habet, dare nequit. Itaque ut verum fateamur, hæc ſen-
tentia, quod ſtuprata ſubr atori nubens integram exiſtimatio-

nem recipiat, in jure civili fundata non eſt; Gundamentum ta⸗=

men habet primo in æquitate, deinde in favore matrimonii,
qui ſecundum jus canonicum & mores ſummus eſt, denique
in uſu fori. Quapropter & nos eandem retinebimus. Re-
cordamur quoque, JCtos Vitembergenſes ſecundum illam
menſe Majo anni clo Lo ccx. reſpondiſſe. Interrogabantur
illi, an vidua opificis, quæ a miniſtro fuo ſtuprum paſſa, ſed
poſtea in matrimonium ducta erat, ab exercirio opificii arceri
deberet? Ceteri opifices, qui eam in collegio ſuo nolebant,
urgebant maxime, infamem non ſolum ſecundutn! jura com-
munia L. an. C. de Infamibus L. 2. C. de Dignitatibus ab
omnibus dignitatibus honeſtisque collegiis excludi, verum
id quoque in collegii ſui ſtatutis expreſſe juberi. Nihilomi-
nus tamen, eam relinquendam eſſe in collegio, cenſuit di-
tus Ctorum ordo; propterea, quod per ea; quæ antea

diximus, femina ſtuprata ſecuto matrimonio legitimetur, &

quaſi in integrum reſtituatur, atque adeo ea omnia, quæ per
delictum amiſit, recuperet. arg. L. I. de ſententiam paſſis, ibi:
ut autem ſeias, quid ſit in integrum reſtituere, bonoribus &&
ordini tuo & omnibus ceteris te reſtituo. Sed afferemus ipſa
reſponſi verba collegio iſti opificum dati: Hat Michgel S.
eines Fleiſchers Wittwe 4 Jahr nach ihres Mannes Tode das
Handwerk fortgeſetzet, nachgehends aber ſich von ihrem Knecht
ſchwaͤngern laſſen, ſolchen auch nunmehr zur Ehe genommen; Da
ihr denn, ob dieſelbe ſich der Fleiſcher⸗Innung verluſtig gemacht,
und aus ſelbiger geſtoſſen werden koͤnne, zu wiſſen verlanget. Ob
nun wol alle diejenige, ſo ein delictum publicum, dergleichen
auch die Hurerey iſt, begehen, vor infam oder anruͤchig zu hal⸗

ten/ fol glich von allen Ehren⸗Aemtern und Handwerkern ler

192 MEDITAT. AD PANDECT.

ſchlieſſen ſeynd, hieruͤber in euren Innungs⸗Artikeln, daß eine ihrer
Ehren geſchwaͤchte Frau nicht mehr in der Fleiſcher Verſamm⸗

lung kommen ſolle, deutlich enthalten, endlich daß beſagte Witt⸗

we vor begangenem ſtupro ihr die Ehe verſprechen laſſen, nicht zu

befinden; dieſemnach es das Anſehen gewinnet, ob waͤret ihr obbe⸗
9 %

meldete Michelſche, nunmehr an Erdmann G. verheyrathete Witt⸗
we aus dem Handwerk zu ſtoſſen wol berechtiget; Dennoch aber
und dieweil der durch das begangene Stuprum verurſachte Schand⸗

fleck durch die nachgehends erfolgte Ehe aufgehoben, und die Stu⸗
prata dadurch wieder zu Ehren gebracht worden, immaſſen be⸗

wehrte Rechtslehrer behaupten; bey welcher Bewandniß nicht
allein die Infamia, ſondern auch derſelben effectus hinweg fallen,
und die amuͤchige Perſon alle ehemals gehabte Rechte und Privi-
legia wieder empfaͤnget, und dafuͤr gehalten wird, als ob ſie nie⸗
mals dergleichen Delictum begangen; wie denn auch eure Innungs⸗

Artikel nur eine ſolche Frau, welche noch wuͤrklich an ihren Ehren

geſchwaͤchet iſt, von dem Handwerk verſtoſſen, endlich, geſtalten Sa⸗
chen nach, und da, wie obgedacht, vermittelſt der erfolgten Ehe die
vorige Macula gaͤnzlich abolirt worden, daraus, daß keine ſponſa⸗
lia vorhergegangen, etwas widriges nicht zu erzwingen; So ſeyd
ihr Erdmann G. Eheweib qus der Fleiſcher⸗Innung wegen der von
ihr ehemals begangenen Hurerey zu ſtoſſen nicht befugt,

II. .
PFilia illegitima, viro honeſto in matrimonium collocata,
legitimatur.
unc legitimandi modum iis, qui communiter ab inter-
pretibus juris afferuntur, adhuc addimus, quamvis
non ignoremus, plurimos eſſe, qui a nobis diſſentiunt,

Doctores. Sunt inter hos Heigius & Serykius, quorum

ille P. I. Quæſt. 21. n. 62. ſqq. Ambigo, inquit, an per
matrimonium nota & macula deleatur, & legitimi reddantur

— ł rf5S

S — — — —

e
n
Nt
e,
N
honde
Itl⸗
be⸗
nicht
len⸗
Drw.
ſeenie
ungs⸗
Ehren
Se
GeNe⸗
poole
Soſn
N

ult,

inte:
Gami
ſlentiun

quOrn

fallimi.

SP. XIX. DE LECGITII MATION E. 193

nataler. Nam quod guidam ergumentum Jumunt ex L. 5 quis
C. de Natur. lier. obſoleta jam fortuna curiali, amplius non
obtinet. Ac licet Paulus I. Corinth. . vers. I4. dicat, maritum
infidelem ſanctificari uxori, & banc viciſſim marito, liberosque
eorum ſanctos eſe, & Hebræorum 13. vers. 4. Honorahile ſſe inter
quosvis conjugium & eubile impollutum: non tamen auſim ex eo
vatioeinari, bine veluti novum legitimandi modum procedere,
quenm a Fuſtin. & aliis Chriſtianis Imperatoribus omiſſum ſeiamus,
aliosque ertos modos ſatutos; gquibus macula illa turpitudinis
deleatur. Et poſſunt bac ſimul ſtare, ut inter conjuges Janäctum ſit
matrimonium, ecum unus illis eum omnibus ſit Deus, qui illud
inſtituit, & nibilominus maneant inter cives ordinum diſerimi-
na. Sfrykius vero in u moderno tit. de hbis qui ſui vel alieni
juris §. 20. Communio, alt; uris maritalis non extendenda ultra
legum indulgentiam, nuspiam vero per matrimonium illi perſonæ,
Qucæ vitio natalium laborat; conſuli poſſe, lege cautum. Verum
etſi ipfi non diffiteamur; argumentum ex L. 3. C. de Watura-

libus liberis & NWovella 89, c. 2Z. §. 3. ubi de filia naturali, viro

curiali nubente; aàgitur; nec non ex Sacro Codice deſumtum,
quo DD. in ſtabilienda ſententia noſtra utuntur, infirmius eſſe,
aliud tämen nobis longe fortius fſuppetit. Scilicet ex L. 8. de
Senatoribus & L. 9. C. de Incolis conſtat,; omnem dignitatem
& honorem, quo maritus gaudet; iĩ in uxorem transferri. Uxo-
res enim coruſcant rfadiis maritorum, ut in MWovella 105. c. 2.
pr. Juſtinianus loquitur, & licet plebejæ, tamen genere quo-
que, ſecundum L. 13. C. de Dignitatibus, nobilitantur. Quodſi
igitur genus, honorem, hobilitatem omni aqtue Privilegia à ma-
Titis conſequuntur, neceſſe eſt quoque, ut macula quam ille-
gitima nativitas adſperſit; Per easdem nuptias abſtergatur, cum,
ſi ea remaneret, üxores Jurium mariti Participes fieri non
poſſe ent. Accedit matrimonil favor; quem hodie longe

majorem eſſe, quam olim fuerit, ſupra jam diximus.
Jom. I. 8 b I.

194 MEDITAT. AD PANDECT.

III „
Plius, gui per ſa Jubſequens matrimonium legitimatur, tune
bprimum natus Ge cenſetur.
legans eſt, quam Ziraquellus nobis de Jure primigeniorum
qucſt. 34. ſuppeditat, quæſtio, Quidam bonorum immo-
bilium poſſeſſor, in quibus ſive per fideicommiſſum, ſive per
conſuetudinem jus primogenituræ receptumeſt, ex concubi-
na filium ſuſeipit, deinde nuptias cum alia honeſta femina ce-
Iebrat, atque ex hac liberos legitimos proçreat, ea vero de-
functa, concubinam, ex qua filium naturalem habebat, in ma-
trimonium ducit. Poſtea controverſiæ ſuper ſucceſſione in bo-
na ipſius oriuntur, filio legitimato ſibi eam ex jure Primogeni-
turæ vindicante, contradisentibus liberis legitime natis, atque
ſeſe primogenitos eſſe aſſerentibus. Jam din iſta lis Doctorum
ingenia exereuit, atque maximam opinionum diſcrepantiam
produxit. Ali, intermedium matrimonium legitimationem
filii naturalis antea nati plane impedire, exiſtimarunt. Alü,
filium per ſubſequens matrimonium legitimatum juris Primo-
genituræ capacem eſie, Prorſu us negarunt, & filios etiam, poſt
legitimationem natos, ei propoſuerunt. Alii legifimatum per
ſubſequens matrimonium filio ex intermediis nuptiis nato an-
tetulerunt, ex ea maxime ratione, quod legitimafionis tempus
per fictionem juris Romani retrotrahatur ad tempus nativitatis.
Alii denique, cum quibus & nos ſentimus, liberis ante legiti-
mationem ſuſceptis jus primogenituræ tribuerunt. Nam;, ut
de &quitate Primum naturali dicamus, hæc utique exigit, ur
ei, cui ſemel jus quæſitum eſt, illud per patris factum deinde
non auferatur. Equidem Pachovius ad YZreutlerum vol. 2.
diſp. 16. th. 2. lit. D. ubi more ſuo communem hanc ſenten-
tiam ſubtiliter impugnat, negat, liberis legitimis, cum ad-
huc ſupereſt concubina & liberi ex ea nati, jus quæſitum
gici

n

iofen
nnmn
wee
neub
umce⸗
0 Ee⸗
inm.
in bo⸗
geni⸗
8, Aq
OCtorng
Ppankin
Utionet

rspome

un,
wuumß
iS Na
hnstenpe

ütſnnmG

uekg
. Nn,
ekügh
Gumien
rn N
hane l
is, n?
geln

SP. XIX. DE LEGITIMATIONE. 195
dici poſſe, ſed pendere petius propter incertum eventum
ſecuturæ legitimationis. At cum jus primogenituræ exlege
vel eonſuerudine vel diſpoſitione majorum oriatur, non poteſt
id ex arbitrio & facto patris pendere, ſed ſtatim, cum quis naſ-
citur, ei acquiritur. Idem juri civili oonvenit; ſecundum quod
ea, quæ ſemel noſtra ſunt, ſine facto noſtro ad alium transferri
nequeunt, L. 1I. de Regulis juris. Jus quoque canonicum prio-
rem tempore potiorem jure eſſe juber e. 54. de Kegulis juris in

Jexto. Neque fictio illa & retrotractio ad tempus nartivitatis no-

bis obeſt. Ipſæ leges noſtræ tantam fictionibus ſuis auctorita-
tem non tribuunt, ut per eas veritas & jus tertii intervertatur.
Vide L. 23. pr. de Liberis & poſthumis ibi: ne imagine naturæ ve-

ritas adumbretur. Accedit; quod moribus Germanorum;, ut

egregie Scbhilterus Exerc. 36. §. 132. oſtendit; alia eſt natura le-
pitimationis, neque fictiones Romanæ amplius in illa attendun-
tur. Queæ etſi veriſſima ſint, aliquando tamen apud Scotos con-
trarium obſervatum fuit. Cum enim rex eorum Stuartus tres
liberos ex Eliſabetha Mora concubina & duos ex Euphemia,
legitima matrefamilias; haberet, duéta deinde in uxorem con-
cubina, comitiis Sconam indictis obtinuit, ut, Præteritis
fliis legitime natis, Joannes ex concubina primogenitus,
qui ſe poſt inaugurationem Robertum II. appellari juſſit, ſuc-
ceſſor in regno deſignarerur. Sed liberi legitimi propter
(actam ſibi, ut putarunt, injuriam tantos excitarunt tumul-
tus, ut, quemadmodum Buchananus Rerum Seoticarum li-
ro 9. memorat, numeroſam familiam prope extinxerint.

IV.
Legitimatio per veſeriptum principis omnein macu- 3
lam abſtergit.

B b 2 Per

Der ſubſequens matrimonium tantum liberi naturales, per
reſeriptum principis inceſtuoſi etiam & ſpurii, ſeu, uti
eleganter a Plauto in Ciſtellaria olt. I. ſe. I. verſu 4A2. appellan-
tur, ex patribus conventitiis nati legitimantur. Legitimatio ta-
men per reſcriptum principis ſecundum receptam Doctorum
ſententiam tantum juris, quantum ſubſequens matrimonium,
non tribuit, cum hoc liberos legitimatos in omnibus liberis le-
gitimis exæquet. At, qui a principe legitimantur, in nonnul-
lis capitibus deterioris ſunt conditionis. Nam nec in feuda ſuc-
cedunt, nec nobilitatem & inſignia patris conſequuntur, nec
cum liberis, ante legitimationem natis, ad hereditatem pa⸗
ternam admittuntur; quibus juribus tamen liberi per matri-
monium legitimati, niſi contraria lex vel conſuetudo adſit,
fruuntur. An vero propterea macula aliqua adſperſos dicemus
legitimatos per reſcriptum principis? Exiſtimat Baldus & cum
eo Mylerus ab Ehrenbach in Gamologia g. 25. §. 10.* Wec, in=
quiens, boc vegari poteſt, quod baſtardo legitimato ſemper ali-
qua turhitudinis nota adbæreat, & quod ſpurius legitimatus
ſimilis ſit bomini eurato a vulnere in facie illato, cujus cica-⸗
trix ubivis in oculis virorum illuſtrium ver ſatur. Verum
enim vero ex eo, quod legitimatus a principe non paria cum
legitime natis jura habet, non conſequitur, ipfum rurpi⸗
tudine aliqua laborare. Jura certe noſtra omnem maculam
per reſeriptum principis aboleri ducunt. Vide L. 23. §. I. C.
de MNuptiis ibi: omni macula penitus direpta, & quaſi ſuis
natalibus bujusmodi mulieribus redditis, neque vogabulum
inhoneſtum eis inbeærere volumus. L. 57. K. I, de Kitau Nu-
ptiarum ibi: perinde atque ſi legitime concepti fuiſent. Qui
contra ſentiunt, de poteſtate principis dubitare arque in eam,
ut cum legibus noſtris loquamur, ſacrilegi eſſe videntur.
Equidem non ignoramus;, plebi eam, quam ſemel de tur-
pitudine ſpuriorum imbibit, perſuaſionem nullo principis
1e⸗

.
e
uti
.
dtr⸗
tumn
lom,
fsle
auul.
Aſbe.
, nhec

IprI.

natri.
d
icem
Kcun
or 1 in.
Her gli
timnattet
Vermm

PMrnen

Uin kun

Meln

23 ll
Nueſ 1

nurelte

iſen.
e inen

ofſt

e iten⸗

SP. XIX. DE LECGITTIMAT IONE. 19

reſcripto, nullo Penarum ir metu adimi Poſſe. Scimus quo-
que id, quod apud Gallos in proverbium abit, Jamais fils de
J putain ne volut rien; & inter noſtros vulgo perhiberi, ſpurium
videlicet, quantumcunque legitimetur, nunquam tamen
frugi fieri. At vanas populi voces audiendas non eſſe,
Imperator in L. 12. J. I. C. de Pœnis ait. Et miſeros nos
profectoe, ſi, quod nonnullos facere animadvertimus, arbi⸗
trium exiſtimationis noſtræ Plebi Permittamus.

V.

Liberi ex matrimonio inceſtuoſo vel adulterino natio i unus kanr
tuim ex parentibus in juſto errore ſit, legitimatione
opur non halent.

iberi ex huptäs putative juſtis, quas ſcilicet parentes eo-
rum, ut L. 4. C. de Inceſtis & inutilibus nuptiis loqui-
tur, contga legum quidem præcepta, ſed errore acerrimo,
non affectato inſimulatove „neque ex vili cauſa decepti ce-

lebrarunt, nati an legitimatione opus habeant, diſquiritur.

Secundum jus Romanum id affirmandum videtur L. 58. §. I.
de Ritu nuptiarum ibi: confirmamus Natum lilerorum ve-
NRrorum perinde, atque ſi legitime concepti fuiſſent. At jus
canonicum, quod mores hac in parte ſequuntur, legitima-
tionem non requirit, fed infantem hujusmodi, tametlſi al-
ter Parens in dolo, alter vero in errore fuerit, legitimos
eſſe juber c. 14. X. Qui Rlii ſint legitimi. Secun adum quod

capitulunz Cri Helmitadienſes apud Habnium ad E¹ Nemb.

tit. de bis, i notantur infamia u. 2. judicarunt, eum, qui-
vivente prima uxore, aliam ignorantem duxerat, atque ex

ea filium ſulceperat „puniri quidem, tanquam binubum, ſed

. ſobolcm i illam legitimam eſſe, & ad collegia admitti debere.
B b 3 cokol.

CA R 0OLELA RIA.
1. Spurius, quem princeps dignitati admovet, hoc ipfſo ta-
cife legitimatur arg. §. 2. J. Quibus ex cauſis manumittere.
2. Liberi illegitimi per reſcriptum principis, etiam invito
patre, legitimari poſſunt.
3. Formula, quæ reſcriptis plerumque inſeritur, daß der
legitimatus des Erbgangs⸗Rechts ab inteſtaro faͤhig ge⸗
macht ſenn ſolle, jus fuccedendi non tribuit; niſi is, de
cujus hereditate quæritur, conſenſerit.

SPECIMEN XxX.
MEDITTATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. I. TIT. VII.

ADOPTIONE

PVBLEICE DEFEN SV M

4
IOANNE HENRICO WERLHOFIO,
D. III. FEBRVAR. ANNI CIO IO CC XIV.
Germani veteres, & Franci maxime, adoptionem in aſu
babuerunt.

Yariæ adoptionum ſpecies apud veteres Germanos
V uſitatæ fuiſſe referuntur, ut per baptiſmum, per
arma, per comam & capillos aliasve ceremonlias.
Verum an hæ proprie ita dictæ adoptionis nomen fu-
ſtinere poſſint, vel adeo magnam cognationem cum
Romana adoptione habeant, merito dubires. Sane pa-
triam poteſtatem vel ſucceſſionem illas tribuiſſe, non

apparet, adeoque infirmum inde argumentum ad pro-

ban-

— — — —

0

Getmindt
num, N
gemols
ommen 1
lemn oun
Sane Fr
iſſe, N
14 N
.

Recundum legem Ripuariam licentiam babeat. Quæ in hoc

SP. NXX. DE ADOPTIONE. 19
bandum genuinæ adoptionis apud majores noſtros uſum duci
poterit. Neque majoris ponderis eſt ratio, quam ex jure
Saxonico Landrecht L. II. art. 30, deſumit Schilterus exercitatio-
ne ad Pandectas III. §. 16. Articulum enim iſtum de translatio-
ne hereditatis in alium ex titulo donationis vel conventio-
nis in judicio facienda loqui, extra controverſiam eſt, Ita enim
ille; wer im Erbe zuſaget nicht von Sypſchaft oder Erbe, ſondern
von Gabe oder Gidings wegen, das ſoll man halten vor Unrecht,
und nicht glauben, man moͤge dann gezeugen, daß das Geluͤbde
vor Gericht beſtaͤttiget ſey. Quæ verba ita clara ſunt. ut gloſ-
ſæ, ad adoptionem ea detorquentis, auctoritatem nihil nati-
væ eorum explicationi officere Poſſe arbitremur. Sed meliori
fundamento innituntur quæ ex jure & hiſtoria Francorum
hanc in rem adferuntux. Frequens in illorum monumentis fit
adoptionis, adfiliationis & affiliationis mentio, ut du Freſne in
gloſſario ſub his vocibus oſtendit. Exſtat deinde ſanctio Caroli
magni in L VI. capitularium ejus c. 212 editionis Baluzianæ

eademque in legibus Longoberdicis iisdem fere verbis l. II. tit.

16, qui de adoptionibus inſcribitur, repetitur. Adoptionem,
quæ ibi memoratur, eandem fere cum antiqua illa Romana fuiſ-
ſe, eosdemque præcipuos effectus habuiſſe, apparet, ſi formu.
las adoptionum, quales l. II. formularum Marculfi e. 13. inter
Sirmondicas 6. 22. & inter Lindenbrogionas 6. 58. 87 59. inve-
niuntur, conferamus. Nam & patriam poteſtatem ad-
optanti dedit, && jus ſuccedendii in adoptatum tranſtulit. Huc
quoque pertinet legis Kipuariorum c, 48. cujus hæc ſunt
verba: ſi quis procreationem filiorum vel filiarum non ba-

buerit, omnem Jacultatem Juam in præſentia regis, ſive vir

mulieri, vel, mulier viro, ſeu ecuicunque libet de proximis vel
extraneis, adoptare in hereditatem vel in adfatimi per ſeri-
bpturam ſeriem, ſeu per traditionem, & teſtilus adbibitis,

c-

200 MEDFTAT. AD PANDECGT.

capitulo oecurrit vox adfatimi, & ab aliis medii ævi ſcripto-
ribus affatomia; affatomie, affatimus appellatur;, ſignificat
ſymbolicam traditionem rei donatæ, quæ per feſtucam in
Ginum donatarii conjectam fiebat. Denique illuſtria adoptio-
num exempla ex rerum Francicarum ſeriptoribus proferri
poſſunt. Ita Gregorius Turonenhis h. 3. 6. 2 44 memoret,
TPheodebertum a Childeberto accerfitum fuiſſe, ut pro filio
haberetur. Ne quid tamen diſſimulemus, dubium eſt, ve-
fane inter eos interceſſerit adopftio, an vero Childebertus
benevolentiam ſaltem ſfuam Theodeberto; tributo filii ne-
mine muneribusque datis, declararit. Sum alü, qui Chil-
debertum, Grimoaldi, majoris domus, filium a Sigeber-
40 III. adoptatum tradunt, quôs tamen eptime refellit
Sehurtzfleifchius de regno Auſtraſiæ c. I. F. 15. Clarius longe
exemplum legimus apud Aumonium de geſtis Franeorum
I. 3. g. 29. de Childeberto ſcilicet Aufſtraſiæ rege a Guntram-
no rege Burgundionum adopfato, quæ adoptio, difſſen-
ſione poſtmodum orta compoſita, denuo ſolemmiter con-
firmata eſt, Childebertusque regnum Guntramni jure ad-
optionis tenuit, uti exprefſe loquitur Aimonius l. 3. 6. 84.

Adoptionum jura in Germania ab uſu nondum
receſſerunt.

Malti ſunt, qui adoptiormis jura in foris Germnativ 10-
cum non habere contendunt; ſed parum firmis; ut
nobis quidem videtur, rationibus. Nam, quod obficiunt,
numquam jura iſta apud Germanos fuiſfe recepra, illud ſa-
e veritati conveniens non eſt. In Præcedente jam me-
ditatione oſtendimus, Germanes ante quoque, quam jus

Ro⸗

10⸗
A
tio⸗
err
N,
lo
N
ettis
i ne⸗
Chil⸗
Ledet⸗
relelt
Klone
MMeofuñ
Intram-
Giflen⸗
t C.
re d
te N

rinis,1

.

e unn e

vull 8

SP. XX. DE ADOPTIONE 201
Romanum reciperent, adoptionem in uſu habuiſſe. Sed fae
etiam, ipſos eam ignoraſle. Quum tamen in genere jus Ro-
manum imimperio noſtro tanquam jus commune ſive expreſ-
ſe ſive tacite receptum effe conſtet;, ita, ut in ſubſidium ex
eo deciſio peti debeat, quoties eaſus obveniens ex ſtatutis &
honeſtis conſuetudinibus aut domeſticis legibus Germaniæ
decidi nequit, etiam hac in parte receptt = Præſumetur, par-
tique adverſæ contrarium ſtatutum vel conſuetudinem vek

jus novius producere incumbet. Sunt, qui ex filentio ſtatu-

torum particularium in deſuetudinem abiſſe hæc jura de-
monſtrari poſſe putant. Verum hi ſi conſideraſſent, quod
ſtatuta, ubi deficiunt, ex jure communi ſint ſupplenda, & præ-
terea quoque variorum locorum jura ſtatutaria inſpexifſent,
forſan aliter longe judicaſſent. Nobis in præſenti indicaſſe

ſufficiat ſatuta Hamburgenſia p. 3. tit. 1. §. 38. ibi: ſo er andere

Kinder fuͤr ſeine eheliche Kinder annimmt. Wuͤrtembergiſches Land⸗
Recht p. 4. t. 22. §. Aber auf die an Kindesſtatt angenommene.

Sehutzii jus Francofurtanum ad Maænum reformatum P. E. t. r.

5§. 5. Neque magis generalem aliquam abrogationem evincet
auctoritas Ctorum maxime Belgarum Gudelini, Einnii, Groö-
newegenii, Voetü, & ſimilium, quum hes de ſolis provinciis
ſuis teſtari vel voluiſſe vel potuiſſe ſatis appareat. Equidem
Voetius ad tit. z. de Adoptionibus §. 7. adoptionem neque no-

ſtris, neque gentium aliarum moribus amplius frequentatam

inveniri; nec, ſi de facto interveniret, adoptivos hodie li-
berorum ſed magis alumnorum cenſeri loco, etiamſi no-
minatim ſic adoptati conciperentur, ut liberorum gaude-
rent jure, adeoque nec patri adoptivo ab inteſtato ſuccede-
re, nec liberorum venire appellatione, affirmat. Verum
fidem ille meretur nullam. Certe in Friſia, quam pro-
pterea Voetius per irriſionem , ut videtur, glorioſiſſimam
Romani juris cuſtodem appellat, etiamnum jura hæc ob-
JTom. Ar. Cc Ler-

202 MEDITAT. AD PANDECL.

ſervari probat Huberus in prælectionibus ad tit. I. de adoptioni-
us:. 14. Quin maximum quoque pondus ſententiæ noſtræ
adfert conceſſio facultatis adoptandi & arrogandi, ac adop-
tiones adrogationesque confirmandi comitibus Palatinis ho-
die fieri ſolita, cujus rei teſtimonia ex diplomatibus ſibi da-
tis Joannes Philippi in uſu practico Inſtitutionum tit. de adop-
tionibus ecloga 73. 9. 5. & Serykius in uſu moderno Pandectarum
tit. de adopt. §. 3. adferunt. Quid enim ꝗuæſo hac conceſſio-
ne opus foret, ſi adoptiones earumque jura plane exoleviſ-
ſent? Dicis non adeo tam frequenter, imo rariſſime adop-
tionis materiam in praxi occurrere. Verum licet etiam con-
cederemus, rariores eſſe adoptiones hodie quam apud Ro-
manos, quid iſtud uſui legum illarum officeret? Nullæ pro-
fecto leges ante applicari uſumque ſuum exſerere poſſunt,

quam caſus in illis ſuppoſitus exiſtat. Neque tamen defice-
re exempla, vel adeo rara eſſe, celeberrimorum Jureconſul-
torum deciſiones, reſponſa & confilia e. g. Marturgenſia, Tu-

bingenſia, Argentoratenſiu, item Scharii, Coleri, Lymkeri alio-
rumque inſpicientibus patebit. Et plura quoque illuſtrium
adoptionum in Germania factarum exempla congeſſit Kul-
piſius in diſſertatione de adoptionibus & emancipationiblus

principum §. 32. Jegd. Nos unicum adferemus ex hiſtoria ſe-

culi XVI. depromtum. Ludovicus manſuetus, Elector Pa-
latinus, deceſſerat, relicto filio Philippo. Qui, quum pri-

mum ætatis menſem vix compleſſet, tutorem accepit pa-

truum Fridericum, victorioſum poſtea dictum. Hic ita-
que, ne elapſo per auream bullam ſtatuto tempore cum tu-
tela electoratus adminiſtrationem deponere cogeretur, pu-
pillum ſuum ſolemniter adrogavit, atque, ut eo magis ejus
commodis conſuluiſſe videretur, jurejurando ſe ad ſervan-
dum cœlibatum obſtrinxit. Contradicebant multi ex ce-

teris Electoribus, ob varias, quas Fridericus excitaverat,

tur⸗

— ——

n.
ſtre
bo.
bic
l⸗
Torun
Ceſſio.
Oleril.
daß
n con.
d Ro.
Nep.
Pobun.
0 Cekee⸗
econkl.
No,
ſeri alio⸗
Mwoſriun
elt
pn i
itorek⸗
Eechor
quunx
ccept

Hil

re cun

retur, 1
gse
aile⸗

multi elb⸗

loſenn
eNIN

3

„

SP. XX. DE ADOPTIONE. è 2

turbas illi infenſi, atque adrogationem iſtam aureæ bullæ,
juribusque patriis contrariam eſſe clamabant. Ipſe impera-
tor ſæpe multumque rogatus non ſolum adrogationem con-
firmare recuſabat, ſed inter cauſas etiam, ob quas Frideri-
cum in bannum declarabat, hanc primo loco ponebat:
Daß Pfalzgraf Friderich von ſeines Bruders, Churfuͤrſt Lude⸗
wigens Abſterben an, ungeachtet derſelbe einen Chur⸗ und Erb⸗

Prinzen hinterlaſſen, wider Kaiſerl. Majeſt. Willen, wider die

Guͤldene Bull und des H. Reichs alt Herkommen und Gewohn⸗
heit in die Chur⸗Wuͤrde ſich eigenmaͤchtig eingedrungen, auch ſol⸗
che, ſonder einige Lehn⸗Empfaͤngniß ſeither, dem rechtmaͤßigen Er⸗
ben Pfgr. Philipſen, der doch derſelben nun allbereits ins achte
Jahr faͤhig und vogtbar geweſen, ungeachtet aller von Kaiſerl.
Majeſtaͤt beſchehenen Abmahungen, freventlich vorenthalten, und
ihn deren entſetzt. Confer den Spiegel der Ehren des Erzhauſes
Oeſterreich lib. E. C. 22. Verum Fridericus nihilominus vi

pPatriæ poteſtatis bona filii adrogati, iſto non refragante, us-

que ad mortem retinuit. Vide plura hac de re in commenta-
riis Pit II. pontificis, quæ ſub Joannis Gobelini nomine ex-

tant p. 147. ſq. & apud Pareum biſtor. Palat. b. 226.

Quæcunque jura liberæ patris diſpoſitioni ſubjacent, ea tantum

in liberos adoptivos transferuntur.

on omnia jura, quæ liberis ex juſtis nuptiis procreatis
tribuuntur, adoptatis & adrogatis competere in con-
feſſo eſt, arg. §. 8. I. de adopt. ibi: in plurimis caufis adfimi-
latur. Sed quæ competant, quæ non, majori dubitationi
eſt obnoxium. Nos diſtinctione adhibita rem ita expediri
poſſe putamus, ut, quæcunque jura liberæ adoptantis diſ-
Poſitioni ſubſunt, illa in filios quoque plene adoptatos vel
Cc 2 adro-

204 MEDTTAT. AD PANDECT.
adrogatos tranſire, quæ vero iſti non ſubjacent, nec in hos
transferri dicamus. Ita (1) patri adoptanti in allodialibus
ſuccedunt ab inteſtato. §. 2. I. de hereditat. qucæ al int. L. 5. C. de
ſuis & legit. her. (2) Nomen adoptantis accipiunt. L. 63. §. 10.
ad S&. Trebell. (3) In ejusdem familiam tranſeunt, omnibus-
que in illa conſtitutis fiunt agnati L. 10. §. 5. C. de Adopt. (4)
Teſtamentum ante adoptionem confeéctum rumpunt, §. 1. I.
quib. mod. zeſt. infirm. L. 8. de injuſto, rupto, irrito facto teſtam.
poſtea vero ſine inſtitutione vel legitima exheredatione eorum
conditum ipſo jure nullum faciunt arg. §. 4. I. de exhered. lib.
Quia ſcilicet de his omnibus & ſimilibus facultas diſponendi
libera patri adoptanti competit. Aliud de iis juribus erit di-
cendum, quæ diſpoſitionem ejus non admittunt. Sic agna-
tionis jura quidem, non vere cognationis veræ, quæ per ſan-
guinem & juſtam nativitatem conftituitur, adoptio tribuit,
ac illis tantum adoptatus fit agnatus, qui in familia, id eſt, po-
teſtate patris adoptivi funt, L. 23. de adopt. L. I. §. 4. unde cog-
nati, adeoque nec uxori ejus ſuccedit; arg. L. 10. §. I. C. de ad-
ept. neque ceteris ejns conſanguineis. Porro fideicommiſſum
ſub ea conditione alicui relictum, ſi ſine liberis moriatur, ad-
optionis commento non excluditur. L.76. de condit. & demonſtr.
adde caſum L. 5I. §. I. Iegat. 2. Par ratio in fideicommiſſo fa-
miliæ non a patre quidem legitimo ſed remotiore relicto; ſi-
cuti enim iſte proximioribus fucceſſionem intervertere nequit,
ita nec in filium adoptivum fideicommiſſum tale transferre po-
terit. Primus enim fundator ſaltem ad illos reſpexiſſe vide-
tur, qui fere ex familia ſua per ſanguinis propagationem
eſſent oriundi. Idem quoque de retractu gentilitio dicen-
dum, quum ratione tantum conſanguinitatis veræ iſte con-
cedatur. Perlich P. 2. Concl. 39. n. 20. Nec in ſepulcrum
familiæ filii adoptivi jus fibi adſcribere poterunt. De feudis
quoque res manifeſta eſt per textum clariſſimum 2. E. 26.

§. ad-

nddi

SP. XX. DE ADOPTIONE. 8655

§. adoptivus. Emphyteuſis autem ſaltem eo caſu ad adopti-
wum transmitti nequit, quando pro adquirente ejusque li-
PEeris ſive deſcendentibus conceſſa eſt. Male tamen plurimi do-
Gores generaliter adoptivos a fucceſſione in ephyteuſin ex-
cludunt, quum emphyteuſis regulariter ad omnes heredes
tranſeat. De eo quoque nonnulli diſputant, an ignobilis
4 nobili adoptatus nobilitatem conſequatur. Jure atque mo-
re Romano ita fuiſſe, latius deduxit Huberus LE. 2. Digreſſ.
Juſtinian. C. 24. Verum etiamſi hoc Hubero concedere-
mus, plane tamen alia hodiernæ nobilitatis ratio idem apud
20Os obtinere vetat. Apud Romanos enim nobiles diceban-
tur, qui de magiſtratu curuli vel a ſe vel a majoribus ſuis
geſto gloriari Poterant. Noſtris vero moribus non niſi ſan-
guine & reſeripto principis nobilitas adquiritur. Adeoque
niſi nobilitandi jus cuivis tribuere velis, adoptans utique
filium legitimum nobilem efficere non poterit. Denique &
ea privilegia,; quæ in collegiorum ſtatutis filiis opificum
tribuuntur, in adoptivos non tranſeunt. Vide ebilterum

x. 3. §. 17.

—

Infans privatim ſine princeipis vel magiſtratus auctoritate adob-
tatus & educatus poſt mortem educatoris nec hereditatem
nec alimevta accipit.

I ges Romanas conſtituiſſe, ut in adoptione auctoritas
1— principis vel magiſtratus intercederet, nemo ignorat.
L. 2. pr. de Adoptionilus. Neque hodie diverſo jure utimur,
ſed adhuc nulla eſt adoptio privata, præſertim, cum priſcis
quoque Germanorum moribus, ut in rima Meditatione
oſtendimus, publica iſta auctoritas in adoptionibus neceſ-
(aria fuerit. Fac ergo, quod hodie frequenter evenit, vi-
Cc 32 ruR

206 MEDIFTAT. AD PANDECT.

rum quendam improlem puerum vel puellam in domum ad-
ſeiſcere, educare, loco filü habere, hoc quoque nomine
compellare, & ei hereditatem ſuam palam deſtinare, deinde
vero, non condito teſtamento, mortem obire. Poteritne
ſibi iſte alumnus hereditatem educatoris vel partem ſaltem
ex illa vindicare? Non putamus. Atque eatenus Cti Fran-
cofurtani apud Hoppium in pr. I. de Adoptionibus voce:
Adoptamus, nobiſcum conſentiunt. Hllud vero plus dubii
habet „ utrum alimenta alumno iſti ex hereditate debean-
tur. Nos nec illa deberi exiſtimamus. Quantuscunque
enim ſit alimentorum favor; heres tamen eorum præſta-
tione onerandus non eſt;, niſi,; defunctum hoc voluiſſe, ma-
nifeſto appareat. Objici quidem nobis poterit L. 9. §. 1.
Je Alimentis vel cibariis legatis, in qua liberto alimenta &
penſiones annuæ, quæ vivus teſtator præſtitit, poſt mortem
etiam hujus, etfſi nihil ea de re in teſtamento dixerit, con-
tinuari jubentur. At recte legem ifſtam inſpicientibus pate-
bit, voluntatem teſtatoris de continuandis poſt mortem
ſuam alimentis non ex eo conjici, quod illa vivus præſtitit,
ſed quod ceteris libertis, qui eadem cum ipſo acceperunt,
in teſtamento ea reliquit, adeoque & illum inter eos nomi-
nare voluiſſe cenſetur. Alias autem alimenta a vivo præ-
ſtari ſolita non debebuntur, niſi expreſſe relicta arg. L. I4.
§. 2, de Alimentis vel cibariis legatis.

Ahſumtio in locum fratris eum translatione juris ſuccedendi

Keri poteſt.

Negant imperatores in L. 7. C. de beredibus inſtituendis,
poſſe quem ſibi fratrem per adoptionem facere. Ne-

gant quoque, hereditatem illi, erſi ranquam frater heres
inſti⸗

be
eſta⸗

Ind-
N.
r
ten
col.

Pale.

tem
elnn,
erun
honm-
Dre.
1. 14

edni

e, N

r en

SP. XX. DE ADOPTONE. 200

inſticutus ſit, deberxi. Neque nos id in dubium vocamus.

Viam tamen, qua (umtio hujusmodi in locum fratris va-

lide fieri queat & ſucceſſionem quoque ftribuat, oſtende-
mus. Opus ſcilicet erit reſcripto & confirmatione princi-
pis. Cum enim princeps omnem non jure factam adoptio-
nem confirmatione ſua validam reddat, L. 38. de Adoptioni-
bus, cauſam non videmus, quamobrem aſſumtionem in locum
fratris corroborare non poſſit:

VI.
Wobilis a plebejo adoptatus nobilitatem non perdit.

Per adoptionem, qua voce & arrogatio continetur, di-

gnitatem non minui, Paulus in L. 35. de adoptionibus
ait, & exemplo in L. 6. §. I. de Senatoribus declarat. Quæ
juris Romani diſpoſitio ſingularis & mira admodum eſt, quia
plebejus a ſenatore adoptatus ſenatoriam dignitatem conſe-
quebatur „ L. S. de Senatoribus, correlatorum autem eadem
ratio eſſe debebat. Sed ita Placuit Ctis recentioribus. Di-
cimus recentioribus. Jure enim antiquiſſimo Romano rem
aliter ſeſe habuiſſe, atque dignitatem per adoptionem im-
minutam fuiſſe, certum eſt. Patet hoce clariſſime ex Cice-
ronis oratione pro domo ſua ad Pontifices, in qua, P. Clodi-
um, virum patricium, ſed a plebejo arrogatum, inferio-
rem factum & e patriciis exiiſſe, dicit. Ceterum hodiernis

moribus jus recentius obtinet, & adoptati ab inferiore n no⸗

Pilitatem ſuam atque dignitatem Conſervant.

VII
* „
Unio prolium adimit parentibus, hondi facultatem.

Moribus in locum adoptionis unionem prolium ſueceſ-
ſiſle communiter perhibent. Sed etfi ipſi quoque,
inionem prolium moribus noſtris originem debere, non
infi-

208 NMEDITAT. AD PANDECT-.

inficiemur, attamen in locum adoptionis, apud Romanos
uaſitatæ, vefut per furrogationemn aliquam, introductam
eſſe, cum Aulpiſio de adoptionibas &σ emaneipationibus prit-
Gipum n. 2. negamus, curm ufrumdue jus tale fit, quod
optime ſimul confiſtere queat. Romanos autem veteres
unionem prolium prorſus ignoraſſe, vel ex eo ſolo intelli-
gimus, quod umo prolium parentibus unientibus omnem
adimit teſtandi facultatem „ quod ſecus erat in adoptioni-
bus & arrogationibus, in quibus, dum liberis adoptatis le-
gitima relinqueretur, de ceteris bonis arrogator liberrime
diſponebat. At in unione prolium parentes, æqualiter ſe
Pona ſua inter liberos unftos diviſaros, pollicentur, & ne-
queunt adeo iſti pacto contravenire. Ex quo porro conſe-
quitur, odioſam maxime effe hanc unionem prolium, &
proprerea, ſi quod in interpretatione facti hujusmodi du-
bium occurrat, reſtringi eam magis, quam extendi debere.

Co0OULELARIA.

1. Unio prolium, non inter vivos, ſed per teſtamentum
mutuum parentur conſtituta, nullius momenti eſt.
2. Senior à juniore, interveniente Pprincipis auctoritate;
arrogari poteſt.
3. Filium emancipatum readoptare licebit.
4. Quod Palavicinus in Hiforia Coneilii T riqentini lIib. 1I7.
cap. 7. n. 4. Occaſione adoptionis a ulho HL. pontifice ma-
Limo factæ dicit, filios adoptivos, veluri judicii pro-
lem, pluris a parentibus quam corporis ſobolem, ſti⸗
mari; nobis non eſt veroſimile-

id.

bere.

rAt

ritne,

ih. II.
ce M⸗
i po⸗
,A

SP. XXIL DE DISSOLVT PATR. POTESL. 10:
SPECIMEN XXI.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS

AD LIB. I. TII. VII.

S

DlIS SOLVTIONE PATRILE

PO T LSTATIS
PVBLICE DEFENSVMr)M
4
ALBERTO RIPER, PALOGEA-HBRE MENSi-

D. VIII. MART. ANNI CI9 10 CCXIVv.

R L. 7
Emancipatio jure guſtinianeo attus legitimus non eſt.

mancipationem vetuſto jure Romano actum legitimum
E fuiſſe, facile concedemus. Oſtendi hoc poteſt ex L.
77. de Regulis juris, ubi quidem vox mancipationis
Poſita non emancipationem, ut recentiores quidam autu-
mant, ſignificat, ſed ſolemnem venditionem, qua res Quiri-
tium jure in emtorem, adhibitis non minus quam quinque
teſtibus cum libripende, transferebatur, atque emtor plenum
dominium conſequebatur, quod, ſi res ſimpliciter ſaltem ven-
dita eſſet, non habebat, ſed tantum uſucapiendi facultatem,
nec, ſi maxime res a tertio evinceretur, venditorem conve-
nire poterat. Clariſſime hoc ex Plauti Perſa Actu I. 1. Sc. 4.
apparet:

Me, gui tabellas affert, adduxit ſimul
Forma expetenda liberalem mulierem,
Furtivam, advectam ex Arabia benit ſi ma.

JTom. I. D d

210 AAEDILAT. AD PANDECTLTI

Eam te volo acourare, ut Nie veneat,
Ac ſuo periculo is emat, qui eam mercabitur:
MANCIPIO nezue promittet, neque guispiam dabit.

Et Horatius lib. 2. epiſt. 2. V. 158.
— 2 proprium, inquit, eſt, quod quis libræ mer catus &
&re eſt.

QOuoniam vero emancipatio olim per venditiones hujusmodi
ſolemnes & imaginarias fiebat, ut ex L. II. C. de Adoptioni-
Sus. L. 6. C. de Emancipationibus, & Suetonio in vita A. uguſti
eap. 64. diſcimus, eam tanquam ſpeciem mhanciparionis anti-
qui Romani recte inter actus legitimos & legis actiones re-
tulerunt. Vide Julium Paulum l. 2. Recçept. ſent. tit. 25. §. 4.
Sed hæc ſequentibus temporibus mutata ſunt. Et ab initio

uidem emancipatio actus legitimus eatenus manſit, ut, ſi
P 5

quis vellet vetera ſolemnia adhibere, non prohiberetur. Po-
terat tamen, ſi mallet, omiſſis omnibus ſolemnibus, etiam ab-
ſens abſentem, L. S5. C. de Emancipationibus, Poterat, quem-
admodum in ſequenti Meditatione oſtendemus, etiam nudo
conſenſu & tacite emancipare, quæ omnia, quamdiu emanci-
patio ſimpliciter actus legitimus erat, non licebant L. 2. de
Emancipationilut. Tandem vero ſub juſtiniano vana ifta ſo-
lIemnium obſervatio prorſus ſublata eſt, L. 6. C. de Emanci-
pationibus atque adeo emancipatio actus legitimus eſſe deſiit.

II.
Emaneipatio tacita etiam KRomanis cognita fuit.

P erique, qui de emancipatione ſcribunt, duo ejus genera
conſtituunt, expreſſam & tacitam. IIlius originem ex
jure Romano deducunt, hanc moribus demum Germaniæ
invectam dicunt. At quoad hanc falluntur. Et erroris hu-
jus cauſa eſt, quod; emancipationem ſemper actum legiti-
L mum

—

——

Sp. XNI DE DISSOLVT PATR POTEST. aT

mum fuiſte, exiſtimant. Quam tamen opinionem jam i in
præcedente Meditatione explolimus. Extant vero clariſſimæ
de emancipatione tacita in jure Juſtinianeo leges. Prima
reperitur in L. I. C. de Patria poteſtate. Ibi Præſes provin-

GOH ciæ æſtimare jubetur, an audire illum debeat, qui filium in
Poteſtate eſſe dicit, cujus tamen res diu paſſus eſt, ut patris-
SNld familias agi per eos, qui teſtamento matris tutores nominati
Pfioti⸗ fuerant. Si quod circa verba hujus legis dubium occurrere
I PpPoterit, hoc in voce æſtimalit latet. At facili negotio ſolvi-
8 Antr⸗ tur. Videlicet æſtimare hic eſt, diuturnitatem remporis, er
nes t.. quod Pater filium tanquam † hominem ſui juris vivere paſſus
133. elſt, inſpicere, atque judicare, ſatisne longum illud ſit, ut ex
3d iatt eeo patris voluntas de filio emancipando collgi queat. Ap-
t, ,1 Paret itaque, potuifle aliquem Patriam Poteſtatem amittere,
tut N⸗ qui ſolemniter id non declaravit, animum tamen ſuum diu-
cüunch turno ſilentio expreſſit. Sed clarior adhuc eſt L. 25. pr. ge
,en. Adoptionibus, ubi pater Poſt mortem filiæ, quæ ut materfa-
N tNn milias quaſi jure emancipata vixerat & teſtamento ſeriptis
Nenid. heredibus deceflerat, adverſus factum ſuum, quaſi non jure
1r eam nec Præſentibus teſtibus emancipaſſet, controverſiam
ni l movwvere prohibetur. Graviter quidem nobis videtur obſtare
l uas. L. 3. C. de Emancipationibus, ubi imperatores: NWon nudo, in-
ale ai quiunt, conſenſu patria liberi poteſtate, ſed actu ſolemni, vel

caſu liberantur. Mec cauſaæ, quibus motus pater emancipavit
Allium, ſed actus ſolemnitas quæzritur. At jam in præcedente
Meditatione oſtendimus, iſtam legem de antiquiſſimis tem-
it. poribus, quibus emancipatio inter actus legitimos connu-
merabatur, intelligendam, poſtea vero ſublatam eſſe.
4* 8 . = D

us genel
glen —
erroris) 3 Utraque emancipatio, expreſſa && tacita, adbac in uſu eſt. .
lut⸗ .
n D d2 De

a12 MEDITAT. AD PANDECT-

tacita quidem nemo dubitat. At expreſſam multi in-
ter quos etiam eſt Habnius noſter ad Weſembecium tit.
de Adoptionibus n. 7. negant in uſu eſſe. Falluntur tamen:

Nam, quod ſublatum non eſt, cur ſtare prohibeatur? Neque
eſt, quod dicas, expreſſam emancipationem nihil utilitatis al-
laturam. Afferet enim utique. Quinimo aliquando neceſſa-
ria erit, ſi forte pater cum filiofamilias contrahere velit. Is
enim contractus invalidus erit, L. 2. pr. de Contrab. emt. niſi
emancipatio Præceſſerit. Ceterum exempla emancipationis
exprelle apud alios reperies. Imprimis Aulpiſiuin de Adob-
zionibus Cα Ema neipationibus principum commendamus . ubi
§. 8. Privatarum §. 57. illuſtrium emancipationum exempla,
in appendice autem documenta publica exhiber, quibus hi-
ſtoria emancipationis a Ludovico, Comite de Lœwenſtein,
in camera imperii anno clo 1o LxXXVII. celebratæ mirifice il-
Iuſtratur.

. IV.

PFilius bropteree, quod ahiquamdiu d proprio vixit, non Rhatim

emancipatus cenſetur.
Ad emanéipationem tacitam plena ſeparatio ab œccono-
mia paterna requiritur. Priſca enim Germanorum

jura requirunt, daß ſich die Kinder von dem Vater ſcheiden,

Spec. Sax. lib. I. art. II. Romana, ut tanquam patres vel ma-
tresfamiliarum quaſi jure emancipati vixerint L. zy. pr. de
Adoptionibus. Ubi itaque plena hujusmodi ſeparatio non
interceffit; liberi emancipati dici nequeunt, tametſi ali-

quamdiu non a patre ſuſtentati fuerint, ſed de ſuo vixerint.

Agitata fuit hæc controverſia apud Otos Vitembergenſes
menſe Martio anni cIo 1o ccxI. Duo fili;, qui ſeparatam
œconomiam jam ab aliquo retro tembpore inſtituerant,
bona ſua materna a patre cum fructibus interea perceptis
. 3 repe-

— — ⁊ ——

dD — —. —

.
it.
.
.
P
ns
o;.
Ubi.
dd,
1s h.
lein,
leel.

Cetim

Gco⸗
anvun
ſchdnn,

Vel N .

. r

tio m

getli A
vixerin.
erel

eperitun V

kuern

Peteiiß

ſehe⸗

.

SP. XXI. DE DISSOLVT. PATR. POTEST. ar3

repetebant. Judex quoque Patrem non ſolum ad bona, ſed

& ad fructus reſtituendos condemnaverat, quos pPater ex eo
tempore, quo filii ſeparatam œconomiam inſtituerant, perce-
piſſet. At fili ea ſententia contenti non erant, ſed, ſe jam
aliquot ante ſeparatam œconomiam annis emancipatos fuiſſe,

adeoque fructus bonorum maternorum longius ſibi deberi,
dicebant. Alter opificium didicerat, & Per aliquot annos

apud extraneum opificem tanquam miniſter vixerat, merce-

demque & victum ab hoc pro opera ſua, a patre vero nihil
Plane acceperat. Alter autem peregrinatus fuerat, cui pater

ab initio quidem ſumtus ſuppeditarat, poſtea vero illos de
ſuo ferre recuſaverat, atque de bonis maternis deduxerat.
Urerque igitur, ſe ab eo tempore tacite emancipatum, cre-

debat. Sed negarunt Cti Vitembergenſes. Et, quod ad Pri-

mum attinet, certum eſt per ea, quæ modo diximus, mini-
ſtrum pificis, etſi Patre tantiſper non alatur, Pro plene
ſeparato tamen & emancipato haberi non poſſe. Alter vero
ex eo non juvabatur, quod pater ſumtus itineris de ſuo fer-
re detrectaſſet. Quamvis enim pater ad alendum filium obli-

gatus fit, hæc tamen alimenta pro modo facultatum & con-

ditione perſonarum determinanda ſunt; L. 5. §. 7. c 10. de
Aognoſcendis & alend. liberig. Quodſi ergo filius lautius vivar,
& plus impendat, quam patris conditio fert, non peccat pa-
ter neque patriam poteſtatem amittit, licet ſumtus hos ferre
recuſet. Non injucundum erit, ipſa reſponſi verba afferre:
Es haben die beyden Gebruͤder G. von ihrem Vater die Ausant⸗

wortung des muͤtterlichen Vermoͤgens gefodert, auch daruͤber am

5. October 1708. ein in vielen Stuͤcken beyfaͤlliges Urthel erhal⸗
ten. Sie beſchweren ſich aber dennoch und zwar anfaͤnglich, daß
die von ihren Erb⸗Portionen bis Michaelis 1705. faͤllige Zinſen
und eingehobene Nutzungen uͤbergangen worden, da ſie doch,
waͤhrender ſolcher Zeit, thels ihr Brodt ſelber verdienet, alſo
D d 2 von

214 MEDITAT. AD PANDECT.
von dem Vater keine alimenta empfangen, theils dasjenige, was

ſie von ihm erhalten, ſich vom Hauptſtamm abbkuͤrzen laſſen muͤſf

ſen; Alldieweil aber die Klaͤgere ſich erſt anno 1705. von dem
Vater abgeſondert und ihre eigene Haushaltung angefangen, folg⸗

lich bis dahin die Nutznuͤ ſſung ihres Vermoͤgens demſelben, gegen

Empfahung der noͤthigen Alimenten uͤberlaſſen muͤſſen, da denn,
daß der eine Sohn 2. Jahr lang bey einem Becker gedienet, alſo
des Vaters Huͤlfe nicht vonnoͤthen gehabt, ihm an ſeinem Recht

nichts benehmen kan, der andere hingegen, daß er gleichwol etwas

auf ſeiner Reiſe von ihm empfangen, ſelbſt nicht in Abrede iſt, die
allzuſchweren Koſten aber, ſo dabey aufgegangen, zu denen Alimen-
ten keineswegs gehoͤren, alſo ganz wol von dem Erbtheil gekuͤrzet
werden moͤgen; So ſeynd wir dieſes gravamen uͤbergangen.

Pater bot eſ 3 guod um jiliofamilias comtratcturus ei urato-
rem petit, illum emanecipat.

Parem & filium pro una perſona haberi, ex 1. II. C. de Iim-
puberibus && aliis ſubſtit. L. 22. §. I. C. de Apgricolis &
cenſitis §. 4. I. de Inutil. ſtipulat. Conſtat. Siiue hæc cauſa
eſt, quod contractus inter illos celebratus nullius momenti
ſit L. 2. de Contrah. emt. Sunt tamen aliqui, qui hodie o-
imnem contractum inter patrem & filium celebratum va-
lere, & patrem eo ipſo, dum contrahit, filium tacite eman-
eipare dicunt. At parum ſecura eſt hæc ſententia, neque
vel lege vel ratione ſatis valida firmari poteſt. Tunc vero
facilius id concedemus, ſi ad contractum tale patris factum

accedat, ex quo voluntas ejus de emancipando filio clarius

colligi poſſit. Exempli loco ſit, quando pater cum filio

minore contracturus eidem curatorem a magiſtratu conſtitui
petit.

cil

ten
ſhrt

ie

Pye
den
Nht
Ete.
1,N
Wen-
fdrte
N

.

del.

jeol

Ee cli
nonneni
zocliet
e einn.
ſeedl
Une ſen

8 fmn

o Cuin
Collii
Nei

Sp. XXI. DE DISSOLVT. PATR. POTEST. zry

Petit. Cum enim filiusfamilias, in patria poteſtate conſtitu-
tus, neque tutorem neque curatorem regulariter habeat. pr.
I. de Tutelis, pater utique, dum ei curatorem petiit, ſimul
Detiiſſe cenſetur, ut auctoritate magiſtratus emanciperur.
Afque ſecundum hanc ſententiam Cri Vitember genſes, diſ-

ſentientibus licet collegiis Lipfienſibus, menſe Decembri an-

ni Cclo 1o CCX. reſponderunt: Ob wol eingewendet werden moͤch⸗

te, ob koͤnnte der Beklagten nicht zu ſtatten kommen, daß ihr Va⸗

ter ihr das libellirte Guth und Pertinentien verkaufet, in mehre⸗
rer Erwegung, daß dergleichen Contracte derer Eltern und Kin⸗
der, ſo noch in vaͤterlicher Gewalt ſich befinden, vor beſtaͤndig nicht
zu achten, auch, daß Beklagte vorher emancipiret worden, ex actis
nicht zu erſehen, noch diesfals eine tacita emancipatio zu præſu-
miren; Dieweil aber dennoch die Kinder ipſo facto, indem die
Eltern mit ihnen contrahiren, tacite pro emancipatis zu halten,
welches in gegenwaͤrtigem Fall um ſo viel mehr ſtatt findet, da die
Beklagte ſich zu dieſem actu einen Curatorn conſtituiren laſſen ꝛc.

VI.
Liberi patrem relegatum ſeqt delent.

Son⸗ relegatio nec jus civitatis provincialis, nec, quæ ex

eo dependet, patriam poteſtatem tollit, L. 4. L. 7. §. 3.
de Inierdiktis && relegalis, §. 2. J. Quibus modis us patric po-
teſtatis ſolvitur. Ex quo porro conſequitur, liberos, quo-
rum pater ob delictum relegatur, non ſolum ei uſumfrudum

bonorum ſuorum relinquere, verum etiam eundem domi-
cilium ſuum alibi conſtituentem ſequi debere. Ita JCri Vi-

tembergenſes reſponderunt: Daß eines des Landes verwieſe⸗
nen Wildpret⸗Diebes in vaͤterlicher Gewalt befindliche Kinder,
wenn er nicht gar ein vagabundus wird, demſelben mit we⸗

ſentlicher Wohnung guſſer Landes zu ſetgen ſchuldig. Neque

objici

216 MEDTTAT. AD PANDECT.

objici nobis poreſt, quod iniquum fit, calamitatem patris fi-
lio nocere, & hunc pœnam, quam Pater Promeruit, fimul ſu-
ſtinere. Negamus enim, filium, qui Patrem relegatum ſequi-
tur, pœnam pati, aut ipſum pro relegato habendum eſſe,
cum in provinciam, ex qua pater releg atus eſt, reverti pro
lubitu atque ibi per aliquot tempus commorari queat.

VII.

FJudzus, qui od Chriſtianam religionem tranſit, e patris ſui po-
teſtute exit, legitimam tamen vivo patre petere nequit.

E atenus quidem ad communem docstorum ſententiam ac-
– cedimus, quod Jjudæum per ſacrum lavacrum e patris
ſui poteſtate abire, bona propria ab eo vindicare, vel, ſi nul-
la habeat, alimenta petere poſſe, fateamur. Nequit enim ju-
dæus Chriſtianum in poteſtate habere. Et Chriſtiani tamen
ejusmodi novi conditio deterior reddi non debet. Vide c. 5.
X. de Judæis. At, quod nonnulli apud Berlichium P. 3. Conel.
I4. n. 3I. hoc latius extendunt, atque filio legitimam ex bo-
nis vivi patris ſolvendam eſſe contendunt, in eo magnopere
falluntur. Quod alio tempore copiofius oſtendemus.

COAOL L ANARIA. 12

ge
I1. Pater de jure civili liberis emancipatis bona materna re-
ſtituit, nec integrum in illis uſ umfructum retinet, etſi
Carpzovius P. 2. C. I0. def. 5. n. 6. & alii diſſentiant. Po- ed

terit tamen, ſi velit, beneficio in §. 2. J. Fer quas berſo- IA
nas cuique adquiritur indulto uti. M.
D 2. Filius ad ſolum actum teſtandi emancipari poteſt. Ti
3. Filius, qui patri pro convictu pecuniam ſolvit, ideo deil

emancipatus non eſt. 6ſ

elle

n de.

NNHS

Rm.

im I.

tannen
le5.
üon

1.

a re⸗
tetmate

tinen ei

laß h⸗

elſt.
it,

i

SP. XXII. DE REB. SACR. ET ECCLES. 217
SSpECIMEN XXI.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
A D LIB. I. TIT. VII.

OMMB
REBVS SACRIS
ECCLESIASTICIS
PVBLICE DEFENSVNM

. ßVs
JOANNE HENRICO DE VSLAR, GosL. SAX.

D. XVII. MART. ANNI CIO IO CCX⅜⅓

Origo diſeriminis inter res Lacras, ſanttas & religioſas.

& religioſas opiniones nulla nobis olim ingenioſior viſa

T varias de origine diſcriminis inter res ſacras, ſanctas

eſt, quam eorum conjectura, qui originem iſtam à diver-
ſis Diis veterum Romanorum deducunt. Nemo ſcilicet igno-
rat, tres fuiſſe Deorum claſſes, ſuperos, inferos & medios,

eu ſemideos, quos Plautus in Ciſtell. medioxumos appellare vi-

detur. Diis igitur ſuperis res ſacras, inferis religioſas, & ſemi-
deis ſanctas dedicatas fuiſſe, putant. Non diſpliceret nobis
ea recentiorum conjectura, ſi modo auéctoritate veterum fir-
mata eſſet. At hic defectus illam nobis ſuſpectam reddit.

Mlacrobius certe, qui Saturnaliorum lib. 3. Cap. 3. differen-
tiam inter res ſacras, ſanctas & religioſas explicat, nihil ha-

bet, quod eo trahi poſhkit. Et qui antiquitates Romanas in-
ſpiciunt, neſcire nequeunt, templa, quæ ſine dubio res

Tom. J. ELe ſacræ

28 MEDITAT. AD PANDECT.

ſacræ erant, non diis ſuperis ſolum, ſed & ſemideis, Herculi,
Romulo, Cæſari, quin & in eis, Plutoni & Proſerpinæ, dedi-
cata fuiſſe. Aræ etiam diis manibus ſacræ conſtituebantur.
Apparet hoc ex duabus, quas apud Gruterum fol. 726. & 103 5.
reperimus, inſcriptionibus, quarum prima eſt:
DIS. MAN. =
CLAVDIAE. LEPIDILLAE. .
EX. PROVINCIA. “
BELGICA. AMBIANAE.
FECERVNT. LIBERI.
EIVS. LEPIDVS. E T-.
TREBELLIVS. MATRI.
OPTIMAE.
HIC. MATRIS. CINERES.
SOLA. SACRAVIMVS. ARA.
QAE. GENVIT. TELLVS. OSSA.
TEGEI. TVMVILO.

altera:
C. MINDIVS. C. L. PACORVS.
ARAM. DIS. MANIBVS. SACRAV.

Contra res ſanctas, inter quas & ſtatuæ principum & per-
ſonæ eorum, nec non parentum & legatorum & vallum
caſtrorum per E. 3. §. 17. de Ke militari & leges erant, ſemi-
deis conſecratas fuiſte, nullibi invenimus. Portius ex MWa-
erobii Ioco, quem ſupra memoravimus, colligitur, res ſan-
Ras, quæ proprie ſic dicebantur, ad neminem Deorum
pertinuiſſe. Juſtinianus quidem in §. 10. I. de rerum diviſ.
fanctas res divini quodammodo juris eſſe, ait. Sed hecr
ipſa vox quodammodo, ut bene Vinnius obſervat, impro- ſ“
prietatem indicat. Sic enim ille vocem iſtam explicat:
reôner vw. WNeque enim proprie divini juris ſunt, ſed ita

abbhel-

SP. XXII. DE REB. SACR. ET ECCL. 212

. ahpellantur probter ſimilitudinemnn. Itaque ſic potius de Ori-
gine iſtius diſcriminis ſentiendum eſt. Res ſacræ erant, quæ

lun Deorum omnis generis cultui inſerviebant, res ſanctæ prop-
034 ter ſolam reipublicæ utilitatem adverſus violatores gravio-
ri pœna muniti erant, res denique religioſæ neque ad Deo-
rum cultum, neque reipublicæ utilitatem, ſed ad honorem
Pprivatarum familiarum & memoriam defunctorum pertine-
bant. Hlud tamen negare non poſſumus, uſum iſtarum vo-
cum promiſcuum reperiri. Nam interdum ſepulera quo-
que res ſacræ dicebantur. Lapidi ſepulerali apud Gruterum
Jol. 809. inſcriptum legitur:
CINERIBVS. HIC. LOCVS. SACER. EST.
Interdum templa religioſa vocabantur. Sic Cicero pro Lege
Manil. fanum religioſum & Vellejus lib. 2. cap. 45: ſacra reli-
gioſiſſima dicit. In jure quoque canonico res ſacras & re-
ligioſas promiſcue ſumi, vel ex unico illo titulo Decreta-
lium de KReligioſis domibus apparet.

II.
Res ſacræ in dominio eccleſiæ ſunt.

V. Nxaura dominii & indoles rerum ſacrarum ſatis oftendit,
er⸗ res ſacras etiam in dominio eſſe. Quidquid enim ho-
V0on minibus inſervit, atque ab illis cuſtoditur, & ad cujus uſum
Nn len non omnes promiſcue admittuntur, illud dominio ſubje-
Qum erit. Neque obſtat nobis, quod res ſacræ in nullius
bonis eſſe dicuntur, L. I. pr. & L. 6. de Diviſione rerum.
Deonn Hoc quippe de ſingulis & privatis intelligendum eſt. Sed
mn ſi excutiendum nobis reſtat, in cujus bonis & dominio res ſa-
Uh . . . . . .
Selte eræ ſint. Neque Pontifici, neque noſtri DD. ſatis de e0
inter ſe conveniunt. Ali dominium hoc Deo immortali,
a⸗ alii Pontifici Romano, alii Clero, alii integro populo, alii
4 genique, inter quos [Cti proteſtantes plerique funt,; -
15 4 Ee⸗ prin-

2

8 eN M.
,leͤlih.

, in

220 MEDITAT. AD PANDECT.

principi adſcribunt. Sed ſingulæ ex iſtis opinionibus facili
negotio refelluntur. Itaque melior inveſtiganda eſt. Scili-
cet ſingulæ eccleſiæ, ut egregie Pufendorffus de Habitu reli-
gionis Obriſtianæ ad vitam civilem oſtendit, collegia, ſeu, ut
communiter vocantur, perſonæ compoſitæ ſunt, atque inſtar
civitatis cujusdam municipalis conſiderari poſſunt. Clerus

4

locum Conſulum tenent, præfecti, quos vulgo die Kirchen⸗
Vorſteher appellamus, cum Senatoribus conveniunt, reliqu
auditores cives repræſentant. Porro ut civitatum municipalium
bena duplieis generis funt, alia, quæ in ſpecie univerſitatis vo- .

cantur, quorum uſus ad omnes, qui de civitate ſunt, pertinet,
ut forum, curia, putei publici, alia in patrimonio civitatis eſſe
dicuntur, quorum reditus in conſervationem &ificiorum &
ſalaria miniſtrorum impenduntur; ita bona ad eccleſiam per-
tinentia alia ſacra ſünt, quæ cultui divino in utilitatem
omnium inſerviunt, alia eccleſiaſtica, quorum reditus in repa-
rationem ædium & fuſtentationem miniftrorum convertun-

tur. Quemadmodum denique princeps ſummus omnium ci-

vitatum & collegiorum director eſt, & inſpectionem fupre-
mam in bona eorum, bonorumque iſtorum adminiſtratores
habet, ſic princeps, cujus apud nos vicem Conſiſtorium gerit,

idem fibi jus in eccleſias, earum mimiftros, Tes ſacras & eccle-

Hiaſticas, harumque adminiſtratores vindicat. Atque eéx his,
quæ præſtruimus, principiis ea omnia, quæ deinde de rebus
ſacris & eccleſiaſticis dieemus, deſumentur-
Inſpebtio in bona eccleſiarum & adminiſtrationem eorum etiam
apud magiſtratum inferiorem eſſe poteſt.
+ReNNimus equidem;, principem, & quod ejus vicem repræ-
ſentat atque jus cirea ſacra nomine illius exercet Con-
Kütorium direstionem ſacrorum & ſupremiam in bona eccle-

ſiaſtica

—

— — —

*☚α
ili.

.

bN

lar
eru
e .
n
Nn
.
tinet,
8 elle
rumd
mer
lraten
ntept
jertun.
Mumch.
1 ſoh.
ratOd
n geih
Cecck⸗
e e N
de mH

Sp. XXII. DE REB. SACR. ET ECCLES. zar

ſtaſtica & adminiſtratores eorum inſpectionem habere. Du-
bium itaque eſt, an hoc jus, quod inter epiſcopalia commu-
niter refertur, a magiſtratu inferiore exerceri poſſit. Expe-
titum aliquando fuit de iſta controverſia judicium Jureconſul-
torum Vitembergenſium. Senatus videlicet civitatis cujus-
dam municipalis ſemper hucusque adminiſtratorem bonorum
eccleſiaſticorum conſtituerat, ejusque rationes in curia exa-⸗
minaverat. Sed Conſiſtorium nomine principis intercede-
bat, ſibique illud jus vindicabat, ab eoque ſenatum prorſus
excludere conabatur. Urgebatur maxime, jura hæc epiſco-
palia, tanquam præcipua regalia, poteſtati principis adeo in-
hærere, ut ab ea ſeparari & ab inferiore magiſtratu exerceri
non poſſint; ideoque Docdtores unanimi conſenſu ſtatuere,
conceſſa licet Privato cuidam omnigena jurisdictione, eccle-
ſiaſticam tamen, cujus præcipua pars inſpectio illa eſt, excep-
tam principique reſervatam cenſeri. Verum enim vero etſi,
ſupremam in bona eceleſiaſtiea inſpeétionem & jus extremæ
de illorum adminiſtratione cognitionis ad ſolum Principem

pertinere, illamque aà magiſtratu inferiore nec per immemo-

rialem præſcriptionem adquiri poſſe, cum Brunnemanno in
Jure Eccleſ. lIib. 1I. cap. 6. membr. 12. §. 18. & Linckio de Jure
Epiſcop. &. 10. §. 36. fateremur, attamen cauſam non videmus,
quamobrem ſubordinata quædam inſpectio patronis etiam &
magiſtratibus inferioribus competere non poſſit, præſertim
eum iſti, quos modo memoravimus, auctores aliique plurimi
de uſu & obſervantia teſtentur. Sane ut principis juribus non

nocet, quod appellationem recipere magiſtratui inferiori licer,

ſalva tamen extrema ad Principem provocatione, ſic nec inſpe-
Gtio iſta ſubalterna principi oberit. Non dubitarunt itaque
ICti Vitembergenſes, ſenatum hac in cauſa adverſus princi-
pem tueri. Verba reſponſi non adjecimus, quod illa jam Ber-

gerus Reſponſorum Juorum Parti 2. n. 186. inſeruit.
E e 3 IV.

MEDTFTAT. AD PANDECT.

Res ſacræ, quæ privatis inſerviunt, ut ſubſellia eccleſiaſtiea,

1208 plane extra commereium ſunt.

um templa inter res ſacras referantur, dubium non eſt.
quin ſubſellia etiam, quæ pars eorum ſunt, pro rebus ſa-
Gris haberi debeant. Nam & illa ad cultum divinum adhiben-
tur. Igitur quæſtio frequens oritur, an & quousque ſubſel-
lia in oommercio privatorum ſint. Non ita diu eſt, quod con-
troverſia hæc collegio Ctorum Helmſtadienſium propoſita
fuit. Vendiderat mulier ſubſellia, quæ in templo habebat, al-

teri. Emtrix quoque pro mutatione hac ſolitum præfecto
ærarii eccleſiaſtici pretium ſolverat. At venditricis filia ini-

que ferebat eum contractum. Igitur negat, ſubſellia hæc,
tanquam res ſacras, in commercio eſſe, petitque, ut, irrita de-
elarata venditione, ſibi, quippe matris jam defunctæ heredi,
ſubſellia adjudicentur. Affert autoritatem Carpzovii inurispr.
Eccleſ. Iih. 2. def. 362. & Brunnemanni in qure Eceleſiaſtico lib.
2. Cap. 2. §. II. qui ambo iſtjusmodi contractum nullum decla-
rant. uin Serykius etiam ad dittum Brunnemanni locum ne-
gat, poſſeſiorem ſubſellii jus ſuum ad dies vitæ alteri vendere
poſſe. Sed etſi ſpecioſæ ſatis pro actrice rationes afferrentur,
firmiora tamen erant, quibus rea ſe tuebatur, argumenta. Po-

tiſſimum eorum deſumebatur ex L. 32. de Contrab. emt. in qua

Ulpianus: Qui tabernas, inquit, argentarias vel ceteras, guck
in ſolo publico ſunt, vendit non ſolum, ſed jus vendit; cum
iſtæ tabernæ publicæ ſint, quarum uſus ad privatos pertinet.
Scilicet ſubſelliorum quoque eccleſiaſticorum, ut cetera-
rum rerum ſacrarum, dominium penes eccleſiam eſt, uſus au-

tem ad privatos pertinet. Iſte vero uſus non, ut aliæ ſervi-

tutes perſonales, morte expirat, ſed, more per univerſam
Germaniam recepto, ad proximos heredes, qui tamen pro
ejus

on.
.

O

W.
ie,
tick.
erech
rinpt.
o lih.
dede⸗
in le
encet
Ffentor,
u do⸗
1. inc
rah al
t celelt.
litl
lie ſ
noieltn
umen
e

SP. XXII. DE REB. SACK. E I EKCCLES. 22

ejus Continuatione certum quid eccleſiæ Præſtant, tranſit.

lſtaque cum uſus hic per contractum inter vivos in alium

transferri nullibi prohibeatur, nos translationem eam licitam
putamus. Neque obſtat nobis argumentum ab uſufruéctu

petitum, quo DD. diſientientes utuntur. Jus enim illud

utendi amplius eſt, quam uſusfructus. Nam ad heredes quo-

que, ut modo oſtendimus, tranſit. Heredibus autem per

contractum ſuum præjudicare potuit defunctus. Quod vero
maxime urgetur, iſtiusmodi contraétus eocleſiæ ejusque æra-
riò nocere; negamus, eccleſiam quidquam damni pati, ſi
modo emtor, ut par eſt, ſolitum pro mutatione præmium
ærario ſolvit. Nec deſunt, qui nobiſeum ſentiant, inter quos
Meuius eſt, qui in Comment. in jus Lubec. Iib. I. it. 10. art. 6.
n. 75: Sedilia, ait, in eccleſiis bodie ita poſſidentur, ac ſi ſi nt in
commereio. Adde Salgado in Tehr, &redit. p. 3. 6. F. .
47. ſeqgg. & Schilterum Ex. ad w. 4. §. 7 Quapropter & Cti
Helmſtadienfes i in illa, quam memoravimus, cauſa menſe Fe-

bruario anni clo 1o CCXIV. pronunciarunt: Daß Beklagte von

der angeſtellten Klage zu entbinden und loszuzehlen ſey; ſubjectis

his rationibus: Klaͤgerin fodert die von ihrer Mutter an Beklag⸗

te hinterlaſſene Kirchenſtelle, unter dem Vorwand, daß dergleichen
Kirchenſtaͤnde, als res ſacræ, nicht in commercio, folglich der
daruber getroffene Handel unguͤltig ſey; Alldieweil aber Kirchen⸗
ſtuͤhle, Begraͤbniſſe und dergleichen zur Kirchen gehoͤrige, aber

zum Nutz und Gebrauch der Privat⸗Perſonen gewiedmete Sa⸗

chen zwar nicht quoad proprietatem, gleichwol quoad jus uten-
di von einer Perſon auf die andere transferiret werden koͤnnen;
der Kirche auch durch ſolche Translation an ihren Rechten nichts
abgehet, indem dieſelbe von der Beklagten die ſchulbigen Loͤſe⸗
und Schreib⸗Gebuͤhren empfangen; So haben wir die Klaͤgerin
gbgewieſen.

COKCIr.

MEDTITAT. AD PANDECI-
C O K O IL L. A N. I. A.

2

1. Eccleſia dominium ſine traditione acquiritur Z. 23. §. 1

C. de S§. &. Eccleſ. ibi: in rem. .
2. Res piorum locorum, ut academiarum, ſcholarum, orpha-
notrophiorum, iisdem gaudent privilegiis, quibus ec-
cleſiaſticæ. .
3. Templum novum res ſacra fit, interveniente principis con-
ſenſu, etſi conſecratio ſolemnis non accedat.

SPECIMEN XXIII.
MEDITATIONVYM AD PANDECTAS
AD LIB. I. TIT. VIII.

JVRE PRINCIPIS IN RES
SACRAS ET ECCLESIASTICAS
SVPERFLVAS VEL VACVAS.

7

I.

Poteſt princeps: vaſa ſacra & ornamenta unius ecleſiæ ſuper-
Rua, contradicente clero, auferre aliique eccleſiæ
egenæ tribuere.

n plurimorum hominum memoria verſabitur adhuc
controverſia, ahte paucos annos ſumma contentione

ventilata. Extruebatur in civitate quadam, ſumme
principi fubjecta, templum. Parochiani, qui fabricam

curabant, egeni admodum erant, atque vix ſumtibus in

extructionem faciendis ſufficiebant. Perfecto tandem

ædificio, cum vaſa ſacra ceteraque ornamenta deficerent,

Principem adeunt, de egeſtate ſua queruntur, atque d
en-

2

ee⸗

SP. NXXIII. DE JVR. PRIN. IN RES. SACR. ET. EC. &c. 225

lentiam vicinæ cujusdam eccleſiæ, cujus pars ipſi olim fuerant,

oſtendunt, ſupplicesque petunt, ut vaſa & ornamenta, quibus
eccleſia iſta abundabat, quæque ſine uſu relinquebantur, ſibi

concedantur. Annuit princeps, jubetque calices duos alia-

que ſuperflua eccleſiæ egenæ a locuplete illa dari. Tum cle-

rus & præfecti alterius ecgleiiæ vehementer contradicere &

quaſi de ſpolio queri. Negant, principi jus eſſe, divitibus

res ſuas licet ſupervacuas eripere, & pauperibus aſiignare.
Magis ergo hanc ei facultatem in rebus ſacris, quæ alienationi
non ſubjacent, denegant. Nos tamen, principem hoc caſu
rectiſſime feciſſe, exiſtimamus. Quod enim de interdicgcta re-
rum ſacrarum alienatione dicitur, huc plane non pertiner. Res
facra tunc demum alienari dicitur, cum illa, ut Ulpianus in 7.
9. §. 2. de Diviſione rerum loquitur, religione liberatur, ſeu

quando ſacra inde evocantur. At quando res iſta in uſum æque

vel etiam magis pium adhibetur, alienatio non eſt, ceſſatque
Prohibitio, eo magis etiam, quod una eceleſia adverſus alteram
privilegiis ſuis uti nequit arg. . 8. Pr. de Excuſ. tut. Quod au-
tem deinde a bonis privatorum deſumunt argumentum, ne-
gantque, principem divites compellere poſſe, ut ex ſuperfluis
fuis egenis quid ſuppeditent, id adeo certum non eſt. Quin
nos potius cum Koppenio Deciſ. 59. §. 9. & Covarruviæ in
tomo II. Keſolut. I. 3. C. I4. n. §. exiſtimamus, poſſe princi-
maxime cum neceſſitas urget, divites compellere, ut

pem, .
ctum aliaque neceſſaria ſuppeditent. Sed fac

pauperibus v
etiam, hoc principi in re
certe ratio rerum ſacrarum erit, quæ, ne plane inutiles
contra voluntatem illorum, qui eas olim conſecrarunt, ja-
ceant, princeps Providere debet. Poteſt, interveniente

audctoritate principis, res certo uſui publico vel ſacro de-

ſtinata & legata in alium plane impendi, ſi id e re eſſe
videatur, l, 4. de Adminiſtrat. rerum aod civitat. Periznent.
Tom. I. f Idem

bus privatorum non licere, alia

226 MEDTTAT. AD PANDECT.

ge in caſn licebit. Vide cap. 3. X. de Ee-
loftis &oandis, quod ſententiam noſtram mirifice confirmat.
ſuum redigere Poilit, hoc aliis dijudicandum relinquimus.
Animadvertimus tamen, in ea
sd'tit. 2. §. I. aurec bullzælit. f. So bald ein Landes⸗Herr ſiehet, daß
der Ueberfluß der Prieſterſchaft zum gemächlichen Leben dienet und
ſelbige zur Wolluſt verleitet, ſo iſt er wol ſo gar auch im Gewiſſen ver⸗
bunden, den geiſtlichen Kindern dieſes ſpitzige Meſſer, ihres Schrey⸗
ens und Verdammens ohngeachtet, zu entziehen, und die Kirchen⸗
Schaͤtze in ſeine Rent⸗Cammer ſtellen zu laſſen. Hæc Ludwigius,
eui facilius aſſentiremus, ſi quidem bona illaa principibus
erepta in publicos uſus, & non porius, qui aularum mos eſt in
luxuriæ inſtruments & ſupellectilem, in otioſorum hominum
alimoniam & adulatorum remunerationem impenderentur.

—

II,
In rebus tamen non ſuperſinis Ned neceſſariis aut utilibus ig
facere, ſacrilegium eſt.

Quæ in præcedente Meditatione diximus, de ſuperfluis tan-
☚½ tum rebus intelligi debent. At ſi quis uni eccleſiæ
detrahat ea, quibus ipfſa opus habet, is, quamvis alteri
illa conferat, ſacrilegii crimen non effugiet. Memorabile
eſt exemplum, quod Livius lib. 42. C. 3. narrat. Q Fulvius
HElaccus cenſor ædem Fortunæ equeſtris, gquam in Hiſpanis
prætor bello Celtiberico voverat, faciebat, enixo Rndo, ne
ullum Romæ amplius aut magnificentius templum elſet. Ma-
gnum ornamentum ſe templo ratut adecurum, ſi tegulæ
marmoreæ eſſent, profeltus in Fratios, ædens Janonis La-
einiæ ad partem dimidiam detegit, id ſatis fore ratus ad te-
gendum, qusd adificaretur. Naves paratæ fuerunt, gug
Folle-

„

SP. XXIII. DE IVR. PRIN. IN RESSACR. ETEC. &c. 227

sollerent, atque aſportarent, auctoritate cenſoria ſociis deterri-
tis id ſacrilegium probibere. Poſtquam cenſor rediit, tegulæ expo-=

ſitæ de navibus ad templum portabantur. Quanquam, unde eſſent,
Eilebatur, non tamen celari potuit. Fremitus igitur in curia ortus

eſt: ex omnibus portibus poſtualabatur, ut conſules eam rem ad
ſenatum referrent. Vi vero accerſitus in curiam cenſor venit,
multo infeſtius ſinguli univerſique præſentem lacerare: templum
auguſtiſſmum religionis ejus, quod non Pyrrhus, non Annibal
violaſſent, violare paruim babuiſſe, niſi detexiſet fœde ac prope
diruiſſet. Detractum eulmen templo, nudaium tectum patere im-

bribus putrefaciendum, cenſorem moribus regendis ereatum,

cui ſarta tecta exigere ſacris publicis & loca tuenda more majo-
rum traditum eſſet, eum per ſociorum urbes diruentem templa

nudantemque teéta ædium ſacrarum vagari, quod, ſi in pri-

vatis ſociorum dificiis faceret, indignum videri poſſet, id
Deorum immortalium templa demolientem facere, & obſtrin-
gere religione pobulum Romanum ruinis zemplorum templa
&αdDiifoantem : tanquam non iidem ubigue Dii immortales ſint,
ſed ſpoliis aliorum alit colendi exornandique., Quum, brius-

quam referretur, appareret, quid ſentirent patres, relatione

Jacta , in unam omnes ſententiam ierunt, ut bc tegulaæ repor-
tanda in templam locarentur, piaculariaque Juanoni fierent.
Narrat idem factum alerius Maximus lib. 1 cap. I. n. 20.
additque, Flaccum id impune non tuliſſe, nec poſtea mente
conftitiſſe, ſed etiam per ſummam animi ægritudinem exſpi-
raſſe, quum ex duobus filiis in Illyrico militantibus alterum
deceſſſſe, alterum graviter affectum audifiet.
. III.
Princebs imperii evangelicus nequit in templa anno 1624. a eatho-
licis poſſeſa ſimultaneum ſuæ religionis exereitium, ne quiden
eo tempore, quo catholici illa templa haud fre-
qaentant, introducere.
Ff2 IV.

—

228 MEDTTAT. AD PANDECT.
IV.

Wec pars quidem illorum templorum, etſi ob amplitudinem a ca-⸗

tholicis compleri nequeent, proteſtantibus concedi poteſt.
V.
Idem nee principi eatholico in templis evangelicorum licet.

S JCti Helmſtadienſes menſe Septembri anni c1o 1o cexxv.
verſus Duſſeldorpium reſponderunt. Cujus reſponſi la-
tino idiomate concepti verba hic adjiciemus: Sed, ut id me-
lius intelligatur, præmittendæ ſunt litteræ, quibus factum
narrabatur & quæſtio proponebatur. Illæ autem ſic erant ex-
aratæ. Inter duos ſtatus imperii, quorum alter confeſſtoni Au-
guſtunæ, alter religioni catholicæ eſt addictus, exſurgunt quæ-
dam controverſiæ, ecum quibus videtur ſimul gliſcere colliſio, quæ,
ſi erumpat in flaammam, non ſolum uſtulabit ſubditos, ſed forſan
etiam alios imperii ſtatus accendet & ardeſcere faciet. Videtur

itaque non ſolum exigere lex evangelica & cbharitatis ebriſtianæ,
ſed & paciſicaziones publicæ imperii, ut ad præcavenda ejusmodi

mala cont overſiæ illæ potius componantur per viam amicælilem,
prout per eandem compoſitio quaſi certo ſperatur, ſi a viris cor-
datis de utraque religione, in jure publico verſatis, ſolam juſti-
tiam ſine partiali affectu ad religionem propriam ſpelctantibus,
reſponſa juris conformia emanent: in quem finem quidan ter-
tius zanquam mediator reſponſa illa a diverſis nuniverſitati-
bus deſiderat. CASVS Territorium religionis mixtæ ba-
bet de facto dominum territorialem confeſſioni Auguſtana
addictum, qui exercitium publicum 1624. habitum catholicis

ſubditis quidem relivquit, in quxdam tamen templa a car-

tholicis privative poſſeſſa coexercitium ſuæ religionis fimul
introduxit, ita, ut catholici divina ſua babeant mane ab hora

Jexwimaæ

—

.

1.

W.
lg.
lme.
Rer⸗
4
aut.
it,
ſnſn
iletur
ſiane,
loniti
Cohlen
ritelr.
n i.
vutihun
dom r.
nſtct.
me lr

Lglnt

NolOd

N 4
ir l
e N

ſpn

—

Sp. XXIII. DE JTVR. PRIN. IN RESSACR. ETEC. &c. 229

Jeptima usque ad nonam, proteſtantes vero ab bora nona usque
ad undecimam. Qua de cauſa parochi, religioft & ſubditi catho-
lici implorant epiſcopum catbolicum, ſub tuus jurisdictione
eccleſiaſtica degunt, pro auxilio & protectione. Hic vi oftcii epiſ-
copalis dominum dlum territorialem ſæpius requiſtvit, ut catho-
licos tractet juxta inſtrumentum pacis I eſibhaliecæ, gquod ſi re-

nnat, epiſeopus reſolvit, uti repreſſaliis contra parochos & ſab-

Aitos ſuos acatholicos. Ex quibus omnibus ſequitur non tantum

irvjuſia vexatio ſubditorum utriusque ſtatus præfati, ſed forſan

aliorum etiam ſtatuum religionis utriusque irritatio; quare quæ-
ritur: an dominus ille territorialis in templa, a catholicis 1624.
privative poſſeſa, exercitium ſuæ religionis introducere poſſit.
Certum eſt, quod dominus territorialis ſubditos in exercitio 1624
bhabitocs annexis turbare, gravare & impedire non poſſit juxta in-

hrumentum pacis a. 5. §. 12. vel 31. ex jure tamen reformandi

in templa a catholicis 1624. bprivative frequentata videtur illis
boris exercitium illæ religionis introducere poſſe, guibus ab
eereitio religionis catholicæ vacant. Ita deciſum eſt a Com
miſſariis Cæſareis 1651. die 19., Martiüi in cauſa irea bane ma-
zeriam controverſa inter Abbatem Corveyenſem & Jſubditos
proteſtantes in oppido Höxter his formalibus; Daß ihre
Fuͤrſtliche Gnaben nicht allein befugt, ſondern auch verbunden
ſeynd den catholiſchen Unterthanen, die es begehren, nach Ih⸗
xer Fuͤrſtlichen Gnaden Belieben vorab in dem Chor des Stifts
Petri, der Sacriſtey und Kirchhof, auch denen ledig⸗ ſtehenden
und von den Hoͤxteriſchen 1624. nicht beſtellten Kirchen ein exer⸗
citium continuirlich zu verſtatten ꝛc. Hie decernitur, quod
non tantum eccleſiæ, quæ 1624. erant vacu«k, aſſignari ea-

tholicis, ſed &co chorus G ſaeriſtia & Petri, relicta navi

proteſtantibus. Extractum bujus commiſionis refert Kitt-
meyer catholicus in Vindiciis juris reformandi fol. 18.
Anonyzus acatbolicus in Medit. ſuper Inſtrum. Pacis
F f3 Fol.

236 MEDITTAT. AD PANDECT.

Fol. 564. Simile habetur in Palatinotu Rheni, ubi Electer exer-
citium catholicum introduxit, & catholicos eecleſiarum pre-
veſtantium par tieipes Fecit. Sic Heidelbergæ in eccleſia prima-
ria Spiritus Sancti borus Pro catholicis per murum a navi ee-
eleſic Jeparatus eſt. Quod igitur bi duo domini territoriales ca-
tholici de jure voluerunt contra ſubditos acatholicos, idem vales
bic dominus territorialis contra ſubditos catholicos, cum inter re-
ligionem utramque &ualitas omnino ſervanda ſit. Huc usque
conſultor Duſſeldorfnenſis, cui ſic reſponſum fuit: Ad pro-
Poſitam in Præfixa ſcheda quæſtionem nos Decanus, Senior
ceterique ordinis juridici in academia Julia, quæ Helmſtadii
eſt, Doctores & Profeſſores, habito diligenti conſilio & una-
nimi conſenſu, ſic reſpondemus. Quæritur ſcilicet, an
princeps Auguſtanæ confeſſioni addictus in templa, quæ
catholici in ditione ejus anno 1624. ſoli poſſederunt & ad-
huc poſſident, exercitium ſuæ religionis ſimultaneum in-
troducere poſſit. Allegabit ſine dubio pro ſe princeps
ipſe evangelicus Per introductionem coexercitii ſuæ re-
ligionis in templa a catholicis poſſeſſa nihil juris his dece-
dere, dummodo ſacra eorum haud turbentur, ſed coex-
ercitium iſtud tali tempore, quo catholici templa non fre-
quentant, inftituatur. Provocabit deinde ad ſententiam
2 Commit ſiarüs Cæſareis anno 1I65I. in cauſa Abhatis
Corveyenſis contra civitatem Hœxteram latam, quam
Kittmeyer in Vindiciis juris reformandi c. I. ſect. 2. & Au-
Sgor MWeditationum ad Inſtrumentum Pacis Spec. 4. D. 664.
exhibent; quo præjudicio facultas introducendi coexercitii
ſtabiliri atque paragraphut 31. art. 5. Pacis CQnabr. authentice
& uſualiter explicari videtur. Verum enim vero, quæ ex
Parte catholicorum afferri Pofſunt, argumenta plus fere
ponderis habent. Namque primo pro ipfis eſt dictas

§. 31, &, qui cum eo conjungi debet, §. 32. qui omnia tam
, quod

r.
.
ne.
ier.
A⸗
Dſet
rf.
Eade
pre.
enior
ſtadii
un.
5
e

J.

incept
le 1e.
ece.
(der.
wonfte.

entam
Abbans

uan
& .
1. c

exereiil
lbentet
e
lus kee
unintn
Gl

SP. XXIII. DE IVR. PRIN. IN RES SACR. ETEC. &c. 2 1

quod ad catholicos, quam proteſtantes in eodem, in quo an-

n0 1624. fuerunt, ſtatu relinqui ſimpliciter juber. Neceſſe ita-

que eſt, ut & poſſeſſio illis, qui ſoli eam habuerunt, relinqua-
tur. Deinde per introduétionem coexercitii ſeu compoſſeſſi-
onis revera turbatur poſſeſſio ejus, qui ſolus hucusque rem
tenuit, & jus ejus imminuitur, arg. ZL. 3. §. 5. Je Acquir. vel
amitt. poſſeſſ. Berger. P. I. Keſponſo 300. n. 7. Igitur dici non
pBoteſt, catholicis per eam præjudicium non inferri, cum hoe
ſatis præ judicii ſit, quod dimidium jus ſuum amittant, & præ-
terea fieri nullo modo queat, ut per coexercitium non aliqua
moleſtia afficiantur, ipſorumque cultus divinus, quem, cum
ſoli eſſent, quovis momento celebrare poterant, ſubinde
impediatur. Porro ſententia Comiſſariorum Cæſareorum in
cauſa Corveyenſi lata jus facere nullum poteſt, cum ea ab ipſis,

Dpro quibus hic allegatur, proteſtantibus tanquam nulla im-
PTO 8 4

pugnetur. Docer enim Auctor anonymus Tractatus Juris publi-
ι de Statuum Imperii Romano - Germanici jure reformandi ſeu
Eraminis Vindiciarum Rittmeyeriana rum cap. I. parte 4. po-
ſit. 3. ſententiam iſtam non ab omnibus Commiſſariis, ſed
à Moguntinis ſaltem & Fuldenſibus, neglecta Concommiſ-
ſariorum Brunſuico-Luneburgenſium & Oldenburgenſium
proteſtatione;, pronunciatam fuiſſe, atque Directores cir-
euli Saxonici inferioris per litteras ad Imperatorem datas,
quas idem Zuctor ſub littera F. p. 230. exhibet, irritam eam
declaraſſe. Et quamvis Auctor Meditationum ad Inſtrum.
pacis ex ignorantia forte harum, quas modo memoravi-

mus, circumſtantiarum decretum iſtud pro juſto & valide

venditarit, ipſe tamen doctrinam de ſimultaneo religionis
exercitio in templa ab una parte ſolum poſſeſſa introdu-
cendo vehementer improbat magnaque contentione explo-
dit in Specimine IV. p. 5§57I. Porro ipſi principes proteſtan-
tes exercitii hujus ſimultanei introdustionem tanquam KW
ribug

2–

232 MEDITAT. AD PANDECT.

ribus & paci imprimis Osnabrugenſi contrariam damnant.
Ita enim Baro de Wylich in Bœzelaer, Regis Prufliæ lega-
tus, totius corporis evangelici, à quo poteſtatem hanc ac-
eeperat, nom ine apud Auctorem der voͤlligen Religions-Negotia-
tion eines ſaͤmtlichen auf dem noͤch fuͤrwaͤhrendem Reichs⸗Tage zu Re⸗
gensburg verſammleten hochloͤblichen evangeliſchen Corporiy bey Sr.
Churfuͤrſtl. Durchl. zu Pfaltz N. 22. p. 62. ſcribit: Die angemaßte
und durchgetriebene Introduction des ſimultanei catholici in al⸗
len Kirchen der Reformirten ſtreitet directo wider den §. 31. des
fuͤnften Articuls, wo es heiſſet, es ſollen die Unterthanen bleiben und
gelaſſen werden in poſſeſſione omnium dicto tempore in po-
teſtate eorundem conſtitutorum templorum cum omnibus
pertinentüs &c. uud zwar, welches aus dem immediate
vorhergehenden, in Kraft der Worte: Nec minus ma-
neant &c. zu widerholen, quatenus illa dicto anno poſie-
derunt vel in poteſtate habuerunt. Nun iſt ja gantz un⸗
leugbar, daß die Unterthanen in der Pfaltz ante motus
Bohemicos ihre Kirchen, Schulen, fundationes, hoſpi-
talia, und dergleichen, wenn von dem quatenus die Frage,
privative und allein genoſſen; ingleichen, daß ſie nach
dem Weſiphaͤliſchen Frieden in dieſelbe auf eben ſolche Weiſe
reſtituiret worden. So kan dann der lange Zeit poſt fa-
Qam reſtitutorum ſupervenirende catholiſche Landes⸗Herr
das ſimultaneum ſeiner Religion in ſothane Kirchen nicht
einfuͤhren, ſondern ſie die Unterthanen muͤſſen ſolche billig hin⸗
fuͤhro auch allein ſo lange behalten, donec de religione
chriſtiana vel univerſaliter, vel inter ſtatus & ſubditos
mutuo conſenſu erit conventum. Quam declarationem
ceterorum principum & ordinum proteſtantium legati
per literas ad legatum Pruſſicum datas, quas idem Au-
Bor der KReligions- Negotiation Num. 27. p. 100. exhibet,

non ſolum generaliter comyrobarunt, ſed ipfi in alio
ſeri⸗

α

An,
.
⸗
Ctir.
De⸗
nohe
n
1. N
urd
in po.
wüb
medlate
us m.
Pole.
nt n
otn
hoſh
Feher
ſe na,
Po Er

des mon

chen ſch

HilgH

telgon
ſubat
laratoorn
um Ngti
ilen4
.. erhen

n 1
ſ

SP. NXIII. DE VR. PRINCIP. IN RES SACR. & ECCL. 233

ſcripto, quod ibidem num. 28. p. 101. extat, repetierunt & co-
Pioſius deduxerunt. Denique camera imperi apud Deckhe-
rum in conſultat. forenſ. Iib. I. part. I. C. 38. n. 21. duabus vici-

bus mandata de non contraveniendo inſtrumento pacis adver-

ſus ſupremum territorii dominum coexercitium religionis ſuæ
noviter adſumtæ in templo, ipſi quidem ſine exceptione ſub-
jecto anno vero vigeſimo quarto uni ſeli dicato & uſurpato,
urgentem decrevit. Quapropter cum per Pacem Osnabr. art.
5. §. I. inter utriusque religionis principes & ſtatus exacta
mutuaque æqualitas ſit introducta ita, ut, quod uni parti ju-
ſtum eſt, alteri quoque ſit juſtum, non videmus, quomodoô
princeps aliquis ex Auguſtanæ confeſſioni addictis, qui huc-
usque principibus catholicis ſimultaneum religionis ſuæ ex-
ercitium in templa aà ſolis proteſtantibus poſſeſſa introducere
volentibus tantopere reſtituerunt, id, quod in aliis tanquam
juri contrarium damnavit, nunc ipſe facere, & quietam ac ſo-
litariam catholicorum poſſeſſionem turbare queat, niſi forſan
jure repreflaliarum facti ſui juſtitiam tueri velit. Huc usque
ICti Helmſtadienſes. Quod vero illi de principe evangelico
aſſerunt, in principe etiam catholico obtinet. Vide Lunigii

Europaͤiſche Staats⸗Conſilia P. 2. n. 389.

VI.
Poteſt princeps imperii templa a diverſæ religionis hominibus olim
poſſeſſa, ſed anno 1624. vacua & collapfa, occupare & vel ſuæ
religionis exercitio aſſignare, vel in uſus profanos
impendere.

Il quoque inter quæſtiones Ctis Helmſiadienſibus tunc
propoſitas erat, poſſetne princeps Auguſtanæ confeſſioni
addictus templa catholicorum anno 1624. collapſa pro exer-
citio ſuæ religionis reparare. Dubium forſan conſultor ille
ſfibi ex L. 73. pr. de Contr. emt. & §. 8. I. de Rerum diviſione
Zom. J. Gg ᷣð facie-

2 4 MEDITTAT. AD PANDECT.

faciebat, ubi locus, in quo ædes ſacræ ſunt ædificatæ, et-

iam diruto ædificio, ſacer & commercio exemftus manere
dicitur. Sed ad hoc ſic reſpondimus: Quæritur, an prin-
ceps Auguſtanæ confeſſioni addictus ea templa, quæ anne
1624. vacua fuerunt, occupare & pro exercitio ſuæ religio-
nis reparare poſſit. Et de his quidem templis certum no-
bis & indubium videtur, poſiſe ea a domino territorii pro
uſu ſuæ religionis occupari & reparari. Templa enim iſta
collapſa, quum cives alterutri religioni addicti nullum ſibi
in ea ex legibus publicis jus arrogare queant, non pro tem-
plis & rebus ſacris, ſed pro areis deſertis habentur, in qui-
bus omne jus principi ceu domino territorii competit per
claram diſpoſitionem Pacis Osnabr. art. 5F. §. 47. Poterir
ergo princeps eadem occupare & vel in uſum profanum
convertere, vel, quod magis pium eſt, religionis ſuæ ex-
ercitio, quod cives in religione diſſentientes impedire non
debent, deſtinare. Itaque putavimus, principem ex illis,
quæ ſupra memoravimus, civilibus juribus haud obligari,
cum ea per pacem Osnabrugenſem ſint ſublata. .

VII.
MWequit princeps partem redituum eecleftaſticorum, a diverſæ re-
ligionis bominibus anno 1624. poſſeſſorum, licet ſuper-
Nuam auferre.

ergebat conſultor ille Duſſeldorpienſis: dem princenn
1) Auguſtanæ confeſoni addictus reditus eccleſiaſticos ſuc-

ceſſive diminuit & exercitio ſuæ religionis & templis repara-

tis applicat. Quare quæritur, an reditus a catholicis 1624.
brivative poſſeſſos ex parte poſſit tollere & templis illis re-
paratis in futurum conſervandis, ſicut & exercitio ſuæ reli-
gionis applicare. Sicut enim exereitium ſuæ religipnis poteſt
introducere, && conſortes ſuæ religionis facere participes
tem-

—

—

α
er.
ere
din.
Aund
lg.
N no.
pro
n
im fhi
oten.
nqi.
der
Porent
ofanun
ſur er.
Cire non
er ils,
OMigntn

lineſſet.
ier.

n Printt
Nicol

lir

olei
ir U .
z u⸗ 4
7 no

1

reſtringendum eſt, præſertim cum ipli principes proteſtan
tes ademtionem bonorum, quæ fuperffua reputantur, in

SP. XXIII. DE IVR. PRINCIP. INRESSACR. & ECCL. 23

tfemplorum a catholicis 1624. Privative poſeſſorum, modo eatho-
liei in exercitio ſuo non turbentur, ita & reditus ſuberftuos, ſeu
ad exercitium catbolicum non neceſarios, ſuc religionis exereitio
ex jure guaſt epiſcopa li applicare poteſt. Nam ſubditis pure con-
ceſſum eſt exerettium religionis 1624. habitum cum annexis ne-
ceſſariis, non vero ſuperfinis, quc ſubſunt juri quaſi ebiſeopali,
quod non competit ſubditis, ſed ſoli domino terriztoriali. Ad quæ
ſie reſpondimus: Quæritur ſecundo, an princeps Auguſtanæ
confeſſioni addictus reditus a catholicis anno 1624. privative
poſtſeſſos ex parte tollere, & templis a ſe reparatis in futurum

conſervandis nee non exercitio ſuæ religionis applicare pofſſit.

Inter ea, quæ a principe evangelico pro aſſerenda ſibi hac fa-
cultate afferri poſſunt, argumenta præcipuum eſt, quod in pa-

ce Osnabrugenſi civibus exercitium religionis, quale anno

1624, fuit, cum annexis neceflarüs, non etiam ſuperfiuis,
conceſſum, ſuperflua autem diſpoſitioni principis, qui ex do-
Gtrina proteſtantium ſimul jura epiſcopi habet, relicta viden-
tur. Accedit, quod & jus canonicum in C. 3. X. de Eccleſtis &-
dificandig tunc, cum ecclefia aliqua nimis in reditibus abundat,
aliquos ex his proventibus tollere & in alius templi exſtru-

ctionem atque miniſtrorum ejus ſuſtentationem impendere.
permittit. At vero Pax Osnabrugenſis art. 5. §. 31. non ne-

ceſſarios ſaltem, ſed omnes reditus & acceſſiones iis, qui
eos anno 1624. poſſederunt, relinqui, & in §. 46. absque
ulla exceptione ſolvi jubet. Igitur nec ſuperflua illis adimi,
ſed liberæ ipſorum diſpoſitioni concedi debenr. Et jus iſtud
epiſcopale, quod principes proteſtantes ſibi adſcribunt, ex
jegibus publicis, imprimis ex ſæpe memorato art. 5. 8. 49.
itani-

ſcriptis, qduæ ad quæſtionem primam memoravimus, impro-

bent. Igitur eundem in modum ad hanc quoque, uti ad ſupe-
Gg 2 110-

236 MEDTTAT. AD PANDECT.

riotem quæſtionem, reſpondemus: Principem evangelicum
partem redituum a catholicis anno 1624. Pprivative poſſeſſorum
de jure tollere non poſie, niſi forte idem per repreilalias faciat.

VIII.
Princeps imperii evangelicus monaſteria in terris ſuis a catbolicis
anno 1624. poſſeſſa, ſed poſtea vacçue facta liberæ obi, ui
olim ſul'fuerunt, diſpoſitioni relinquere debet.
. . 2 .
Quærebat porro conſultor ſæpe dictus: KRes eo devenit cirea
certum monaſterium intercidentiæ & ruinæ totali Hortnv,:-
ut emortuis aut jorte inde emigrantibus religioſis quibusdamibi-
dem adhbuc reſiduis, Concilia jam eoncebta ſint a domino illo terri-
toriali monaſterium memoratum oceupandi. Quare quæritur (1)
an dominus iſte territorialis monæſterium memoratum caſu ſecu-
turæ intereidentiæ totalis religioſorum ibidem adbuc ſuperſtitum
poſſit occupare &α* Ser UMud diſponere, an vero proviſio bujus-
modi pertineat ad ſolum epiſcopum catholicum, ſub ecujus jurisdi-
cCtione dictum monaſterium ſemper fuit, prout videtur ſtatuere In-
ſtrumentum Pacis a. 5. §. 9. vel 26, (2) Fi vero religioſi iſti bauci
ſuperſtites omnes moriantur vel inde emigrent, & e horuim dis-
ceſſu monaſterium familia religioſa & ecoleſia oficiis divinis con-
Iuetis deſtituatur, adeoque ordo religioſus in iſto monaſterio ab
i, tio fundatus hoc modo plane intercidat, & e aliis monaſteriis
ejusdem ordinis, quorum non niſi duo vel tria in omnib us ditioni-
bus imperii reperiuntur, alii religioſi advocari & ſubſtitui non poſ-

ſint, vel ipfimet monaſterium illud deſertum ſubintrare nolint;
quæritur in his cireumſtantiis, guæ &α qualis diſpoſitio eirca hoc

monaſterium & ecleſiam ex inſtrumento pacis Rer: poſſit & debeat.
(3) Suppoſito, quod proviſiobujus monaſterii competat Nroho
an in ſub'ſtituendis religioſis ex alio ordine ad continuandum cul-
zum divinum primævitus fundatum a domino territoriali depen-
dJeat vel impediri poſpt. (4) Quid vero ſi dominus territorialis
nollet ſubſtitutionem novorum religioſorum permittere, ſed potius
vellet monaſtertum relinqui deſertum, asque dum totus ordo in
omnibus ſuis monaſteriis interciderit. Quoad (1) Sicuti monaſte-
rium, dum ordo in eo fundatus florebat, juxta obſervantiam anni
1624. erat privative ſub ſola jurisdictioné eccleſiaſtica epiſcopi, ita
em-

—
cutn
ru
Wat,

olen
beli

tciret
imnun
Aumii.
1. in.
Fiturſ
iſer.
heſitun
iſt
jlrlit
fuere
Mi jeuu
lin dir-
inis con⸗

herio d

tlinone
are nlin
toinerkt
ö.
Nbnnſt⸗
oiciiit
IerriteNN

elr Ali

eutimnitt

ONNtionie

gepiſeli,ß
Aeie 1,

SP. XXIII. DE VR. PRINCIP. INRESSACR. & ECCL. 237

ſemper poſtea ſub eadem manet, ſive ordo in ſuo flore maneat, ſive
intercidat. Inſtrum. Pacis a. 5. d. 9. vel 25. ubi terxtus babet: Nec
Auguſtanæ confeſſtioni addicti (KRatus) poſthac in habita (1624.)
poſſeſſione ullo modo turbentur, ſed ab omni perſecutione juris & fa-
&tt perpeiuo tuti ſint, doneo controverſiæ religionis compoſitæ fue-
rint. Quod §. ſequenti ſimiliter ſtatuitur pro catholicis. Ad (2) Si
ordo in monaſterio ille fundatus modo ſpecificato plane intercidat,
certum eſt, quod monaſterium illud non devolvatur ad dominum ter-
ritorialem, neg ab eodem poſſit occupari absque violatione pacis

Veſtphalicæ juxta jam dicta pro caſu intereidentiæ expreſſe inter

Ratus utriusque religionis conventa a. 5. §. 9. vel 26. ubi diſponitur,
quod in monaſteriis ſitis in territorio ſtatuum acatholicorum ma-
neant religioſi, quorum regulis primitus dicata ſunt: nec commu-
tentur in alios religioſorum ordines, niſi talium religioſorum orde
plane interciderit; tunc enim magiſiratui catholicorum liberum
eſto, ex alio in Germania ante diſſidia religionis exorta uſitato ordi-
ne novos religioſos ſubſtituere. Per hanc diſpoſitionem paciſcentes
utriusque religionis voluerunt conſenſu mutuo primo proſpicere
gloriæ Dei ſeu perpetuæ conſervationt ocultus divini, dum ſtatue-
runt, eundem per alios religioſos continuandum vel reſtituendum,
ſi per reli ioſos primaæ fonotloni Reri non poſſit; oun, volue-
runt Pro pteere religioſis primæ fundationis, quod, ſieut ſubditis
ſecularibus exercitium 1624. habitum manere debet, ita religioſis
pariter maneant monaſteria 1624. poſſeſſa, nec poſſint transferri in
aliorum religioſorum ordines quoounque prætextu, guamdiu etiam
pauci de ordine priore in monaſterio ſuperſtites ſunt, adeoque non
ſufciut intercidentia partialis, v. g. quod de 12. religioſis defece-
rint 6. vel 8. ſed requiritur totalis intereidentia omnium, ita, ui

uulli amplius ſuperſint religioſi, antequam alii de alio ordine in mo-

naſterium illud introduei & prioribus⸗defcientibus ſub'ſtitui poſſint.
Tertio proteſtantes ſoli ſibi voluerunt proſpicere a Jefuitis (con-
ſentientibus tamen in petitum ipſorum catholicis) apponendo con-
ditionem illam, quod religioſi ſubſtituendi deberent fuiſſe in Germa-
nia ante diſſidia religionis, & exeludendos Jeſuitas, quos in pro-
poſitionibus ſuis 1646., 10. Martii etiam nominatim expreſſerant,
Vide Anonymum acatholicum in Medit. ſup. Inſtrum. Pac. fol.
398. 7 401: Ji igitur juxta præmiſſa monſterium quæſtionis per-
1. 629 3 detus

238 MEDITAT. AD PANDECT.

petuo manet ſub jurisdiäti one epifcopi, & ordo prior plane in eodem

iercidat, nec velit aut non poſſit ex aliis monaſteriis ſuis religio-

ſos in eodem ſubſtituere, nil upereſt, quam quod defectus ile ſubple-
atur ab cge oto, Ner magiſtratu caibolicorum, ſab'ſtituendo reli-
gioſos ex alio ordine anute diſſidia religionis in Germania uſitato.
Pro ordine priore eſt favor, quod pottus ex ſulis monaſieriis reli-
gio os poſſit ſubſtituere, non vero obligatio, ſeu onus, qJuod debeat
Iul'ſtituere. Quilibet autem favori ſibi oblato renunciare poteſt,

duod tanto magis locum babet, Zi ſine ſuo gravi ineommodo id

præſtare non valeat, vel abſolute nequeat, gquum nemo ad im-
boſſibile teneatur, nec mens paciſeentium fuerit, religioſos illos
gravare. Ad ( 3) ſuüppoſito, quod epiſeopius in aliis altibus ju-
visdicionis eleſiaſticæ oirca boc menaſierium exercitis a domi-
no territoriali non dependerit, aut impediri potuerit, etiam cir-
ca Lune actum ſubſtitutionis novorum veligioforum ab eodem de
jure non dependet, quod ſpeeialiter diſponit Inſtrumentum Pa-
cis oirea bune caſum, dicendo: Liberum eſto magiſtratui catho-
licorum, novos religioſos ſubſtituere. Si ſit liberum; ergo non
debet poſſe impediri ab altero quocunque. Ad (4) hoc eſt ab ſur-
dumz & éontra intentionem paciſcentium. Si tamen monaſteri-
um &&* ecleſia debeant relinqui deſerta tanto tempore; quæritur⸗
an ergo cetera hona frugifera pariter ſint relinquenda deſerta &
ineulta? Si læc olc⸗ ſint, gquis habebit euram colendi? Qui-
bus applicabuntur fructus aunui?“ Gc. Sicut hac conſequentia
ſunt abſurda; ita & antecedens. Wec poteſt præſumi, paciſcentes
in Inſtrumento Pacis talia abſurda cogitaſſe, minus ordinaſſe, quo-
rum intentio non fuit, catholicos prolibere a cultura & frubtibus

bonorum ſuorum, ſed tantum aſſecurare ordinem in poſſèſzone

1624. babita, niſi bie ſponte renunciet, nolit, vel non poſſt, dein-
ce proſpicere Proteſtantibus a YTeſuitis, uti jam ſupra dictum. At
hæc ita reſponderunt [Cti Heimſtadienſes: Quæritur primo,
ſecundo & tertio, quid juris futurum ſit in caſu, quo monaſte-
rium aliquod ruinæ & interitui proximum intercidat, mortuis
vel forte emigrantibus religioſis ibidem reſiduis. Clara hic eſt
Pacis I'eſtpbhulicaæ in art. 5. 5. 26. junctis §. 31. & 32. diſpoſitio
ne quid ſcilicet ex juribus, quæ catholici vel evangelici anno
14624. habuerunt, immutetur. Quodli itaque monaſtertuud
iſtu

— SP. XNIII. DE IVR. PRINCIP. IN RES SACR. & ECCL. 2359
. .
e iſtud dicto tempore eceleſiaſticæ jurisdictioni & liberæ diſj poſi-
k. tioni e Piſe Copi catholici unice ſubfuit, nihil ex hac ejus poteſta-
lörcli te diminuendum eſt. Neque per interitum monaſterii res is
ſtn, alium ſtatum devenit, ſed jus iſtud, quod epiſcopo competüt,
iuic. extinctis licet religioſis, tamen in loco & ædificiis remanet.
lillu Igitur princeps id occupare aut diſponere de eo nequit, ve-
un rum Pati debet, diſpoſitionem hanc, quatenus jura ejus terri-
agig torialia non infringet a ſolo epiſcopo fieri. Hunc autem epi-
be in ſcopum limites in pace Osnabrugenſi circa diſpoſitionem ſeu
kurj. pProviſionem vacui monaſterii accurate ſervare oportet. Qua-
Adoni. Propter providendum eſt ante omnia, ut idem religioſorum
tiamelr. ordo, qui cœnobium anno 1624. tennit, in eo conſervetur.
eolen Quodſi tamen ordinis hujus religioſi, qui duo vel tria ſaltem
un lr in omnibus imperii ferris monaſteria habere dicuntur, vel ob
S paucitatem ſupplementum in monaſterium hoc vacuum mit-
ir. tere nequeant, vel etiam recuſent, quod eos poſſe dubium
nonaſeri. non eſt, tunc ordo ille religioſorum „ quoniam monaſterium
eritur: derelinquit, civiliter intercidiſſe, arg. L. 8. in in. C. de Omni
leſeria d ugro deſerto atque caſus in §. 26. art. V. expreſſus exiſtere vide-
endi tur, ut adeo liberum tunc ſit epiſcopo, ex alio in Germania
vnſſeſuenn ante exorta religionis diſſidia uſitato ordine novos religioſos
. nr ſimi pro lubiru ſubſtituere. Et quum epiſcopus in aliis actibus .
— 3 jurisdictionis eccleſiaſticæ circa hoc monaſterium exercitis
bge à domino territoriali non dependerit nec impediri Potuerit,
mnſeſpi etiam circa hunc actum ſubſtitutionis novorum religioſorum
1NN N ab eodem neque dependet neque impediri debet. Ad quæ-
Pritu pring ſtionem vero quartam reſpondemus, principem evangeli-
Gomonk cum, ſi ſubſtitutionem novorum religioſorum usque ad inte-
n,mnn, ritum integri ordinis, qui nunc monaſterium poſſidet, im-
ni pedire vellet, contra mentem pacis Weſtphalicæ facturum
en eſſe. Etſi enim ea tunc demum novos religioſos ſubſti-
6 uitn tuere permittat, cum religioſorum ordo plane interciderit,

' atta- H

*

240 MEDILAT. AD PANDECILI. ”
attamen jam ſupra oſtendimus, ordinem illum eo ipſo, quod
monaſterium derelinquit, civiliter interüſſe, & pro extincto
haberi. S=S

IX.
Monaſterium ab ordine religioſo derelictum epiſcopus, eui id ſab-
eſt, ſine conſenſu pontificis maximi ſeculariſare poteſt.
Suhpereſt ultima, quæ tunc propoſita fuit, quæſtio. Eam
ſic conceperat conſultor ille: Quæritaur an eveniente ali-
quando caſu intercidentiæ plenariæ illius primi ordinis in dicto
monaſterio, ordo ille non valeat vel non velit religioſos ex
aliis ſuis monaſteriis in monaſterio illo ſic evacuato deſerto

ſubſtituere, epiſcopus teneatur in eodem ſubſtituere religioſos ex

alio ordine? an vero poſſit domino illi territoriali ad redimen-
dam vexam eccleſiam & monaſterium cum annexis per trans-
agctionem cedere pro exercitio confeſſionis Auguſtanæ, vel er-
iam alteri ſeculari vendere & omnino ſeculariſare?“ Haæc omnia
epiſcopo per Inſtrumentum Pacis non probhibentur, quia dicitur:
Liberum eſto magiſtrautui catholicorum novos religioſos ex alio
ordine ſubſtituere. Si ſit liberum, ergo non eſt obligatorium,
quod debeat alios religioſos ſubſtituere, Jed, ſieut generaliter ele-
Rores, principes & ſtatus religionis utriusque bona ecleſia-
ſtica 1624. poſeſu retinere poſſunt, non vero retinere tenentur,
ſed poſſunt cum ſatibus religionis alterius circa illa tranſigere,
eaque permutare, vendere, cedere pro exercitio alterius religio-
nis, vel etiam ſeculariſare, absque eo; quod ſtatus religionis
alterius ſe talibus diſpofitionibus immiſcere aut eaidem impe-
dire poſſint, prout clare diſponit transactio Paſſavienſis §. Es

ſollen auch die jetzige Kriegs⸗Uebungen ꝛc. Pax religioſa §. 16. Dero⸗

wegen ſollen die Staͤnde ꝛc. §. 27. Nachdem aber ꝛc. Wec Inſtru-
mentum Pacis contradicit. Sic pariter in hoc actu ſpecifcoma-
net libertas epiſcopo circa monaſterium & eccleſiam illam pro lu-
bitu diſponendi, vel cedendo eandem pro exercitio religionis
al-

e
Juod
tinco

iila.
.
d. En
ienfe d.
mn di
gioſon en
6 beſen
igicſaren
redim.
Per nmu.
e, A .
Mar onni
iaduitur:
ſon ex gi
ligntoriun
heraliter d
one etelhir.
ere tepennn,
e aſenn
Heriur filg
Atus nlpn
otden ii⸗
wienſi 6

.. Ne Nr.

uſpevifttß-
rl⸗
m illen nn
iti⸗ ilgen

1.
N

SP. XXIII. DE IVR. PRINCIP. IN RES SACR. & ECCL. 241

alterius, vel etiam Jeculariſando. Pro clariore h rum intelligen-
tia notandum, quod inſtrumentum pacis boc loco concedat tres
Jfavores: primum epiſcopo, concedendo eidem libertatem diſpo-
nendi de monaſterio & eccleſia in talibus eireumſtantiis vaçcante
& deſerto. Secundus favor eſt pro religioſis primi ordinis ſeu
Jfundationis, quod monaſterium & eccleſia 1624. pofeſſa ipſis ma-
nere debeat, ſi erdo poſſit vel velit ex aliis monaſteriis ordinis ſui
religioſos in eodem collocare. Tertius favor eſi pro Proteſtanti-

hbus; quod ipfis invitis non poſſint in talia monaſteria introduci

religioſi novi, quorum ordo ante diſſidia religionis in Germania

von fuerit. Epiſcopus in favore ſuo ſeu libertate diſponendi non

poteſt impediri a Proteſtantibus. Religioſi & Proteſtantes favo-
re ſuo privari non debhent, eidem tamen libere renunciare per in-
ſRrumentum pacis non probibentur. Ad hanc conſultationem ſie
reſponderunt Cti noſtri: Quæritur, utrum in memorato
caſu, quo religioſi in dicto monaſterio degentes prorſus ex-
tinguuntur, & ordo ipſe illud deſerit, epiſcopus neceſſario
religioſos ex alio ordine ſubſtituere debeat, an vero tem-
plum & monaſterium cum annexis domino territorii per
transactionem pro exercitio religionis evangelicæ cedere,
vel etiam alteri ſeculari vendere & omnino feculariſare poſ-
ſit. Equidem his epiſcopi conatibus vehementer ſeſe non

ſolum evangelici ſed & catholici opponent dicentque, pa-

cis Weſtphalicæ conditores, dum articulum ſæpe memora-
tum inſeruerunt, non tam epiſcopi, quam potius utriusque

religionis & domini territorialis commoda ante oculos ha-

buiſſe, atque adeo conſtitutionem eorundem ab epiſcopo

ad amuſſim obſervari debere, præterea decretis concilio-

rum & pontificiorum alienationem & ſeculariſationem tem-
plorum & monaſteriorum ſeveriſſime interdici, neque, et-
iamſi ex juſta cauſa ſint, aliter ratam haberi, quam, ſi pon-
tificis conſenſus accedat, C. Ambitioſæ in Ekxtrav. comm. de
Tom. I. Hh Re-

„

242 MEDITAT. AD PANDECT.

Rebus eccl. non al. Verum enim vero catholiéorum objectio-
nibus facile ſatisfiet, ſi modo ſupponimus, transactionem il-
lam, per quam monaſterium domino territorii ceditur, in uti-
litatem totius eccleſiæ vergere, ut ſcilicet ulterior, quæ for-
te metuitur, vexatio redimatur, & aliæ conditiones proſicuæ
obtineantur. Hoc quippe caſu, cum evidens eccleſiæ utili-
tas id poſcit, alienatio illicita non eſt Clement. I. de Rebus ec-
leſ. non alien. Quin imo ſufficit ſola inutilitas, quemadmodum
Gonzalez. Tellez, in C. 5. X. de Rebus eccl. non al. & Cloſſa in
ſumma quæſt. 2. cauſa XII. loquuntur, ſeu magna incommo-
ditas, ut, quando res aliqua eccleſiæ multum incommodi &
moleſtiæ affert, vel longe diſtat & modici fruétus eſt. C. 8. §.
I. X. de Rebus eccl. on al. Molina de Juſtitia & jure Diſput. 468.
Conel. 2. Incommoditas vero ſumma vel ex eo, quod ipſe ordo,
cujus regulis olim dicatum fuit, id deſerat, ſatis colligitur. Ne-
que movere debet epiſcopum ſupra memoratum caß. Ambi-
tioſæ. Namque diu jam Engel de alien. bon. Eceleſ. aliique do-
Gores catholici oſtenderunt, capitulum iſtud in Germania
uſu receptum non eſſe. Quod deinde ad Auguſtanæ con-
feſſioni addictos & imprimis dominum territorii attinet, il-
li per exceptionem tua non intereſt facile repellentur. Non
enim videmus, quid vel evangelicorum vel domini territo-
rialis interſit, monaſterium illud ſalvis juribus territoriali-
bus in ſecularem transferri. Neque facultas hæc epiſcopo
denegari poteſt. Jam tum enim Transactio Paſſavienſis §. 9.

△

ſibi ſubjectis diſpoſitionem reliquerunt eamque ab evan-
gelicis quocunque modo impediri vetuerunt. Quæ liber-
tas deinde in pace Weſtphalica neque ademtaà neque im-

minuta, ſed potius confirmata fuit. Accedit, quod in

art. EV. §. 26. liberum magiſtratui catholicorum relinqui-

tur, novos religioſos ſubſtituere. Quod autem alicujuz⸗

pote

& Pax religioſa §. 16. & 17. Catholicis liberam de bonis

—SFSb. XXII. DE VR. PRINCIP. IN RES SACR. & ECCL. 243

e Poteſtati permittitur, id juris neceſſitati non ſubjicitur L. 40.
pr. qe udiciis. Quibus rationibus inducti exiſtimamus, epi-
ſcopum in monaſterium illud deſertum religioſos ex alio ordi-
Tiar ne ſubmittere neceſſario non debere, ſed id cum annexis vel
dete domino territorii per transactionem pro exercitio religionis
EUül evangelicæ cedere, vel etiam alteri ſeculari vendere & ormnni-
hut⸗ no ſeculariſare poſſe. Atque hæc eſt ſuper propoſitis quæſtio-
r nibus ſententia noſtra, juri & æquitati conformis.
en .
dls MEDITATIONVM AD PANDECTAS
ur AD LIB. I. TIT. VIII.
ipeon „DE
itur. N.
E RKEBVS ECCLESIE
liqed . ET

cnun PIORVM LOCORVM
dun ALIENANDIS

Iinnet
nmr N PVBLICE DEFENSVM
mdn lernd.
ue ehliß p.ß XI. MAII ANNI CIlo Io CCXIV.
avienſt
de ad t Solemnia, quæ jus civile & canonicum in alienationibus rerum
e 4 eceleſiaſticarum exigit, adeo ſtricte moribus non ſervantur.
lit, C ) erum eccleſiaſticarum alienatio, etſi tam jure civili,
rum teic quam canonico permittatur, tot tamen tantisque li-
katen A . mitibus, ſeu, ut Wovella 46. pr. loquitur, ſubtilita-
. . Hh 2 J tibus

1

244 MEDITAT. AD PANDECT.

tibus & obſervationibus circumſcribitur, ut, ſi factas olim ali-
enationes curate excutias, pauciſſimæ earum & fere nullæ ra⸗
tæ futuræ ſint. Requiritur enim I. ut vel extrema neceſſitas

vel evidentiſſima utilitas alienationem ſuaſerit, 2. ut præſul

vel antiſtes eccleſiæ eam propoſuerit, 3. ut integrum capitu-
lum ſeu omnes clericos ſuos convocaverit, 4. ut illi cauſam ac-

curate inquiſiverint, 5. ut ſingulorum ſuffragia exquiſita fue-

rint, 6. ut non ſolum majoris, ſed & per C. 5. A. de lus, quæ funt
. . . . N . . .
a prælato, ſanioris patris conſenſus acceſſérit, 7. ut clerici quo-

que inſtrumentum alienationis ſubſcripſerint C. I. AX. de his, quæ

hiunt a prælato, 8. ut pontifex Romanus ſeu apud nos princeps,

in cujus terris bona ſita ſunt, alienationem confirmaverit, 9. ut
patronorum & fundatorum eccleſiæ conſenſus ſit requiſitus,
10. ut publica ſubhaſtatio realem alienationem anteceſſerit
Auth. Hoc jus porrectum C. de Sacroſanctis Eccleſ. LI. denique
ut is, in quem poſſeſſio translata eſt, ſi forte illi controver-
ſia moveatur, liquidiſſime oſtendat; & juſtam alienandi cau-
ſam & omnes, quas enumeravimus, ſolemnitates adhibitas
fuiſſe, cum ſecundum DD. apud eſembecium Conſil. 59. n.
17. ſoli inſtrumento deſuper confecto fides non habeatur.

Tacemus cetera, quæ præterea aà Ctis ſine legum auétorita-

te requituntur, de quibus goannem Paponium in Corpore ju-
ris Francici Iib. I. tit. 13. arreſto 3. vide. Si quid horum in
alienatione rerum eccleſiaſticarum vel neglectum fuerit, vel
adhibitum quidem ſit, ſed ob lapſum temporis aut aliam
cauſam probari nequeant, totum negotium irritum eſt, &

res alienata revocatur. Quin imo Poſſeſſores nec præſcri-

ptione ſemper 40. vel plurium annorum tuti ſunt, ſi bona
alienata fuerint menſalia, ſeu, ut Linckius Comment. in
Decret. L. 3. tit. 13. §. 4. n. 5. diſtinguit, ad ſuſtentationem
prælati, abbatis;, epiſcopi, capituli vel eccleſiæ deſtinata.
Hac enim non niſi immemoriali tempore præſcribit, DD.

com-

7

SP. XXIV. DE REB. ECCL. & PIOR. LOC. ALIENAN. 245

—
nil communiter perhibent. Incredibile eſt, quantas hæc doctri-
len. na turbas excitet, quod per illam poſſeſſores prædiorum poſ-
eſie ſeſſione ſua, quam per C. & plures annos tenuerunt, exuan-
Drel tur. Ut, ſi unquam, hic certe locum habeat commune illud:
Capi Summum jus ſumma eſt injuria. Movit hæc conſideratio
Mlamer Ctos pios & εquitatis ſtudioſos, ut ſubinde de ſueto rigore
faee.⸗ quid remitterent, atque alienationes iſtiusmodi, etſi unum
e fit Alterumve ſolemne deeſſet, ſuſtinerent. Teſtatur hoc Ee-⸗
icl n ſeibecius, qui Conſil. 59. n. 23. Et bæc quidem, inquit, de ju- ”
i, u reſic ſe habent, guæ, ſi omnia ſervanda eſſent exacte, vix ulla
rincept maneret rata rerum eccleſiaſticarum alienatio. Quamobrem in re-
cri91 giis ſummisque curiis & ipſe cognovi, & ab aliis experientiſſimis
edniſim proagmaticis in ſecreto comperi, bæc non omnia ad amußim at-
Nbecelen tendi. Itaque Guid. Pap. deciſ. 594. n. 4. dicit, bic conſuetu-
l. Cenigte dinem attendi, quam non obſeure multis locis indigçat in illis cu-
ontrorer riis non tam ſerupuloſe exigere omnia. Ita puto, ireumſtantiis
andi c. bie plurimum in utramque pariem tribuendum, & tempori, ſi
lubitas quando diuturnitas intervenit forte temporis, guc voſſeſſorem
ſl. 9i. rueatur; olennitatum etiam eocleſiaſticarum bræſumtionem in-
bebenm ducat, etiam decem tantummodo annorum, & quando pa-
Raudvit⸗ tet, bonam in omnilus interveniſſe Rdem ne uidquam abtaum
in, Fraudulenter. WNWam, ut Fraudibus in eceleſiam Rrubtis obvi-
dhanmi andum I Ric eecleſta ,gquæ præcipue juſtiticg cultrix eſſè de-
Dlleint bet, injuriam aliis facere non debet, nec res bona Vide vendi-
räs ta propter minimam cauſam inemta ſieri debet. Eadem Caſpa-
6 ni ris AKlockii ſententia eſt, qui tomo I. Conſil. 35. n. 262. in
Wundd: alienationibus rerum eccleſiaſticarum iſtas juris canonici ſo-
edeee lemnitates ſemper & ubique ad amuſſim obſeivari debere,
im, I negat. Ipſi quoque doctores pontificii ſic ſentiunt, ut Z.
Cmm B. van Eſpen in Jure eccleſiaſtico univerſo P. 2. tit. 36. n. 39.
ſemminn ſeqq. oſtendit, Rebuffi, Zypæi, Tornetii, Stockmanni &
elie⸗ Eſe Maynardi ſuffragiis ſuffultus. Et Schilterus in Inſtitutioni-
eletiin 4 Z Hh 3 bus

7

246 MEDITAT. AD PANDECUT.

bus juris ean. lib. 2. tit. 6. §. 15. lit. a. prœæeunte Engelio, docto-
re pontificio, aſſerit, cap. Ambitioſæ Extrav. comm. de reb. Ecxl.

non alien. in Germania receptum non eſſe. Cum itaque contra-

ria conſuetudo legem abroget, L. 32. J. I. de Legibus, atque iſti,
quos memoravimus, DD. hanc conſuetudinem in aulis prin-
cipum comprobatam affirment, & ipſa æquitas, quemadmo-
dum 'eſembeeius oſtendit, eam conſuetudinem commendet,
non peccabunt Cri hodie, qui eam ſecuti alienationem bo-
norum eccleſiaſticorum, ſi modo bonam fidem & præcipua
requiſita adfuiſſe animadvertunt, validam declaraverint, tam-
etſi quædam ex fubtilioribus iſtis ſolemnibus vel neglecta fu-
erint, vel, adhhibita eſſe, probari non poſſit. Sic aliquando

ICti Vitembergenſes in cauſa des Kloſters unſerer liben Frauen

zu Magdeburg contra Joann Thielen judicarunt: Weil bewehrte
DD. und beruͤhmte Rechts⸗Collegia bezeugen, daß de moribus

in Veraͤuſerung der Kirchen⸗Guͤter die ſolemnia nicht eben ſo ſtri⸗·

Ste obſerviret werden, ſo haben wir bey ſo bewandten Umſtaͤn⸗
den den poſſeſſorem zu ſchuͤtzen vor billig erachtet. Et Cti Helm-
ſtadienſes anno ſuperiore, cum prædium aliquod, quod olim
ad epiſcopatum pertinuerat, ſed alienatum fuerat, vindicare-
tur, eandem ſententiam amplexi ſunt.

. II.
Princeps, illæſa religione, templum ex uno loco in alterum
transferre poteſt.

LDuubiratum noſtra ætate accepimus, liceretne principi pro-
teſtanti, collapſum vetuſtate palatium reſtituturo ufi-
busque ſuis aptaturo, ſacellum aliquod, quod ſymmetriæ
obſtabat & liberum proſpectum impediebat, tollere & in lo-

cum ſibi commodiorem transferre. Negarunt ſuperſtitioſi

nonnulli propterea, quod religionem ipſum quoque ſolum

afficere ſacrumque indelebili quodan charactere reddere di-

cerent.

lri
u
5
H
bet
gua
ſun
fij

nn
docho.
lN
COnIr.
Gbeiki
ls Prn.
midnd.
netleh
önem bo.
DrEcu
rint ten.
glechſt
Niquenn
hen Cenne

l beee.

e Mori
hen ſoſti⸗
Umſtin
Dii Helm-
Guodhin
Vindirare.

in alretun

Prnchinn
ſtirututo .
d hmmm
lere Ell.
guode ſn
le lellete
(elnl

SP. XXIV. DE REB. ECCL. & PIOR. LOC. ALIENAN. 245

cerent. Neque defuerunt forſan illis loca ex jure civili & ca-
nonico, quibus ſententiam ſuam quomodocunque tuerentur.
Vide §. S. I. de K. D. & L. 73. pr. de Contrab. emt. Principem
certe illum ſpecioſis rationibus ſuis permoverunt, ut ſacel-
lum non ſine deformitate ædificii relinqueret. At nos, po-
Tuiſſe illum, illæſa religione, ſacellum in alium locum trans-
ferre, exiſtimamus. Etſi enim Papiniano concedamus, ip-
ſam aream, cui ædes ſacra impoſita fuit, ſacram quodammo-
do eſſe, neque profanam temere fieri debere, iſta tamen,
quæ loco & aræ inhæret, religio character indelebilis haud
eſt. Quod enim locus pro ſacro habeatur, hoc omne ex au-
oritate publica ejus, qui epiſcopi vel pontificis maximi jura
ſuſtinet, dependet. Sine hac conſecratio nulla erit. Quodſi
ergo idem is contraria auctoritate locum profanum eſſe velit,
extinguitur character iſte. Neque peccare dicendus eſt, ſi mo-
do cultui divino nihil deeedat, ſed alius æque commodus lo-
cus ad illum adhibeatur. Hæc priſcorum quoque Romano-
rum, qui religionis tenaciſſimi erant, ſententia fuit. Ap-

Pparet hoc ex Plinii lib. 10. ep. 58. 59. Cum enim Nico-

medenſes priori foro novum adjicere cœpiſſent, in hujus ve-
ro angulo vetuſtiſſima Matris magnæ æ des reperiretur, quæ
multo depreſſior novo opere eſſet. Plinius quærit, an ædes
hæc ſalva religione transferri poſſit. Tum Trajanus impera-
ror & pontifex maximus, cujus perpetuam pietatem ſingu-
lari encomio Romani in numis, quos Franciſeus Mediobar-
bus Biragus in Numismatibus imperatorum Komanorum p. I51.
2 I58. exhibet, celebrarunt, Plinio ſic reſcribit: Potes, mi
Secunde cariſſime, ſine ſolicitudine religionis, ſi loci poſitio vi-

detur hboc deſiderare, ædem matris Deum trankferre in eam,
quæ eſt aceommodatior. Neque inter doctores pontificios de-

ſunt, qui nobiscum ſentiant. Vide Paponium in corpore Ju-

is Francici lib. I. zit. 13. areſto 3. in Kine. I

248 MEDTTAT. AD PANDECT.

III.
Legata pio uſui relicta in alium meliorem, auctoritate principis
accedente, converti poſſunt.

x eo, quod præſtruximus, fundamento illud multo ma-

gis conſequitur, poſſe principem legata pia vel alias
quascunque penſiones, ſacro uſui deſtinatas, in alium, licet

a voluntate teſtatoris vel fundatoris pauliſper diverſum, uſum
transferre, ſi ex iis, quæ circumſtant, appareat, cultum di-
vinum aut pietatem melius ſic & commodius promoveri.
Non equidem ignoramus, maxime nobis objici poſſe, quod
epiſcopi atque adeo principis etiam potiſſimum officium ſit,
providere, ut in omnibus piis voluntatibus univerſa ſecundum de-
functi voluntatem procedant, & ſtudere, ut modis omnibus cau-
ſæ pic compleantur. Vide MWovellam 131. C. II. At, dum le-
gata hujusmodi in uſum meliorem & magis pium convertun-
tur, voluntas defuncti non infringitur, ſed potius juvatur.

Veroſimile enim eſt, teſtatorem, ſi rem recte conſideraſſet,

ipſum ſic conſtitururum fuiſſe. Confirmat ſententiam no-
ſtram egregie L. 4. de Adminiſtratione rerum ad civitates perti-
nentium. Quibus rationibus moti Cti Helmſtadienſes anno
ſuperiore reſponderunt, legatum ſcholæ cuidam hac lege re-
lictum, ut ex ejus reditibus quotannis ſtato tempore munu-

ſcula & edulia inter pueros diſcentes dividerentur, poſſe ex
conſiſtorii, quod principem repræfentat, auctoritate in ſa-

laria præceptorum, quæ alias admodum exigua erant, im-
pendi.
IV.
Salaria miniſtrorum eccleſiæ vel alterius pii loci divini
non debent.

5

Quæ

1
,
to
ut
Gan
697
bve
nok
On
juri
ätti⸗
men

. A

3–

—- Sp. XXIV. DE REB. ECCI- ET PIOR. LOC. ALIEN. 242

uæſtio hæc in collegio Crorum Helmſtadienſium menſe
rit Majo anni CIo 19 CC XIII. agitata eſt. Duo pagi commu-
nem hucusque ludimoderatorem habuerant, qui ſalarium ex
legato accipiebat, & in altero quidem pago habitabat, alte-

tom rius tamen pagi pueros, qui quotidie ad ipſum commeabant,
6l d ſimul inſtruebat. Tandem vero hujus incolæ pertæſi itineris,
m le quod liberos eorum quoridie facere oportebat, ad diviſionem
mm ü provocabant, ut ex dimidio reditu peculiarem ſibi ludimagi-
Hrumd. ſtrum conſtituerent. Contradicebant acerrime alterius pagi
Dthoen incolæ ipſeque ludimagiſter, tandemque orta lite, Cti noſtri
e, ul conſulebantur. Duo erant maxime, quæ ab his, qui diviſio-
teium n nem volebant, urgebantur. Primum, ajebant, notfiſſima eſt
dunke. juris regula, neminem invitum in communione retineri, ſed
Wihinen. quocunque tempore ad diviſionem provocare poſſe, atque
„ dunk. pactum etiam de perpetua communione initum irritum eſſe.
wem. Deinde ad c. 3. X. dJe Eccleſtis ædificandis prevocabant, in quo
S ina. caſum noſtrum in terminis, ut loquuntur, reperiri putabant.
liderecer Sic enim ibi Alexander III. Pontifex: Villa, inquit, quæ di-
obarn . citur H. tantum perhibetur ab eccleſia paræciali diſtare, us
tateifeni⸗ tempore biemali, cum pluvicæ inundant, non poſſiut parœciani ſi-
benlesinn ne magna dificultate ipſam adire: unde non valent congruo
lurkegt tempore eccleſiaſticis offciis intereſſe. Quia igitur dicta eccleſia
porenmm na dicitur reditibus abundare, quod præter ilius villæ proven-
r, l tus miniſter illius convenienter valet ſuſtentationem habere: man-
Orrnenl Adamnus, gquatenus, Zi ves ita ſe babet, eccleſiam ihi ædifices & in
elilt ea ſacerdotem inſtituas, ad uſtentationem ſuam ejusdem villæ

obventiones eccleſiaſticas percepturum. At nihilominus JCri
noſtri, legatum iſtud pium & ſalarium ludimagiſtri integrum
conſervandum eſſe, reſponderunt. Nam quod ad regulam
ſoei Cun juris, quæ ſociis ſemper ad diviſionem provocare permittit,
attinet, ea, etſi inter privatos obtineat, in proventibus fa-
men eccleſiarum & piorum locorum, maxime autem in be-
Tom. I. Ii nefi-

250 MEDITAT. AD PANDECT.

neficiis & ſalariis miniſtrorum Iocum non inveniet, quippe
quæ diviſionem plane non admittunt c. 8. X. de Præbendis &α
dignitatibus. Quod autem deinde objiciebatur c. 3. X. de Ec-
cleſiis ædifcandis, non videtur ad hunc caſum noſtrum appli-
cari poſſe. Duo erant, quæ pontificem ad permittendam di-
viſionem moverant; ſumma primum itineris difficultas, qua
villæ iſtius incolæ a cultu divino arcebantur; deinde opulen-
tia eccleſiæ primariæ, ex cujus reliquis reditibus miniſtro in-
regrum fine deminutione ſalarium præſtari poterat. At hic
omnia ſecus erant. Difficultas itineris adeo magna eſſe non
poterat, cum pueri ante motam litem per multos annos ſine
ulla querela eadem via uſi eſſent. Deinde diviſio iſta ſine de-
minutione ſalarüi, quod ante ludimagiſtro Ppræſtitum fuerat,
fieri non poterat; quæ res effeciſſet, ut, cum hucusque viri
literati & eximii hoc munus ſubiiſſent, impoſterum minus
idonei homines pro modulo ſtipendii eidem admoveri de-

buiſſent. Sic igitur reſponſum interrogantibus fuit: Hat

Stephanus ſein Bauer⸗Guth zu Kora beyden Gemeinden zu Kora

und Borna, davon die erſte mater, die andere filia iſt, zu Beſtel⸗

lung eines Schul⸗Rectoris vermachet; woruͤber denn auch beſagte

beyde Gemeinden ſich mit Auctoritaͤt der Regierung dahin vergli⸗
chen, daß der Rector zu Kora das Haus und alle Einkuͤnfte ha⸗
ben und genieſſen ſolle, wie denn auch die Borniſchen Kinder viele
Jahr lang zu ihm in die Schule gegangen. Nachdem aber endlich
dieſen ſolches wegen des weiten und uͤblen Weges beſchwerlich
fFaͤllt, ſo wird gefraget, ob die Borniſche Gemeinde nicht actio-
nem communi dividundo anſtellen koͤnne. Nun iſt zwar be⸗
kannten Rechtens, daß niemand wider ſeinen Willen in Gemein⸗

ſchaft zu bleiben angehalten werde, ſondern jederzeit ad diviſio-

nem provociren duͤrfe. Es findet aber in gegenwaͤrtigem Fall
dieſe Rechts⸗Regul um deswillen keine ſtatt, da ſelbige nur von
ſolchen Sachen und Guͤthern zu verſtehen iſt, von welchen denen
pri-

12
l
di
1n
re
ne
lis
cel

—
i
lie
dehe.
DD.
lund.
Opoe⸗
idron.
AMe
eleam
Usgefn
reri d
lit: M
AKor
AW
Goch beſe

Dehfa teg

Einkhatrke
Kindett
aberent

beſchnee

,nicht 4r.
iſ on
nner⸗
werte 4
big⸗ ſurke

SP. NXIV. DE REB. ECCL. ET PIOR. LOC. ALIEN. 251

privatis die freye Diſpoſition zukommt, dahingegen die einmal
geſetzten beneficia und ſalaria der Kirchen⸗ und Schul⸗Bedien⸗
ten gar nicht getheilet werden moͤgen, welches allhier um ſo viel
deſto mehr in Betrachtung kommt, da des Koraiſchen Schul⸗

Rectoris ſalarium ex legato herruͤhret, und zu befuͤrchten iſt,

daß, wenn etwas davon abgezogen werde, des teſtatoris In-
tention nicht erhalten, und ein gelehrter tuͤchtiger Mann nicht
beſtellet werden koͤnnte; bey welcher Bewandniß, und da uͤberdiß
die Knaben viel Jahr nach Kora in die Schule ohne Beſchweh⸗
rung gegangen, alſo die Difficultaͤt ſo gar groß nicht ſeyn kan,
auch die diſpoſitio capituli 3. X. de Eccleſiis ædif. welche ſonſt
der Borniſchen Gemeinde zu ſtatten zu kommen ſcheinet, hin⸗
weg faͤllt; So iſt dieſelbige actionem communi, dividundo an⸗
zuſtellen nicht berechtiget.

V.

Miniſter eccleſiæ aut ſebolæ, qui per transactionem conſiſtorii
auctoritate initam ſalarium & jura ſua imminuit, ſibi
ſoli, non etiam ſucceſori in oicio nocet.

ergimus in eo, quod modo memoravimus, exemplo.
Bornenſes ſcilicet, cum viderent actionem communi

dividundo locum non inventuram, alia via ſibi incedendum

rati, cum præſente ludimagiſtro tranſigunt, eamque trans-

actionem, qua partem proventuum retinere & alendo pecu-

liari ludimagiſtro impendere ipfis permittebatur, a conſiſto-
rio confirmari curant. At ICti Helmſtadienſes, cum, mor-
tuo ludimagiſtro tranſigente, ſucceſſor ejus & incolæ Ko-
renſes transactionem impugnarent, eam reſcindi oportere,
reſponderunt. Ex principiis enim juris noſtri tam natura-
lis quam civilis manifeſtum eſt, factuia anteceſſoris nec ſuc-
ceſſori in officio nec aliis, a quibus hic conſtituitur, nocere.
1i 2 Nec

AX
V

MEDITAT. AD PANDECT.

272

Nec confirmatio conſiſtorii ſucceſſori obeſſe poterat, cum

reſcripta hujusmodi & confirmationes eatenus ſaltem, quate-
nus tertii jura non infringunt, valeant L. 4. C. de Emancipat.
Et ne ſine lege loqui videamus, lectorem oramus, ut c. 21.

X. de Præbendis & dignitatihus evolvat, in quo fimilis plane

caſus eodem modo, quo [Cti noſtri judicarunt, ab Inno-
centio III. Pontifice deciſus reperitur. Sed afferemus ipfa
reſponſi verba: Hat ferner die Gemeinde zu Borna aund 1703.
mit dem damaligen Recgtore einen anderweiten Vergleich, daß
ſie einen abſonderlichen Schulmeiſter halten, und dieſer 6. und
. 2. viertel Morgen von dem bisher zum Koraiſchen Rectorat ge⸗
hoͤrigen Acker nutzen ſolle, aufgerichtet. Weil aber die Ge⸗
meinde zu Kora dieſes nicht genehm halten will, ſo entſtehet die
Frage: Ob nicht der Gemeinde zu Borna Suchen in angefuͤhr⸗

tem Vergleich wol gegruͤndet ſey? Wiewol nun die Regierung

und Conſiſtorium denſelben beſtaͤtiget, der darinn benennte
Acker auch in der Borniſchen Feld⸗Mark gelegen, und der

neue Schul⸗Rector, da er die Borniſchen Kinder nicht mehr zu

informiren hat, die voͤlligen Einkuͤnfte ſeiner Vorfahren mit
Unrecht zu prætendiren ſcheinet; Alldieweik aber ein jedes Fuͤrſtl.
reſcriptum und Obrigkeitliche Confirmation nur in ſo weit,
als dadurch eines dritten Gerechtigkeit nicht gekraͤnket wird,
guͤltig iſt; hiernaͤchſt die ſtreitigen Morgen, ungeachtet ſie in
der Borniſchen Feld⸗Marke liegen, dennoch nicht von der Ge⸗
meine, ſondern von Stephano, herruͤhren, endlich der neue Ko-
raiſche Rector ſonder Zweifel die Borniſchen Kinder annoch zu
informiren erboͤtig iſt, und deshalben, daß die Gemeinde frey⸗

willig von ihm abtritt, ſeine Beſoldung nicht darf ſchmaͤhlern

laſſen. So erſcheinet dannenhero, daß der Borniſchen Ge⸗
meinde Suchen in dem aufgerichteten Vergleich nicht gegruͤn⸗
det ſey.

cokol

—

— SP. XXV. DE PVBL. RER. SEV VT IN MONARCH. VOC. REGAL. 2 5 %

Cn49 C O & 0O L L A K I A-.

wai. 1. Diſpoſitio Legis 5. C. de Paganis, qua res per errorem &
iſt ſuperſtifionem ſacris deputatæ fiſco vindicantur, male a
k.l. quibusdam ad res a pontificiis olim conſecratas extendi-
lne tur. Vide c. 20. de Conſecratione diſt. I. ibi: ſi tamen Edem
n ſanctæ trinitatis tenuerint, qui eum conſecraverunt.
d d 2. Res ſacræ & ornamenta eccleſiæ tempore urgentis belli
e d recte in uſum publicum auferuntur &c alienantur. Kec.
Imp. de anno 1742. §. 65. & de anno 1544. §. 44.
9/W 2. Recte W'eſembeeius Conſil. 59. n. 4. ſtatuit, vaſa ſacra con-
6. 1i fracta laicis ad uſum profanum vendi poſſe.
orat e, 4, Prædium eccleſiaſticum cum alio ejusdem æſtimationis
Die G permutatum nequit revocari. Quod infra ad tit. de per-
ickete mutatione pluribus oſtendemus & rebus judicatis con-
Del in . . 4
de firmabimus.
gi F. Ex diuturnitate temporis poſt alienationem lapſi debita
Mn ſolemnia legitime adhibita præſumuntur. Qua de re
0 enunnt. prlura dicentur infra ad tit. de Ufſucapionibus.
d d
nehe SPECIMEN XXVv.„
ſcrn nt MEDILTAXATIONVM AD PANDECTAS
ſds AbD LIB. I. TIT. VIIE.
, DE
ſket nn 1 ERB L
n PVBLICIS REBVS.

r neelt VT IN MONARCHIIS VOCANTVR

att REGALIBVS.
en PFPVBLICE DEFENSVM
f ſcheniea. —4
enichent⸗ IOANNE CHRISTIANO WINTERO,
gicht RATZEBVRGO-SANONE LEOBVRGICO.
J„D. II. IVNII ANNI CIO 19 CCXIV.
col Ii 3 JI. Pa-

2 5 4 MEDITAT. AD PANDECT.

I.

Publicarum rerum definitio, guæ i in jure Romano traditur,
ſtatui populari, non monarchbico, convenit.

ublicæ res ex ſententia Ctor rum Romanorum vocan-
tur, quarum proprietas & uſus ad integrum populum
ſpectat. Quæ definitio ſtatui democratico, qualis ante
Anguſtum Romæ fuit, optime convenit. At, poſtquam ſum-
mum imperium ad unum delatum & monarchia exorta eſt,

circa publicas res idem, quod in alis plerisque contingit, ut

ſcilicet verba priſtina retinerentur, effectus mutaretur. Prin-
cipes enim, etſi abſolutiſſime imperarent, tamen ob memo-
riam antiquæ libertatis hoc publice præ ſe non ferebant, ſed,
ipſos cum Claudio apud Zacitum Annali XII. cap. y. unum

civium eſſe & juſſis populi ac auctoritati ſenatus cedere ne-

ceſſum habere, profitebantur. (*) Itaque, ut Publicæ res to-
tius populi dicerentur, non prohibebant, re ipfa illarum ſibi
dominium liberrimamque de iis diſpoſitionem vindicabant.
De jure piſcandi, quod publicis rebus in §. 2. I. de Kerum

diviſi one annumeratur, Palfurius Sura & Armillatus, magni

atque conſulares viri, apud Juvenal. Satyra IV. verſu 54.
55. ſic loquuntur:
Quidquid vonſpicuum puleærumque eſt cguore. toto,
Kes Eiſci eſt, ubicunque natat.
Porro princeps ex loco publico per auctoritatem ſuam ſine
populi conſenſu, qui tamen in rebus populi neceſſarius fuiſ-

ſet, ſacrum facere poterat L. 9. §. I. de Rerum diviſ. Theſauri,

ſive in loco Cæſaris proprio ſive in publico inveniretur, di-
midia pars fiſco Cæſaris tanquam domini, vindicabatur.
L. 3. F. 10. de Jure fiſei. Princeps, ut quis in loco publico
etiam cum damno aliorum ædificaret, libere permittebat

L.. I. §. 16. WMWe quid in loco publico. Solus princeps ex ca-
Rello

— ——— —— —

lin

tur,

Vdeil⸗
Ophhum
D e
n un.
Ortu d,
ingih
Ur. Dyr.
bmemo.

bent ſec.

. unum
dedere de.
cr lesl⸗
rum
icabant.
de Nerun
1s,1 gn
denſt

8 toto,

ellurimti⸗
Thedn
enitennn
Vindhcken
bed üi
Permini
inceſe

— SP. XXV. DE PVBL. REB. SEV VT IN MONARCHI. VOC. KEGAL. 255

ſtello ſeu reeeptaculo aquarum publico aquam ducere conce-
α☚☛ d. . 4 di. 1 1 1
debat, L. I. §. 41. &42. de aqua quotidiana. Viæ quoque publi-
cæ diſpoſitioni principis ſubjacebant L. 18. §. I. J Azua *
dquc- pluvic. Igitur ſi publicæ res ſecundum ſtatum monar-

chicum, qui Romæ ſub Auguſto cepit, & hodie in plerisque

Germaniæ provinciis obtinet, definiendæ ſunt, dici debent
illæ, quarum proprietas liberaque de iis diſpoſitio ad Prin-
cipem pertinet, uſus vero ad eos omnes, quibus Princeps
illum ſive expreſſe, ſive tacite conceſſit.

(²) Neſcivit has artes & ſimulationes primorum Princi-
pum Lipſius. Quapropter locum iſtum Taciti vitiatum exi-
ſtimat: Quod ego, inquiens, non probem, nec certe brinceps
unus e vulgo civium eſt: non; eumque emendare conatur.
At non opus eſt medicina, dummodo cogites, Principes in
verbis facillimos fuiſſe, re ipſa contentos. Infinita ejus fa-
cilitatis exempla paſſim in jure noſtro, paſſim apud veteres

auctores extant. Unum memorabimus. Translata in Cæſa-

res ſumma poteſtate, etfi ipſi ſoli ex arbitrio ſuo jus face-
rent, nec unquam populo eam facultatem permitterent, ina-
ni tamen ludibrio, leges a toto populo ferri, ſuas vero con-
ſtitutiones tanquam legis vigorem habere, Profitebantur.
Aliud exemplum in Specimine E. quod de COrigine Juris in-
ſcribitur, Meditatione E. dedimus.
S
II.
Iun Monarchiis omnes publicæ res ad regalia referuntur.

Primum in Monarchiüis principium eſt; populum majeſta-
tem, ſeu ſummum imperium, & cum eo omne jus,
quod ante habuit, in principem transtuliſſe, niſi quid ex-
preſſe ſibi reſervaverit. Si hæc regula certa eſt, uti pro-
fecto eſt, porro conſequitur, omnes publicas res, quas ſibi
. . 150

256 MEDITAT. AD PANDECT.

in ſtatu populari populus vindicavit, jam ad principem per-
tinere, ſive, ut voce inter Ctros noſtros frequentiſſima utar,
regalia eſſe. Itaque cuncta illa, quæ a JCris Romanis ſubti-
liter de publicis rebus diſputantur, hodie ex doctrina de re-
galibus dicenda ſunt. Non nova hæc doctrina eſt, ſed vetu-
ſtiſſima, & jam Friderico imperatori cognita, qui in conſti-

tutione, quæ 2. F. 56. Extat, inter regalia enumerat vias pu-

blicas, flumina navigabilia, & ex quibus fiunt navigabilia,
portus, argentarias, palatia in civitatibus, piſcationum & ſa-
linarum reditus; quæ omnia olim ad populum pertinuiſſe,
& quorum uſum unicuique liberum fuiſſe, nemo ignorat.

III.

Res omnes, quæ a J. tis Romanis ad communes referuntur,
bodie publicæ ſeu regalia ſunt.

Res communes a ICtis Romanis vocantur, quarum pro-
prietas & uſus non ad certum populum, ſed ad integrum
genus humanum pertinet. An unquam in hac ſignificatione
res communes fuerint, merito dubites. Ipſi certe priſci
ICti Romani, ut egregie Schilterus Exerei ad z. 4. §. 15.
q. oſtendit, res communes non ſatis a publicis diſtin-
guunt, ſed ſæpe his vocibus promiſcue utuntur, quem-
admodum imprimis ex L. 45. pr. de Uſurpationibus, maxime
autem ex L. 3. We quid in loco publico apparet, ubi litora ma-

ris, quæ tam in L. 2. de KRerum div. ad res communes refe-

runtur, populi Romani atque adeo publica eſſe dicun-
tur. Sed in præſens de noſtro ſaltim ſtatu ſoliciti erimus,
oſtendemusque, iſtas res omnes, quæ olim communes
vocabantur, hodie publicas, ſeu, quia in rebuspublicis
noſtris jura populi ad unum translata ſunt, principis
eſſe. In catalogo rerum communium, qui in L. I. §. I.

de Rerum diviſione proponitur, primum aéèr occurrit;
quod

l
gel
Vid

ln
reß
Tun
Omm
VOe
tian
ciez

—
ber.
Utar
ſobti⸗
EeN.
Avern.
COl⸗
Vias r.
gabii
m Kl
diawie
guortt

erunur,

munmn pr
inn egrun
ifkfir
In
4 6
blcs
tur, In
Hup miil
bi lhtorat
Dinuhese
1 ele ie
loi ein
ne

rehngi

SF. XXV. PDE PVEL. REB. SEV VT IN MONARCH. VOC. REGAL. 2 57

quod quidem non de vago illo, qui aliquot milliaribus ab hac
terra diſtat, adeoque, quia uſum non præſtat, res juridica dici
nequit, ſed de eo, qui propius terram hanc ambit, capiendum
eſſe, unusquisque intelligit. Is vero aër & a privatis occupari
poteſt, quemadmodum ex L. 22. §. 4. Quod vi aut clam, & L.
I. pr. de Servit. præd. urb. apparet, &, quatenus occupatus non
fuit, principis dominio & diſpoſitioni ſubjectus eſt. Clarum
hoc exinde, quod in quam Plurimis locis leges a principibas la-
tas videmus, quibus privatis interdicitur, ne ædes ſulas ult a
certam menſuram in aérem extollant, ne aves nobiliores capi-
ant aut trajiciant. Quod utique prohiberi non poſſet, ſi aêr res
communis eſſet. Deinde aquam profluentem inter res commu-
nes refert Ctus. Equidem curſum ejus princeps ſiſtere facile
non poteſt. Quia tamen aqua hæc profluens fluminis pars eſt,
tamdiu, quam in principis terris fluit, ejusdem juris erit,
cujus ipſum flumen, ſcilicet ad principem pertinebit, qui
divertere aut avertere curſum aquæ, uſum ejus in piſcando
& navigando reſtringere, aut civibus ſuis prorſus interdi-
cere poteſt. Tum mare ſuccedit, ubi ſunt, qui cum CGro-
tio de mari libero, illud plane dominio ſubjici poſſe, negant.
At horum argumenta Seldenus de mari clauſo aliique plurimi
exploſerunt. Neque ipfſi Cti Romani ea de re, quod vi-
delicet maris dominium occupari poſſit, dubitaſſe videntur.
Vide modo L. I4. de Wmjuriis & Movellan Leonis 56. Adde
L. 9. de L. Rhodia Je Jactu, in qua lex domina maris appel-
latur. Nulla vero re Grotius atque aſſeclæ ejus efficacius
refutantur, quam praxi plerorumque principum & populo-
rum. Britannis dominium maris ſui & ceteræ gentes fere
omnes & Batavi ipfſi, qui id olim acerrime in dubium re-
vocarunt, concedunt, atque iis, quam exigunt, reveren-
tiam exhibent. Veneti dominium maris Adriatici ſibi vin-

dicant, & hucusque defenderunt. Idem Rex Daniæ in mari
Tom. I. K k: terras

2 58 MEDTTAT. AD PANDECT.

terras ſuas alluente, maxime autem in freto Oreſundico facit.
Alia exempla non afferemus, cum ex his, quæ diximus, ſa-
tis conſtet, maria, quatenus terræ propria ſunt, res publicas
eſſe, & ad eum, qui ſummum in iſta terra imperium obtinet,
pertinere. De litoribus maris res dubio caret, & jam apud priſ-

cos Romanos caruit, ut ex L. 3. We quid in loco publico mani-

feſtum eſt. Igitur illa quoque, uti olim populi Romani fuerunt,
hodie principum ſunt, atque uſus eorum, qui olim unicui-
que patebat, L. 4. pr. de Kerum diviſ. hodie ex voluntate
Principis reſtringitur. Itaque in plerisque provinciis vide-
mus, lapillos, gemmas, ceteraque, quæ in litore inveniun-
rur, non amplius, ut olim per L. 3. de Rerum diviſ. invento-
ribus relinqui, ſed fiſco principum vindicari.

IV.
Inſulæ, quæ in flumine naſcuntur, bodie publicæ ſunt, ſeu ad
principem pertinent.
Priſci ICti Romani inſulas in flumine publico natas ac-

colis privatis aſſignant, L. 7. §. 3. de Adquir. rer. domin.

contra rationem & analogiam juris, ut ipſe Labeo in L. 64.
§. 4. de Adquir. rer. domin. fatetur: St id, inquiens, quod in
publico innatum aut ædificatum eſt, publiecum eſt, inſula quo-
que, quæ in fumine publico nata ℳ, publica eſſe debet.
Nulla apparet paulo ſolidior ratio, ob quam hi, qui agros
fluvio vicinos poſſident, inſulam ab agris ſuis ſeparatam nec

ullo modo ad eos pertinentem ſibi attribuere pofſint. Sed

ita tamen Imperatoribus & Gtis Romanis placuit. Videa-

mus ſaltem, an inter Germanos quoque noſtros illæ de in-

ſulis leges locum habeant. Ineptiſſimus Speculi Saxonici

compilator, cujus centonibus merito omnem auctoritatem

in terris fuis abrogarunt principes Brunſuicenſes, etfſi in
multis a juris Romani æquiſſimis conſtitutionibus recedat,

hic

qu
Gan
eju⸗
Ulun
mur
Aur
Phi
cola

ded

—
facl
8, ſ.
Ubles
dner
Wrl.
0 W⸗
fuerunn
Unic.
ſOlune
lis Vice.
nyeniur⸗
Wen⸗

t, ,Ad

nutas V⸗
er. onm
20 in 1.
en guc
inſult ir⸗

, qui

epetaum ms
han
cuit. Ni
105 De Er ⸗

SP. XXV. DE PVBL. REB. SEV VT IN MONARCH. VOC. REGAL. 259

hic tamen, ubi recedere debebat, illud ſequitur, atque in Lib.
2. art. 56. Si qua, ait, inſula in flumine ex arena nata fuerit,
ujus fundo vicinior ſit, ipfi eſt acquiſita. Si autem medium om-
nino tenuerit, poſſi⸗ dentium ab utroque ex æquo erit. Quem lo-
cum dum explicat Schilterus Ex. ad z. 4. §. 19. lit. h. Non eſt,
inquit, iſta mens Saxonis, ut privatis præciſe attribuat inſu-
lam, ſed domino ripæ, des Geſtades. Verum quisquis verba pau-
lo curatius conſiderat, Saxonem de privatis loqui, facileanimad-
vertit. Et abſurdior foret Saxonis mens, ſi de principe ſeu ſup-
remo domino ripæ ageret. Cur enim huic & non potius do-
mino ipſius fluminis inſulam afſignaret. Igitur veroſimilius
eſt, ipſum de Privatis accolis loqui. Scimus equidem,
eſſe nonnullos, qui pro æquitate juris Romani a compilatore
Saxone in Speculum ſuum recepti pugnent, inter quos fere
pPrimas fenet Heigius L. 2. Quaſt. 40. At rationes, quas af-
fert, tam exigui momenti ſunt, ut vix noſtra refutatione
indigeant. Omnes eo redeunt; accolas fluminum ripas
munire, & dum ſæpe vi fluminis agri eorum deminuuntur,
non levia damna ſuſtinere, æquiſſimum ergo eſſe, ut com-
moda eum ſequantur, quem ſequuntur incommoda. At,
ſi hæc ratio hic quidquam valeret, integrum potius flumen
ad accolas pertinere deberet, quod abſurdum. Habent jam

accolæ, quo damnum illud penſetur, jus ſcilicet alluvionis,

quod illis non denegamus. Sed ratione inſularum nullum
damnum patiuntur. Itaque quod ad has, recta ratio dictitat,
ejusdem juris, cujus totum eſt, partem quoque eſſe debere.
Flumen vero publicam rem, ſeu, ut in monarchiis loqui-
mur, regale eſſe, nemo ignorat, 2. PF. 56. Inſulæ ergo in
fumine natæ eodem jure cenſebuntur. Comprobat hanc
Philoſophiam noſtram totius ſere Germaniæ, quin, ſi MWi-
colao Boerio Conſ. 1I4. n. 16. credimus, etiam Galliæ uſus.
Sed in præſens ſaltem de Germania diſpiciemus. Extat an-
K k 2 tiquiſ-

260 MEDITAT. AD PAN DECT.

tiquifſina Adolphi Imperatoris de anno 1293. conſtitutio,
quam Selilterus Ex. 4. §. 19. memorat, ubi ſic diſponitur:

Quodſi inſula nata eſt in Eheno vel alio flumine in vomitatu

alicujus comitis, qui in ipſo flumine recxipit telonia &α condu-

ktus ab imperio in fumine prediékto: eadem inſula potius ſpe-

.5

btat ad imperium &α ad ipſum comitem, quam ad alium do-

minum, eujus diſtrictus protenditur ad ripam Ruminis præ-

libati. In Comitatu Palatino ad Rhenum inſulas in Rheno

natas Princeps Elector ſibi vindicat, ut Woe Meurer vom
Waſſer⸗Ree cht P. I. n. 9. aſſerit. Inſulas in Mulda natas ad fi-

ſcum pertinere, ipſe Heigius P. 2. Quæſt. 40. n. 39. fatetur.

uod ad inſulas in Albi natas, Zieglerus de Juribus Agae
ſtatis lib. 2. c. 15. §. 27. reſcriptum Electoris Saxonici affert,

quo is ſuo fiſco easdem addicit, prœfectumque ſuum incre-

Pat, quod illas ab aliis occupari paſſus ſit. Idem Lieglerus

ſulam in flſumine duorum Principum terras interfluente na-
tam communem eſſe negarunt, ſed eam illi ſoli, cujus fiu-
men eſſet, contra Romani juris diſpoſitionem, addixerunt.,

V. .
Jus in vias publicas ad privatos non tranſit.

. VI.
dA rejfeltione viarum publicarum nemo eſt immunis.

ad integrum populum pertinuerunt, deinde „ cum im-
Perium ad unum translatum eſt, princeps ſibi jus in illas ar-

§. 28. reſponſum Ctorum Vitembergenſium habet, quo in-

Vie Publicæ, quamdiu libera respublica Romana fuit,

rogavit, L. 18. J. 1. de Aquc pluvic, & Fridericus imperator

expreſſe illas inter regalia retulit, 2. F. 56. Atque heéc jure
hodie adhuc cenſentur. Igitur etſi princeps alicui fundum

cum omni in eum jurisdictione conceſſe erit, jurisdictionem
tamen

—
kirnie⸗
Clltar:
itart
chlr.
til .
linn A.
inif ft.

Nhen

Arer
taS adf.
faten
us M.
niei Aer,
mum ioen.
Zigent
quo in.
enke nl⸗
,Clſis ⸗
Addheron’

umnanit.

Othand D
de, Cumß
uiniut
us inhen
ge e

1 cui un

fP. XXV. DE PVBL. REB. SEV VT IN MONARCH. voc. REGAL. 26 I

tamen in viam publicam, ſeu jus cognoſcendi de criminibus

in ea commiſſis dediſſe non videtur. Non ingratum lectori

erit, controverſiam, quæ aliquando JCtis Vitembergenſibus

oblata ab iisque deciſa fuir, memorare. Princeps prædium ali-

quod ſuum equiti cuidam cum omnibus juribus, quæ ipſe huc-
usque in eo exercuiſſet, imprimis vero cum omnibns operis,
quas ruſtici ei prædio debebant, conceſlerat. Accidit vero dein-

de, ut viæ publicæ prædio vicinæ refectione indigerent. Tum

princeps inter alios etiam equiti iſti ſubjectos ruſticos excitat &
viam reparare jubet. At eques negat, hanc operam a ſuis exigi
poſie. Ait enim ſibi omnia jura principis omniaque ruſticorum
ſervitia ceſſa fuiſſe, atque adeo principem nihil, quo jus iſtud
ſuum imminuatur; facere, nec ruſticis ſervitium quodcunque
imponere poſſe. N ihilominus tamen Cti ruſticos ad refectio-

nem, quam princeps juſſerat, condemnarunt, neglecta equi-

tis contradictione. Quotiescunque enim princeps Prædiumn in

Pprivatum transfert, tacite ſemper jura majeſtatis/ ſeu regalia

excepiſſe videtur. Quodi in eo caſu minus etiam dubii habe-
bat, cum in ceſſione facta princeps expreſſe ſuperioritatem
territorialem atque jura ex illa pendentia ſibi reſervaſſet.
Vias autem publicas ad regalia pertinere, atque principi cu-
ram illarum incumbere & auſpiciis ejus eas reficiendas eſſe,
nemo facile negabit. Vide ſaltem Zieglerum de Jurius
majeſtatis lib. 2. C. 17. quod de j jure viarum publicarum infſcri-
bit. Itaque jus hoc ſibi ſoli competens in equitem ſine du-
bio non franstulerat princeps. Neque ergo ruſtici equitis

ex eo, quod operæ ipſorum equiti afſignatæ eſſent, a refe-
Qionis onere immunes erant. Eas enim operas tantum ceſ-
ſerat princeps, quæ ſibi tanquam prædii domino, non quæ
tanquam principi debebantur. Accedit maxime, quod a re-

fectione itinerum & viarum publicarum nullus omnino libe-

rare ſe queat, non eccleſiæ aut pia loca L. 7. C. de §. §. Ec-

K k 3 cle-

262 MEDITAT. AD PANDECT.

eleſtis nec prædiorum, quæ ad ipſum principem pertinent,
poſſeſſores E A. C. de Privilegiis domus auguſtæ. Adde tit.
C. Th. de itinere muniendo. Sic ita⸗ gue Cti Vitembergenſes
menſe Januario anni cIo 1o cCX. reſponderunt. Obgleich Klaͤ⸗
gern das Dorf Kneitlingen mit denen uͤblich hergebrachten Dien⸗
ſten, Unpfiichten und allen andern Nutz⸗ und Hebungen, ſo
Seine Fuͤrſtl. Durchl. bis daher daraus zu genieſen gehabt, ab⸗
getreten; So iſt doch dabey ausdruͤcklich die Landes⸗Fuͤrſtl.
Hoheit, und, was von derſelben dependiret, ausgenommen
worden; und, aber kein Zweifel, daß die Beſſerung der Wege,
von welcher ohne des niemand befreyet ſeyn ſoll, und die Macht
die Uunterthanen und Dorfſchaften darzu anzuhalten, unter die

Stuͤcke der Landes⸗uͤrſtlichen Hoheit gehoͤren; demnach nicht

abzuſehen, wie Klaͤger das ihm abgetretene Dorf von ſolchem
onere befreyen koͤnne.

COAA O& L LAKIA.
I. Sententia Pufendorffii de primæva omnium rerum com-
munione quam Zieglerus ad Grot. aliique oppugnant,
& rectæ rationi, & ſacro codici, & principiis juris
Romani optime convenit.
2. Unusquisque privatus in fundo ſuo flumini publico ad.
jacente molendinum, etiam non impetrata principis
conceſſione exſtruere Poteſt. Secus tamen eſt in terris
Brunſuicenſibus per Kecgſſum brovinciulem de anno 15 27,

§. 22. & de anno 1601. §. 13. Qua de re plura infra ad

titulum de Oberis novi nunciatione dicentur.
3. Errant, qui fundos publicos in principem ſaltem quod
ad unftu. Rum translatos, proprietatem vero apud
Populum ſeu rempublicam remanere;, putant.

SPECI-

”.
li
imn
exce
Pug
leg.
On
kian

—
Unenn
E .

enlss

eH

Dn
hget
e 6
Sefſt
geronen
de We
die hh⸗
Ute N
Gnochtite
n ſſhe

ro d

oMögnun

cis n

1 pob Honk.
tn Piniß
eſtin ien
eunno I⸗
lurdinfne

Ir. .
lalen d1
mn vero
pulan.

Sp. XXVI. DE REB. MOBIIL. ET IMMOBIL. 263

SPECIMEN XXVI.

MEDITATIO NVM AbD PANDECTAS
A D LIB. L TIT. VIII.

REBVSD MOBILIBVS

I MI M O B I LIBYS
PVBLICE DEFEN SVM
4
IOANNE DIETERICO BALHORN.
STENDALIA PALAEO - MARCHICO.
D. XXIII. IVNII ANNI CID I9 CCXIV

I.
Opbignoratio bonorum omnium mobilium & immobilium etiam
nomina complectitur.

eges quidem noſtræ regulariter ſub appellatione

bonorum mobilium & immobilium jura non com-
prehendunt, ſed illa tertiam bonorum a mobilibus
& immobilibus ſeparatam ſpeciem conſtituunt, quemad-
modum ex L. 79. §. I1. de Legat. 3. L. 15. §. 2. de KRe judic.
& L. 7. §. 4. de Pecul. apparet. Ex quo porro DD. col-
ligunt , donatis alicui vel etam legatis bonis omnibus, &

immobilibus nomina tamen ſeu debira non contineri, ſed

excepta videri. Quam communem ſententiam non im-
pugnabimus, ſed facilius admittemus, cum donationes &
legata, quæ merum donatarii lucrum continent, nullumque
onus conjunéctum habent, minorem favorem in jure repe-
riant, & reſtringenda porius quam extendenda fint. L. 39.

§. 6.

264 MEDITAT. AD PANDECT. “ DM

§. 6. de Legatis I. Caveant ergo, qui ampliſſimam liberalita-
tem exercere in alterum volunt, ne, dum nimis ſolieiti cuncta
exprimere & enumerare cupiunt, hujusmodi enumeratione
donatario quid adimant. Alia vero nunc ſuccedit quæſtio, an
ei, cui pignus omnium bonorum mo bilium & immobilium con-
ſtitutum eſt, nullum in nomina & cetera jura jus comhpetat.
Non deſunt, qui in oppignoratione idem, quod in donatione &
legato ſtatuunt, atque obligatis bonis mobilibus & immobi-
libus omnibus, jura obligata non cenſeri, contendunt. Itra

quidem Faber in Co d. lib. 8. tit. 6. def. 14. & Siekius in caut. 4
contractuum ſect. 2. C. 4. §. 15. exiſtimant. Rationem afferunt, 1
quod nomina, ut diximus, tertiam bonorum ſpeciem efficiant,
& generi per ſubjectas ſpecies derogetur c. 34. de Keg. jur. in 4
ſexto. At contrariam ſententiam Franzkius adtit. z. de Pignori-
bus n. 17. Brunnemannus ad L. I. de Pignoribus n. 5. & Bergerus (
in Oeconomia Juris lib. 2. tit. 5. &. 9. n. I. amplectuntur, & pig 1
nora mobilium & immobilium etiam nomina comprehendun.
Quod nobis quoque veroſimilius & æ& qquius videtur. Quum 1.
enim in pignoris conſtitutione creditor de damno vitando agat, O”YUVN
juſtum utique eſt, ut magis ejus ratio habeatur, quam donatarii, 2
qui ſaltem lucrum quærit. Accedit, quod ipſe Juſtinianus in ? k. 9
. 9. C. Quæ res pignori obligari velit, ut hic magis volunfates con. 1
trahentium inſpiciantur, quam verborum conceptio. Et quo- 1
niam plerumque non ipfſi contrahentes, ſed notarius inſtrumen. 49
tum obligationis conſcribit, locum habere debet Scævolæ ſen- iun
tentia in L. 92. de Reg. Juris propoſita, ut ſcilicet nihil no- Ao
ceat partibus, ſi librarius in transſcribendis ſtipulationis ver- lie
bis erret. Contrarium tamen in Ducatu Magdeburgico . khe
conſtitutum eſt per Ord. Polit. e. 49. §. 4. verbis: Da in der ti
Verſchreibung aller Haab und Guͤther, beweg⸗und unbeweglich. en
ſie ſeyn anzutreffen, wo ſie wollen, Meldung geſchiehet, ſollen 4
die nomina, jura & acdctiones darunter nicht verſtanden werden .

II. No-

Nerde

Aio, 1

COnIet
Dlutloneh
immch.
ndunt- I
ius in en
m Tern
em ekemm,
Ni rt
,G g.
& Mgen

rur A . .

nptöendhn

etur. Qun
Vitandout

Oamndommmh

„. . ſ
CRinianmn!

volun atesc

eptio. E

rinsinltm
6
elicet ahl

latonDE

Migcemn,

1bis: N 1

. 4
geſhicet

Cdente⸗

Sp. XXVI. DE REB. MOBII. ET IMNMOBIIL. 265
Nomina ſeu debita pro mobilibus babentur.

III.
Pignus antichreticum in prædio conſtitutum ad mobilia refertur.

terum monemus, jura omnia, atque adeo etiam nomina ſeu
debita, ſi proprie loquamur, neque mobilia neque immo-
Pilia eſſe, ſed tertiam rerum claſſem conſtituere. Accidit ta-

mmen interdum, ut neceſſe ſit, ea vel ad immobilia, vel ad mobilia

referre. Fac enim, legem alicubi, e. g. Bilefeldæ eſſe, ut op-
pignoratio rerum immobilium, niſi a judice confirmetur,
wenn ſie nicht in das Lagerbuch eingetragen wird, irrita ſit, obli-
gatio vero rerum mobilium etiam extrajudicialis valeat.
Quid juris in nominibus erit? Hæc ſine dubio jure mobi-
lium cenſebuntur. Cum enim pecunia res mobilis ſit, actio,
quæ ad illam petendam comparata eſt, mobilis quoque erit.
L. r5. de Reg. Jur. Ita ſæpius JCti Helmſtadienſes atque etiam
nuper adhuc menſe Decembri anni Clo 10 CCXIII. judicarunt:
Die auſſer⸗gerichtliche Pfand⸗Verſchreibung iſt, ſo viel des Schuld⸗
ners mobilia betrift, worunter auch deſſen ausſtehende Schulden zu
rechnen, beſtaͤndig. At majus dubium eſt, quid ſtatuendum ſit,
ſi pro debito tali bonum immobile antichretice ſit obligatum-

Agitata eſt hæc quæſtio in collegio JCtorum Vitembergen-

ſium menſe Septembri anni C1o 1o CCIX. Lex erat, ut, mortua
uxore, maritus ſuperſtes bona mobilia omnia, liberi immobi-
lia caperent. CQum ergo in hereditate defunctæ mulieris ager
reperiretur, qui eidem pro debito obligatus fuerat ea lege,
ut ipſa fructus ex illo, donec debitum ſolveretur, percipe-
ret; acriter inter ſe diſputabant maritus & liberi, ad quem
is ager pertineret. Liberi eum, tanquam rem immobi-

lem ſibi vindicabant. Neque argumenta illis ſat ſpecioſa

Tbom., J. L I deerant.

2866 MEDTTAT. AD PANDECT.
deerant. Jus enim hypothecæ, ajebant, quod matri noſtrz „
competüt, ex objecto æſtimandum eſt. Id objectum cum ſe
immobile fuerit, hypotheca ipſa quoque pro immobili ha.
beri debet. Urgebant præterea poſſeſſionem, quam mater
in agro illo obrtinuiſſet. At rationes longe firmiores erant, i
quibus maritus, agrum iſtum uxori ſuæ antichretice oppigno- N
ratum ſibi tanquam heredi mobiliari deberi, evincebat. Prin.
cipale enim in debito etiam hypothecario objectum eſt pecu-
nia, quæ debetur. Hujus gratia nomen contrahitur & pig- d
nora conſtituuntur. Ex ea igitur jus ipſum dijudicari opor- c
tet, non ex re illa, quæ acceſſorie ſaltem & minus principa.
liter tanquam pignus intervenit. IIla enim, quæ obligationi ui
conſtitutæ extrinſecus accedunt, naturam ejus non mutant. Dus
— Nec Doctores deſunt, qui claris verbis nomina, tametſi illis
pignus vel hypotheca rei immobilis ſit annexa, ad mobili. Qo
referant. Vide Berliebhum P. 3. Concluſione 33. n. 15. 7 „
Carpzovium P. 3. Conſtit. 23. def. 9. n. 7. Quamobrem & Cti i
Vitembergenſes in ea, quam memoravimus, lite ſecundum Nane
maritum judicarunt: Daß diejenigen 15. Rthlr. vor welche der mmg
ſtreitige Morgen Gras jure antichretico verpfaͤndet geweſen, wen nmnt
ſolche gleich erſt nach der Mutter Tode bezahlet worden, dennoch riſi
pro re mobili zu achten, dieſemnach dem Stief⸗Vater, als here- Phan
di mobiliari ſeiner Frauen, gehoͤret, und von ihm ganz wol ohne inmm
jemandes Widerſpruch eingehoben werden koͤnnen. (n
.
IV. . l
In pharmacopolio vaſa pro rebus immobilibus, merces pro no
mobilibus babentur. Unizen
(Quaantss diſſenſiones illa quæſtio, an corpus pharmaceuti- ze
cum, ein Apothecker⸗Laden, ad res mobiles an ad immobi- “ .
les referendum ſit, inter ICtos Saxonicos peperit, Bergeruu ar, n
. . 11

—
nohe
n cnn
DNh.
II
eg enn
OPponn
l. Nin
1ele
tur dn
icariont
8 Print
Oligin

on nnn

tameidi
d non

n 1

brem A
e ſecundl
r Wachen
Geweſente
Nden Anl
gter,tete,
geni

6, mnf

4 lhene

eein 1,
1

Ssp. XXVI. DE REB. MOBIIL. ET IMMOBIT. 267

in Reſolut. Laut. p. 406. && COeconomia juris p. 213. narrat. Lip-
ſienſes videlicet corpus ejusmodi una cum vaſis & inſtrumen-

ris rebus immobilibus, Vitembergenſes contra rebus mobi-

hibus annumerarunt. Nobis media ſententia placet. De
ipſo jure ſeu privilegio pharmacopolium exercendi dubium
non eſt, quin illud, ſi certis ædibus, ut ſolet, conceſſum ſit,
inter immobilia referri debeat. Eodem enim jure, quo ipſa
domus, etiam jura illi annexa, e. g. tonſtrinæ, cereviſiæ co-
quendæ, vini vendendi, pharmacopolii, cenſentur, vaſa quo-
que & inſtrumenta in uſum pharmacopoli comparata immo-
bilia eſſe debent propter l. 17. §. 7. de acttonibus emti venditi,

Qui diſſentiunt, & vaſa iſta atque inſtrumenta pro mobili-
bus habent, urgent potiſſimum, ſola deſtinatione ex re mo-

bili immobilem fieri non poſſe, ſed requiri præterea conjun-
ctionem & adnexionem. Quæ ſententia eſt Joannis Cephal.
in Conſil. 90. n. 62. & confirmari videtur in L. 17. pr. de Actio-
nibus emti & I. 62. pr. de Inſtructo vel inſtrum. leg. At falſam
hanc opinionem eſſe, & ſola deſtinatione ſine cohæſione rem
immobilem effici, ex l. 13. §. 31. l. 14. I. 17. §. 8. de Actionibus
emti l. 21. ibi: paucis exceptis de Inſtructo vel inſtrum. leg. cla-

riffime apparet. At nunc ad medicamenta ceterasque, quæ in

pharmacopolio habentur, merces veniamus. Has inter res

immobiles referunt Colerus Deciſ. 186. n. 164. Franzkius izx
Comment. ad n. de Actionibus emti n. 205. Caſtill. P. I. Controv.
Jur. quotidian. c. 38. n. 26. Mantica de Tucitie & ambiguie

conventionibus lib. 4. tit. 15. n. 26. Ajunt enim, tabernam hu-
jusmodi mercibus pharmaceuticis inſtructam corpus aliquod
univerſale & perpetuum eſſe, ubi quotidie una res in alterius
locum ſurrogatur, quodque ideo pro re immobili reputan-
dum ſit arg. I. 76. de Judiciis. At cum merces a mercatori-
bus ideo coëmantur, ut ſtatim iterum veneant & diſtrahan-

tyor, non n poſſunt illæ perpetuo ad tabernam vel ædes deſti-

1. 12 Ratæ

a6s MEDITAT. AD PANDECTI.
natæ dici. Accedit, quod Ulpianus in L. 66. de Verborum

ſignif. mercis appellationem tantum ad res mobiles refert.

Igitur nec merces pharmaceuticæ ad aliam, quam rerum
mobilium, claſſem pertinebunt.

V.

Inſtrumenta ad oficDinam immobilem deſtinata & ipfa
immobilia ſunt.

Jfficinæ, quæ per privilegium prædio aut ædibus annexæ
ſunt, ipſæ quoque immobiles juris intellectu habentur.

Et cum officinæ ſine inſtrumentis eſſe nequeant, hæc etiam

immebilia erunt, & vendita officina ad emtorem tranſibunt.
Fundamentum hujus & ceterarum omnium, quæ circa do-
QGrinam hanc obveniunt, concluſionum politum eſt in re-
gula, quam Labeo in h. 17. §. 7. de Actionibus emti proponit:
Ea, quæ perpetui uſus cauſa in zdificis ſunt, ædificii eſſe;
quæ vero ad præſens, non eſſe ædificii. Igitur Cti Vitember-

genſes ſic reſponderunt: Daß der Stief⸗Vater ſich bey dem
von eurer Mutter hinterlaſſenen Hammerwerk vorhandenen Vor⸗

rathe, Eiſenſteinen, Kohlen, Baͤlge, Haͤmmer, Amboſſe und an⸗
derer Inſtrumenten unter dem Vorwand, daß ſolche mobilia waͤ⸗
ren, anzumaſſen nicht befugt.

VI.

Inſtrumenta fandi ruſtici, die Inventarien⸗Stuͤcke, pro relus

immobilibus non babentur.

Rsul tamen; quam in præcedente Meditatione ex Labeone

propoſuimus, exceptionem in inſtrumento fundi ruſtici,

quod vulgo die Inventarien⸗Stücke appellamus, patitur.

Hoc enim, etrſi perperuo ad fundum deſtinatum ſit, pro im-

mobili non habetur. Atque adeo neque emtor, qui fundum

Empliciter comparavit, neque is, ecui fundus ſine mentione

inſtru-

Sp. XXVI. DE REB. MOBIIL. ET IMMOBIL. 269

—
nun inſtrumentorum legatus eſt, inſtrumenta conſequuntur. Ita
Kerr. = Cti Lipſienſes apud Schilterum Exerc. ad m. 30. §. 130. & Sena-
Rerün tus Appellationum Saxonicus apud Bergerum in Electis Diſcep-
tat. Forenſ. p. IIOS. judicarunt. Eadem priſcorum Ctorum
Romanorum ſententia fuit. Ita enim Ulpianus in l. 17. pr. de
Actionibus emti, inſtrumenta partem fundi aut villæ non eſſe,
RN ait. Et Calliſtratus in I. 14. de Sappellectile legate, fundo legato
mnmnſtrumentum ejus, niſi ſpecialiter expreſſum ſit, non contine-
8annere ri, dicit. Fuere tamen & inter Ctos Romanos, qui contra-
ubennn rium exiſtimarent. Zalius Paulus certe KRecept. ſent. lib. 3. tit.
lee etinm 6. fundo legato, inſtrumentum ejus ad legatarium pertinere,
Enlbwor. dicit. Sed hæc opinio, etſi analogiæ juris magis conveniat,
otet dl⸗ a compilatoribus legum Juſtinianearum reprobata eſt.
el inn
Proponit „ VII. .
feii d Specule Afkxa luet adilus, non fiunt res immobiles, bene
tenber tamen feneſtra.
bey den L)ubium oritur ex I. 12. §. 16. de Inſtructo vel inſtrum. leg.
en D⸗ ubi ſpecularia domus pars eſſe & in emtione domus ce-
ud dn dere dicuntur. Hic aliqui non ſpecularia, ſed ſpecula legunt,
nolar atque ea, ſi affixa ſint; immobilia eſſe & domum ſequi pu-

tant. At falluntur. Specularia utique legendum eſt. Per
ſpecularia vero non ſpecula, ſed feneſtræ intelliguntur. Cla-
riſſime hoc apparet ex Martialis lib. 8. Epigr. 14. ubi, quod
e/ N n in uno verſu ſpecularia dixerat, in altero feneſtram appellat.
⸗Apparet etiam ex Senecæ Epiſtola 86. qui: Wunc blataria,
inquit, vocant balnea, qua non ita aptate ſunt, ut totius

4
eli diei ſolem feneſtris ampliſſimis recipiann. Quantæ nune ali-
fundinn qui ruſticitatis damnant Seipionem, quod non in caldarium
m, Mi ſuum latis ſpecularibus diem admiſerat. Conficiebantur vero
n ſn e ſpecularia iſta ex ſpeculari lapide, qui in Hiſpania maxime
ni rehperiebatur, ut Plinius Natur. biſtor. lib. 36. cop. 22.
ne thenn 2

?YMV L. l 3 me-

77. MEDTTAT AD PANDECGTL

memorat. Sed ſpecula, quæ ad mundum muliebrem in l. 2.
§. 10. de Auro argento mundo referuntur, etſi parieti affigan-
rur, res mobiles manent, nec emtori domus cedunt. Manife-
ſtum hoc eſt ex I. 245. pr. de Verb. ſignif. ubi ea, quæ ornatus
æ&dium cauſa parantur, etſi affigantur, immobilia tamen non
fieri dicuntur. Ex quo porro conſequitur, nec tapetia, nec
magines, quæ in ædibus ſunt, mobilia eſſe deſinere.

VIII.
Pecunia, guæ beredi feudali a coberede pro parte ſua ex feude
promittitur, ipſa feudum non eſt.

eudum non niſi in prædio, ſeu re immobili, conſtituitur.

Aliquando tamen conſuetudine pecunia ſeu debitum ea-
tenus pro re immobili habetur, ut ex eo feudum fiat; quoò
feudum pecuniarium vocant, de quo Lynckeri quædam diſſer-
tatio extat. At quia hoc contra regulas juris feudalis eſt.
feudum tale pecuniarium non facile præſumitur. Domini

imprimis directi auéctoritas neceffaria, quippe ſine qua feu-

dum eſflſe nequit. Sed exemplo rem illuſtrabimus. Duo
fratres feudum paternum ita inter ſe diviſerant, ut alter illud
integrum retineret, alterique pro parte ſua ſummam pecu-
niæ promitteret, pro qua uſuras quotannis folveret, & præ-
dium feudale pignoris nexu obligaretur. Controverſia

deinde, mortuo fratre creditore, oriebatur, an illud debi-

tum pro feudo haberi atque ad heredes feudales tranſire de-

beret. Negant [Cti Vitembergenſes menſe Auguſto anni

cIoD 10 CCXI. ex triplici potiſſimum ratione: primum, quod

irregulare feudum nunquam præſumatur; deinde, quod do-

mini auctoritas, ſine qua feudum conſtitui non poſſe dixi-
mus, non acceſſerit; denique, quod 2. Feud. 26. §. Si Vaſallus
de beneficio pecunia, quam vaſallus de feudo tranſigens acci-

dee

ule

Ie

umer.
quol
diller.
lis eſt,
Dommint
1a ken⸗
Doo
er ülud
peel.
pre.
troverſi
ud debi
nhre de⸗
uſto ann
; Gul
uod Go
volle .
& Viſli

SP. XXVI. Di 10
P. XXVI. DE REB. MOBIL. ET IMMOBIL. 271

Pit, feudum eſſe negatu . .
Haben negatur. Sic ergo reſponderunt JCti ili
Veale gend rider in dem Erboergleich paciſcire , a .
en Georgio wegen des Guths Gargoſa neyg
n 5 514. fl.

her i
herausgeben, dieſe aber in beſagtem Guth gegen Landuͤbliche V.
ger⸗

zinſu i
algn ſechene baden ſollen, ſo, baß Wwar dem debirodi, ſelbi
ſtuͤnde, dem cre der einiarige Auf kuͤndigung abzuführen,
Entſtehet alſo die Frage: ge 2e 5 re HS ner ſon le⸗
u 2 fl. vor r Er ge
releſme anih M ſolche 125 14. fl. Ceoran, wegen ſerb⸗
ihim auch bemeldetes S habenden Antheils ausgemache 1
tzet, demnach es das A dieſerhalben zum Unterpfand ein eſ⸗
Lehn zu halten; die Ureben gewinnet, ob waͤre dieſe S
ner aus dem Lel iewell aber dennoch daeszenige Geld, wor t er
hn abgefunden wird, ungeachtet es auf demiehe,
ehn⸗

Guth ſtehen bleibet, zwar wol ein debitum feudale, keinesw
„ eges

aber ein Lehn ſelbſt iſt, inden .
m zu einem Lehn
Lehnherrn ſelbſt darzu gemacht und geſprochen morhen, nn den
/ rdert

wird, und aber in gegenwaͤrti
wird gem Fall nicht ei iſe
Bruͤdern ein deutliches pactum, Da dieſ. Erhu ee 1 ſeyn
Lehn ſeyn

ſollte, vorhanden, dergleiche
vorhanden gleichen Convention
Auheris niche wiſumet wid: So ſennd di 1 dein kehn Gnt
⸗Gut

Gargoſa ſtehende 12514. fl. vor Erbe zu halten

COROLLANIA.

tioni iterum deſtinat
ata, res mobili 3;
i „ ilis eſt. .1:
Colleg. Arg. tit. de Kerum diviſione n zDiſlencir Meier

2. Pecunia præſidii cauſe
aà repoſita, Sp
. paar⸗Pfennig, eſt re

bilis L. 79. §. I. de Legatis 3. Diſſentit. Gail. Iib. 2 Oli.r1.
1Sν. ä:⸗ 2/. I T. Z. 8.

3. Molendina navalia res mobiles ſunt. Diſſentit Esbach ad
gbach a

Carpzovium P. 3. C. 24. def. 8. n. 3

SPECI-

272 MEDITAT. AD PANDECT.

SPECIMEN XXVII.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. 1 IIT. XXI.

C O M MI IS S A RIIS

PV BLICE nEFENSVN

MARTINO SCHULTZ E,
STENDALIA PALAEO- MARCHICO.
D. XI. IVLII AN NI CIo ILo CCXIV.

I.

Doctrina de ommiſſariit pertinet ad titulum D. de Ohicio gus
cui mandata eſt jurisdictio.

judiciis noſtris eſſe Poteſt, penultimus eſt vigeſimus pri-
mus, qui de Aicio us, ecui mandata eſt jurisdictio, agit.
Cujus tituli occaſione interpretes communiter doctrinam de
commiſſionibus & commiſſariis tractant. Quorum metho-
dum & nos ſecuti ſumus. Equidem non ignoramus, multos
cum Schiltero Exerc. ad z. 5. §. 22. exiſtimare, commiſſiones
apud nos receptas forma & effectu a Romanorum jurisdictione
mandata prorſus differre, ut jus hoc antiquum plane ad com-
miſſarios noſtros accommodari nequeat. Nec ipfſi diſſimula-
mus, maximam doctrinæ de commiſſariis partem ex conſuetu-
dinibus & jure canonico, imprimis ex titulo X. de OQhicio &po-
teſtate judicis delegati defumendam eſſe. Nihilo tamen minus
in jurisdictione quoque mandata Romanorum aliqua reperies,
quæ cum commiſlionibus noſtris conveniunt. Cum enim
ipſe

TXE titulos libri primi Digeſtorum, quorum uſus aliquis in

10

ein
mil
mn
me
gia
gui

br
Gam!

ejus
Obtin

duna

dat
kom
75,

⏑ 2

is in
s N⸗
lo igr
tinaac
melne⸗
5 ImuI
miſione
Sdiction

2d re.

Gitlimmn

conſuel-

Ficos

Gatepetih

Cunn e

SP. XXVII. DE COMMISSARIIS. 223

ipſe Schilterus fateatur, commiſſariis etiam noſtris interdum
deciſionem cauſæ committi ſolere, non videmus, quam ob
rem mandata illius jurisdictio dici non poſſit. Ait quidem il-
le: Propoſitio tamen vaciliat, quod talis habeat mandatam ju-
risdictionem juris Quiritum. At licet hoc facillimi largiamur,
ex eo tamen non conſequitur, titulum de oficio jus , ui man-
data eſt jurisdictio „ ad commiſſarios non Pertinere. Etiam
rei vindicatio juris Quiritum & interdicta juris Quiritum
apud nos non obtinet. Sed tituli tamen D. de KRei vindicatio-
ne & interdictis propterea non antiquati ſunt, ſed egregium
apud nos uſum habent. Apparebit quoque ex exemplis, quæ
deinde afferemus, controverſias plurimas, quæ circa com-
miſſarios moventur, ex legibus Romanis decidi poſſe. Cete-
rum cum de commiſſariis ſatis egregii Rutgeri Rulandi com-
mentarii aliorumque lucubrationes extent, nos eorum dei.
gia hic non legemus, ſed obſervationes tantum nonnulla
quas ipſi paſſim ex rerum uſu deſumſimus, Ptoponetaus.

II.
Commiſjarius eadem cum committente perſona eſſe cenſetur.

III.
Commiſſarii etiam invito dantur.

Auhris controverſia Ctis Vitembergenſibus menſe Decem-
bri anni c1o 10 Cccx. offerebatur. Contra principem quen-
dam imperii, quem Tiberium tantiſper appellabimus, cives
ejus actionem apud judicium imperii aulicum inſtituerant;
obtinuerantque, ut commiſſarii ad eam cauſam decerneren-
tur. At Tiberus, cereroquin litem in ſummo imperii tri-

bunali ſuſcipere Paratus, commiſſarios tamen datos recuſa-

bat. Urgebat imprimis, neminem invitum ad alium, quam
competentem ſuum, judicem trahi poſtie. Deinde Privile-
1om. I. Mm W gium

274 MEDITAT. AD PANDECT.

gium jam olim majoribus ſuis datum afferebat, quo ipſi facul-
tas omne aliud judicium, præter imperatoris & cameræ impe-
rialis, defugiendi concedebatur. Denique Serykii auétorita-
tem obtendebat, qui in Introductione ad Praxin cap. 2. §. 21.
Commiſſzones, inquit, ilæ&, gqucæ a parte una extrabuntur, ad
cauſæ ognitionem vel compoſitionem, reſtectu alterius non ſunt
neceſſitatis, ſed voluntatis, cum nemo a judice ſuo ompetente ad
judicium aliquod extraordinarium ſit trabendus. Nihilo tamen
minus Cti, debere illum commiſſarios agnoſcere, reſponde-
runt. Largimur equidem facile, neminem poſſe ad alienum
judieem trahi. Nec vim memorati privilegii infringimus. At
negamus, commiſſarium alienum judicem eſſe. Una potius
eſt cum committente perſona. Nam, qui mandatam juris-
dictionem ſuſeepit, proprium nihil habet; ſed ejus, qui man-
davit, jurisdictione utitur, L. I. §. I. de Ofkcio us, cui mand.
eſt jurisd. Adde L. 3. eoq. Commiſſarius jtaque a judicio aulico
datus ipſum illud ſummum tribunal reprœſentat. Quod de-
inde ad Strykii locum attinet, is vel intelligendus eſt de cafſu,
quo alter nullam juſtam petendorum commiſſariorum cau⸗
ſam habet, vel, ſi Strykius commiſſarios etiam juſte petitos
recuſari poſſe putat, aliorum ei ICtorum auctoritatem op-
ponimus „ qui uni ex litigantibus ſine calumnia commiſſa-
rios petenti judicem eos denegare non debere, affirmant, ſi
ſeilicet appareat, hoc ad compendioſam litis deciſionem ſeu
abbreviationem pertinere. Hæc Mevii ſententia eſt, qui
P. 2. Deciſ. 164, & P. 3. Dec. 203. aſſerit, neque neceſſe, ne-
que commodum eſſe, ut in decernendis ex unius petitione
commiſſtionibus alter prius audiatur, ſed totam rem ex &αqui-
tate & arbitrio judicis pendere. Vide quoque Carpzovium

Deciſione 220. n. 26. ſeqd. & Martini in Analectis Forenſibus

ad Proceſſum tit. I. §. 2. . 49. Sed nec opus eſt D. au-

Goritate, ubi clara lex adeſt. Extat vero illa in Ordina-
tione

00
Pr
1i
den
ſiß
ent
derni
ſſae

det

AUrt
eten

dertn

U.

tanen
onde.
leann
a. A
PN
i.
lmur.
nimmnt
0 aul
od
Ge Cl,
UN C⸗
e iſc
ratema
Comhhllt
umanl
ſonene.
l,
necele
s eiti⸗
enn ele
CArpmnis
D
NDNH

SP. XXVII. DE COMHMISGARIIS. 275

tione Judicii Aulici Ferdinandi III. tit. 2. 8. 4. & 5. ubi judicio
aulico commiſſarios ad cauſæ cognitionem decernere permit-
titur, utque nulli petenti, keiner Parthey, denegentur, præ-
cipitur. Et licet ordines imperii multa contra iſtam Ordina-
zionem monuerint, hoc tamen caput in monitis ſuis, quæ

Henniges in Meditationtlus ad Inſtrumentum pacis ſpee. 5. WMan-

tiſſa 2. exhibet, intactum reliquerunt taciteque approbarunt.
Huc quoque trahi poſſunt Kec. Imp. de anno 1654. §. 47. &GIn-
prum. Pac. Oinabr. art. 5. §. 5r. Sic ergo reſponderunt memo-
rati ]Cti: Haben einige Unterthanen ihren Landesherren, einen
vornehmen und unmittelbaren Reichsſtand, bey Kaiſerl. Majeſt.
und Ders Reichs⸗Hofrath, als Bevollmaͤchtigte des ganzen Lan⸗
des, wegen unterſchiedener Punkte, inſonder heit uͤberhaͤuften Col⸗
lecten, Dienſten und anderer Beſchwerungen verklaget, auch
commiſſionem Cæſaream qusgewuͤrket. Wannenhero zu wiſſen
verlanget wird, ob der Landesherr, wenn er ſich vor dem Reichs⸗
Hofrath, tanquam foro competente, einlaſſen und daſelbſt ſei⸗
ne Sache ausmachen will, allda zu hoͤren und mit Annehmung der
Commiſſion zu verſchonen ſey. Ob nun wohl derſelbe fuͤr ſich ein

privilegium exemtionis, kraft deſſen er vor keinem andern Ge⸗

richte, als vor Ihro Kaiſerl. Majeſt. und der Reichs⸗Cammer zu
ſtehen, und Recht zu nehmen ſchuldig/ anfuͤhret; Dieweil aber
dennoch ein Commiſſarius im Namen und von wegen desſenigen,
ſo ihn verordnet, ſeine Gerichtsbarkeit exerciret, dieſemnach ei⸗
gentlich fuͤr keinen andern und fremden Richter zu halten iſt, ſon⸗
dern ſeines committentis Perſon und Amt præſentiret, hier⸗

naͤchſt die commiſliones leichtlich niemand, der ſolche auch wi⸗

der Willen des andern Theis ſuchet, ohne wichtige Urſach zu
verweigern, wie ſolches alſo deutlich auch in F erdinandi III.

„

Reichs⸗Hofraths Ordnung verordnet und ſo gar mit dem oban⸗

gezogenen privilegio exemtionis, ſonderlich wegen der letzten

darinnen enthaltenen Worte: Aammer⸗Gerichten im Hel.

—

276 MEDITAT. AD PANDECT.
R. Reich, oder andern ihren vermog: ermeldetes unſers
Kammer⸗Gerichts publicirter Grdnung ungemittelten
RKichrtern uͤbereinkoͤnmt; So mag der angefuͤhete Landesherr vor
der Kaiſerl. Commiſſion zu ſtehen ſich nicht entbrechen.

IV.

Commiſſones in medio proceſſu decerni non debent.

(om miſlari ideo potiſſimum dantur, ut lis brevior redda-
tur, & compendiaria via expediatur. Igitur cavendum
eſt ſedulo, ne unus alterve litigantium hoc remedio magis ad
extrahendam litem utatur. Keperiuntur enim non raro, ut
verbis Carpzovii in proceſſu C. 9. art. 3. §. 86. ſeqq. utar, homi-
nes malitioſt, qui vel ex pravo affeltu, vel cauſidicorum pe-
zulantia commiſſzonis remedio abutuntur, effagitantes illud;
Jaltem quo poſt litem finitam executioni ſe ſubtrabant, vel no-
vis technis partem implicent adverſam &° proceſſum ordina-
rium jam inſtitutum remorentur. Quod ſi unus litigantium
attentaverit, altero invito, proceſſum non retardabitur, ſed
loeus datur præventioni. Cum enim per actionem jam inſti-
tutam & bona ex parte ventilatam litigantes ſibi jus ulterius
procedendi acquiſiverint, neutri eorum invito per commiſſio-
nem ab altero id inverti, nee proceſſus, ſemel cœptus contra
voluntatem litigantium turbari poterit, L. 2. §. merito 10. &
§. ſi quis a principe 16. ff. Ne quid in loco publico L. 4. C.
de Emanc. liber. Anton. Fab. in Codice lib. 6. tit. 5. defin. 2.
n. 2. Idque nee princeps commiſſionem decernendo feciſſe præ-
ſumitur, oujus intentio proecul dubio eſt, ut, parte utraque
conſentiente, commiſſio pro tractanda amicabili compoſitione
ſuſcipiatur, ne poteſtate ſua abuſus videatur, quippe cui fas

non eſt, jura ſubditorum invertere, dict. L. 2. §. ſi quis a principe

I6. ff. Ne quid in loco publ. Quibus Carpzovii rationibus,

quas .

Nidr.
Wwenlun
magstl
raro,I
Nar, bnt
orun
nter iih
it, Ar.

n ordr—

Mionniun
ibitin,
n jem .
jut Ullnniu

er conuni⸗e.

eßtun aint
metito 101
hlicolet
it. 5. Gen:

, freiſi⸗

orle M
i ung,4

guihen
guisiln⸗
vii tuide
6

Sb. XXVII. DE COMMISSARII. 27

quas idem ille Deciſ. 220. & lib. 2. Keſponſo 51. nec non Brun-
nemannus ad L. 58. de Judiciisn. 5. copioſius exequuntur, nos
quoque moti exiſtimamus, non debere principem, inſtituta

jam & pendente actione, invita alterutra parte, per commiſ-

ſarios datos curſum judicii interrumpere, &, ſi dederit, par-
tibus exceptionem litis pendentis ſalvam manere. In qua

ſententia tanto magis confirmamur, quod animadvertimus,

ipſi quoque imperatori & ſumnis imperii tribunalibus faculta-
tem interrumpendæ per commiſſarios litis pendentis lege pu-
blica ademtam eſſe. Vide Conſtitutionem Judicii Aulici Ferdi-
nandi III. tit. 2. §. Wir befehlen auch hiermit & COrd. LCam. P. 2.
tit. 35. (Quapropter ſic reſponderunt Cti Vitembergenſes
menſe Majo anni cro 10 ccX. Wollen Arnold Heinrich, und der
Advocatus fiſci, Durandus, welcher ex ceſſione Arnold Heinrichs
klaget, ihre wider Otto Ludewigen habende Foderung vor der ange⸗
ordneten Commiſſion fortſetzen, dagegen Otto Ludewig exceptio-
nem litispendentiæ, &, quod nemo invitus ad commiſſionem
poſſit compelli, vorſchuͤtzet. Da denn zu wiſſen begehret wird, ob
Otto Ludewig wider ſeinen Willen ſich mit Arnold Heinrichen, un⸗

geachtet der angefuͤhrten Litispendenz, vor der Commiſſion einzu⸗

laſſen angehalten werden koͤnne. Ob nun wohl Arnold Heinrich

fuͤrwendet, der Landesherr koͤnne ex plenitudine Ppoteſtatis, und,

wenn er ſiehet, daß es dem gemeinen Beſten erſprießlich, oder ſonſt
noͤthig, mit Uebergehung des Judicis ordinarü, wenn ſchon vor
ſolchen die Sache bereits anhaͤngig gemacht waͤre, ſelbige ad com-

miſſiônem ziehen. Dennoch aber und dieweil der Landesherr ſei⸗

nen Unterthanen ihre Rechte und privilegia ohne ſattſame Urſach,
dergleichen allhier nicht vorhanden, zu benehmen und zu beſchnei⸗
den nicht vermag, und nicht einmal, daß er ſolches thun wollen,
zu vermuthen iſt; und aber bereits durch die von Arnold Heinrichs
Vater vor dem Regimine Ducatus Megalis erhobene Klage und
inſinuirte Citation litispendentia induciret iſt, ſo durch keine
Mm 3 ander⸗

278 MEDITAT. AD PANDECT.

anderwaͤrtige Jurisdiction, auch nicht durch ausgebrachte Com-
miſſion interrumpiret werden mag, wie denn auch Kaiſerl. Ma⸗

jeſt. ſelbſt in denen Reichs⸗Geſetzen ihr die Macht, dergleicheu Li-
tispendenz durch verordnete commiſſiones zu unterbrechen be⸗

nommen haben; So erſcheinet dannenhero ſo viel, daß Otto Lude⸗

wig ſich mit Arnold Heinrichen wider ſeinen Willen vor der Com ·

miſſion einzulaſſen nicht gezwungen werden mag.
Tune tamen & in media lite commiſſarii expeti decernique poſſunt,
cum alteruter litigantium de injuſtitia magiſtratus & damnis
libi per ltum ilatis apud prineipem econqueritur.
Dmur „ coœptam jam litem & inſtitutum judicium per
commiſfiones interrumpi non debere. Quo ipſo ta-
men principi manus ita ligare nolumus, ut is, ſi quidem
juſtum hoc ei & * guI videatur, non Poſſit ab hac regula

recedere & in media aliquando lite cognitionem ejus & de-

ciſionem aliquibus extra ordinem committere. Innumera
enim quotidie contingunt, quæ, ut cauſa ab eodem, ſub
quo inchoata fuit, judice pertractetur, impediunt. Fac
enim judicem illum ordirarium commiſſæ in juſtitiæ inſimu-
lari, fac, alterutrum litigantem de injuria ſibi ab eo facta
damnisque illatis queri. Tunc certe neceſte eſt, ut hæc
controverſia per commiſſarios inveſtigetur decidaturque, nec
licebit magiſtratui commiſſarios iſtos oppoſita exceptione
litis pendentis recuſare. Ita reſponderunt Cti Helmſtadi-

enſes menſe Februario anni c 1o CccxVII: Wird gefraget,

ob der Amtmann nicht wegen des bisherigen Verfahrens gegen
ihn ſich bey Koͤniglicher Majeſtaͤt hoͤchſten Perſon allerunterthaͤ⸗
nigſt zu beſchweren, reſtitutionem bonorum und eine unparthey⸗
iſche Commiſhion zu rechtlicher Einſehung und Ausmachung der
HNotaten zu ſuchen Urſach und zu erhalten Hofnung habe. e
wo

COROA
Mauli
chente
to
C.

lepoet
donm
.
Gicinn N
o or⸗
1 Gulk
lic tegl

l & .

Iumumere
Odemn, W
lont. k
Clcrrindm

d1 id ee

atürqtent
1 eCeyli

Bamt

Pird geſee

tfahten e
aletttne.
cige binete
tnccun
hebee

SP. XXVII. DE COMMISSARIIS. 275

wohl nun die Cammer ſonder Zweifel vorgeben wird, es ſey die
Sache bereits anhaͤngig gemacht, und finde alſo nunmehr, be⸗
kannten Rechten nach, die Commiſſion keine weitere ſtatt, da
nicht einmal denen hoͤchſten Reicht⸗Judiciis die Litispendenz durch
commidſiones u unterbrechen frey ſtehet; Daferne aber doch
die Cammer die Anfangs gemachten Notaten zum Nachtheil des
Amtmanns lange Zeit hinterhalten, und gar ſpaͤte communici⸗
ret, auch deſſen groͤſten Theils wohlgegruͤndete Beantwortung
in ganz keine Betrachtung gezogen, hiernaͤchſt uͤber die Defecte
des letztern Jahres ihn gar nicht gehoͤret, gleichwohl ohne ſatt⸗
ſame Unterſuchung der Sache aus beyden notatis ein liquidum
conſtituiret, und den Proceſſ faſt ab executione angefangen,
auch mit ſolcher EKxecurion uberaus ſtrenge verfahren, und dann
bey ſolcher Bewandniß beſagter Amtmann ſich uͤber die Cammer
zu beſchweren und von ihr Erſtattung ſeines Schadens zu ſuchen,
genugſame Urſache hat, die Cammer auch hierbey Ppartes rei ſi⸗
bernehmen muß, folglich die Cognition dieſer ſie ſelbſt betreffen⸗
den Sache nicht prætendiren kann, ſondern ſelbige der von Sr.
Koͤnigl. Majeſt. zu verordnenden Commiſſion, welche bey der⸗
gleichen Umſtaͤnden von einem auch wider den Willen des andern
Thei ausgebeten werden mag, zu uͤberlaſſen ſchuldig iſt; So
iſt der Amtmann wohl befugt, ſich uͤber der Cammer Verfahren
bey Koͤnigl. Majeſt. hoͤchſten Perſon allerunterthaͤnigſt zu beſchwe⸗
ren, reititumionem bonorum und eine unpartheyiſche Commiſ-
ſion zu rechtlicher Entſcheidung der ihm gezogenen Notaten zu ſu⸗
chen . und mag ſolche zu erhalten wohl hoffen.

Judeax quodamimodo ſfuſpectus non temere removeri debet, 74
adjungendus ei eſt commiſarius.

Fre-

280 MEDFTAT. AD PANDECT.

dicem vel minus fibi propitium metuit, vel jam exper-

tus eſt; exceptionem judicis ſuſpecti opponat, eumque im-

poſterum habere recuſet, cauſamque ab illo revocari petat.
At non ſemper conſulto. Debebant profecto partes chcum-
ſpectiores eſſe circa exceptionem ſuſpecti judicis, cum maxi-

ma ex illa, ſi intempeſtive proponatur, incommoda proflu-

ant. Sæpe enim per illam judex, qui adhuc ſatis æqquus fuit,
iſta offenditur, ut nunc aperte excipienti adverſetur & inimi-
cum ſeſe etiam in aliis cauſis oſtendat. Deinde non raro, in-
juriarum actionem contra hujusmodi excipientem, qui excep-
zionis ſuæ rationem juſtam afferre aut probare non potuit,
inſtitutam iuiſſe, vidimus. Tandem, cum magiſtratum tan-
quam ſuſpectum removere, cauſamque ab illo avocare durum
ſit & magiſtratui illius exiſtimationem non parum lædat, ipſe
quoque judex ſuperior, aà quo remotio iſta petitur, difficul-
er his precibus annuit, ſed, quod plerumque fit, eas rejicit,
cauſamque apud illum nunc ſine dubio iniquiorem pertractan-
dam relinquit. Igitur his, quibus judex in adverſarium pau-
l1o propenſior videtur, ut alio potius remedio utantur, ſua-
demus. Idem hoc eſt cum eo, quod Modeſtinus in L. 9. 4e

Juſpectis tutoribus proponit. Ait ille, tunc, cum tutor, cui
reverentia debetur, a tutela removendus videtur, optimum
factum eſſe, ut curator ei potius adjungatur, quam idem

cum notata fide & exiſtimatione removeatur. Hæc, quæ
de ſuſpecto tutore dicuntur, reétiſſime ad judicem accom-
Imodantur. Cum enim & huic a civibus reverentia debea-
tur, & quiſſimum utique eſt, ut famæ ejus, quantum fieri
Poteſt, parcatur. Itaque non facile, ut removeatur, pe-
tendum eſt, ſed potius, ut commiſſarius ei in iſla, quæ
nunc ventilatur, cauſa adjungatur. Sic enim & ſecuritati
ſuæ proſpiciet petens, nec tamen fama judicis lædetur, nee

atifſimum eſt in foro, ut alter litigantium, qui ju-

ani⸗

de

ler
don
0
ci0

fra

lut

—S

—

IN.

er.

eit

tem.

n.

eh

wuskat,

Kinin .

Aro, I
iexch
n Potun
Aum tan
Ne Ourun
ledini
differ.

eis rejch
petttacka.
Uriumr .

8 n L.
m tuie.

t, Chinm
quam i

Hec, CE

ceñ 4c/Xα⅓

rentin ek

vantunk⸗
Oveatut,
in M;
1 ſeant

ledetul, 4
*

rp XXVII. DE COMMISSARIIS. ar

animus ejus tantopere offendetur, & princeps quoque ſeu
ſuperior judex facilius petitioni huic annuet. Quapropter
ICti Vitembergenſes menſe Martio anni crio 1o ccx. ſic ſe-
natui civitatis cujusdam municipalis reſponderunt: Hat Gre-
gorius ſich bey Sr. Koͤnigl. Majeſtaͤt uͤber die Herren und deren
Stadt⸗Gerichte wegen eines ihm vermeyntlich zugefuͤgten Unrechts.
ſonderlich aber ob denegatam juſtitiam beſchweret, und um Avo-

ation der vor ihnen ſchwebenden Rechts⸗Sache gebeten. Da denn
die Hetren, ob dieſes ſein Suchen gegruͤndet, und ſie wegen deſſen,

ſo ſie gethan, einige Verantwortung auf ſich geladen, zu wiſſen ver⸗
langet. Ob nun wol in derſelben Verfahren gegen beſagten Cre⸗

gorium ein und der andere Fehler vorgegangen, und ſolcher ſich

daruͤber zu beſchweren wol Urſach hat, ſo iſt er doch weiter nicht,
als, daß bey ſeinem obſchwebenden. Rechts⸗Handel ihnen ein anderer
Iudex adjungiret werde, zu bitten berechtiget.

VII.

Poterit uni perſonæ ſimul oicium judicis G& actuariè
cotnmitti.—

LD obiradarur aliquando, utrum is, cui jurisdictio ab equite
quodam prædii nobilis poſſeſſore, commiſſa erat, ein
adelicher Gerichtshalter, ſimul actuarii vices ſuſtinere poſſet.
Qui id negabant, urgebant imprimis maximum, quod in-
fer utrumque munus intercedat, diſcrimen, cum alterum
domini, alterum miniſtri ſit, quæ ambo in una perſona
concurrere poſſe non videntur. Deinde integritatem judi-
ciorum obtendebant, ad quam conſervandam omnemque

fraudis ſuſpicionem avertendam iſta diverſa officia conſti-

ruta ſint. Vicit tamen eorum ſententia, qui, hoc ſalvo jure

& juſtitia fieri poſſe, ajebant. Neque enim in jure noſtro

Tom. I. Nn I=

282 MkäDrLAT. AD PANLDECT

infrequens eſt, uni perſonæ duplex munus eodem tempore
committi, ut vel ex L. I. de Oficio præſidis aliisque, quæ ab
Hertio in diſ. de Uno bomine plures ſuſtinente perſonas affe-

runtur, exemplis apparet. Et quamvis actuarius miniſter

judicii ſit, abſurdum tamen non eſt, partes ejus a judice ex-
pediri. Nec integritas judiciorum ſic corrumpitur, ſed
potius conſervatur, cum judex majorem fidem, quam alius
ſeriba habeat, & præter eum, aſſeſſores quoque adſint, frau-
disque ſuſpicionem avertant. Accedit conſuetudo ubivis
recepta. Et in electoratu Soxoniæ res minus dubii habet,
ubi iſta conſuetudo etiam lege confirmatur in Dec. Elect. 45.
ibi: Wenn auch einer vom Adel dem geſchwornen Actuario die
Verwaltung der Gerichte aufgetragen haͤtte. Aliud exemplum
in judicibus bellicis, qui vulgo Auditeurs appellantur occur-
rit, de quibus infra ad tit. de Judiciis plura dicemus.

tD&— % 0 L E ARNIAZ.

1. Commiſſarius etiam invitus conſtituitur.

2. Commiſſario principis, etſi in ſumma dignitate conſti-

tuto, non creditur, antequam mandatum principis ex-
hibeat.
3. Qui mandavit jurisdictionem, eam ſine juſta cauſa re-
vocare poteſt, etſi mandatarius jam aliquid gerere
cœperit.
4. Commiſſario de his, quæ apud ſe geſta ſunt, teſtimo-
nium perhibenti major fides, quam alii teſti, habetur.
Quod infra ad tit. de teſtibus pluribus oſtendemus.

SPECI-

el

luen
juri
Fit

Gar
cen
pr⸗.
e

—
re
e.
niltet
der⸗
(A
nA
hn.
Ubis
hoben
Velk g.
Caro N
emphun
r oceul⸗
K.

Ate cohli-
inehs er

1a candt
vic genn

nt, teltin
Dahen

elidennma

S

SP. XXVIII. DE LIMTT. COMMISS. CVSTOD. 283

SPECIMEN XXVIII.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
XD LIB. I. TIT. XXI.

LIMITIBVS COMMISSIO.
NVM CVSTODIENDIS
rFVFLICE DEFEN S:VA
4
FRIDER. GVSTAV. SCHOVDER,
FRANCOHVSA - SCHWARTZBVRG.

D. XXV. IVLII ANNI CIO 15 CCXIV.

Commiſſario principis poteſtas ſubdelegandi competit, etſi altuns

in præſentia ſua eapedire juſſus ſit.

* is, cui a magiſtratu inferiore mandata eſt jurisdictio,

eam alteri viciſſim mandare nequeat, L. ult. pr. de Of-
hicio ejus, cui mandata eſt jurisdict. in eo tamen plenior

eſt poteſtas commiſſarii a principe conſtituti, quod is ſubſti-

tuere ſibi aliquem ſeu ſubdelegare poſſit. Id quod non ſolum
juri Romano in L. 5y. C. de Judiciis & L. un C. Qui pro ſua ju-
visd. ſed & canonico in c. 27. pr. X. de Ofic. & pokeſt. jud. de-
leg. convenit. De eo vero aliquando dubitatum fuiſſe recor-
damur, an princeps tunc facultatem ſubdelegandi adimere
cenſeatur, ſi commiſſario, ut actum in præſentia ſua expediat;

Præcipit. Qui hoc affirmabant, urgebant imprimis c. 22. AX.

de Reſeriptis, ex quo commiſſarios mandata ſibi data ad
amuſſim ſervare debere, & ſi fines in una re exceſſerint, to-
Nn 2 tum

294 MEDITAT. AD PANDECT.

tum negotium irritum eſfſe colligitur. Sed rectius tamen alii,
commiſlarium illum, qui nihilominus ſubdelegat, non pecca-

re, ſtatuebant. Formula enim iſta mandatis commiſſariorum
plerumque adjicitur, in qua mens Principis non fuiſſe vide-

tur, ut ea jura, quæ alias in commiſſariis locum habent, tollat.
Nam, ut Papinianus in L. 56. pr. Mandati & L. 81. de Regulis

juris ait, quæ dubitationis tollendæ, cauſa inſtrumentis inſe-

runrur, jus commune non lædunt. Omnia quippe mandata

& negotia ſic explicanda ſunt, ut aà juris diſpoſitione, quan-
tum fieri poteſt, minime recedatur. Sed nihil dubii ſupererit,

ſi modo c. ul. §. I. X. de Oficio & boteſt. jud. delegati inſpi-
ciatur. Quapropter ſic reſponderunt Cti Vitembergenſes
menſe Octobri anni c1o ο ceix: Haben Hochfuͤrſtl. Durchl. bey

einigen wegen Aecker und Holzung entſtandenen Irrungen einem
von Dero Beamten Commiſſion ertheilet, die Aecker und ſtreitt⸗
ges Holz in ſeiner und beyder Theile Gegenwart, ſo wol mit Zu⸗

ziehung gewiſſer darzu vereydigter Leute, zu beſichtigen, auszumeſ⸗
ſen und in Theilung zu bringen. Worauf gemeldeter Commiſſa-
rius erſteren Tages, da hierzu der Anfang gemacht, ſich mit eini⸗
gen Dorf⸗Gerichten dahin verfuͤget, und zur Ausmeſſung geſchrit⸗
ten, bey deren Fortſetzung aber, ſo noch etliche Tage gewaͤhret,
ſich nicht wieder eingefunden, ſondern ſolche lediglich denen Dorf⸗
Gerichten uͤberlaſſen. Entſtehet demnach die Frage, ob nicht ge⸗
dachte Beſichtigung, ſo von denen Dorf⸗Gerichten in Abweſen⸗
heit des Beamten vorgenommen, vor unguͤltig und nichtig zu ach⸗
ten. Weil aber ein von dem Fuͤrſten ſelbſt, oder deſſen Canzeley
und Landes⸗Regierung geordneter Commiſſarius, ſo wol nach
Inhalt der gemeinen Kayſerlichen, als Canoniſchen Rechte, einen
andern an ſeine Stelle zu ſetzen wol befugt, welche Gewalt auch
in gegenwaͤrtigem Fall dem Fuͤrſtlichen Beamten dadurch, daß
ihm die Aecker in ſeiner Gegenwart zu beſichtigen, auszumeſſen
und in Theilung zu bringen, anßefohlen worden, nicht benom⸗
men

—
ndi-
Rrr
iotun
Nde.
btolet
li
is inle
ANd
e, (n
peren
N, .
ergel
Orgl
lgin sgen.
Und ſree
l nit Nr
Gvetrnet
CGWNile-
ſich nt e
ng ſte
N geri 8
dehen N
b nihtß⸗
ſe
ihtg
ſen Ene
1
Zeht 4
Gabat
dedutk /1
nii,

itte

6

SP. NXXVIII. DE LIMIT. COMMISS. CVSTOD. 285

men zu ſeyn ſcheinet, in mehrerer Erwegung, daß dergleichen Clau-
ſulen, ſo in allen Commiſſions-Befehlen gewoͤhnlich, ſecundum
naturam negotii & fubſtratam materiam zu erklaͤren, folglich
die Macht, einen andern an ſeine Stelle zu verordnen, welche die
Geſetze dem Commiſſario zulaſſen, nicht ausſchlieſſen, da zumal
vermoͤge bekannter Rechte dasjenige, was jemand durch einen an⸗
dern verrichtet, dafuͤr, als ſey es von ihm ſelbſt und in ſeiner Ge⸗
genwart geſchehen, geachtet wird; So mag die geſchehene Be⸗
ſichtigung daher, daß der Commiſſarius derſelben nicht allezeit
beygewohnet, ſondern die Dorf⸗Gerichte an ſeine Stelle verord⸗
net, nicht angefochien⸗ werden. 8

I.
Commihariu⸗ principis, una ex partibus litigantibus diſentiente,
Jabdelegare nequit.

(onceſſiun eſt commiſſario principis ſubdelegare, non ta-
men aliter, quam conſentiente utraque parte. Quod
etſi jure civili neceſſarium haud fuerit, jure canonico tamen,
cujus in hac doctrina potior eſt aucétoritas, requiritur. Vide
c. 27. pr. ibi: dummodo de partium deputetur vel recipiatur
aſſenſu & §. I. ibi: provide Ratuimus, ut de partium detur
vel recipiatur aſſenſu X. de Ohcio E& poteſtate judicis dele-
gati. Igitur ante ſubdelegationem audiendæ ſunt partes li-
tigantes, quarum alterutra ſi recuſet ſubdelegatum, com-
miſiarius eum, niſi totum negotium irritum eſſe velit, dare

nequit. Ita ICti Vitembergenſes eodem, quo ſupra me-

moravimus, tempore reſponderunt: Dieweil ein Fuͤrſtlicher
Commiſſarius nicht anders, als mit Genehmhaltung beyder
Partheyen, einen andern an ſeinen Platz ſtellen mag, welches

aber allhier nicht in Acht genommen worden, indem die eine Par⸗
they ſolchem Unternehmen ſo fort contradiciret, ſo iſt die von

Nn 3 denen

286 MEDTITAT. AD PANDECT.

denen Dorf⸗Gerichten in Abweſenheit des Beamten vorgenom⸗
mene Beſichtigung vor unguͤltig und nichtig zu achten. Id tamen
addendum eſt, partes litigantes non poſſe ſubdelegatum te-
mere ac ſine juſta cauſa recuſare, ſed neceſſe habere, ut ali-
quas recuſationis ſuæ rationes indicent. Alias enim commiſ-
ſarius, ſi eandem negligat, non peccabit. Id quod clare ſatis

ex d. c. 27. §. 3. & 5. X. de Oficio & poteſt. Iud. deleg. apparet.

III.
Negotium a commiſſario geſtum nullum eſt, ſi vel in una cir-
cumſtantia fines mandati exceſſerit.
Coamumhone ſpecies mandati ſunt. Mandata vero, uti
omnes norunt, ſtrictiſſimæ interpretationis ſunt, adeo,
ut mandatarius, ſi quid extra limites ſibi præſcriptos faciat,

1

nihil agat L. 5y. pr. D. L. 12. C. Mandati. Idem itaque in

commiſſionibus etiam verum eſt. Quodſi quis commiſſa-
rius in una circumſtantia vel contra tenorem mandati fece-
rit, vel aliquid, quod ipfi præceptum fuerat, neglexerit,
negotium irritum eſt. Quæ ſententia & in c. 22. X. de Reſeri-

4

zimus, caſu inſpectionem & diviſionem a commiſſario fa-

ctam nullam declararunt, propterea, quod homines, quos ad

id negotium adhibuerat, jurejurando, uti tamen in mandato

juſſus erat, non obſtrinxiſſet: Weil ein jeder Comiſſarius der

ihm ertheilten Commiſſion allenthalben auf das genaueſte nachzu⸗

leben verbunden, dergeſtalt, daß die Handlungen, worinnen er auch

nur im geringſten davon abgehet, nichtig und unkraͤftig ſeynd; So

hat es der Fuͤrſtliche Beamte in dieſem Stuͤck verſehen, daß er
die darzu gezogene Perſonen, wie es doch in dem Commiſſoriali
anbefohlen geweſen, nicht abſonderlich vereyden laſſen. Sed
alio exemplo rem illuſtrabimus. Concefſerat princeps cui-

dam

ptis fundata, & a DD. comprobata, & in foro recepta eſt.
Quapropter ICri Vitembergenſes in eo, de quo jam bis di-

WD —C/ũ gͤh SS——ꝑ

— — — =— 22 — —

— — =

—

n d.
U d.
Ohhlnl.
e lis
Pberet

na cl.

Veto, i
nt Me
inqen
cothimi-
adati ker-
Negklent,
1 Meſer:
tecepi
NunMiro
nes, unt

S

in Mn.

dtilltruud

hnuſt ni

S

Cinnenatn

8

igſiidei

eſcher, N
Cumnſi
h laſen.

neepecr⸗
Prun 5 19

dam privilegium cereviſiæ in certis ædibus coquendæ, ſed

SP. XXVIII DE LIMIT. COMMISS. CVSTOD. 28,

illud ad perſonam poſſeſſoris præſentis liberorumque ejus re-
ſtrinxerat, ſimul tamen commiſiarios dederat, qui, cauſa co-
gnita, negotium conficerent limitesque Privilegio exercendo

Præſcriberent. At hi liberaliores inſtrumento ſuper negotio

a ſe geſto confecto inſeruerant, jus illud coquendæ cereviſiæ
ipſis ædibus inhærere debere. Quæſitum itaque fuit, an non
hoc modo privilegium iſtud reale factum eſſet, adeoque ad
extraneum poſſeſſorem transferri poſſet. Negarunt Cti Vi-
tembergenſes menſe Octobri anni cro 10 Cox. ex iisdem, quæ

ſupra memoravimus, principiis: Ob wol die zu Einrichtung des

Werks verordnete Commiſſarii das Werk alſo befeſtiget, daß Lu⸗
dewig und ſein Weib ſamt deren beyderſeits Nachkommen ſich des
Brauens, Schenkens, Aufſchuͤttens, und was dem anhaͤngig, auf
ihrem Hauſe gleich andern Brauhoͤfen gebrauchen moͤgen, und ſol⸗
ches alles darauf haften ſolle; welches die Vermuthung, daß
die auf das Haus gebrachte Gerechtigkeit ein jus reale ſey, nicht
wenig zu beſtaͤrken ſcheinet; Dennoch aber und dieweil das Chur⸗
fuͤrſtl. Privilegium nur von Ludwigen und ſeinen Deſcendenten
redet, alſo wider des Concedenten deutlich bezeugten Willen nicht
weiter auf einen tertium poſſeſſorem zu extendiren iſt, ferner ein

Commiſſarius an dem ertheilten Commiſſoriali auf das genaue⸗

ſte gebunden iſt, und ſonder Nullitaͤt nichts mehr oder weniger
thun kann; So ſeynd die von denen Commiſſarien gebrauchte
Worte: ſolches alles darauf haften ſolle; nach dem Inhalt
des Privilegii ſelbſt zu erklaͤren.

IV.
Offcium commiſſurii ad litem tranſigendam & amice componen-
dam dati exſpirat, ſi ſuaſiones ejus effectum non habuerint.

Obe commiſſarii ad amicam ſaltem compoſitionem inter
◻ epartes tentandam dantur. Atque hic fine dubio juris-

dictio-⸗

298 NMEDTFAXT. AD PANDECT.

dictionem nullam habent. Igitur, ſi quidem tentamen eorum.
effectu caruerit, & partes transactionem recuſarint, commilſ-
ſio tota exſpirat, atque res in priſtinum ſtatum redit, arg.

6. 4. pr. X. de Whcio & vpoteſt. jud. Jeleg. Ex his manifeſtum

eſt, non poſſe alterutram partem, ſi deinde apud ordinarium

judicem conveniatur & reſpondere cogatur, exceptionem li-
tis pendentis opponere. Et ita judicarunt ICti Vitember-
genſes menſe Decembri anni cio 1o CccxI: Daß die exceptio
litis coram commiſſione pendentis anjetzo, da der geſuchte guͤt⸗
liche Vergleich, deſſenthalben die Commiffion angeordnet geweſen
fruchtlos abgelaufen, keine weitere ſtatt findet.

—

Commiſarii ad decidendam litem dati ſub pæœne tonfeſz & convicti
citare poſſunt, ad amicabilem compoſitionem onſtituti non item.

llam quoque quæſtionem in facto contigiſſe, recordamur.
Commiſſarius quidam a principe cum poteſtate cauſam

decidendi datus litigantes ad ſe legitime citarat. Ex qui-

bus cum unus non comparuiſſet, & alter contumaciam
ejus accuſaſſet, commiſſarius citationem iteraverat, & Ppœ-
nam confeſſi & convicti adjecerat. IIlo itaque in contu-

macia perſeverante, nullamque abſentiæ ſuæ cauſam affe-
rente, adverſarius petebat, ut pro confeſſo nunc & con-

victo declararetur. Dubitabatur magnopere, an hoc com-
miſſario liceret, & an non eo ipſo, quod litigantes ſub pœna
confeſſi & convicti in jus vocarat, peccarit. Rulandus, cu-
jus in hac doctrina magna eſt apud practicos auctoritas, ni-

hil de facultate ſic citandi in commentariis ſuis, quos de

commiſſariis ſcripſit, nec in capite 3. nec 2. P. I. lib. 5. ubi
de citatione & contumacia agit, habet. Ex cujus ſilentio ali-

quod pro contumace argumentum deſumi poſſe videbatur.

His

3

iII

te
X.
mil

—
r
uml.
1
telun
nstun
Onen
ltenber⸗
eKWelin

cheet.

tgenie.

1Gtani

7GnEen

ecotCimn
ltte llen
. W
ohtunnin
erat, Chr
ne in CM.
caulin
nunc d
n hoetk
otesül

ullmtin

autit
ſils, ,

P.1 1I

ujus ie⸗
pole eN

SpP. XNXVIII. DE LIMIT. COMMISS. CVSTOD. 285

His tamen non obſtantibus, putamus, comminationem illam
citationi recte additam fuiſſe, & effectum utique habere de-
bere. Quod his potiſſimum rationibus evincere conamur.
Primum commiſlarii ſolitum judiciorum ordinem in Proces

dendo ſervare jubentur. Nihil vero eſt in judiciis uſitatius,

quam ut contumaces, ſub pœna confeſſi & convicti, in jus vo-
centur. Deinde clara eſt L. 2. de Jurisdictione, in qua, data
jurisdictione, ea quoque concedi dicuntur, ſine quibus j juris-
dictio explicari non poteſt, ſeu, uti DD. hæc verba interpre-
tantur, quæ ad tuendam jurisdictionem Pertinent. Id quod
evidentius adhuc ex L. 5. §. I. de Ohicio ejus, ecui mandata eſt
Jurisdictio, apparet, ubi, mandata jurisdictione etiam impe-
rium, quod non eſt merum, mandari dicitur, quia jurisdictio
ſine coërcitione nulla ſit. At Pœnam illam confeſſi & convi-
cti eſſe remedium tuendæ jurisdictionis & coêercendi contu-
maces, atque ad mixtum imperium pertinere, nemo ignorat.

Et ut illis quoque ſafisfſaciamus, qui officium & poteſtatem

commiſſariorum magis ex canonico, quam civili, jure deſumi
debere, autumant, ade. 5. X. de Oicio & poteſtate judicis« dAe-
legati provocamus, in quo judici delegato permittitur, coge-
re contumacem, ut veniat, & damnare, ſi non veniat, etſi
id literæ commiſſionis non contineant. Sed hæc omnia, quæ
diximus, de eo ſaltem commiſſario intellecta volumus, qui
ad deciſionem cauſæ ſimul conſtitutus eſt. At ſi quis ſaltem
ad amicam compofitionem aut ſimplicem cognitionem & re-
lationem, aut actum alium judieialem expediendum datus ſit,
is eadem poteſtate non gaudebit. Nam & in L. 5. §. 1. de OAi-
cio jus cui mand. eſt jurisdict. & I. 2. de Jurisdict. requiritur,
ut ei, qui coërcere vult, jurisdictio data ſit, & ſecundum c. 5,

X. de Oficio & poteſt. jud. deleg. neceſſe eſt, ut cauſa com-

miſſario ſimpliciter! ſit delegata.

Jom. I. 0 VI. Com-

290 MEDITAT. AD PANDECT.

VI.
Commiſſarii aliqua, quæ in mandato commiſſionis non
continentur, poſſunt.

R’ce Strykius in Introductione ad Praxin. c. 2. §. II. Obſer-

vat, haud raro nimium ſuperſtitioſos eſſe, qui coram
commiſſario cauſam peragunt, ne ullo modo commiſſionis li-

mites excedantur. IIIi vero noſſe debebant, limites hos non
confeſtim excedi, cum quid agitur, quod verbis expreſſis in
reſeripto commiſſionis non continetur, dummodo id implici-
te contineatur. Nam, ut bene ait Linckerus in Anal. ad Deſ-

ſelii Erotemata l. I. tit. 29. qu. 6. Commiſſarius non ea ſolum
poteſt, quæ diſerte in formula habentur, ſed etiam, quæ

ex natura rei fluunt; quippe quæ mandato ne quidem in-
ſeri, ſed prudentiæ & dexteritati mandatarii committi ſo-
lent. Eadem Alexandri III. pontificis ſententia eſt, qui in
r. 5. X. de Ohkcio & poteſtate judicis delegati: Ex eo, inquit,

quod cauſa ſibi committitur, ſuper omnibus, quæ ad cauſam

ipſam ſpectere noſecuntur, plenariam recipit poteſtatem. Vix
igitur nimiam fuperſtitionis notam effugient hi, qui, cum
commiſſario ſimplex cauſæ cognitio, die Sache zu unterſu⸗
chen, demandata eſſet, dubitarunt, an illi poteſtas vocandi
& examinandi teſtes, quia ea verbis non comprehendebatur,
competeret. Competebat enim ſine dubio, cum cauſa, par-
tibus ſibi contradicentibus, cognoſci nequeat, niſi teſtes vel
alia probationis genera adhibeantur.

VII.

Ir, eui defenſio alterius commiſſa eſt, ſpoliatum in continenni

reſtituere poteſt.
Pſt aliqua ſpecies commiſſariorum, qui conſervatores in c. I.
de Oficio & poteſtate judicis deleg. in ſexto vocantur, qui-

bus

—

— —

ni

on

l.er.
conn
Chonst.
hos m
Preſi 1
h ad
Nen ſn
tiam,
Glicden in
mmunn
K, Gun
1, inqun
l colſon
Enan. N
i, n, n
n
ſtas voel
Shendebin
n Caul
nili telet

vOcantun⸗ .

SP. XXVIII. DE LIMIT. COMMISS. CVSTOLD. 291

bus nimirum a judice defenſio alicujus, qui turbationem ab al-
tero metuit, committitur. Quod genus commiſlionis non

infrequens hodie eſſie, illi, qui in foro verſantur, norunt.

uæritur vero, an conſervatores iſti poteſtatem habeant, eos,
quos tuendos ſaſceperunt, quoque reſtituendi, ſi forte ab ad-
verſario de poſſeſſione jam dejecti ſint. Dubium exinde oritur,

quod horum quoque poteſtas iisdem, quibus ceterorum com-

miſſariorum officium circumſcriptum ſit, & quod Innocentius
IV. pontifex in d. cap. I. expreſſe illos ad alia, quæ judicialem
indaginem exigunt, poteſtatem ſuam extendere vetat. Nihil-

ominus tamen exiſtimavimus, recte feciſſe præfectum, qui a

principe poſſeſſorem agri litigioſi adverſus quemlibet turban-
tem tueri juſſus erat, quod illi opem quoque ſuam ad recupe-
randas fruges, quas adverſarius abſente præfecto ex agro ave-
Xerat, accommodaſſet. Equidem in mandato commiſſionis
nihil de reſtitutione ſpoliati continebatur. At ex juris noſtri

principiis notum eſt, hoc etiam ad defenſionem pertinere, ur

ſpoliator in continenti iterum dejiciatur atque res ablata ſine
mora recuperetur Z. 3. §. 9. L. 17. de Ei & vi armata.
VIII.
Conmagani ad deciſionem cauſæ dati leuterationem vel ſuppli-
oationem ſuſcipere poſſunt.
Poditne leuteratio vel ſupplicatio apud commiſſarium, qui
ſententiam pronunciavit, interponi, quæſitum eſt. Ne-
gant nonnulli. At nos ajentem ſententiam tuebimur, his

rationibus permoti, primo, quod ſecundum c. 21. 9. 2. X. de

Qhicio & poteſtate judicis deleg. explorati juris ex iſtit, ut de-
legatis jndigibus, quibus Principale committitur, & acceſ-
(orium committatur, deinde, quia cauſa deciſa dici non po-

teſt, niſi & leuteratio vel ſi upplicatio, qua ſententia com-

miſſarii à viribus rei judicatæ ſuſpenditur, ſit deciſa, tan-
Oo 2 dem,

MEDITAT. AD PANDECT.
dem, quoniam in c. 9. X. eod. officium commiſſarüi non ſta-
tim poſt ſententiam latam, ſed poſt executionem demum
exſpirare dicitur- V

COROLLEARIA.
1. Commiſſarii ad teſtes examinandos dati nequeunt ocula-
rem inſpectionem adhibere, erſi per illam lis melius
decidi poſſe videatur-
2. Locato Pprædio nobili, locata etiam cenſetur jurisdictio.
3. Nobilis, qui jurisdictionem criminalem habet & ipſe ju-
ris peritus eſt, alteri eam committere non poteſt.

SPECIMEN XXIX.
MEDIFTATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. IEI TIT. I.

IVRISDICTIONE

292

PVBLICE DEFENSVM

4
JOH. AUGUSTO RUDOLFF, HALLENSI.

P. XXII. AVGVST. ANNI CIoO ILD CcC CcCXxV.

I.
Quidam altus voluntariæ jurisdictionis apud competentem
judicem expediendi ſunt.
Potiſſima eſt inter actus voluntarig & contentioſæ
jurisdictionis diſtinctio, cujus ſedes in L. 2. pr.
Jde Oicio Proconſulis reperitur. IIIi ſunt, qui utra-
dque parte conſentiente, hi, qui altera contrfadicente ex-
pediuntur. Quod vero vulgo dicunt, actus voluntariæ

urisdictionis apud quemcunque judicem celebrari pale⸗

= .

1lu.
u

Cc.
eknns

Scin⸗
ile ſ⸗
ſt

C1N

N.

E.

SP. XXINX. DE IVRISDICTIONE. 293

ſimpliciter admittendum non eſt. Duerum enim generum

ſunt adtus voluntariæ jurisdictionis. Alii cauſa cognitionem

requiruut, alii non. Quis cauſæ cognitionem requirunt, ne-
ceſſario apud judicem competentem fieri debent. Huc pPer-
tinet decreti in alienatione bonorum pupillarium interpoſi-
tio, L. 5. §. 12. de KRebus eorum, qui ſüb tutelg, confirmatio
transactionis de alimentis initæ, L. 8. pr. &σ% §. 8. de Transact.
unio prolium, inſinuatio hypothecæ in bonis immobilibus
conſtitutæ, quæ apud Saxones aliosque ideo neceſſaria eſt, ne
res una pluribus oblig etur, & creditores fraudentur, Philippi
ad Deciſ. Elector. Saxon. 38. O. I. n. S. 9. atque aliquam Propte-
rea cauſæ cognitionem requirit. Contra actus voluntariæ ju-
risdictionis, in quibus nulla cauſæ cognitio requiritur, ut
adoptio, inſinuatio teſtamentorum, codicillorum & donatio-
num, apud quemcunque judicem recte expediunfur. Et
quamvis Imperator in §. 6. J. Luibus modis jus patr. pot. ſolv.
emancipationem apud competentes judices fieri jubeat, inter-
pretes tamen vocem competentes ex L. 5. C. de Emancipationi-
bus de illis magiſtratibus, quibus more Romano jus confirman-
di emancipationes per privilegium conceſſum erat, explicant,
non vero, ut judex in perſonas quoque jurisdictionem habeat,
requirunt. Sed quid de tutoris & curatoris conſtitutione di-
cendum eſt, quæ, licet aliquando coacte fiat, plerumque ta-
men conſenſu utriusque partis peragitur, adeoque voluntariæ
jurisdictionis actus eſt. Diſtinguendum hic putamus, utrum
tutor vel curator pupillo minorive generaliter, an vero ad
certum actum, e. g. dividendam hereditatem, ineundum con-
tractum, detur. IIo caſu, quia inquiſitio aliqua ſive cauſæ
cognitio requiritur, judex competens eſſe, ſeu in pupilli
perſonam jurisdictionem habere debet L. I. §. 2. de Tuto-
ribus & euratoribus datis. Ord. Polit. de A. 1577. tit. 32.
§. I. At quando curator ad certum actum datur, quia tune
Oo 3 ex-

294 MEDITAT. AD PANDECT.

exacta cauſæ cognitio non requiritur, nec neceſſarium eſt,
judicem competentem adire, ſed ſufſicit cujuscunque magi-
ſtratus, ſub quo negotium geritur, opem implorare. Qui-
bus rationibus moti Cti Vitembergenſes ſenatui oppidano
interroganti, an ſibi liberis miniſtrorum eccleſiæ tutores cu-
ratoresque dare liceret, ſic reſponderunt: Es ſeynd dieſelben
die confirmationes der tutorum und curatorum generalium
der geiſtlichen Kinder, ob ſie gleich Haͤuſer und Gruͤnde unter ih⸗
rer Jurisdiction haben, vor ſich zu ziehen nicht befugt. Jedoch
iſt ihnen, wenn die conſtitutio curatoris ad actum ſpecialem,
als bey Vertraͤgen, Schenkungen und dergleichen, von ihnen ver⸗
langet wird, ſolche zu verrichten, unbenommen.

II.

udex extra territorium ſuum abtus voluntarik jurisdictionit
1

egercere poteſt.

( jum præfectus quidam in pagum vicinum, qui tamen non
ipſius, ſed equitis cujusdam jurisdictioni ſuberat, evoca-

tus teſtamentum moribundi incolæ ſuſcepiſſet & actis ſuis ju-

dicialibus inſeruiſſet, maxima deinde oriebatur contentio,
utrum teſtamentum hoc tanquam judiciale valeret? Qujus
controverſiæ cardo totus in hac quæſtione vertebatur, an judex
extra territorium ſuum actus voluntariæ jurisdictionis exerce-
re queat? Non deſunt, qui negantem ſententiam tueantur, ex
quibus Colerum de Proceſſibus executivis P. 2. C. I. n. 9. nomina-
re ſufficiat. Cum his ipſi olim ſenſimus, propterea maxime,
quod jura noſtra magiſtratum extra territorium ſuum pro pri⸗
vato habent, L. 20. de qurisd. L. I. F. 4. & I. 3. de Off. præf. urb-
At deinde rem rectius conſiderantibus & imprimis favorem

teſtamentorum, quæ per benignam interpretationem quovis

modo ſuſtinenda ſunt, reſpicientibus, juſtius longe viſum eſt,

cum Carpzovio in Proceſſu tit. 2. art. I. n. 49. & Peciſie tone 293,
J. II,

— ——

—

Ae⸗

— .
n e

enug,
ldknn
Oledl⸗
diſthe
erilum
ebpinrip
ſecden
Ptente

Crigkſkint

timen nd
in ero⸗
Ns s ⸗
Ollentꝗ
Atet! Cl
olzen D
Mionis e:
mntwenutmti
tRghnn
teren hin
ſounpe.
püims ins
gionenn
ongerin
Khrfe

1

SP. XXIX. DE JIVRISDICTIONE. 29 5

n. II. nec non Lynckero Reſponſo 13. n. Iy. & teſtamentum
tale & quemlibet actum voluntariæ jurisdictionis, qui cauſæ
cognitionem non requirit, coram judice etiam extra terri-
torium ſuum conſtituto expediri poſſe. Movet nos Præter
memoratum teſtamentorum favorem etiam Lex I. &σ2. pr. de
Ocio proconſulis, ubi proconſul, etſi in provinciam, quæ

ei decreta eſt, nondum pervenerit, voluntariam tamen ju-

risdictionem ſtatim, quam urbem egreditur, habere dicitur.
Adde L. 26. §. I. 4e Adoptionibus & L. 17. pr. de Manumiſſie
vindicta. Quod vero ad leges, quæ a diſſentientibus obji-
ciuntur, attinet, eæ non de actibus voluntariæ „ ſed con-
tentioſæ jurisdictionis loquuntur.

III.

Won poteſt princeps novas jurisdictiones concedere, R veteres per
illas minuantur.

quidem recordamur, nos olim in Speciminis X. Medita-
— tione II. aſſeruiſſe: principem, qui Privilegium in-
dulſit, poſſe alii ſimile privilegium concedere, licet prior
Pprivilegiatus inde aliquod ſentiat detrimentum. Ar ex iis,
quæ ſubjecimus, apparet, ſermonem nobis fuiſſe de caſu,
quo per novum ejusmodi privilegium utilitas quædam inter-
vertitur priori privilegiato, quam quidem is percepit ante,
ſic tamen, ut jus nullum in illa haberet. Aliud vero dicen-
dum foret, ſi per novum privilegium quid auferatur, quod
alteri ex antiquiore privilegio competit. Tunc enim locum

reperiet diſpoſitio I. 4. C. de Emancipationibus liberorum &

I. I. J. 10. Me quid in loco publico, quod ſcilicet beneficia in
alterius injuriam tribui non oporteat. Fac ergo, ſenatui
municipali jurisdictionem in civitatem & collegia opificum,
quæ ibi ſunt, a principe olim datam eſſe. Fac porro, prin-
cipem

2

296 MEDITAT. AD PANDECT.

cipem collegiis illis privilegium concedere, ut ipfa de deli-
cRis a membris ſuis commiſſis cognoſcere atque pœnis illa
afficere queant. Non debet id tolerare ſenatus, cum aperte
ita minuatur jurisdictio ipſi conceſſa; ſed contradicere po-
terit. Atque in eam ſententiam ſenatui cuidam reſponde-

runt Cti Vitembergenſes: Gibt euer Landesherr unterſchiede⸗

nen Handwerkern neue Innungen „ und begnadet ſie dergeſtallt,

daß ſie die Uebelthaͤter ſelbſt beſtrafen, und die Strafe in ihre

Lade nehmen moͤgen, welche Begnadigung aber euren habenden
Erbgerichten und darinn gehoͤrigen Bußen und Strafen nach⸗
theilig iſt; So ſeyd ihr hierbey zu contradiciren und deſſen Ab⸗
ſtellung zu ſuchen wol befugt.

W. =J

D

Origo jurisdiéctionis patrimonialis recentiſſima eſt.

uidquid aliqui dicant, illud certiſſimum eſt, & priſeos
Romanos, & majores noſtros, antiquiſſimos Germa-
nos jurisdictionem patrimonialem prorſus ignoraſſe. De Ro-

manis res fere dubium non habet, cum jurisdictio apud illos
nunquam ad heredes tranſiret, ſed adminiſtrationis ſemper

jure nomineque reipublicæ exerceretur, & plane extra com-
mercium conſtituta annuo plerumque ſpatio finiretur. Sed
nec Germanis priſcis illa cognita fuit. Satis ex Cæſare de

Bello Gallico lib. G. c. 23. & Tucito de Moribus Germ. c. 12. con-

ſtat, ipſos quoque principatus non patrimoniales, ſed electi-
tios fuiſſe. Et ab initio etiam, poſtquam hereditarii facti eſ-
ſent, jurisdictio tamen illis cohærebat, quam vel principes ip-
ſi, vel per adminiſtratores exercebant. Unde & ipſa illa pote-
ſtas principum, quam hodie ſuperioritatem territorialem ap-
pellamus, olim jurisdictio vocabatur, prout ex Aureæ Bullæ t.

SP XXIN. DE. IVRISDICTIONN. 29 7

—
e 13. 3Pparet. At ſucceſſu temporis cum ſæpe principes pecunia
e indigerent Oοααi erigendis jurisdictionibus Patrimonialibus
. 1 data ekt. Nondum ſcilicet artes illæ, duas deinde principes
e. Germani a b Italis dccecperunt 5 atdue hodie feliciffime exer-
1. cent, cognitæ erant, ut per varia rributerum genera opes
nnſtcce civium in fiſcum ſuum derivare ſcirent. Sed cum pecunia
nf „illis opus eſſet, mutuam ab exteris aut etiam civitatibus ſuis
f opulentioribus ſumere cogebantur;, quibus vel agrum quen-
Mobeſen dam oppignorabant, vel etiam libertatem aut aliud jus prin-
ftn n eipatui ſuo ante annexum vendere cogebantur. Frequentiſſima
deſto ejus rei exempla his, qui Germanicos annales legunt, oc-
currunt. Inter cetera itaque, quæ venire poterant, juris-
dictio quoque erat. Hane igitur, ſed ab initio civilem ſaltem
& inferiorem, ſucceſſu vero temporis ſuperiorem quoque
& criminalem, epiſcopis, abbatibus, civitatibus, equitibus
44 pretium offerentibus lubenter concedebant, principatusque
. ſuos Ppræcipuo decore ſpoliabant & cives minores tyrannidi
ADnd & injuſtitiæ judicum illorum hereditariorum Objiciebant.
Cerm Originem hanc jurisdictionis patrimonialis veram, non ex
We. Dene conjectura ſaltem depromtam eſſe, Othonis Bavariæ ducis
go apulit exemplum luculenter oſtendit, de quo Adlzreiterus in Anna-
fons m lihus Bojicæ gentis P. I. lib. 25. 6. 24. Omnes, inquit, eirecum-
ne eNd n Vpicienti conficiendæ bpecunig modos occurrit jurisdictio minoris
ürenn d imperii & jus nobiliorum olbbidorum, quæ hactenus manſerant
e Ciſn! penes principatum. Hmä ergo, guc erant in facultatibus domina-
mnlE Zus, ad conquirenda ſtipendia magno æ&re diſtrabit, non ſine gran-
Hes, El di ſiſei detrimento, permittitque opulentioribus e nobilitate: con-
eitrine cedit item epiſcopis & eivitatibus ber uos euique Rnes, ea lege
8 Prrße ut, ubi pretium ex pacto repraſentaſſent, Uis fas Wer . dare mino-
illnn⸗ rum auſarum judices arbitros . * multatitium in rem
erriotnn JWuam vertere, univer ſas actiones, bræterquam bomieidii, Jurti,
eN jatrocinii, verbo, rerum capitalium, & juris, A! vocant»
4 ALom. P P gladiiz

298 MEDTFTAT. AD PANDECT.

gladii, exercere: unde comparata jura locorum, quæ bodie hof-
marchiarum nomine cenſentur. Actabac Landisbutæ, menſe Ju-
nio, exemplo parum utili, non illaudabili tamen documento, quod
diſeant principes, ſumtus metiri cum cenſibus, ne, quc ſuc fidei
habent ad ſuſtinendum principatum commiſſa, ſinant abire in ma-
nus alienas eum ingente poſterorum damno, qui in acciſis regendi
adminiculis eo ſubinde neceſſitatis adiguntur, ut vel cetera princi-
palis patrimonii conſumant, vel ſubjectis ſint juſto graviores.
Illud vero in hujusmodi venditionibus omnium calamitoſiſſi-
mum erat, quod cives minores ipſi pretium conferre, ſuaque
ecunia dominos ſibi & tyrannos emere cogerentur. Sic enim
pergit Adlzreiterus: Zotum æ&; quod ex ga venditione corra-
ſum, non provenit ex emtorum &rariis, ſed ex inopum ſudoribus,
guibus ex iſta pactione nibil acceſſit commodi, ſed multum detri-
menti, quod deinceps aliquanto avarius a tenuioribus dominis,
quam olim ab opulentis principibus; baberentur. Pauperculi
ter octavas rerum omnium etiam vilis ſuppellectilis penſitarunt
dominis, ter omni armento capitatim vectigal impoſitum. Hac
tamen proviſio Othoni uſui non fuit, fortaßſis Deo vindice.
Ungariam ingredi parantem mors oppreſſit. .

Jurisdictionem patrimonialem habens ſubjectos, præter volunta-
tem ſuam alterius jurisdictionem ex conventione proro-
gantes, revocare nequit.

N ira eſt Doctorum circa deciſionem hujus controverſiæ
diſſenſio. Quidam magni nominis ICti negant, pro-
rogationem jurisdictionis hodie, invito eo, eui prorogantes
ſubjecti ſunt, fieri poſſe. Affirmant alii, nec ipfi incelebres,

quorum ſententia nobis melior videtur. Qui prorogationi

jurisdictionis locum denegant, illi primum differentiam, quæ
inter

2

P

ejel
loe

nis
ſoro

Fent.
eh
nod.
linenn
Urger
Prore
leſt.
Kiun

—
eſſee.
to
iſeit n.
ene
feſe 4 Fiec.
Earinnt
Hamtad
re,ſud
ſtione ant
lnn ſuhnkt
nuiten An
bet onnet
Dulzent
Herſtan
Nitun. A
Den vint

NE
Iren in
tione Pf⸗

jus H
cui

ec ipli i

unm⸗

Giffeen.

SP. XXINX. DE JVRISDICTIONHE. 299

inter jurisdictionem magiſtratuum Romanorum & patrimo-
nialem noſtram intercedat, oſtendunt, neque ab illa ad hane

argumentum duci poſſe, putant. Deinde magnam domino
jurisdictionis per hujusmodi prorogationem inferri in juriaam

arbitrantur, dum illi fructus, quos ex litigiis ſubjectorum ſpe-
rat, intervertuntur. Verum hæc argumenta tantum ponderis
non habent, ut a noſtra ſententia nos dimoveant. Nonigno-
ramuüs quidem, jurisdictionem patrimonialem nee antiqui ſi.
mis Germanis, nec Romanis cognitam fuiſſe, ſed recentiori-
bus demum feculis originem debere. At ex eo non conſequi-
tur, jura illa omnia, quæ de jurisdictione ſtatuta reperiuntur,
ad jurisdictionem patrimonialem accommodari non poſſe.
Graviſſimus ille Doctorum nonnullorum error eſt, exiſtiman-
tium, mores Germanicos, ſi in quadam circumſtantia a mori-
bus Romanorum recedant, totius negotii naturam adeo mu-
tare, ut jam nihil ex legibus Romanis applicari poſſit. Ma-

net profecto jurisdictio etiam patrimonialis illa, & in eo ſolo

)

a priſco jure recedit, quo hereditaria ſit & nomine Proprio
exerceatur. In ceteris vero ex communibus jurisdictionis re-

gulis dijudicari debet. Quidni ergo prorogatio quoque in illa

locum haberet, præſertim cum ea non ſolum legibus Roma-

nis introducta, ſed jure quoque canonico, cujus maximus in
foro uſus, & quod jurisdictionem patrimonialem non prorſus
ignorat, confirmata ſit. Vide modo cap. 19. X. de Foro compe-

zent. Neque credendum eſt, per jurisdictionem patrimonialem

ex hominibus liberis ſervos effici, atque glebæ quodam-

modo adſcribi. Manent certe liberi, atque poteſtatem re-
tinent, quæ jure illis conceſſa eſt. Quod autem deinde
urgetur, fructus jurisdictionis patrimonialis per hujusmodi

Prorogationes imminui, hoc vix ſalvo pudore objici po-

teſt. Non enim, quod vulgo creditur, ideo judices con-
Kituti ſunt, ut litibus privatorum ſaginentur & ex reditibus
Pp z juris-

300 MEDTTAT. AD PANDECT.

jurisdictionis ſuæ diteſcant/ fed boni publici cauſa jurisdi-
Gio ipfis data eſt, quo lites ſopiant; pro labore vero, quem
in cognoſcenda & dijudicanda cauſa inpendunt, modicas
ſportulas accipiant. At hoc illis poteſtatem non tribuit,
litigances invitos ad ſuum tribunal trahendi. Debet illis ar-
bitrium remanere, alium etiam judicem, ſi coram eo con-
troverſiam ſuam citius meliusque finiri Poſie videant, ad.
eundi. Sic tamen patrimoniali judici jus ſuum, quod in hi-
tigantes illos habet, non intervertitur, ſed in aliis caufis
ſalvum manet. Et cur non liceat hodie litigantibus alterius
jurisdictionem prorogare, cum illis ex conſenſu omnium
DD. liceat, electo arbitre privato; judicem patrimonialem
prœterire, judex vero, cujus jurisdictio prorogatur, non lon- 3
ge ab arbitro recedat. Et ipfi, qui a nobis diſſentiunt, non diff-
tentur, dari caſus, quibus adhuc hodie prorogatio, invito ju-
dice patrimoniali, fieri poſſit, ut, ſi quis alio in loco, quam ubi
domicilium habet, contrahat, vel ſoelutionem promittat,
uæ omnia evincunt, prorogationem jurisdictionis, prout
illa olim apud Romanos recepta fuit, adhue hodie locum, et-
iamſi dominus jurisdictionis patrimonialis contradicat, reperire.

Jurisdiäétio patrimonialis in uxorem, mattem & liberos exerceri
nequit. “

Pari judici nulla in liberos, nec marito in uxorem ſuam

jurisdictio competit. L. 10. de Jurisdictione. Idem, etſi .

nonnulli diſſentiant, ad jurisdictionem patrimonialem quo-
que accommodamus. Nam cum uxor & liberi dignitatem,
privilegia & forum mariti & patris conſequantur, non poſſunt
ejus jurisdictioni ſubjecti eſſe. Etſi ergo ad judicium ejus,
Volente quoque adverſario, vocentur, recte tamen exce-
ptio-

—
Cnddl.
Cen
e0 N
nr, N.
Nod nl.
is cunn
8 Atein
Clnninun
mOnINen
,Ddalr
t,nondik
h, nwthir

,QanID

Dromite
Dnis, Pro
NOode
cattepert

Heroß tullin

AOfen?
e. lden,
onialen 6
1i dignii⸗
r;, noapo⸗

micime⸗

e nl, 4
6

Sp. XXINX. DE JIVRISDICTIONE. 307

ptionem incompetentis judicis opponunt. Vide Carpzo-
ium P. 4. C. 43. def. II. Quod vero i in uxore, idem quoque in
matre, ſeu viduaà defundti domini juristlictionis obtiner, ut
ſeilicet nec illa, etli in Prædio habiter, Præſentis poſieforis
jurisdictioni ſubſit. Viduæ enim, quamdiu alteri non nu-
bunt, defuncti mariti forum retinent, L. 8. de Senatoribus
L. ult. C. de Imcolis. Id quod exemplo egregio illuſtrat
Zlegler us de Juribus majeſtatis l. I. 6. 29. §. 43.
C OKOL L ANT A.

I. Conceſla principe omnigena jurischctione , eccleſiaſtica
tamen excepta videtur.
2. IS, cui venatio ſuperior & inferior cum jurisdictione,
die Ober⸗und Nieder⸗Jagten ſamt denen Gerichten, con-
ceſſa eſt, inferiorem tantum Jurisdictionem habet.
3. Doômidus jurisdictionis ſumtus, quos in cauſas crimina-
les, cuſtodiam reorum & lites Pauperum impendit, a
ſubjectis n non repetit. .

emmm SPECIMEN XXX.
MEDITATIONVYM. AD PANDECTAS
AD 1 II. IIT. II.

R ETORSIONE JVRIVM

PUBLICE DEFENSVM
A

JOANNE CHRISTIANO WINTERO,
RATZEBVRGO-SAXONE LEOBVRGICO.

D. KxXII. SEPTEMER. ANNI clo Ia CCXIV.

P p 3 1. Uſus

302 MEDITAT. AD PANDECT.

I.
LIſus tituli Digeſtorum: Quod quisque juris in alterum ſtatuerit,

ut ipſe eodem jure utatur, oſtenditur. 2

onqueruntur interpretes, regulam illam, quam Celſus
& Paulus in L. A. 5. 6. de legibus tradunt, ut ſcilicet le-
ges de iis, quæ frequenter & facile eveniunt, non ue
perraro uno aliquo caſu accidere poſſunt, conſtiruantur,
conditoribus juris noſtri non ſemper obiervatam fuiſſe. N e
diffiteri poſſumus, occurrere ſubinde in legibus Juſtinianeis
jura tam ſingularia & tot limitibus circumſcripta, ut caſus, ad
quem illa accommodari poſſint, in ipſa veterum Romanorum
republica vix integro ſeculo exiſtere potuerit. Exemplum præ-
bet titulus Digeſtorum: Quod quisqgue juris in alteruin ſtatus-
rit, ut ipſe eodem jure utatur. Coercetur in eo potiſſimum ma-
giſtratus, iniquum quid ſtatuens. At ſi ea, quæ auctores
illarum legum requirunt, ad amuſſim obſervare velis, nun-
quam certe aut tamen rariſſime pœna illa uſum habebit.
Non enim illa ex mente compilatorum juris aliter locum
invenit, quam ſi (1) judex, non arbiter, aut Ctus, aut col-
legium juridicum, (2) dolo malo, non ex conſilio & ſug⸗
geſtione aliorum, (3) aperte contra jus vel *ια quita⸗
tem quid ſtatuerit, atque etiam (4) executus fuerit, deinde
vero (5) idem ille caſus iisdem plane eircumſtantiis iterum
eveniat, atque (é6) de eo controverſia non inter judicem il.
lum & tertium quendam, ſed eum ipfum, qui olim Per ini-
quam ſententiam læſus fuit, oriatur. Quis vero non ani-
madvertit, his omnibus obſervatis, judicem, qui iniuum
jus dixit, vix unquam ejus retorſione punitum iri, ſed Ple-
rumque malitiam ſuam impune laturum, nullumque fere hYu-
jus tituli uſum futurum eſſe. At quia ratio huj jus tituli ſimma

αqui-

— —

res
Ul⸗

SP. XXX. DE RETORSIONE IVRIVM.ʒ 303

æquitate nititur, &, quemadmodum ex L. I. §. I. Quod quis-
gue juris, apparet hanc regulam, ut, quod ipſe quis in alte-
rius perſona &&uuum eſſe eredidiſſet, id in ipfius quoque per-
ſona valere patiatur; pro fundamento haber, recte faciunt

ICti, quod ex hoc ipfo fundamento alios quoque ſimiles

caſus decidunt, atque adeo uſum hujus tituli latius aliquan-

tulum ex æquitate naturali ad jura etiam per ſe non iniqua

& privilegia extendunt. Fecerunt id jam olim Cti Ro-

mani, ut ex L. 44. in f. de Pactis & 59. in f. de Adm. & pe-

ric. tut. snec non Imperatores, ut ex L. 7. C. de Reſcind. vend.

& L. 6. C. de Fructibus & lit. expenſis patet. Ferunt idem
pontifices, quemadmodum ex c. 6. X. de Conſtitutionibus
apparet. Quos proinde recte imitantur Cti hodierni;

quemadmodum exempla, quæ mox ſubjiciemus, oſtendent.
Alia autem vide apud Szruvium de vindicta privata cap II.

Qui remedio aliquo juris indebite uſus eſt, pati debet, ut adver-
farinus eodem remedio contra ſe utatur.

oti juris eſt,, contra ſententiam in judicio poſſeſſorio
ſummariiſſimo nec appellationes, nec alia remedia ſuſpen-

latum. Qua in re ſumma æquitas eſt, ut alio tempore oſtende-
mus. At interdum faciliores ſunt judices & remedia hujusmodi
indulgent. Fac ergo, quem in poſſeſſorio ſummarüſlimo
leuterationem interpoſuiſſe, judicem quoque admiſiſſe, &
poſt partium diſceptationes priorem- ſententiam immutaſſe.
Fac porro, adverſarium nunc poſteriorem ſententiam alia
leuteratione impugnare. Redtene huic exceptio inadmiſſi-
bilitatis objicietur ? Non putamus. Quodſi enim iniquum
eſt, leuterare in poſſeſſorio ſummariüiſſimo, is, qui Pnus hoc
ecit,

fiva admitti L. un.] C. ſi de momentanea poſſeſſtione fuerit appel-

NMEDITTAT. AD PANDECT.

Fecit, atque, ut admitteretur à magiſtratu, impetravit, non
mm eodem beneficio uti volentem ar-

cere. L. 3. pr. Quod guisJue juris. Conſentiunt nobiscum
JCti Helmſtadienſes, qui menſe Junio anni clo 1o CCNII. nO-
mine potentiſſimi Pruſliæ regis in cauſa des Raths der Stadt

Halle contra das Amt Giebichenſtein fic pronunciarunf: Es

wendet zwar Klaͤger exceptionem inadmiſſibilitatis wider Be⸗
klagtens Leuterung ein, und meynet, daß ſolche in gegenwaͤrti⸗
gen proceſſu Poſſeſſorio ſummaräüfſfimo nicht ſtatt habe. Es
wüuͤrde auch dieſe feine Exception von uns ſonder Zweiſel ſeyn re-
ectirt worden, daferne er ſich nicht in eben dieſer Sache gleich⸗
fals des beneficii leuterationis bedienet, und alſo die Rechts⸗
Regul: Quod quisque juris in alterum ſtatuerit, ipſe eo-
dem jure utatur; wider ſich gelten laſſen muͤßte

L III.
Wquiſſimum eſt, ut 1 Ctus ſententiam, quam publice tuetur, caſu
ita ferente, contra ſe admittere cogatur.

Ton ignoramus quidem, aſſerti hujus noſtri rationem
non in ipſo edicto prætoris, Quod quisque juris in al-
zerum ſtatuerit & o. Poſitam eſſe. Poſita tamen eſt in æqui-
tate naturali, quæ ipſa quoque fundamentum edicti prætorii
fuit, ut ex L. I. §. 1. Quod 4uisque juris apparet. Nihil enim
eſt rationi convenientius, quam, ut ei juri, quod quis
æquum credidit & in alios ſtatuturus erat, ipſe ſe ſubmittat.
Neceſfe quippe eſt, ut ſententiam (uæ contrariam inju-
ſtam efle exiſtimet. Igitur ſine injuſtitia poſtulare nequit;,
ut ſecundum eam in ſua cauſa judicetur. Non deſunt
JCti, qui ſuffragio ſuo hanc neſtram ſententiam tuentur.
Sed omnium teſtimoniorum inſtar egregium Bulgari

exemplum erit, de quo Panzirolus de Jaris legum

inter-

,

60,
.
Inj
t
ler⸗
i/
Ve
1
un

tit̃
del

r/
e,
goe

peci

6

i⸗
8
1e.
ch⸗
hte⸗

SP. XXX. DE RETORSIONE JIVRIVM. 305

interpretibus lib. 2. cap. I5. uxorem, inquit, fliamfamiliat,
communibus liberis ſuperftitibus, cum amiſiſſet, dotem inſigni
Probitatis exemplo ſocero reſtituit. Docuerat enim antea vir eru-
ditiſſimus, defuncta in maotrimonio cum liberis filia, dotem, ve-
lut peculium patris profectitium, ipfſi eſſe redendam. Martinus
vero Goſia, &uitatis ratione ſubnixus, eam, velut matris pa-
trimonium, foſteritati acquiri, tenebat, qui ex hoc facto a
Bulgari ſocero eonſultus: i mihi, reſpondit, qui contra te ſen-
tio, bic caſus contigiſſet, jure fuiſſem abſolvendus. Sed gener
tuus, qui diverſum docuit, ſua ſe jam ſententia condemnavit,
&, niſi ut falſus interpres a ine turpiter reprehendi maluerit, pe-
titam dotem reddere cogetur. Ita dimiſſus, ecum generum inter-
pellaſſet, Bulgarus, ne vel ſordidæ avaritiæ aut Jalſæ doctrinæ
notari poſſet, ad confirmandam, quam tenuerat, opinionem, re-
ituta pecunia Martinum Antiſophiſtam prudenter eluſit, ma-
gnaque cum laude conſervata exiſtimatione, patrimonii, quam
Jamæ diſtendium pati maluit. Quodſi tamen quis decori leges
transgredi atque aliquam exiſtimationis ſuæ jacturam facere
non erubeſcat, huic effugium dabimus, ut ſcilicet, mutaſſe
ſe mentem, atque ſententiam, quam olim defenderit, nunc
damnare, dicat. Sic enim neceſſitati, ut priorem opinionem
adverſus ſe admittat, non ſubjacebit. Uſus eſt hac cautione
Albericus, de quo idem Panzirolus lib. 2. cap. 22. Allerieus,
ait, præcebtorem Bulgarum babuit, quem tamen moribus corru-
Ptus vitæ integritate imitatus non eſt, ſiquidem & ſordibus
& gulæ praæter dignitatem deditus fuiſſe dicitur. Cum enim,
defuntta in matrimonio filiafamilias, relicdis liberis, dJotem
batri reſtituendam eſſe, ſecundum Bulgari ſententiam docuiſ-
Jſet, ipſe, amiſſa ſuperſtitibus liberis uxore, præceptoris, qui
dotem reddiderat, exemplum ſequi noluit, ac ſocerum datam
pecuniam repetentem eluſit, &, cum eo, quod alios docuerat,
argueretur, ſe, errore tandem agnito, ſententiam mutaſſe,
Zom. J. Qd4 facere

MEDITAT. AD PANDECT.

facere reſpondit, in quo Dionyſium Heracleotem philoſobhbum,
Zenonis Stoici auditorem, imitatus ſe videtur, qui cum præ-
ceptore, dolorem malum non eſſe , abherebat, ſed indifferenteim,
cum vero poſtea renum morbo lahoraret, & impatibili dolore
er uctaretur, ſententiam mutavit, clamans, falſa eſſe, guc a
Zenone docerentur.

306

IV.
Repreſaliæ aliguando juſtæ ſunt.

(aafan hujus tituli de repreſaliis agi ſolet, quæ vox
ab Italico ripreſa derivatur, atque adeo male per du-
plex s a quibusdam ſcribitur. Sunt vero repreſaliæ, cum
unius reipublicæ cives vel eorum bona ab altera republica
ob denegatam juſtitiam tamdiu detinentur, donec ſibi ſa-
tisfiat. Non defunt inter ICtos, qui eas prorſus damnant,
quorum nomina & argumenta longa ſerie recenſet Kophen
Deciſ. 4I. n. I. &2. & Peſchwitz de Repreſalits C. 2. n. 22. ſegc.
Cum quibus jurium quoque noſtrorum conditores ſenfiſte
videntar, quemadmodum ex E. un. C. Ut nullus ex vica-
neis, 6. un. de imjuriis & damno dato in ſexto & Rec. Impe-
rii de anno 1570. §. 84. apparet.
Gne dubio camera imperii apud Lauterb. de jurve in Cur.
mercat. uſit. §. 67. repreſalias ex jure albinagii, quo bona
Germanorum aliorumque in peregrinationibus in Gallia
morientium fiſco regis vindicantur, civibus Vormatienſibus
contra Gallos denegavit. Quin nos ipifi olim, repreſalias
juri & æ& quitati naturali repugnare, exiſtimavimus, ideo ma-
xime, quod nemo pro alterius facto vel delicto pœznam ſu-
ſtinere vel damnum pati debeat. At deinde, re rectius co-
gitata, in contra iam ſententiam conceſſimus. Fortiſſimum
ſcilicet argumentum, quo juſtitia repreſaliarum oſtenditur,

à majore ad minus deſumendum eſt. Quodſi enim principi
iceti

Atque ex hoc fundamento

li
a⸗
ſyo
Ten
Din
Cat.
ro
tunn
Pen
ſtin
la

I

10

N
-
n
ſr
nt,
Hen
ſe
t.
uhe⸗
enlo
AA.
donn
Gd
aſibi⸗
elils
e0 U⸗

lius
ſimuum
ndim
icen

Sp. XXNX. DE RETORSIONE WRIVM. 307

licet, injurias ſibi civibusque ſuis illatas bello vindicare &
adverſæ reipublicæ cives non bonis ſolum, ſed vita quoque
ſpoliare, multo magis ei licebit, mitiore longe repreſaliarum
remedio uti, atque detentis privatorum bonis vel perfonis
alium principem compellere, ut ſibi ſuisque civibus jus red-
dat. Et quamvwis paulo durius videatur, alium innocentem
pro alterius facto damnum & incommodum ſentire, hoc
tamen in cauſis, quæ ad utiliratem & ſecuritatem publicam
pertinent, infrequens non eſt. Accedit, quod, ſalvis ju-
ſtitiæ regulis, propter injuriam a republica aut rectore ejus
illatam, ultio de civibus ſumatur, ſeu, ut cum Horatio loquar,
Quidquid delirant reges, plectantur Achivi.
Nec ſententiæ noſtræ officiunt leges ab initio allatæ. Hæ
quippe de illis, qui legem civilem & ſuperiorem agnoſcunt,
agunt. Inter hos utique repreſaliæ permiſſæ non ſunt, cum
non propria auctoritate, ſed via juris & ope ejus, cui fub-
jecti ſunt, damnum ſibi illatum vindicare debeant. Vide
elegans Friderici II. Imperatoris reſcriptum, de non facien-
dis repreſaliis, ſed allegando jure Juo imperiali curia, ſi quod
habetur, quod Goldaſtus Conſtitutionum imperialium tomo II-.
inter reſcripta Friderici Z. 20. exhibet. Repreltſaliis enim
hi tantum utuntur, qui jus belli gerendi habent. Itaque
nec cives unius principis ab extraneo læſi repreſalias exer-
cent, niſi facultatem hanc prius a fuo principe impetrarint,
cujus rei elegans exemplum iterum apud Goldaſtum d. l..
z. 33. extat in reſcripte Friderici II. quod inſcribitur de con-
geqenqa licentia mercatoribus, faciendi repreſalias contra re-
belles, qui eos diſrobaverunt. Ut autem in exercitio repre-
ſaliarum non peccetur, id inprimis curare debet princeps,
ut ante omnia rempublicam, a qua læſus eſt, interpellet at=
que ſatisfieri ſibi amice perat, exemplo Friderici I. impèêra-
toris, qui apud Goldaſtum Conſtitutionum tomo I. p. 282. Lu-
Qa⸗ AQdorvi-

308 MEDITAT. AD PANDECT.

dovicum, Francorum regem, commonet, ut vel hominem
& res detentas ſibi reſtituat, vel non gravetur, ſi damna per
negotiatores Gallicos reſarciri curet, vel novum vectigal in
mercatores illos ad reparationem damni ſui conſtituat im-

perator. Deinde modus etiam in ipfis repreſaliis ſervandus

eſt, ne læſus ultra æſtimationem damnorum ſibi illatorum
progrediatur. Laudat eapropter Wicephorus Gregoras Hi-
Roric Aom. lib. 9. &uitatem Venetorum, quod raptas re-
preſalium jure Genuenſium naves mercesque in illis pror-

ſus illæſas conſervarunt, atque, reparato damno ſuo, reſti-

tuerunt. Pari humanitate Daniæ rex apud icquefort de
' Ambhaſſadeur lib. I. ſect. I7. naves Batavorum ob injuriam

legato ſuo factam detentas, exfolutis XXX. millibus, qui-

bus injuriam æſtimaverat, dimiſfit. Et Fridericus II. in re-
ſcripto mercçatoribus dato, quod ſupra memoravimus, re-
preſalias eo usque permittit, quousque eis in valore unciarum
aurei centum & illatorum damnorum plenius ſatisfat. De-
nique in exercitio repreſaliarum a quibusdam perſonis ea-
rumque rebus abſtinendum eſt. Clericos huc referunt, nec
non legatos, imprimis vero ſtudioſos. Hos Galli ipſi, qui
tamen in repreſaliis exercendis rigoroſiſſimi ſunt, eximunt,
uti legibus & exemplis oſtendit Peſelwitz, qui de hoc ar-
gumento non impolite ſcripfit, cap. 8. n. 55: ſe4.
V.
Status imperii repreſaliis inter ſe nonnunquam
relte utuntur.
(nunuini⸗ docrina eſt, repreſalias inter principes impe-
rii illicitas eſſeé, quod hi judicia habeant, in quibus con-

troverſiæ eorum decidi poſſint. Sed iſta regula exceptio-

nem patitur, quemadmodum ex reſponſo, quod Cti
Helmſtadienſes menſe Septembri anni clo 10 CcxXv. dede-
. runt,

n
Gr
nke.

le.
9un

ed-

,nec

(
unt
e d⸗

SP. XXX. DE RETORSIONE IVRIVM. 309

runt, apparebit: Nequit princeps Auguſtanæ confeſſioni
addictus in templa, quæ catholici in ditione ejus anno 1624.
ſoli poſiederunt & adhuc poſſident, exercitium ſuæ religio-
nis ſimultaneum introducere, & quietam ac ſolitariam ca-
tholicorum poſſeſſionem turbare; niſi forſan jure repre-

ſaliarum facti ſui juſtitiam tueri velit. Afſeritur nempe in

ſcheda ad nos miſſa & reſponſo noſtro præfixa, eſſe inter
Pprincipes catholicos, qui jus iſtud introducendi ſimultanei
exercitii in templa evangelicorum ſibi arrogent & adhuc re
ipſa exerceant. Tametſi autem leges publicæ repreſalias in-
ter ordines imperii ſevere prohibeant, attamen iis caſibus,

quibus arma bellumque permittuntur, repreſaliæ non poſ-

ſunt non licere, uemnadiuodun pluribus docet Peſebwitz
de Repreſaliis ap. 2 Jam vero Pax Weſtphalica art. 17.
§. 5. & 6. in caſu, quo Pacis ejus leges a quocunque violari
contingat, præcipit, ut eſus lædentem imprimis quidem
aà via facti dehortetur, cauſa ipſa vel amicabili compoſitioni
vel juris diſceptationi ſubmiſſa; verum tamen ſi neutro ho-
rum modorum intra ſpatium trium annorum terminetur con-

troverſias, non ſolum eum, qui laceſſitus fuit, ſed omnes

& ſingulos transactionis Osnabrugenſis conſortes, junétis

cum parte læſa conſiliis viribusque, arma ſumere & injuriam
repellere jubet. Ex hoc ſola itaque ratione, quod in caſu

liciti belli repreſaliæ tanquam minus malum facilius conce-
dantur, princeps Auguſtanæ confeſſioni addictus introdu-
Rionem coexzercitii religionis ſuæ in templa catholica for-
ſan, ſi cetera paria ſint, poteſt tueri.

IV.
Probibitio vepreſaliarum ad retorſiones non eſt
extendenda:
B Q 32 VII. Mi,

z. MkEPDIIATL AD PANDECTL

VII.
i, in quorum patria feuda ſublata ſunt, a ucceſſione feudali
2 . 1,
alili etiam per retorfionem recte excluduntur.
5 agnum eſt inter repreſalias & retorſiones diſcrimen.
1 IIiæ ſunt, cum homines innocentes eorumque bona ob
delicum ab altero commiſſum occupaantur & detinentur; hæ
H,
quando jus, quo quis apud ſe erga extraneos utitur, erga ip-

fum in aliis terris exercetur. IIlæ aliquid iniqui in ſe habent,;,

atque adeo in legibus publicis C. un. de Injuriis & damno dato
in ſexto, & Receſſu Imperii de anno 1570. §. 84. damnantur;,

nec, niſi in caſu, quo bellum etiam juſte fuſcipi poſſet, Per-

mittuntur. At retorſiones in æquitate naturali, legibus civi-
libus L. I. §. 1. Quod quisque juris, jure canonico C. 6. X. de
conſtitutionibus & confuetudine totius Germaniæ, tefte Stru-
vio de Vindicta privata eap. II. fundatæ ſunt. Quamobrem
prohibitiones repreſaliarum ad retorſiones extendi non de-
bent. Sic reſponderunt Cti Helmſtadienſes menſe Februario
anni cIo 10o ccNXVII. Iſt der regierende Landes⸗Herr eines gewiſ⸗
ſen Fuͤrſtenthums auf den Entſchluß gerathen ‚ſich des ihm an al⸗
len in ſolchem Fuͤrſtenthum liegenden Lehn⸗Guͤtern zuſtehenden do⸗
minii directi zu begeben, und denſelben die Erblichkeit angedeyen
zu laſſen; Wannenhero zu wiſſen verlanget wird, ob die Fürſtli⸗
chen Lehn⸗Leute, welche die angebothene Verwandelung des Lehns

in Erbe annehmen, der Anwartungen und geſamten Hand, die

ſie an denen in benachbarten Landen gelegenen Lehn⸗Guͤtern haben,
jure retorſionis privirt werden koͤnnen. Nun ſcheinen zwar die

Retorſionen eine ſpecies der im Roͤmiſchen Reich verbotenen Re-⸗
preſalien zu ſeyn, demnach allhier keine ſtatt zu finden. Dieweikt

7

aber doch das Verboth der Repreſalien nur von dem Fall, daun⸗

fſchuldige Leute oder deren Guͤter wegen des von einem andern be⸗

gangenen Verbrechens arreſtiret werden, zu verſtehen iſt, hinge⸗
gen

U

di
n
n
ba
Ven
Oni
Uu
Eet

re
ne
ſa

1e

deo.

hGrſe
N
.
dalen
fe
r
,d.
haben
gr N
nNe⸗
Dend
Nuu⸗
dunt⸗
,⸗

SP. XNN. DE RETORSIONE IVRIVM. 3rr.

gen das jus retorſionis, wodurch jemand das Recht, deſſen er
ſich in ſeinen Landen gegen Auswaͤrtige bedienet, wiederum an an⸗

dern Orten wider ſich gelten zu laſſen gezwungen wird, der natuͤr⸗

lichen Bllligkeit, den civil und canoniſchen Rechten, und den in
ganz Teutſchland eingefuͤhrten Gewohnheiten gemaͤß iſt, und in
gegenwaͤrtigem Fall die requiſira, welche man zu Ausuͤbung des
Retorlions-Rechts erfodert, zuſammen kommen; So haben die
Fuͤrſtlichen Lehn⸗Leute, welche die angebothene Verwandeluͤng des
Lehns in Erbe annehmen, allerdings zu befuͤrchten, daß ſie der An⸗
wartung und geſammten Hand, die ſie an denen in benachbarten
Landen gelegenen Lehn⸗Guͤtern haben, ex jure retorſionis entſetzet
werden.

VIII.

Magiſtratus jus iniquum etiam contra cives proprios, quibus ex-

tranei jus ſuum ceſſerunt, retorquere poteſt.

T. oppido quodam F riſiæ occidentalis ſtatutum erat, ne quis

extraneus ad hereditatem civis admitteretur. Ejus oppidi

incolæ hereditas in Saxonia obtigerat. Sed is metuens, ne ea ſi-

bi per jus retorſionis auferretur, ceſſerat illam civi Saxonico,
cui, dum adire ceſſam hereditatem parabat, fiſcus controverſi-
am movebat bonaque omnia jure retorſionis vindicabat. Nife-
batur contra ceſſionarius, negabatque, Friſicum illud jus ad-
verſus ſe retorqueri poſſe. Præterquam enim, quod jus retorſi-
onis ex confeſſione doctorum omnium odioſiſſimum, & quan-
tum fieri poteſt, reſtringendum ſit, inauditum & indignum vi-
debatur, magiſtratum illud adverſus proprios cives exercere.
At nihilominus Cti Vitembergenſes, habere hoc caſu jus
retorſionis locum, reſponderunt. Quorum ſententiam &

nos amplectimur. Fatemur equidem, jus retorſionis parum

favoris nec contra proprios cives locum habere. At hic in

re manifeſta interpretatio reſtrictiva non poterat adhiberi,

312 MEDITAXT. AD PANDECT.

& ſub perſona atque nomine civis latebat peregrinus. In-
dubium fſcilicet erat, incolam illum Friſicum retorſionis jure
hereditatem perdidiſſe, hancque ad magiſtratum devolutam
fuiſſe. Igitur, quam ipſe amplius non habebat, alteri cede-
re non poterat. L. 54. de Reg. juris. Deinde emtor heredi-
tatis eo jure uti debet, quo venditor, cujus perſona fun-

gitur L. 5. C. de HMereditate vel act. vendita. Denique hæc

ceſſio evidenter in fraudem fiſcei facta nullo modo ſubſiſtere
poterat. Afferemus verba reſponſi menſe Januario anni
glo 10 CCX. ad civem Leisnicenſem exarati: Habt ihr B. H.
einem Fſeiſchhauer zu L. in Weſt⸗Frießland ſein unter dem Amte Lei⸗
ſonig ſtehendes Erbtheil abgekaufet, und verlanget nunmehro zu wiſ⸗

ſen, ob der fiſcus euch ex jure retorſionis bey dieſer erhandelten
Erbſchaft Eintrag thun koͤnne ꝛec. Daß der fiſcus alsdenn, wenn

der Erbe an ſolchen Orten ſeßhaft, von welchem vermoͤge eines ſta⸗

tuti keine Erbſchaft an andere Orte gefolget wird, ſich kraft des ju⸗
ris retorſionis der jenem zugefallenen Erbſchaft, in Ermangelung

anderer Erben, wohl anmaſſen kann, auch in dieſem Fall derjenige,

ſo per jus retorſionis ausgeſchloſſen wird, nicht allein fuͤr ſich nichts
Prætendiren, ſondern auch keinem andern etwas cediren mag.

Co O E A I A.

I. Sententia Carpzovii P. 3. C. 38. def. I. n. 17. quod reſcri-
ptum moratorium contra impetrantem a debitoribus
ejus retorqueri poſſit, vera non eſt, ſi quis illud juſte
obtinuerit.
2. Delinquens a judice, licet is fimili delicto obnoxius ſit,
puniri poteſt, ſecus ac Grotius de jure belli & pacis lib.
2. Cap. 20. I. 3. Putat.

3. Quarum civitatum cives in concurſu creditorum ex-

traneis prœferuntur, illi, concurſu aliis in locis moto,
eorum locorum civibus poſtponuntur.

SPE-

60

Gl

er

viſ
en
ene

r

jr.
lung
ſihe,
ſchis
N

lrelei⸗
torik
1

Del
Hnei

g.

G

SpP. NXXNI. DE IN JVS VOCANDO. 313

SPECIMEN XXXI.

MEDITATIONVM. AD PANDECTAS
AD LIB. TIT IW.

IN JVS vOCANDO

PVBLICE DEFENSVM

4

FRIDERICO ERNESTO WERNER,
D. XVII. NOVEMBR. ANNI CID 10 CCXIV.

I.

Verba citationibus inſeri ſolita, zu rechter fruͤher Tages⸗ Zeit,
non mane, ſed tempeſtive ſignißcant.

ter fruͤher Tages⸗Zeit in judicio adeſſe jubeatur.
Quæ verba quid ſignificent, non una vice quæſi-

tum fuiſie, recordamur. Aliqui ea de matutino tempore
interpretantur. Quam interpretationem procul dubio ſe-
cutus eſt is, quem Hornius de contumace non appellante §.
21. memorat eo modo citatum hora quinta matutina, qua
conſeſſus nondum habetur, ad fores judicii venifle, &,
ecum eas clauſas reperiret, ſtatim recefliſſe, nec deinde
eopiam ſui feciſſe, ratum, officio ſuo ſatisfactum eſſe.
Sed benignior longe & melior ſententia eſt, verba illa

Pra citationes ſic concipiuntur, ut citatus zu rech⸗

non matutinum ſed juſtum tempus indicare, idemque,

quod tempeſtive, ſignificare, arg. Movellæ 82. c. 3. &
L. 8. quis cautionibus. Quam interpretationem judi-
ciorum uſu receptam eſſe, Carpzovius Deciſione 43. & Ber-

gerus in Electis PAephzationuanm Forenſi um tit. 4. Ol'ſ. 6. n. 2.

Zom. I. Rr teſtan-

314 MEDITAT. AD PANDECT.

teſtantur. Quapropter, etſi is, qui eo modo vocatus eſt, poſt
meridiem aut ſub veſperam etiam veniat, contumax dici nequit.
At excipiendi tamen ſunt tres caſus. Primus eſt, cum negotium
tale expediri debet, quod matutino tempore gerendum eſt, &
ad quod quis poſt meridiem admitti non ſolet, ut ſi quis ad jus-
jurandum præſtandum vocçetur. Deinde, quando hora ipſa in
citatione expreſſa eſt, ea ſine contumacia negligi nequit. Tan-
dem cum de more in judicio iſto recepto conſeſſus mane tan-
tum habetur;, ſi quis Poſt meridiem compareat, nihil agit.

W

. , II.
Magiſtratus ſecularis lericos, etſi infimi ordinis ſint, & ſub ja-
risdictione ejus habitent, ramen nec immediate necd
per Superintendentem citare poteſt.

Vt judex quem citare poſſit, neceſſe eſt, ut is jurisdictio-
Vni ejus ſubſit. Alias emim citatio à citato impune
contemnitur. Qerebatur aliquandeo, utrum ſenatus mu-
nicipii cuſtodem templi ex ſua auctoritate in judicium voca-
re poſſet, aut qua alia ratione illum cſtari oporteret. Ne-
garunt JOi Vitembergenſes in reſponſo ſenatui Jutrebo-
cenſi dato, ſenatui hoc licere. Etſi enim cuſtos templi ſeu

oſtiarius infimi ordinis ſit, clericus tamen eſt, omnibusque

privilegiis clero tributis fruitur. Ita Iſidorus in can. I. pr.

diſt. 21: Generaliter, ait, Aerici nuneupantur omnes qui in

eccleſia Chriſti deſerviunt, quorum gradus & nomina ſunt
bæc: Oſtiarius, Pſalmiſta, quem nos cantorem vocamnis, c.
Idem Iſidorus in ſequenti §. 19. oſtiariorum munus deſeribit:
Oſtiarii, Linquiens, & janitores in veteri teſtamento electi

ſunt ad cuſtodiam templi, ut non ingrederetur in iſlud im-

munqus in omni re. Dicti autem oſtiarii, quod præſint oſti-
is templi. Ipli enim tenentes clavem omnia intus extrague

cuſto-

—— — — — — „

SP. XXXI. DE IN IVS VOGANDO.R. 315

euſtodiunt, atque inter bonos &C malos babentes judicium deles
recipiunt & reſpuunt infideles. Ex quibus verbis aPpParet qui-
dem, poteſtatem ofſtiariorum veterum ampliorem aliquantu-
lum fuiſſe. Sed erſi noſtris judicium illud inter bonos & malos

ademtum ſit; manent tamen clerici, quia eccleſiæ deſerviunt.

At nullum clericum jurisdictioni ſeculari ſubeſſe, indubitati

juris eſt. Nec conditio clerici propterea mutatur, quod domi-
cilium ejus ſub jurisdictione ſeculari conſtitutum eſt. Nihil-
ominus enim perſona ipſius exemta eſt poteſtati magiſtratus
ejus. Quamobrem citatio illi per judicem hunc inſinuata nulla
erit. Sed porro inveſtigandum eſt, quomodo citatio ei debeat
inſinuari. Per Paſtorem certe ejusdem templi hoc fieri nequit,
quia is, etſi in ſuperiore gradu conſtitutus ſit, poteſtatem ta-
men nullam in inferiorem habet, adeoque par quodammodo
habetur. Sed an per Superintendentem? Fatemur equidem,
lege vel conſuetudine introduci poſſe, ut citatio clericis in-
ferioribus per Superintendentem inſinuari quear. At ubi
id conſtitutum non eſt, nec ciratio mediata per Superinten-
dentem recte fit. Mediata enim citatio per eum, qui ma-
giſtratus ſeu judex eſt, infinuari debet L. I. §. 2. de Kequiren-
dis vel abſentibus, Novella 134. c. y. At Superintendenti,
etſi inſpectio quædam in ea, quæ ad diſciplinam & ordinem
eccleſiaſticum pertinent, data ſit, jurisdictio tamen nulla
cômpetit, quemadmodum Carpzovius in Jurisprud. Eeclieſ.
lib. 3. def. A4. n. 12 ſeg. & Zieglerus in Superintendente b. 16.
n. 8. oſtendunt. Itaque Superintendentes nec magiſtratus
ſe ratione inferiorum clericorum appellare, nec ea, quæ ad
magiſtratus officium pertinent, inter quæ etiam citationis

inſinuatio eſt, exercere queunt. Reftar ergo, ut citatio-

nes clericis inferioribus non aliter, quam implorato con-

ſiſtorii auxilio, inſinuari poſſe dicamus. Quem in modum

JCti Vitembergenſes dicto ſenatui reſponderunt: Es ſeynd
Rrz dieſelbe

316 MEDITAT. AD PANDECT.

dieſelbe den Kuͤſter unmittelbar zu Litiren nicht befugt, ſondern
es muß ſolches zwar nicht vermittelſt des Superintendenten, je⸗
dennoch aber des geiſtlichen Confiſtorü geſchehen. Iterum ta⸗
men teſtamur, nolle nos Superintendentium poreſtati, ſi
quo in loco ampliorem acceperunt, quidquam derogatum,
Ipſa etiam conſiſtoria citationes per Superintendentes ceu
commilſlarios clericis inferioribus inſinuare poſſunt, uti fa-
tetur Carpzovius in Jurisprud Ecel. L. 3. Jef. 20. n. 2. 3. 4.

.

III,

Judex ſecularis lerieum actione reali conventum immediate
ad judicium rei ſitæ citare poteft.

Clerici, quatenus bona immobilia ſub judice ſeculari ſita
Poſſident, Pro elericis non habentur, ſed jurisdictioni
ejus magiſtratus ſubſunt, G. 7. X. de Foro competente. Du-
bitant tamen nonnulli, an judex ſecularis hoc caſu citatio-⸗
nem clerico in prædio jurisdictioni ſuæ ſubjecto habitanti
ſine conſiſtorii vel epiſcopi ope inſinuare poſſit. Nos ajen-
tem ſententiam tuebimur, quia, ut diximus, clericus ra-
tione poſſeſſionum & prædiorum ſuorum dignitatem & pri-

vilegia clerici quaſi exuit, & tanquam laicus conſideratur.
Accedit, quod ſecundum veriorem ſententiam, quam Um
mius Diſp. ad Proc. S. n. 62. & Bergerus in Electis Diſcept.

Forenſ. p. 69. defendunt, citatio in actionibus realibus a ju-
dice rei fitæ ad domum citandi, etfſi is, quod ad perſonam
ſuam, huic judici non ſubfit, ſine ope magiſtratus ordinarii
inſinuari poſſit. Quapropter JCti Vitembergenſes menſe
Decembri anni c1o CCI, clericum, rei immobilis poſſeſ-

ſorem, ad forum rei ſitæ ſub pœna confeſſi & convicti ci-

tatum nec comparentem damnare non dubitarunt. Cavere

tamen debet judex, ne clerico in loco ſuæ jurisdictioni non

ſub⸗

Vr
1
C

ti
eg
geh

us 1⸗
rſonun

rdiun

.
mene

Uole⸗

ill A

e ſ

SP. XXNXI. DE IN JVS VOCANDO. 317
ſubjecto exiſtenti citationem inſinuet. Nam ſi id fecerit,
ciratus impune non parebit. L. 20. de Jurisd.

Citatio, etiamſi per nuncium ordinarium & jzuratum non inſinue
tur, tamen citatum obligat, dummodo ad noti-
riam ejus pervenerit.

n bene conſtirutis judiciis non receptum ſaltem, ſed lege
etiam præcepfum eſſe ſolet, ut citationes per nuncios juraros
inſinuentur. Cujusmodi leges, quæ in camera imperii, judi-

cio aulico, Saxonia utraque, Ducatibus Brunſvicenſibus & Lu-

neburgenſibus, tribunali Vismarienſi alibique extant, longa ſe-
rie recenſet Martini in Proceſſu tit. 4. §. I. n. 291. & in Analectis
ad h. §. n. 223. Quæritur ergo, an is, qui, lege hac neglecta, alio
modoa judice citatur, ad comparendum obligatus ſit, an vero
impune obſequium detrectare poſſit. Et exiſtimamus, eum ni-
hilominus obligatum eſſe. Leges enim iſtæ ideo nuncium jura-
tum deſiderant, ut per ejus relationem, ſi forte dubium de facta
inſinuatione oriatur, fides fieri Ppoſſit. Male ergo facit judex,
qui nuncium juratum non adhibet, ſed non ſtatim nulliter
agit. Sufficit enim, ut citato certo innotefeat, ipſum ad
judicem, qui jus vocçandi habet, vocatum eſſe. Vide Clem. 3.
in ſine de Electione. Conſentiunt nobiscum Cræven P. I.
Concl. 55. & Ziegler in Proceſſu tit. 4. verbis: Den Gerichten
verpflichtete Bothen. Et Bartolus in L. 9. de in int. reſtit.
. II. lit. o, eum quoque contumacem appellat, qui àa nun-
cio inventus non fuit, aliunde tamen notitiam citationis ac-
cepit, atque nihilominus eam neglexit. In quam ſenten-
tiam Cti Vitembergenſes menſe Auguſto anni cio 1o CcX.
equitibus quibusdam interrogantibus reſponderunt: Be⸗
gehren die Herren Unterricht, ob die an ſie ergangene Cita-
Rr. 3 tion,

zr8 MEDTTAT. AD PANDECT.

tion, in Ermangelung richtiger Inſinuation, fuͤr nnkraͤftig zu achten,

auch dieſelbe, ohne die Strafe Ungehorſams zu befuͤrchten, auf den
angeſetzten Termin auſſen zu bleiben befugt ſeynd; Ob nun wol in
denen Rechten, daß die Ladungs⸗Briefe durch geſchworne Bo⸗

then inſinuirt werden ſollen, geordnet; Dieweil aber dennoch die

geſchwornen Bothen deshalben zu denen Inſinuationen erfordert
werden, damit, wenn nachgehends dieſerhalben Streit oder Zwei⸗
fel erwaͤchſet, ſolcher deſto leichter durch dergleichen verpflichteter
Leute Auſſage gehoben werden koͤnne, dahingegen die Inſinuation
ſelbſt, wenn ſelbige auch durch andere Leute richtig geſchiehet, nicht
unkraͤftig iſt, ſondern den Vorgeladenem auf den geſetzten Termin
zu erſcheinen verbindet, dieſer auch, wenn er anders, daß ihm die
Citation zu Handen kommen, uͤberfuͤhrK- werden kan, durch ſein
Auſſenbleiben in die Strafe Ungehorſams verfaͤllet; So iſt die
Citation zu Recht beſtaͤndig, und moͤgen die Herren, im Fall ſie,
daß ihnen die Inſinuation richtig geſchehen, uͤberfuͤhret wuͤrden,
ohne in die Strafe Ungehorſams zu verfallen, auf den angeſetzten
Termin nicht auſſen bleiben.

Citatio propterea vitioſa non eſt, quod relatio nuncii de us
inſinuatione actis legitime inſeripta non
veperitur.

E"dem leges, quæ citationes per tabellarios juratos inſi-
nuari jubent, præcipiunt etiam, ut horum tabellario-
rum de facta inſinuatione relationes in adtis legitime con-
ſignentur, id quod vulgo regiſtraturam appellant. Hoc
nonnulli adeo neceſſarium dicunt, ut; niſi factum fit legi-

time, citationem nullam & irritam reputent. Ita certe

Carpzovius ſentit, qui in Proceſſu tit. 2. art. I. n. 69. MWiſi,
inquit, relatio ſeripta eſt in actis, citatio babetur pro uulla,
vec,

s .
elan⸗
le .
it le
14 (ell
le

SP. XXXI. DE IN IVS VOCANDO. 319

nec, qui dicitur citatus, contumax reputalitur. Eundem in mo-
dum Hiltropius in proceſſu P. 2. tit. I. S. dJe KRelatione nuncii lo-
quitur, atque hanc relationem ejusque in actis conſignationem
actum ſubſtantialem citationis & de judicii proceſſu appellat.
Sed hæc, ſi ita ſimpliciter accipiantur, conſiſtere non poſſunt.
Regiſtratura illa & conſignatio ad acta alium in finem non fit,
quam, ut de inſinuatione citationis conſtet. Quodſi ergo illa

alio modo ſatis probari poſſit, defectus regiſtraturæ ejusmodi

Proceſfſum nullum reddere non poteſt. Neque obſtat nobis,
quod tamen leges plerorumque judioiorum iſtiusmodi conſig-
nationem pro forma requirere videntur. Non enim Ppro forma
& ſolemnitate illam deſiderant, ſed, ut de veritate certius con-

ſtet. At quæ veritatis cauſa adhibenda ſunt recte omittuntur,

ſi ea alio modo haberi poſſit. Reſponderunt ſecundum
hanc ſententiam JCti Vitembergenſes menſe Martio anni
CIo Io Cccx. advocato cuidam, cujus cgliens legitime citatus

b Initio ſe ſiſtere voluerat, ſed deinde, cum in pPerluſtra-

tione actorum animadverteret, relationem nuncii illis in-
ſeriptam non eſſe, impune ſe non Parere, exiſtimarat. E-
manet itaque. At interim actuarius, lapſis jam poſt inn-
nuationem ſex menſibus, relationem nuncii in actis conſi-
gnat, & adverſarius contumaciam non comparentis accuſat.
IUlle vero contumacem ſe eſſe negat, propterea, quod de
inſinuata ſibi citatione ex actis non conſtaret. Regiſtratu-
ram enim illam, quia in continenti facta non erat, vitioſam
nullamque eſſe putabat, atque pro ſe & Ordinat. Cam. CI.

tit. 28. . 2. 5. ubi regiſtraturæ ſtatim confici ab actuariis ju-⸗

bentur, & Bergeri auctoritatem afferebat, qui in Supple-

mentorum ad Eletta Diſcept. For. P. 2. p. 1705. regiſtraturæ in
continenti minus confectæ nullam haberi rationem aſſerit.
Iſtæ tamen rationes, ut ſecundum illum pronunciaretur,
efficere non potuerunt, Cum enim de inſinuatione aliunde

EX

7

320 MHEDTTAT. AD PANDECT.

ex ipſius citati confeſſione ſatis conſtaret, relatio nuncii ut actis
inſcriberetur, plane opus non erat, per ea, quæ fupra attulimus.
Deinde regiſtratura, erſi poſt ſex menſes confecta, nulla ta-
men non erat. Jura enim & Doctores ea ſaltem, quæ in judi-

cio geruntur, Gerichtliche Handlungen, in continenti regi-

ſtrari jubent. At teſtimonium de his, quæ extra judicium facta

ſunt, quandocunque ferri & actis inſcribi poteſt. Sic ergo re-
ſponſum fuit: Hat deſſen Client, als er auf des Klaͤgers gefuͤhr⸗
ten Beweiß ad publicationem atteſtatorum gebuͤhrend vorgela⸗

den worden, hierwieder proteſtirt und ſich zum Gegen⸗Beweiſe er⸗

boten, auch nach Ablauf der geſetzten Friſt zweimal um Dilation

angehalten, und ſolche erlanget, nachgehends aber um die dritte
zu bitten deshalben angeſtanden, weil er ex actis, daß keine relatio

nuncii bey der Citation ad publicanda atteſtata zu befinden, erſe⸗
hen. Worauf Klaͤger mit ſeiner Ungehorſams⸗Beſchuldigung einge⸗

kommen, auch die uͤber ein halbes Jahr ermangelnde relatio nunci

vom Actuario ad acta gebracht worden. Wannenhero derſelbe zu
wiſſen verlanget, ob Beklagter ſich an dem Gegen⸗Beweiß verſaͤu⸗

met, auch in ſolchem Fall dem Actuario daruͤber, daß er die Regiſtra-

tur ein halb Jahr zu langſam verfertiget, den Eyd deferiren koͤnne.
Ob nun wol dem Actuario, die von denen geſchwohrnen Boten
wegen richtig inſinuirter Citationen gethane Relation mit al⸗

lem Fleiß ad acta zu regiſtriren, oblieget, auch in Ermangelung
ſolcher Regiſtratur des auſſenbleibenden Ungehorſams nicht fuͤg⸗
lich beſchuldiget werden mag; hiernaͤchſt die Regiſtraturen, wenn
ſolche nicht in continenti geſchehen, fuͤr unguͤltig zu achten, end⸗

lich einer Gerichts⸗Perſon, alſo vielmehr dem Actuario uͤber
eine falſch gemacht Regiſtrarur den Eyd zu deferiren, verſtattet

wird; Dieweil aber dennoch die Regiſtratur wegen geſchehener

1

Nl
ſee
tion
Nte
ehtio
,⸗
ae
unc
eN
detſte
egiln

ee

W
1
Gtgſn

Ei
anio k
Eeſcen

8Sb. XXXI. DE IN IVS VOCANDO. 321

Inſinuation nur alsdenn, wenn ſonſt keine andere Nachricht und
Gewißheit hiervon vorhanden, von noͤthen iſt, in gegenwaͤrtigem
Fall aber deſſen Client nicht in Abrede ſeyn kann, daß ihm die
Citation gebuͤhrend zugebracht worden, welches er auch durch die
geſchehene Proteſtation wider Eroͤfnung des Zeugnis⸗Rotuli und

Oblation zum Gegen⸗Beweis, ingleichen zweymaliger Friſt-Bitte,

deutlich zugeſtanden, bey welcher Bewandniß der Actuarius kei—
nesweges eines falſi, ſondern nur hoͤchſtens einer Langſamkeit zu
beſchuldigen iſt, welche letztere aber bey Relation des Botens, ſo
allezeit geſchehen kann, nicht attendiret wird; So erſcheinet dan⸗
nenhero ſo viel, daß Beklagter ſich allerdings an dem Gegen⸗Be⸗
weis verſaͤumet, gquch den Actuarium, welcher nichts ſtrafwuͤrdi⸗
ges begangen, weder belangen, noch ihm, da die allzuſpaͤt geſche⸗
hene Regiſtratur Beklagten nicht eutſchuldigen mag, den Eyd hier⸗

uͤber deferiren koͤnne.

VI.
De eitatione ad domum recte facienda.

) uplicem faciunt DD. citationem Privatam, in faciem &

ad domum. Hanc dicunt, cum citatio non ipfi cita-
to, ſed uni ex domeſticis ejus inſinuatur. Sed quinam hic
pro domeſticis habendi ſint, ex Ordinatione Cam. P. I. tit. 39.

n. 16. verbisque illis, ſeinexr Haus⸗Frauen oder einem andern

ſeiner Ehehalten „ apparet. Scilicet domeſtici hic dicuntur
lii, qui in convictu citati ſunt & ſub eo tanquam familiæ ca-
pite vivunt. Hos enim proprie Ehehalten vocamus. Ita-
que citatio recte inſinuatur uxori, liberis, miniſtris, atque
etiam, quod aliquando diſputatum fuiſſe recordamur, ſtu-
dioſo, cujus opera Paterfamilias ad inſtitutionem liberorum
ſuorum utitur. At, qui in conviéctu citati non ſunt, do-
meſticorum nomine hie non veniunt. Igitur infinuatio fra-
tri vel alii proximo conſanguineo aut affini fieri non debet.
Zom. I. 88 Nee

—

322 MEDTTAT. AD PANDECT.

Nec inquilino vel colono facta valet, prout aliquando ICti
Vitembergenſes reſponderunt.

VII.
Wi, qui ſuperioritatem territorialem habet, & ſupremis ous col-
legiis facultas immediate citandi per integrum territoriunm
ctiam in apanagiis & paragiis frotrum ſecundo-
genitorum competit.
VIII.
Camera imperii in principum territoriis immediate citat.

Jus Saxonicum, quo conſiſtoria mediate citare jubentur, exorbi-
tans eſt, adeoque ſtricte interpretandum, net ad
alia collegia extendendum.

tſiest nobis pro ſtabiliendis his concluſionibus reſpon-

ſum ICtorum Helmſtadienſium menſe Septembri anni
CIO 1o CCXVI. datum hic adjicere: Entſtehet anfaͤnglich die

Frage: Ob der Herr Primogenitus befugt, in dein Apanagio
des Herrn Secundogeniti Paſtores und Unterthanen, ſowohl
in geiſtlichen als weltlichen Sachen unmittelbar citiren und ih⸗

nen die citationes unmittelbar inſinuiren zu laſſen, auch denen

Beamten immediate zu befehlen. Nun ſeynd zwar auf Seiten

des Herrn Secundogeniti unterſchiedene ziemlich ſtarke ratio-
nes vorhanden, daß nemlich (1) die Paſtores zu Bezeugung

ihrer unterthaͤnigſten Treue und Gehorſams hochbemeldetem

Herrn Secundogenito den Handſchlag abgeſtattet, und ihm
dadurch zugleich mit unterworfen worden; (2) vermoͤge der

Chur⸗Saͤchſiſchen Rechte, welche bey dem Fuͤrſtl. Hauſe in Faͤl⸗
len, davon die daſigen Rechte nichts in ſpecie verordnen, ein⸗
gefuͤhret ſeynd, die Conſiſtoria den Adel und Staͤdte um Inſi-

nuation der an die unter ſie geſeſſene gerichteten ECirationen ſe⸗
gruͤſſen

— — — – =—

—

= KNKA0-00—

—
—

bi⸗

ſpor.

Anltl

hdie

dag
ſcf
nd ſ
Pden
S
IAo.
Gegong

nelde⸗

d
boe N

ſende
el,t

SP. XXXI. DE IN JIVS VOCANDO. 323

gruͤſſen muͤſſen, Eroͤrterung des Landes⸗Gebrechen de auno
1612. tit. Conſiſtorial-Sachen §. 6. & de anno 1661. cod. tit.

§. II. (3) der Herr Secundogenitus in der ihm zugetheilten

Grafſchaft kein bloſſer Gerichts⸗Herr, auch () wegen der ihm in
dem Vergleich zugeſtandenen Prærogativen etwas hoͤher, als ein
Apanagiatus, zu betrachten und einigermaſſen von dem jure terri-
toriali participire, per ea, quæ habet Scbhilter de Paragio &*
abanagio §. 28. (5) die Jurisdiction uͤber die Beamten dem Herrn
Secundogenito lediglich zuſtehe, aus welchen und andern Gruͤn⸗
den es das Anſehen gewinnet, ob muͤſſe der Herr Primogenitus
ſowohl in geiſtlichen als weltlichen Sachen die Paſtores und Unter⸗
thanen mit Requifition des Herrn Secundogeniti citiren laſſen,
auch auf eben dieſe Art den Beamten befehlen. Alldieweil aber (1)
die Geiſtlichen keine andere Gerichtsbarkeit erkennen, als desjenigen

dem die Jura epiſcopalia zuſtehen, folglich von ſelbigem ganz allein

ohne Requiſition des Patroni an allen Orten Teutſchlandes vorge⸗
laden werden, wowieder denn der an den Herrn Secundogeni-
tum abgeſtattete Handſchlag und Verſicherung aller unterthaͤnig⸗
ſten Treue und Gehorſams nichts thut, indem ſelbigem dadurch
keine Jurisdiction, deren er ſich vermoͤge des Vergleichs nebſt dem
Jure epiſcopali gaͤnzlich begeben, zugewachſen, ſondern lediglich
der ihm von der Geiſtlichkeit ſchuldige, und theils wegen ſeiner
Reichs⸗Fuͤrſtlichen Dignitaͤt, theils wegen der ihm in dem Ver⸗
gleich zugeſtandenen Prærogativen, theils wegen der naͤchſten
Anwartſchaft und Hofnung zur Succeſſion in der Landes⸗Regie⸗
rung weit vollkommener, als andern ſchlechten Patronis, gebuͤh⸗
rende Reſpect bezeiget worden, bey welcher Bewandniß und in
Ermangelung einer uͤber die Paſtores habenden Jurisdiction man
nicht ſiehet, unter was Vorwand der Herr Secundogenirus ihm
das Recht, ſelbigen die Citationen inſinuiren zu laſſen, welches
bekannter Maſſen ein Stuͤck der Gerichtsbarkeit iſt erg. L. 20.
de Jurisdictione, zuſchreiben koͤnne; ferner (2) die Chur⸗Saͤch⸗
85 2 ſiſchen

—

324 MEDTTAT. AD PANDECT.

ſiſchen Rechte, Kraft deren die Conſiſtoria die uͤbrigen Untertha⸗
nen mediate citiren muͤſſen, von den Saͤchſiſchen Doctoribus ſelbſt
Xorbitant genennet werden, Berger in Electis Proceſſus matri⸗
monialis §. 14. folglich ſo viel, als moͤglich, einzuſchraͤnken, und
durchaus nicht auf andere hohe und im Namen des Landes⸗Fuͤr⸗
ſten ſprechende Collegia zu erſtrecken ſeynd, vielmehr dieſe letztere
Kraft der in ganz Teutſchland hergebrachten Obſervanz alle der
Landesherrlichkeit unterworfene ohne einige Requiſition deſſen,
der gleichfals einiges Recht uͤber ſie prætendiret, vorladen, teſte
Schiltero Exerc. ad D. 7. §. 10. welches einen apanagirten Herrn
um deſtoweniger befremden darf, da ſelbſt die voͤllig regierenden
und omnimodam ſuperioritatem territorialem habende Fuͤr⸗
ſten, daß ihre Unterthanen unmittelbar von der Reichs⸗Cammer
vorgeladen werden, zugeben muͤſſen, Cail. L. 1. Ol/. 98. n. ult.
Stryk in uſu moderno tit. de in jus vocando §. 12. (3) zwar nicht
zu leugnen, daß der Herr Secundogenitus kein bloſſer Gerichts⸗
Herr, ſondern (4) weit mehr Jura, als die Apanagiati ſonſt ge⸗
meiniglich haben, erhalten, wohin inſonderheit das Jus Cancella-
riæ gehoͤret, welches regulariter keinem Apanagiato zuſtehet, Ber-
ger de Judiciariis Cancellariarum prærogativis §. 5. gleichwohl,
da derſelbe dem Herrn Primogenito in dem Vergleich die Landes⸗
Superioritaͤt mit allen Oberherrlichkeiten, Recht und Gerechtig⸗
keiten ſowohl in ſtatu politico als eceleſiaſtico zugeſtanden, von
den zu ſolcher Superioritaͤt gehoͤrigen Juribus keine weiter, als die
er expreſſe von dieſer Regel ausgenommen und ihm vorbehalten,
prætendiren mag, endlich (5) die Beamte zwar der Gerichts⸗
barkeit des Herrn Secundogeniti, anbey aber auch der Landes⸗
Superioritaͤt des Herrn Primogeniti unterworfen ſeynd, die⸗
ſemnach in ſolchen Sachen, ſo die Landesherrlichkeit betreffen,
gleichfals unmittelbare Befehle annehmen muͤſſen; So halten
wir dafuͤr, daß zwar des Herrn Primogeniti Conſiſtorium ver⸗
moͤge der Chur⸗Saͤchſiſchen Rechte, die in der Graſſchaf ge
ſeſſene

ℳ

N
ſin
teſe
Utnn
Uden
Fe
W
1 l.
niht
lichin
ſſtge
cell.

fen
Aode

eekee

nie

eert,

GgNH
rlun .

nd,N.
lentfi

S N
Otiunm 4

ſſcee

5n. XXXI. DE IN IVS VOCANDO. 325

ſeſſene Unterthanen mediate citiren muͤſſe, ſonſten aber hochbe⸗
ſagter Herr Primogenitus, und nach Eranzkii lib. I. KReſolut.

18. n. 41. Doctrin auch deſſen obere Collegia wohl berechtiget

ſeynd, die Paſtores in geiſt⸗und weltlichen Sachen immediate zu
citiren, und denen Beamten des Herrn Secundogeniti Befehle

in ſolchen Dingen, welche die Landesherrlichkeit betreffen . un⸗

mittelbar zuzuſenden.
COROLLEARIA.

I. Sine citatione nemo condemnari poteſt, etſi delictum,
quod commiſit, manifeſtum ſit, nulloque modo excu-
ſari poſſe videatur.
2. Citatus ad unam cauſam in alia reſpondere non cogi-
tur. Carpzovius Deciſ. 214. n. 6.
3. Citatio die feriato inſinuari poteſt, Cailius L. I. Olſ.
5 3. quem male refellit Ummius.

SPECIMEN XXXII.

MEDIITATIONVM AD PANDECTAS

AD LIB. DK TIT. IV.

VITIOSA CITATIONE

PVBLICE DEFENSVM
4
TIOH. DIET. BALHORN,
p. XXIV. NOVEMBR. ANNI CIO 1I9 CCXIV.

I.

Citatio ad plures coberedes & onſortes litis directa, ſed uni ſal-
tem vel aliquibus inſinuata, hos ſolos obligat, quod
ad reliquos autem invalida eſt.

8 8 3 Non

—

326 MEDITAT. AD PANDECT.

on ita diu eſt, ex quo quæſtio hæc JCtis Helmſtadi-
enſibus propoſita fuit, an citatio ad plures coheredes
N directa, ſed uni ſaltem eique præcipuo, qui in ædi-
bus defuncti habitabat, inſinuata ceteros etiam obligaret.
Magno conatu hoc affirmabat actor, neque deſtituebatur
auctoritate DD. qui eum, cui inſinuatio facta, ad citationem
cum ceteris quoque communicandam obligatum dicunt. Nos
tamen, contrarium verius eſſe, atque citationem hanc cete-
ros coheredes non obligare, exiſtimavimus. Namque pri-

mum adtiones, quæ contra defunctum competebant, 1ipſo

jure inter coheredes diviſæ ſunt, ita, ut unusquisque eo-
rum ſaltem pro Parte, qua heres eſt, conveniri queat E.

157. §. 2. Je Reg. jur. L. 6. C. Fam. berciſc. Qui igitur ſepa-

ratim obligati ſunt, ſeparatim etiam citari debent. Et licet
jura coheredibus conſortibusque litis permittànt, pro ſe in-
vicem comparere, L. 2. C. de Conſortibus ejusdem litis, nul-
libi tamen eos ad hoc faciendum obſtringunt, nec neceſſita-
tem illis mittendi ad reliquos citationem imponunt. Deinde
heredes, qui alibi ſibi domicilium conſtituerunt, domicilium
defuncti retinuiſſe dici non poſſunt, E. 4. Ad municipalem,
adeoque nec ad domum defuncti citari queunt. Plures pro hac
ſententia noſtra rationes Mevius P. 4. Dec. 337. affert atque
caſum noſtro ſimillimum ſimiliter deciſum fuiſſe teſtatur. Sic
igitur ICti Helmſtadienſes menſe Julio anni co 1o cCXIII. pro-

nunciarunt. Daß Klaͤgerin zufoderſt die uͤbrige Mit⸗Erben ge⸗

buͤhrend vorladen zu laſſen ſchuldig ſey; atque has ſubjecerunt

decidendi rationes: Der ganze Streit kommt gegenwaͤrtig

darauf an, ob Beklagte, der die auf ſie und die uͤbrigen Mit⸗
Erben gerichtete Citation allein inſinuiret worden, ſich auf die
Klage einzulaſſen ſchuldig geweſen. Klaͤgerin will ſolches daher
behaupten weil Beflagte, „ als die Haupt⸗Erbin, annoch in
dem

ͤ— , — —, „

——— —

— 2-—

einde
Gum
ipnhen
Prohe
ae

ktut. KN

Wlc
Ebent⸗

jecem

enfoen
gen N
Haft
hul
Cnnct

SP. XXXIIL DE VITIOSA CITTATIONE. 327

dem erbſchaftlichen Hauſe ſitzet, folglich mit denen uͤbrigen in Ge⸗
meinſchaft ſtehet, und daher nach unterſchiedener Rechts⸗Lehrer
Meynung denenſelben die Citation zuzuſchicken ſchuldig geweſen;
Alldieweil aber Beklagte beſtaͤndig vorgiebt, daß die anderen Mit⸗
Erben, inſonderheit die beyden aͤlteſten Stief⸗Kinder, von ihr
abgefunden und befriediget, alſo die anfaͤngliche Gemeinſchaft auf⸗
gehoben worden, welches auch deshalben gar wahrſcheinlich iſt,
da der Vater bereits vor vielen Jahren, nemlich anno 1704. mit
Tode abgegangen; hiernaͤchſt die Cirationes regulariter einem je⸗
den an dem Ort ſeines Aufenthalts inſinuirt werden muͤſſen, und
aber bekannten Rechtens, daß ein Erbe, der an einem andern Or⸗

te wohnet, des Verſtorbenen domicilium nicht behaͤlt, folglich
auch in ſelbigem nicht citiret werden mag; im uͤbrigen und wenn

gleich zugeſtanden wuͤrde, daß das Haus annoch gemeinſchaftlich
ſey, dennoch auch in ſolchem Fall die abſonderliche Citation eines
jeden Erben von Mevio vor nothwendig geachtet wird; So haben
wir dafuͤr gehalten, daß zuforderſt alle Mit⸗Erben gebuͤhrend vor⸗
geladen werden muͤſſen. Cum itaque citatio uni coheredi vel
conſorti litis inſinuata ceteros non obliget, inveſtigandum
porro eſt, an non quod ad illum ipſum, cui inſinuata fuit, inva-
lida ſit, atque is citra contumaciæ notam non comparere poſſit.
Equidem videbatur is exceptione plurium litis conſortium tu-
tus eſſe. Verum iſta exceptio regulariter conſortem non libe-
rat, quo minus pro ſua parte reſpondere debeat L. 1I. C. de Con-
Jortibus eJusdem litis, niſi vel cauſa plane ſit individua, de quo
caſu Mevius P. 8. dec. 320. agit, vel dividua quidem, ſed
unus ex conſortibus in ſolidum conveniatur. Fac tamen
exceptionem illam locum invenire, nihilominus citatus ille
ad comparendum eamque ekceptionem proponendam obli-

gatur. Generaliter enim verum eſt, citatum contumacie

notam non effugere, qui exceptionibus dilatoriis fretus non
comparet, cum comparere easque allegare & cognitioni ju-
dicis

328 MEDTTAT. AD PANDECT.

dicis ſubmittere debeat, L. 2. pr. Si quis in jus voçatus non ierit,

L. 5. de Judiciis. Quibus rationibus commoti ICti Vitember-
enſes menſe Auguſto anni clo 1o CCX. equitibus quibusdam
eos conſulentibus ſic reſponderunt: Begehren die Herren Un⸗
terricht, ob die an ſie ergangene Citation, weil darinnen die Un⸗
terthanen als Litis conſorten ausgelaſſen worden, fuͤr unkraͤftig
zu achten, auch dieſelbe, ohne die Strafe Ungehorſams zu befuͤrch⸗
ten, auf den angeſetzten Termin auſſen zu bleiben befugt ſeynd.
Ob nun wohl in dem Fall, da mehr Litis conſorten vorhanden,
ſelbige insgeſamt, jeder abſonderlich, vorgeladen werden muͤſſen;
Dieweil aber dennoch die Auslaſſung des andern Litis conſorten
dem einem, ſo richtig geladen worden, keine Macht auſſen zu blei⸗
ben giebet, da zumal, wie in gegenwaͤrtigem Fall, die Puncéte
ganz wohl von einander zu ſepariren, auch denen Herrn excep-
tionem plurium litis conſortium in termino vorzuſchuͤtzen frey
ſtehet; So iſt die Citation zu Recht beſtaͤndig, und moͤgen die
Herren, ohne in die Strafe Ungehorſams zu verfallen, auf den
geſetzten Lermin nicht auſſen bleiben.

II.
Citatio, per notarium publiecum extra territorium citantis
inſinuata, nullius momenti eſt.
Freclenädenne eſt, ut citationes per notarios publicos
inſinuentur, quorum relatio eandem cum relatione ta-
bellariorum jurejurando obſtrictorum fidem & auctori-
tatem habet. In ipſa camera imperii notarii ſæpiſſime
ad inſinuationem adhibentur. Vide Ordinat. Cam. P. I.
tit. 39. §. 1. 7 3. Sed cameræ quidem licebit, vel nun-
cios ſuos vel notarios in omnes imperii provincias mit-
tere. Quæritur vero, an judicibus aliis permiſſum ſit

eos, quos extra jurisdictionem ſuam habitantes ad tribunal
ſuum

1

SP. XXXII. DE VITIOSA CIPATIONE. 329

ſuum vocare volunt, per notarios publicos citare. Quæſtio
hæc ventilata aliquando apud nos fuit in caſu, quo judex ali-
quem in territorio prorſus alieno viventem, ſed qui ſub ſua
jurisdictione deliquerat, ad judicium ſuum tanquam ad forum
delicti, per notarium vocaverat, &, cum copiam ſui citatus
non faceret, tanquam contumacem damnaverat. Putabat ſci-
licet, citationem per notarium publicum inſinuatam plus au-
Ctoritatis habere, quod notariorum poteſtas ab ipſo Cæſare
derivata vim ſuam per integrum imperium extendat. At nos,

citationem hujusmodi irritam eſſe & citatum impune non

Paruiſſe, exiſtimavimus. Nam judici, qui extra territorium
ſuum jus dicit, obſequium recte denegatur L. 20. de Juris-
dictione. Et una ſaltem via in jure noſtro præſcribitur, qua
citari debent hi, qui noſtræ jurisdictioni ſubjecti non vivunt,
per ſubſidium nempe magiſtratus eorum ordinarii Wovella
134. 6. y. Vide Hahnium ad . eſeib. tit. de Judiciis n. 16.

Accedit, quod notarius hujusmodi, qui vicem nuncii judicia-

lis ſuſtinet, ampliorem, quam nuncius ab eo judice miſſus,
poteſtatem non habeat, nec auctoritate, quam a Cæſare ac-
cepit, in deminutionem jurium, quæ alteri competunt, abu-
ti Poſſit. Quapropter ſic pronunciarunt ICti Helmſtadienſes
menſe Novembri anni cIo 1o CccxXII. Es ſeynd Beklagte in Er⸗
mangelung richtiger Citationen zu erſcheinen nicht verbunden ge⸗
weſen, indem dieſelbe durch den Judicem domicilii vermittelſt li-
terarum requiſitorialium vorgeladen werden ſollen, dahingegen
Die erſtere Citation nur durch einen Notarium, die letztere aber
durch den Koͤniglichen Richter, welchem Beklagte keine Gerichts⸗

barkeit uͤber ſich zugeſtehen, eingehaͤndiget worden.

21 III.
Is, gui in expeditione muneris publiei extra domum ſuam con-
ituto citatio inſinuatur, impune illam TLeculat.
Zom. I. PX NCE Cum

MEDTTAT. AD PANDECT.

5 Cam aliquando cuidam miniſtro eccleſiæ varia crimina ob-
jicerentur, inter cetera etiam de eo accuſabatur, quod
miſſam ſibi a conſiſtorio citationem atque per tabellarium
conſuetum oblatam rejeciſſet. Ille vero, eam ſibi ad ſacri mu-
neris ſui expeditionem eunti in ipſo templi veſtibulo intem-
peſtive exhibitam, atque propterea recte a ſe recuſatam fuiſ-
ſe, reſpondebat. Nec nobis hac in parte deliquiſſe aut reve-
rentiam conſiſtorio debitam læſiſſe videbatur. Jam tum le-
ges Romanæ pontificem, dum ſacra facit, aut eum, qui in
cauſa publica occupatus eſt, in jus vocari vetant L. 2. de in
jus vocando. Et licet vetus in jus vocandi modus ab hodierno
diverſus ſit, tamen eadem ratio,; ob quam olim iſtiusmodi
perſonarum vocatio prohibita fuit, adhuc perdurat, ne ſcilicet
adminiſtratio ſacrorum vel muneris publici turbetur. Quare

330

iſtam prohibitionem hodie ſublatam eſſe, non exiſtimamus.

Accedit, quod plurimi doctores, inter quos Suendendærferum
ad Fibigium n. 89. Runc ſaltem nominabimus, citationem non
alio in loco, quam in domicilio citati, ei inſinuari poſſe aſſerunt.

I.
Eitatio ad domum non recte fit, cum ipfi citando ſine difi-
cultate inſinuari poteſt.
nando ipfius citandi copia haberi poteſt, citatio ei in-
ſinuari debet. Atque tunc reliqui omnes in jus vo-
candi modi ceſſant, quippe qui in ſubſidium ſaltem, cum
citatio in faciem fieri nequit, locum habet. Fac ergo-
quem duas domos in eadem provincia poſſidere, in una ve-
ro conſtanter morari, ſed in alteram non niſi raro venire-
Tum tabellarius, qui cirandum ipſum in ædibus conſuetis
facili negotio deprehendere poterat, non recte faciet, ſi ci-
tationem in ædibus, in quibus eum non adeſſe ſcit, inſinuat;
. nec

ſer
er

vol
fnn
.
ten.
fuil.
N.
E.
gli
Kn
liem
no
lclie
Cr

Münums

6Gn

NN

ſerunt.

SP. XXXII. DE VITIOSA CITATIONE. 331

nec peccant domeſtici, qui citationem non acceptant, ſed ta-
bellarium ad ipſum dominum ablegant. Movet nos, ut ſic
ſentiamus, Ulpianus, qui in L. I. §. I. de Agnoſcendis & alen-

dis liberis tunc demum denunciationem ad domum fieri poſſe

dicit, cum denuncians nullius eorum, quibus denunciare vult,
copiam habet. Conſentit nobiscum Mevius P. 4. dec. 337.
Et reſponderunt ita ICti Helmſtadienſes menſe Julio anni
CIO IO CCXIII. J

Edicalis citatio contra eum, qui extra territorium in certo
tamen loco vivit, male adbibetur.

Aſſerit CGailius l. I. O. 56. n. 7. poſſe quidem eum, qui extra
territorium vivit, per literas ad magiſtratum ejus dire-
ctas citari, optimam tamen omniumque tutiſſimam viam
eſſe edictgtem citationem. Exiſtimat itaque, edictali cita-
tioni tunc, cum ſubſidiaria adhiberi non poterat, locum eſſe.
Eandem ſententiam ab Ummio quoque ad Proceſſ. diſp. 5.
n. 62. & Reyger in not. ad Mynſing. Cent. 2. Oh'ſ. 69. defendi,
teſtatur Martini, qui tamen ipſe in Analectis ad Proceſum
tit. 4. rubr. n. 5I. illam in dubium vocat. Et recte quidem.
Jura enim, quæ edictali citationi locum faciunt, non aliter
eam admittunt, quam, ſi citandus non poſſit inveniri, c. 10.
X. de Dolo & Contumacia. Clariſſime Clemens V. Ponti-
fex in Clem. I. de Judiciis: Præfatum, inquit, modum ci-
tandi reſtringimus ad illos tantum, & in illis locum volu-
mus vinditare, qut faciunt, impediunt, vel procurant per
Je vel per alios quoquo modo, ne ad eos poſſit citatio pervenire,
vel quorum domicilia ſive loca non poſſunt tute libereve adiri.
Adde Clement. un. de Forn compet. Quapropter memini-
mus, virum quendam præcipuæ dignitatis, qui in aula prin-
cipis vivebat, ſenatui civitatis, alteri principi ſubjectæ,
T r 2 actio-

332 MEDITAT. AD PANDECT.

actionem injuriarum comminatum eſſe, quod ab illo edlicta-
liter citatus eſſet. Nec inique. Edictalis citatio enim ſugillat
quodammodo exiſtimationem citati ilumque vagabundum
declarat. Itaque is, qui in alieno territorio vivit, per ſubſi-
dium magiſtratus ſui citandus eſt. Tres tamen potifſimum

caſus ſunt, quibus citatio edictalis contra eum jure adhibetur.

Primum cum locus, in quo degit, incertus eſt, deinde cum
magiſtratus auxilium ſuum in inſinuanda citatione denegat,
denique, quando citandus magiſtratus ejus jurisdictionem
non agnoſcit. uem in modum aliquando [Cti Vitember-
genſes reſponderunt: Ob wol Beklagter noch zur Zeit in Ba⸗
reuth anzutreffen; Weil er aber doch, daß er dem foro zu Ba⸗
reuth nicht unterworfen, vorgiebt, alſo pro vagabundo wol ge⸗
achtet werden mag; So iſt mit der edictal- citation wider ihn

zu verfahren.
VI. „

Quousque per ſpontaneam comparitionem vitioſa
citatio convaleſcat.

Aerunt DD. communiter, vitia citationis per ſpontaneam
comparitionem ſanari. At hoc ita ſimpliciter verum
non eſſe, jam tum alii ante nos obſervarunt. Scilicet dan-
tur nonnulla vitia, quæ citatus, etſi comparuerit, adhuc
in termino ipſo proponere & propterea litis conteſtationem

detrectare poteſt. Sic is, cui terminus nimis anguſtus Præ-
fixus eſt, ita,; ut ſpatium deliberandi non habuerit, com-

parendo facultatem excipiendi ſibi non adimit. Martini in
Proceſſu tit. 4. §. I. n. 167. Jeq4. Idem obtinet in eo, qui
ad diem feriatum adeſſe juſſus eſt. Quin imo hic, ſi feriæ
divinæ fuerint, licet comparuerit, & omiſſa exceptione fe-
riarum reſponderit, nihilo tamen minus deinde, quod in
ferüs geſtum eſt, tanquam nullum impugnare poterit, arg-.
c. ult

Gen
der.

W
A
e ſ

Cnein
Verun
det ⸗
,A
Ationen
s
t,
Vrtii
eo; 6
Ale
“
Gdi
leiihal
6

SP. XXXII. DE VITIOSA CTTATIONE.

c. ult. X. de Feriis. Sed hoc in exceptione feriarum divina-
rum ſingulare eſt. Reliquæ vero exceptiones, quæ contra
vitioſam citationem competunt, amittuntur, ſi citatus copiam
ſui faciat nec easdem in termino opponat. Itaque ſic dicen-
dum eſt, vitia citationum ſponte comparendo debitamque
exceptionem non opponendo ſanari. Clara eſt ea de re Lex
I. §. I. de Feriis. Quapropter JCti Vitembergenſes menſe
Junio anni CcIo 1o CCIX. negarunt, ſententiam tanquam nullam
impugnari poſſe, quæ in ipſis meſſium feriis promulgata, &
ad quam audiendam quis oretenus & unico vix die interjecto
citatus fuerat, quod is comparuiſſet tamen, nec ulla iſtorum

333

vitiorum mentione facta ſententiam audiviſſet: Was des Ap-

pellantens eigentliche gravamina betrift, ſo urgiret er zwar fuͤr⸗
nemlich, daß das zum Grunde geſetzte judicatum, weil ſelbiges
am 1. Auguſt alſo waͤhrenden Erndte⸗Ferien publiciret, er auch
nur muͤndlich dazu geladen worden, und keine gewoͤhnliche Friſt,
ſondern nur einen einigen Tag Zeit gehabt, null ſey, und Kraft
Rechtens nicht ergreifen koͤnnen; Dieweil aber dennoch Appel-
lant, da er von freyen Stuͤcken erſchienen, und der Publication
des Urthels beygewohnet, denen an ſich ſelbſt ſonſt ziemlich erhebli⸗

chen exceptionibus feriarum, illegitimæ citationis und termi-

ni nimis anguſti ſtillſchweigend renunciiret; ſo haben wir Ap-

pellantens gravamina fur unerheblich gehalten, und den Beſcheid
kediglich confirmirt,

VII.
Citationes injurioſæ ad comparendum non obligant.

njurioſas etiam citationes vitioſas eſſe, & ad comparen-
dum non obligare, putamus. Vocamus autem injurio-
ſas non ſolum illas, quibus contumeliæ in citandum conti-
nentur, ſed & has, in quibus debiti eidem tituli non tribu-
TI2 untur.

untur. Nam & denegatio titulorum honoris injuria eſt,

cum injuria ſit omne id, quod in contemtum alterius ten-

dit L. 15. §. 25. & 27. de Injuriis & ſub factis in jure noſtro
etiam non facta contineantur L. 2. §. 5. de Verb. obligat.
Adde Mevium P. 5. Deciſ. 259. Injurioſarum hujusmodi ci-
tationum exempla auctor libelli, qui ſub nomine Hiſtoire
ſecrete des intrigues de la France en diverſes cours de l'Europe
Londini anno 1713. Prodiit, tom. 2. p. 76. refert. Cum enim
Guilielmo, principi tunc Arauſionenſi, lis ſuper hoc prin-
cipatu a Condæo apud ſenatum Pariſienſem, quem Parla-
mentum vocant, intentaretur, binis ad eum citationibus
miſſis, alteri quidem: Domino Wilbelmo, Comiti Naſſovic
babitanti Amſtelodami in Hollandia; alteri vero: Civi Haga
Comitum; inſeribebatur. Nec ita diu eſt, quod princeps
quidam imperii alterius principis vaſallus citationes ab
hoc miſſas, ob omiſſum ſereniſſimi titulum, accipere de-

CO L LANRIA.

Communis DD. Carpzovii, Oldendorpii & Rittershuſi
opinio, quod dominus feudi a vaſallo non, niſi impe-
trata venia, in jus vocari poſſit, falſa eſt.

Citatio aut ſubſeripta debet eſſe a judice aut ſigillo ju-

2

dicii munita. Si neutrum factum ſit, ei impune non

paretur.
3. Nulla eſt citatio, qua quis fimpliciter ad judicium vo-
catur, nec additur, quid ei in judicio faciendum fit.

SPECI-

e
him
in.
ll
ibu⸗
nie
Ul
Neh
8 1
G

1hl

ine.

ne

UNN.
ſ

le

SP. XXXIII. DE CONTVMACIA.
SPECIMEN XXXIII.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
. AD LIB. II. TIT. v.

DE
C ONTVYVMACIA
PVBLICE DEFENSVM
4 G
MARTINO SCHVLTZE, STENDALIA PALEO-
MARCHICO.
B. XXII. DECEMFBR. ANNI CI9 150 CCXIV.

3 35

I.
Qususque fatua cauſa a dolo & contumacia exeuſet.

Julgata eſt regula apud doctores: Fatua cauſa a dolo &
contumacia excuſat. Ad quam ſtabiliendam afferunt

communiter L. 12. J. 3. de Liberali cauſa, in qua Ulpia-
nus: Quotiens, inquit, quis juſtis rationibus ductus, vel non Jju-
Ris, ſine calliditate tamen, putavit ſe liberum, & in liberiate
moratus eſt, dicendum eſt, hunc in ea cauſa eſſe, ut ſine dolo ma-
lo in libertate fuerit. Adde L. 2. §. I. Ji quis in jus vocatus.
At hanc regulam ſic ſimpliciter admittere non poſſumus, ſed
diſtinguendum putamus: Aut agitur contra contumacem
ſaltem ad ſumtus, quos judex & adverſarius Propter eman-
ſionem ejus fruſtra impendit, reſtituendos, aut gravior ipi
Pœna, qualis eſt confeſſi & convicti, recogniti, vel mulcta
etiam pecuniaria, intenditur. Priore caſu levior, ſeu, ut DD.
loquuntur, fatua cauſa ipfum a reſtitutione expenſarum non
Hberabit; cum, etſi non doli, minimum culpæ reus ſit,
unus-

336 MEDITAT. AD PANDECT.

unusquisque vero ad damnum, quod per ipfſius culpam ad-
verſarius ſentit, ſarciendum obligetur. Accedit, quod ſecun-
dum uſum judiciorum & collegiorum, qui ex clauſula gene-
rali Legis I. §. I. Ex quibus cauſis majores in integrum reſti-
tuitur, indemnem tamen adverſarium ſervare, ſumtusque,
quibus faciendis occaſionem dedit, ei reddere debeat. Sed po-
ſteriore caſu, cum non tantum reſtitutio expenſarum, ſed
gravius præ judicium contumaci inferendum eſt, tum judicem
mitiorem eſſe, atque excuſationes infirmiores ſive fatuas ad-
mittere poſſe, dummodo dolum abfuiſſe videat, exiſtimamus.
Is enim vere contumax dicitur, qui vocatus per dolum ma-
Ium & contemtum judicis non comparet. Atque contra
hunc, ut Innocentius IV. Pontifex in c. 1. de Appellationibus
in ſexto loquitur, qui jus & judicem & partem illudit, juſtum

eſt, ut jura inſurgant, atque in eum tam in expenſis quam

cauſa procedatur. Cum eo tamen, qui non per Calliditatem,
ſed per negligentiam ſui copiam non facit, lenius agendum

eſt. Quamobrem non improbamus ſententiam Beſoldi de ap-
pellat. c.6. §. 4. pag. 193. aliorumque, quos in partes vocat,

aſſerentium, audiendum & illum eſſe, qui ſe non ex contem-
tu, ſed multitudine aliorum negotiorum obrutum per obli-
vionem abfuiſſe dicit. Certe enim, ſi non ad aliud remedium,
ſaltem ad reſtitutionem in integrum confugere poterit, L. 25.
Ex quibus cauſis majores. Ex eodem fundamento JCti Vitem-
bergenſes menſe Auguſto anni c1o 1o CcCIX. pronunciaſſe, re-
cordamur. Vocatus quis erat in judicium & comparuerat
etiam per mandatarium, qui cum aliquamdiu oppertus eſſet,
tandem judicem percontatur, quousque ſibi adhuc præſtola-
ri neceſſe eſſet. Cui judex: actuarius meus, ait, peregre
abeſt, ſine quo facere nihil poſſum, & dubito, an rediturus
ſit, ob fœdiſſimam, quæ nun eſt, tempeſtatem. Quo
reſponſo accepto, mandatarius ad dominum redit; &
ei,

—
10.
ur.
en.
feli.
e,
.
Cen
uon
n
Co
ondt
utun
Gen

itrenn

ndlum
lc.
Nel,
ntelr⸗
r c
echun⸗
IL
ialeer⸗
hpenet
tus ele, D
Dreli⸗
Peng
ſecitun
C
ein
.

SP. XXXIII. DE CONTVMACIA.„,. 337

ei, quæ audiverit, renunciat. Tum uterque ſecurus, jam
officio ſuo ſe ſatisfeciſſe, putat. Interea redit actuarius,
habetur judicium, contumacia comparentis accuſatur. Quæ-
ritur deinde, an vera hoc contumacia eſſet, quæ diſpendio.
cauſæ puniri poſſet. Equidem magna incuria & domino &
mandatario ejus imputari poterat. At dolum tamen &
contemtum abfuiſſe, liquido apparebat. Igitur excuſarunt
eum Cti memorati, quorum verba hic afferemus: Beklag⸗
ter meynet zwar, es ſey die von Klaͤgern uͤber fuͤnf Wochen nach
eröͤfneten Urthel eingewandte Leuterung unzulaͤßig; und moͤge die

ſfuͤrgeſchuͤtzte Entſchuldigung, als ob er die Abſchrift des Urthels

erſt vier Wochen nach deſſen Publication empfangen, ihm nicht

zu ſtatten kommen, in Anſehen, daß, da er den Publications-

termin gewuſt, er in ſelbigem entweder erſcheinen, oder die Ab⸗

ſchrift bey Zeiten ſuchen ſollen. Alldieweil aber Klaͤger an ſei⸗

nem Fleiß es eben nicht ermangeln laſſen, ſondern einen eigenen
Bothen, um in die Publication zu willigen, und Abſchrift des
Urthels zu erhalten, abgeſchicket, dieſer aber unverrichteter Sa⸗

chen und mit einer ſolchen von dem Amtmann ſelbſt erhaltenen

Antwort zuruͤck gekommen, aus welcher Klaͤger, daß die Publi-
cation ſalbigen Tages nicht vor ſich gehen moͤchte, vermuthet;
Bey welcher Bewandniß, und da auch geringe Entſchuldigun⸗
gen in lapſu fatalium und contumacia angenommen werden, ſo
haben wir Klaͤgers Leuterung vor zulaͤßig billig erkannt.

Qui in jus vocatus negat ſe venturum, atgue tamen venit,
contumax non eſt.

Air Fryliug in ITnrrodftione ad Praxin c. 6. §. 2. citatum
ſi dicat, ſe nolle comparere, ſtatim contumacem eſſe
auétoremque ejus ſententiæ nominat Erunnemannum in

333 MkEDILAL. AD PANDECT.

Proceſſu civili c. 4. n. 7. At nos circa vocem illam ſtatim
hæremus, mitioremque Friderici Mindani opinionem præ-
ferimus, qui lib. 2. de Mandatis cap. 17. §. 5. contra Gloflæ au-
QGoritatem, terminum præfixum exſpectandum eſſe, contendit.
Etſi enim non negemus, peccare eum, qui venturum ſe auda-
Ger negat, reumque læſæ reverentiæ judici debitæ peragi &
extra ordinem puniri poſſe, attamen non vere contumax dici,
nec ſententia ſtatim contra eum ferri poteſt, cum ſecundum
Hermogenianum in L. 53. §. 3. de Re judicata contumaces non
videantur, niſi qui, cum obedire deberent, non obſequuntur.
Etſi igitur quis diſerte profiteatur, ſe venturum non eſſe, ſi
tamen deinde conſilium mutavit & judici morem geſſit, in ver-
bis ſaltem peccavit, non re ipſa & facto. Uti autem, ubi fa-
So opus eſt, verba non ſufficiunt, ita etiam verba ſola non
ſtatim nocent, niſi factum ſequetur, & ita delictum conſum-
metur L. 52. §. 19. de Furtis. Accedit argumentum ex L. 3.
C. de Plus petitionibus deſumtum, ubi, ſi quis ſuper ampliore
pecunia, quam ipſi debebatur, cautionem exigit, & ad judi-
cium debitorem per dolum & machinationem vocavit, nullo
diſpendio prægravandus dicitur, fi quidem ante inchoatam
litem calliditatis eum poœniteat, & debiti veram quantitatem
confeſſus fuerit. Eadem itaque Ppœnitendi licentia danda quo-
que eſt ei, qui in jus vocatus ſe venturum negavit.

III.

Wemo contumax dici, nec ad expenſarum reſtitutionem damnari
poteſt, gquem judicis inſcitia vel negligentia excuſat.

trociſſimum apud priſcos Romanos crimen erat, de ha-
bilitate & eruditione judicum, quos princeps huic mu-
neri præfecerat, dubitare. Symmachus lib. 10. ep. 4* Qut

ſummi, ait, Joci judices decolorant, Jacri teſtimonii facilita-
2 tem

In
rE.

.
NAt.

le.
h
ndun
eSt
untn-

fle, 1

aer
ubil⸗
IL
nim.
TE
Ploore
udi
W
hontan
Wtuten

Na

amti
.

de 1.
huie.
G
ſurce.
4

SP. XXXIII. DE CONTVMACIA. 339

zem videntar inceſſere. Durius vero adhuc Imperatores in L. 3.

C. de Crim. ſaeril. Sacrilegii, inquiunt, inſtar eſt, dubitare, an is
dignus ſit, quem elegerit Imperator. At jamdiu Cujocius in Pa-
ratitl. C. de Crimine ſacrilegii obſervavit, iſtiusmodi dubitatio-
nes hodie ne in minimo quidem vitio poni. Quodſi itaque fi-
ne criminis metu ſcapham appellare, & judicem inhabilem,
etſi a principe datus ſit, inhabilitatis accufare licet, nos quo-
que, quibus quotidie iſtiusmodi hominum ineptias & errores
non ſine nauſea pervolutare neceſſe eſt, hanc nobis libertatem
ſumimus, aperteque profitemur, magnam eorum partem, qui
magiſtratus gerunt & judicandi munere funguntur, indignos
eſſe iſta dignitate & adminiſtrandæ juſtitiæ Prorſus incapaces.
Alios ſcilicet ingenium deſtituit, alios juris peritia, alios deni-
que debita ſedulitas. Infinita hinc in ſubjectos & litigantes
redundant damna. Ferri hæc quidem & farciri a judicibus
illis imperitis aut negligentibus debebant. Sed tantum abeſt,

ut id fiat, ut eriam hæc illis imperitia & negligentia, qua li⸗

tes augentur & excrefſcunt, plerumque lucro ſit. Igitur, quod
ſolum pofſſumus, illud faltem cavemus, ne alterutra pars ſola
iſte diſpendio prægravetur. Tquius eſt, ut utraque ferat,

quod per infcitiam aut culpam magiſtratus accidit. Exem-

plis res optime illuſtrabitur. Scilicet non comparuit quis ſta-

to die in judicio, aut non fecit id, quod debuerat. Aceuſat

igitur contumaciam ejus adverfarius, atque, ut minimum
ſibi ſumtus fruſtra facti reſtituantur, Petit. Sed accuſatus

culpam in judicis vel imperitiam vel negligentiam trans-
fert. Hic certe nihil iniquius foret, quam damnare eum,
qui judicem auctorem habet. Abſolviſſe nos aliquando ho-
minem agreſtem recordamur, qui per fententiam a colle-

gio juridico conçeptam probare intra certum tempus juſſus

rat, eoque nondum lapſo judicem adierat, &, quid ſibi

faciendum eſlet, fimpliciſſime rogaverat. Cui judex: tace
uZ tu

340 MEDITAT. AD PANDECT.

3
tu modo, &, donec adverſarius te urgeat, exſpecta. Mi-
ſer itaque ille tutum ſe ratus conquieſcit, diemque probatio-
ni præfixum effluere ſinit. Tum adverſarius, accuſata con-
tumacia, torpentem excitat, &, ut probatio deſerta judice-
tùr atque ſumtus litis ſibi reſtituantur, flagitat. At nos
ab utroque liberavimus hominem. Quid enim potuiſſet
amplius facere? Ruſticus erat juraque non norat. Peritio-
res igitur conſulere debuerat. Sed conſulerat, & quidem
eum, quem ipſe pro peritiſſimo habebat. Decepto igitur
imputari nihil omnino debebat, arg. L. 9. §. 3. de Juris &
facti ign. Idem eſt, ſi judex per negligentiam peccet, ut,
ſi quis ante terminum ſe tempeſtive apud judicem excuſet
idque adverſario ſignificari petat. Etſi enim judex id non
fecerit atque alter comparendo fruſtra iumtus impenderit,
hos tamen ab eo, qui ſe excuſarat, non repetit. Ita Cti
Vitembergenſes menſe Majo anni c1oο11ο ccxr reſponderunt:

Die Erſtattung der durch Auſſenbleiben der Beklagten auf den an⸗

geſetzten Terfmnin verurſachten Unkoſten mag derſelben, da ſie ſolchen
zu rechter Zeit abgekuͤndiget, und das factum judicis, der die ſchon

verfaßte Notification Klaͤgern nicht inſinuiren laſſen, nicht zu ver⸗
antworten hat, keinesweges auferleget werden.

IV.

A penis contumaciæ liberatur, qui auctoritatem judicis ſecutus

legi vel ſententiæ non paruit. 4

Gi auctoritate judicis commotus legi vel ſententiæ non
paret, excuſandus eſt, arg. L. 10. in fin. de Bonorum
poſſeſſ. L. 9. §. 3. de Juris & facti ign. Rem optime ex-
emplo illuſtrabimus. Edixit Rex Pruſliæ in notiſſima de
rebus judiciaris lege anno 1713. Promulgata, §. 40. ut ter-
minus probatorius in poſterum non a die, quo ſententia in

rem

4

— —— — --

—. —.

—
M.
.
00l.

Gie.

tW

ilſe
enti⸗
icen

IUn

ril 6
t,
Neu
1
encenn

Den oe

ſolhen

een

U

ſr ſeaun

ntiee i
Yotore
Pmee .
ticinat
40. UI ſ⸗
enlent,

In
derucek

Sb. XXXIII. DE CONTVMACIA. 341

rem judicatam tranſiit, ſed a die Publicationis currere inci-

Piat. Eam legem judices nonnulli & collegia illuſtria non
obſervant, ſed computationem veterem, a die ſcilicet factæ
rei judicatæ, retinent. Id jure an injuria fiat, nunc non
inquiremus. Quodſi tamen quis, cui onus probandi im-

poſitum, judicis ſui auctoritatem ſecutus, nova lege negle-

Ga, terminum ſibi præfixum non a die promulgationis, ſed

more veteri, computarit, Pprobationem deſeruiſſe & con-

tumax fuiſſe dici non poteſt. Sic reſponderunt Cti Helm-
ſtadienſes menſe Januario anni clo 1o CCxXVI: Es beſchweret ſich
Beklagter daruͤber, daß Klaͤgers Beweis vor zulaͤßig erkannt wor⸗
den, da doch ſelbiger nach Ertheilung des Beſcheides, welcher ihm
den Beweis auferleget, vier ganzer Wochen, ohne ſich zu melden,
vorbeyſtreichen laſſen, und die verbeſſerte Ordnung des Juſtitz⸗We⸗
ſens die Beweis⸗Artickel innerhalb 4 Wochen von Zeit der publicir⸗
ten Sentenz einzubringen befiehlet. Ob nun wol die Worte beſag⸗
ter Ordnung ziemlich deutlich, und deſſen Publication im ganzen

Lande geſchehen, folglich auch die, ſo der Magdeburgiſchen Regie⸗

rung unterworfen, verbindet, uͤberdies die zu Einfuͤhrung einer con⸗
trairen Gewohnheit noͤthige Zeit noch lange nicht verfloſſen, und es

demnach das Anſehen gewinnet, ob haͤtte der auferlegte Beweis vor

deſert erkannt werden muͤſſen; Alldieweil aber hochbeſagte Regie⸗

rung bisher pèr uſualem interpretationem den aus dem Juſtitz⸗

Reglement angefuͤhrten locum von einer in Kraft Rechtens ergan⸗
genen Sentenz erklaͤret, ſolche Erklaͤrung auch der rationi juris

und proceſſus, als nach welcher der Beweis binnen den erſten

10 Tagen nach eroͤfnetem Urthel unmoͤglich gefuͤhrt werden kann,
uͤberaus gemaͤß iſt, uͤberdies allhier es darauf gar nicht an⸗
kommt, ob die Interpretation von der Regierung recht oder
unrecht ſey, ſondern ob Klaͤger, der ſich bona fide nach ſelbi⸗
ger gerichtet, und die 4 Wochen a tempore judicati angerech⸗
net, vor ungehorſam gehalten, und mit Verluſt ſeines Bewei⸗
C[—— u è34 ſes,

MEDITAT. AD PANDECT.

ſes, woran ſeine ganze Sache hanget, beſtrafet werden koͤnne,
welches denn allerdings zu negiren iſt, in Betrachtung, daß auch
ignorantia juris demjenigen, welcher prudentiorem und vielmehr

ſeiner Obrigkeit Gutachten vor ſich hat, entſchuldiget, und daß auch

eine etwas wahrſcheinliche Urſach a dolo und contumacia hefreyet;
So ſeynd wir vorigen Beſcheid zu beſtaͤtigen, die Unkoſten aber,
weil Beklagter die Worte des Juſtitz⸗Reglements vor ſich gehabt,
gegen einander aufzuheben bewogen worden. “

Aubctoritas celebris JCti a penis contumaciæ exeuſat.

X lisdem fundamentis porro aſſerimus, auctoritatem ce-
lebris [Cti, qua quis inductus præcepto judicis non pa-
ruit, a pœnis contumaciæ excuſare. Rem iterum exem-
plo illuſtrabimus. Certum eſt jure Saxonico, eum, qui
non probare, ſed demonſtrare, beſcheinigen, in ſententia
juſſus eſt, ad nullum certum tempus adſtringi, ſed, elapſo
etiam termino conſueto, articulos adhuc offerre poſſe, te-
ſte Carpzovio P. I. Conſt. 16. def. 16. Sed fac, demonſtratio-
nem, ſententia aut decreto ſimpliciter comprehenſam, de-
inde a judice per præceptum ad terminum adſtringi: Klaͤger
ſolle mit der ihm zuerkannten Beſcheinigung in Saͤchſiſcher Friſt
einkommen; num actorem ſub pœna deſertionis parere præ-

cepto judicis, atque adeo intra prædictum terminum, eum-

que a die inſinuati præcepti computandum, offerre demon-
ſtrationem oportebit? Negat Bergerus in Electis Diſcebt.
fJorenſ. tit. 20. Obſ. 1. p. 631. cujus tamen argumenta dubia
admodum ſunt & à plerisque rejiciuntur. Quamvis autem
ſententia Bergeri prorſus improbaretur, nihilominus, ſi quis
eam ſequatur & præceptum iſtiusmodi negligat, hunc a con-
tumaciæ pœnis liberandum putamus. Et ſic ICti Helmſte-
diens

J

— — —

n

⸗
ag
e;
br,

ſct

.

ein ee⸗

ne .

exenn⸗
n, l
ntenti

AlOH

. E⸗
Ctratio⸗
inn ce.

iet.

hrt

1e Nt.

e.

demor
Did

ta lii

5, ſi⸗

Ce

ſerit, dummodo id contra bonos mores non ſit. Itaque

SP. XXXIII. DE CONTVMACIA. 943

dienſes menſe Majo anni clo 1o cCXVI. reſponderunt: Es
ſcheinen zwar die Gruͤnde, womit Klaͤger den Beklagten eines be⸗
gangenen Ungehorſams uͤberfuͤhren will, von weit groͤſſerer Erheb⸗
lichkeit zu ſeyn, als dieſenigen, mit denen Beklagter ſich zu ent ſchul⸗
digen ſuchet. Einmal iſt gewiß, daß das Urthel, worinnen dieſem

die Gegen⸗Beſcheinigung verſtattet worden, in Kraft Rechtens er.

gangen. Alldieweil aber in dem Leipziger Urthel die Gegen⸗Beſchei⸗
nigung nur ſchlechtweg erkannt und Beklagter an keine gewiſſe Zeit
gebunden worden, folglich ſelbige auch nach Ablauf einer ganzen

Saͤchſiſchen Friſt noch ſtatt findet, hiernaͤchſt Bergeri Meynung

dahin gehet, daß ein Richter durch bloſſe precepta, dafuͤr die
fol. 168. befindliche auf einſeitiges Suchen des Klaͤgers gethane

Auflage zu halten iſt, die ſimpliciter erkannte Beſcheinigung an

keinen gewiſſen Termin binden koͤnne, welche des Bergeri Sen-

tenz zwar noch einigen dubiis unterworfen iſt, gleichwol wegen

ihrer Wahrſcheinlichkeit dem Beklagten zur Entſchuldigung des
ihm beygemeſſenen Ungehorſams dienen muß; So iſt bey ſolcher
Bewandniß, und da in lapſu fatalium und contumacia auch
geringe Entſchuldigungen angenommen werden, die erkannte Be⸗
ſcheinigung vor deſert nicht zu achten. 3

VI.

Contumawx eſt, qui judici etiam ſuperftua, aut ad gu& obligatus

de jure non erat, jubenti non paret.

(ui judici, ad cujus jurisdictionem ipfe pertinet, jus di-
WAcenti non obtemperat, contumax eſt, L. 53. Pr. & G. 3.
de re judicata. Itaque id potiſſimum hic intenditur, ur ma-

giſtratibus ſua auéctoritas & majeſtas ſarta tecta conſervetur.

Nec quæritur hic, quid juſſerit judex, ſed ſaltem, an juſ-

etſi

–

344 AMEDILAT. AD PANDECLTL.

etſi ſuperfluum quid, aut ad quod quis de jure non b.

ligabatur, fub pœna mandatur, is tamen, qui juſſus eſt, ni-

ſi pareat aut per appellationem aliave remedia ſententiam
judicis a viribus rei judicatæ ſuſpendat, pœnam committit,
arg. L. I. pr. & L. 20. §. I. de Operis novi nunc. Recorda-

mur, aliquando alicui editionem juratæ ſpecificationis per

varia præcepta pœnalia impoſitam fuiſſe. Nec ille tamen
paruerat. Itaque tanquam contumax ad mulctam ſolven-
dam damnabatur. Leuterabat quidem & liquido oſtende-
bat, nec ſpecificationem iſtam juratam quidquam utilitatis
habituram, nec ſe ad eam jure obligari. Nihilominus ta-

men Cti Vitembergenſes ſententiam condemnatoriam con-

Grmarunt menſe Majo anni C1o 10 CCxX. iſtis rationibus adducti:
Das Leuterungs⸗/gravamen gehet dahin, daß die von Beklagten
geforderte eidliche Specification ganz unnoͤthig geweſen, dieſem⸗
nach ſelbige weder durch Straf⸗Præcepta ihm auferleget, noch,
da er ſich an ſolche Præcepfa nicht gekehret, die Erlegung der dar⸗

innen enthaltenen Strafen ihm zuerkannt werden koͤnnen; Dieweil

aber dennoch diejenigen Urthel und Beſcheide, welche die Heraus⸗
gebung einer eidlichen Specification unter gewiſſen Strafen anbe⸗
fehlen, einmal Kraft Rechtens ergrifſen, und Beklagter, daß er
dagegen mit ſeiner Nothdurft nicht zeitiger eingekommen, ihm
ſelbſt zuzuſchreiben hat; So haben wir Beklagten bey ſo offen⸗

barem Ungehorſam die Strafe nicht voͤllig erlaſſen, ſondern ſolche
nur wegen einiger hervorſcheinenden Umſtaͤnde gelindert und auf

50. Rthlr. herunter geſetzet.
VII.

De optimo contra reum contumacem procedendi modo.

bis reus, quam actor, contumax eſt, & judicium,

quantum poteſt, ſubterfugit. Remedia igitur, quibus

hujus

—— M

— — — — —

.
Nl.
lunn

drdr.
er
Amen
ven.
ence.

litats

Is e⸗
CN.

duchi:

oten
Diſtn
toh
der de

ODra

4

Hront

n

e

3 4

SP. XXXIII. DE CONTVMACIA. 345

hujus contumacia coerceatur, potiſſimum circumſpicienda
ſunt. Sed neceſſe non eſt, ut anxie inveſtigentur. Potius
multitudine laboramus. Maximum enim eorum numerum
DD. ſuppeditant. Ex his optimum eligi debet. Quod ut re-
Ctius fiat, vulgares, quibus advocati in accuſanda rei contu-
macia utuntur, petendi formulas examinabimus. Nonnulli Pe-
tunt, ut reus denuo ſub pœna contumaciæ citetur. Sed ni-

hil vanius. Nam quæ deinde erit pœna contumaciæ? Nulla

alia, quam reſtitutio expenſarum. Atque hujus comminatio,

etſi non exprimatur, omnibus citationibus, etiam primæ .

ineſt. Ergo nihil additur, dum hæc additur. Alii reum ſub
Præjudicio iterum citari curant. Sed hic modus parum a Præ-
cedente differt. Iterum alii, ut reus ſub mulcta pPecuniaria
de novo citetur, flagitant. At ſic reum quidem, ſi copiam
ſui non faciat, malo & damno mactant, ſibi vero emolu-
mentum non procurant, cum mulécta hæc ad judicem non
actorem pertineat. Multi, ut reo non comparente lis pro
negative conteſtata habeatur, ipſique ad probationem admit-
tantur, rogant. At hæc omnium longiſſima & tædioſiſſima
via eſt, cum actor ſic probationis diticultates ſubeat, quas
forſan, ſi reus ipſe reſpondiſſet & aliqua libelli capita con-
feſſus eſſet, effugere potuiſſet. Reſtant multi alii contra con-
tumacem reum procedendi modi, captura, pignorum abla-
tio, miſſio ex primo decreto in bona contumacis, denega-
tio audientiæ, excommunicatio de jure canonico &c. Sed in
ſingulis iſtis modis eſt, quod deſideremus. Saxones denique

Ppeculiarem habent procedendi modum. Petunt ſcilicet con-
demnationem ad legitima impedimenta, de qua Pplura vide in

Ord. Proc. Elect. Sax. tit. 10. §. 4. At nemini auctores eri-
mus, ut hoc remedio utatur. Præterquam enim, quod reſti-
tutionem expenſarum ſimul petere nequit actor, tot cautio-

nibus opus eſt actori totque ſubterfugia Patent reo, ut fe-
Tom. IJ. XX re

346 MEDITAT. AD PANDECT.
re nunquam iſte accuſandi modus effectum ſortiatur. Vide
ſaltem Bergerum in Hlectis Diſe. For. p. 333. n. 5. Ipſe certe,
qui per aliquot annos ampliffimo collegio Saxonico aſſedi,
nunquam fere condemnationem iſtam ad legitima impedi-
menta feliciter petitam fuiſſe, recordor. Quapropter me-
lius faciunt tam hi, qui in Saxonia, quam qui extra eam
vivunt, ſi non comparente reo, primum, legitimum illum
citatum fuiſſe, oſtendant, deinde expenſas ſibi reſtitui pe-
tant, denique, ut nova citatio ſub pœna confeſſi & convi-
Qi decernatur, flagitent. Sic enim & ſumtus, quos fruſtra
impenderunt, recuperabunt, & efficient, ut reus ſub iſta
comminatione denuo citatus, nec comparens; cauſam to-
tam perdat, nec ulterius, etſi appellare velit, audiatur.

COROLLANIA.

I. Secundum Mevium P. 3. Dec. 390. neceſſe eſt, ut, qui
contumaciam non comparentis accuſat, ſimul ponæ ali-
cujus petitionem adjiciat. Igitur generalem contuma-
ciæ accuſationem non ſufſſicere, ſed judicem hoc facto
nihil decernere debere putat. At reétius alii, judicem
hoc caſlu & accuſanti expenfſas adjudicare, & novam
contra reum ſub pœna aliqua citationem decernere poſ-
ſe dicunt. Quæ ſententia defenditur (1) ex tit. C. Ut,
qucæ deſunt advocatis partium, judex ſuppleat, (2) quia
ipfſius judicis intereſt, ne per contumaciam partium au-
oritas ejus convellatur, (3) quia judicis officium eſt,
lites coarctare L. 13. J. 1. C. de Judiciis,
2. Reus de capitali crimine accuſatus, ſub poœna confeſſi &
convicti citatus atque ob contumaciam pro confeſſo ha-
bitus & ad ultimum ſupplicium damnatus, ſi deinde
capiatur, nequit tamen ad mortem duci, niſi prius le-
gitime convincatur.
3. Citatus ad certum diem, ſi judex interim moriatur, im-
pune non comparet. S
SPECI-

—
ide
te,
ed,
edl.
.
ein
Im
dide.
c:
frukre
ub l
An
tur.

1t,
eal-
uma-

C lae

cen
noViI
deleh
.C0
)
Ptiund.
lcinmne,

orli
pleltik
11 6

Uhrir-

Panun k.

Sp. XNXXIV. DE SATFISDATIONE. 347

SPECIMEN XXXIV.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. II. TIT. VIII.

SATISD ATIONE

PVBLICE DEFENSVM
IOANNE AVGVSTO RVDOLFF,
D. IX. IANVAR-. ANNI CI9 10 CCXV.

Quialut Junt cautionum genera.

Noctores, qui in titulos I. de Satisdationibus & D. Qui
ſatisdare eogantur commentantur, quatuor commu-
niter conſtituunt cautionum genera, fide juſſoriam,
pignoratitiam, juratoriam & promiſſoriam. At nos quintum

genus ſuperaddimus, cautionem ſcilicet per carcerem, cui
cautionis nomen denegari nequit, ſiquidem cautio, ut ab

omnibus definitur, eſt ſatisfactio, per quam ſecurum reddi-
mus adverſarium noſtrum. Locum vero habet hæc cautio
tunc, cum quis alterum de gravi crimine, ob quod accu-
ſatus carcere detinetur, accuſat. Niſi enim accuſator hic ido-
nee de injuriæ, damni & ſumtuum reſtitutione caveat, tantiſ-
per ſimili cuſtodiæ committitur, donec vel accuſationis funda-
mentum probet, vel meliorem cautionem inveniat. L. 17. C. de
Accuſationibus ibi: cuſtodiæ ſimilitudinem. Conſt. erim. Car. E.
art. I2. G I4. Eadem cautio tunc etiam exigitur, cum quis
alteri mortem vel aliud grave malum machinatur „ Pericu-
XXN 2 lum-

348 MEDTTAT. AD PANDEC

lumque eſt, ne minas ſuas exequatur. Nam & hic, niſi ido-
nee caveat, per carcerem cavere cogitur. Conſt. erim. art. 176.
Sed de priori caſu vehementer diſputatur, an adhuc hodie in
illo accuſator cuſtodiæ committi poſſit. Negant nonnulli, in-
ter quos KRosbach in Proceſſu eriminali tit. I. cap. 3. n. 6. &, qui
omnium noviſſime in Conſtitutionem Carotinam commentatus
eſt, Beyerus ad art. 12. poſ. 4. Rarior, inquiens, eſt accuſatoris
incarceratio non modo in Saxonia, ubi cautionem juratoriam in
Jub'ſſidium admitti, monet Carpz. Quæſt, 106. n. 39. ſeqq. ſed & in
aliis locis, quod vel inde conjicere licet, quia plerique ad Conſt. Ca-
rolin. Crim. Commentatores unicum exemplum tali alicujus Belli-

gioſæ exhibere potuerunt, quod ex Ventura de Valentiis Zirizius,

ex eo Bullæus, ex Bullæo moderni fere omnes mutuantur. At
nos, iſtam accuſatoris incarcerationem ab uſu receſſiſſe aſſe-
rere non audemus. Nam per cautionem juratoriam non
ſatis ſemper accuſato conſulitur, maxime ſi accuſator homo
improbus & de perjurio ſuſpectus ſit. Equidem non diffite-
mur, exempla hujusmodi incarcerationum rariora occur-
rere. At hoc inde eſt, quod ipſe accuſatorius proceſſus
parum frequentetur, magisque inquiſitorius in uſu ſit, aut
in iis locis, ubi accuſationes vigent, eæ plerumque a magi-
ſtratu advocatis fiſci committantur, qui, cum ex officio eas
ſuſcipiant, etſi ſuccumbant, injuriarum tamen & expenſarum
nomine non obligantur atque adeo nec cavere neceſſe ha-
bent. Cum tamen accuſationes adhuc quoque a privatis

24

inſtitui poſſunt, hi, ſiquidem iis uti velint, ea, quæ leges

ipſis imponunt, ſubterfugere nequeunt. Nec forlſan, ſi cu-
ratius inquirere nunc nobis commodum eſſet, alia præter
Belligioſam iſtum exempla deficerent. Certe ſimile nos
apud Manzium in Deciſionibus Palatinis 4quæſt. 63. legiſſe
recordamur, ubi memorat, delatorem, qui ſe ad proban-
dum obtulerat, vel ob ſuſpicionem calum niæ denunciatio-
nem

—= —.
—

—
id
Il.
iein
lin.
Gni
enun

lſnnme

riuni
ſd

Nnl.r.

hl.

Vliins
r. A
Wed.
lam mn
or hom
iſhr.
ccul.
rOcen
1,6
le mn.
Olhcio
Wenlum
necelel⸗

S

Orlanle⸗
Dia Me
ſinde
40 S
dennneyn

1

SP. XXXIV. DE SATISDATIONKE.„, 349

nem ſuam proſequi juſſus erat, durante proceſſu ad petitionem
delati arreſtatum fuiſſe, atque liberationem a carcere vix, ob-
latis cautionis loco omnibus bonis ſuis, impetrare potuiſſe.

II.
In cauſis civilibus actor, qui ſatisidare nequit, carceri tamen
includi non debet, ſed, etſi integræ vitæ non ſit, ad
juratoriam cautionem admittitur.

æpius quæritur, an homo infamis vel vitæ minus proba-
tæ, ſi contra alterum civiliter agat, & ob paupertatem
idonee cavere nequeat, ad juratoriam cautionem ſit admit-
tendus. Negant multi, & inter hos eſembecius tit. n.
Qui ſatisdare cogantur n. I0, cujus ſententiam Habnius, dum
non refellit, probare videtur. Ajunt ſcilicet, hominem

ejusmodi de perjurio ſuſpectum a judice pio & æquo ad jus-

jurandum admitti non poſſe. Quapropter illum vel plane
aà judicio repellendum, vel usque ad finem inſtitutæ actionis
carceri includendum eſſe putant. Alii tamen longe beni-
gnius cum Brunnemanno ad Auth. Generaliter C. de Epiſcopis
&W CUer. n. 8. & Mevio P. 9. Deciſ. 94. actorem, etſi integræ
vitæ non ſit, tamen ad cautionem juratoriam admittunt.
Convenit hoc & Authent. Generaliter C. de Epiſe. & eler. quæ
actorem egenum jure jurando cavere ſimpliciter jubet, & æ-
quitati, quæ in jure maxime ſpectanda eſt L. 90. de reg. jur.
Quid enim foret durius, quam, hominem pauperem, qui

forſan juſtam cauſam habet, vel a jure ſuo perſequendo pla-
ne repellere vel ſqualoribus carceris per tot annos, quot

actio civilis durare ſolet, conficere. Neque objici nobis

poteſt, quod tamen hanc viam in cauſis criminalibus non

improbemus. Alia quippe cauſarum criminalium ratio eſt,
quæ & citius finiuntur, & gravius periculum accuſato in-
XX 3 ten-.

/
350 MEDTTAT. AD PANDECT.
tentant, & in quibus uterque ſimilem cuſtodiam ſubit. Nec
porro nobis obeſt, quod metus perjurii in homine improbo
adſir, quod omni modo avertere judicem oportet. Nam
runc ſaltem judex jusjurandum decernere non debet, cum
manifeſtæ adſunt conjecturæ, quem pejeraturum. At quæ-
libet levis ſuſpicio non ſufficit, ut quis beneficiis, quæ le-
ges indulgent, arceatur. —
III.
An && quousq;ue is, eui actio ud rem immobilem petendam compe-
tit, a ſatisdatione pro reconventione & expenſis liberetur.

Pelloze rerum immobilium a ſatisdatione pro reconven-
tione & expenſis, ad quam præſtandam actores obligantur,
immunes ſunt. An vero pro poſſeſſore rei immobilis habendus
fit, cui actio ſaltem ad eam petendam competit, non convenit
inter Ctos, qui in quatuor diverſas opiniones hic ſecedunt.
Alii cum Carpzovio P. I. C. 5. def. 17. quamcunque actionem,

quæ ad rem immobilem petendam competit, ſive illa realis, ſi-
ve perſonalis ſit, a ſatisdando liberare dicunt. Alii e diametro

contrarii cum Schiltero Exerc. ad. 7. §. 23. neutram ſufficere

putant. Iterum alii cum Brunnemanno in Proceſſu civili C. 8. .

9. ſolas actiones reales admittunt. Denique alii cum Lauterba-
chio in Collegio tit. Qui ſatisdare cogantur §. 17. eos ſolos a fatis-
dando liberant, qui rei immobilis vindicationem habent.
Quam poſtremam ſententiam cum plerique ſequantur & uſu
receptam teſtentur, nos etiam amplectimur, ita tamen, ut
pariter hereditatis petitionem & adtionem publicianam; fſi
ratione rei immobilis detur, a ſatisdando excuſare putemus.
Nam perſonalem quidem actionem non ſufficere, nec ex
realibus hypothecariam nec confeſſoriam, clare ſatis ex E.
15. §. I. 2. 4. Qui ſatisdare cogantur, apparet, ut adeo Carp-
zovii & Brunnemanni generalis opinio nequeat defendi. At
frei

d
R
el
n

n eunr.
etl,.

econlen.
diumm
Ribenns
Conveti
ſecedun.
dtionem,
ketlig ſ⸗
Gmette
ocheen
ili01
Leutnk
ſlosalit
em HiN
nrur
tatmen¹

ianam,

e Poten
e, Nes
ſatgal

Adeo

etend

14

1

—

SP. XXXIV. DE SATISDATIONH. 351

rei vindicationem & ceteras, quæ illi vicinæ ſunt, actiones

à ſatisdando liberare; colligimus primum ex eo, quod in
jure noſtro æquiparetur, rem ipſam & actionem ad rem pe-
tendam habere L. 143, de Ferb. ſignif. L. 15. de Kegulis juris;
deinde, quia ſatisdatio hæc ideo ſaltem exigitur, quod ab eo,
qi bona nulla immohilia habet, periculum ſir, ne ſuccumbens
abeat, & conventioni ſeſe atque expenſarum reſtitutioni ſub-
trahat. At in eo, qui actionem ad rem immobilem peten-
dam habet, metus fugæ atque adeo neceſſitas ſatisdandi ceſ-
ſat. Accedit denique argumentum ex E. I5. § 4. æ. Qui ſa-
tisdare cogantur, ubi petitionem perſonalem habentes ſatis-

dare jubentur, deſumtum. Nam a contrario ſenſu colligimus,

excuſari eum, qui petitionem realem habet. Ad id tamen, ut
acko realis a ſatisdando liberet, due requiruntur, primum,
ut fundamentum ejus adtionis non dubium nimis & obſcu-
rum, ſed jus ejus liquidum ſit, deinde ut ſuper illo jure
non in eo ipſo proceſſu, in quo ſatisdandum eſt, litigetur.
Quodſi enim quis prædium petat, & àa reo de præſtanda ſa-
tisdatione interpelletur, audiendus non eſt, ſi propter hane
ipſam, quam nunc inſtituit & quam adverſarius in dubium vo-
cat, actionem immunis eſſe velit. Negabit enim ſine dubiereus,
illi agendi jus eſſe, atque ſic diſputatio rediret in circulum.
Monuit hoc jam ante nos Martini in Proceſſu tit. 13. §. I. 107.
Et in eandem ſententiam reſponderunt Cti Vitembergenſes

menſe Julio anni cio 10 ccix: Ob gleich Klaͤger den von ihm

geforderten Vorſtand der Wieder⸗Klage und Unkoſten dadurch,
daß ſolcher von ihm wegen der an dem libellirten Guthe haben⸗

den real Anforderung nicht koͤnne begehret werden, abzulehnen

ſuchet; Alldieweil aber die Beſtellung des Vorſtandes nur de⸗
nenienigen, welche eine r chtige real Anforderung haben, nach⸗
gelaſen wird, dahingegen die von Klaͤgern angegebene noch gar
zweifelhaft und erſt in gegenwaͤrtigem Proceß auszumachen
.⸗ So

—

MEDTTAT. AD PANDECT.

352

und Unkoſten auf 30. Rthlr. mit Buͤrgen oder Pfanden zu be⸗
ſtellen billig angehalten. Similem in modum Cti Helmſta-
dienſes menſe Junio anni clo IC CcCXII. reſponderunt: Es
ſtehet Klaͤgern die exceptio ſatisdationis allerdings im Wege/
und mag demſelben ſein vermuthliches Vorgeben, daß er nem⸗

lich actionem realem in Beklagtens Guͤthern habe, dieſemnach

a ſatisdatione befreyet ſey, nicht zu ſtatten kommen, in Erwe⸗

gung, daß, bewaͤhrter Rechts⸗Lehrer Meynung nach, eine actio
realis alsdenn, wenn in gegenwaͤrtigem Proceß daruͤber geſtrit⸗

ten wird, keineswegs a ſatisdando befreyet.
IV.

Actor a ſatisdando non liberatur, etſi conſortem litis babeat,

bona immobilia poſſidentem.

Jbe plures unam actionem inſtituunt. Ex his aliqui bo-
na immobilia poſſident, aliqui non. Cum igitur ſatis-
datio pro reconventione & expenſis exigitur, frequens quæ-
ſtio oritur, an iis, qui bona nulla habent, poſſeſſio conſor-
tium ad immunitatem a ſatisdando proſit. Porerat ajens
ſententia inde defendi, quod plures litis conſortes pro uno
quodammodo perſona habeantur. At verius eſt, poſſeſſio-
nem unius litis conſortis alterum onere ſatisdandi non le-
vare. Namque plures litis conſortes, etſi ſimul agant, non

tamen pro ſe invicem obligantur, ſed finguli pro parte ſal-

rem ſua agunt, & pro parte etiam reconveniuntur, & par-
tem etiam expenſarum tantum ferunt. Itaque etſi unus

ex illis ampliſſima bona poſſideat, ea tamen quod ad ce-
teros ſecuritatem reo præſtare non poterunt,; cum poſſeſ-

ſor pro conſortibus ſuis reſpondere non debeat, niſi pro
illis exprzeſſe fidejuſſerit L. 2. C. de Conſortibus ejusdem litit.
S Con⸗

So wird Klaͤger den geforderten Vorſtand der Wieder⸗Klage

Iuibo⸗.
r ſaii.
ce.
COnlor.

Tit 1ſen

pro un

Polelie

Ii nonk
nt,l
Par ten 1
r, Ar.
etſi un
d
m pol
iih
Wen. 1

ge.
0

SP. NXXIV. DE SATISDATFION. 353

Conſa entiunt nobiscum qui menfſe
Decembri anni cIo 1o CCX. fic reſponderunf: Daß Klaͤgere,
ſo viel deren mit unbeweglichen Guͤthern nicht angeſeſſen, den
Vorſtand der Wieder⸗Klage und Unkoſte en halber zeder auf 10.

fl. hoch durch Buͤrgen oder Pfande zu beſtellen ſchuldig.

V.

Conductores prædiorum publicorum, quos communiter Amt⸗Leu⸗

te vocamus, a ſatisdando immunes non Junt.

KRecepto judiciorum uſu, qui etiam in L. 17. §. 2. Je teſtam
tut. fundatus eſt, viri præcipuæ exiſtimationis & hone-
ſtatis, ſeu qui ſplendidiore dignitate ornati funt, a ſatisdan-

do liberantur, teſte Schiltero Ex ad z. 7. §. 15. Ne tamen

id nimis extendatur, merito Bergerus in Oeconomia Juris
p. I025. hane immunitatem reſtringit ad eos, quibus munere
Publico ornatis ſalaria quoque Publicça conſtituta ſint. Nam
ſi beneficium hoc quibuslibet titulo quodam honcrifico in-

ſignitis tribuas, quod nonnullos facere animadvertimus,

Parum ſecuritati reorum conſules. Quamobrem cum ali-
quando Cti Vitembergenies interrogarentur, an condu-
tor prædii publici, quem princeps præfecçti eines Amtmanns

titulo ornaverat, à ſatisdando immunis eftlet, ipſi hoc ne-

garunt. Etſi enim, dignitatem Præfecti honorificam ſatis
efle, nemo negaverit, præterquam tamen, quod præfectis
hujusmodi ſalaria nulla conſtituta, ipſorum quoque bona
omnia fiſco & principi racite obligata ſunt L. 2. C. In quitus

auſis bignus, ut adeo, ſi mobilia tantum habeant, iis, qui-

bus cavere debent, wix ſatis proſpectum eſſe poſſit. Sic
igitur Cti Vitembergenies m ventb Januario anni clo 10 CCIX.
reſponderunt: Ob gleich Klaͤger vermeynet, er waͤre mit Be⸗
ſtellung des Vorſtandes pro reconventione & expenſis um des
Tom. I. V Vy Wil⸗

354 MEDITAT. AD PANDECT.

Willen zu verſchonen, weil er das Amt L. im Fuͤrſtenthum S.
auf 12. Jahr gepachtet, ſeine geſammte mobilia dahin, transfe-
riret, und einen anſehnlichen Vorſchuß gethan; und aber Maͤn⸗
ner, welche in oͤffentlichen Ehren⸗Aemtern ſitzen, oder mit ſte⸗
henden Beſoldungen verſehen ſeynd, denen Beſitzern unbewegli⸗

cher Guͤther in dieſem Stuͤck gleich geachtet werden. Alldieweil

aber die bekannte und in gantz Teutſchland eingefuͤhrte Rechts⸗
Regul: actor non poſſeſſionatus fatisder; ohne erhebliche Ur⸗
ſache nicht zu reſtringiren, und daher Klaͤgern der Titul und

Charge eines Fuͤrſtlichen Amtmanns nicht zu ſtatten kommen

mag, in Betracht, daß er dieſerhalben mit keiner ſtehenden Be⸗
ſoldung verſehen, ſondern nur fuͤr einen conductorem rerum
fiſcalium zu halten, der, weil ſein Vermoͤgen der Cammer ver⸗

pfaͤndet iſt, ſeinen andern Privat-Glaͤubigern keine ſattſame
Sicherheit verſchaffen mag; So haben wir dannenhero auf Be⸗

ſtellung dieſes Vorſtandes nicht unbillig erkannt.

VI.

Satisdatio pro veconventione & expenfis in cauſa ſpolii & reliquis
actionibus ſummariis præſtanda eſt.

△ it Sehilterus Evxerc. ad æ. 7. §. 16. ſecundum proceſſum
juris Saxonici cautionem ab omni non poſſeſſionato
actore etiam in proceſſu ſummario exigendam eſſe. Sed,
quod ille de Saxonia tantum affirmat, rectius Habnius no-
ſter ad W'eſembecium tit. Qui ſatisdare cogantur n. 4. ver-

bis: omnibus in cauſis generaliter aſſerit, & ad provineias
4*

quoque alias Germaniæ extendit. In omnibus enim cauſis

judicis officium eſt, ſecuritati rei proſpicere, ne reconven-

tio ipſi & repetitio expenſarum inanis reddatur. Iſta vero
quæſtio aliquando ſingulariter mofa fuit, an actor in actio-

ne ſpolii ſatisdare deberet, Recuſabat hoc ille atque ur-
gebat

— ——ð

—— — - —————

—. —

—

—

efe.
Mie
ſ
g⸗
de
e
l
nnitn
D
rerum
nchen
ſgkſoe
uf N.

filnh

roceſun

een

le. ,

piut N

1. 4. Ver.
rovines

imauß

ecohet.

Iſta ven D

r in a⸗
ngve

get

Sp. XXXIV. DE SATISDATIONE. 355

gebat potiſſimum favorem ſpoliatorum, qui ſine omni mora
reſtituendi ſunt. Exiſtimavimus tamen, & in hac actione ſa-

tisdationem iſtam exigi poſſle. Etſi enim reſtituendus ſit ſta-

tim ſpoliatus, non aliter tamen id verum eſt, quam ſi certo de
ſpolio conſtet. At ſi cauſa adhuc illiquida & ſpolium legiti-

me probandum eſt, actor non debet ea, quæ ad ſecuritatem

rei pertinent, ſubterfugere. Diſſentit quidem a nobis Ber-
lichius P. I. Concl. 19. u. 6. ſed infirmiſſima ratione indudgus,
quam jam diu exploſit Bergerus in Electis Diſcept. For. p.
1786. ſeqq. Sic igitur reſponderunt ICti Vitembergenſes
menſe Julio anni cio 1o ccX: Ob gleich Klaͤger den von ihm ge⸗
foderten Vorſtand der Wieder⸗Klage und Unkoſten dadurch, daß
ſolcher in actione ſpolii tanquam ſummaria nicht ſtatt habe, ab⸗
zulehnen ſuchet; Alldieweil aber die Beſtellung des Vorſtandes auch
in proceſſibus ſummariis, ſonderlich in actione ſpolii vonnoͤ⸗
then iſt; ſo haben wir darauf billig erkannt.

VII.
Sarisderio pro reconventione & ex penſi. 15 etiam in proceſſi
executivo exigttur.

Mgis dubium eſt, utrum in procefſſu executivo, qui
omnium celerrime expediri debet, reus cautionem
pro reconventione & expenſis poſcere queat. Sed & hic

eam exigimus, tum quod, ut modo dictum fuit, in omni-

bus illa cauſis neceſſaria eſt, tum quod natura proceſſus exe-

cutivi eim præ ceteris requirere videtur. Quum enim pa-

ratiſſima hic ſit executio omnesque rei exgeptiones, quæ
modo aliquid dubi habent, differantur, neceſſarium utique
eſt, reo ſecuritatem præſtare, ne reconventio, qua turbi-
das exceptiones ſuas explicare & ad liquidum deducere in

poſterum vult, inanis efficiatur. Vide Martini Proceſſum
XV2 eit. 13.

356 MEDITAT. AD PANDECT.
tit. 13. n. 138. Jeq. Quapropter ſic reſponderunt [Cti

& expenſis belanget, nicht ohne, daß ſolche in allen auch exe-
cutiv-Proceſſen, ſonderlich wenn Beklagter ein ge wahrſchein⸗
liche Urſache anzufuͤhren weiß, weshalben er Sicherheit verlan⸗

zogene Gewohnheit nicht genugſam beſcheiniget.
COαX O& L L A N I A.

I. Uſufructuarius a ſatisdando immunis non eſt. L. 15. §. 1.
Qui ſatisd. cog. Qua lege tamen non obſtante, defende-
mus ſententiam Sebhilteri Ex. 7. §. 22. Viduam ſcilicet no-

non compelli.
2. Errat Carpzovius, qui lib. 2. Keſp. 80. exiſtimat, eum, cui
jam per fententiam cautio juratoria injuncta eſt, a jure-

inveniat. Quæ ſententia refellitur ex Auth. Genera-
liter C. de Epiſcopit ibi: ſe Edejuſſorem dare non poſſe.
Adde L. 9. J. 5. in Line Qut ſatisd. cog.
3. Vir potens, dummodo locuples ſit, fide juſſor idoneus eſt.

SPECIMEN XXXV.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
ADLIB. II. T. I T. XII.

F E KRIIS
PVBLICE D EFEN SVM
4B G
HENRICO IOANNE DORGVTH HrrMSTADIENSI.
D. IX. MART- ANNI CIO IDO CCXV

Helmſtadienſes menſe Februario anni clo lD CcCXVI: Es
iſt, was die gefoderte ſatisdationem pro reconventione

get, beſtellet werden muͤſſe. Und hat Klaͤger die dagegen ange⸗

bilem, cui dotalitium conſtitutum eſt, ad ſatisdationem

jurando non liberari, etti deinde idoneam cautionem

—
Ti
6
te
her.
ſchen
ler

efenle.
lcetan.
Ationen

un.

4 une.
tionen
Teere-
1 doſe.

neusel

—

1

o

14

7

Sb. NXXNV. DE FERIIS. 357

Ada conſtitutionem feriarum erxpreſſa principis voluntas non
Jſemper requiritur, ſed ſuicit conſuetudo.

II.
Won quævis ſolemnia pro feriis haberi debent, niſi judicia
per illud tempus ſint clauſa.

Nonſtitutionem feriarum partem majeſtatis eſſe, arque
adeo ſoli principi compeftere, nemo eſt, qui ignoret.
De que clariffima extat conſtitutio in L. 4. C. de Feriis,
ubi feriæ a judice vel adminiſtratore Imperatoris inſtitutæ &

nomine feriarum & fructu carere jubentur. Adde Zieglerum

dJe Juribus majeſtatis lib. I. C. 17. §. I. At cum princeps volun-
tatem dupliciter, vel expreſſe vel tacite, declaret, feriæ etiam
tacito ejus conſenſu, Per diuturnam ſcilicet, conſuetudinem
conſtituuntur. Quæ res ideo minus dubii habet, quod & jus
civile in L. 7. pr. de Ohcio proconſulis & canonicum in . 2. pr.
X. dJe Feriis in feſtorum celebratione regionum conſuetudines
attendere jubent. Verum exinde non conſequitur, omnes
Iudos & ſolemnia, quæ ex recepto antiquo more paſſim in
civitatibus ſervantur, & ſtatis temporibus recurrunt;, ferias
eſfe. Crediderat hoc civis quidam Magdeburgenſis, cujus
cauſa menſe Majo anni Clo 10 CCX. in collegio JCtorum Vi-
tembergenſium examinabatur. Is ad audiendam ſeêntentiam

in judicium vocatus erat, ſed die, quo ex priſco more hi, qui

in campo, quem vocant, Martio alios jaculando, ſuperave-

runt, ſolemni pompa in urbem deducuntur. Igitur cum

non comparuiſſet, ſententiamt interim pronunciatam ideo,
1F . . . . . . „— .
quod dies publicationis in ferias incidiſſet, impugnabat.

Urgebat illud maxime, quod ſupra diximus, ferias tacita

Xy 3 ”””́ etiam

358 MEDITAT. AD PANDECT.
etiam principis voluntate per diuturnam conſuetudinem
conſtitui. Exiſtimarunt tamen dicti Cti illum ſolemnem
inceſſum, qui ſpeciem triumphi refert, ferias non efſe.
Non enim ſolemnitas ſola ferias facit, ſed vacatie a foren-
ſibus negotiis & ceſſatio judiciorum Ia 9. de Feris. Id quod
luculentius apparet ex L. 26. §. 7. Ex quibus cauſis majores,
ubi feriæ extra ordinem ob res proſpere geſtas, vel in ho-
norem principis indicteæ, tunc demum excuſare dicuntur,
ſi magiſtratus propterea jus non dixerit. At eo, quem me-
moravimus, die aperta judicia fuerant. Quapropter ſic pro-
nunciatum fuit: Es hat Beklagter wider den am 27. May 1709.

ertheilten Beſcheid Leuterung eingewendet und vermeynet, es

koͤnne ſolcher Beſcheid, weil er gleich an dem Tage, da die
Scheiben⸗Koͤnige eingefuͤhret werden, und alſo die feriato ge⸗
geben worden, nicht beſtehen; Alldieweil aber dergleichen So⸗
lennitaten nicht alſofort fuͤr Feyertage zu halten, immaſſen dieſe
letztere von niemand anders, als dem Landes⸗Fuͤrſten, ange⸗
ordnet werden koͤnnen, dahingegen ſolches Einfuͤhren nur pri-
vata auétoritate geſchiehet; So iſt ſelbiges gravamen vor un⸗
erheblich zu achten.

III.
Excettioni feriarum expreſſe renunciari delet. Præſumtione
e conjecturæ non ſußciunt.

Diebus feriatis, qui ob neceſſitates hominum indulgentur,
non etiam iis, qui in honorem Dei inſtituti ſunt, re-
nunciare Gregorius IX. Pontifex in c. y. X. de Feriis per-
mittit. At iſtiusmodi renunciatio claris verbis vel factis de-

claranda eſt, cum ſolæ ad eam conjecturæ non ſufficiant.
Cum enim renunciationes juri contrariæ ſint, non facile

præſumuntur, ſed evidenter probari debent. Vide L. 4. §. 4.

Nlet,
1.
n
e.
Ppro.
1709,
t/ e
N N

1 %ς

n
in Di⸗
anhe
1 Pri-
N W

ſontint

lulgenn
ſun, 1

Eerit N%⅓

fus
ſüfce
non k

del4

Sp. XXXV. DE FERIIS. 359

„ duis cautionibus, Fac ergo, quem paulo ante meſſium
ferias ad judicem venire, atque, ut cauſa ſua ſine omni mora
ventiletur & brevis terminus præfigatur, er ſolle die Sache be⸗
ſchleunigen und einen kurtzen Termin anſetzen, petere. An is ex-
ceptioni feriarum renunciavit? N egarunt Cti Vitembergen-
ſes menſe Octobri anni c1o 10o ccIx. & impune illum, cum ad
diem in tempora meſſis incidentem vocatus eſſet, non com-
Paruiſſe, reſponderunt. Vide Andr. Dolnerum de Eariorum ju-
rium renunciationibus e, I. n. 5S. uſque ad fiuem, enprimnis n.
86. ubi: KRenunciatio, inquit, facta non cenſetur, niſi neceſſario
ex actu inferri poſſit, ſeu expreſſe conſtet. Et quamvis idem
Dalnerus c. 3. n. 12. aſſcrat, illum feriis renunciare, qui earum

tempore ſententiam ferri poſtulat; hæc tamen opinio, niſi

recte explicetur, admitti nequit. Nam ſi ea Dalneri mens
eſt, illum, qui feriarum tempore judicem adit, & ſententiæ
publicationem petit, feriis renunciare, fallitur profecto, iis-
que, quæ cap. I. operoſe adſtruxit, evidenter contradicit.
Neque enim inde, quod feriarum tempore hoc petiit, colligi
poteſt, illum voluiſſe, ut etiam publicatio die feriato fieret.
Itaque de eo potius caſu intelligendus eſt Dalneru?, cum quis
expreſſe, ut publicatio die feriato fieret, rogavit. Et, ſi
quidem ita ſenſit, res omni dubio caret.

IV.
Sationis tempus inter ferias non connumeratur.

V.

VoN rußticitatis non ruſticationem &* agriculturæ exercitium
Jed ſimplicitatem & ignorantiam ſignificat.

Jon panci tempus quoque ſationis inter ferias humanas
connumerant;, inter quos Aecaxt us in Le 1, C. de Agri-
c oli

360 MEDFTAT. AD PANDECT.

Sο1lis & cenfitis lit. b. & Ungefauer in tit. X. de Feriis n. 9. jam

ſuccurrunt. Nec rationibus deſtituuntur, quæ tamen ejus
momenti non ſunt, ut nos in eandem ſententiam perducant.
Etſi enim fateamur, ſationem non minus neceflariam efle,
quam meſſem, attamen magnum inter utramque intercedit
diſerimen. Sationis tempora certa adeo atque determinata non
ſunt, ut non differri aliquantulum ſine magno diſpendio poſ-
ſint; quod in meſſe utique ſecus eſt. Deinde meſſium labores
ampliores longe ſunt totumque diem conſumunt, & omnes,
qui ruri degunt, occupant. At ſatio minore pauciorum homi-
num labore perficitur. Nec ſola necefſitas fer as facit, cum
alias & ſtercorationem & triturationem feriis annumerari
oporteret. Quod autem ad L. I. pr, de Feriis attinet, quæ oc-
cupatos circa rem ruſticam in forum compelli vetat, ea, ut ex
primis ejus verbis luculenter apparet, de meſſium ſaltem vin-
demiarumque tempore agit. Id tamen lubenter concedemus,
judicem ruſtico, qui in jus vocatus ſed ſationis laboribus di-
ſtentus emanſit, veniam indulgere & contumaciæ pœnas re-
nittere poſſe, maxime ſi videat, tempus ſationi opportunum
fuiſſe, quod agricolæ prætermittere facile non debent. Quam
ſententiam contra Lauterbachium tuetur Schilterus Exere.
ad . 7. §. 12. & 27. in En. Congruit hoc æquitati & juris no-
ſtri diſpoſitioni in L. 1. C. de agricolis & cenſitis. Non poſ-
ſumus tamen hic, quin errorem a Sc-hiltero commiſſum co-
arguamus. Is enim, dum agricolæ circa ſàtionem occupa-
to parcendum aſſerit, fundamentum opinionis hujus in L. 2.
§. 1. Si quis in jus vocatus ponit, & Lauterbachium, qui L. 2.
C. de in jus vocatus pro ſe affert, refellit. Sed in neutra
lege quidquam reperitur, quod ad eam controverſiam
trahi queat. Namque vox ruſfticitatis in ambabus legibus
obvia nunquam in jure noſtro de ruſticatione & agri-
cul-

—

Har

I

Ne⸗

En
eſns
Acant
del
ICec
Anon
lobl
bore
Olnnes
nhom
t, cun
lmerar

.

ed, Uter
temn ril.
edemmmg
nbus d
Enas re-
Dttünh

. Qun
fus Lun

Dillounc. .

Ius il!

ntrore

K . NWXXV. DE FERIIS. 26r

Sulturæ exercitio, ſed ſemper de Gmplicitate & ignorantis

4 Iuris hominibus agreſtibus familiari . erur. eihor eO-⸗
rum fidem, qui leges iſtas curatius inſpicient, ſi hæ ip-

ſis non ſatisfaciant, atljunxerint L. I. §. 5. de h, L. 3. C.
2½Defenſoribus eivit. Nec unquam apud bonos auctores vox
ruſticitatis ruſticationem ſeu operam agriculturæ, ſed ſem-
per ſimplicitatem, & , quæ ex hac eritur, morum inconcin-
nitatem ſignificat. Seneca natur. quaſt. Iib. 4. præfat. Alius,

inquit, ex aperto palam ruſtieitate ſi m alata, uaſi ſi Omplicitas

ila, non ars ſit. Deinde Plinius lib. 35. ab. A. Agripha, ait,
vir ruſticitati propior, quam delictii. Porro Plinius; junior

lib. r. ep. 14 Brixia, inquit, multum adbuc verecundik, mul-

tum frugalitatis atgue etiam vuſtieitatis autiquæ retinet ac
ſervat. Denique Suetonius in Ceſare cap. 53,: WMWe boſpitem,
ait, aut negligentiæ aut ruſticitatis videre etur arguere. Vera
igitur eſt ebilteri ſententia, ſed quæ non ex L. 2. §. I. Ii
Quis in jus vocatus, verum ex æquitate & argumento L.- I. C-
46 Agricolis & cenſitis debuiſſet Prohari-

VI.
Debitor, eerto die as ſoluendum ſub pœna obligatus, non c*-
cuſatur, etſi dies iſte in ferias incidat.

Imtor ædium, ſe venditori pretium quarto decimo poſt
contractum perfectum die ſoluturum, promiſerat, pœ-
namque adjeoerat. „ ut, ſi præfinitum tempus elabi Patere-
fur, venditio reſeinderetur. Is dies quartus decimus forte
in primum Paſchatos feſtum incidebat. Emtor igitur &
hunc & ſequentes duos, qui etiam feriati ſunt, prætermit-
tebat, &, lapfſis demurn lis ; ſoôlutionem offerebar. Quam
eum venditor recipere nollet, & ad reſeindendam venditio-
nem ex lege commiſſoria ageret, acerrima inter utrumque
Zom. I. “ 142 diſpu-

362 NMAEDTTAT. AD PANDECT.

—

diſputatio oriebatur. Pro emtore ſanctitas feriarum, quæ ab

Omni opere vacuæ eſſe, & ſecundum L. I1I. pr. C. de Feriis nul-
lis exactionum vexationibus profanari debent. NWulla, ut im-
pPeratores in d. I. II. §. I. ajunt, guemquain urgeat admonitie,
eſpirent a controverſtis litigantet, ad ſeſe veniant adverſarii non
timentes &c. Sed fortiora longe ſunt, quæ pro venditore af-

ferri poſſunt. Namque primum feriæ ſecundum L. 9. de Feriis

à forenſibus tantum negotiis dant vacationem & aàa neceſſitate

comparendi in judicio liberant. Deinde licet lex divina ab ex-

trajudicialibus quoque laboribus feriari jubeat, ii tamen la-
bores omni jure eximuntur, qui ſine detrimento aut pericu-
lo differri non poſſunt. Egregie Scævola apud Macrobium Sda-
turnal. lib. I. C. 16. conſultus, quid ferüs agi liceret, reſpon-
dit, quod prætermiſſum noceret. Et hac ratione I. I. §. 4. de
Operis novi nunc. permittit, nunciationem novi operis, quia
judicem adire non oportet, & in mora periculum eſt, etiam die
feriato fieri. Et arbiter in feriis, ſi dies compromiſſi exitura eſt,
ſententiam dicere cogitur l. 13. §. 3. I. 36. de Keceptis, qui arbi-
trium. Accedit porro, quod iſtiusmodi ſolutio non magnam
corporis animive intentionem requirat, ſed brevi tempore &
exigua opera perfici poſſit. Quæ autem ita comparata ſunt,
diebus quoque feriatis impune expediuntur. Papinianus in
L. II. §. 6. ad L. Jul. de adulteriis in illos ſexaginta dies,
quibus accuſatio de adulterio inſtituenda eſt, dies etiam fe
riatos computari reſpondet, addita ratione, quoniam de
plano quoque libellus dari poteſt. Denique fac, ſolutio-
nem die feriato fieri non debuiſſe. Emtor tamen nullam
moræ ſuæ excuſationem legitimam afferre poterit. Non
ignorabat, ferias inſtare, norat, ſe intra quatuordecim dies
ad ſolvendum obligatum, ſciebat pœnam contractui adje-
Ctam. Cur itaque ultimum diem exſpectarat, cur non an-
te ſatisfecerat creditori. Quærit Ulpianus in I. 2. §. 8. J

ed
nul.
in⸗
niti
ine
te.
Eerit.
eM
dber⸗

Nen k.

dericr

,.

teſhon.
646
8,
lamct
Urael,
liorli.
agram

doree

nn lun
izuus

gair cautionibus, ſi quis, cum poſſet non incidere in tempe-
ſtatem vel in fluminis vim, ſi ante profectus eſſet, vel tem-
pore opportuno navigaſſet, ipſe ſe arctaverit, an excuſan-

dus ſit; negatque ei exceptionem profuturam. Idem igitur

noſtro quoque cafu dicendum eſt, emtorem ſcilicet ideo;
quod non ſolverit ſtatuto tempore, in moram & pœnam
ei annexam incidiſſe. Similem fere noſtro caſum Annæus
Kobertus KRerum judiecatarum lib. A. c. I5. exhibet;, ſed di-
verſimode decidit. Putamus tamen lectorem, collatis utrin-
que rationibus, facile animadverſurum, eas, quæ a nobis
allate fuerunt, rationes longe firmiores eſſe-

VII.

Diſerepantibus feriis, non e ſolum, quas Iacer, ſed &,; quas

bartes eelebrant, attendi debent.
um ſæpiffime ob diverſitatem religionum alias ferias ju-
☛ dex, alias actor, alias reus habeat, quæritur, quasnam
ex iis attendi oporteat? Plerique fere cum YZreutlero vol. I.

diſp. J. §. 9. lit. f. judicis ferias obſervandas eſie putant, du-

o ex I. 3. & 6. de Teſtibus argumento, ubi judex conſue-
tudinem ejus provinciæ, in qua judicat, reſpicere jubetur-
Sed dubitamus, an hoc ad præſentem caſum accommodari
poſſit, ubi non ſolemnitatum ſaltem, ſed conſcientiarum
quoque ratio habenda eſt. Igitur jam diu Bachovius ad
Treutl. d. I. verbis: Poſtremum exiſtimo veram eſſe; rei et-

iam & feriarum;, quas ille colit, rationem haberi debere,

monet. Sed nos, adctoris & rei paria jura eſſe debere, puta-
mus, atque adeo & judicis, & actoris & rei ferias obſervan-

das eflſe aſſerimus. Neque id ſolum, ſi Chriſtiani ſint o-

mnes, fed &, fi udæi, vel Mahumedani, vel Ethnici, com-
merciorum cauſa per terras noſtras transeuntes. Humani-
tatis enim ratio exigit, ne cujus ſacra türbemus & conſci-
— Z2 entiæ

7

2 64 MEDTTAT. AD PANDECT.

entiæ vim inferamus. Convenit hoc Legi 13. C. de Judæis,
Abi interdicitur, judæum die Sabbathi aut alio tempore,
quo cultus fui reverentiam ſervat, gonvenire.

1

L VIII.
Periæ meſzum & vindemiarum in illis lotis non ſunt ohſer-
vandaæ, in quilus nez meſſes nec vindemiæ funt.
MCu/* & vindemiarum ferias advocatis etiam & aliis,
I qui nec in meſſe nec vindemia occupantur, prodeſſe,
communis adeo atque in foro recepta ſententia eſt, ut, etſi
ea ex jure noſtro defendi vix poſſit, tamen fruſtra eam quis
oppugnaturus ſit. At, quod aliqui longius progrediuntur,
& cum Scaccia de Judieiis I. 2. 6. 5y. n. I45. 146. ällis etiam in
locis ejusmodi ferias prodeſſe dicunt, ubi nec meſſes nee
vindemiæ fiunt, hoc nobis perſuadere non poſſumus. Ra-
tio enim, ob quam feriæ iſtæ conſtitutæ ſunt, ea eſt, ne
ecupati cirea rem ruſticam in forum compellantur & a ne-
ceſſario opere abſtrahantur f. I. pr. de Feriis. At ea ratio in
egjusmodi locis, ubi nec vinum naſcitur, nec fruges colli-
guntur, ceſſat. Ceſſabunt igitur & feriæ. Nec mover
nos, quod Scaceia addit, inhabitatores tamen ejusmocki lo-
corum oecupatos eſſe, ut vinum & frumentum aliunde per-
quirant atque advehant. Hoc enim alio anni tempore eue
commode & commodius adhuc, quam in ipſa meſſe aut
vindemia, fieri poteſt. .

In repentinis ealamitatibus fFeriæ pro deprecande Dei ira etiam
ſine principis juſſu recte indicuntur.

Nos

eis
Nle,

e.
Dis

elle
b eti

1 nS

ror,
lamin
s Nee
. M.
, n
1ne⸗
coll.

MMOVYH

oci h

ce e.

ke elte
elle a

-ι⅓⅝

SP. NNNV. DE FERIs. 335
os equidem illi non ſumus, qui principis jura imminue-
re aut in dubium vocare audeamus. Hoc tamen prin-
cipi nociturum non putamus, quod aſſerimus, poſſe etimn
magiſtratum inferiorem, vocato in conſilium clero, in re-
Pentinis calamitatibus jejunia & fupplicationes indicere ad
inplorandam Dei miſericordiam, ſeu, ur Anuæus Rober-
Zus Kerum jadicatarum lil. 4. c. I5. Paulo profanius loqui-
tur, ad avertendum divini numinis furorem. Et talis ſuppli-
catio pro feſto habebitur. Etſi enim Lex 4. C. de Feriii

ferias, quas judex edixit, & nomine & fructu feriarum ca-

rere jubeat, tamen, ut in omnibus legibus, necefſitatis ca-
ſus & hic merito eximendus eſt. Sed ne quid ſine auctori-
tate & exempho ftatuere videamus, Cellins Mobtium Attica-
rum lib. 2. 6. 28 Romanos veterés, ait, ubi terram mo-
viſſe ſenſerant nunciatumve erat, ferias ejus rei edicto im-
Peraſſe, quos polluere nemini licuerit. At edicta a magi-

ſtratibus etiam municipiorum propoſita fuiſte, quis ignorat?

Adde Macrobium lib. I. Saturn. c. 16. Clarior adhuc conſti-
tutio in Caroli Magui & Ludovici Pii Capitularibus lib. I.
. II2. extat, cujus hæc verba ſunt: Si evenerit fames, cla-
dey, peſtilentia, & inæqualitas abris, vel alia qualiscunque
tribulatio, ut non exſpectetur edictum noſtrum, ſed ſtatim de-
precetur Dei miſericordia.

e$σιt, 1RIA.

I. Renunciatio feriarum, a procuratore ſine ſpeciali man-
dato facta, principali non nocet. .

2. Solus princeps ferias conſtituit. Magiſtratus tamen in-

ferior in violatores earum certam pœnam ſtatuere poreſt.
2. Appellatio die feriata judici inſinuari poteſt, arg. L. II.
§ 6. Ad L. Juliam de adulteriit.

22 3 SPE-

366 MEDTTXT. AD PANDECT.

SPECIMEN XXNVV.
MEDITATIONVM AD PANDECITAS
AD LIB. II. TIT. XIII.

EL I B E L L O'!
PVBLICE DEFENSVM
2.

D. VI. APRIL. ANNI CI5D 15 CCXIV-

I.

Cauſa, ob quam libellorum artieulatorum uſus probibizus
fuerit, inveſtigatur.

II.
Lilellum artieulis, non etiam numeris diſtinguere;,
brobibitum eſt.

ibellum articulatum judici offerre, leges Saxonicæ pro-

huiuibent in Ord. Proc. Sax. tit. 5. pr. & P. I. Conſtitut. 2.

Cujus prohibitionis rationem, quantacunque diligen-

tia inveſtigaverim, nullam tamen, quæ ſatisfaceret, reperire po-
tui, præter generalem illam, quam Julianus in L. Won omniun
20. de Legibus affert. Equidem non ignoro, doctores more ſuo
cauſäas ſat multas conquirere, ob quas prohibitionem iſtam
factam exiſtimant. Sed leckorum judicium erit, an ulla ex
üis ſufficiat, Aliqui cum Carpzovio P. I. C. 2. def. I. ideo li-

bellum

— —

cr In

Pits!
diliggen

erireN

1ontnin
morefn
en iln
n Iliel
igent
Delue

Sp. XXNXVI. DE LIBELLO. 36

bellum articulatum rejici putant, quod magis involvatur, ſeu
Obſcurior reddatur cauſæ ſtatus, quando per poſitiones fruſtu-
latim dilacerantur ea, quæ continua oratione proponi pote-
runt. At ego nullam video, quæ ex articulis proveniat, ob-

ſeuritatem. Quin potius per illos brevius clariusque mens

actoris proponi poteſt. Quia etiam articuli brevitati & perſpi-
Cuitati inſerviunt, fapienter a majoribus noſtris conſtitutum
eſt, ut probatio iis includatur. Cum igitur hæc Carpzoviz ra-
tio non ſufficiat, alam Mariini in Proceſſu tit. 5, S. I. n. I4. af-
fert. Iniquum, ait, videtur, quemquam cogi de jure ſuo re-
ſpondere ante judicium, & reum propria magis confeſſione,

guam actoris probationibus condemnari, ut actores hac ratio-

ne faciliores & promtiores ad litem intenfandam fient. Sed &
hujus rationis aut nullum omnino acumen eſt, aut tam ſubti-
le, uta me non perſpiciatur. Quæ enim, quæſo, iniquitas,
reum non ante, ſed in judicio, ſeu in ipſa litis conteſtatione,

cogi de jure ſuo reſpondere? Quæ porro injuſtitia per bre-

vius remedium veritatem confeſtim eruere, ut actor operoſa
Probatione non indigeat? Quæ denique exarticulorum ho-
rum uſu poterit agendi libido & multitudo litium oriri? Igi-
tur nec hæc ratio lectori ſatisfaciet. Nec ceteræ, quæ ab aliis

audtoribus afferuntur, meliores ſunt, ut adeo, eas colli-

gere, operæ pretium futurum non ſit. Quapropter miran-
dum non eſt, libellorum artieulatorum uſum in toto olim
imperio, maxime in camera ejus, receptum diutiſſime
manſiſſe, imo quibusdam caſibus neceſſarium quoque fuiſſe.
Vide Receſſum Imperii Spirenſem de anno 1570. §. 88. Adde
Ord. Cam. P. 2. tit. 12. §. 8. Tandem vero publica lege,
queæ in Keceſu Imperii de anno 1654. §. 34. & 64. extat, fa-
cultas libellum articulis includendi prorſus ſublata, & con-
ſtitutum eſt, ut in poſterum libelli ſimpliciter concipiantur.

Diu canſam, quæ legatos cæſaris & ordinum imperii ad
novam

368 MEDITAT. AD PANDECT.

novam hanc legem Tomdandam ſeu potius ex legibus Saxoni-
Eis deſumendam impulerit, requ Riri i, ſed fruſtra , donec tan-
dem in Auguſtini Strauchii ſchedas, quæ ad me hereditario-
jure pervenerunt, incider em. Fuit is Principis Elefctoris Sa-
vOnis comfiliarius intimus & ad bina imperii comitia legatus,
vir in Jure tam publico quam privato verfatiſſimus, ut a col-
legis ſinis ſæpiſime conſuleretur & communiter lexiconi im-
Perii in publicis eriam, que adhuc hodie extant, ſcriptis ap⸗
Pellaretur. Sed luculentiſſimum de peritia ejus toltimoni⸗
uimm inde ſumo, quod ſub finem comitiorum, quæ anno emn
109 eru cele sbrata fünt, cum more ſolito receſſus imperü;,
quem vocant, conficiendus eſſet, ipſi hoc negotium com-
muüni collegarum conſenſu commirteretur. Nec detrectavit
onus, ſed ſtylum ſuum libenter reipublicæ commodavit,
iſtamque legem conſeripſit, quæ receffus: imperii noviſſimus
appellatur; & confuſum olim camere & judiciorum Germa-
nicorum ordinem paulo ordinatiorem fecit. At qilia ipſe S Sa⸗
ο erat, legesque Saxonicas hac in Parte ſatis accuratas eſſe
norat, ex iis pleraque defumiit. Atque h ainc eſt, quod plu-

res atque integre paginæ totidem Verbis ex Jo. Ge eorgii

1
Saxonis erdinatione proceflus, illi, quem ſœpe dixi, recefiui
inſertæ leguntur. Enter cerer ca. Vero c ita hoc i ipfum quoque
de articulati libelli Pro Itione ex Jure Saxonico inſeruit,
ifſtimum H „ ut modug procedendi in imperi

hoc. Poet 1
ninus a, Saxonico diſcreparer, ſed ab initio ſta-

tim in pſͦ lus libelli formatione conveniret. Quam- legem
deinde, u Epr imum publica facta eſt, ceteri quoque prin-
cipes ien te rris ſuis receperunt. Igitur articulatum libel-

lum ! legik us quoque Brunſvico - Luneburgicis, Branden-

Magdeburgicis Meclenburgicis „Pruſſicis &
Bus Prohiberi videbis. Relicta tamen eſt in re-

H 2 libellum ſuum certis numeris

ceflu imperii actori faci

. Sp. XNXXNXVI. DE LIBEILLO. 369 S=
ni.

diſtinguendi. Quod etſi juribus Saxonico ceterisque expreſ

ſum non ſit, putamus tamen, ibi quoque licere debere, cum
M rationem, quæ hoc prohibeat, nullam videamus. [Cti certe
Vitembergenſes menſe Auguſto anni c1o 1ο ccx. cum libellus
uc talis numeris diſtinétus a reo tanquam articulatus impugna-
l retur, probare eum non dubitarunt, atque ita reſponderunt:
n Es iſt die von Seyfried Leopolden uͤbergebene Klage deshalben,
aeh weil die darinnen enthaltene unterſchiedene Puncte mit denen Zif⸗
HMW fern 1, 2, 3, 4, 5. bemerket worden, pro libello articulato kei⸗
den nesweges zu achten, in Erwegung, daß dieſe Punete nicht in Fra⸗
elun geſtuͤcken, welche eigentlich Artikel genennet werden, verfaſſet ſeynd,
d uͤberdies der Reichs⸗Abſchied, ſo doch expreſſe die articulirte Kla⸗
Auin ge⸗Schreiben verbietet, gleichwol diejenigen Libelle, welche Pun⸗
di ctenweiſe eingerichtet werden, zulaͤſſet.
ilim
Verm. III.
Nle S. Llanſula ſalutaris, ſeu imploratio offcii judicis, Iibellis tantum
eſe primæ inſtantiæ, non etiam leuterationibus, ſuphlicationi-
bus 8 abpellationibus Jubjicienda eſt.

Nuantis elogiis priſci Doctores implorationem nobilis of-
ficii judieis, quæ libellis ſubjici ſolet, efferant, nemini
grogt incognitum eſt. Herbam betonicam, collyrium, clauſulam
ſalutarem paſſim vocant, & cuncta per eam libelli vitia ſanari
dicunt. At, ſi rem penitius conſideremus, omnis virtus
quæ vulgo formulæ iſti tribuitur, per ſe jam officio judicis

n Egen ineſt, qui, ſi quid a litigatoribus vel ab his, qui negotiis aſ-
e NH ſiſtunt, minus fuerit dictum, id ſupplere, &, quod ſciat le-
m Ie. gibus & juri Publico convenire, proferre, L. un. C. Ut, gqucg
Bamg deſunt advovatis bartium, judex ſuppleat, nec non, ſi quis in-
lics tentione vel oratione ambigua uſus ſit, id, quod utilius ei
n N eſt, accipere debet L. 66. de Judiciis. Quamobrem non
hes diſſentimus a Joanne Samuele Strykio, qui in diſſert. de Clan-

370 MEDITAT. AD PANDECT.

ſula libelli ſalut. omnem illam de clauſula ſalutari doctrinam
nec in jure Romano nec canonico fundamentum habere aſſe-
rit. Verum tamen quia opinio de clauſulæ iſtius neceſſitate
a Doctoribus tantum non omnibus recepta, Keceſſu Imperii de
anno 1551. §. 32. comprobata, atque uſu fori ſtabilita eſt, ne-
mini auctores erimus, ut eam omittendo periculum iniquioris
ſententiæ ſubeat. Quin imo leges nonnullæ Provinciales, ut
Brunſvicenſes, Vismarienſes & Pomeranicæ clare præcipiunt,
ne iſta clauſula in libellis omittatur, atque jus Magdeburgicum
mulctam quinque thalerorum in eos, qui illa non utuntur, ſta-
tuit. Sed iſtæ leges tantum in libellis primæ inſtantiæ locum
habere videntur, nec ad libellos leuterationis, ſupplicationis
vel appellationis pertinent. Quippe in ſecunda inſtantia actor
reusve ea omnia, quæ in prima inſtantia propoſuerunt, repeti-
iſſe cenſentur, nec opus habent, ut id expreſſe faciant. Quam-
obrem [Cti Vitembergenſes menſe Martio anni c1o 1o CCXI.
pœnam iſtam, Magdebur gica lege ſtatutam, ad libellos leute-
rationis extendi poſſe negarunt: Wir ſeynd Klaͤgers Suchen
wegen der 5. Reichsthl. Strafe deshalben, weil die Magdeburgi⸗
ſche Proceß⸗ Ordnung die implorationem officii judieis in denen
Leuterungs⸗Schriften deutlich nicht erfordert, uͤbergangen.

IV.
Wihil intereſt, guigaten u⸗ verbis lauſula ſalutaris
libello ſabjiciatur.

Nune porro inveſtigandum eſt, quibus verbis clauſula ſa-
lutaris ſubjici & officium judicis implorari debeat. For-
mula, quam KReceſus imperii de anno 1551. §. 32. Præ ſcribit,
ſatis longa eſt: Hieruͤber gegruͤndet mit Recht und Gerechtig⸗
keit, nicht allein gebetener, ſondern auch einer jeden andern
rechtmaͤßigen Form und Geſtalt, wie das von Rechtswegen am
kraͤftigſten beſchehen ſoll oder mag, mitzutheilen. Aliæ leges
alias

—
innn
.
lltate
eid
ne.
Gviori
les
hiunn
rgienn
tur, N.
elocnn
CAtiO
Knadr

D CN

leutt.

Slchen
eheg⸗
in dee

Atori

uan, 4

at. .

Preſaid,

Gech

Dn thn

Ewpegen 6
Ale

„

SP. XXXVI. DE LIBELLO. 371
alias formulas ſuppeditant. Ipſi quoque advocati admodum
variant. Nonnulli verboſiores ſunt, atque conquiſitis blan-
ditiis animum judicis demulcere ſtudent. Vidimus, qui no-
biliſſlimum atque generoſiſſimum excellentiſſimi domini judi-
cis officium ſubmiſſime pro juſtitia omni meliore modo admi
niſtranda implorarent. Alii breviores verborumque parci ni-
hil amplius ſubjiciunt, quam, cum ſolita imploratione, vel,
deſuper implorando, vel ſaltem, deſuper & c. Ortam aliquan-
do controverſiam recordamur, an ha jusmodi verba clauſulæ
ſalutaris inſtar eſſe poſſent. Erant, qui negarent, judicemque,
niſi clarius & honorificentius compellaretur, offieium ſuum im
Pertiri non debere, exiſtimarent. At nos, ſuſſicere iſtiusmodi
verba, recktius exiſtimavimus, propterea, quod actor per illa

₰

ſatis animum ſuum declaret, & judex, quid per illa velit, non

poſſit non intelligere. Accedit argumentum a clauſula codi-
cillari petitum, ad quam operoſior illa formula, quam vulgus
Doctorum ſuppeditat, neceſſaria non eſt, ſed ſuſſicit qualis-
cunque enixæ voluntatis declaratio. L. 29. J. I. Qui teſta-
mienta fac. Sic igitur reſponderunt ICti Vitembergenſes
menſe Martio anni c1o 10 ccCXI: Ob wol Beklagter, daß die uͤber⸗
gebene Klage unfoͤrmlich, ſolche auch, da in derſelben clauſula ſa⸗
lutaris auſſen gelaſſen, von dem Richter nicht ſuppliret werden
koͤnne, vorwendet; Alldieweil aber die cauſula ſalutaris ſonder
Zweifel in denen Worten, ſub ſolita imploratione, enthalten;
So mag der hierbey vorgegangene Fehler von dem Richter wegen
Polcher angehaͤngten Clauſul wol verbeſſert werden.
1rcbargois S pr. iee:Pali actio iu uno uelo rekfe
umulantur.

N aximum libellorum vitium eſt, inepta actionum, quæ
VIümul conlſiſtere nequeunt, cumulatio, de qua alio
A aa 2 tem-

372 MEDITAT. AD PANDECT.

tempore plura dicendi locus erit. In præſens eam tantum

quæitionem examinabimus, an præparatoria & principalis
actio ſine vitio in uno libello cumulari queant. Dubium hoc vi-
deri poterat propter L. 16,18. & 2 I. de Exceptionibus, ubi ĩs, qui
nondum diſcuſſa cauſa Præparatoria, ſtatim Pprincipaliter agit,
exceptione præjudicii removeri dicitur. Sed ſalva res eſt. In
iſtis quippe legibus nihil amplius improbatur, quam, omiſſa
prorſus actione præparatoria, principalem inſtituere. Hoc
nee ipſi licere putamus. Quin ne quidem cumulationem ea-
tenus permittimus, ut ambæ iſtæ actiones uno proceſſu per-
tractentur. Sed cumulationem tantum ſucceſſivam, quam
vocant, hic locum habere credimus;, ut ſcilicet prius cauſa
præparatoria excutiatur, deinde, hac finita, non opus ſit novo
libello, verum ex priore illo principalis etiam cauſa definiatur.
Hujusmodi cumulatio nihil abſurdi haber, atque etiam juri
noſtro in L. 13. C. de Rei vindicatione convenire videtur.
Quamobrem Cti Vitembergenſes menſe Martio anni
cID IO CCXI. I. C. K. advocato reſponderunt, actionem de Par-
tu agnoſcendo cum hereditatis & alimentorum petitione in
uno Hibello recte cumulari: Iſt Hans Hauptmanns einiger
Sohn, Gottlob Hauptmann, 10. Tage nach doͤffentlich gehalte⸗

ner Verloͤbniß mit Marien Muͤllerin verſtorben, hat ſeine Erb⸗
ſchaft auf obgemeldeten ſeinen Vater verfaͤllet. Es wird aber

dieſer anjetzo von der verlobten Muͤllerin wegen eines zu Ende
des ſiebenten Monats nach gehaltener Verloͤbniß gebohrnen Soh⸗
nes, welchen ſie von ihrem verſtorbenen Braͤutigam zu haben
vorgiebt, in Anſpruch genommen; Da denn der Herr, ob nicht
die zugleich auf Ausantwortung der Erbſchaft und Alimentation

des Kindes gerichtete Klage vor inept zu achten, und vor allen

Dingen actio præjudicialis de partu agnoſcendo angeſtellet
werden ſollen, zu wiſſen verlanget. Ob nun wol derjenige, wel⸗

cher die Erbſchaft ſeines verſtorbenen Vaters oder die Alimen-
tation

in
lis
V.
gl
igi
ic
He
mer.
lper.
guum

(Nſd

1no
Miarne
n
igern.
eper.
Gne
erin

Schene

e C
bied

1.

n 6
ue
b
entind
kor
Cliſe

i

SP. XXXVI. DE LIBELLO. 273

tation ſuchet, zuforderſt, daß er wahrhaftig des Verſtorbenen Sohn
ſey, beyzubringen ſchuldig, und wenn er, ohne ſolches vorhero dar⸗
zuthun, alſofort auf Ausantwortung der Erbſchaft oder Reichung der
Alimenten Klage erhebet, billig mit der exceptione præjudicii ab⸗
gewieſen wird; Dieweil aber dennoch derjenige, welchem zwey unter⸗
ſchiedene actiones, davon eine præparatoria der andern iſt, zuſtehen,
ſolche ganz wol in einem Libell ſucceſſive cumuliren mag, derge⸗
ſtalt, daß war zufoderſt die, ſo der andern den Weg bahnet, ausge⸗
machet, nachgehends aber auch uͤber der letzteren geſprochen werden
muß: welches denn die Klaͤgerin in gegenwaͤrtigem Fall in acht ge⸗
nommen, indem ſie nicht alſofort die Ausantwortung der Erb⸗
ſchaft oder Alimentation ſuchet, ſondern gleich Anfangs ihr Fun⸗
dament auf die Verloͤbniß und Schwaͤngerung ſetzet, alſo actio-

nem de Partu agnoſcendo deutlich anſtellet, und derſelben here-

ditatis und alimentorum pertitionem anhaͤnget; So mag die
uͤbergebene Klage als inept nicht verworfen werden.

Ut actor circuniſtantias loci, temporis & e. in cauſis civililus
exprimat, neceſſarium non eſt.
E Aaiden in cauſis criminalibus circumſtantias perſonarum,
loci & temporis exprimere, accuſatori injungitur, niſi
libellum ſuum tanquam generalem & obſcurum rejici velit
L. 3. pr. de Accuſationibus. Quin etiam in nonnullis cauſis
civilibus, quæ ſcilicet ex delicto deſcendunt & famoſæ ſunt,
ut furti, injuriarum, idem requiritur L. 7. pr. de Injuriis.
Hoc vero in iis cauſis ſingulare eſt, nec ad alias civiles,

quæ ex contractu vel æquitate proficiſcuntur, extendi debet.

Equidem non infrequenter rei expreſſionem circumſtantia-
rum ab actore poſtulant, atque propterea exceptionem ge-
neralis & obſcuri libelli proponunt. Ajunt feilicet, deci-
ſionem totius cauſæ atque defenſionem ſuam ex circumſtan-
AQAaa 3 tiis

374 MEDITAT. AD PANDECT.

3

tiis pendere, adeoque iniquum eſſe, ut per omiſſionem illa-
rum conditio ſua deterior reddatur. Verum cum nec
actori, qui ſæpe circumſtantias facti tam accurate ſcire ne-
quit, nimium onus imponendum ſit, atque defenſio, omiſ-
ſis licet circumſtantiis, reo intercluſa non ſit, præterea ju-
ra noſtra tantum in criminalibus & famoſis cauſis circum-
ſtantias adjici jubeant, & per hanc exceptionem regulam,
quod ſciliget in aliis cauſis civilibus id neceſſarium non ſit,
firment, nos libellum hujusmodi, in quo circumſtantiæ
loci, temporis &c. omittuntur, pro generali & obſcuro
non habemus; dummodo ceteroquin, quid, quale, quan-
tumque petatur, liquido appareat. Hoc ſolum enim leges
noſtræ requirunt in L. 6. de Rei vind. & L. I. §. 40. Depoſi ti.
Conſentiunt nobiſcum Perlich. Deciſione 97. & Kiwvinus in
Enunciatis uris tit. y. n. 38. Et ſimilem in modum reſponde-
runt Cti Helmſtadienſes menſe Auguſto anni cio 1o ccxI:
Ob gleich Beklagter, was die Einhebung der gemeinſchaftlichen
Schulden betrift, exceptionem generalis & obſcuri libelli op-
ponirt, und von wem, wenn und wie viel er gehoben, vor allen
Dingen zu wiſſen verlanget, ſo erfordern doch die Rechte nirgend,
daß in cauſis civilibus dieſe Umſtaͤnde praͤciſe ausgedruͤcket wer⸗
den, da zumal dieſelbe in gegenwaͤrtiger Sache Klaͤgern vielleicht
nicht recht bekannt ſeynd.

oοςοωνR1ι

I. Actor per exceptionem non co mperentis actionis compelli
nequit, ut nomen inſtitutæ actionis edat, etſi Grunnem.
ad L. II. de Dolo malo n. 5. in fine ita ſentiat.
2. Exceptio inepti libelli poſt litem conteſtatam amplius non
auditur. Ttaque non poſſumus afſentire Calvolo qui in
Prawxw. jud. §. 22. Coneluſ. I. n. 163. afſerit, ſententiam,
quæ pro inepto libello lata fuit, ipſo jure nullam eſſe.

3. Diſ⸗

len
uſt
nie
ut
Gan.
eges
hoſiti
ut ir
Cnde.
CCNI:
ſchen
lop⸗
tgad⸗

elece.

hmnpel
nnen.

us nn

Clin
entin
ele.
N

SP. XXXVII. DE VITIIS LIBELLI SANABII. IBVS. 3

3. Diſſentimus a Myſingero, qui Cent. 4. Olſ. y.
tunc, cum in conſillo Pprincipis ſeu judicio Wüpremol li-
tigatur, exceptionem inepti libelli non attendi.

SpECIMEN XXXVII.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. II. TIT. XIII.

SANABILIBVS.

A

JOANNE LVDOLPHEHO SCHFAVBE,
HALBERST ADIENSI.
D. XIII. APRILIS ANNI CIO IO CCXV.

I.

Libelus, guantamvis inepte conceptus, dummodo aliqua ratione

Jalvari taßſt, Jalvondus eſt.

queat, quam apta libelli conceptio, quæ eodem modo,
uti in opificiis certa tyrocinia ſunt, documentum artis
forenſis appellari poteſt. Cavendum enim ſedulo advoca-
tis eſt, ne in libellis ſuis vel neceſſaria ommittant, vel inuti-
lia

ulla fere res eſt, ex qua magis Peritia cauſidici elucere

376 MEDTTAT. AD PANDECLTY.

lia & nociva miſceant. Sed in utroque graviter quotidie
peccatur a rabulis, qui multitudine ſua numerum bonorum
advocatorum longiſſime ſuperant, & ceu

Denſa intereipiunt muſcarum examina ſolem,

ſic infinitis erroribus judiciorum ſplendorem obſcurant. Nos
certe, quibus, dum collegiis juridicis aſſidemus, cum nugis eo-
rum & ineptiis aſſidue, non ſine ſtomacho tamen, luctandum
eſt, bene nobiscum actum putamus, ſi ex decem libellis duo vel
tres accurate & ſecundum regulas prudentiæ artisque noſtræ
concepti offerantur. In plerisque vel deficit aliquid vel ſuper-
eſt, vel concluſio narratis non reſpondet, vel obſcuritas ubivis
regnat, vel petitio prorſus inepta eſt. Huic igitur malo tam
Pervulgato quod remedium quæremus? Optimum profecto
tolerantia erit. Nam quod aliqui ejusmodi libellos tanquam
ineptos rejiciendos putant, in eo quidem facile iis aſſentire-
mus, niſi per hanc re jectionem clientes magis & partes litigan-
tes, quibus tamen nihil imputari poteſt, punirentur, quam ra-
bulæ iſti coërcerentur. Itaque probare non poſſumus duram
nimis Ctorum quorundam ſeveritatem, qui nulli peceato in
libelli conceptione commiſſo veniam dant, ſed ſæpe ob ver-
bum perperam poſitum totum libellum damnant, atque fere
jus aliquod formularium in fora reducunt. Sed de his jam alio
loco, ſcilicet in Speecimine E. quod de Origine juris inſcribitur,
Medit. 3. conqueſti ſumus. Id ſaltem in præſens monebimus;
judicçem, ſi quidem boni viri officio fungi velit, debere libel-
lum, licet inepte obſcureye conceptum, ſuſtinere, ſi modo ullo
modo ſuſtineri poſſit. Niſi iraque tale vitium ſit, quod judicium
prorſus nullum reddat, connivendum eſt. Convenit hoc
qquitati, convenit juri civili in L. 66. Je Judiciis & L. un. C.
Vt, guc deſ unt advocatis partium, judex ſuppleat, convenit

juri canonico in c. 6. X„ 4 Judiciis, convenit denique
vir-

die
um

N
ge.

Nn

lo
olter
per.
bivis
U
Cketto
nquum
tire⸗
tgan.
T-
Wr
No i

0d Ve.

Gleken
rele.
odo

enit N
I, il
coNNet
lit
⸗

mt

edein.

SP. XXNVII. DE VITIIS LIBELLI SAN AEHLIBVS. 37B

virtuti iſti, quam recepta praxis & leges recentiores clauſulæ
ſalutari, quæ libellis ſubjici conſuevit, adſeribunt. Quamob-
rem conſtituimus, in hoc ſpecimine aliquort exempla libellorum
afferre, quorum vitia, etſi manifeſta ſatis ſint, tamen per
indulgentiam judicis ſanata fuerunt.

II.

Libellus, in quo actor unam ſaltem ex duabus relus, quæ alter-
native debentur, petit, recte a judice emendatur & ſuſtinetur.

APpeciem plus petitionis eſſe, cum quis ex duabus rebus, quæ
ipſi alternative debentur, unam tantum Petit, ex §. 33. J.
de Adtionibus apparet. Quoniam enim debitori ſeu reo electio-
nem;, quæ ipſi in alternativis obligationibus competit, c. 70.
de Kegulis jaris in ſexto, per ejusmodi petitionem eripit, cauſa
plus petere dicitur. Itaque hujusmodi libellus, ſi jus ſtrictum
ſpectes, rejiciendus atque actor in expenſas & damna omnia
condemnandus eſt §. 33. 1. de Actionibus, ubi quidem poœna tri-

pli ſtatuitur, ea tamen ex benigna Zenonis in l. 1. C. gde plus

Perition. interpretatione aliter locum non habet, quam fſi quis
ſciens ex avaritia, ſeu dolo malo plus petat. Sed videamus,
an non hujusmodi error, ab actore ſine omni malitia commiſ-
fus a judice ex officio emendari atque libellus ſuſtineri poſ-
ſit. Fac enim, actorem rem unam petere; ſimul vero libello
ſuo documentum adjicere, in quo alternativa promiſſio ipſi fa-
Ka eſt. Non dubitamus, quin judex per ea, qui in Medita-
tione I. diximus, ex documento adjecto ſupplere queat libel-
lum, reumque alternative condemnare. Atque itareſponde-
runt Cti Vitembergenſes menſe Martio anni clo lo ccxI. Eg
iſt Beklagte in vorigem Urthel, nach Anweiſung des fol. 2. befind,
lichen Documents, entweder den verſchriebenen Acker agbzutreten,
Tom. I. 0b PH oder

377 MEDIIAT. AD PANDECT.

oder die dafuͤr bezahlten 5o. Rthlr. nebſt denen Zinſen und Unko⸗
ſten zu erſtatten, condemnirt worden. Hierwieder beſchweret ſich
nun dieſelbe deshalben, weil die uͤbergebene Klage unfoͤrmlich zu
ſeyn ſcheinet, indem darinnen nicht der Acker, ſondern bloß die 70.
Rthlr. geſuchet worden. Alldieweil aber aus dem Documente,
daß Beklagte den Acker Klaͤgern entweder abzutreten, oder die be⸗
zahlten 50. Rthlr. zu erſtatten ſchuldig, deutlich erhellet, der auf
Seiten Klaͤgers hierbey vorgegangene Fehler aber von dem Richter

wegen der angehaͤngten clauſulæ ſalutaris verbeſſert werden koͤnnen;

So haben wir das vorige Urthel confirmirt.

III.

Judex ex proceſſu executivo inepte inſtituto ordinarium Jacere,

atque ſie libellum ſuſtinere poteſt.
IV.

Ad proceſſum executivum non ſuffcit inſtrumentum guarentigi-
onatum, niſi ex illo omnia libelli apita Probari poſſin-.

uam utile ſit actori, proceſſum executivum inſtituere, ne-
mini incognitum eſſe poteſt. At ea ipſa utilitas multos
occœat, ut, cum requiſita neceſſaria executivi proceſſus de-
ficiunt, tamen executive agant. Multos ſcilicet decipit vulga-
tum illud: ex inſtrumento guarentigionato executive agi pot-
eſt. Itaque, ſi modo documentum aliquod pro ſe habent,
ſtatim ad proceſſum executivum confugiunt, parum ſoliciti,
rectene hoc an perperam fiat. Non dicemus nunc de illis,
qui requiſita inſtrumenti guarentigionati non recte conſiderant,
ſed quamlibet ſcripturam admittunt. Horum quippe ignoran-
tia eo minus ferenda eſt, quo facilius eam ex Doctoribus tan-
tum non omnibus, qui neceſſarias inſtrumenti guarentigionati

Par-

—
uto⸗
ſch
ſo.
ene,
Rle
ice
Uben

furn,

Altig.
nt.

lete, de.
Smn
deſinte
Pele
egie⸗
e habn
ſlei
ncern
ignon
Pribusl⸗
Ctlolo

1

7

SP. NNXNXVII. DE VITIIS LIBEILI SANABILIBVS. 379

—

partes ad nauſeam usque inculcant, dispellere poterant. Sed
in eo peritiores etiam peccare animadvertimus, quod illam
Præcipuam regulam non ſatis conſiderant, quam Bergenus in E-
lectis proceſſus executivi §. 7. cCommendat, proceſſui executivo
non aliter locum eſſe, quam ſi omnia libelli capita e documen-
to in continenti probari poſſint. Videlicet non ſufficit inſtru-
mentum liquidiſſimum omnique ex parte perfectum, ſi una
ſaltem circumſtantia ſit, quæ ad præſentem cauſam pertineat,
& aliunde, quam ex documento, probari debeat. Nam, ut be-
ne monet Ludovici in proceſſu civili c. 3. §. 3. jura beneficium pro-
ceſſus executivi pro iis tantum introduxere, qui fundamentum

totius intentionis ſuæ judici ſtatim ab initio unoque ob-

tuitu evidenter demonſtrare poſſunt. Cum tamen hac in re,
uti diximus, ſæpe peccetur, quæritur utrum libellus, in quo
executivus proceſſus minus provide inſtituitur, re jici plane, an
vero ſuſtineri debeat? Quidquid alii ſentiant, nos iterum hic
mitiores ſumus, atque, magiſtratum id, quod deeſt advocatis
partium, ſupplere & executivum proceſſum in ordinarium con-
vertere debere, arbitramur. Placuit hæc benignior ſententia
ICtis Vitembergenſibus menſe Novembri anni clo 15 ccx: In-
ſtituerat nempe quis condictionem ex mutuo, &, quia docu-
menta aliquot in manu erant, ſecundum indelem executivi
proceſſus confeſtim recognitionem illorum, & poſt hanc exe-
cutionem petierat. Sed judex, quod requiſita proceſſus exe-

cutivi abeſſe videret, libellum rejecerat. Tum actor, inju-
riam ſibi factam, ratus, leuterabat. Duo maxime urgebat,

primum, condictionem ex mutuo ſua natura executivam eſſe,
deinde, capita libelli ſui non omnia, præcipua tamen ex in-
ſtrumentis guarentigionatis probari poſſe. Sed prior ratio in-
epta eſt & per ſe concidit, altera ex iis, quæ modo diximus,

Bb b 2 refel-

380 MEDITLAT. AD PANDECT.

refellitur. Nihilominus tamen ICti noſtri pro benignitate ſus
ſalvarunt libellum, reo Pro re cognitione petita litis conteſta-
tionem injunxerunt atque proceſſum ordinarium fecerunt,
actore expenſas, quarum impendendarum occaſionem inepta
Petitione ſua dederat, reſtituere juſſo. Eo magis vero, ut
ſie pronunciarent, movebantur, quod cauſa in Ducatu Magde-
burgico agitata eſſet, ubi lege clara ſancitum eſt, ut judex pro-
Ppter clauſulam ſalutarem libellum ineptum ſuſtineat. Vide
Ord. Proc. Magdeb. . an. 18. §. I. Id quod tamen officio judicis
etiam, ubi lex talis non extat, per ſe continetur. Sed adjicie-
mus verba ſententiæ: Nunmehr aus denen Acten und der Par⸗
theyen rechtlichen Einbringen ſo viel zu befinden, daß Beklagter nach
anderweit vorhergehender Ladung auf die erhobene Klage ſich ein⸗
zulaſſen, zu antworten, und den Krieg Rechtens zu befeſtigen ſchul⸗
dig, ferner darauf zu beſchehen, was recht iſt. Und bleibet es, ſo
viel die Erſtattung der Unkoſten betrift, der Leuterung ungeachtet,

bey dem am 23. Febr. ertheilten Beſcheide billig. Cui ſententiæ
hæ ſubjecte fuerunt rationes: Es iſt in dem fol. 67. befindli⸗
chen Beſcheide, daß die Klage, immaſſen ſie anbracht, nicht ſtatt
habe, erkannt, und dabey das Abſehen auf die inducirten docu-
menta, als welche weder alle Klage⸗ Ppuncta in ſich begriffen, noch
wegen unterſchiedener Defecte zu Anſtellung des proceſfus exe-
cutivi genugſam ſeynd, gerichtet worden. Hierwieder hat Klaͤger
Leuterung eingewendet, und vermeynet anfaͤnglich, es ſey actio mu-
tui per ſe & ſuam naturan n executiva, hiernaͤchſt, und wenn
gleich nicht alle Umſtaͤnde der Klage aus denen Documenten er wie⸗
ſe werden kbunten, ſo waͤren doch die fuͤrnehmſten, und worauf es
allhier ſonderlich ankaͤme, nemlich, daß Beklagter die Bezahlung
der Schuld uͤbernommen, aus denen beygelegten Handbrieſen in

continenti zu verificiren, muͤſſe di leſemnach der Proceſſus execu-
tIVIIS.

SP. XXNVII. DE VITIIS LIBELLI SANABILIBVS. 382

—
ſl . ⸗ . . „ .
D tivus allhier nothwendig ſtalt finden. Alldieweil aber die Meynung⸗
rü . daß actio mutui, wenn ſie gleich nicht durchgehends mit Docu-
unn menten unterſtutzet, per ſe executiva ſey, falſch und irrig, ferner—
depr die Documente ſub C. D. E. in welchen es ſo wohl an einem rich⸗
Oe tigen quanto, als einer cauſa debendi ermangelt, Pro guarenti-
“ gionatis nicht zu achten, folglich zu Anſtellung einer executiviſchen
n Klage nicht ſufficient ſeynd, immaſſen auch darinnen dieſes haupt⸗
D ſuͤchliche und zum Grunde der Klage geſetzte factum, daß Beklagter
i die Bezahlung der ganzen libellirten Poſt uͤbernommen, gar nicht
S zu befinden; So hat bey ſolchen Umſtaͤnden unmoͤglich auf den
lieie. proceſſum executivum erkannt werden moͤgen. Gleichwol in An⸗
n ſehung, daß die Magdeburgiſche Proceß⸗Ordnung auch einen in
rch ſe ineptum libellum vi clauſulæ ſalutaris zu fuſtiniren, und nicht
ſecundum petitum, ſondern ſecundum narrata zu erkennen anbe⸗
ſti fiehlet, ſo haben wir proceſſum ordinarium veranlaſſet, und die
3 Recognition der Pproducirten Documente bis zu Fuͤhrung des
et Beweiſes ausgeſetzet, wegen der Unkoſten aber, weil doch Klaͤger
ſolche durch ſein unſoͤrmliches Libell und petitum verurſachet, es
eſnh bey dem Beſcheide gelaſſen.
ſchtſ y.
Coer.
n Liellus, in quo actio inſtituta falſo denominatæ eſt, e judice
lis e ex ohcio emendari debet.
e VI.
te Dejectus de pofſeſſione non interdictum uti poſſidetis, ſeu poſſeſo=

rium ſummariiſimum, ſed unde vi inſtituere debet.

tinert⸗

enen fere præcedenti errorem nunc narrabimus. Con- .
querebatur actor aliquis, ſe de poſſeſſione agri ab adverſa-
rio vi dejectum ea jam per biennium caruiſſe, & Prædonem il-
B b b 32 lum

382 MEDITAT. AD PANDECT.

—

lum toto hoc tempore fructus percepiſſe, nec, ut redderet,
moveri poſſe; ſe itaque officium judicis implorare, atque pro
recuperando agro interdictum uti poſidetis, quod practici
communiter poſſeſſorium ſummariiſſimum appellant, inſti-
tuere. Manifeſtus hic error erat, cum interdicto unde vi
agendum fuiſſet, non interdicto uti boſſidetis, quippe quod
poſſeſſori, poſſeſſioni ſuæ adhuc inhærenti, ſed tantum tur-
bato, non autem dejecto, datur arg. L. I. §. 1. Uti boſſidetig.
uamvis enim non ignoremus eſſe, qui cum Menochio de Re-
tinenda poſſeſione remed. 3. n. 35. interdictum uti poſſidetis etiam
dejecto tribuant, contraria tamen ſententia juri noſtro con-
venientior magisque recepta eſt, &, quæ a diſſentientibus
afferuntur, argumenta optime exploduntur a Lauterbachio
in Collegio Theoretico - Practico lib. 43. tit. 17. §. 6. & Bergero
in KReſolutionibus legum obſtantium tit. Uti boſſzdetis qu. 2. De-
liberatur itaque, an non libellus ille tanquam ineptus rejicien-
dus eſſet. Verum pervicit ſententia benignior eorum, quj
illum ſalvandum atque ſummariiſſimum illud in poſſeſſorium
ordinarium convertendum putabant. Cu jus deciſionis hæ po-
tiſſimum rationes erant: I. illud, quod ſæpe memoravimus,
officium judicis fundatum in l. un. C. Ui quæ deſunt advocatis
partium, judex ſuppleat. 2. quia durum videbatur, libellum tan-
quam ineptum prorſus rejicere, qui tamen ſecundum doctri-
nam plurimorum Ctorum non incelebrium eſſet confectus,
3. quod plane neceſlarium non fuerat actori, nomen actionis
ſuæ exprimere, atque adeo id, quod ex ſuperfluo fecerat,
nocere ei non debebat, denique 4. ob c. 6. X. de Judiciis, in
quo Alexander III. Pontifex: Provideatis, inquit, attentius,
ne ita ſubtiliter, ſicut a multis fieri ſolet, &ujusmodi alctio inten-
teter, inquiratis, ſed ſimpliciter & pure factum ipſum & rei
veritatem inveſtigare curetis.

VII

—
tet,
Dro
e
it.
er
N
n r.
cheti.
e .
etian
cON.
ntibe⸗
orte

Nen

2 De.
lcien.
Oriomn
beho.
wümne;
orot
umten.
1ochi
Ilechi
Ckioni
fecert
iciih,
tniti
io intt⸗

G
II

SP. XXXNVII. DE VITIIS LIBELLISANABILIBVS 383

VII.

Judex actori plus, quam in libello petiit, adjudicare poteſt.

lare quidem javolenus in L. 18. Communi dividundo: Ultra
id, inquit, quod in judicium deductum eſt, excedere boteſtas

Judicis non poteſt. Quid ad hanc legem reſpondeant inter Pretes,

anxie disquirunt. Sed nobis Coriciliationes eorum non ſatis-
faciunt. Itaque alia via incedemus. Lex fcilicet illa irtter re-

liquias juris priſci formularii referenda eſt, quod judicis offi-

cium adeo verbis contrahentium & agentium alligabat, ut nul-
Ius fere æquitati locus relinqueretur. At cum poſtea neceſſi-
tas illa tolleretur, majorque libertas magiſtratui concederetur,
regula quoque iſta Javoleni ſublata eſt. Et ne quid dubii ſu-

pPereſſet, Zeno imperator etiam conſtitutionem edidit „qua ju-

dici permittit, ut, ſi minus intentione ſua complexus fuerit
actor, quam ad eum Pertineat, in reliquum nihilominus adver-
ſarium in eodem judicio ei condemnet. §. 34. J. de Actionibus
L. 1. in Rin. Le. 2. §. I. C. de plus petitionibus. De qua conſtitutio-
ne forſan non cogitavit Tribonianus, dum jus illud antiqua-

tum Pandectis inſeruit. Nos tamen, cum caſus obvenit, ur

actor per errorem minus petat, in condemnatione hoc ex of-
ficio ſupplemus atque ita non ſecundum Javoleni doctrinam
ſed Zenonis conſtitutionem pronunciamus indiſtincte, ſive er-
rorem ipſe actor correxerit, ſive non, dummodo errorem fuiſ-
ſe manifefto appareaf. Etita Cti Vitembergenſes menſe No-
vembri anni cio 10o CccIX. reſponderunt in caſu, quo, quis, dum

annuos reditus peteret, ac, ut vocant, liquidaret, aliquot an-

nos per incuriam omiſerat: Entſtehet die Frage, von welcher
Zeit an die wiederkaͤuflichen Zinſen zu rechnen, und dem Haugwi⸗
ziſchen ceſſionario zu paſſiren ſynd; Ob nun wol der ceſſiona-
rius

384 MEDIFAT. AD PANDECT.

rius niemahls mehr, als von 1669. an, liquidiret, ja der Haug⸗
wizin Curator ſelbſt nur ſo viel gefodert; dennoch aber und die⸗
weil die gsemeinen Rechte, welche demjenigen, ſo weniger, als ihm
zukommt, fodert, auch den Ueberreſt zu ſuchen nachlaſſen „und dem
Richter im Fall er deſſen prætenſiones wol gegruͤndet befindet, ihm
ſolche in eben dem Proceß zuzuerkennen, auferlegen, dem ceſſiona-
rio zu ſtatten kommen muͤſſen; So iſt der Haugwiziſche ceſtio⸗
narius die wiederkaͤuflichen Zinſen nicht nur von dem 166ten,
ſondern auch denen vorhergehenden Jahren, ſo viel durch richtige
Quitungen nicht gemindert werden mag, zu fodern berechtget.

C OKkOII ANRITA.

1. Recte Mevius P. 6. Dec. 323. aſſerit, pœnam tripli in
Plus petentes ſtatutam adhuc in Germania locum in-
venire, etſi plurimi eam fublatam exiſtiment apud

Hoppium in §. 33. I. de Actionibus.

Ut ſententia libello conformis ſit, neceſſe non eſt, dum-
modo ſit conformis actis & probatis.

3. Uſuras non petitas judex adjudicare nequit.

4. Libellus, in quo liberi rem, parentibus ſuis debitam,
proprio nomine petunt, poterit ſuſtineri,. Vide infia

Specimen ElII. de Procuraroribus, Meditar. 6.

——

—
⸗
8d
Nih
Pn
Won.
(ehr
pſ
G.

Unli
unh

t I

. Car

eblen
dei
6,

M..

Sb. NxV III. DE EDIIIONE. INSTRVMENTOR. 38 5
SPECIMEN XXXVIII.

MEDITATIONVM. AD PANDECTAS

AD LIB. II. TIT XIII.

EDITIONE IHNSTRVMEN.
TLTLO RVM

PVBLICE DEFENSVM
4
JIOH. GVILIELM. WILLMANN,
WVERNIGERODA - CHERVSC.
D. I. IVNII. ANNI CI9 I5 CCXV.

I.

Judex in decernenda editione documentorum ad certas regulas
adſtringendus non eſt, ſed tota hæc res ex &uitate &£
arbitrio ejus dependet.

Waximæ ſunt circa doctrinam de editione documento-
N rum difficultates. Innumeris eam circumſcripſere
DD. regulis, atque his iterum tot ampliationes &
limitationes ſubjecerunt, ut ex illis vix extricare ſe poſſit ju-
dex. Sed non fuit ea mens priſcis juris noſtri conditoribus,
officium jûdicis in decernenda editione adeo illigare; quin
potius ſummam ei hac in parte libertatem permittere volue-
runt. Apparet hoc ex L. I. C. de Edendo, ubi Antonius impe-
rator actori, editionem documentorum a reo petenti, reſcribit,
hoc ex cauſa ad judicis officium pertinere. Ad quam L. recte

Cothofredus lit. a: Cauſæ, inquit, ex æqαο &α bono petuntur

Zom. I. Cc c . 2 ju-

386 MEDTTAT. AD PANDECT.

a judice. Editionem cauſæ in æqguitate fundantur. Adde Me-
nochium de arbitrar. jud. quæſt. Iib. 2. caſu 175. n. 5. Poterit
itaque judex, ſi æquitas & circumſtantiæ hoc ſuadeant, ali-
quando a regulis vulgaribus recedere, & editionem præci-
Pere illi, qui jure ſtricto ad eam obligatus non videbatur.
Fecerunt id menſe Majo anni c1o 1o ccCxII. ICti Helmſtadien-
ſes. Confirmarunt enim in inſtantia leuterationis ſententiam,
qua præfectus reo contra communem doctrinam, ſumma
quitate motus, editionem documentorum injunxerat, atque
has ſubjecere deciſionis ſuæ rationes: Daß dem Beklagten
editio documentorum auferleget worden, daran hat der Judex
nicht unrecht gehandelt, als deſſen officio dieſes lediglich anheim
geſtellet wird, wie denn ohnedes die ganze Doctrin de edendo
nicht ſo wol in jure ſtricto, als vielmehr in der Billigkeit, und
folglich in des Richters Gutbeſinden beruhet, zugeſchweigen, daß
auch die allhier befindliche und von Klaͤgern angefuͤhrte Urſachen
den Richter zu ſolchem Erkaͤnntniß zu bewegen ſchon genugſam
eynd.

II.

Judex editionem inſtrumentorum, licet a barte non petitam,
decernere poteſt.

Recens hæc controverſia eſt agitata menſe Aprili anni
& Cio 1o cCxXV. Scilicet in lite, quæ ſuper decimis orta erat,
difficili admodum & intricata, judex, cum aliud remedium
commode eam ſopiendi non videret, actori editionem docu-
mentorum veterum injunxerat. Quam ſententiam tanquam
nullam actor ex eo potiſſimum capite impugnabat, quod ne-
gabat, eam petitis adverſarii conformem eſſe. At JCti Helm-
ſtadienſes, quibus judex ille nihil iniqui decreviſie viſus eſt,
con-

6S6Sb. XXXVIII. DE EDITIONE INSTRVMENTOR. 387
erit
A.
NA.

confirmarunt illud decretum atque ita reſponderunt: Daß
die materia editionis lediglich auf die .Æquitaͤt ankomme, und
von dem Richter, der ſich diesfalls an keine gewiſſe Regeln bindet,
ex officio auferleget werden mag. Convenit ſcilicet hoc ei,

gquam in præcedente Meditatione memoravimus, Legi I. C. de
n. Edendo. Accedit, quod judex, qui ſecundum c. 10. de ſide In-
Eh Erumentorum uſque ad prolationem ſententiæ univerſa rimari
um debet, etiam poſt concluſionem cauſæ a partibus factam, ſi
I quidem quid deficere animadvertat, ex quo cauſæ deciſio
hn pendet, pronunciare poſſit, nt id ſuppleatur & actis inſera-
det tur, teſte Cailio lib. I. Obſ. 107. n. 5.
Hei B
an. III.
N J5, qui 2à. altero editionem documenti betit, non Probare debet,
ſhe eum id bPoſſdere, Jed ſuficit, ut ſaltem aliquam leviorem
gſen bpræſumtionem afferat, vel eriam ſine omni præſum-
tione jusurandum ei deferat.
I.
Deferens tamen juijurandum adbuc bodie de calumnis
um jurare debet.
I eo quidem conſentiunt omnes, non poſſe quem ab altero
ai editionem documenti petere, niſi ſimul oſtendat, exſtare
1enn tale documentum, & ab hoc, qui edere debet, poſſideri. Sed
edin oſtendere tantum debet, non probare. Igitur judex decerne-
D re poteſt editionem, ſi modo petens aliquam non improbabi-
un lem rationem attulit, ex qua levior ſuſpicio oriatur, alterum
NA.. poſſidere. Quod eleganter explicat Ruland de Commiſſariis P.2.
Hln. lib. 5. . 21. n. 3. ſimulque communem errorem advocatorum,
BS4 operoſam probationem a petente exigentium, refellit. At-

. U
r Cc c 2 que

388 MEDITAT. AD PANDECT.

que in hanc ſententiam Cti Helmſtadienſes menſe Junio an-

ni C1o 1o CeXII. reſponderunt: Klaͤgere ſagen, es mangele allhier
an genugſamen Beweiſe, daß der gefoderte Vergleich jemahlen,
und inſonderheit bey ihnen vorhanden geweſen; immaſſen der pro-
ducirte Zedel als eine von Beklagter Vorfahren verfertigte Schrift,
dieſen nicht zu ſtatten kommen koͤnne, uͤberdies nicht wahrſcheinlich
ſey, daß, wenn dergleichen Vergleich jemahlen getroffen worden,
keine Nachricht davon entweder bey Beklagten ſelbſt oder in denen
Gerichts⸗Buͤchern zu finden waͤre. Wannenhero Klaͤgere, ſie mit
der geſuchten Edition zn verſchonen, bitten. Alldieweil aber der⸗
jenige, welcher die Edition ſuchet, nicht eben weitlaͤuftig und plene
zu beweiſen, ſondern nur einiger Maſſen zu beſcheinigen und Ver⸗
muthung beyzubringen ſchuldig iſt, daß ein ſolches Document bey
dem andern befindlich, dergleichen Vermuthung denn aus der von
Beklagten producirten ſcriptura ihres Vorfahren wohl genom⸗
men werden mag; So haben wir Klaͤgern die Herausgebung des

Vergleichs auferleget. Quales vero præſumtiones & ſuſpicio-
nes requirantur ad hanc probationem, determinari nequit.
Sufficiunt leviores, quæ aliquo modo judici fidem faciunt.
Igitur recte Carpzovius in Proceſſu tit. I4. art. 4. n. 9. rem totam
prudentis judicis arbitrio relinquit. Sic Cti Helmſtadienſes
menſe Majo anni Cc1o 1o CcxIII. exiſtimarunt, eum, qui a poſſeſ-
ſore fundi editionem documenti ad fundum pertinentis petit,
nulla alia probatione opus habere, cum veroſimillimum ſit,

tale documentum ab eo poſſideri: Es iſt nicht noͤthig geweſen,
abſonderlich zu beſcheinigen, daß Klaͤger dergleichen Briefe beſitze,

indem die Vermuthung wider ihn vorhanden iſt, daß er die docu-

menta, wodurch das Guth auf ihn oder ſeine Vorfahren transfe-
riret worden, in Haͤnden habe. Quin imo & illi, qui nullis
Plane Probationibus & præſumtionibus inſtructus editionem
docu-

i
⸗
lene
De
ͤle
dtun
hott⸗
des
icio⸗
doit
ctunn.

tOn

lienls
volſe⸗
pet,
mn ſ
weſe
beſter
Goen.
neſe⸗
nulis
ionen
goen⸗

SP. XNXXVIII. DE EDITIONE INSTRVMENT. 389

documenti petit, remedium ſupereſt, ut ſcilicet jus jurandum
illi deferat, teſte Berlichio P. I. Concl. 45. n. 79. cujus ſenten-
tiam Cti Helmſtadienſes menſe Junio anni Cc1o 1o CccxXII. ſecuti
ſunt: Es ſtehet einem jeden auch ohne Beſcheinigung frey, dem
andern daruͤber, daß er dergleichen Document nicht habe, den Eyd
zu deferiren. Neceſie vero eſt hoc caſu, ut deferens ante de
calumnia juret, cum jusjurandum de calumnia inſtar probatio-

nis ſit L. 5. G. 2. & L. 9. §. 3. de Edendo. Nonnulli tamen exiſti-

mant, jusjurandum illud de calumnia in deſuetudinem in no-
ſtro foro abiiſſe. Ita certe ſtatuunt Scbilter. Ex. ad . 7. H. 36.
& eſembecius in tit. . de Edendo n. I3. qui ultimus hanc ratio-
nem affert, quod non præſumi debeat calumniæ cauſa petere,
qui petit id, quod peti lege conceditur. At hæc regula ge-
neralis eſte nequit. Nam & leges in aliis cauſis jusjurandum
alteri deferri permittunt; non tamen ex hac legis permiſſione
deferens a ſuſpicione & juramento calumniæ immunis eſt.
Itaque magis aſſentimur Grunnemanno ad L. 6. de Edendo n. 4.
& Hahnio ad ., eſemb. d. I. verbis: Certe in judiciis; qui uſum
iſtius jurisjurandi adhuc ſupereſſe contendunt. Addit quidem
Hahnius, Weſembecium forte de jure Saxonico intelligen-
dum eſſe, quo juramenti calumniæ exactio non ſit in uſu.

At jus Saxonicum quoque pro nobis contra Weſembecium

eſt, ut evidenter ex Ordinatione Proceſſus tit. 26. F. 2. apparet-
Ut merito mireris, Berlichium P. I. Concl. 45. n. 5. qui etiam
uſum jurisjurandi de calumnia impugnat, ex Ordinatione Pro-
ceſſus Saxonici ſententiam ſuam ſtabilire velle. Etſi enim in
§. 1. dicti tituli dicatur: Kan auch derenthalben keinen ſonderli⸗
chen Eyd fuͤr Gefehrde fodern; hic tamen §. de caſu loqui-
tur, quo argumenta aliqua & præſumtiones pro ſe habet

petens. Tunc autem nec jure civili jusjurandum calumniæ

locum habuiſſe arbitramur-.

Ccc 3 V.

MEDTTAT. AD PANDECT.

1

Actor compelli nequit, aut reo ante litis conteſtationem
documenta edat.

ontrariam ſententiam, quod ſcilicet actor a reo ad docu-
menta ante litis conteſtationem edenda compelli poſſit,
defendunt quam plurimi, ſed manifeſto errore. Etſi enim in
legibus Romanis nihil de tempore editionis ſtatutum ſit, le-
ges tamen imperii recentiores hac in parte adeo claræ ſunt,
ut miremur, eas a Louterbachio in Compendio juris p. 42. aliisque
obſervatas non fuiſſe. Scilicet dubium omne tollit Keceſſus
Imperii de anno 1654. §. 35. Jui actoris arbitrio relinquit, ve-
litne documenta ſtatim cum ipſo libello edere, an in Pprimo
termino offerre, an vero poſt litis conteſtationem producere.
Electionem vero hanc, quam jura actori permittunt, reus illi
auferre nequit. Deinde in eodem Keceſſu S. 37. & 40. nec non
in Recefu de anno 1570. §. 89. & 90. & in legibus peculiaribus
plerarumque provinciarum reus in primo ſtatim termino li-
tem ſine ulla dilatione conteſtari jubetur, quod profecto ob-
tentu editionis faciendæ declinari non poteſt. Sed, qui diſ-
ſentiunt a nobis, objiciunt maxime, reum ante litis conteſta-
tionem deliberare debere, utrum contendere an cedere malit,
atque ad hoc inſpectione documentorum opus eſſe; præterea
litis conteſtationem certam a reo ignaro, quid in inſtrumen-
tis contineatur, fieri non poſſe. Verum ad deliberationem
iſtam non plena, quæ per documentorum productionem fit,
Probatio, ſed aliqualis informatio, ad quam exemplum libelli
Per Keceſſum Imperii noviſſimum S. 37. ſufficit, requiritur. De-
inde litis conteſtatio ſuper factis, quorum notitiam reus non
habet, etiam per verbum ueſcio recte fit. Martini in Proceſſu
Zit. 16. §. I. n. 75. Ex his itaque rationibus Cti Helmſta-
dienſes menſe januario anni lo 10 CCXII. ſic reſponderunt:
Es fodert Beklagter, ehe er ſich einlaſſen will, von Klaͤgern die
Edition unterſchiedener Documenten, unter dem Vorwand, daß
er deren, um ſich in gegenwaͤrtiger Sache zu informiren, Gend
thige

oer.
vollt
n
hk.
ſ
lie
Vrſ
i E.
PlIn
K
eus
ec Mo

Aribiue

ino l⸗
1o .
d
Onele.
enul
Nrert
runer.
ratonen
hent
nI
ur D-.
elb ni
Phlt
Helnte
Nerun
igen
Cd 4
/ n
6

SP. XXXNXVIII. DE EDITIONE INSTRVMENTOR. 3291

thiget, einige Rechts⸗Lehrer auch dem actori die Edition zu ſol⸗
chem Ende vor der Krieges⸗Befeſtigung auflegen; Alldieweil aber
nicht vermuthlich, daß Beklagter ſein eigenes factum in ſo kurzer
Zeit vergeſſen haben ſollte, dieſemnach die geforderte Edition nur
zur Verſchleifung der Sache angeſehen zu ſeyn ſcheinet, hiernaͤchſt
einem Klaͤger frey ſtehet, ſeine documenta entweder gleich anfangs,
oder bey Fuͤhrung des Beweiſes vorzulegen, welche Election ihm
dann von Beklagten nicht genommen werden mag, ferner die Rech⸗
te ſchlechterdings und ohne alle Ausnahme litem alſofort im erſten
Termin zu conteſtiren anbefehlen, da denn Beklagter in denen⸗
jenigen Dingen, worinnen er juſtam ignorantiam hat, ſein Ge⸗
wiſſen nicht beſchwehren darf, ſondern nur per neſcio antworten

kan; So haben wir voriges Urthel beſtaͤtiget.

VI.

Procurator Kſci, ſi contra privatum agat, ad edenda petenti
reo documenta obligatur.

Acerrime ſuper hac quæſtione inter procuratorem fiſei &
reum, qui ad inſtruendam defenſionem ſuam documen-

torum nonnullorum editionem petierat, diſputabatur menſe

Majo anni c1oo CCxI. Procurator, qui editionem detrectabat,
Præter Privilegia fiſci id imprimis urgebat, ſe procuratorem
tantum eſſe, nec ſibi cuſtodiam archivi commiſſam, atque adeo
editionem petitam in poteſtate ſua haud eſſe. Sed, neglectis
excuſationibus his, tamen procuratorem condemnabant JCti.
Nam quod ad privilegia fiſci attinet, nulla nobis cognita ſunt,
quæ fiſcum ab editione immunem præſtent. Quin potius ex
L. 6. C. de Edendo contrarium apparet, fiſcum videlicet ab edi-
tione ſe liberare non poſſe. Deinde non infrequens eſt, ut
is, qui ipſe inſtrumenta non poſſidet, tamen ad eorum editio-
nem condemnetur. Sic, qui ex jure ſibi ceſſo agit, damnari
poteſt,

292 MEDIAT. AD PANDECT.

poteſt, ut edat documenta, quæ in cedentis manibus ſunt, arg.
L. 3 3. §. 5. & L. 70. de Procçuratoribus. Etſi enim ipie ea non
habeat, tamen, ut bene ait Faber in Codice lib. 2. tit. I. def. 17.
facere poteſt, ut cedens, qui habet & poteſt exhibere, ob eam
cauſam in jus veniat exhibiturus, aut cauſam dicturus, cur non
debeat exhibere. Eadem ergo in procuratore fiſci ratio eſt,
ut & ille cuſtodem archivi in judicium adducat, vel exhibitu-
rum inſtrumenta vel juraturum, ie nulla habere. Conſentit
nobiscum Mevius P. 3. Dec. 392.

VII.

dententia judicis, qua alieni editio documenti injungitur, taci-
tam alternativam continet, ut ſcilicet vel edat, vel juret.

legans exſtat pergeri ſcriptum de Sententia tacite alternati-
ve, qua oſtendit, eum, qui ex diſpoſitione juris alternati-
ve obligatus eſt, ſed per ſententiam judicis ſaltem ad unum
Præſtandum condemnatur, tacite tamen facultatem accipere,
alterum, ſi malit, præſtandi. Cujus aſſerti exempla varia affert,
inter quæ §. 10O. & 24. etiam memorat ſententiam, qua ali-
cui editio inſtrumenti imponitur. Scilicet ſecundum L. 22.
C. de PFide inſtrumentorum is, a quo inſtrumentum exigitur,
liberam facultatem habet, illud vel edendi, vel jurandi, ſe
id nec habere, nee dolo malo poſſidere deſüffe. Judex igi-
tur paululum accuratus utrumque in ſententia ſua exprimit.
Recepta itaque in judiciis formula eſt, qua Cti etiam no-
ſtri menſe Junio anni cio 10 CccxiI. uſi ſunt, & fere ſem-
per utuntur: Daß Impetranten den gefoderten Vergleich zu
ediren, oder, daß ſie ſolchen nicht haben noch gefaͤhrlicher Weiſe
von Handen kommen laſſen, zu ſchwehren ſchuldig. Accedit tamen
interdum, ut judex, omiſſa jurisjurandi mentione, editionem
tantum imponat. Tum vero advocati appellationem vel alia
remedia ſuſpenſiva interponere, &, ut jurandi facultas ſibi
reſer-

g.

In

ea
Lnon
dek,
bin.
lentt

tatt.
vet.

ntt.

ernit,
unum
ipere,

Aert,

nL
gtu
Al
derig⸗
Xpr
dam I
ere en
geiht
he V
Glrtinet
ditonen
1 ei

cultak

SP. XXNXVIII. DE EDITIONEINSTRVMENTORVM 393

reſervetur, petere ſolent, ſed præter neceſſitatem, cum, ut
diximus, ſub nuda editionis mentione jurandi poteſtas taci-
te contineatur. Nam, ut recte Bergerus ait, niſi ſic ſenten-
tiam interpretemur, judex ad rem naturaliter impoſſibilem
obligaret eum, qui non poſſidet inſtrumentum. Igitur Cti
Helmſtadienſes menſe Majo anni clo 1o CcC xXv. ad leuteratio-
nem in hujusmodi caſu interpoſitam pronunciarunt: Was
die dem Beklagten auferlegte Edition der Eheſtiftung betrift, ſo
iſt zwar in dergleichen Urtheln, welche editionem documenti an⸗
befehlen, allzeit ſtillſchweigend die alternativa enthalten, daß er

entweder edire oder ſchwehre, daß er das Document weder habe,

noch gefaͤhrlicher Weiſe von Handen kommen laſſen. Wir haben
aber, um allen Zweifel zu heben, diesfals eine Erklaͤrung ange⸗
haͤnget, und dadurch Beklagtens gravamen gehoben.
VIII.

, gui in proceſſu ex L. Diffamari provocatur, actor eſt, adeo-
que a provocante editionem documenti petere non poteſt.

R’gun in L. I. & ult. C. de Edendo proponitur: actorem

areo editionem documentorum ad cauſam ſuam perti-
nentium petere non poſſe. Quæ regula ex æquitate naturali

vix ſuſtineri poteſt, quippe qua is, qui ſe alteri quid debere

ſcit, & documenta, ex quibus debitum hoc probari poteſt,
detinet, eorum occultatione juſtam creditoris ſui petitionem
eludere non debet. Sed Cti ſumus, quorum munus eſt, ſe-
ecundum leges non de legibus judicare. Itaque regulam iſtam,
etſi durior videatur, in judicando obſervamus, nec ab ea rece-
dimus facile, niſi ſingularis circumſtantiarum obvenientium ra-
tio diverſum ſuadeat, qua de re in Meditatione I. diximus. Qua-
propter ex illa ipſa regula controverſiam, quæ nobis menſe
Majo anni c1o 10 CCXIV. offerebatur, decidimus. Quidam ſcilicet
Tom. I. DddG poſſeſ-

394 MEDTTAT. AD PANDECGT.

poſſeſſor agri hunc vendere voluerat. Sed tertius, qui agru
iſtum fi undi ſui partem eſſe aſſerebat, venditioni interceſſer ,

emtorique ſolemniter, ne emeret, denunciaverat. Turn poſſeſ-

ſor intercedentem hunc in judicium provocabhat, ut ibi vel le-
gitimas contradictionis ſiiæ cauſas doceret vel fileret in poſte-
rum. Et comparebat in judicio vocatus contradictor, ſed ante
omnia editionem documentorum, de fundo confectorum, fla-
gitabat. Se enim reum & in judicium vocatum ajlebat, cui ut

actor documenta edat, legibus præcipitur L. 5. & 8. C. de Eden-

do. Ar nos pro actore Potius illum habendum eſſe, atque adeo
editionem petere non Polle, ar bitrati ſumus. Etſi enim, quod
ad ipſam provocationem, provocans quodammodo pro actore
haberi poſſit, deinde tamen provocatus, cum actionem prin-
cipalem inſtituit, &, quod ſibi deberi putat, petit, actor effici-
tur. Vide Gailium l. I. O. 9. n. 7. & Bergerum in Electis proceſſus
provocatorii & 18. Itaque ſic pronunciavimus: Was die Aus⸗

untwortung der Urkunden betrift, ſo vermeynet zwar Appellant,

ſolche koͤnne ihm, als Beklagten, nicht abgeſchlagen werden; Alldie⸗
weil aber Appellant in gegenwaͤrtiger Sack he vielmehr fuͤr den Klaͤ⸗
ger zu achten, indem Appellaten denſelben in der uͤbergebenen Kla⸗
ge nur ad agendum, und die Urſachen, warum er den Verkauf der
*Huſen gehindert, vorzuſtellen provocirt, und aber bekannten Rech⸗
tens, daß ein Kläager von Beklagtem editionem documentorum
nicht fodern koͤnne: dieſemnach haben wir guf Edition der begehrten
Urkunden nicht ſprechen moͤgen. .

. COο 0 L L A RN I. A.

1, In controverſia, quæ Schaffhuſanæ civitati cum gente
Auſtriaca ſuper Nellenburgicis intercedit, civis qui-
dam Schaffhuſanus Anſtriacis inſtrumenta ex Schaff-
huſano tabulario prodidit, per quæ Schaffhuſani, H-
mites

— SP. XXXVIII. DE EDITIONE INSTRVMENT. 39 5
0 . mites ſuos plus juſto extendiſſe, convinci potuerunt.
in „* Quam litm dum commemorat Giovanni in Germania
lel principe lib. I. C. 3. n. I4. quærit ſimul, an patriæ pro-
lle. ditor ſit, qui prodit veritatem. idcluid alii autu-
Oke. V ment, nos negantem ſententiam tuebimur.
Ie 2. Regulam, quod actor reo edere debeat inſtrumenta, li-
,l mitant communiter, nifi veritas aliter haberi poſſit. Sed
) ⸗

hæc limitatio inepftiflima eſt, uti docet Grunnemannus ad

un L. 6. C. de Edendo n. 6.
Ur. 3. Sententia Mevii P. 5. Dec. 318. quod reus eccleſiæ agenti
e documenta edere debeat, non quidem in lege, ſed in
G Xxquitate fundata eſt, adeoque merito uſu ſervatur. Qua-
ckor⸗ propter & ordo juridicus Helmſtadienſis menſe julio an-
Pü ni CIoloccxvVI. nomine regiminis Clivenſis in cauſa der
dln. Eſvangeliſch⸗Reformirten Gemeinde und deren Prediger zu
“ Plettenberg contra Dieterich Schulten und Joann Brinck⸗
iuſi mannen pronunciavit: Es werden Klaͤgeren zum ordentli⸗
chen Beweis 4 Wochen pro omni termino anberaumet, an⸗
lan bey Beklagte alle ihre in Haͤnden habende Quittungen ver⸗
NdNer mittelſt Eydes herauszugeben angewieſen.
nSlk 4. Reus excipiendo fit ackor L. I. de Exceptionibus adeoque,
a R . cum de exceptionibus ejus lirigatur, ad edenda docu-
P menta compellitur. d †τνo*u.vin Uſu moderno tiz. de Edendo
nfdd §. 18. Quam doctrinam ſecuti Cti Helmitadienſes men-
ne⸗ fe unio anni Clo 10 CCxXV. reiponderunt: Wird gefraget,
Ntorrn ob das ausgeſprochene Urthel nicht darinn den Rechten zuwi⸗
gien Deer laufe, daß der Guͤlde in ſelbigem zu Behuf ihrer vorge⸗
ſchuͤtzten Compenſation die Rechnungen zu produciren auf⸗
erleget wird. Nun wollen zwar die Rechte den reum mit der
Edition der zur Sache gehoͤrigen Documenten verſchonet
wiſſen. Alldieweil aber einem reo alsdenn, wenn uͤber deſſen
vorgeſchuͤtzte Exception und die dagegen von Klaͤgern einge⸗
wendete replica geſtritten wird, gar wohl editio documen-
n tent torum qguferleget werden mag; So iſt in dieſem Stuͤck eben
d nichts, welches den Rechten zuwider liefe, erkannt worden.
denl
lun Ddd 2 SPECI-

NAee

396 MEDITAT. AD PANDECT.

SPECIMEN XXXINX.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LTIB. II. TIT. XIV.

PACTIS NVDIS

PVBLICE D EFENSVM
AB
HARTMANN SAMVYVEL KREBS,
HASSO-=-DARMSTADINO

D. V. IVNII ANNI CI9 10 CcCxvV.

I.
Pactorum nudorum definitio inveſtigatuft.

II.
Pacta nuda diferunt a tractatibuß.

uid ſint pacta nuda, adhuc inten, Ctos diſputatur.
Plerique ſic definiunt: Pactum nudum eſt, quod
in ſimplicibus conventionum finibus ſübſiſtit. Alii
ta: Pactum nudum eſt duorum pluriumve in idem placi-
tum conventio, defſtituta & nomine & cauſa. Sed hi tan-
tum abeſt, ut lumen nobis afferant, ut potius rem ob-
ſeuram obſcuriorem reddant. Igitur de luculentiore defi-
nitione diſpiciendum eſt. Offerre eam videtur Maeſtertius
de Juſtitia Romanarum legum lib. I. dub. 33. ubi nudum pa-
ctum definit, quod ſerio & deliberato animo factum non
eſt, ſed per ſimulationem tantum, Refutantur quidem hanc

opi-

SP. XXXIN. DE PACTIS NVDIS. 297

opinionem jam diu innius de Pactis C. 5. F. 7.8. Cprianus Reg-
nerus de injuſt. leg. Rom. C. 2. & Huberus in Prælect. ad . tit.
de Pactis §. 8. Sed ante aliquot annos ſententiam novam &
aàa Maeſtertiana aliquantulum diverſam tueri ſuſcepit Bodinus
in diſfertatione, quam Eindicias pactorum juris Romani, ad
demonſtrandum, nec hodie ex nudo pacto actionem competere;
inſcripſit. Definit ibi §. 8. pactum nudum, quod ſine in-
tentione ſe obligandi initur, wenn die Partheyen nur blos
von der Sache geredet, und ihnen einerley recht und billig ge⸗
daucht, wiewohl ſie ſich einer gegen den andern nicht verbindlich
gemacht. Nemo non intelligit, Bodinum hic per nuda
* paécta traéctatus, uti in L. I. F. II. de Extr. cognit. vocantur,
ſeu præfationes contractuum & pactorum, quemadmodum
in L. 134. §. I. de Verb. Obl. appellantur, intelligere, etſi
ipſe in §. 21. illa invicem diſtinguere conetur. In qua ſigni-
ficatione ſi pacta nuda accipiantur, unusquisque, nec jure
Romano nec hodierno ea actionem producere, largietur facil-
lime: ut adeo non opus habuiſſet Bodinus in §. 3. lectorem,
cui id perſuaderet, benevolum, a præconcepta opinione ſatis
liberatum, nec ſibi ſolum placentem, aut aliorum auétoritatem
ſequentem requirere. Sed illud potiſſimum dubium eſt, an

—–

ta⸗ Priſci JCti Romani per nuda pacta intellexerint tractatus ſeu
i ſermones ejusmodi ſine animo obligandi a contracturis Pprola-
1 tos. Hoc, in quo controverſiæ cardo conſiſtit, Bodinus le-
viter nimis tangit, nec argumentis, ut par eſt, oſtendit. Nec

Ii r.
n .
e el.
niu
un .
N

poterat profecto oſtendere, cum contrarium manifeſte ex le-
gibus appareat. Pactum ſcilicet, etiam nudum ſecundum ge-
neralem L. I. §. I. & 2. de Pactis eſt duorum pluriumve in idem
placitum conſenſus. At placitum per eandem L. I. pr. de Pa-
cis idem eſt, quod promiſſio. Ubi vero promiſſio adeſt, ad-
1r erit ſine dubio animus ſe obligandi. Deinde in L. 30. de Uſu-
mhun Ddd 3 ris
.

398 MEDITAT. AD PANDECT.

ris civitatibus uſuræ nudo pacto promiſſæ ad judicantur. Quod
Profecto, ſi nuda pacta tantum tractatus eſſent, nec promiſſio-
ne & animo ſe obligandi conſtarent, iniquiſſimum foret. Ac-
cedit, quod eadem Pacta nuda per L. 7. §. 4. de Pactis exceptio-
nem producunt, quod itidem animum obligandi præſupponit.
Denique Seneca, qui certe juris Romani ignarus non erat, Iib. 5.
de Beneſiciis C. 21. negat, legem nos ad id Præſtandum, quod
alicui promiſimus, alligare. uo loco ſine dubio de Pactis
nudis loquitur. Adde Conſtantinum Harmenopulum, qui in
Promtuatio juris lib. I. tit. 9. n. II. ex Merceri interpretatione:
WNudum pactum, inquit, eſt, eum non præceſſerit datio, ſed ſolum de
dundoconventum fuerit. Ex his itaque conſtabit unicuique, nu-
da pacta male definiri per tractatus, qui ſine intentione ſe ob-
ligandi ineuntur. Aliam definitionem affert Prenneyſen de uti-
nibus bec- or—uuντâs Romani diviſionibus in foris Germaniæ C. 2.
§. 2. ubi: Quzcunque, ait, conventio in certusm nomen vontractus
non tranſit, nec ſtipulatione aut traditione rei ſirmata eſt, illa eſt
pactum nudum. Non diſpliceret hæc definitio, ſi modo auétor
ejus binas voces contractus & ſtipulatione omiſiſſet. Per prio-
rem enim pacta legitima, quæ nomen habent, ut donatio, ad
Pacta nuda referuntur. Altera vero prorſus ſuperflua eſt, &
jam prioribus verbis continetur, cum pactum, ſtipulatione ac-
cedente, nomen habere incipiat. Definitionem vero omnium
optimam Huberus adtit. I. dé Obligationibus §. 4. affert: Quæ-
cunque, inquiens, conventio neque tertum nomen halet, neque in
effectum cœpit deduei aliqua datione vel facto, hæc eſt pactum nu-
Aamm. Quæ defmitio & perſpicua & pro more [Ctorum, qui

res magis, quam verba curant, ſatis accurata, & in L. 45˙ de
Pactis fundata eſt.

III.
Pactorum nudorum differentiam al aliis conventionilus u: 5
ct üTLä ignorat.

Caven-

n

n.
e0).
lenti.
60¹
Noctt
nctor
Pro⸗
0,1
,8
onee⸗
umnm
hie
n.
, N

,

Cer

4 . 5
= —

SpP. XXXINX. DE PACTIS NVDIS. 39

enanm eſt ſedulo iis, qui ex ſcholis legum Roma-
„ narum ad juris naturalis interpretationem accedunt,
ne omnia ea, quæ a priſcis Ctis Romanis excogitata ſunt,

ad leges naturales transferant, & in illis fundamentum ha-

bere credant. Peccatum eſt ea in re ſæpius etiam a cele-
berrimis JCtis. In præſens ſaltem de pactis dicemus.
Differentia ſcilicet inter pacta nuda & contractus ſine du-

bio ex legibus & inſtitutis Romanorum tantum originem
trahit, cum recta ratio eam non ſuppeditet, ſed ex omni

promiſſione, animo ſerio & deliberato facta, æqualem ob-
ligationem producat. Inventi tamen ſunt, qui figmentum
iſtud legum Romanarum ad jus naturæ traducerent, inter
quos Franciſeus Connanus memorandus eſt, quem Grotius
de Jure belli ac pacis l. 2. c. II. n. I. & 4. optime refellit.
Sed, quod mireris, ipfe Hobbeſius, qui alias lubentius a jure

Romano in iis etiam capitibus, in quibus id retinere poterat,

ſeceſſionem facit, hanc Ctorum diviſionem inter pacta & con-
tractus retinet, &, diverſimode tamen, explicat cap. 2. de Cive
§. 9. Reſpondit autem eidem Pufendorffius de Jure naturæ &
gentium E. 5. c. 2. F. I. qui tamen & ipſe § 4. nec non de Oicio
bominis & civis I. I. C. I5. F. I. diviſionem inter pacta & con-
tractus retinet, atque ſaltem aliter interpretatur. Verum nec
hæc interpretatio in jure naturæ fundamentum habet, nec, ut
Pufendorffus ipſe in fine utriusque loci fatetur, uſu recepta eſt.
Verius itaque eſt, pacta & contractus naturaliter haud differre,
& ſubdiviſiones quoque pactorum in nuda & non nuda ad ju-
risprudentiam naturalem haud pertinere. Conſentit nobiscum
Gribnerus in Principiis jurisprudentiæ naturalis l. I. c. 7. §. 4.
Quod opuſculum elegans eſt & accuratum, mereturque, ut au-

&or ſuum, quod in aliis ſcriptis conſumit, otium illi plenius

elaborando & controverſiis, quas indeciſas relinquit, dirimen-
dis

4ñꝛ MEDITLAT. AD PANDECT.

dis impendat. Unum eſt, quod neſcimus, an ſatis conſidera-
rit Gribnerus. Grotio ſcilicet imputat, quod & ille naturale
diſerimen inter pacta & contraétus quærat. Memorat autem
ejus lib. 2. C. 12. §. I. At nihil ibi de differentia pactorum &
contractuum Grotius. Contractus ſaltem in ſimplices & com-
poſitos dividit, eamque diviſionem deinde in § 4 & 5. ita ex-
Plicat, ut ea rectæ rationi & juri naturæ optime conveniat.
Igitur Grotio nunquam in mentem veniſſe putamus, pacta
& contractus naturaliter diſtinguere, niſi forte huc trahas
§& 7. ubi, actus mere beneficos contractus appellari, negat.
At præterquam, quod nec tamen illos ad pacëcta referat, ſed
ſaltem adtus beneficos vocet, ſatis jam in præcedente c. II.
§. I1. oftendit, nullum ſe inter pacta & contractus naturale
diſcrimen agnoſcere, ſed ex omni promiſſione qualem ob⸗
ligationem deducere.

IV.
. .0% X .
Hodie omnia pacta nuda valent, eandemque vim, quam ſtipula-
tiones in jure Romano, babent.

V.

Exæquatio pactorum nudoram cum Kipulationilbus non demudh
Jjure canonico, ſed jam jure civili recentiore facta eſt.

mnia hodie pacta, quæ modo honeſta ſunt nec legibus
interdicuntur, valere, & obligationem actionemque pro-
ducere, nemo fere erit, qui inficietur. Nec Bodinum excipimus-
Etſi enim is in diſſertatione, quam ſupra in Meditatione I. me-
moravimus, nec hodie ex nudo pacto actionem competere,
aſſerat, tamen ille quod ad verba ſoluma nobis diſſentit, dum per
pacta nuda non veras conventiones, ſed tractatus & deliberatio-
nes ante concluſionem fieri ſolitas intelligit. Unde vero pacta
nuda hodie vim obligandi accipiant, de eo non una ICtorum
ſen-

dle
ten
m
con.
tler
enint

Dudn

trchu
gegt
t,ſ
II.

Kurd

ud⸗

le.

N

SP. XXXINX. DE PACTIS NVDIS. 401

ſententia eſt. Alii eam ex jure naturæ derivant, atque rem
hanc ad ſimplicitatem naturalem reductam dicunt. Alii ad jus
canonicum provocant, quod in C. I. & 3. A. de Pactis omnia,
quæ promittuntur, compleri jubet. Alii denique mores ve-
teres Germanicos, quibus omnes pactiones validæ ſunt Spec.
Sax. L. I. art. 7. manſiſſe perpetuum, nec juris Romani re-
ceptione hac in Parte interruptos fuiſſe perhibent. Sed Da-
rum intereſt, utrum ſubtilitäatem juris Romani hac in parte
jure naturali, an Germanico antiquo, an canonico vinci di-
cas. Victa certe eſt, & omnia hodie pacta conſenſu perfecta
vim eandem habent, quam ſtipulationes. Negat id Coccejus
de Uſu & differentia hodierna pactorum & ſtipulationum. At ra-
tiones, quas affert, nos a ſententia noſtra non dimovent.
Nam quod in ſectione I. dicit: pacta dari, ex quibus ne jure
quidem hodierno actio oriatur; ex ſequentibus apparet, cum
de pactis imperfectis, in quibus animus ſe obligandi defecit,
loqui. At hæc Pacta non ſunt, arg. L. I. pr. & §. I1. de Pactis.
Quæ deinde in ſectione II. de cautione, duæ ſtipulationi inſit,
Pacto non inſit, diſſerit, facile concidunt, ſi conſideres, Jure
canonico & moribus omni promiſſioni perfectæ ejusmodi

inculum & firmamentum, quod ille cautionemn vocat, acceſ-

ſiſſe. Reliquæ tredecim differentiæ, quas in ſectione III. enu-
merat, eadem facilitate negari poſſunt, qua ab illo aſſeruntur.
Noſtram ſententiam ipſi imperatores in L. 10. C. de Contrab.
Kip. & §. I. I. de verb. obl. tuentur, ubi ad hoc, ut actus aliquis
ſtipulationis firmitatem habeat, conſenſum ſaltem contra-
hentium, ſeu ſenſum & conſonantem intellectum ab utraque
Parte deſiderant. Quibus legibus, cum nec Præſentia par-

tium, nec verba ore prolata requirantur, adducimur, ut o-

mnem differentiam, quæ inter pacta & ſtipulationes in-
terceſſit, non demum jure canonico, ſed ipſo jure Ro-
mano recentiore ſublatam, & leges, in quibus vis obli-
Tom. I. Eee gandi

L

402 MEDITAT. AD PANDECT.

gandi pactis nudis detrahitur, ad jus antiquatum referendas
eſſe, credamus.

Pacta contratltuum præparatoria, ſi modo conſenſu perfecta
Junt, hodie altipnem producunt.

S=W VII.
Ex pacto de permutando actio recte inſtituitur.

A tractatibus ſeu præfationibus contractuum differunt
pacta præparatoria ſeu pacta de contrahendo, conſenſu
perfecta. Hæc etfi illis adhuc quid deſit, ut contractus in
ſenfu juris Romani dici nequeant, propter vim tamen pactis
omnibus additam obligant hodie actionemque producunt.

obſtant. Eauterb. p. 77. Exemplum ejusmodi Pacti præpara-
torii de vendendo a ICtis Lipfienſibus pro valido declarati

non raro moventur. Scilicet in contractibus realibus, qui
àd ſuam perfectionem rei traditionem requirunt;, qualis eſt
permutatio, jus Romanum, nullam ex nudo utriusque con-
ſenſu obligationem oriri, ſtatuit. Igitur Pactum præpara-
torium, e. g. de permutando, antequam ab une contrahen-
tium impleri cœptum ſit, actionem ſecundum leges Roma-

nas non producit L. I. §. 2. Je Kerum permut. At. jura re-

pacta honeſta ſuſtinent, pactum etiam ejusmod PræPar
torium, ſi conſenſus perfectus adſit, validum eſſe jubent.
Neque videmus rationem, quæ huic ſententiæ opponi queat,

juris Romani quod ad Pacta Præparatoria adhuc ſupereſſe

△

Negat quidem id Lauterbachius in compendio juris tit. de
Pactis, cui tamen ſatis reſpondit Bergerus in Keſolut. legum

vide apud Berlicehium Deciſ. 143. n. 6. Aliud multo frequen-
tius eſt pactum de permutando, ſuper cujus validitate lites

centiora, quæ, ut in præcedente Meditatione diximus, omnia

præter auétoritatem Carpzovii, qui P. 2. C. 33. def. 23. uſum

erun

lenll
kus i
alki
Nont.
t. N
lenn

Epart.

Cla

eguen.
e Ites
8) I
elsek
le .
Ter.
gtnher
Ron-.
junk

Coi

jben
Di en

n
jui

ipen 1
a

SP. XXXINX. DE PACTIS NVDIs. 403

contendit, imo 0 procedit, ut, permutationem ne quidem

ſecuto ab una parte implemento confirmari, ſed illum, qui ac-

cepit, nihilominus a contractu reſilire poſſe, putet. Quæ ſen-
tentia tamen regulæ, jure etiam Romano receptæ, quod ne-

mo obligationi ſemel conſtitutæ renunciare poſſit L. 5. C. de

Obl. &act. nec non LVegi 7. § 2. de puctis aperte repugnat. Sed
& uſus fori jamdiu a ſententia Carpzovii recefſit, ardue- actioni

ex pacto de permutando inftitutæ locum facit, teſte Bergero

de Uſu actionuim LPE. I. 6. 3. §. 3. 89* Srabblememorum ad Elelcta

Diſeépt. For. P. I. p. 93. Non deſunt tamen advocati, qui
obſoletam iſtam de infirmitate Pactorum præparatoriorum

opinionem ſubinde recoquunt, nullo, ſi Carpzovii auéctorita-
tem demas, fundamento, nulla ſolida ratione fubnixi. Quare

& oleum operamque perdunt, nec victoriam obtinent, à te-

meritate tamen litigandi & reſtitutione impenſarum, forſan in
Carpzovii honorem Plerumque liberantur. Sic Ctos Vitem-
bergenſes menſe Octobri anni cl 10o CcCINX. Pronunciaſſe re-
cordamur. Actor ſcilicet, reum ſecum pactum de permutan-

dis invicem domibus ſuis iniiſſe, ajebat, petebatque, ut is ad im-
plendam conventionem tradendamque domum ſuam compel-

teretur. Reus promiſſionem invicem fackam fatebatur, ſed,

rem intra fines nudi pacti præparatorii ſubſtitiſſe, nec traditio-

nem unquam, quæ tamen de eſſentia contracdtuum realium fit,
acceſſiſſe obvertebat. Secuta eſt ſententia: Daß Klaͤger dasjeni⸗
ge, ſo ihm zu erweiſen auferleget, und er ſich angemaſſet, zur Noth⸗
durft erwieſen, derowegen Beklagter den getroffenen Tauſch zu
halten, und Klaͤgern ſein vertauſchtes Haus ge gen jenes Haus und
Pertinentien, jedennoch unbeſchadet der auf Lebens⸗Zeit von
Klaͤgern ausgezogenen Stube und Kammer, einraͤumen, hier⸗
uͤber demſelben das erweißliche Intereſſe moræ zu erſtatten ſchul⸗
dig. Quæ ſententia cum a reo impugnaretur » Primum
a Ctis Lipfienüibus , deinde bis a curia ſuprema provin-
Eee 2 ciali,

404 MEDITAT. AD PANDECT.

ciali, denique a ſummo Provocationum Senatu, qui Dres-
dæ eſt, rejecta appellatione, fuit confirmata.
VIII.
Pactum nudum de tradendo, niſi traditio realis accedat, domi-
. nium non transfert. .
i, qui poſſeſſionem in ſe translatam ſeu traditionem ſibi
Tfactam probare debent, ſæpe non leviter errant, dum
verba in pacto vel contractu comprehenſa, quibus dominus,
a quo cauſam habent, ſe rem illis tradere, er verkaufe und
uͤbergebe hiermit, teſtatur, loco probationis allegant. Putant
ſcilicet, fubeſſe hoc caſu traditionem aliquam, ſi non ve-
ram, ſaltem fictam, quæ vulgo longæ manus;, etſi datio-
nem de manu in manum non requirat, nudis tamen verbis
non perficitur, ſed actum aliquem corporalem requirit,
e. g. propoſitionem rei tradendæ in conſpectu accipientis
factam hujus juſſu L. 79. de Solut. vel cuſtodiam rei emtæ
X conceſſione venditoris appoſitam L. 51. de Adqu. vel amit.
poſſ. vel demonſtrationem rei tradendæ & conceſſionem fa-
cultatis eam occupandi L. 18. §. 2. de Adq. vel amit. poſj.
At quod verba ſola ad tradendum non ſufficiant, ſatis pa-
tret ex L. 20. C. de Pactis, ubi dominia rerum pactis nudis
non transferri dicuntur. Quo loco per pacta nuda omnes
conventiones etiam contradtus, qui cum traditione con-
juncti non ſunt, intelliguntur. Cui legi non obſtat L. I.
§. 21. de Adqu. vel am. poſj. in qua Paulus: Won eſt, inquit,
corpore & actu neceſſe abprebendere poſſetſionem. Ex ſequen-
tibus enim verbis apparet, eum non omnem actum corpo-
ralem excludere, ſed minimum oculos, hoc eſt, demon-
ſtrationem ex parte tradentis & obtufum ex parte accipien-
tis, cum affectu ſive animo occupandi conjunctum requi-
rere. Quamobrem Cri Vitembergenſes menſe Julio anni

CID 1o CCIX. reſponderunt, traditionem factam ex eo non
Pro-

ni.

i
lun
d
U
unt
Ntio⸗
erbis
bint,
lent
eimtt

e

n k.
N.
Puds
Olones
e co⸗
t l.
ingin
ecer⸗
corN
lemol-
peer
Iequ.
o a
e0 Nl

SP. XXXIX. DE PACTIS NVDIS. 40 5

probari, quod venditor emtori dixiſſet, ſe rem venditam ei
cedere, & permittere, ut, quandocunque luberet, illam aſ-

portari curaret: Hat Titius ſeine in Meiſſen gelegene Weine,
Kraft eines aufgerichteten Inſtruments, an Cajum kaͤuflich uͤber⸗
laſſen, ſelbigem auch dieſe Weine abzuholen freygeſtellet; iſt aber,
ehe und bevor die Abholung geſchehen moͤgen, von Lucio aus
einem Wechſel⸗Brief belanget und bewogen worden, die annoch

vorhandene Weine dem Lucio in ſolutum abzutreten, und deſ⸗

ſelben hierzu beſtellten mandatario wirklich zu uͤbergeben. Als
aber nachgehends ein concurſus creditorum wider Titium ent⸗
ſtanden, hat der ehemalige Kaͤufer Cajus Arreſt auf die dem
Lucio in ſolutum uͤberlaſſene Weine geſuchet. Entſtehet alſo
die Frage, welchem unter dieſen beyden letztern eigentlich die
Weine zukommen. Weil nun in dem Fall, wenn eine Sache
ihrer zweyen verkauft wird, derjenige, welchem ſolche zuerſt uͤber⸗
geben worden, dem andern, vermoͤge des erhaltenen dinglichen

Negchtes, vorzuziehen iſt, und aber allhier die Uebergabe niemals
an Cajum, wol aber an Lucium geſchehen, geſtalt dann die in

dem mit Cajo aufgerichteten Kauf⸗Contract befindlichen Worte:

es ſollten ihm die Weine cedirt ſeyn; ad translationem dominii

fuͤr genugſam nicht zu achten; So kan Cajus an denen dem Lu-

cio uͤbergebenen Weinen mit Recht nichts fodern, ſondern muß

ſich lediglich an Titium oder deſſen Vermoͤgen halten,

C Oμ KX O L LE A KI A.

I. Recte Wernherus P. I. Obſ. 167. ſtatuit, pactum de
continuanda in heredes ſocietate, quod in L. 35. c5
S. Pro ſocio improbatur, moribus Germanicis ſu-
ineri.

Eee 3 2. Be-

406 MEDITAT. AD PANDECT.

2. Bene Prunnemennus ad L. II. § 1. de rebus ereditis n. 8.
ſtatuit pactum in mutuo, ut debitor plus reddat,
quam accepit, quod jus Romanum etiam improbat,
hodie valere. Modo tamen id, quod amplius pro-
mittitur, legitinam uſurarum duantſtatem non egre.
diatur.
I. Princeps pactum cum hoſte initum ſervare debet, non

vero pactum cum amico initum, ſi is poſtea hoſtis
fiat.

SPECIMEN XL.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. II. TTT. XIV.

PACTIS INVALIDIS

PVBLICE DEFENSVM
4
CONRADO NICOLAO CHAPPVZEAV
ZELLA—LVNEBVRGICO.
D. XIX. IVNII ANNI CIO 10 ccxv.

I.

Pactum, in quo nihil certi determinatur, obligationem qui-
dem naturalem, ſed non civilem producit.
Inter promiſſiones, quæ obligationem & actionem non pro-
Jqucunt, primum merito locum occupat ea, in qua nihil
certi determinatur. Equidem, ſi jus naturæ ſpectes, hujus-

modi promiſſio ſerio facta obligatoria eſt, cum fundamentum

△

obligationis, voluntas ſcilicet promittentis & acceptatio alte-
rius, adfit. At jura civilia, quæ ſecundum L. 6. pr. de Juſtitia
jure juri naturæ per omnia non ſerviunt, id eſt, obliga-

ton

.

np⸗
U

tenuun.

od
Dbr⸗

Sp. XL. DE PACTIS INVALIDISS. 407

tionibus naturalibus non ſemper vim & effectum in foro hu-
manô tribuunt, hic ſapientiſſima ratione a jure naturæ rece-

dunt. Nam cum hujusmodi pacta incertæ pollicitationis, ut

in L. I7. C. MWandati vocantur, frequentiſlime fiant, eorum
vero determinatio, quæ ex circumſtantiis dependet, inexpli-

cCcabilem fere difficultatem habeat, futurum erat, ut, dum ho-

mines ex pactis incertis ſe invicem convenirent, fora hujusmo-
di actionibus perſtreperent. Quamobrem Ctis melius viſum

eſt, implementum talis promiſſionis uniuscujusque pudori re-

linquere, actionem vero ex ea non dare. Id quod non ſolum
de pactis ſimplicibus, ſed & de contractibus, qui actionem
alias producunt, conſtituerunt. Claræ ſunt ea de re L. 108. §.
I. de Verb. obl. L. 56. §. 3. D. & L. 17. C. Mandati. Et licet con-
jectura aliqua de eo, quod forſan paciſcentes intellexerunt,
capi poſſit, ejus tamen, niſi evidens ſit, ratio habenda non

eſt, quia adverſus ſtipulatorem interpretatio fieri debet, quod,
is, cum clarius loqui potuiſſet & debuiſſet, obicure locutus

eſt, L. 94. L. 99. pr. de Verb. obl. Atque ita reſponderunt JCti
Vitembergenſes menſe Novembri anni co Io CCIX. in calu,
quo alter tranſigentium alteri ſolemni ſcripto promiterat, ſe

liberorum ejus aliquando rationem habiturum gratiamque Il-

lis pro accepto beneficio relaturum: Daß die bey dem zwiſchen
Sejo und Cajo getroffenen Vergleich gebrauchten Worte: es ſolle
Sejus vor Caji mit der Caja erzeugte zwey Kinder Conſideration
haben, und ihnen es wieder genieſſen laſſen; dem Cajo oder deſſen
Kindern kein jus agendi geben moͤgen, in Erwegung, daß derglei⸗
chen zweifelhafte und auf nichts gewiſſes gerichtete Verſprechen in
denen Rechten ganz keinen Effect haben, ſondern lediglich des
promiſſoris Gutachten anheim geſtellet, und von dieſem auch
mit einem ſehr wenigen und geringen koͤnnen erfuͤllet werden,
hiernaͤchſt in gegenwaͤrtigem Fall, daß die Partheyen ihr Abſe⸗
hen bey dieſen Worten auf eine gewiſſe Summa, neinlich den

408 MEDFTAT. AD PANDECT.

Ueberreſt der ehemals geſchenkten und cecdirten Schuldfoderung,
gerichtet, deutlich nicht zu befinden; und wenn gleich Cajus ſol⸗
ches darunter verſtanden, ihm doch als ſtipulatori obgelegen
haͤtte, bey dem diesfalls an Sejum gethanen Antrag ſich beſſer
herauszulaſſen, alſo, und da er dieſes nicht gethan, nunmehr
die Erklaͤrung wieder ihn zu machen iſt. Unam tamen regula
hæc noſtra exceptionem patitur in dote, cujus indetermina-

ta etiam promiſſio actionem parit, atque pro modo facul-

tatum patris & dignitate mariti determinari debet. L. 69. §.
de Jure dotium L. 3. C. de dotis promiſſione. Sed de hac ex-
ceptione alio tempore plura dicemus.
Pacétum imperfectum eſt, ex quo promiſſor alteri jus agendi
competere non vult.
III.

Aäctio non datur contra eun, qui, ſe non ex pacto, ſed ex
gratia promittere, declarat.

3

romiſſio maxime imperfecta eſt, quando quis volunta-
P tem ſuam de re aliqua gratuito alteri præſtanda clare
quidem determinat, ſed ſimul declarat, ſe ita velle obligari,
ut tamen alteri nullum jus compertere debeat, ad eam rem
exigendam. Ex cujus generis promiſſionibus ſi quæ obli-
gatio oritur, ea ſaltem ex honeſtate & decore eſt, ſed,
qui nullam neceſſitatem conjunctam habet, improprie
ad obligationes refertur. Is tamen, qui promiſſum ita
non ſervat, aliquam exiſtimationi ſuæ maculam adſpergit
& notam perfidiæ incurrit. Sed exempla hujusmodi
pactorum videamus, quibus alteri jus agendi denega-
tur. Videlicet clauſula hæc vel tacite vel ex natura ne-
gotüi promiſſioni ineſt, vel expreſſis verbis adjicitur.
Ad

e

l

er

lontr.
Ach
blen
n E
e N.

,

lum 1
enent
Un N
4

SP. XL. DE PACIIS INVALIDISS. 409

Ad Priorem caſum Pufendorfius de Jure naturæ 5 gen-
tzium lib. 6. cap. S. §. 6. recte refert pollicitationes principum
virorumque potentum aut gratioſorum, quibus alicui non per
verba honoris, ſed ſerio ſuam commendationem, interceſſio-
nem, promotionem aut ſuffragium ſpondent; quæ tamen
haud quidquam velut jure quodam abs ſeſe volunt exigi, ſed
in ſolidum ſuæhumanitafi ac veracitati cupiunt imputari. Ta-
lis eſt illa promiſſio, quam Tiberius Sejano apud Tacitum an-
nali IV. c. 40. facit. Huc quoque pertinet, quum alicui, me

eum heredem aliquando facturum, vel in teſtamento quid ipſi

relicturum, inter familiares ſermones polliceor, ex quo fa-
men vera oblig gatio non naſcitur, nec jJus agendi alteri datur, li-
cet is, qui ſine juſta cauſa voluntatem hanc ſuam mutat, merito
reprehendatur. Qujus rei elegantiſſima exempla apud 'ale-

rium Maximum l. 7. c. 8. n. . 6. exſtant. Interdum vero hanc

declarationem promiſſioni ſuæ expreſſe addit, quo pertinet ex-

emplum in l. 8. de Obligationibus & act. allatum, item, ſi quis fa-
cultatem pœnitendi ſibi in promiſſione reſervet. Atque tunc

res minus dubii habet, quod ſcilicet promiſſor ex tali promil-

ſione, quæ ſtatum, id eſt, firmitatem ex voluntate ejus capit,

conveniri nequeat. L. 108. §. 1. de Verb. obl. Vix autem aliud il-
luſtrius hujusmodi Promiſſionis & controverſiæ ſuper ea ortæ
exemplum occurret, quam in Inſtrumento Pacis E, eſtphalicæ
art. V. S. 39. cujus hæc verba ſunt: Quod ad Comites, Barones,

nohbiles eorumque Jubditos in reliquis Sileſiæ ducatibus, qui imme-
diate ad Cameram Kegiam ſpectant, tum etiam de præſenti in

Auſtria inferiori degentes Comites, Barones & nobiles attinet,
quamvis Cæſareæ Majeſtati jus reformandi exercitium reli-
gionis non minus, quam aliis regilus C prineipibut, compe-
tat, tamen non quidem ex pacto, „ ſed ad interventionem Re-
gicæ Majeſtatis Sueciæ, & in gratiam intercedentium Augu-
lſanæ Confeſſionis Statuum permittit,; ut ejusmodi Comites,
Tom. J. Fff Baro-

410 MEDITAT. AD PANDECT.
Parones, & MWobiles illorumque ſulbditi ob profeſzonem Auguſta-

næ Confeſſionis loco aut bonis cedere aut emigrare non tenean-
zur & 6. Non parum noſtris temporibus ſuper interpretatio-
ne horum verborum diſputatum eſt inter eruditos. Silefii,
quorum cauſam etiam tuetur Henninges in Meditat. ad Inſtrum.
Pacis Spec. IV. urgent, gratiam, que publicis tabulis promit-
tatur, omnino obligatoriam fieri, nihilque inter pacta & ejus
generis gratiam re vera intereſſe; lenioribus verbis pacifica-
tores uti voluiſſe, ne videretur Cæſar a ſubjectis ad hæc coa-
Rus eſſe invitus. Contra Buckiſeb in Commentario ad eun-
dem §. aliique, gratiam Imperatoris hic implorari, non rem pa-
GRo firmari, ajunt, & Imperatori quocunque tempore faculta-
tem competere iſtam gratiam revocandi. Nobis media ſen-
tentia placet. Equidem, cum Imperator ſatis declararit, nol-
le ſe ex Pacto teneri, pactum etiam, necefſitas atque jus co-
gendi ex iis verbis exſculpi non debet. Satis enim ex hiſtoria
congreſſus Weſtphalici cognitum eſt, legatos Cæſaris null
modo promoveri potuiſſe, ut ſubjectos Cæſareos circa religio-
nem cum aliis civibus Imperii exæquarent, ſed, cum legati
Suecici fortius inſiſterent, disceſſum etiam minitatos eſſe. No-
luerunt igitur, ut hac in parte Cæfari lex præſcriberetur.
Nihilo tamen minus Sileſii ſatis ſecuri ſunt. Cum enim, ut
ſupra diximus, decori honeſtatisque leges hujusmodi pollici-
tationibus firmamentum addant, non eſt credibile, Principes
Auſtriacos, qui, teſte Kieffero de Domo Auſtriaca & ejus præro-
gativis, inter præcipua decora ſua numerant, quod nullus ex
gente ſua unquam exierit tyrannus, omnesque fidem datam
religioſiſſime ſervarint, huic conventioni eſſe contraventuros.
Atque adeo illi etiam errant, qui, conceſſam Sileſüs gratiam
quocunque tempore revocari poſſe, perhibent. Nam quod
contra bonos mores & exiſtimationem eſt, id gens Auſtriaca
ne facere quidem poſſe cenſeri debet.

IV. Pa-

ei⸗
ler.
.
ll⸗
ne.
ltz.
ſen⸗
nl.
co.
iſtorir
nnl
lgio.
legari
N-.
eretun
in u
Pole.
rinogs
Nprr.
ullwse
1 Caun
entunds
gnnin
n N

lttuct
W

4

5

SP. XL. DE PACTIS INVALIDIS. 411
IV.
Pactum obligatorium eſſe definit, ſi facies rerum prorſus
immutetur.

Jmne pactum, omnis promiſſio „rebus ſic ſtaatibus, in-
telligenda eſt, ut Seneca lib. 4. de Beneficiis c. 35. rem

clarius explicat, omnia eſſe debent eadem, quæ fuerunt, cum pro-

mitterem, ut promittentis ſidem teneas. Quam regulam, etſi
Grotius de Jure belli ao pacis l. 2. C. 16. §. 25. eumque ſecuti
Pujfendorſius arque Zieglerus vellicent, nobis tamen nihil ini-
qui ei ineſſe videtur. Ipſi certe Grotius & Pufendorffius paſ-
ſim fatentur, non valere, quod pollicitus aut Pactus fuerim,
ſi caſus deinde emergat, ut promiſſum meum vel plane non,
vel non ſine meo alteriusve exitio ſolvere poſſim. Cur non
igitur generalem regulam conficere liceat, ceſſare obligatio-
nem, nec promiſſum a promittente exigi poſſe, ſi tanta incidat
mutatio, ut non amplius priſtina rerum facies ſuperſit, atque

promiſſor, ſi eam prævidiſſet, pacturus non fuiſſet. Huc fa-

cit locus Ciceronis Omic. Iib. I. quem ipfe alibi excitat & pro-
bat Grotius: Incidunt ſæpe tempora, ut promiſſum ſervare nox
ſit juſtum. KReferri enim decet ad fundamentæ juſtitiæ, primum,
ut ne cui noceatur; deinde, ut communi utilitati ſerviatur.

Ea cum tempora bpermutant, commutatur ekcium, & non ſem-
per eſt ilem. PEoteſt etiam accidere, ut promiſum conventum
ſit inutile vel ei, cui promiſſum fuit, vel ei, qui promiſerit.

Wam ſi, ut in fabulis eſt, Neptunus, quod Theſeo promiſerat,
non feciſſet, Theſeus filio Hippolito non eſſet orboetus. Nec pro-
miſſa igitur ſervanda ſunt en, gquæ ſint iis, guibus promiſeris,
inutilia, nec, i plus tibi noceant, quam illa proſint, cui promiſe-
rig. Itaque regulam, quam ab initio poſuimus, juri & æqui-
tati naturali optime convenire, putamus. Convenit vero &
legibus noſtris civilibus. In illis enim promiſſor a promiſſo
Fffz præ-

.

412 MEDITAT. AD PANDECT.

præſtando excufatur, ſi vis divina L. 24. §. 4. de Damno inf.
vel magna E. 2. de Peric. & comm. rei vend. vel major caſus,
cui humana imbecillitas reſiſtere non poteſt, L. I. §. 4. de Obl.
Co act. interveniat. Alia exempla ſunt in donatione, quæ ob
liberos don atori poſtea natos L. 8. C. de Revocandis donat. nee
non ob graviſſimam inimicitiam intervenientem L. 10. C. eodem
revocatur; item in locatione ad aliquot annos facta, quæ, ſi,
tempore nondum elapſo, locator ipſe re indigere incipiat, ſer-
vanda non eſt l. 3. C. de Locato. Vide vero inprimis I. 38. pr. de
Solut. & Barboſæ Ileſaurum lib. I4. cab. I. actom. 14. Quibus
rationibus commotus, cum aliquando privatim conſulerer,
an is, qui binas ædes habebat, & alteras quidem ipſo inhabita-
bat, alteras vero genero in dotem promiſerat, ad traditionem
earum obligaretur, cum poſtea ſuas incendio amilſiſſet,
atque nunc ipſe promiſſis indigeret, reſpondi, compelli
illum ad hoc non poſſe. Adde Reſponſum, quod exhi-
bet Kiebterus Deciſione 23. n. 2. Approbarunt quoque ſen-
tentiam noſtram Cti Helmſtadienſes & menſe Septem-
bri anni Cclo 1o CCXVI. ſic reſponderunt: Hat W. W. eine
Ziegel⸗Scheune auf 3 Jahr in Pacht genommen, und in der daruͤber
gefertigten Punctation verſprochen, den Wiſpel Kalk vor 2 Rthlr.
und 8 Gr. zum Veſtungsbau zu liefern, nachgehends aber von dem
Commendanten die Verwilligung, daß er in Zukunft 3 Rthlr. neh⸗
men moͤchte, erhalten. Entſtehet alſo die Frage, ob der Commen⸗
dant aus eigener Macht den im Contract determinirten Kalkpreis
auf 16 Gr. erhoͤhen koͤnnen. Weil nun der Transact und die
Erhoͤhung des Kalkpreiſes nicht aus bloſſer Gefaͤlligkeit, ſondern
aus guten und gerechten Urſachen geſchehen, alſo von Koͤnigl.
Majeſt. ſelbſt vermuthlich wuͤrde approbiret worden ſeyn, indem
die Materialien nach errichteter Punctation und zugleich der
Kalkpreis in allen andern Brennhuͤtten aufgeſchlagen, folglich
die Sache in ganz andern Stand gekommen, als ſie zur Zeit
der

ſonden
g.

ſeer

e
1 N
4

SP. XIL. DE PACTIS INVALIDIs. 413

der Punckation geweſen, und W. W. wenn man ihm die Erhoͤhung

des Preiſes nicht berſtattet haͤtte, entweder ruiniret oder gezwungen
. ware, gleich ſeinen Vorfahren aus dem Pacht zu treten und

huͤtte zu verlaſſen; So mag W. W. des allerunterthaͤnig⸗

ſten Vertrauens leben, es werde Koͤnigl. Majeſt. in Erwegung dieſer

ausgefuͤhrten Umſtaͤnde und der ihnen beygepflichteten Billigkeit den
von dem Commendanten getroffenen Vergleich genehm halten.

V.

Qui ex pacto ſecum inito nihil utilitatis percepturus eſt, alterum
ad id ſervandum cogere nequit.

P utilitatis humanæ cauſa ineuntur. Quodſi itaque
nulla ex iis in alterum utilitas redundet, promittens ad
ea ſervanda non obligatur. Id quod & rectæ rationi conve-
nit, ne ſcilicet ego onus ſine cujusquam commodo ſubeam,

& legibus civilibus quoque præcipitur, quæ paéta illa, qui-

bus quis, ſe re ſua non uſurum, vel eam non venditurum,
pollicetur, improbant. Atque ex hoc fundamento recor-

damur, irritam declaratam fuiſſe promiſſionem, ab uxore
marito moribundo factam de viduitate poſt mortem ejus
ſervanda. Etſi enim jusjurandum adjeciſſet, tamen, quia
principalis obligatio non ſubfiſtebat, nec jurisjurandi adje-
Gti ratio habebatur. Vide L. 2. C. de indicta viduitate tolt.

VI.
Paltum privatorum de transferendis ex uno fundo in alterum
prædium vel perſonam oneribus publicis, quod ad ſoum,
non valet, bene tamen quod ad ipſos paciſcentei.

Neos infrequens eſt inter privatos pactum de transferendis

ex uno fundo in alterum fundum aut perſonam oneri-
Ff1 3 bus

414 MEDITAT. AD PANDECT.
bus publicis. Quod quousque valeat, magna eſt inter Ctos
contentio. In eo quidem conveniunt omnes, fiſco illud non
nocere, ſed hunc, eo non obſtante, poſſeſſorem fundi perſe-
qui & ad tributa atque onera ſolita ſolvenda compellere poſſe.
n vero quod ad ipſos pacifcentes etiam invalidum fit, atque
ab iis eorumve heredibus & ſucceſſoribus revocari poſſit, acer-
rime diſputatur. Prorſus invalidum illud eſſe, ajunt MWicolaus
de Matarellis, Cujacius, Tuldenus, KRauchbar, Meierus, Perez,
KAlock, Franzkius, Sruvius, Philiphi, Lauterlackhius, Sebhülterus
& Bergerus. At alia non minore numero, Accurſius, Odor
Jredus, Azo, Bartolus, Paldus, Jaſon, Caſtrenſis Salicetus,
Laſius, Donellus, Pacius, Antonius Faber, Chriſtinæus, Be-
Joldus, Tubor e&& Brunnemannus, walere einsmodi pactum,
quod ad ipſos paciſcentes, contendunt, adeo, ut is, qui
onera in ſe vel ſuum fundum recepit, non ſolum pactum D
illud non infringere poſſit, ſed & alteri, cum dquo pactus eſt,
id, quod hic fiſco exſolvere coactus fuit, reſtituere neceſie
habeat. Quam controverſiam ex ſolis legibus civilibus di-
rimere, impoſſibile erit. Ab utraque enim parte leges clariſ-
ſimæ afferuntur. Juſtum & ſervandum hoc pactum eſſe,
Ulpianus in I. 52. §. 2. de Pactis, atque id ſaltem, quantum
ad fiſei rationem, non valere, Papinianus in l. 42. de Pactis
ajunt. Contra Alegander Imperator in l. I1. C. Sine cenſu vel
reliquis fundum compar. non poſſe ex hujusmodi conventione,
etſi in ſtipulationem deducatur, vel contractui ad jiciatur,
a ctionem competere, negat. Equidem neutri parti reſponſio-
nes ad iſtas leges deſunt, quarum tamen nulla, ut verum fatea-
mur, nobis ſatisfacit. Itaque, veteres etiam circa iſtam quæ-
ſtionem diſſenſiſſe invicem, & contrarias eorum opiniones àa
Triboniano per imprudentiam corpori legum ſuarum inſer-
tas fuiſſe, putamus. Nos tamen amplectemur eorum, qui

paétum tale inter paciſcentes valere, atque actionem quodue

—
1108
UO
le.

ole⸗

hee

dcek⸗

elledt

Pee,
tu
O.
leti
, de.
Cun
g
eun
luseh
necelt
us d⸗
erid
n ele

wunmn
e d
lehtl
jendon,
Gieim
elpoir.
Eunkiet

Sp. XL. DE PACTIS INVALIDIS. 415

producere dicunt, ſententiam, quippe qua & æuitati & ana-
logiæ juris noſtri magis convenit. .Æqnifas omnes conven-
tiones bona fide initas, in quantum honeſtati non repugnant,
nec tertio nocent, ſuſtinet., Jus vero noſtrum civile in omni
negotio utile ab inutili ſeparat, atque, illud per hoc vitiari,
vetat. Juvat præterea ſententiam noſtram hodierna plero-
rumque collegiorum obſervantia, quæ utique in cauſis dubiis
alicujus momenti eſſe debet. Teſtes ſunt BGrunnemannus ad
I. 42. de Pactis n. 2. & Bergerus, qui, etſi ipſe contrariam no-
ſtræ opinionem ecx jure defendat, noſtram tamen uſu colle-
giorum, quæ in Saxoniæ Electoratu florent, omnium recep-
tam eſſe, fatetur in Electis Diſcept. For. p. I4I4. Jegdg. Ipſi
quoque recordamur, Ctos Vitembergenſes menſe julio anni

cIDdO CCIX. ita reſpondiſſe: Ob ihr gleich, daß, denen gemeinen

Kayſerl. und Churfuͤrſtl. Saͤchſiſchen Rechten zuwider, die Wieſe
ganz frey von allen herrſchaftlichen Gefaͤllen verkaufet, dieſe hinge⸗

gen ſaͤmtlich auf eurem Guthe behalten worden, vorſchuͤtzet; So
iſt dennoch das Pactum und Handlung, d da Verkaͤufer die auf dem

verkauften Guth haftenden Gefaͤlle uͤbernimmt, zwar, was den Fi-
ſcum betrift, vor nichtig zu achten, und mag ſelbigem nicht praͤjudi⸗
ciren, hingegen iſt es unter denen contrahirenden Theilen beſtaͤndig,

und mag von ſelbigen oder ihren Nachfolgern nicht gefochten wer⸗
den. Similem in modum pronunciarunt Cti Helmſtadienſes

menſe Decem bri anni c1o 1ο ccxIV: Der ganze Streit kommt dar⸗
auf an, ob das dem erſteren Urthel beygemeſſene vitium nullitatis
dergeſtalt beſchaffen, daß ſolches Urthel, ungeachtet Klaͤger ſich des

in denen Rechten vorgeſchriebenen remedlü dawider nicht bedienet,
in Kraft Rechtens nicht erſchieſſen koͤnnen. Klaͤger will die
affirmativam daher behaupten, weil denen Rechten ſchnur ſtracks
zuwiderlaufe, daß der Beſitzer eines Guthes von denen darauf
haftenden oneribus befreyet ſey. Alldieweil aber ein ſolches
pactum, daß Kaͤufer von denen oneribus gaͤnzlich befreyet Ei⸗
olle⸗

416 MEDITAT. AD PANDECTI.

ſolle, zwar von dem Fiſco, keine sweges aber von denen con⸗

trahirenden ſelbſt angefochten werden kann; So haben wir in

dem angezogenen Urthel keine Nullitaͤt finden koͤnnen, und ſeynd
alſo, daſſelbige zu beſtaͤigen, bewogen worden.

VII.
Pactum invalidum, etſi in judicio initum, vel a zudice
conkrmatum lit, impugnari poteſt.

M agna eſt pacti judicialis auctoritas, majorque „ quam

ejus, quod extra judicium confectum eſt, ob maxi-
mam, quæ pro judice & geſtis coram eo negotiis pugnat,
fidei & integritatis præſumtionem, de qua vide c. 6. X. de

Renunciatione. At quod advocati nonnunquam eam aucto-

ritatem latius extendere &ñ pacta in ſe vitioſa & invalida
per eam ſanare volunt, in eo profecto peccant. JIudex enim,
dum pacta ſibi oblata confirmat, non accurate ſemper cau-
ſam cognoſcere, nec omnes circumſtantias conſiderare

poteſt. Omnibus itaque confirmationibus clauſula, in

quantum actus de jure valet, ineſle videtur. Nec deſunt
in jure noſtro exempla conventionum judicialiter inita-
rum, quæ tamen impugnare permittitur. Vide l. II. C.
de Prædiis & aliis rebus ainorum. Offerebatur aliquan-
do ICtis Helmſtadienſibus caſus, ubi mater nomine libe-
rorum impuberum, quibus nec ipſa tutrix, nec alius tu-
tor conſtitutus fuerat, pacta coram judicio erat & con-
firmationem ejus pacti impetrarat. Oppugnabant hoc pa-
Kum liberi. Adverſarius vero auctoritatem judicialem ob-
tendebat, qua tamen non obſtante, reſpondimus: Ob
gleich die Guͤltigkeit des getroffenen Vergleichs daher behaup⸗
tet werden koͤnnte, daß derſelbe gerichtlich aufgerichtet wor⸗

den,

on⸗
i
dhnd⸗

ie

IM,.
gnnt
L6
Audo.
Gvaidt
ening
1 Cal.
derare
Na i
delun
1 Un.
. Il l.
Adur.
iine Ihe.
Aid tr
.
hoek⸗
alen d-

null, aufzuheben bewogen werden.

SpP. XLI. DE IN TERPRETAT. PACTOR. DVBIOR. 417

den, alſo deſto groͤſſere Autoritaͤt habe; Alldieweil aber auch ein
gerichtlich aufgerichtetes und beſtaͤtigtes Pactum nichts deſtoweni⸗
ger ob læſionem oder aus andern wohlgegruͤndeten Urſachen an⸗
gefochten und umgeſtoſſen werden kan; So ſeynd wir beſagten
Vergleich, welcher wegen Mangel des Vormundes iplo jure

CO X O LE E A R YI A.

I. Pactum venditioni adjectum, ut emtor, niſi ſtato die
pretium ſolvat, deinde duplum præſtet, invalidum
eſt. 7
2. Pactum, in quo paciſcentes ſe jurejurando ad illud per-
petuo ſervandum nec unquam reſcindendum obliga-
runt, tamen ſine metu perjurii, conſcientibus omni-
bus, tolli poteſt. Exemplum anno cio 10 crxXII. in
Hollandia contigit, ubi edictum perpetuum de nun-
quam reducenda ſummi gubernatoris dignitate revo-
catum eſt.

3. Pactum a majore collegarum parte cum extraneo initum
ceteros collegas, qui non conſenſerunt, haud obligat.

SPECIMEN XLI.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. II. TI T. I.

INTERPREITATIONE
PACTORVM DVBIORVM
PVBLICE DEFENSVM
IOANNE PHILIPPO DVVE,

HELMSTADIENSI.
D. XXVI. IVNII ANNI CID 10 CCXV.

Tom. I. Ggg I. Obli-

A4 , 8 MEDITAT. AD PANDECT.

Noie ex pacto, in quo paciſcentes de ſe tKantum, non etiam
e& heredibus locuti ſunt, tamen ad heredes quoqgue trauſit.
II.
Formula in pactorum & eontractuum initio poni ſolita: pro ſe
& heredibui; plerumque eſt otioſa.
III.
In donatione mortis cauſa utile eſt, ut ea in beredes dona-
tarii dirigatur.

P'e dividuntur in perſonalia & realia. Perſonalia ad per-

ſonas paciſcentes reſtringuntur, nec ad heredes perti-
nent, L. 21. pr. de Pactis. Realia, quæ & generalia in
L. 40. pr. de Pactis dicuntur, ad heredes & omnes ſucceſſores
& fide juſſores extenduntur. Conſtat vero ex L. 13. C. de Con-
trab. & comm. ſtip. omne pactum in dubio reale præſumi tam-
etſi nulla in eo heredum mentio facta, ſed paciſcentes de ſe
tantum locuti ſint, niſi vel heredes expreſſe excipiantur, ut in
L. 17. §. 37 de Pactis, vel verba clare ad perſonas reſtringan-
tur, ut, ſi te ſolum obligari dicas, vel pactum ſaltem ad dies vi-
t& concipiatur, vel ex circumſtantiis appareat, perſonæ in-
duſtriam electam fuiſſe, vel negotium tale ſit, quod ſua na-
tura in heredes non tranſit, ut ſocietas, mandatum. Niſi
quid ex his interveniat, pactum ſemper reale præſumitur.
Atque ita ICti Vitembergenſes menſe Februario anni cio
15 Cccx. pronunciarunt: Es faͤllet in gegenwaͤrtiger Sache die
Frage vor: ob Klaͤgers Principalinnen der Vorkauf an dem
Schuſteriſchen Hauſe zuſtehe? Solche wird von Beklagten da⸗
her in Zweifel gezogen, daß George Schuſter in dem Contract,
worinnen er Klaͤgerinnen den Vorkauf einraͤumet, nur von ſei⸗
ner Perſon redet, alſo ſeine Erben zu einem gleichmaͤßigen nicht

el⸗
i⸗
Ain
dres
Con.
tam.
eſe
tin

gir

esi.
e in⸗
1n Ne-
N
mitut
i c
che de
n den
en N⸗
atralh
n ſi⸗
N

SP. XLI. DE INTERPRETAT. PACT. DVBIOR. 419

verbinden wollen. Alldieweil aber ein jedwedes Pactum auch auf
die Erben, obgleich derſelben darinnen nicht gedacht wird, zu erſtre⸗
cken: So haben wir ꝛc. Ex his, quæ diximus, id ſimul apparet,
mentionem heredum, quam tabularii more ſolito in princi-
pio inſtrumentorum, quæ ſuper pactis & contractibus con-
ficiunt, facere ſolent, ſemper fere ſuperfluam eſſe, cum
ea ſua natura omnibus conventionibus inſit. Habebit ta-
men aliquem uſum in iis negotiis, quæ alias ad heredes non
tranſeunt. Sic, ut mandatis judicialibus ad jiciatur, expreſſe

cautum eſt in Receſſu Imperii de anno 1654. F. 99. Tunc

quoque, cum dubium eſſe poterat, an perſonæ induſtria
electa ſit, tutius heredum quoque mentionem fieri, Sery-
kius de Cautelis contractuum ſect. I. C. 4. §. 15. aſſerit. An
vero in donatione mortis cauſa utile ſit, ut ea in donatarii
heredes dirigatur, de eo non conveniunt DD. E eſembecius
ad tit. D. de Mortis cauſa donat. n. 6. utiliſſimam hanc for-
mulam eſſle, & ex donatione mortis cauſa donationem in-
ter vivos efficere putat. Contra Habnius ad hb. l. verbis:
Aut mentio heredum & Stryk. in Cautelis contract. ſect. 2. C. 9.
§. II. inutilem exiſtimant, nec quidquam ad heredes tranſire,
ſi donatarius ante donantem moriatur, dicunt. At nobis

media ſententia placet. Equidem per ſolam heredum men-

tionem donatio inter vivos contra donantis voluntatem
non efficitur. Manet enim facultas pœnitendi & revocandi
donatori ſalva, manet etiam neceſſitas adhibendi quinque te-
ſtes. At in eo effectum nanciſcitur hæc formula, quod do-
natio, exſtincto licet ante donantem donatario, ad hujus
heredes tranſeat, non quidem propterea, quod donatio in-
ter vivos fiat, ſed quia, ad exemplum uſusfructus, duæ
quaſi donationes, altera in donatarium, altera in heredes
ejus, facta cenſetur, arg. L. 38. §. 12. de Verb. obl.
Cgg 2 IV. In-

420 MEDITAT. AD PANDECT.

IV.
Interpretatio pacti eontra eum facienda eſt, qui clarius
. loqui debutſſet.
P pactione ambigua & obſcura interpretationem contra
eum faciendam eſſe, qui clarius loqui debuiſfet; & recta
ratio,; & leges noſtræ civiles ſæpius præcipiunt. Omnium
clariſſime Celſus in L. 99. pr. de 'erb. obl. iſtam regulam pro-
ponit. Etſi vero de regula ipſa ſatis conveniant DD. in eo
tamen varie diſſentiunt, quis ſit is, qui clarius loqui debuiſ-
ſet. Alii propter L. 39. de Pactis, & l. 38. J. 18. Je Z'erb. obl.
venditorem, locatorem & ſtipulatorem nominant. Alii cum
Mantica de tacit. & ambig. convent. L. 2. tit. 4. n. 99. pactum
contra eum intelligunt, qui ex eo nititur. Alii aliter rem
explicant. Quorum omnium opiniones refutat Béhmerus
de interpretatione facienda contra eum, gui elarius loqui de-
buiſſet, ipſeque generalem regulam præicribit, ſed, quod
pace viri celeberrimi dixerimus, nec novam, nec meliorem.

Ait videlicet in §. 20: Ille in pactione ambigua & obſcura

clarius loqui debuiſſet, qui in illa voluit ſingularem & extra-
ordinariam quærere utilitatem, quando fſcilicet lis eſt de illa
utilitate, quam quærere voluit. At hoc jam ante Böhme-
rum Mantiea dixit in ſupra memorato loco, ubi ſatis de-
clarat, ſe per eum, qui ex pacto nititur, hunc intelligere,
qui ex illo commodum vult reportare. Quæ regula tamen

& obſcura eſt interdum difficillimæque applicationis, &

plerumque plane falſa. Obſcura ideo eſt, quod in conven-
tionibus, e. g. ſponſalibus, æqualis ſæpe utriusque vertitur
utilitas, nec apparet, cujus præ altero interſit. Novis ita-
que tunc regulis opus erit ad inveſtigandum, quis ſit ille,
qui ſingularem & extraordinariam quærat utilitatem. Deinde
ſæpiſſime etiam fallit ea regula. Non diffitemur equidem,
interpretationem nonnunquam fieri contra eum, cujus po-

tiſ⸗

Ura

mme.
Oe.
gee,

AInen

Wel.

titur

ig i.
ille,
eince
idenn,

15 po⸗.
il.

SP. XLI. DE INTLERPRET. PACT. DVBIOR. 421

tiſſimum intereſt. Ipſi ejus rei exemplum dedimus in Specimi-
nis XL. Meditatione JI. At non ſemper. Recta ratio interdum
interpretationem contra eum fieri jubet, cujus æqualiter,
vel minus intereſt, ut ex ſubjectis exemplis apparebit. Re-
Stius itaque & ſecundum mentem Cterum veterum regulam
ſic formabimus: IS clarius loqui debuit, atque contrariam ſi-
bi interpretationem patitur, qui verba pacti concepit, vel
concipere aut mentem ſuam explicare debuit, atque obſcure
vel ambigue locutus eſt. Atque hinc, etſi venditoris & em-

toris æqualiter interſit, interpretatio tamen ex L. 39. de TP'actis

plerumque contra venditorem fit, quod is omnes rei venditæ
qualitates indicare debet. At ſi emtor aliquid, quod contra-

Qctui per ſe non ineſt, ſuperaddidit, ſed obſcurius ſententiam

ſuam declaravit, contra ipſum fit explicatio L. 34. de Controh.
emt. Ita quoque ſtipulator, qui verba ſtipulationis concipit &
ab altero quid petit, contrariam ſibi interpretationem admit-
tere neceſſe habet L. 38. §. 18. de Verb. obl. Si quis interrogatus
dubie vel ambigue reſpondet, contra eum interpretatio fit,
arg. L. 9. §. 5. de Interrogationibus. Ita Cri Vitembergenſes
menſe Februario anni clo 1o ccx. pronunciarunt: Die andere

Frage, ſo in gegenwaͤrtiger Sache vorfaͤllt, iſt: ob der Vorkauf

an dem Schuſteriſchen Hauſe Klaͤgers Principalinnen vor 500 fl.

verſprochen worden. Selbige wird deswegen in Zweifel gezogen,
weil in dem Contract keine gewiſſe Summe bey dem Verkaufs⸗
pacto ausgedruͤcket, George Schuſter auch, nach Ausſage der Zeu⸗
gen, auf vielfaͤltiges Fragen, ob der Verkauf um die 500. fl. ge⸗
ſchehen ſolle; nur dieſes: Nach meinem Tode mag es nehmen wer
da will; geantwortet. Alldieweil aber diejenige Worte, worinnen
das paétum protimiſeos enthalten, ſich auf die vorhergehenden,
da der Klaͤgerinnen Mutter der Wiederkauf um 500 fl. eingeraͤu⸗
met wird, beziehen, ferner die Erklaͤrung der von Schuſtern auf
ſo vielfaͤltiges durch ſeine Frau, die Vormuͤnder und den Richter
Egg 3 ſelbſt

422 MEDITAT. AD PANDECT.

ſelbſt beſchehenes Fragen gethanen dunkeln und zweifelhaften Ant⸗
wort nunmehr wider ihn ſelbſt, als der da deutlicher reden ſollen,
zu machen; So haben wir ꝛc. Eundem in modum Cti Helm-
ſtadienſes menſe Novembri anni cio 1o ccxIII. ſuper pacto li-
beratorio ſeu apochis a creditore conceptis pronunciarunt.
Etſi enim in pacto ejusmodi liberatorio major debitoris uti⸗
litas verſetur, creditor tamen, qui verba ejus concipit, ſi

obſcurius loquatur, interpretationem fibi contrariam pati
debet arg. L. 21. de Contrab. emt. Es iſt zwar nicht zu leugnen,
daß Beklagter in der ſeiner Unterſchrift angehaͤngten Proteſtation
ſich ziemlich dunkler und zweydeutiger Worte bedienet, woraus
anjetzo einiger Zweifel erwaͤchſet, ob er auch Klaͤgern wegen ſeiner
gefuͤhrten Adminiſtration wuͤrklich quittiret. Alldieweil aber die
Worte: Auf Anhaltung Herrn Johann „olzmann ſein
bittliches Anſuchung haben wir Conſorten den Contract ſo
weit quit iret und unterſchrieben; item: quittire ich die an⸗
dere Conſorten alle zuſammen, daß ich mein Kefuſie von
Thomas Wilcken bekommen thue; des Beklagten Intenti-
on ziemlich deutlich an den Tag legen, und daferne ja noch einige
Dunkelheit uͤbrig bleibet, Beklagter ihm ſelbſt beyzumeſſen hat,
daß er ſeine Meynung nicht klaͤrer ausgedruͤcket, und dadurch,
daß nunmehro die Auslegung wider ihn ſelbſt gemachet werden
muß, verurſachet; So haben wir bey dieſen Umſtaͤnden voriges
Urtheil, worinnen Beklagter condemnirt worden, beſtattiget.
De cetero deciſio controverſiarum, quæ circa hanc regu-
lam oriri poterunt, ex circumſtantiis, æquitate & arbitrio
judicis pendebit.

V. De

l⸗
on

N

SP. NXLI. DE INTERPRETAT. PACTOR. DVBIOR. 423

Deciſio Jubiorum in pactis, quaæ Principes Imperii invicem ineunt,
oocurentium ex jure communi, id eſt Canonico, Komans

&W Longobardico deſumenda eſt.

egulam unanimi ſummorum Ctorum conſenſu ſta-
bilitam & longo uſu firmatam, quod controverſiæ
Principum Imperii ex jure communi, Canonico ſci-
licet, Romano & Longobardico decidendæ ſint, oppugna-
vit nuper Gribnerus de Præjudicio principum ex abuſu Ju-
ris uſzinianei cap. 2. At nos non videmus, quamobrem
priſca opinio relinquenda ſit, cujus fundamenta, tantum
abeſt, ut ſubverterit Gribnerus, ut præcipua nec attigerit
quidem. Recenſebimus autem potiſlima. Primo ſcilicet
indubium eſt, principes Imperii ſpectatos invicem priva-
torum jure cenſeri, &, tanquam ſingulos optimates in
Ariſtocratiis, Legibus communibus in Imperio receptis
ſubjectos eſſe. Deinde 2. Principes Imperü judiciariam
utriusque ſummi tribunalis, Cameræ ſcilicet & judicii au-
lici, poteſtatem agnoſcunt. At eorum tribunalium aſſeſ-
ſores non ex arbitrio ſuo & cerebrina &αquitate, ſed ex
juribus communibus, judicare jubentur. Ita clariſſime
conſtitutum eſt in Ord. Cam. P. I. tit. 13. & KReceſſu Im-
perii de anno 1654. §. 105. ubi per jura communia, quæ ſta-
tutis, conſuetudinibus & legibus Imperii publicis opponun-
tur, non poſſunt alia, quam Canonica, Romana & Longo-
bardica, intelligi. Adde Conſtitutionem judicii Aulici Fer-
dinandinam tit. I. §. I5. ubi aſſeſſores ſummi hujus judicii in
cauſis, quæ ad ipſum Cæſarem pertinent, jura illa commu-
nia obſervare jubentur. Nec quidquam in hoc loco deſide-
rarunt Ordines Iinperii Evangelici, qui tamen plurima mo-
nita contra Conſtitutionem iſtam in Comitiis anno clo loc-
LXIV

424 MEDTTAT. AD PANDECT.

LXIV. exhibuerunt. Tum 3. in rebus Imperii plane hofpes ſit
oportet, qui ignorat, ſententiam noſtram uſu non interrupto
ſupremorum iſtorum collegiorum receptam eſſe, & maximam
relationum, quæ in controverfſiis illuſtribus fiunt, nec non ra-
tionum decidendi partem ex Romano relisquisque privatis ju-
ribus deſumi. Porro 4. firmiſſimum eſt argumentum, quod ab
uſu non quorundam, ut Gribnerus putat, nec plerorumque,
ſed omnium Principum petitur. Liberum ei reliquimus, quem-
cunque velit, Imperii Principem, qui modo unquam litem ha-
buit, nominare, atque in nos recipimus, nos duo minimum
ſcripta nomine ejus publice edita, & vel in Comitiis vel ſum-
mis tribunalibus exhibita, prolaturos, quibus ille, dum juſti-
tiam cauſæ ſuæ tuetur, ad leges Romanas provocat, atque adeo
deciſioni ex iis faciendæ ſe ſubmittit. In præſens ſaltem memo-
rabimus exemplum Principum Saxonicorum, quoniam Grib-
nerus in d. c. §. 4. lit. f. eos docuiſſe dicit, fruſtra pacta & con-
ventiones illuſtres exigi ad jus civile. Hi tamen ipfſi Principes
in ſcripto, quod de eadem cauſa Juliacenſi ſub titulo: Dedu-
Cio des Hauſes Sachſen an die erledigten Fuͤrſtenthuͤmer Juͤlich ꝛc.
Lipſiæ anno 1654. Prodiit, jura ſua-ex principiis legum Roma-
narum, & conſuetudinum Longobardicarum ampliſſime
deducunt, & adverſariorum rationes copioſe ex iisdem juri-
bus refellunt. Idem illi fecerunt in lite, quæ inter ipſos ſu-
per ſucceſſione Coburgenſi adhuc hodie agitatur. Acce-
dit 5. conſenſus Ctorum, quibus majores ſeculum noſtrum
non vidit, Srrykii de uſu & auéctoritate juris Romant in foris
Germaniæ §. 40. Hugonis de Statu Reg. Cerm. c. 6. W.' erl-
boffi noſtri in Notitia & R. Imperii enucleata lib. I. cap. I.
§. 23. 24. 25. Lynkeri & Khetzii. Quorum auctoritas, etſi
rem non conficiat, attamen egregiis, quibus ſuffulta eſt,
rationibus aliquod pondus addit. Denique 6. Gribnerus
ignorare non poteſt, illud ipſum, cui aflidet, Collegium
ſe-

Sp. XLI. DE INTERPRET. PACTOR. DVBIOR. 4a/

ſemel atque irerum ſecundum nofſtram ſententiam reſpon-
diſſe. Cujus rei exempla apud Hornium in Jurisprudentig

Feudalis Appendize II. KReſponſo 8.: W.' ernhenum in Obſerv. gFor.

P. I. Olſ. 65. & in Speciminis noſtri I. Meditatione E. exſtant.
Vidit iſtas difficultates ſine dubio vir eruditiſſimus, &, ut effu-
gium ſibi aliquod contra eas pararet, temperavit deinde ſen-
tentiam ſuam, atque in §. y. efle aliquem legum Juſtinianea-
rum in jurisprudentia Privata principum uſum, fatetur, ſes
non aliter, quam, ſi manifeſtum ſit, eas fuiſſe receptas. At ſi
hoc temperamentum admittas, facile erit, omnem juris Ro-
mani ad cauſas principum applicationem eludere. Nec ſatis
recordatus eſt adverſarius noſter amiciſſimus eorum, quæ
ipſe graviſſimo judicio de jure incerto, ex dubia degum, quibus
atimur, auétoritate oriundo S. 16. ſcripſit: Qui exr altera parte
Rſtant, omnibus titulis, imo Jegibus ngulis, Ktatus movent con-
troverſiam. Volunt neceptionem & uſum ſingularum legum pro-
bari debere. Quam ego impoſſibilem probationem exiſtimo. Nam,
ne receptio ſingularium legum probetur, non eſt metuendum.
Mihi, ſi verum fateri licet, neque bæc ſententia probatur. Mi-
mnus hi, quam par erat, tribuunt peregrino juni; tollunt jura
recepta; abrogant leges; jus omne incertum reddunt. Itnqur
, quod ipſe ſentiam, addere integrum eſt, receptionem LL.
Romanarum, eandemque univerſalem, admiſerim, ſed gquate-
nus moribus genioque Germanorum illæ congruunt, non quo-
ad inanes fubtilitates aut ea capita, quæ ex rationibus rei-
publicæ priſcæ Romanorum & proceſſu antiquo Quiritum
oriuntur. Certum in ſingulis receptionis prolationem, non
puto, alleganti eas injungi debere. Imo id admittatur, o-
mmem legum uſum in dubium vocari poſe, eredo. Veriſſi-
ma hæc ſunt non inter privatos ſolum, ſed inter principes
imperii etiam, in quorum cauſis jus Romanum generaliter
eceptum eſſe, ſupra jam ſatis oſtendimus. Id tamen facile
Zbm. J. Hh lar-

426 MEDTTAT. AD PANDECT.

largiemur, tum, cum leges vel conſuetudines per univerſam
Germaniam receptæ juri Romano adverſantur, illas in deci-
fone controverſiarum illuſtrium præferri debere.

VI.
Padtum a principe initum in dubio reale eſt, atque adeo, mor-
tuo paciſcente, obligatio perdurat.
Freqduens quæſtio in hiſtoriis occurrit, utrum pactum cum
principe initum reale ſit, ut mortuo etiam eo perduret,
an perſonale, quod, exſtincto paciſcente, exſpiret. Nos in
dubio id pro reali habemus, ut adeo Saporem, Perſarum
regem male feciſſe, credamus, qui apud Ammianum Mar-
cellinum lib. 27. cap. II. pactorum cum Joviano initorum fir-
mitatem morte ejus abolitam, exiſtimavit. Id plus dubii
habet; an Pactum tale ſervandum ſit, ſi mortuo vel ejecto
principe, qui pactus erat, principatus in aliam, forte liberæ
reipublicæ, formam redigatur. Negavit id Sabinorum gens
apud Dionyſium Halicamaſſenſem lib. y. . 39. atque, expulſo
Tarquinio, quaſi ſoluto, quod cum illo ictum fuerat, fœdere,
bellum cum Romanis gerere decrevit. Sed & hoc caſu vim
pacti manere putamus. Princeps enim, dum paciſcitur, non
tanquam privatus id facit, ſed tanquam caput reipublicæ,
quæ, murata licet imperii forma, tamen perdurat. Conſen-
tit nobiscum-Pedius in I. 7. §. 8. de Pactis, conſentit etiam
Grotius de Jure belli ac pacis lib. 2. c. 16. n. 16. à quo tamen
in eo diſſentimus, quo ille inter favorabilia & odioſa pacta
diſtinguit, atque illa realia in dubio, hæc perſonalia eſſe, pu-
tat. uam diſtinctionem ſi receperis, occaſionem omnia
Pacéta infringendi facillimam præbebis, cum is, qui ea reſcin-
dere cupit, odioſa illa dicturus ſit. Profecto in iis etiam
paétis, quæ cum onere conjuncta funt, princeps non tan-
quam privatus, ſed tanquam reétor reipubliceæ, quæ non
mori-

⸗

o⸗

ret,
Sin

lar-
Ihr.
ubi
ſech⸗
bere
gens
ulſ

dere,

1V
1ton
lee,
hnſen⸗
etiam
atmen
pulti
e,po⸗
ofnnit
cſeit⸗
etian
n tan.
M

SP. XLL DE INTERPRETAT. PACTOR- DVBIOR. 427

moritur, conſiderari debet. Igitur & hæc realia ſunt. Ca-
terum non diu eſt, quod ſuper ſimili quæſtione etiam in

Germania noſtra diſputatum fuit. Scilicet in Pace Osnabru-

genſi art. 5. §. 38. cautum fuerat: Sileſiæ prineipes, Augu-

Nanæ confeſſioni addicti in libero ſuorum ante bellum obtento-

rum jurium & privilegiorum, nec non A. C. exereitio ex

gratia Cæſarea & regia ipfis conceſſo manutenebuntur. Ex-
ſtinctis deinde principibus, negabatur a quibusdam catholi-
cis maxime, promiſſio hæc principibus facta ad terras eorum
& cives pertinere. At Sileſii, pactum illud reale eſſe, & poſt

mortem principum ſibi, etſi in poteſtatem gentis Auſtriacæ

redactis prodeſſe debere, aſſerunt.

COXOLLARIA.

I. Peccarunt contra leges juſtæ interpretationis Platæen-
ſes, qui cum homines ſe reddituros Ppromiſiſſent, ſatis-
facere ſe pacto putarunt, ſi mortuos redderent.
2. Pactum ex eo tempore, quo initum fuit, non ex futu-
ro, interpretationem ſumit. Igitur, in fœdere inter
populum Romanum & Carthaginenſem facto: Uerius-
que populi ſocii ab utroque potulo tuti ſunto; ſocii,
quos alteruter populus poſtea aſſumebat, non com-
prehendebantur. .
3. Pactum infer duas liberas gentes initum, quarum utra-

que jus Romanum in republica ſua recepit, ex jure ta-
men Romano interpretandum non eſt.

IrRh -S SPECI-

22298 MEDITAT. AD PANDECI-

SPECEMEN XLIEL
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. LIL LLTL. X LV.

PACTIS CONT ER RSIS
S E D V A I D D SRZ

PEVBLICE DEFENSVM
A B.

HENRICO ANDREA SC HI LLDEN.,
H A N. N. OV E R A. N O:

De. XXIX. IVNII ANNIL CIO IO CCXV..

K.

Pattum oum bomine ſi mplice ſine curutore initum reſeinäi
non debet.

Planditiæ & perſuaſiones, ab altero paciſeente ſine⸗mendacio
adbibitæ, bactum irritum non faciunt.

& ſtupidi, qui rationis quidem uſum habent, ſed he-
betiorem, atque adeo negotia ſua ſegnius & minore;
quam alii ſolent, prudentia obeunt. Hos Romani veteres
cor non habere dicebant. Hinc Zuvcnalis Satyra 7. V. Ti g.
de ejusmodi homine ſtupido ait:
—— lævn in parte mamillæ
Wil' ſatis Arcadio juveni - —
m jure noſtro ſimplicitas hæc appellatur ruſticitas, quemad-
modum ſupra in Specim. AXXV. Meditatione E. oſtendimus.
Ar

hominibus mente captis diſtinguendi ſünt ſimplices
4

Glet

iees
1ore,
teres

SP. XLII. DE PACTF. CON FROV. SED VAEIDIS. 42

nunc quæſtio oritur, an homo ſimplex ſine curatore va-
lide paciſci queat. Equidem Srrykiut in Cautelis Contractuum

ſecf. I. G. 2. G. LI. conſultius eſſe ait, ſtupidis & melancholicis:

curatorem adhibere, quam effectum contractus dubio even-
ui exponere. Sed ut ipſe Strykius deinde ſententiam ſuam
EX erplient, diſtinguendi ſunt ſtupiditatis & melancholicæ gra-
dus, atque tunc, cum tanfa ejus vehementia eſt, ut omnem
rationis uſum impediat, curatore ſaltem opus eſt. Quod nec
ipſi negamus. Verum hujusmodi ſtupidi, melancholici &
fatui rectius mente captis annumerantur. Nos de iis in præ-
ſens loquimur, quibus hebetius tardiusque ingenium eſt, nec
eadem, quæ aliis hominibus, in rebus gerendis ſagacitas. Plu-=
rimi eorum reperiuntur, inter ipſos ſæpe eruditos, qui, dum
acumen ſuum omne in literis conſumunt, deinde in com-
muni vita prorſus hebeſcunt. At his curatorem adhibere;
cum Paciſci volunt, ignominioſum foret. Præterea infinita
negotia ſub-hoc ſimplicitatis prætextu neſeinderentur, & fora
litihus⸗ ejusmodi quotidie perſtreperent. Exiſtimamus itaque,
Paétum ab hominine ſimplice, cui curator non fuit, initum
ſuſtinendum eſſe. Eadem mens eſt jurium noſtrorum condi-

toribus, qui in l. 2. C. de in jus vogando, ruſticitati non ſemper

veniam præbendam eſſe, dicunt. Atque hac ratione commoti
aliq uando Cri Vitembergenſes pactum a muliere, cui homo-
ſimplex tanquam curator adfuerat, initum valere pronuncia-
runt. Sed quid, ſi blanditiæ & perſuaſiones ab altera parte fue-
rint adhibitæ? Neque tune pactum cum homine tardioris in-
genii inirum reſcindendum eſt. Jura enim noſtra blanditias
& perſuaſiones adhibere Promittunt, L. 70. de Hered. inſtit. L.
ult. D. & E. 3. C. Si quis aliquem teſtari prohibuerit, atque eas
tunc demum improbant, quando cum dolo & mendaciis ſunt
conjunctæ. Atque ſecundum hanc ſententiam Cti Helmfſta-
dienſes menſe Octobri anni eio lo CcC XII. reſponderunt:

HIh h 2 Hat

„

430 MEDITTAT. AD PANDECT.

Hat Heinrich Moͤller, nachdem er ſich untuͤchtig zu Forttreibung
der Haushaltung befunden, das ihm an einem von ſeinem Vater
und Groß⸗Vater herſtammenden Kothof zuſtehende Recht an ſei⸗
nes verſtorbenen Vaters Bruder, Juͤrgen Moͤller, vor 12. Reichs⸗
thal. verkauft, nachgehends aber dieſes Geld zuruͤck gebracht, und
in beſagten Juͤrgen Moͤllers Haus geworfen, auch dabey, daß er
den getroffenen Handel zu halten nicht gemeynet, ſondern ſein
Recht an ſeine Halbſchweſter uͤberlaſſen wolle, geſaget; immaſſen
denn dieſe Halbſchweſter ſich des Gutes angemaſſet. Wodurch
Juͤrgen Moͤller, Klage wieder ſie zu erheben, bewogen worden,
und nunmehr, da beyde Partheyen bereits zum Urtheil geſchloſ⸗
ſen, zu wiſſen verlanget, ob daſſelbe vor ihn ausfallen moͤchte.
Ob nun wol Beklagte vorwendet, es ſey der von Heinrich Moͤl⸗
lern mit Klaͤgern geſchloſſene Handel unguͤltig, in Erwegung,
daß jener ein einfaͤltiger Menſch und ſich durch gute Worte und
Verheiſſungen zu Eingehung eines ſo nachtheiligen Kaufes bewe⸗
gen laſſen; Wannenhero es das Anſehen gewinnet, ob wuͤrde das
bevorſtehende Urthel fuͤr Beklagte ausfallen; Alldieweil aber die
vorgeſchuͤtzte Einfalt, wenn dieſelbe nicht cum exilio mentis ver⸗
knuͤpfet, einen Handel nicht unguͤltig machet, hiernaͤchſt die Hein⸗
rich Moͤller gegebene gute Worte und geſchehene Verheiſſungen,
wodurch er zu contrahiren bewogen worden, in denen Rechten
nicht verboten, ſondern vielmehr verſtattet werden, daferne nur
kein Betrug oder unwahrhafte Vorſtellungen darzu kommen, der⸗
gleichen aber Beklagte nicht einmal anzugeben wiſſen; So er⸗
ſcheinet demnach ſo viel, daß wol zu vermuthen ſey, es werde das
erwartete Urtheil fuͤr Klaͤgern ausfallen.

III.

Pactum extra judieium confec»um, ſed judici inſinuatum,
tanquam judiciale, ſubſiſtit.

IV. Mi-

en,
loß⸗
hte.
N
ng,
Und
eb⸗
5

de
Hei⸗
ngen,
echtet
e n
n, N
0 4
de du⸗

,

SP. XLII. DE PACTIS CONTROV. SED VALIDIS. 43:

IV.
Diviſionis inter pacta judicialia & extrajudicikgliza
2 I es
uſus oſtenditur.

) Geſeusni Pacta in judicialia & extrajudicialia, ſive, ut
cum lL. 2. C. de Transalct. loquamur, in ea,; quæ apud
acta, & quæ ſine actis fiunt. Et jure Romano quidem regu-
raliter judicialia pacta majorem auctoritatem firmitatemque
non habent, quam extrajudicialia. Etſi enim eſembecius
in tit. D. de Pactis n. 4. &%9. diſſentiat, atque ex pactis nudis
judicialibus olim quoque actionem datam fuiſſe, putet, is ta-
men facile refellitur ex ea, quam ſupra memoravimus, l. 28.
GC de Trantact. Dantur interim & in jure Romano caſus,
quibus, ut conventio judicialiter ineatur, neceſſarium vel
utile eſt. Huc pertinent transactio de alimentis ultima vo-
luntate relictis, I. 8 pr. de Tansact. transactio ſuper delicte
famoſo, l. 6. §. 3. de bis qui not. infam. pignoris conſtitutio;
L. 11. C. Qui pot. in pign. alienatio prædiorum Pupillarium, l. 6.
C. de Prædiis & aliis rebus min. donatio, quæ quingentos

ſolidos excedit l. 27. C. de Donationibus. At Germani ve-

teres in omnibus alienationibus paulo majoris momenti au-
Goritatem judicis neceſſario requirebant. De Saxonia certe
noſtra res clara eſt, uti patet ex Spec. Sax. Iib. I. art. 52. in
quo ſic compilator: Ohne der Erben Laub und ohne Gericht
mag kein Mann ſein eigen Guth noch ſeine Leut vergeben. Idem

de pactis dotalibus lIib. I, art. 21. & de pactis hereditariis lib. 2.

art. 30. conſtituitur. Atque hinc eſt, quod adhuc in terris
juris Saxonici extrajudicialis bonorum immobilium alienatio
dominium non transferat, & oppignoratio eorundem extra
judicium facta pariter eſtect careat. (in imo ex actis ad
collegium noſtrum miſſis intelleximus, jege nonnullorum
S loco-

432 MEDTTAT. AD PANDECT.

docorum alienationes hujusmodi & pacta dotalia, in quibus
judicis auctoritas non intervenit, non ſolum invalida declara-
ri, ſed & pœnam in eos, qui extra judicium talia negotia ge-
runt, conſtitutam eſſe. Frequens igitur quæſtio oritur, an ad
Pactum judiciale facta ] udici inſinuatio ſuſſiciat, an vero ipſum
in judicio & apud acta confici, & paciſcentes ibi mentem ſuam
elare & diſtincte explicare debeant. Non deſunt, qui ultimum
hoc requirunt. Provocant fcilicet ad I. 6. C. de Prædiis & aliis
rebus min. Ubi libellus per procuratorem ad judicem delatus
non ſufhcere dicitur, ſed ſolemne decretum apud acta requi-
ritur. Afferunt præterea I. 27. C. de Donationibus, quæ dona-
fiones judiciales interveniente actorum teſtificatione CON-
PICI jubet. Quibus tamen non obſtantibus, exiſtimamus;,

ipſam pactionem & conventionem in judicio fieri non debere,

Ted ſatis eſſe, ut ad illam extra judicium confectam & inſtru-
mento comprehenſam, deinde judici oblatam hujus conſen-
Tus accedat. Hoc tantum priſcæ Germanorum leges Spe.
Sax. lib. 2. art. 30. ibi: Daß das Geluͤbde vor Gericht beſtaͤtiget
ſey; hoc ſaltem jura Romana requirunt, l. 30. C. de Donatio-
nibus ibi: conſeriptæ donationes apud magiſtrum inſinuentur,
& hoc ad excludendas fraudes & circumventiones fſufficit.
Quæ vero nobis objicitur, Lex 6. C. de Prædiis & aliis rebus
miin. de alienatione rerum pupillarium agit, in qua accurata
cauſæ cognitio requiritur, adeoque tuinultuaria inſinuatie

utique non ſufficir. Altera autem Lex 27. C. de Donat. no-

bis plane non obſtat. Vox enim, conficiatur, quæ ibi occur-
rit, caprfari non debet, ſed explicanda eſt ex ſequentibus
LL. 30, 31, 32, 34, 36. ex quibus aperte conſtat, ſolam infi-
nuationem donationis jam confectæ ſufficere. Quæ ſenten-
tia etiam [Ctis Vitembergenſibus placuit, qui menſe Mar-
tio anni cIo ID CC X. ſic reſponderunt: Begehret der⸗
ſelbe weiteren Unterricht, ob dieſe Eheſtiftung als ein Padtrin
Jucdh⸗

— —

— —

— O.n — — —

SP. XLII. DE PACTIS CONTROV. SED VALID. 433

judiciale zu Recht beſtehen koͤnne. Ob nun gleich ſelbige Anfangs

uſſer Gerichte in Beyſeyn unterſchiedener Zeugen verfertiget wor⸗

36 Abſehen jederzeit auf deſſen Anfang zu richten iſt; Dieweil aber
eunoch nicht allein diejenigen Handlungen und Contracte, welche
in denen Gerichten ſelbſt, ſondern auch die, ſo auſſer Gerichte
anfaͤnglich geſchloſſen, nachgehends aber dem Richter zur Confir-
mation uͤbergeben, und von ſelbigem beſtaͤttiget worden, pro ju-
dicialibus zu halten ſeynd; So mag auch gegenwaͤrtige Eheſtif⸗
tung als eine gerichtliche Handlung wohl beſtehen.

d
d
dD

V.
Pal’tum ſimulate, tertii cujusdam decipiendi cauſa, initum,
ſervari debet, quatenus decepto huic prodeſt.

Nn ita diu eft, quod [Ctis Helmſtadienſibus iſte caſus

offerebatur. Juvenis quidam nuptias puellæ opulen-

tioris ambiebat, at non ſine metu repulſiæ, quod ipſi res

familiaris admodum tenuis eſſet. Ut igitur ſponſam paren-
tesque ejus ſibi conciliet, matri ſuæ perſuadet, ut hæc ipſi
ingentem pecuniæ ſummam ex patrimonio ſuo polliceatur.
Annuit mater. Conficiuntur ſignanturque tabulæ dotales.

Magnifica matris promiſſio illis inſeritur, qua illecta puella
ſe resque ſuas juveni ambienti permittere non dubitat. At

eodem, quo hæc publice fiunt, tempore ſponſus matri ſuæ,

ignara ſponſa, chirographum tradit, in eoque teſtatur, pro-

miſſionem iſtam matri fraudi non futuram, & nihil ſe ſuos-
que ab ea unquam pertituros eſſe. Poſt hæc interjectis ali-
quot annis maritus moritur, quem mox mater ſequiyur.
Vidua igitur a ſocrus ſuæ heredibus uſuras promiſſæ in ta-
bulis dotalibus pecuniæ petit. Hi chirographum defunéti
mariti obtendunt. Quæritur quid juris? Apparebat; I0-
Tom. I. V I11 tam

»*
„

14
en, und aber, einen Contract von dem andern zu unterſcheiden,

—

4³4 MEDITAT. AD PANDECT.

l

tam iſtam promiſſionem non ſerio, ſed ſimulate & dicis cauſa
factam fuiſſe. Videbatur itaque locum invenire debere Mo-
deſtini dictum, qui in L. 54. de Obl. & act. Contrattus, ait, ima-
ginarii juris vineculum non obtinent, cum ſides facti ſimulatur,
non intercedente veritate; & imperatorum conftitutio, qui in
L. 21. C. de T ransactionibus: Qucæ ſimulate, inquiunt, gerun-
tur, pro infeltis habentur. Adde L. 6. C. Si certum pet. Ve-
rum enim vero iſtæ leges omnes de ipfis paciſcentibus lo-
quuntur, ut ſcilicet quod ad hos pactum ſimulatum ſit irri-
tum, nullamque producat actionem. At quod ad tertium,
cujus decipiendi cauſa pactum initum eſt, illud utique vires
habet, & ei jus agendi tribuit. Neque enim exceptio ſimu-
lationis ſeu factæ in continenti remiſſionis ipſi opponi poteſt,
ecum hæc propriam allegantis turpitudinem contineat, adeo-
que in præ judicium tertii non admirtatur, L. 30. C. de Trans-
act. L. 4. C. de Revocç. donat. Poteris huc applicare L. 48. ℳ
Jure dotium, ubi ſocer, qui ſpecie futuræ dotis induxit gene-
rum, &, cum ſciret, ſe præſtare promiſſa non poſſe, id egit,
ut genero inſidiaretur, nihilominus, amiſſo beneficio compe-
tentiæ, in ſolidum conveniri poſſe dicitur,. Sic itaque pro-
nunciarunt Cti Helmſtadienſes menſe Aprili anni c1o o cc
Xv. Die vornehmſte in dieſer Sache fuͤrkommende Frage gehet da⸗
hin: ob Klaͤgerin die Zinſen der ihrem verſtorbenen Ehemann von
deſſen Mutter in der Eheſtiftung verſprochenen 1500. Rthlr. fo⸗
dern koͤnne? Bekiagter leugnet ſolches unter dem Vorwand, daß
dieſes Verſprechen der Mutter hinterliſtig abgeſchwatzet, derſel⸗
ben aber nachgehends von dem Sohn ſo wohl expreſſe durch ei⸗
nen ausgeſtellten Revers, als tacite, da er niemalen was ge⸗
fodert, erlaſſen worden; bey welcher Bewandniß es das Anſe⸗
hen gewinnet, ob haͤtte Beklagter von ſolcher Foderung los ge⸗
ſprochen werden ſollen. Alldieweil aber aus allen Umſtaͤnden
deutlich hervorſcheinet, daß die Mutter ſich nicht ſo wohl zu den
er⸗

Sp. XLII. DE PACTIS CONTROV. SED VALID. 435

Verſorechen verleiten laſſen, als vielmehr mit ihrem Sohn die
Intention gehabt, durch dergleichen ſimulirte hohe Eheſteuer
die Klaͤgerin zu Eingehung der Ehe und gleichmaͤßiger favora-

blen pactorum dotalium zu bewegen; dergleichen Simulation

aber, welche contra bonam fidem und bonos mores laufet,
nicht zu dulden iſt; So haben wir dafuͤr gehalten, daß dieſes
der Klaͤgerin Suchen wohl gegruͤndet ſey.
VI.
Combuſtio chirographi a cereditore facta eſt ſpecies pacti de
nañn petendo. .
(trdir „dum chirographum creditori ſuo reddit, vel
illud cancellat, eo ipſo pactum de non petendo init.
L. 2. §. I. de Pactis, L. 24. de Probationibus. Quæritur itaque,
an, ſi tacitus id comburat, debitum etiam remittat, adeo, ut

ſi quid deinde exigat, exceptione pacti de non petendo re-

pellatur? Affirmamus. Eadem enim combuſtionis, quæ
cancellationis, ratio eſt, dummodo utramque creditor non
caſu fortuito, ſed conſulto, fecerit. Ceterum extant in hi-
ſtoriis illuſtria hujusmodi combuſtionum exempla. Omni-

um celeberrimum eſt Hadriani imperatoris, qui teſte Aelio

Spartiano cap. 6. infinitam pecuniam fiſco debitam remiſit;
ſyngraphis debitorum in foro incenſis. Cujus munificentiæ
memoria ut conſervaretur, numi, quorum aliqui adhuc ex-
tant, percuſſi ſunt, in quibus Hadrianus ſtans & dextra fa-
cem, qua ſyngrapha adurit, tenens conſpicitur, hac in-
ſcriptione: RELIWA VETERA HS. NOVIES MILL.
ABOLITA. Quam ſummam merito infinitam vocat Spar-
tianus. Nam, ut YZilladet dans l' Hiſtoire des Empereurts
tom. 2. obſervat, des perſonnes babiles, qut ont reduit cette
remiſe d la valeur des monnoyes de notre temps, la font aller
4 22. millions 500000. ecus d'or. Mirifica Juoque liberalitas
Jii 2 fuit

436 MEDITAT. AD PANDECT.

fuit Fuggerorum, qui Carolum V. Cæſarem Auguſtæ Vin-
delicorum apud eos divertentem lautiſſime exceperunt, &
inter ceteras delicias, Cæſare ad caminum afſidente, ignem
cinnamomo aluerunt, in eumque chirographum Imperato-
ris, quo ingentem ſe illis buniam debere faſſus erat, con-
jecerunt. Recentius adnuc ex emplum Baylius in Dictionarie
art. Hadrien. lit. H. memorat. Legati ſcilicet Venetorum,
Præſente & inſpiciente Henrico IV. Gallorum rege, chiro-
grapha aliquot ejus, quibus ſe debitorem plurium ſumma-
rum reipublicæ conſtituerat, combuſſerunt. Tum Henricus
ſubridens, ſe nunquam pulcriorem ignem vidiſſe, dixit.
Poterit hue referri, quod Plutarchus in Agide narrat, divi-
tes videlicet, & fœneratores apud Lacedæmonios tabulas;
quibus debitorum nomina continebantur, omnes in forum
comportare juſſos, hisque coacervatis deinde ignem inje-
Kum fuiſſe, Sed ita quidem debita remittebantur, verum
invitis & frendentibus ſine dubio creditoribus.

VII.

In ſtatu civili juſta pabctum rſatucnd cauſa non eft, quod alter,
cui promiſi, mihi aliquando fidein datam non ſervavit.

VIII.

Sed inter liberos principes & gentes per modam rpreſe
liarum boc licet.

Nen permittunt leges noſtræ, propterea ſidem datam fal-
lere, quod is, cum quo nunc pacti ſumus, in alio pa-
cto eam ſefellit, &, quæ ipſe tunc promiſerat, non ſerva-
vir L. 6. C. de Transactionibus, L. 14. C. de Keſc. vendit. Et
recdte quidem. Neque enim privatis licere debet, ut ſibi
ipfis jus dicant & violatam ſibi fidem alia perfidia ulciſcan-
tor⸗

k

lter

17

ſe.

io e⸗
ſerer.
.
r
ſeur⸗
er,

—
7

Sp. XLII. DE PACTIS CONTROV. SED VALD. 4327

tur, cum ad hoc judicia conſtituta & actiones proditæ ſint.
Aliud eſt in liberis gentibus, quæ cum remedium allud jus
fuum perſequendi non habeant, recte bello & repreſaliis in-
vicem utuntur, uti in Specim. XXX. Meditatione IV. oſten-
dimus. Poterit ergo princeps, cui aliquando vicinus prin-
ceps fidem non ſervavit, viciſſim pactum cum hoc initum
tamdiu non implere, donec ille vel promiſſa adhuc preæſtet,
vel, ſi prœſtare in præſens non poſſit, alio modo ſatisfaciat.
Imprimis hoc inter belligerantes frequens eſt. Etſi enim &
pacta cum hoſte inita ſervanda ſint, tamen, ſi hoſtis ea,
quæ nobis pollicitus eſt, non implevit, neque nos ad no-
ſtra promiſſa facienda obligamur. Tum enim locum habet

illud Eneæ apud Virgilium lib. 10

— = belli commercia Turnus
Suſtulit iſta prior - -—
Innumera extant ejus rei exempla. Unum afferemus, quod
noſtra ætate, anno ſcilicet c1o 10o CXCV. contigit. Galli
cum Anglis Batavisque pacti erant de captivis pro certo
pretio dimittendis, quod pactum vulgo Cartel vocatur. Sed
Cxalli, expugnatis Dixmuda & Deinſa, Præſidiarios milites,
quos ibi ceperant, reddere recuſabant. Tunc magniæ Bri-
tanniæ rex, cum, redacto in poteſtatem ejus Namurco,
Præſidium urbis & præfectus ejus Buflerius diſceſſum liberum
ſtipularetur, annuit quidem poſtulatis; aſt deinde nihilomi-

nus Buflerium magnopere indignantem retinuit, nec prius

dimiſit, quam Galli milites detentos e cuſtodia liberaſſent.
COROLLARIA.

t. Creditor, qui duo exemplaria chirographi habet, unum-

que ex his debitori reddit, alterum vero retinet, debi-
lii 3 tum

2

438 MEDITAT. AD PANDECT.

tum remiſiſſe non cenſetur, arg. L. 25. pr. de Probat.
Diſlentiunt Bachovius ad Treutl. vol. I. Diſp. 6. §. 3. lit. B.
verbis: Sin autem plura, & Lauterbach in Compendio D.
tit. de Paclis. .
2. Creditor, qui pignus debitori reddit, non videtur debi-
tum nec jus pignoris remiſifſe, ſed ſaltem ufum ejus
conceſſiſſe, arg. L. 6. §. 4. de Prelar. & L. 9. C. de Remiſſ-
bign. Diſtentit idem Lauterbach c. I.
J. Judæus chriſtianum pro homine proprio & ſervo merce
nario habere poteſt. C. 2. X. de Judæis. Nec obſtat tit.
C. We Chbriſt., manc. bæretiecus vel Judæus. =

SPECIMEN XIL.III.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. III. TITY. XIV.

D E
PACTIS SVCCESSORIIS
PVBLICE DEFENSVM
4A B
ENGELHARDO DIETERICO BENNING,
V ER D E N SI.
D. XX. IVLII ANNI CIO 10 CCXV.

I.
Cauſa, quæ Romanos ad probhibitionem pactorum jucceſoris-
rum permovit, eſt metus inſidiarum.
II.
Weredibilis RKomanorum improbitar, qua vitæ eovum, quorum

bereditatem ſperabant, inſidiabantur & varia contra
illam remedia exeogitata rvecenſentur. .
Pacta

t.

S

or. .

N

Palt

SpP. XLIII. DE PACTIS SVCCESSORIISs. 433

P's- ſucceſſoria ſive de hereditate viventis inita legibus

Romanis prorſus fere, ſi pauciſſimos caſus excipias,
prohiberi, nemini incognitum eſt. Vide L. 4. C. de Inu-

tilibus ſtip. & L. I5. C. de Pactis. Cujus prohibitionis inter

Germanos uſum dum inveſtigare volumus, neceſſe eſt, ut ante
omnia cauſam requiramus, quæ Romanos ad illam prohibitio-
nem impulerit. Hæc unica eſt. Frequentia ſcilicet periculo-
rum, quæ ex iſtis pactis oriebantur contra vitam eorum, de
quorum hereditate ea inita erant. Et hinc eſt, quod pacta illa
in I. 20. C. Je Pactis plena triſtiſſimi & periculoſiſſimi eventus
eſſe & votum captandæ mortis inducere dicuntur. Summa
nempe erat hac in parte Romanorum improbitas, ut illi,
cui ſe ſucceſſuros certo ſciebant, non ſolum mortem opta-
rent, ſed & ferro, veneno aliisque artibus ſpem ſuam pro-
moverent. Non extranei tantum, ſed fratres fratribus, liberi
parentibus, &, quod incredibile noſtro ſeculo videbitur, Pa-
rentes liberis ob hanc cauſam inſidias ſtruebant. De matri-
bus id Juvenalis in Satyra VI. teſtatur:

Vos ego, pupilli,; moneo, quibus amplior eſt res,
Cuſtodite auimas, & nulli credite menſæ.
Livida materno fervent adipata veneno.
Mordeat ante aliquis, quidquid porrexerit illa,
LQuc peperit, eyzhiéettcebuter ocula papas.
Nos utinam vani. Sed clamat Pontia: feci,
Confiteor, puerisque meis aconita paravi,
Quæ deprenſa patent, facinus, tamen ipſa peregi.
Tune duos una ſæviſſima viperæ menſa

Tune duos ſeptem, ſi ſeptem forte fuiſſent 5

Atque hinc videmus, non vanum eſſe, quod Conſtantinus
in L. 22. C. de Adminiſtratione tutorum, matres ſecundo nu-
bentes plerumque novis maritis non ſolum res filiorum, ſed
etiam vitam addicere, affirmat. Nec matres liberis jam na-
tis

440 MEDITPAT. AD PANDECT.
tis ſaltem, verum in utero exiſtentibus etiam lucri cauſa infi-
diabantur. Refert certe ex Cicerone Tryphoninus in L. 29.
de Panit, mulierem gravidam a marito velictam partum libi,
accepta ab heredibus poſthumo fubftitutis pecunia, abegiſſe.
uæ cum matres peregerint, nemo de extraneis dubitabit.
Infinita de iis exempla afferri poterant. Seneca lib. 6. Controv.
4. in caſu, quo uxor, quæ maritum heredem ſcripferat, ve-
neno oceiſa deprehenditur: MWolite, inquit, mirari, ſi tam eficax
venenum. Heres eſt, qui dedit. Galba apud Suetonium in vita
ejus cap. 9. tutorem, quod pupillum, cui ſubſtitutus heres
erat, veneno necaſſet, in crucem ſuſtulit. Neque moris tan-
tum erat, veneno aut ferro occidere. Solebant ſecurius ali=
menta aut medicamenta ægrotantibus denegare l. 3. de his;
guæ ut indignis. Quibus frequentiffimis malis ut occurrerent
& mederentur Romani, multa ſingularia conſtituerunt. Nam-
que 1) noluerunt, ut educatio pupilli facile ei committeretur,
qui proximam habet ſuccedendi ſpem, licet ipſe pater hoc juſ-
fiſſet L. 1. F. I. D. &l. 2. C. Ubi pupill, educavi. Deinde 2) patri,
qui filio impuberi, ſi is intra pubertatem deceſiſſet, heredem
ſubſtituere volebat, permiſerunt, hanc ſubſtitutionem in infe-
rioribus tabulæ partibus ſcribere, eamque partem Proprio lino
propriaque cera conſignare, & in priore parte teſtamenti
cavere, ne pofteriores tabulæ, vivo filio & adhuc impu-
bere, aperiantur. Ita enim filius inſidias ſubſtituti, qui ſe
ſubſtitutum neſciebat, evitabat, §. 3. I. de Pupill. ſul ſtit. Tum
3) voluerunt, ut is, qui impuberem arrogabat, ne forte ſpe
potiundæ hereditatis illum necaret, eidem non ſuccederet,
ſed omne ejus patrimonium proximis agnatis reſtitueret l. 18.
19. 20. de Adopt. Denique 4) prohibuerunt, ne cui libera
teſtandi facultas adimeretur, aut pacto imminueretur, ſed uni-
cuique facultas corvos; uti a Petronio in Satyrico heredipetæ
iſti vocantur, hereditati ſuæ inhiantes eludendi relinquercr-.

ppene⸗

teiur

DJ

SP. NXLIII. DE PACTIS SVCCESSORII. 441

III.

Iunſidiæ bereditatis cauſa bodie rariſſime ſtruuntur, & inter

Germanos fere ſunt incognitæ.

Poücan Romana respublica florere deſüt, inſidiæ quo-
I que iſtæ frequentes eſſe deſierunt. Non tamen plane
ceſſarunt. Aliqua enim in hiſtoriis reperies exempla inſi-

diarum ab indubitatis ſucceſſoribus & heredibus ei, de cu-

jus ſucceſſione agebatur, ſtructarum. Sed rara illa ſunt &
fere omnia extra Germaniam noſtram contigerunt. Præ

ceteris populis Itali maxime, majorum ſuorum veſtigia ſe-

cuti, aliquot improbitatis ejus ſpecimina ediderunt. Ex
quibus duo ſaltem in præſens afferemus. Unum eſt Ale-
Xandri VI. Pontificis, qui cum Valentino filio ſeeundum Guie-
ciardinum biſtoriarum ſui temporis lib. 6. p. m. 550. Adriano
Corneto, Cardinali opulentiſſimo, cujus hereditati inhia-
bat, venenum in convivio inſtructo propinandum parave-

rat, pPer imprudentiam autem pocillatoris ipſe exhauſit, at-
que interüt; ſimile prorſus ei, quod Lucianus in Dialogo
Zenophontæ 87 Callidemidæ refert, exemplo. Alterum eſt

Ludovici Sfortiæ, qui, teſtibus eodem Guicciardino lib. I.
& Joviano Pontano de Prudentia l. 4. Joannem Galeatium,
fratris fillum, ducem Mediolanenſem, cui ſuccedere de-
bebat, veneno ſuſtulit. Sed hæc exempla, ut diximus, &

rara ſunt, & fere omnia externa. Inter gentes enim ad ſe-

ptentrionem poſitas inauditum fere, priſcis maxime tempo-
ribus, hoc ſcelus fuit, nec in recentioribus annalibus niſi
pauciſſima ejusdem exempla reperire licebit.

Ceſſant igitur apud Germanos remedia illa contra infidiatores

iljos inventa.

TJom. I. K k k— vyei., Zr

442 MEDFTAT. AD PANDECT.

Valent quoque inter Germanot pacta ſucceſſoria, atque ex iis in
inſt rumentum redactis ſummariter ad poſſeſſionem here-
ditatis conſequendam agi poteſt.

Cn itaque ratio, quæ Romanos ad multa ſingularia jura
conſtituenda impulit, frequentia ſcilicet periculorum ex
certa ſuccedendi ſpe oriundorum, inter Germanos ceſſet,
ceſſant etiam ipſa illa ſingularia jura & remedia, quæ contra in-
ſidias iſtas inventa ſunt. Sic prohibitio illa, quæ in L. 1. §. 1. D.
&ꝛ I. 2. C. Ubi pupillus educari fit, ne educatio pupilli proximo
ejus ſucceſtori committatur, hodie prorſus non attenditur,
ſed plerumque pupilli apud eos, qui indubiam ſuccedendi
ſpem habent, educantur. Deinde cautionis ejus, quæ in §. 3.
I. de Pup. ſubſt. præſcribitur, adhibitæ exemplum nullibi,
quod nos meminerimus, occurrit. Denique, quod potiſſimum
malitiæ hujus coercendæ gratia repertum eſt, ne quis ſcilicer
indubiam ſuccedendi ſpem haberet, ſed ut cuique plena te-
ſtandi & ꝓroximum heredem excludendi libertas relinquere-
tur, hodie non obſervatur amplius. Inauditum apud Roma-
nos erat, homini libero & puberi, ſi delictum nullum commi-
ſiſſet, teſtandi facultatem adimi, At Germanica jura eam adi-
munt nonnunquam. In iis certe terris, quæ jure Saxonico
utuntur, uxores, opulentifſimæ licet, pleræque inteſtabiles
vivunt. Cum enim Paucæ ex illis bona immobilia habeant, mo-
bilia vero omnia poſt mortem earum ad maritos devolvantur,
quibus illa auferri nequeunt, nihil ſupereſt, de quo uxor
Saxonica mortis cauſa diſponere poſlit. Imprimis vero
apud Germanos ceſſat prohibitio, ne quis ſibi per conven-
tionem teſtandi facultatem adimere, atque certam ſucce-
dendi ſpem in alterum transferre poſſit. Verum hodie o-
mnia pacta ſucceſſoria, quæ modo ex alia ratione cum le⸗
gihus =

Sbp. XIIII. DE PACTIS SVCCESSORIISS. 442

gibus non pugnant, valent. Neque opus eſt, ut cum DD.

inter pacta ſucceſſoria affirmativa & negativa;, item conſerva-
tiva, adquiſitiva, diſpoſitiva & renunciativa diſtinguamus,
cum, quemadmodum diximus, jure Germanico omnia pacta

ſucceſſoria in genere valeant. Suſtulit jam prohibitionem

illorum Leo Imperator in Wovella 19. quam quidem Serykius
in Uſu moderno tit. de Pactis §. 13. tantum ad pacta dotalia re-
ftringit, ſed minus accurate, cum Leo in genere declaret,
nolle ſe, ut pacta de hereditatibus inita reſcindantur. Sed hæc
obiter. Nolumus enim ſententiæ noſtræ præſidium ex No-
vellis Leonis petere. Alia nobis ſuppetunt argumenta, qui-
bus eam ſtabiliamus. Præcipuum eſt defectus rationis, quæ

Romanos, ut pacta ſucceſſoria interdicerent, impulir. Alte-

rum conſtans Germanorum & ante & poſt receptionem juris
Romani conſuetudo de hereditatibus paciſcendi. Qualem con-
ſuetudinem ante Romani juris introductionem fuiſſe, nec ipſe
Strykius de Succeſſione ab inteſtato diſſ 8. c. I. §. §. diffitetur,
etſi is de cetero a nobis diſſentiat, dum, pacta ſucceſſoria ge-
neraliter valere, negat. Recentiorem vero conſuetudinem ne-
moô in dubium vocare poteſt; qui modo parum in foris Ger-
maniæ verſatus eſt. Quis enim ignorat, unionem prolium
tale pactum eſſe, quo parentes ſibi teſtandi facultatem adimunt?
Sehilter. Ex. ad M. 4. oroll. I. Pacta etiam dotalia quotidie in-
ter conjuges de ſucceſſione in omnia bona ineuntur, quorum
revocatio tamen non permittitur. Nec eſt, quod dicas,
ſingulare hoc in unione prolium & pactis dotalibus eſſe,
quod ad alia pacta extendi non debeat. Nullum quippe vi-
demus diſcrimen. Eadem, quæ in unione prolium & pactis

dotalibus verſatur, ratio alibi quoque valet, quod videlicèet

æquum ſit, promiſſum & fidem datam, ſi cum bonis mori-
bus non pugnet, ſervare. Nec deeſt nobis conſenſus ſum-
morum Ctorum, qui pacta ſucceſſoria univerſali Germa-
K k k 2 niæ
₰

444 MEDITAT. AD PANDECT.

niæ conſuetudine ſuſtineri, aſſerunt, aſſertumque ſuum rerum
judicatarum auctoritate confirmant, ex quibus in præſens
Struvium Exerc. 18, §. 47. Schilterum Exerc. 8. §40. & Berge-
Tum in Oeconomia juris lib. 2. tit 4. H. 48. n. p. 4982. memorabi-

mus, Aliarum quoque gentium mores cum noſtris hac in parte

conſpirare, Gronewegius de Legibus abrogatis ad L. 15. C.
de Pactis &, quos ille longa ſerie nominat, DD. teſtantur.
Unum videtur reſtare contrariæ opinionis patronis præſidium.
Ajunt nempe, pacta illa eatenus adhuc hodie contra bonos
mores eſie, quod efficiant, ut is, cui alterius hereditas pro-

miſſa eſt, mortem promittentis exſpectet, optetque improbo

certe voto. Verum enim vero hoc vitium eſt non pacti, ſed
hominum, quod tamen ad improbanda Penitus pacta iſta non
ſufficit. Nam ſi ſuſſicerer, tota quoque doctrina de ſucceſſi-
one ab inteſtato, item de legitima, ex qua etiam non raro
improba ejusmodi vota oriuntur, tollenda eſſet. Recte
igitur ICti Vitembergenſes verſus Halberſtadium menſe
Martio anni clo 1o ccx. reſponderunt: daß nach denen heutigen
durch ganz Teutſchland eingefuͤhrten Rechten die ſucceſſiones uni-
verſales nicht allein durch Teſtamente, Codicille und Schenkungen
auf den Todesfall, ſondern auch per contractus und Pacta inter
vivos hinterlaſſen werden koͤnnen. Eundem in modum [Cti
Helmſtadienſes menſe Junio anni cio 19 ccxVI. reſponde-
runt: Wird zu wiſſen verlanget, ob die Beylage ſub A. vor ein
wahrhaftes Teſtament zu achten und vermoͤge deſſelben denen
Pichtiſchen Kindern die Poſſeſſion ex L. ult. C. de Ediét. D.
Hadr. toll. zu adjudiciren ſey. Nun ſtehet zwar dem ange⸗
fuͤhrten Aufſatz unterſchiedenes im Wege, weshalben ſelbiger vor
kein wahrhaftes Teſtament geachtet werden mag, immaſſen es
nicht allein darinnen an einer rechten Erbeinſetzung, welche doch
das Hauptſtuͤck eines Teſtaments iſt, ingleichen an der noth⸗
wendigen Einladung und Certioration der Zeugen, daß ſie zu

Ver⸗

6

ns
bi.
te
.
tur.
n.

1100

o.

bo
ſed
non
elli.
rer
ecte
nle

n

un⸗

ngen

inter

EeH

Dnde⸗
r
denen
nnn
er

n4

DNh

1
O

SP. XLIII. DE PACTIS SVCCESSORlIIS. 445

Verfertigung eines Teſtaments zuſammen berufen worden, er⸗

mangelt, ſondern auch gantz andere und fremde Handlungen und
Contracte, welche ſonſt ein an ſich guͤltiges Teſtament vernich⸗
ten und unkraͤftig machen, L. 21. §. 3. Qui teſtam. facere poſſ.
eingemiſchet worden; Wannenhero beſagter Aufſatz unmoͤglich

als ein Teſtament beſtehen, noch denen Pichtiſchen Kindern das
remedium L. ult. C. de edict. D. Hadr. toll. daraus zukom⸗

men kan. Alldieweil aber in vielberuͤhrtem inſtrumento eigent⸗
lich ein pactum ſucceſſorium enthalten iſt, worinnen Nicolaus
Picht gegen Catharinen Pichtin wegen des von ihr erhaltenen

Hauſes ſich verreverſiret, ſolchen Revers auch nicht abſonder⸗

lich, ſondern, wie es aus allen Umſtaͤnden erſcheinet, Kraft
gegenwaͤrtigen Inſtruments in Beyſeyn der unterſchriebenen

Zeugen ausgeſtellet, und vermiltelſt ſelbigen ſeine ganze Erb⸗

ſchaft der Pichtin Kindern zu hinterlaſſen verſprochen, derglei⸗
chen pacta ſucceſſoria denn in ganz Teutſchland guͤltig ſeynd,

und denenjenigen, ſo ſich darinnen gruͤnden, eben das Recht,
woelches ein eingeſetzter Erbe aus dem Teſtamente hat, geben;

So mag die Beylage ſub A zwar nicht als ein vollkommenes
Teſtament, jedoch als ein pactum ſucceſſorium, beſtehen, und
in Erwegung, daß es ein inſtrumentum liquidum, denen Pich⸗
tiſchen Kindern zu Erlangung der Eibſchalt und deren Poſſelſs.
gar wol dienen.

VI.

Pacun 4 eſtatore de non ä teſtamento Juo initum valet

es tollit facultatem aliter teſtandi.
VII.

Utile eſt ejusmodi pactum in teſtamentis reciprocis, non a-
men tacite ſubintelligitur.

K k k 3 . Ju-

MEDITAT. AD PANDECT.

446

Je Romano clauſula derogatoria teſtamento adjecta, qua

videlicet teſtator facultatem ſibi adimit, factum teſtamen-

tum revocandi, plane inutilis eſt. Ambulatoriæ enim ſunt
ultimæ hominum voluntates usque ad vitæ ſupremum exitum

L. 4. de Adimendis vel transf. legat. At jure Germanico fir-
mum eſt & immutabile teſtamentum, cui hæc clauſula per

modum pacti adjecta eſt. Dicimus: per modum pacti. Sim-
Ppliciter enim a ſolo teſtatore addita effectum non habet, cum
nemo ſibi ipſi poſſit legem dicere, a qua recedere nequeat.
L. 22. pr. de Legatis 3. Neceſſe itaque eſt, ut alius concurrat,
cui per clauſulam iſtam promiſſio de non mutando fiat, qui-
que eandem Promiſſionem acceptet. Tale enim pactum, cum
nihil inhoneſti contineat, jure Germanico per ſœæpius memo-
ratam conſuetudinem;, qua omnia pacta honeſta ſuſtinentur,

utique valebit. Agnoſcit hoc nobiſcum Brunnemannus adl. 22.

de Legatis 3. n. 9. Ag noſcunt idem Strykius in Cautel. teſtamen-
torum c. 24. F. 23. & Schilterus Ex. ad D. 39. §. 58. atque con-
jugibus „ qui reciproca teſtamenta condunt, hanc utiliſ mam
eautionem pr. æſeribunt, ut invicem ſibi ſtipulentur, ſe omnia
in teſtamentis ſuis contenta irrevocabiliter ſervare velle. Qua-
lis mutua promiſſio non, ut dicti auctores exiſtimare videntur,
ſaltem coram judice & actis, ſed & extra judicium recte fit.
Expreſſe tamen adjici debet pactum de non revocando.
Neque enim tacite ſubintelligitur, ſed regulariter utrique
liberum eſt, diſpoſitionem (uam „ignorante etiam vel invita
altera parte, mutare. Diſſentit quidem YZitius ad Lauter-
bachium Obſerv. 867. atque hanc ſententiam candori Germa-
norum parum convenire, & mutandi facultatem ab impo-
ſtura, cujus ICtos noſtros merito pudere debeat, abſolvi
non poſſe exiſtimat. Verum appoſite ei reſpondet Carpzo-
vius P. 3. C. 7. def. 21. alterum ſibi imputare debere, quod
reitamentum: reciprocum elegerit, nec lege vel conditione

—— — EU0/ʒ

Sp. XLIII. DE PACTIS SVCCEFSSORIIS. 447

expreſſe ad jecta ſibi ſuisque proſpexerit, cum ſcire debuiſ-
ſet, omnes ultimas voluntates obnoxias eſſe mutationi. Im-
poſtor certe non eſt, qui jure ſibi a legibus conceſſo utitur.,

VIII.
Pacta ſucceſſoria de feudo, quæ vulgo exſpelctativæ dicuntur,
bonis moribus non repugnant.

IX.
Dominus de feudo inter duos controverſo unum licite inveſti,
licet invito vel ignorante poſſeſore, modo buic jus
ſuum reſervetur.

EKberetaren ſeu inveſtituræ de feudo nondum aperto con-
ceſſæ nihil aliud ſunt, quam pacta ſucceſſoria. Atque
heæc tamen licite fiunt. 2. F. 26. §. Majoribus. Equ'dem
non deſunt, qui exſpectativas iſtas bonis moribus repugnare
autument, inter quos omnium delicatiſſimus eſt Hierony-
mus Schurffius, qui apud Modeſtinum Piſtoris vol. I. conſ. 8.
Cum quidam, inquit, princebps ante multos annos volebat me
de feudo, per vaſallum poſſeſſo, ſub tali conditione inveſtire,
ego nolui, gquia, ocum ſcirem, me hominem miſerum & pec-
atorem eſſe, diffculter me potuiſſem continere, quod non af-
fectaſſem mortem talis vaſalli. Et ideo ditta jura;, ſeilicet 1.
FE. 27. C 2. F. 26. §. Moribus non immerito rebutantur odioſa.
Tamen, gquia iſta jura recepta ſunt, ab iis non receditur.
Pii tamen & viri bonarum conſcientiarum viæ laborant, ut
zaliter inveſtiantur in feudis nondum abertis Jub bujusmodi
omditionibus. Bonarum enim mentium eſt, timere eulpam,
ubi eulpa minime Zeperitur, ut inguit B. Gregorius. ed
paugi ſunt, dui illa curant propter nimiam avaritiam omnia
excæzantem. Verum ad hunc, quem Schurffus injicit,
ſcrupulum tollendum ea, quæ jam ſupra in fine Meditatio-
nis

44 8 MkEDITAT. AD PANDECGT.

nis IV. diximus, ſufficient, ſcilicet votum illud mortis,
quod nonnunquam ex conceſſione exſpectativæ oritur, Vi⸗
tium non pacti ipſius ſed hominum eſſe. Quapropter tales
inveſtituras, quoties Jites de iis oriuntur, validas ſemper
Ppronunciamus, nec attendimus, quod vaſallus Ppoſſeſſor in
eas non conſenſerit, vel etiam aperte contradixerit; dum-
modo inveſtitura non pure facta, ſed conditio illa, ſi feu-
dum aperiatur, expreſſe vel tacite ad jecta ſit. Hornius in
Jurisprud. Feud. c. I2. §. 6. Sic Cti Helmſtadienſes mênſe
Octobri anni clo 1o9 CcxII. inveſtituram talem ſuper feudo,
de quo poſſeſſori controverſia mota erat, pendente lite fa-
Gam, ſed cui clauſula, ſalvo cujuscunque jure, ad jecta fue-
rat, validam judicarunt; 3 Hat Heliodorus de Tudeſchis die
Geſchwiſtere der de Tudeſchis wegen der von ihrem Vat.r
herruͤhrenden Lehn⸗Guͤter actione feudi revocatoria be⸗
langet, auch es unter wehrendem Proceß dahin gebracht, daß
der ſetzt regierende Herr von Libanien, Anaſtaſius, ihn wuͤrck⸗
lich mit den ſtreitigen Guͤthern belehnen laſſen; da denn die
Frage erwaͤchſet, ob dieſes Verfahren zu Recht beſtehen koͤn⸗
ne. Nun wird zwar dagegen eingewendet, daß dieſe Lehns⸗Rei⸗
chung zum Nachtheil der Geſchwiſter de Tudeſchis, welche die
ſtreitige Guͤther annoch beſitzen, angeſehen, auch ohne dieſelbe
dagegen mit ihrer Nothdurft zu hoͤren, vorgenommen ſey. Die⸗.
weil aber Fuͤrſt Anaſtaſius die Belehnung nicht anders, als,
ſalvo cujuscunque jure, vorgenommen, folglich denen Ge⸗
ſchwiſtern de Tudeſehis keinen Eintrag gethan, ſondern ihnen
ihr Recht vorbehalten, bey welcher Bewandniß dieſelbe kein jus
contradicendi haben; So moͤgen die Geſchwiſter de Tudeſchis
die von Fuͤrſt Anaſtaſio an Heliodorum de Tudeſchis, ſalvo
cujuscunque jure, geſchehene Belehnung nicht umſtoſſen.

cokol.

Sbp. XLIV. DE VARIIS PACT. SVCCES. GENER 449
„ OO ⁊rdwKA 0OIT ANIA. —

V. 1. Pactum inter Reges Magnæ Britanniæ & Galliæ nec non
les Ordines Belgii fœderati de dividendo Hiſpaniæ regno
er in fine ſeculi fuperioris initum, quod vul 30 der Parta-
n ge- Tractat vocatur, ſubſiſtere non poterat.
n. 2. 1 Feſtamentum aà patre, qui liberis ſuis promiſit, ſe nihil

ex bonis ſuis in extraneum translaturum efle, condi-
tum nullius momenti eſt.

3. Pater filium ob atrocem injuriam illatam exheredare

ſen.
tin

enle nequit, ſi ſuper i injuria iſta cum filio tranſegit.
co, 4. Diſputatur inter DD. utrum Pacta ſucceſſoria ad dona-
efl. tiones mortis cauſa, an inter vivos ſint referenda. Prius
(Ne. operoſe aſſerit Euſebe de Lauriere, qui nuper Pariſiis
de. . libellum des Inſtitutions && des Subſtitutionscontractuel-
Ne les edidit. Nos poſterius tuebimur.
9 — . 7
. SPECIMEN XLIV.
Melk⸗
1N MEDILATIONVM AD PANDECTAS
ii AD LIB. TIII. XIII.
OO

1

vARIS PAORVMMMA

4 SVCCESSORIORVM CGENERIBVS.

G „ PryryBLICE DEFENSVM
1 on L 4
=⸗ HNARTMANN SAMVEL KREBS,
gelehi HASSO - DARMSTADINO.
e . D. X. AVGVSTI ANNI CID 10 CCXV.

d. om. J. ”JMVMV I. Di.

450 MEDITAT. AD PANDECT.

IJ.

Diſtinguuntur pacta ſucceſſoria, quod alia per modum contra-
us, alia in vim ultimæ voluntatis ineantur.

I.

Pacta ſucceſſoria in vim ultimæ voluntatis condita shb uno pa-
Aſoente invito altero, lieite revocantur.

N' infrequens eſt in foro quæſtio, utrum pacta ſuc⸗

ceſſoria ab uno etiam paciſcentium, invito & igno-
rante altero, revocari mutarique queant. Neganda
ea eſſe videbatur, ſi ſimplicitatem juris naturæ, quam
jus canonicum & mores patrii ſequuntur, & qua omnia

pacta honeſta ſervari jubentur, ſpectes. Hic vero uſus

judiciorum a ſimplicitate illa receſſit, atque ſubtilitatem
aliquam ex jure Romano invexit. Diſtinguunt videlicet
DD. inter pacta ſucceſſoria, quæ per modum conventio-

nis ſeu contractus, & ea, quæ per modum ultimæ vo-

luntatis ineuntur. Illa vocant, quan do Paciſcentes verbis
obligatoriis in pactis & contractibus inter vivos adhiberi
ſolitis utuntur; hæc, quando verba in teſtamentis & aliis
ultimis voluntatibus conſueta, e. g. erben, Erbſchaft, repe-
riuntur. Qa de re vide plura in Carpzovio P. 2. C. 43. def.

10. Strykio in Cautelis contractuum JRoct. 3. 6. 8. J. 19. 19. 20.

Bergero in Reſolutionibus Lauterbachianis p. 543. IIIa ita-
que, quæ per modum conventionis inita ſunt, immutabi-
lia eſſe, ajunt, hæc autem, quæ in vim ultimæ voluntatis
conficiuntur, obligationem nullam producere, adeoque pro
lubitu mutari & revocari Poſſe, perhibent, argumento ex
L. 32. §. 3. de Donat. inter vir. & uxor. nec non l. 30. de
Donat. mortis cauſa ducto, ubi ultima hominis voluntas am-

bulatoria usque ad mortem eſſe dicitur. Quantumvis vero

bæc

—.

— — — ̃ ᷓ ——e —

— — —

— — —

e.
no.
nde
wan
ni
Ulis
Mern
elicer
ntio-
erbis
bent
A
epe.
19,.

IhI.

auntebi⸗
unnns

ue .
ent al

,,
0
is ſen
Ne

SP. XLIV. DE VARIIS PACIOR. SVCCES. GENER. 4 51

hæc diſtinctio paululum indoli juris Germanici repugnare vi-

deatur, ex jure Romano tamen defendi poteſt, quippe quod

Pacta ejusmodi, in vim ultimæ voluntatis condita, adeoque
non obligatoria;, ſed revocabilia, haud ignorat, quemadmo-

dum ex donatione mortis cauſa, qualis in omnibus pactis ſuc-

cefſoris in vim ultimæ voluntatis confectis ſabeſſe viderur,

apparet. Uſu certe fori recepta eſt illa diſtin tio non ſolum

in pactis dotalibus, ſed & in aliis pactis ſucceſſoriis. Ita certe
reſponderunt Cti Vitembergenſes menſe Aprili anni cro. 10
ccxI: Iſt euer Bruder, Chriſtian Hentze, verſtorben, und hat

euch in ſeinem aufgerichteten letzten Willen zum Erben ſeines gan⸗

zen Vermoͤgens, und darunter auch derjenigen Gelder, welche er
von euch ſelbſt wegen ſeines euch verkauften Antheils an denen vaͤ⸗

terlichen Guͤtern zu fodern gehabt, eingeſetzet. Weil aber die an⸗
dern uͤberlebende Geſchwiſter damit nicht zufrieden ſeynd, ſondern

Klage dieſer Kauf⸗Gelder halber wider euch eingeſtellet, ſo wollet
ihr, ob und wie weit dieſes ihr Suchen gegruͤndet, des Rechtens
belehret ſeyn. Ob nun wohl in dem zwiſchen euch und euern

ſaͤmmtlichen Geſchwiſter uͤber die vom Vater hinterlaſſene un⸗

bewegliche Guͤter aufgerichteten Kauf⸗Contract wegen der ruͤck⸗
ſtndigen Kauf⸗Gelder, welche ihr als Kaͤufer einem jeden von
ihnen auf gewiſſe Tage⸗Zeiten zu zahlen verſprochen, dieſes aus⸗
druͤcklich verabredet worden, daß, im Fall eines von denen
Contrahenten unverheurathet verſtuͤrbe, die uͤberlebende deſſen
Antheil zu erben haͤtten, in welchen Worten nicht undeutl ich ein
pPactum ſucceſſorium enthalten, dergleichen denn, vemoͤge der

in ganz Teutſchland eingefuͤhrten Rechte und Gewohnheiten,

ganz wohl aufgerichtet, und nachgehends von den Paciſcenten

durch anderweitige Diſpoſition nicht mag umgeſtoſſen werden,

ferner die in dem Teſtamente angefuͤhrten Urſachen alſo nicht be⸗

ſchaffen, daß wegen ſelbiger dem uͤberlebenden Geſchwiſter das

per Padum erlangte jus quæſitum entzogen werden moͤge;
LII 2 wan⸗

MEDITAT. AD PANDECT.

wannenhero es das Anſehen gewinnet, ob ſey die angeſtellte Klage
wohl gegruͤndet; Dennoch aber und dieweil bey denen Pactis ſue-

eſtoriis ein groſſer Unterſchied zu machen, ob ſolche per modum
contractus, oder aber in vim ultimæ voluntatis aufgerichtet
worden, geſtalt in dem letzteren Fall, wenn numlich die Paciſcen-
ten ſich des Wortes Erben, Erbſchaft, oder dergleichen bedie⸗

nen, denenſelben jederzeit, davon wieder abzugehen und eine ande⸗
re Diſpoſition zn machen, frey ſtehet: ben welcher Bewandniß,
und da in dem obangefuͤhrten Ppacto euer Geſchwiſter das Wort Er⸗

ben gebrauchet, der Mitpaciſcente, Chriſtian Hentze, keines We⸗
ges dadurch alſo gebunden worden, daß er nicht durch einen ander⸗
weit gefertigten letzten Willen dieſes Pactum wieder aufzuheben,

und euch zum voͤlligen Erben einzuſetzen befugt geweſen; So hat

die von eurem Geſchwiſter wider euch erhobene Klage nicht ſtatt.
Cui reſponſo cum non acquieſcerent actores, ſed inſtitutum
judicium continuarent, Scabini Lipfſienſes, actis ad ſe trans-
miſlis, menſe junio anni cio 1o ccxI. eugdem in modum, acti-
onem videlicet locum non habere, judicarunt. Sed de hoc ar-
gumento plura infra, ubi de Pacétis dotalibus agetur, dicemus.

III.
Pacta ſucceſſoria in muneribus ecleſiaſticis ſunt illicita.

on ita diu eſt, quod in actis ex ducatu Clivenſi ad col-
4 legium noſtrum miſſis pactum aliquod de ſucceſſione

in munere eccleſiaſtico initum reperiremus. ujus validi-

tatem ut melius examinare queamus, ipſa, quibus conce-
Ptum erat, verba huc tranfcribemus: Wir nach beſchriebene
Eingepfarrte zeugen und kekennen hiermit vor uns und unſere
Näachkoinmen, daß in Anſehung der Treue und Fleiſſes, welche

ſowohl jetziger noch lebender Paſtor hieſelbſt, Herrn M. G. D. afs

deſſen in officio anteceſſor und ſelig verſtorbener Vater, Herr

ti.

.
eſſione
Velid.
COt-
hke

e

,
0

Sp. XLIV. DE VARIIS PACTOR. SVCCES. GENER. 453

A. D. in Verwaltung des ihnen anvertrauten geiſtlichen Amtes bey
hieſiger Gemeinde zu aller Zeit bewieſen, mit reifen Vorbedacht

und guten Willen uns dahin aus Dankbarkeit verpflichtet haben,

daß auf dem Fall, da nach Gottes Willen vorgedachter Paſtor D.
mit Tode abgienge oder ſonſten bey Antretung beſchwerlichen Al⸗
ters demſelben gefiele, ſich einen Amts⸗Gehuͤlfen beyfuͤgen zu laſſen,
wir einen aus deſſen Soͤhnen zum vacirenden Paſtorat oder ver⸗
langten Adjuncgtion benennen und berufen wollen, daferne an⸗
ders jemand aus denenſelben ſich zu ſothaner Function wird qua-
lificiret haben, geſtalt uͤber deſſelben noͤthise Qualification das
Urtheil dem Evangel. Lutheriſchen Miniſterio des Amts W. heim⸗
geſtellet ſeyn ſoll, welcher dann in der Maſſen, wie ſein abgelebter
Vater die Einkunft und Abfaͤlle der Paſtorat und einverleibten Vi⸗
carien S. Crucis tam in fubſtantialibus quam accidentalibus
vollenkoͤnmlich und ohne Abziehung allein zu genieſſen haben ſolle.

Da aber in caſu mortis paternæ noch keiner derſelben Soͤhne zu⸗

ſolchem Alter angewachſen waͤre, daß derſelbe ſo fort in die Amts⸗
Vetrichtung wiederum eintreten koͤnnte, ſoll der Pfarrdienſt Per

ſubſtitutum ſo lange, bis einer aus denen Soͤhnen dazu geſchickt

und beguem gemachet worden, verwaltet werden, welcher Subſti-⸗
tutus alsdenn ſeinen Unterhalt und Belohnung aus Haͤnden der
Erben D. zu empfangen haben ſoll. Wir haben ferner zu noch
mehrer Bezeugung unſers Wohlwollens gegen Paſtorem D. und
deſſen Kinder uns verbunden, auch auf dieſem Fall, da die Soͤh⸗
ne unter einander ſolten abſterben, dahin zu ſehen, und es auf
alle moͤgliche Wege dahin zu richten, daß ſein Amtsfolger eine
aus deſſelben hinterlaſſenen Toͤchtern moͤge ehelichen. Gleich⸗
wie nun vorbeſagter Paſtor D. ſothanes Erbieten der Eingepfarr⸗
ten mit behoͤrigem Dank auf und angenommen, alſo hat er
wiederum aus danknehmigen Gemuͤthe die an geſamten Kirchſpiel
W. formirte Anfoderung ad e1. Reichsthlr. fallen und ſchwin⸗
den laſſen, doch unter Vorbehalt und mit folgender Bedingung,
LII 3 . dafern

4 54 MEDTTAT. AD PANDECT.

dafern ſeiner Soͤhne keiner zum Paſtorat ſolte gelangen, oder an
der Succeſſion behindert und von andern verdrungen werden, ſo
dann auch, nach obgemeldeten Abgang der Soͤhne, der Toͤchter
keine durch Heurath bey der Pfarr bleiben wuͤrde, daß ſolchen
Falls das Kirchſpiel W. ſoll ſchuldig und gehalten ſeyn, ohne
Widerſprache, Ausflucht und Liquidation ferner an die uͤberblie⸗
bene Erben Paſtoris D. wegen dieſer Anfoderung 400. Reichsthlr.
a dato dieſes an ſammt der intereſſe aufrichtig und redlich zu be⸗
zahlen. Daß obiges mit einander alſo ergangen, zugeſagt zu hal⸗
ten, und dem ſteif nachzukommen bey chriſtlichen Treuen verſpro⸗
chen ſey, bezeugen wir mit eigenhaͤndiger Unterſchrift, haben es
auch zu mehrerer Beſtaͤrkung vom Herren Amts⸗Droſten und Rich⸗
tern beſiegeln und unterſchreiben laſſen. Unusquisque videt, pa-
ctum hoc ſucceſſorium, a parocho cum parochianis in grati-
am liberorum ſuorum initum, non gratuitum, ſed oneroſum
eſſe, atque proxime ad contractum innominatum do, ut faci-
as accedere. Quæritur autem, an juſtum ſit & obligationem
producat. Equidem, ſi jus naturæ & rectam rationem ſpeéctes,
nihil in eo iniquitatis deprehendes. Etſi enim aliqui cum ju-
ſtiniano in L. 30. C. de Pactis omnibus pactis ſucceſſoriis na-
turalem turpitudinem ineſſe credant, nobis tamen eam
perſpicere hucusque non licuit. Certe per hujusmodi pacta
neque debitus Deo honor offenditur, neque reipublicæ ſalus
detrimentum accipit, neque privato cuidam jus ſuum aufertur.
Igitur nec injuſta dici poſſunt. Deinde inter leges, quas Deus
in ſacro codice promulgavit, nulla quoque eſt, quæ pactum ta-
le interdicat. Porro jus civile packa ſuper ſucceſſione tertii
cujusdam inita, ſi tertius hic conſentiat & in conſenſu usque
ad mortem ſuam perſeveret, rata eſſe jubet, L. 3. C. de Pactis,
adeoque & illud, quod modo memoravimus, pactum ſu-

ſtinere videtur. Verum enim vero jus canonicum non

ſolum generalirer! in C. 8. X. de Pactis pactiones omnes &
con-

eiln
et
ns
ertur.
Deus
mte.
teri
nslle
Paci
mn .
1 No

nes G

cl:

Sp. XLIV. DE VARIIS PACT. SVCCES. GENER. 455

conventiones, pro ſpiritualibus ſeu beneficiis eccleſiaſti-
cis obtinendis factas, nullius momenti eſſe jubet, ſed
& in ſpecie iſtiusmodi pacta ſucceſſoria interdicit, &, ſiqui-
dem ineantur, nulla declarat in c. 2. & 13. X. de Conceſſio-
ne præbendæ. Quod deinde Bonifacius VIII. in c. 2. de
Conceſſione præbendæ in 6. eatenus extendit, ut nec illa
quidem pacta valere velit, quæ generaliter, cum facultas
beneficium eccleſiaſticum conferendi ſe obtulerit, concipi-
untur. Et rationes, ut hoc conſtituerent, ſatis gravis ha-
buerunt Pontifices, quas ipſe Bonifacius paucis verbis
complexus eſt: Per bromiſſi. ones, inquiens, bujusmodi,
quæ per importunitatem nimiam, per quam non concedenda
multoties conceduntur, & per ambitionem improbatam ut
plurimum extorquentur, mortis alienæ votum ingeritur,
Eecleſtis ag Prælatis & Perſonis eccleſiaſticis gravamina plu-
rima inferuntur. Quem locum mirifice illuſtrat, & ſin-
gula mala, quæ ex pactis his ſucceſſoriis ſeu exſpectati-
vis cccleſiaſticis oriuntur, recenſet ex explicat Hornius de
Exſpectativaea Ececleſiaſtica §. II. W 12. Unum litaque
videtur dubium ſupereſſe, an prohibitio illa juris cano-
nici Proteſtantes etiam obliget. Quod nos affirmare
non dubitamus. Etſi enim Pontificis Romani nulla apud
nos ſit auctoritas, nec leges ejus ullum pondus habeant,
jus tamen canonicum non ex Pontificis, ſed Imperato-
ris & Ordinum Imperii, qui illud receperunt & in coô-
mitiis Wurtzburgenlibus anno clo 10 CXLI. habitis publica
lege apud Lebmannum in Chronico Spirenſi lib. §. c. 108.
confirmarunt, voluntate valet. Cum iſto itaque jure re-
cepta etiam eſt prohibitio pactorum ſucceſſoriorum eccle-
ſiaſticorum, & adhuc uſu ſervatur, quemadmodum Fin-
ckelthaus de Jure patronatus c. 2. u. 37. Carpzovius H I1.
uris-

7

456 MEDITAT. AD PANDECI.

Jurisprud. Eccleſ. def. 16. &e Hornius de Erſpectativa Eecle-
ſiaſtica & I8. teſtantur.

IV.

Pacta ronfrarernikatis ntiquitus inter principes inita valent
OQ eſfectum bodie ſortiuntur, etſt Imberator ea in
ſpecie non conkrmarit.
Piana ſucceſſoriorum claſſem præcipuam Dacta confra-
ternitatis inter principes iniri ſolita conſtituunt. Ad
quæ ut conſenſus Imperatoris accedat, neceſie eſt, ſi qui-
dem de ſucceſſione in feudum Imperii diſponatur. Nam ſi
Pacta iſta ſuper allodio ineantur, tum conſenſu hoc non
opus erit. Cum autem antiquiflimis temporibus Principes
Imperii nonnunquam fœdera talia & pacta confraternitatis

inconſulto Cæſare fecerint, non infrequens hodie quæſtio

eſt, poſſintne illa effectum ſortiri. Negant multi memo-
rantque exemplum Principum Anhaltinorum, quos repul-
ſam olim tuliſſe perhibent, quum Margaretham Branden-
burgenſem, exſtincto ſine liberis Waldemaro Electore, pe-
terent ex pacto, quod Cæſar non Probarat. Vide Itterum
de feudis Imperii cap. I7. n. 10. &, quos ibi longa ſerie me-
morat, auctores. Et Rudolphus II. Imp. confraternitatem,

quam Saxo, Brandenburgenſis & Haſſus olim initam anno

cO IO XXCVII. renovarant, ſibi oblatam probare diſtulit, do-
nec diploma Friderici III. Imp. quem ab initio pactum iſtud
confirmaſſe dicebant, exhiberetur, quemadmodum Limnaæus

in addit. ad Jus publ. tom. 2. Iib. A. c. 8. n. 166. refert. Nos

vero etſi hodie talia pacta, ſine Cæſaris confirmatione inita,
invalida eſſe fateamur, ea tamen, quæ antiquis temporibus ce-
lebrata fuerunt, ſubſiſtere & effectum ſortiri Putamus, quoniam
ad illa generalis Imperatoris confirmatio in Capitulat. Leop. art.

6. Taſint. art.6. & aroli EI. art. I. acceſſit. Quod jam ante nos
agno

—

— SP. XLIV. DE VAR. PACTOR. SVCCESS. GENER. 4 o

agnovit Limnæus in eo, cujus ſupra mentionem fecimus, loco.
Ex hoc itaque fundamento potentiſſimi Brunfſvicenſium prin-
cipes, cum pactum confraternitatis a majoribus ipſorum, ma-
xime a Friderico Grubenhagenſi cum Erico IV. Lauenburgi-
co anno cio ccc xxXIX. initum ideo impugnaretur, quod Cæſa-
ris confirmatio ad id non acceſſiſſet, ſic apud Franckenbergium
im Europaͤiſchen Serold p. 515. reſponderunt: Dieſe Pacta
confraternitatis haͤtten der Kayſerl. Confirmation nach damali⸗
ger Zeiten Lauf und denen Fundamenten des teutſchen Reichs
k Rechtens nicht bedurft, und waͤren in denen Reichs⸗Lonſtitutio⸗

ni nen bewaͤhret.
non
“ C& uä 0%° 0 L L AK.
ſi⸗ 1. Queæritur, an nobiles imperii mediati pacta confrater-
emno. nitatis ſeu ſucceſſoria de feudis fuis inire queant. Ne-
pul. gat Brunnemannus ad LE. 19. C. de Pactis n. II. Nos
W affirmamus I. quia pacta ſucceſſoria moribus Germa-
niæ ſuſtinentur; 2. quia per tale pactum, ad quod do-
le⸗ mini conſenſus acceſſit, nullius jus læditur; 3. quia po-
erimn teſtas ſic paciſcendi nobilibus exteris, Gallis, Italisque,
e Nte. conceditur, teſte Gothofredo ad L. 19. C. de Pactis lit. d.
Hen, 4. quia exempla varia maxime in Saxonia exſtant, daß
ng de 2. adeliche Familien ſich einander in die geſammte Hand in
i ihren Lehn⸗Guͤthern nehmen.
“ 3. Sub voce der gemeinen Rechte, qug ſepe in conſtitutio-
An nibus imperii occurrit, jus canonicum quoque intelli-
Mhel gitur, quamvis diſſentire videatur Datt. in Volumine
N Kerum Germ. lib. A4. c. I. . 138.
inin, 32. Debitor obæratus hæreditati ſibi aliquando deferendæ
gee in præ judicium creditorum valide renunciat.
Onien
Po
tenge DM 5 n ”M
Agto Tom. I. Mm mm SPECI-

458 MEDITAT. AD PANDECT.
SpECIMEN XLV.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. II. TIT XIV.

PACTIS HEREDITARIIS

RENVNCIATIVIS.
I. 2
Zalet bodie renunciatio bereditati viventis facta, non tamen
aliter, niſi intercedente Turcurauco-

Eezy' legit. bered. At fuſtinentur ea moribus Germanicis,
non antiquis ſolum, quemadmodum ex Speculo Saxonteo lib.
I. art. 13. apparet, ſed recentioribus etiam. Ita certe Cti
Vitembergenſes menſe Octobri anni cio 1o ccIx. reſponde-
runt: Dieweil Chriſtoph Z. durch die ad acta gegebene ſchriftli⸗
che Urkunden ſattſam dargethan, daß ſeine Stief⸗Kinder, ſo wohl
die Soͤhne als Toͤchter, mit Beyſtand ihrer ehelichen Vormuͤnder
mit ihm tranſigiret, ſich allen Anſpruchs an ihm, nicht allein der
vaͤterlichen, ſondern auch, nach erfolgtem Tode der damahls noch
lebenden Mutter, der mütterlichen Erbſchaft halber voͤllig bege⸗
ben, ſolchen Transact, wenn auch gleich Anfangs derſelbe wegen
des einen Sohns Minorennitat oder andern Umſtaͤnden nicht
allzurichtig geweſen, nachgehends in der Majorennitaͤt durch
Empfahung der verſprochenen Gelder und nochmaligen Renun-
ciationen mit Conſens der ehelichen und andern Vormuͤnder
ratiſicixt; So mag Chriſtoph Z. von ſeinen Stief⸗Kindern, ſo

Nacta Nicceſſoria renunciativa in jure Romano prorſus
improbantur atque invalida declarantur l. 16. de Suis

wol

m

ris

un.
s,
Ii-.
Wi
nle.
ft

ſlc
ende
oh
be,
eget
he
Uurh
ehun
giror
/9

SP. XLV. DE PACTIS HEREDIT RENVNCIAT. 45
wol derſelben vaͤterlichen als auch der muͤt tterlichen Erbſchaft hal⸗

ber nicht in Anſpruch genommen werden, ſondern kan ſich dage⸗

gen durch gruͤndliche Vorſtellung der ihm zukommenden excep-
tionis transactionis wohl ſchuͤtzen. Cum vero jus canonicum

renunciationes hujusmodi non aliter valere velit, quam, ſi

jurejurando corroberentur c. I. de Pactis in ſexto, acerrima
inter Ctos controverſia oritur, an moribus Germaniæ jus
canonicum receptum ſit & jusjurandum ad renunciationes
hereditatum neceſſario requiratur. Nonnulli, qui ſimplicita-
tem juris Germanici ſimplicter ſequuntur, ejusque inter-
Pretationem tàm extenfvam quam reſtrictivam inepfe ex ju-
ribus peregrinis deſumi, cum Schiltero Ex. ad z. 8. §. 40.
putant, jusjurandum neque in maſenlorum nedue in femi-
narum renunciationibus requirunt. Alii jus jurandum qu lidem

maſculis, de quibus Pontifex in all &. 2. non agit, F emittunt,

idem tamen a feminis renunciantibus exigunt. Alii denique
cum Hartmanno Piſtoris P. 4. d. 2. 2. 5. &* Strykio de Suce 31-

Kone l5 inteſzato diſj. S. OCap. 10. §. I8. jusjurandum in omni

tenunciatione hereditatis neceſlarium dicunt. Neutra ex iſtis
tribus O obpinionibus ratione ſua deſtituitur. UItima tamen
communis fere eſt, & voluntati pontificis, auctoris memorati

cap. maxime convy enire videtúr. Voluit enim ſine dubio Pon⸗

tifex facilitati hominum proſpicere, qui ſe temere ſæpius in-
duci Patiuntur, ut luero futuro, quod longe adhuc aheſſe⸗ vi⸗=
detur, vel gratis vel pro exigua mercede renuncient. At
cum jusjurandum præſtandum eſt, tunc deliberato confilio

res geritur, atque circumſtantiæ omnes attentius conſide-
rantur. Que ratio efficit, ut hodie quoque utile ſit, renun-
ciationes hereditatum non aliter, quam ſi jurejurando con-
Urmentur, ratas haberi. Atque ſecundum eam ſententiam
Cti Vitembergenſes in illuſtri controverſia reſponderunt
apud Bergerum P. 2. Keo 249. =

460 MEDITAT. AD PANDECT.

II.

Requiritur ad renunciationem banc corporvale] jusIur andatm, nec
SaReciunt verba inſt rumento renunciationis inſerta.

III.

Paeiſe entes 5 bi neceſſitatem hanc jurandi per conventionem
remittere non poſſunt.

IV.
Nobiles obtentu contrariæ conſuetudinis inter ſe introductæ ſeje
ab boc jurejurando liberare nequeunt.
V.
Renunciatio injurata per ratibabitionem renunciantis inter-
vallo factum non confirmatur.

. Theſes has Cti Helmſtadienſes in reſponſo quodam menſe

Octobri anni clo lo ccxvI. tam lucide expoſuerunt, ux

ſufficere putemus, verba ejus reſponſi hic adjicere: Hat Ti-
tia bey ihrer Verheyrathung in einer daruͤber aufgerichteten Eheſtif⸗
tung ſich nebſt ihrem Braͤutigam Sempronio erklaͤret, keine Anſpra⸗
che auf ferneren Brautſchatz und Ausſteuer zu machen, ſondern den
Todesfall eines Bruders oder Schweſter der St. W. Familie zu
gute kommen zu laſſen, auch, da die Frau Mutter dieſes Zeitliche ge⸗
ſeegnen ſollte, mit der einmahl gehobnen Ausſteuer ſich zu befriedigen,
und auf keinerley Weiſe das W. Hauß zu demeubliren, oder auf
das darinnen befindliche Geraͤthe oder Silber einige Prætenſion zu
machen. Nachdem nun jetzo der aͤlteſte Bruder Pompeſt uis verſtor⸗
ben, und Titia nebſt Sempronio auf deſſen Erbſchaft Anſpruch ma⸗
chen, ſo wird zu wiſſen begehret, ob ihnen diesfalls die angefuͤhrte
Eheſtiftung und darinnen enthaltene Verzicht im Wege ſtehe. Nun
ſcheinen zwar bey angezogener Verzicht alle noͤthige ſo wol in denen
Rechten als von denen Rechtslehrern erforderte Stuͤcke in Acht ge⸗
nom⸗

De⸗

“

ſe
N

l.
⸗

EH

din
,
G

n

ſn

t
Nn

en.
10

go

SP. XLV. DE PACTIS HEREDIT. RENVNCIAT. 461

noemmen zu ſeyn, inmaſſen die Ausſtattung, welche unterſchiedener
DD. Meynung nach vorher gehen muß, allhier gebuͤhrend geſchehen,
hiernaͤchſt dieienigen, auf deren Erbſchaft renuncüret worden, dar⸗
innen conſentiret, welchen Conſens Cæl. Bich. Dec. 119. n. 12.
und Srrykius de Eilia nobili renunciante c. 3. n. 4. pro forma re-
nunciationis erfodert, ferner die zu Ende der Eheſtiftung befindliche
Worte: in dem Namen der Hochheiligen Dreyeinigkeit; ſtatt einer
eydlichen Beftaͤrkung dienen koͤnnen, oder, da auch ſolche hierzu nicht
vor genugſam geachtet wuͤrden, die erfolgte Ratihabition, da beyde
Theile die pacta dotalia von anno 1703. bis hieher jederzeit agno-
ſeiret, Titia auch Kraft derſelben an denen Meublen und Silber
der anno 1711. verſtorbenen Frau Mutter keine Prætenſion gema⸗
chet, auch ſonſten allemahl bey denen darinnen enthaltenen Puncten
und Clauſulen acquieſciret, den Mangel des Eydes erſetzen moͤch⸗
te; Wannenhero es das Anſehen gewinnet, ob ſey vielbeſagte Re-

nunciation zu Recht beſtaͤndig, und verhindere die Titiam, ihres

Bruders Pompeji Erbſchaft zu fodern; Alldieweil aber das jus

canonicum, welches in c. 2. de Pactis in ſexto bey allen renun-

ciationibus hereditatis die wuͤrkliche Eydesleiſtung erfoderet /
nach einſtimmiger Meynung der Rechtslehrer, teſte Hartmanns
Piſtoris P. 4. Quaſt. 2. 3. 5. in Teutſchlaud eingefuͤhret, und
nach ſelbigem die renunciationes injuratæ ganz unguͤltig ſeynd,

dergeſtalt, daß nicht einmahl verba æquipollentia, an Cydes

ſtatt, bey dem Wort der ewigen Wahrheit, oder, wie allhier,
im Namen der heiligen Dreyeinigkeit, wenn kein actus corpo-
ralis darzu kommt, vor genugſam geachtet werden, Seruv.
Exerc. 17. §. 12. wogegen denn keine unter Edelleuten eingefuͤhrte

widrige Gewohnheit attendiret wird, Brunnemannus Cent. 3.

Dec. 98. n. 3. immaſſen auch dieſer koͤrperliche Eyd nicht ein⸗
mahl per contrariam partium conventionem erlaſſen werden
mag, Gallerat. de renunciat. tom. 2. c. I. Kenunc. 85. n. 19.

Stryk. de Succeſione ab inteſtato diſp. 9. &.10. §. 18. Berger. P. 2.

Mm m 3 Reſpon-

462 MEDITAT. AD PANDECT.

Reſponſo 249. Bey welcher Bewandniß die erfolgte Rarihabition
gleichfalls hinweg faͤllt, da zumahl ohnedeß Rechtens iſt, daß die
Ratihabition ſolche Handlungen, welche ipſo jure nichtig ſeynd,
und worinnen es an einem eſlentiellen Stuͤck mangelt, nicht guͤl⸗
tig machen kan, C. 18. de regulis] Juris in ſexto, Zieglerus de Ka⸗-
tihabitione ejusque effeltu jaris §. 13. daferne ſie n icnt mit eben
denen Solennien geſchiehet, welche zu dem Haupt⸗Actu erfordert
werden, ratiſicatio enim requirit easdem ſolennitater, quas prin-
cipalis ack⸗ 45 &o vontraltus. Lieglerus d. I. G. 25. folgl ich gegen⸗
waͤrtige Ratification, da der E Eyd nicht dazu gekommen, ohne alle
Kraͤfte iſ iſt; So halten wir dafuͤr, daß Titia und Sempronius
der von ihnen ohne Eyd geſchehenen Renunciation und bey der
muͤtterlichen Erbſchaft erfolgten Ratihabition ungeachtet, des ver⸗
ſtorbenen Pompeji allodial Erbſchaft fordern koͤnnen.

VI.

Renunciatio bereditatis non ſolum ad illa ho, a, Out& zem por,
entenceiationis ötker vnt, pertinet, ſed & ad bereditatem,
guam 1s, oujus ucceſſioni renunciatunm fuit, poſten
a‿αaiſivit, extenditaur,

P ergunt Cti Helmſtadienſes in eodem rechanc⸗ : Wird
aͤchſt gefraget, ob angefuͤhrte Renunciation auch auf
dieſenige Erb⸗Portion, welche dem Pompe’
ten auswaͤrtig zugefallen, zu erſtrecken ſey; Ob nu n e ol
nunciationes ſucceſſionis nur von der Erbſchaft
P eſone , wele he darinnen en enbreiſe benennet ſey

nr . 0 148. n. 12. Krav. in usiipr .⸗ 2. .

welches allhier um ſo viel deſto mehr ſtatt zu ſt aden ſcheinet t, da

Pompejus das ihm angefallene Erbtheil in communione ge⸗
laſſen; Dennoch aber und dieweil kompejus die ihm zugefallene
aus⸗

Ne

SP. XLV. DE PACTIS HEREDIT. RENVNCIAT. 463

auswaͤrtige Erbſchaft, ohngeachtet er ſelbige communiter admi-
niſtriret, gleichwol voͤllig acquiriret, und mit ſeinem uͤbrigen Ver⸗
moͤgen dergeſtalt vermenget, daß ſolches Erbtheil nunmehro mit
unter die uͤbrige Verlaſſenſchaft des Pompeji gerechnet werden
muß, Pachov. ad Treutl. vol. 2. diſp. 16. §. 4. lit. C. So iſt die
von Titia und Sempronio gethane Verzicht auch auf dieſe aus⸗
waͤrtige dem Pompejo zugefallene Erbſchaft zu erſtrecken.

In renunciationibus iſtiusmodi neceſſe non eſt, ut evpreſa
bereditatis mentio ſiat.

oc etiam dubium ſic deciderunt JCi Helmſtadienſes in

memorato reſponſo: Wird endlich Bericht verlanget, ob
die in der Eheſtiftung enthaltene Renunciation nicht von der
ganzen Erbſchaft, ſondern nur von weiterem dote und Ausſtat⸗

tung zu verſtehen ſey. Kun koͤnnte zwar das letztere daher ver⸗
muthet werden, daß in denen Worten der Renunciation nur
Meldung des Brautſchatzes und der Ausſteuer, nicht aber der

Erbſchaft geſchiehet, und den bekannten Rechten nach alle re-
nunciationes ſtrictiſſime erklaͤret und auf andere darinnen deut⸗

lich nicht enthaltene Faͤlle keines Weges erſtrecket werden muͤſ⸗

ſen, Dalnerus de variorum jurium renuneiationibus cap. I.

n. 55. & quos ibi longa ſerie memorat DD. Dieweil aber als⸗

denn, wenn der Sinn und Meynung der renunciantium ex te-
nore renunciationis erhellet, keine weitere Erklaͤrung vonnoͤ⸗

then iſt, ſondern nach ſoͤlcher Intention ſchlechterdinges gegan⸗
gen werden muß, Barboſa in 1 boſauro lib. 16. 6ab. 6G3. 4r. I3.

alſo, da allhier die Titia ſich ſattſam erklaͤret, daß ſie den Todes⸗

fall ihrer Bruͤder der St. W. Familie zu gute kommen laſſen

woͤlle, kein Zweifel iſt, daß ſie dadurch nicht die gange Erb⸗

ſchaft verſtanden haben ſollte, wozu ferner kommt, daß die im
F. 2⸗

—

464 MEDITAT. AD PANDECT.
c. 2. de Pactis in éto enthaltene und zum Muſter der Renucia-

tion vorgelegte, auch mit gegenwaͤrtiger Renunciation faſt uͤber⸗

einkommende Worte: ut dote contenta nullum ad bona paterna
baberet regreſſum; gleichfalls keiner Erbſchaft ausdruͤcklich geden⸗
ken; So iſt oftgemeldte Renunciation nicht allein von Præten-
ſion einer weiteren Ausſteuer, ſondern von der ganzen bruͤderlichen
Verlaſſenſchaft zu verſtehen.

VIII.

Jusjurandum in ceteris pactis ſucceſoriis, gquibus nulla venug-

ciatio continetur, neceſſarium baud eſt.

H'ne ſententiam iterum corroborabimus reſponſo Jure-
conſultorum Helmſtadienſium menſe Ocotobri anni
CIO IO CCXV. exarato: Entſtehet die Frage, ob das pactum fami-
liæ derer von Pfuhl zu Recht beſtaͤndig ſey. Nun iſt dawider der
Mangel der eydlichen Beſtaͤrkung in keine Betrachtung zu ziehen,
indem der Eyd nicht zu allen pactis ſucceſſoriis, ſondern nur zu
denenjenigen, worinnen die Paciſcenten ſich ihres Rechtes bege⸗

ben, und der Erbſchaft renunciiren, erfordert wird, c. 2. de Pa-

ctis in ſexto, wie ſolches auch Seryk de Cautelis teſtam. cap. 21.
membr. I. §. 24. reſponſ, ad rat. dub. y. bezeuget. Und ob gleich
derſelbe in dem vorhergehenden §. 18. eirea knem das contrarium
zu aſſeriren ſcheinet, ſo handelt er doch an dieſem letzteren Orte
von einem ſonderbaren caſu, wenn nemlich die Paciſcenten ihnen
durch ein fideicommiſſum conventionale die Macht zu teſtiren

gaͤnzlich benehmen, welches aber von den Bruͤdern zu Pfuhl hier

nicht geſchehen, als die ihnen ſolche Macht expreſſe vorbehalten.

Sed ut verum dicamus, nec in fideicommiſſo quidem tali

conventionali, quo facultas teſtandi tollitur, jusjurandum
neceſſarium credimus, præſertim, cum & Syrykius id ſaltem
tanquam cautelam commendet.

SpPECLI

fr

.

be⸗
erna
dec⸗
eten⸗

fichen

ee.

ur.

Annd

n fani.

ider da .
ſehene
Gur A

3 boge

de N.

ap. 11.

ih

trariumn
6 Ortt
ihnen

teſtiroe.

lhl hie
behultin

dem d
ünuan
Aſaleen

PECI.

SP. XLVI. DE TRANSACTIONIBVS. 465

SPECIMEN XLVI.

MEDITATIONV M AbD PANDECTAS
AD LIB. H“ TIT. XV.

TRANSACTIONIBVS

ðPVBLELICE DEFENSVM
A

10AN NE HENRICO HEYER⸗
SLANSTADIO-HALBERSTADIENSl-
D. XXI. AVGVSTI ANNI CILDHD IO CCXV-

Tutor nomine pupilli tranſigere poteſt.

Magiſtratus zransaczioni tutoris, de rebus immobilibus initæ, con-
Ermationem denegare nequit, tametſi adverſarii, ecum qus
ansabltum eſt, jus Iiquidum non ſit, ſi modo
cauſa maxime dubia eſt.

Nimni transactioni;, cum ex utraque parte in ea ali-
ud præſtetur vel remittatur, alienatio quædam
ineſt, arg. L. 1. §. 9. Si quid in fraudem patroni.
Igitur hi omnes, qui alienandi facultatem habent, recte
quoque tranfſigunt. Inter quos ſine dubio etiam eſt tu-
tor, cui poteſtas tranſigendi ſatis elare in L. 54. §. 5. & L..
56. §. 4. de Furtis item L. 33. pr. de Jurejurando aſſeri-
tur. Scimus equidem, objici communiter ſolere L. 46. §.
7. de Adminiſtr. & peric. tut. ubi tutoôri, deminuendi cauſa
eum debitoribus pupilli tranſigere, interdicitur. Sed hæc
lex, ne prioribus obſter, explicanda eſt de huj jusmodi trans-
Tom. I. Nnn actione,

466 MEDITAT. AD PANDECT.

actione, qua jus pupilli contra debitores manifeſtum eſt, at-
que tamen pro parte remittitur. Fuiſſe hanc Pauli in memo-
rata lege ſententiam, vel exinde apparet, quod ibi Jonare &
deminuendi cauſa tranſigere conjungit. At ſi res dubia ſit, tunc
ipſius Pupilli intereſt, tutori facultatem competere, litem
tranſigendo componendi, cum alias pupillo, ſi in judicio res
Peragatur, timendum fit, ne vel plane cauſa cadat, vel victo-
riam majoribus, quam res ipſa valet, ſumtibus conſtantem
reportet. Quemadm dum autem in alienationibus rerum im-

mobilium pupilli cauſæ cognitio & decretum magiſtratus re-

quiruntur, hæc eadem quoque neceſſaria ſunt in transactio-
ne, qua jus, quod pupillus ſibi in prædium aliquod vel he-
reditatem aſſerit, remittitur. Hic tamen cavendum eſt ma-
giſtratui, ne in iſta cauſæ cognitione ſerupuloſior ſit, atque
dum nimis accurate omnia inveſtigat, damno potius pupil-

lum afficiat. Sutmcit videlicet, cauſam dubiam videzi. Nec ne-

ceſſe eſt, ut appareat clare, jus adverſarii, cum quo tranſigi-
tur, melius eſſe jure pupilli. Nam de hoc ſi conſtaret, remiſſio,

non transactio foret. Agitata fuit hæc quæſtio in collegio ICto-

rum Vitembergenſium menſe Februario anni clo 19 ccxI. Tu-
tcor ſcilicet lirem ſuper hereditate, quam pupillo ſuo vindica-

bat, aliquamdiu agitatam tandem transactione finiverat, eam-

que transactionem, ut confirmaretur, magiſtratui obtulerat.
At magiſtratus, ne quod pupillus detrimentum pateretur, re-

cuſaverat coufirmationem tamdiu, donec certo ipfi, jus ad-

verſarii melius fuiſſe, conſtaret, volueratque, ut proceſſus
eo usque continuaretur. At memorati Cti, re ad ipſos de-
lata, cum animadverterent, argumenta ex utraque parte
maxime veroſimilia afferri, & cauſam longe adhuc a fine &
deciſione abeſſe, transactionem ratam habuerunt & magi-
ſtratui neceſſitatem confirmandi impoſuerunt, ſubjectis his
rationibus: Es hat die Obrigkeit bishero den von beyden

Par⸗

— — — —

— — — —

—

1

ſi

temm
icn.
8le.

tio.

he.

mr.

h.

CNe.

ſhi.
iſio
.
II.
cle.
eun.
Ueran
D
ustl
cehi

Dle

nngr.
hsl
ſerder
N

e NA

SP. XLVI. DE TRANSACTIONIBVS, 467

Partheyen aufgerichteten Vergleich zu confirmiren, daher Be⸗
denken getragen, weil ſie vorher genauere Erkundigung von der
Sachen und des ganzen hinterlaſſenen Schauiſchen Vermoͤgens
Beſchaffenheit einziehen, und, ob nicht etwa die unmuͤndige
A. D. S. in ſolchem Vergleich verkuͤrzet worden, unterſuchen wol⸗
len; geſtalt denn nicht zu leugnen, daß, im Fall die von Klaͤgern

wider das uͤbergebene Inventarium gemachte Beſchwerden aller⸗

ſeits vor erheblich geachtet wuͤrden, ſonder Zweifel eine Læſion

heraus kaͤme, immaſſen auch die Rechte, daß ein Vormund zum

Nachtheil ſeines Unmuͤndigen keinen Vergleich eingehen koͤnne,
ſondern derſelbe unkraͤftig ſeyn ſolle, verordnen; wannenhero es
das Anſehen gewinnet, als ob zufoͤrderſt, ehe der Vergleich be⸗
ſtaͤtiget werden koͤnte, der anhaͤngige Proceſs zu Ende zu brin⸗
gen, und uͤber ſelbigen zu interloquiren waͤre. Alldieweil aber
denen Vormuͤndern das tranſigiren nicht ſchlechterdings, ſondern
nur alsdenn, wenn ſolches denen Unmuͤndigen offenbarlich zu
Schaden gereichet, verbothen wird, dahingegen in zweifelhaften
und ungewiſſen Sachen zugelaſſen iſt; und aber die in gegen⸗
waͤrtigem Proceſſe ſtreitigen Puncta dergeſtalt beſchaffen, daß

ſolche theils einer weiteren Unterſuchung und Beſcheinigung von⸗

noͤthen haben, theils auch wider die Unmuͤndige leicht ausfallen
moͤchten, bey welcher Bewandniß der Vergleich, durch welchen
ohnedeß mehrere Unkoſten verhindert werden, den Unmuͤndigen
viel eher vortheilhaft als ſchaͤdlich zu ſeyn ſcheinet; So haben

wir den in Actis befindlichen Vergleich beſtaͤtiget, die Unkoſten

aber, weil ſolche durch die von der Obrigkeit verſagte Confirma-
tion verurſachet worden, compenſirt.

III.

Trantactio tutorir nomine pupilli inita, etfi ſolemnia quaædam
inn illa neglecta ünt, reſeindi tamen facile & lis ſobita
reſuſeitari non debet.
Nnn 2 Sæpe

466 MEDITPAT. AD PANDECT.

æpe pupilli aut minores, legitimam ætatem adepti, ne-

gotia a tutoribus ſuis geſta nimia facilitate impugnant, &
inprimis transactiones ab iis initas reſcindi deſiderant. Nec

Tſemper ſine veroſimili cauſa. Quum enim plurima circa nego-

tia pupillaria obſervari debeant ſolemnia, facile eſt, unum ex
Alis prætermitti. Verum ad judicis officium pertinet, non ſta-

tim reſciſſionem indulgere, ſed probe prius conſiderare, ſitrne

ea e re pupilli futura, an non. Quodſi enim animadvertat,

teſciſſa transactione, litem ſopitam reſuſcitatum iri, magnam-
que ejus impenſam, & incertum tamen eventum futurum,

transactionem potius conſervare, quam, ſublata illa, aditum ad
dubium ſumtuoſumque certamen aperire debet. Neſciunt
ænim ſæpe rudes & advocatorum perſuaſionibus inducti juve-

nes, quid flagitent. His igitur invitis ſæpe proſpici, & via ad

lites damnoſas, quæ dulces interdum inexpertis ſunt, præcludi
deber. Quare Cti noſtri in hujusmodi transactionibus olim
à tutore initis non omnia ad vivum reſecant, ſed ut plurimum
gasdem tuentur. Patebit hoc ex ſequenti reſponio a nobis

menſe Aprili anni cio 10 ccxvI. exarato: Die Guͤltigkeit des im

Namen des unmuͤndigen Morchels von ſeinen Vormuͤndern mit
der Mutter aufgerichteten Vergleichs wird jetzo in Zweifel gezogen,
und demſelben hauptſaͤchlich entgegen geſetzet, daß damalen die
Morchelſche Wittwe ſich der Erbſchaft ihres verſtorbenen Ehe⸗
mannes begeben, und auf ihr Eingebrachtes getreten, folglich

der ſtreitige Brauhof ein bonum pupillare geweſen, und ohne

cauſæ cognitione und decreto magiſtratus ihr nicht zugeſchla⸗
gen werden koͤnnen, uͤberdieß beſagter Erb⸗Vergleich daher, daß
kein Inventarium aufgerichtet, gauch die illata und angegebnen
Schulden nicht beſcheiniget worden, null und nichtig ſey. All⸗
dieweil aber der verſtorbene Morchel in ſeinem beygelegten Teſta⸗
ment der Wittwen das Haus zugeſchlagen, aus dem Erb⸗Ver⸗

gleich auch ſo deutlich nicht erhellet „daß dieſe ſich des ihr zuge⸗
ſtan⸗

— — — DW0—.

— — —————

— — —

—-— — — —

.

unn

nd .

Uat
we⸗
2d

udd

Olim
lum
Obis

A e

en⸗
N
60

e

e

.—

1, N
Cehnt⸗
Tin
ℳ
t

ſn

Sp. XILVI. DE TRANSACTIONIBVS. 465

ſtandenen Rechtes begeben, ſondern nur dieſes erſcheinet, daß ſie
Ankangs ihre illata zu fodern vorgegeben, und dadurch die Vor⸗

muͤnder, welche das Teſtament umſtoſſen wollen, bewogen, die

Sache durch einen guͤtlichen Vergleich, worinnen beyde Theile

von ihren Prætenſionen etwas nachgelaſſen, beyzulegen, hier⸗

naͤchſt die Rechte einem Vormunde in zweifelhaften und unge⸗
wiſſen Streit⸗Sachen ſeines Pflegbefohlnen zu tranligiren ver⸗
goͤnnen; und aber alle Umſtaͤnde an den Tag legen, daß die Mor⸗
chelſche Erbſchaft⸗Sache ſehr intricat geweſen, und leichtlich
zu einem koſtbaren Proceſs ausſchlagen koͤnnen, wannenhero die
Vormuͤnder ſolchem per transactionem vorzukommen wohl be⸗
fugt geweſen, da ſie zumal aus dem vaͤterlichen Teſtament die
Groͤſſe der ilatorum ohne weitere Beſcheinigung erſehen, auch,
obgleich kein ſolennes Inventarium vorhanden, gleichwohl aus

denen in der Verlaſſenſchaft befindlichen Nachrichten die Quan-
titaͤt der Schulden und den Werth der Erbſchaft⸗Stuͤcken wohl

wiſſen, und wegen ſelbiger ſich uͤber Pauſch und Bogen vertra⸗

gen koͤnnen, worzu noch die Confirmation der Obrigkeit als

Ober⸗ Vormundes, welche Zweifels ohne die Sache einiger maſſen
vorher unterſuchet, kommt, im uͤbrigen dem jungen Morchel wenig
Vortheil bringen moͤchte, wenn dieſer Vergleich wieder umgeſtoſ⸗
ſen, und er nach langwierigen uͤber die von dem Vater ſelbſt an⸗

gegebenen anſehnlichen illata gefuͤhrten Beweiß und Proceſs zu de⸗

ren Erſtattung und Bezahlung der Schulden angehalten wuͤrde;
Dieſemnach haben wir vor beſſer gehalten, den Vergleich zu be⸗
ſtaͤtigen.
Mariti trantactio de rebus uxoris parapbernalibus inita valet.

Vum marito jus tranſigendi de rebus paraphernalibus

uxoris ſuæ competat, non extra dubium eſt. Sunt,
qui negant, duéto ex l. 60. de Procuratoribus argumento,

470 MEDFTAT. AD PANDECT.

ubi procurator generalis transactionem decidendi cauſa in-

terponere prohibetur. At nos marito jus illud aſſerere non
dubitamus, cui quippe amplior longe poteſtas competit, quam
procuratori, ut clariſſime ex L. 21. C. de Procuratoribus ap-
Paret. Eſt enim legitimus bonorum paraphernalium admini-

ſtrator, non ſaltem ex conſuetudine, ut Rittersbuſius ad §. 19:

I. de Excuſ. tut. putat, ſed ex legum quoque diſpoſitione
I. 95. pr. Ad L. Falcid. I. 9. §. 3. de ure dot. I. 31. §. 1. de Do-
nat. Legitimis vero adminiſtratoribus poteſtas etiam tranſi-
gendi data eſt; id quod ex tutoris & patris exemplo apparet,

qui pupillorum & libe orum ſuorum nomine recte tranſigunt.

Conſentiunt nobiſcum &, transactiones a maritis de rebus
uxorum paraphernalibus initas ratas eſſe, aſſerunt Cotbman-
nus vol. 2. Reſp. 53. M. 129. ſeqd. & Mevius P. 4. Dec. 32.
Neque obeſt nobis, quod in Meditatione I. diximus, trans-
actionem alienationis ſpeciem eſſe, marito vero jus alienandi
non competere, pr. I. Quibus alienare licet. Recte enim Coth-
manni & Mevii ſententiam nimis generaliter prolatam tempe-
rat BGrunnemannus adl. 58. de Procuratoribus E. 2. ſi modo bona
dotalia immobilia vel bona paraphernalia tranſigendo non
alienet maritus. Poteſt itaque maritus ſic tantum tranſigere,
ut bona ipſa ſalva maneant, & pecunia vel aliud quid exinde
Præſtetur, quod rationem impenſæ neceſlariæ habebit. Atque
ex his rationibus Cti Helmſtadienſes menſe ulio anni cio io
CCXII. confirmarunt transactionem, qua maritus ædibus uxoris
leviorem ſervitutem impoſuerat, alter vero graviorem, quam
ſibi in iis vindicabat, remiſerat: Beklagter und Intervenientin
bemuͤhet ſich, den Vergleich, worauf Klaͤger den Grund ſeiner Kla⸗
ge geſetzet, umzuſtoſſen, unter dem Vorwand, daß ein Ehemann
ſeiner Frauen Guͤther weder veraͤuſern, noch mit einiger Servitut

beſchwehren koͤnne, ferner daß das zwiſchen Klaͤgern und Beklag⸗

ten getroffene Negotium nicht einmal die noͤthigen Requiſita
eines

— — — — — ———

— —.———

ns.
Andt

t.

Pe.

OnN

Nn

gere,
Vinde

ige

N
M
qbun

jentin

H

etnorn
ryitot
N⸗
gvift
666

S8Sp. XLVI. DE TRANSACTIONIBVSs.,. 41

eines Vergleichs habe, indem allhier ganz keine res dubia vor⸗
handen, ſondern aus der Bauherrn Relation deuklich erhelle,
daß Klaͤger weder zu der ſervitute tigni immittendi noch oneris
ferendi berechtiget geweſen, dannenhero es an der datione vel
remiſſione ex altera parte ermangele, im uͤbrigen der Ehemann
alles, was er gethan, in ſeinem eigenen, keinesweges aber in
der Frauen Namen, der doch die Mauer eigenthuͤmlich zuge⸗
ſtanden, gehandelt. Alldieweil aber die Rechte einem Ehemann
die freye Verwaltung der ſeiner Frauen zuſtehenden Guͤter, folg⸗

lich auch die Macht daruͤber in ſtreitigen Faͤllen zu tranſigiren,

einraͤumen, geſtalt denn das zwiſchen Klaͤgern und Beklagten,
geſchloſſene Negotium allerdings vor eine Transaction zu achten,
indem Klaͤger ſeine Prætenſion wegen der ſervitutis tigni im-
mittendi, welche er noch wohl urgiren koͤnnen, dargegen fallen
laſſen; So haben wir, daß Beklagter, ſeines und ſeiner Frauen
als Intervenientin Vorwenden ungeachtet den getroffenen Ver⸗
gleich zu halten, und Klaͤgern ſeinen vorhabenden Bau ruhig fort⸗
ſetzen zu laſſen ſchuldig ſey, erkannt.

V

Transactio nibilominus ſubfiſtit, etſi alteruter tranſigentium
ei juſto tempore non ſatisfecerit.

Tee en & pervulgatos errores illum merito nu-
m eres, quo non imperifi ſolum homines, ſed advocati

etiam nonnulli ſibi perſuadent, in caſu, quo unus tranſi-

gentium promiſſa eo, quo conventum eſt, tempore non
implevit, alterum quoque a fide data liberatum, nec ampli-
us ad transactionem ſervandam obligatum eſſe. Adeſt qui-
dem, quæ huic opinioni quodammodo favere videtur Lex
14. C. de T ransaätionibus. Sed, ſi eam reqëte inſpexeris, ap-
Parebit „ imperatoribus ſermonem ibi eſſe de caſu, quo
uterque tranſigens mutuo conſenſu a transactione recedit.
At

,
472 MEDITAT. AD PANDECT.
At cum alter voluntatem ſuam de reſcindenda transafctione
non declaravit, ſed ſaltem promiſſis ſuis juſto tempore non
ſterit, aut alio modo transactioni contravenit, alter tamen
data a ſe propterea non repetere, nes litem compoſitam in-
ſtaurare, nec transactionem reſcindere, ſed ſaltem, ur alter
ex ſua quoque parte fidem ſervet, &, quia id debite non fe-
cit, intereſſe præſtet, agere potelt. Qua de re claræ extant
Leges 6. G 17. C. de Tansactionibus. Nec iniquum hoc eſt,
cum privatis licere non deber, ur ſibi ipfis jus dicant &
violatam fibi fidem alia perfidia ulciſcantur. Quamobrem

ICrti quoque Helmſtadienſes menſe Auguſto anni cro% S

ccCxIV. ſic reſponderunt: Wird zu wiſſen verlanget, ob nicht
der von B. aufgerichtete Vergleich vor gaͤnzlich aufgehoben zu ach⸗
ten ſey. Wiewohl nun B. ſelbſt das uͤber ſolchen Vergleich errich⸗
tete Inſtrument caſſirt und zerriſſen, uͤberdies demjenigen, was er
ſeiner Seites verſprochen, gar nicht nachgekommen, ſondern den K.
alle Koſten, die er doch zur Helfte uͤbernehmen ſollen, allein tragen
laſſen, wannenhero es das Anſehen gewinnet, ob ſey auch K. an
den Vergleich nicht mehr gebunden; Weilen aber B. die exem-
plaria nicht in der Meynung, um den Vergleich gaͤnzlich aufzuru⸗
fen, ſondern nur um bey dem, was Anfangs abgeredet worden,

zu bleiben, in Stuͤcken geriſſen, hiernaͤchſt dadurch, daß ein Theil

ſein Verſprechen nicht erfuͤllet, der Vergleich nicht gaͤnzlich zernich⸗
tet, ſondern nur dem andern Theil Gelegenheit gegeben wird, auf
Erfuͤllung des Vergleichs und zugleich auf das Intereſſe zu klagen:
So iſt der zwiſchen K. und B. gemachte Vergleich noch beſtaͤndig,
K. aber darauf, daß B. ſein Verſprechen halte und ihm dieſerhal⸗
ben das Intereſſe præſtire, zu klagen wohl berechtiget.

VI.
Kaſeiſſio trantæctionis ob Læſfionem ultra dimidium in jure funds
mentum non habet, uſu tamen recepta eſt.
VII. Trans-

— — — — -— ——⸗

— — O

— — — —

— — —

—

— —

. 10
icht
ach⸗

⸗

Ne

SP. XLVI. DE TRANSACTIONIBVS. 473

VII.

Transactio tunc ob læſionem ultra dimidium reſcindi nequit, cum

tranſigentes, de qualitate & valore rei certiores redditi;
tamen transegerunt.

An læſio ultra dimidium ſufficiens reſcindendæ transactio-
nis cauſa ſit, controvertitur adhuc inter ICtos. Qui
negant, non parum juvantur per l. 78. §. alt. Ad &C. Tre-
bell. Ajens tamen ſententia uſu plerorumque judiciorum etſi
contra legum auctoritatem recepta eſt, teſtibus Carpzovio

P. 2. C. 34. def. I. Strykio in Uſu moderno tit. de Transaäctoni-
bus §. 22. Engelbrechtio ad tit. D. de Transact. §. 65. aliisque.

Quin in Saxonia Electorali & nonnullis locis expreſſa etiam lex
lata eſt, qua reſciſſio transactionis ob læſionem enormem per-
mittitur. Vide Conſt. El. Sax. 34. P. 2. Quantumvis autem
aà recepta hac praxi non facile recedendum ſit, eo tamen caſu
reſciſſio peti nequit, quando uterque tranſigens de qualitate
& valore rei, de qua tranſigitur, certior redditus nihilominus
tranſigit. Ejus enim, quod conſulto datur, vel remittitur,
repetitio non eſt. L. 53. de Regulis juris. Conſentiunt nobis.
cum Cti Jenenſes apud Richterum P. 2. Dec. 99. u. 70. nee

non Vitembergenſes, qui menſe Novembri anni clo 1o cclN.

ſic reſponderunt: Daß der Vergleich wegen vorgegebener læſio-
ne enormiſſima nicht gefochten werden mag, indem Cajo bey deſ⸗
ſen Aufrichtung die Summa, woruͤber tranſigiret worden, ganz ei⸗
gentlich bekannt geweſen, demnach, und da er nichts deſtoweniger
tranſigiret, ihm ſolchen Transact umzuſtoſſen nicht frey ſtehet.
Porro Cti Helmſtadienſes menſe Aprili anni c 10 CCxVII:
Die Beklagten beſchweren ſich hauptſaͤchlich daruͤber, daß man ih⸗
nen die Recognition der bey Klaͤgers Beweiſe inducirten Docu-
menten auferleget, und nicht vielmehr die præjudicial-Frage,
ob nemlich die querela læſionis ultra dimidium wider einen
bm. J. . Oο0°ο Ver⸗

474 MEDITAT. AD PANDECT.

Vergleich ſtatt finde, abgethan, welche Frage ihrem Beduͤnken nach
aus denen gemeinen Rechten, inſonderheit ex L. 78. §. ult. Ad §&C.

Trebell. mit nein beantwortet werden muͤſſe. Alldieweil aber dieſer

præ judicial-punct in dem fol. 143. befindlichen rechtskraͤftigen Ur⸗

thel bereits entſchieden, und der Klaͤgerin die wider den Transact vor⸗

geſchuͤtzte Læſion zu erweiſen auferleget, folglich implicite, wo an⸗
ders beſagtes Urthel und der darinnen erkannte Beweis nicht ganz
vergebens ſeyn ſoll, obangefuͤhrte querela zugelaſſen worden, zu ge⸗
ſchweigen, daß nach dem Zeugniß der meiſten Rechtslehrer die Ver⸗
kuͤrzung uͤber die Helfte vor eine rechtmaͤßige Urſach, einen getroffenen
Vergleich umzuſtoſſen, in praxi auch auſſer Sachſen gehalten wird,
ſo haben wir an dem dieſerhalb ertheilten Beſcheid nichts zu aͤndern
gefunden.

VIII.
Trantactiones ſtrictiſſime interpretandæ ſunt.

IX.

7rangçactiones, licet generalibus verbis concipiantur, & pleniſſe-
mam liberationem contineant, ea tamen debita, de giuibus
tempore transactionis cogitatum non fuit, baud tollunt.

P transactionibus ſemper unus ex tranſigentibus jus ſuum
vel ſaltem partem ejus remittit. Itaque transactionibus

renunciatio aliqua ineſt. Cum vero renunciationes ſtrictiſ-

ſime interpretandæ, nec ad ea, quæ expreſſa non fuerunt,
extendendæ ſint, conſequitur, in transactionibus quoque
eandem interpretationem reſtrictivam locum invenire de-
bere. Quamobrem dubia in transactionibus occurrentia ita

ſemper explicamus, ut ei, qui jus ſuum remiſit, quam mi-

nimum decedar. Elegans ejus rei exemplum in I. 47. §. I.
de Pactis & I. 31. C. de Trantactionibus reperitur. Cui ſimile
. pror-

ſuumn

ibr
ricki.
erun,
oq
e de.
Kiail
m.
, 4 l
ſonile

Po

SP. XLVI. DE TRANSACTIONIBVS. 475

prorſus exhibet Schilterus Ex. ad D. 9. in f. de adminiſtrato-
re pecuniæ publicæ, qui, redditis adminiſtrationis ſuæ ratio-
nibus, fiſco adhuc 127. aureos debere inventus fuerat, ſed
cum fiſco tranſegerat, datoque in ſolutum nomine, plenam
liberationem, eine Fuͤrſtliche Haupt⸗Quitung, acceperat. Sed
deinde expunctæ rationes retractantur, novumque, quod an-
tea latuerat & in rationibus omiſſum erat, debitum 1635. au-⸗
reorum emergit. Quæritur igitur, an adminiſtrator here-
desve ejus denuo conveniri queant. Negat Schilterus. At
nos affirmamus, & eundem, qui in L. 31. nec non 24. C. de
Tvansactionibus, inprimis vero in l. 47. §. I. de Pactis narra-
tur, caſum hic quoque adeſſe, putamus. Scilicet transactio illa
& apocha generalis non generaliter intelligenda, nec ad in-
cognita & incogitata extendenda, ſed ad illud ſolum debitum,
quod apparuerat, reſtringenda eſt. Id quod etiam rectæ ra-
tioni convenit. Eandem ſententiam, quod transactiones ſtri-
Ge interpretandæ ſint, & noſtri Cti fovent, atque ex ea plu-
rimas controverſias dirimunt. Et ſic nuper adhuc menſe
Auguſto anni CcIo 10 CCXIV. reſponderunt: Es iſt in dubie

nicht zu vermuthen, daß jemand ſeinem wohlhergebrachten Recht re⸗

nunciiren und ſolches einem andern abtreten werde; auch muß ein
jeder Vergleich dergeſtalt erklaͤret werden, daß einige Gleichheit zwi⸗
ſchen dem, was beyde Theile einander præſtiren, herauskomme ꝛc.
Sed clarius adhuc iidem menſe Julio anni c1o 105 ccxvI: Hat
der Præpoſitus eines Stiftes ſich mit dem Capitul wegen einiger
eingezogenen Præbenden auf etwas gewiſſes verglichen, und in
dem Vergleich ausdruͤcklich, daß niemalen einige fernere Zula⸗
gen prætendiret werden ſollen, verſprochen. Es findet ſich aber
nunmehr in den ſtatutis Nachricht von unterſchiedenen andern
Avantagen, welche dem Præpoſito zuſtehen. Entſtehet alſo
die Frage, ob derſelbe durch obangezogene Clauſul ſolche zu fo⸗
dern verhindert werde. Nun ſeynd zwar die in dem Vergleich
OOο enthal⸗

476 MEDTTAT. AD PANDECT.

enthaltenen Worte ſehr deutlich und univerſell, indem dadurch
nicht allein denen etwa wegen der eingezogenen Præbenden noch ha⸗
benden Foderungen, ſondern allen ferneren Zulagen renuncüret
wird, wozu noch dieſes kommt, daß der Præpolſitus zu Zeit des
aufgerichteten Vergleichs die ſtatuta in Haͤnden gehabt, und de⸗
ren Inhalt wiſſen koͤnnen und ſollen, folglich mit der Unwiſſenheit,
und, daß er erſt nach der Zeit die ihm darinnen verſchriebene Vor⸗
theile erfahren, ſich nicht wol entſchuldigen mag; wannenhero es
das Anſehen gewinnet, ob ſtehe ihm der Vergleich bey Foderung
der in den ſtatutis befindlichen Avantagen allerdinges im Wege.
Alldieweil aber eine jedwede Transaction, ungeachtet generaliter
darinnen, nichts mehr zu fodern, verſprochen worden, gleichwol
nur auf die Sache, welche ſtreitig geweſen, und daruͤber der Ver⸗
gleich aufgerichtet iſt, reſtringiret, keinesweges aber auf andere
aus einem ganz unterſchiedenen Fundament herruͤhrende Foderun⸗
gen zu erſtrecken iſt, immaſſen denn der, welcher uͤber das, ſo ihm
im Teſtament verlaſſen worden, tranſigiret und eine General-
Renunciation anhaͤnget, gleichwol nicht behindert wird, die ihm
im Codicill verſchriebenen legata zu fodern, L. 12. D. de Trans-

attionibus, hiernaͤchſt das Wort Zulage eigentlich von neuen emo⸗

jumentis, nicht aber von denen, die von Alters und Rechtswegen
zu der Probſtey gehoͤren, zu verſtehen iſt, ferner einem Præben-
dario nicht einmahl frey ſtehet, etwas, ſo zu ſeiner Præœæbende
ungezweifelt gehoͤret, zu vergeben und dadurch die Einkuͤnfte der⸗
ſelben zu ſchmaͤhlern c. 8. X. de Præbendis t. t. X. Ut ecle-
ſiaſtica beneſicia ſine deminutione conferantur, endlich der
Præpoſitus, wenn er gleich die ſtatuta gehabt, dennoch an die
darinn ihm verſchriebenen Jura nicht gedacht; KRenunciationes
vero ad non cogitata non extenduntur, Dalnerus de Variorum

jurium rfenunciationibus cap. 2. §. 8. So erſcheinet demnach,

daß der Præpoſitus, ungeachtet des aufgerichten Vergleichs, die
ihm in den ſtatutis pverſchriebenen Jura zu fodern berechtiget ſey.
X. Trani-

— — — — —

– =

— ⸗ — —

SP. XLVI. DE TRANSACTIONIBVS. 477

X.
Transactio tamen generalibus verbis concepta præſumtionem
plenæ liberationis tamdiu pro ſe babet, donec
probetur contrarium.

A ſlerti hujus noſtri veritas & ex recta ratione demonſtrari
poteſt, & in I. 12. de Transactionibus nititur, ubi Cel-
ſus negat ferendum eſſe, qui, dum generaliter de his, quæ te-
ſtamento ei relicta ſunt, tranſegit, poſtea de eo ſolo, quod
prima parte teſtamenti, ac non etiam, quod poſteriore lega-
tum ſit, cogitaſſe ſe dicit, niſi oſtendat, codicillos poſtea
demum prolatos fuiſſe. Tunc enim non improbe dicturus
videtur, de eo duntaxat ſe cogitaſſe, quod illarum tabula-
rum, quas tunc noverat, ſcriptura contineretur. Idem
ex rationis æqualitate ad ſimiles caſus extendimus.
Quamobrem talem JCti Helmſtadienſes menſe Julio anni
CIO I1op CCXVII. ſententiam conceperunt: Daß Beklagte von
der angeſtellten Klage zu entbinden, Klaͤger auch denenſelben die
verurſachten Unkoſten, nach vorhergehender deren Liquidation
und richterlichen Ermaͤßigung, zu erſtatten ſchuldig, er koͤnnte und
wollte denn binnen 4 Wochen, welche ihm pro omni termino
hierzu anberaumet werden, vermittelſt Production der gepflogenen
Berechnungen oder auf andere Weiſe darthun, daß bey Errichtung
des anno 1703. getroffenen Vergleichs gegenwaͤrtige Foderung aus⸗
geſetzet oder uͤbergangen worden. Damit wuͤrde er, jedoch mit Vor⸗
behalt der Beklagten Gegen⸗Beſcheinigung, Eides⸗Delation und
anderer rechtlichen Nothdurft, billig zugelaſſen, und ergehet ſodann
ferner, was recht iſt. Cui ſententiæ has ſubjecerunt rationes:
Es haben Beklagte wider die von Klaͤgern gemachte Foderung haupt⸗
ſaͤchlich exceptionem transactionis vorgeſchuͤtzet. Ob nun wol
Klaͤger dagegen repliciret, es ſey beſagter Vergleich nicht univer-⸗
ſell, ſondern nur uͤber den gethanen Vorſchuß und die bezahlten Lehn⸗
0%0°- 3 Gel⸗

478 MEDITAT. AD PANDECT.

Gelder aufgerichtet, und koͤnne demnach ungeachtet der ihm an⸗
gehaͤngten Clauſul, daß keiner an den andern was mehr zu fodern
haben ſolle, es habe Namen wie es wolle, gleichwol auf gegenwaͤr⸗
tige Schuldpoſt, woran die tranſigentes damalen nicht gedacht,
unmoͤglich erſtrecket werden; Alldieweil aber die Partheyen in ge⸗
dachtem Vergleich bezeugen, ſie haͤtten ſich voͤllig berechnet, auch
die nur beruͤhrte general-Clauſul angehaͤnget, und denn die an⸗
jetzo in Streit gezogene Foderung nicht erſt jetzo aufgefunden wor⸗
den, ſondern dem Klaͤger ohne Zweifel zu ſelbiger Zeit wol bekannt
geweſen, alſo nicht zu vermuthen iſt, daß er dieſelbe, wenn ſie nicht
mit abgerechnet worden, ihm nicht expreſſe vorbehalten haben
wuͤrde, hiernaͤchſt Klaͤger mit dieſer Prætenſion von anno 1698.

an, da er ſie an ſich gebracht, bis zu Ende des Jahres 1715. ſtille

geſeſſen, folglich die Præſumrion, daß ſelbige in beruͤhrtem Ver⸗
gleich mit abgethan worden, um ein groſſes vermehret, endlich viel⸗
gemeldeter Klaͤger, wenn ſein Vorgeben richtig, ſich nicht weigern
wuͤrde, die gepflogene Berechnung zu produciren, und dadurch,
daß an ſelbige Poſt damalen wuͤrklich nicht gedacht worden, bey⸗
zubringen; So haben wir ihm noch 4 Wochen zu Beſcheinigung
ſeines Vorgebens geſetzet, und in Entſtehnng deſſen Beklagte ab-
ſolviret.
ℳ

XI.
Tvansactio generalis ob res poſtea repertas, de at in trant-

actione cogitatum non fuit, non quidem reſeinditur, ſed

tamen utrique tfranſigenti jus ſuum in illas
res ſalvum manet.

Al'unt Imperatores in L. 29. C. de Transactionibus: Sub

prætextu ſpecierum poſt repertarum, generali trans-
aöckione fknita, reſeindi probibent jura. Vocem ſpecierum,
quæ ibi reperitur, per inſtrumenta explicat Gothofredus, ſed
parum accurate. Neque enim recordamur, inſtrumenta
in

En
Ne
t
Ne
nuch
a⸗
ſo⸗
n
nicht
aben
699.
ſt
De⸗
U

igttn

durch,
bey⸗
iguns
iec.

traN.

,

. N
rflf-
ierum

ſo, ſel

unen

1

SP. XLVI. DE TRANSACTIONIBVS. 479

in jure noſtro unquam ſpecies appellari. Sed ſpecies apud
Cros ſingula corpora ſeu individua ſignificant, quemadmo-
dum ex L. 54. pr. de Verb. obl. & I. 6. de Rebus cred. apparet.
Igitur, ut Lex iſta 29. recte intelligatur, caſus talis fingendus

eſt, qualem Bergerus P. 2. Reſponſo 128. exhibet. Socii qui-

dam bona communia, de quibus inventarium confecerant, invi-
cem diviſuri, tandem poſt litem aliquamdiu agitatam tranſi-
gunt, ut unus bona omnia retineat, ceterisque certam pecu-
niæ ſummam exſolvat. At deinde nomina quædam reperiun-
tur, in inventario omiſſa. Quæritur, quid juris? Equidem
propter l. 29. C. de Transact. certum eſt, ipſam transactio-
nem ob ſpecies has repertas non infirmari. Id vero magis
dubium eſt, an ſocius, qui pecuniam accepit, partem ſuam de
nominibus nunc demum emergentibus adhuc petere queat,
an vero ea alteri ſocio relinquere debeat. Brunnemannus ad
h. I. diſtinguit, utrum tranſigens in bona;, an in mala fide fue-
rit. IIIo caſu, ſi ſcilicet ignoravit, actionem ceteris ſociis ad
diviſionem rerum poſtea apparentium competere, negat. At

nos, utroque caſu, ſive ſciverit ſive ignoraverit tranſigens,

his, qui pecuniam acceperunt, jus ſuum ſalvum manere in
rebus & nominibus poſtea emergentibus atque actionem ad
partem ſuam petendam competere, putamus. Nunquam
enim transactio ultra ea extenditur, quæ in lite & contempla-
tione fuerunt L. 12. D. & L. 31. C. de Transaäctionibus. Con-
ſentit nobiscum Mevius P. 6. Deciſione 149.

—NNOO00 o L ARIN.

1. Etſi transactio ſuper re judicata in E. 32. C. de Transactio-
nibus nulla declaretur, tune tamen, cum executio multis
adhuc difficultatibus obnoxia eſt, eadem ſuſtinetur. Cu-
jus rei illuſtria exempla non ita pridem in controverfiis in
domo Haſſiaca nec non in Mecklenburgica agitatis ii

4 8⅝ MEDTTAT. AD PANDECT.

2. Litigantes inviti a judice ad tranſigendum compelli non de-
bent, ne quidem in iis caſibus, quibus Srrykius ad Lauter-
bachium tit. de Transactionibus p. I13. hoc permittit, ſi ſci-
licet metus ſcandali publici, aut armorum, vel favor piæ
cauſæ concurrat, vel lis inter parentes & liberos ſit. Sed
tunc potius judex, ſi periculum in mora ſit, cauſam per de-
cretum ſuum celeriter finire poteſt. Conſentit nobiscum
Zieglerus de Ohicio judicis e. 22. §. 14. Exceptionem tamen
vide infra in Specimine de Metu, Meditat. IV.

3. Adminiſtrator bonorum eccleſiaſticorum de iis, ſi modo ea

non alienat, licite tranſigit.

SPECIMEN XLVII.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS

AD LIB. II TIT. XIV.

TRANSACTIONIBVS
IRRIIION.

PVBLICE DEFENSVM

JOANNE JACOBO MELCHIORE,
H E L MSTADIENSI.
D. XVI. NOVEMBR. ANNI CIoO I9 CCXV.

I.

Trantactio dici nes poteſt, ubi nullum dubium & contre-
33 verſia adeſt.

II.
Dmnis dolus vitiat fransactionem.

III. To,

er.
le.
ie
Eed
C
nell

coer
N

1

—

(NNtO .

U

SE. XLVII. DE TRANSACTIONIBVS IRRITIS. 4

III.
lIö, gui dolo alterum ad tranfigendum induxit, condikttione ob
zurpem cauſam convenituk. H
IV.

Mem in crimen & pemam ſtelionatus inidtt.

ques quidam Saxonicus adminiſtratori prædiorum &
judiciorum ſuorum CC. thaleros dederat, creditori ſuo
ſolvendos. Hic vero creditorem adit, &, captata oc-
eaſione, mentionem debiti injicit. Tum creditor vehemen-
ter de mora debitoris queri miniſtrumque rogare, ut domi-
num ad ſolvendum inducat. Sed miniſter, ſolutionem ſibj
commiſſam diſſimulans, ipſe quoque exiguam ſpem, quid-
quam a domino extortum iri, oſtendit. Igitur creditor am-
plum ſatis præmium, ſiquidem dominum eo adigar, pollice-
rtur. Tandem poſt multas tergiverſationes, miniſter invite
ſimilis perſuaderi ſibi patitur, ut debitum quaſi de ſuo ſolvat,
vetentis XXX. thaleris, integram ſummam a domino, ut aje⸗
bat, repetiturus. Aperta deinde fraude, quærebatur, an
& qua actione miniſter conveniri poſſet. Ile quidem nega-
bat, cuipiam jus agendi contra ſe eſſe. Veram enim puta-
Bat ſe celebraſſe transactionem, quippe quæ tunc interveni-
re dicitur, cum id „de quo controverſiam cum altero ha-
bemus, ei damus vel ſolvimus, retento aliquo L. 38. C. de
Transattionibus. Transactionem vero rei judicatæ aucto-
ritatem habere & ſub nullo prætextu reſcindi poſſe, ex L.
20. de Transact. aſſerebat. At ICti irritum declararunt to-
tum id negotium, veramque transactionem interceſiifle, ne-
garunt. Nam transactio rem dubiam & controverſam re-
quirit, L. I. de TZransact. At nullum hic dubium, nulla

Tom. I.

4⁸2 MEDTTAT. AD PANDECT.

controverſia aderat. Sed fac etiam transactionem veram ſuh-
fuiſſe. Manifeſtus tamen, quem miniſter adhibuerat, delus ir-
ritam eam efficiebat L. 19. C. de Trantact. Igitur remiſſio iſta
XXX. thalerorum pro datione ob turpem cauſam habenda
erat, L. 2. §. I. L. 4. S. 2. de Condict. ob turpem cauſam, & re-
mittenti condiétio ob turpem cauſam competebat. Præterea
quoque reipublicæ intererat, improbam iſtam fraudem pœna
quadam coerceri. Stellionatus quippe crimen commiſerat arg.
L. 3. F. I. Stellionatus. Quapropter & extraordinaria, qualis
ſtellionibus infligi ſolet, pœna affectus eſt. Hæc fuit Cto-
rum Vitembergenſium ſententia, ut ex reſponſo ab illis men-
ſe Decembri anni c1o 1o CccvIII. dato apparebit: Hat deſſen Ge⸗
richts⸗Verwalter diejenigen 200. Rthlr. ſo der Herr ihm, um ſol⸗
che ſeinem Bruder auszuzahlen, uͤberſchicket, ſo lange verſchwiegen
und zuruͤcke behalten, bis deſſen Bruder ſich, als ob er dieſes Geld
nur von ihm vorgeſchoſſen empfinge, erklaͤren und ihm 30. Rthl.
davon uͤberlaſſen muͤſſen. Da denn derſelbe zu wiſſen begehret, ob
wegen dieſer extorquirten 30. Rthlr. der Gerichtshalter, nebſt de⸗
ren Reſtitution, ad pœnam arbitrariam zu belangen, und wie
hoch ohngefehr dergleichen poœrna arbitraria zu ſetzen ſey. Ob nun
wohl der Gerichts⸗Verwalter fuͤrgeben moͤchte, es ſey zwiſchen ihm
und des Herrn Bruder uͤber dieſe 200. Rthlr. eine ordentliche
Transaction fuͤrgegangen, dergleichen Transaction denn eben die
Auctoritaͤt, welche denen die Kraft Rechtens ergriffenen Urtheln
zukoommt, habe, und unter keinerley Vorwand angefochten oder

umgeſtoſſen werden koͤnne; Dennoch aber und dieweil zu einer

Transaction dieſes hauptſaͤchlich erfodert wird, daß die Sache,

woruͤber man tranſigiret, zweifelhaftig und ſtreitig ſey, welches

aber in gegenwaͤrtigem Fall nicht erfindlich, hiernaͤchſt niemand
eine Handlung, welche einzugehen von dem andern betruͤglicher

Weiſe bewogen worden, zu halten verbunden, der Betrug aber

allhier auf Seiten des Gerichtshalters offenbar am Tage ſegt

—
1*
I.

lte

re.
el
Enn
rg.
Uul
Cro.
nelr.

Ge⸗

H

begen
G
Nth.

/b

ſtde⸗

dNe

Dbtut
henißen
ltiche
ende

Une

SNcOe
ce.

giemnanmn

rigite

lgen
i

SP. XLVII. DE TRANSACTION IBVS IRRITIS. 483

So mag dasjenige, was zwiſchen ihm und des Herrn Bruder dies⸗

falls fuͤrgegangen, als eine Transaction nicht beſtehen, ſondern
es iſt in mehrerer.Betrachtung, daß die Zuruͤcklaſſung der 30. Rthl.

fur eine datio ob turpeni cauſam zu halten, deſſelben Bruder, be⸗

ſagte 30. Rthl. nebſt denen verurſachten Schaden und Unkoſten
vermittelſt der Condiction obturpem cauſam von dem Gerichts⸗

Verwalter wieder zu fodern, wohl berechtiget; Immaſſen auch be⸗
meldeter Gerichts⸗Verwalter, weil er dadurch, daß er des Herrn
Bruder die ihm ſchuldigen Gelder als einen Vorſchuß anzunehmen
gezwungen, einen ſtrafbaren ſtellionatum begangen, mit eine
pœna extraordinaria, welche nach Gelegenheit derer Umſtaͤnde—
etwa auf 14. Tage Gefaͤngniß oder 10. Rthl. Geld⸗Buſſe zu de⸗

terminiren, wohl belegt werden mag.

V.

Transactio ad diſſolvenda ſponſalia vel matrimonium ſine con-

ſiſtorii auctoritate inita non valet, tametfi jureju-
rando confirmata ſit.

us canonicum transactiones contra matrimonium inire
ſimpliciter prohibet C. II. X. de Transactionibus. Cujus

Prohibitionis rationem ipſe pontifex in eo ponit, quod ma-
trimonium fit ſacramentum. Quæ ratio cum inter evan-

gelicæ religioni addictos ceſſet, nonnulli, inter quos eſt Lu-

dovici in der Einleitung zum Confiſtorial - Proceſ C. 15. F. 4.

ipſam prohibitionem ceſſare putant, atque transactionem
in caufis matrimonialibus indiftinécte permittunt. Sed, quod
non ita pridem Gribnerus de bis,; qux ex jure Proteſtan-

tium matrimoniali ad reliquias ſacramenti perperam referun-

zur §. II. oſtendit, fieri poſſe, ut, quæ forte ex hypotheſi
de ſaeramento matrimonii a pontificibus conſtituta funt, ſine
illo tamen præjudicio & juſtis ex cauſis inter nos ſerventur;
“ Ppp z hoe

484 MEDITAT. AD PANDECT.

hoc quoque ad Pprobibitionem transactionis pertinet; ut adee
Gribnerus hanc ipſam inter ea, quæ ex jure noſtro matri-
moniali ad reliquias ſacramenti perperam referuntur, non
male in §. 23. numerarit. Scilicet etſi ab illa pentificiorum do-
ctrina de ſacramento matrimonii prorſus recedas, intereſt ta-
men ipfius reipublicæ, ut matrimonia promoveantur, nec fi-
Nes de iis data temere revocetur, id quod regulis etiam ho-
neſtatis convenit. Quapropter & ex hac ratione matrimoni-
um ſanctum dicitur atque arbitrio privatorum exemtum eſt.
Non eo usque tamen ſanctitatem illam extendimus, ut, quod
pontificii faciunt, omnem de matrimonio transactionem, etſi
auctoritate judicis munitam, illicitam exiſtimemus, ſed tune
valere eam arbitramur, cum judicis in cauſis matrimoniali-
bus competentis, conſiſtorii videlicet, auctoritas accedit.
Eadem ſententia eſt Carpzovii in Jurispr. Eccleſ. L. 3. def. 40.
Ex qua explicari debet definitio 233. Libri za. nec non Bergeri
in Electis Procxeſusmotrimonialis & 42. At ſine conſiſtorii con-
fenſu celebrata transactio, qua promiſſioni matrimonii re-
aunçiatur, adhuc hodie nulla eſt, teſte chapffero in Synopſi
D. tit. de FTransactionibus n. 14. Nec quidquam juvabit tran-
ſigentes jusjurandum. Quamvis enim hujus vinculum meri-
10 arctiſſimum reputetur, hoc tamen ei tribuendum non eſt,
ut negotia, quæ leges Vtilitatis publicæ cauſa geri prohibent
& privato arbitrio eximunt, corroboret. Vide C. 3. X. de
Transalt. ubi transachio contra juris prohibitionem inita

atque hinc inde fide præſtita firmata in irritum revocatur.

Atque ſic judicarunt Cti Helmſtadienſes menſe Novembri
anni c1o 1o Celv. Es ſchuͤtzet Beklagter gegen die wider ihn an⸗
geſtellte Ehe⸗Klage exceptionem renunciationis vor, und
will ſolche aus einem von Notario und Zeugen daruͤber verfer⸗
tigten Inſtrument erweiſen. Es ſcheinet auch, daß hierauf al⸗
lerdings das Abſehen zu richten gew. ſen „weil ſrecte⸗
Rechts⸗

— ½ —⏑ —

+ —☚ .

lee
trle

10nD

do.
tr.
ek.

don.
n
Gno

el

tune
idl.

celit.

ee

ic
üre.
egt
r tren⸗
n mei⸗
nonelt

Obect

n in
7Oeim
venmli
Lihn

3/,

enf⸗
ſſchide
Ne⸗

o.

SP. XI. VII. DF TRANSACTIONIBVS IRRTLTIS. 485

Rechts⸗Lehrer die Lransaction in Ehe⸗Sachen bey denen Evan⸗

geliſchen zulaſſen, uͤberdies der angehaͤngte Eyd einen an ſich un⸗

guͤltigen adtum nach vieler Juriſten Meynung guͤltig machen kan.
Gewinnet es dieſemnach das Anſehen, als ob auf dieſe Renun-
ciation erkannt werden ſollen. Alldiewell aber das in jure cano-
nico enthaltene Verbot, uͤber Ehe⸗Sachen nicht zu tranſigiren,
die dem Eheſtand ſchuldige Ehrerbietung zum Grunde hat, ſolg⸗
lich auch bey denen Evangeliſchen nicht voͤllig aufgehoben, noch
die Ehe⸗Sachen privatorum arbitrio anheim gegeben worden,
ſondern nur der rigor juris canonici in ſo weit gemildert iſt, daß
dergleichen transactiones contra matrimonium mit Vorwiſſen
und Bewilligung des Conſiſtorii aufgerichtet werden koͤnnen, da⸗
hingegen ein ſolcher ohne Authoritat des Conſiſtorii geſchloſſener
Vergleich auch bey denen Evangeliſchen unguͤltig iſt, und der Eyd
allein einen in denen Rechten verbothenen Vergleich nicht kraͤftig
machen kaunn; So haben wir die Renunciation vor nichtig ge⸗
halten und mit Uebergehung derſelben auf Fortſetzung des Ehe⸗
Proceſſes geſprochen.
Transuctio eſſe non poteſt, in Jae ab una ſaltem pante quid
V prœſtatur vel remittitur.

Dransactio ex utraque parte negotium oneroſum eſt, &
D requirit, ut ambo tranſigentes ſibi invicem quid præ-
ſtent vel remittant. Quod ſi ab una tantum parte fiat, ne-
gotium tanquam transactio valere nequit. Et hoc eſt, quod
imperatores in L. 38. C. de Transabtionibui ajunt: Trand-
aézfio, nullo dato, vel retento, ſeu promiſſo, minime proce-
dit. Quæ regula reperitur & exemplo illuſtratur in I.. 3. C.
de Repud. vel alſtin. hered. Et recte Cilken in Comment. ad
d. I. 38. addit, nec tunc quidem transactionem valere, ſi

quidem aliquid, ſed modicum & dicis tantum cauſa, datum

Ppp 3 ſit.

N

486 MEDITAT. AD PAN DECT.

ſt. Gujus ſententia argumento ex L. 21. C. de Transact. du⸗
to confirmatur, bene tamen a Mantica de Tac. & ambig.
convent. Iib. 26. tit. I. n. 24. limitatur, niſi transactio pro mo-
dico ex cauſa facta ſit. Ceterum non ita diu eſt, quod ICti
Helmſtadienſes transactionem ideo, quod ex altera parte ni-
hil præſtitum eſſet, irritam declararunt. Poſſeſſor ſcilicet præ-
dii equeſtris aliquamdiu de agro quodam cum ruſfticis litiga-

verat. Pendente lite improviſa neceſſitas ſupervenit, quæ ru-

ſticos, ut mutuam pecuniam ab adverſario viro opulento fla-

gitent, cogit. Ille offert quidem pecuniam, ſed duras has
conditiones, urt ſibi fundum quendam fub retrovenditionis

pacto, præterea vero agrum iſtum Iitigioſum irrevocabiliter
Cedant, ruſticis extorquet. Conficitur ita negotium & ſpe-
cioſum ei transactionis nomen obtenditur. Poſt aliquot tem-
pus ruſtici ex anguſtiis, in quibus hæſerant, educti fundum

redimunt, ſimul vero agrum ceſſum repetunt. Contradicit

quidem eques & transactionis exceptionem objicit, ſed fru-
ſtra. Neque enim transaclio dici poterat, in qua ruſtici jure

ſuo ceſſerant, nullo contra dato vel remiffo. Suberat potius
mutuum palliatum & contradlus uſirarius, legibus imperii,

imprimis Keformat. Polit. de anno 1543. tit. 17. & Ord. Polit. de
anno 1577. tit. 17. Prohibitus. Quamobrem ſic menſe Martio
anni cIo lo CcXxv. reſpondimus: Es iſt ſonder allen Zweifel, daß
die von Beklagtens Verfahren mit Klaͤgern bey dieſer ihrer hoͤch⸗
ſten Geld⸗Beduͤrfniß eingegangene Convention, vermoͤge welcher
die Hud⸗und Weide⸗Gerechtigkeit ſammt dem Horde⸗Lager auf dem
Ahlbrock jenem wiederkaͤuflich vor 220. ſpeceie Rthlr. verſchrieben,
dabey aber als zur Zugabe die Haxthauſiſche Koppelhude nebſt
der auf einigen andern Laͤndereyen der Gemeinde zuſtehenden
Hude unwiederruflich abgetreten worden, ein mutuum pallia-
tum, und in allen Rechten, ſonderlich den Reichs⸗Geſetzen, ver⸗
hothener wucherlicher Contract ſey. Zwar fuͤhret Beklagter
an⸗

B.b-b—

——, — —

s

DNS.

iter

ſe⸗

tem.

Gumn
dictt

ſfru.

lute

Nn n
Peni -
NN

ſartio

ſicch

ate
ufnen
ite⸗
N
herde
Poli⸗
r n

Poo

Sp. NXLVII. DE TRANSACTIONIBVS IRRITIS. 487

an, es waͤre die Weyde ſchon damalen ſtreitig geweſen ‚und ſey
demnach deren Veraͤuſerung eigentlich fuͤr einen Vergleich zu achten.

Alldieweil aber die Ungerechtigkeit des Contracts am hellen Tage
lieget, auch, wenn gleich die Herren von B. mit der Gemeinde
uͤber die Weyde controvertiret haͤtten, dennoch der Vorwand ei⸗
ner Transaction allhier keine ſtatt findet, da die Gemeinde ſolche
Weyde ohne das geringſte Æaquivalent dafuͤr zu empfangen, blos
als eine Zugabe bey dem Wiederkauf weggegeben, und aber eine
Transaction, daß von beyden Seiten etwas præſtiret werde, noth⸗

wendig erfodert, ſo haben wir keine Urſach gefunden, vom vorigen Ur⸗
thel weder in der Hauptſache, noch wegen der Unkoſten abzuweichen,
vielmehr Beklagten auch in die Expenſen der Reviſions-Inſtantz

condemniret.
VII.
Sublata cauſa, propter quam transactio inita fuit, eeſſat quoque
obligatio ex transactione.
U aſſerti noſtri veritas luculentius appareat, exemplo eam

illuſtrabimus. Cajus in teſtamento liberos ſuos heredes

ſcripſerat, viduæque ſuæ 1000. legaverat, pœnam tamen ad-
jecerat, ut, ſi forte teſtamentum impugnaret, legatum per-
deret. Oritur deinde lis inter viduam & liberos, illa plus pe-

tente, his ne quidem in tantam ſummam ſe obligatos exi-
ſtimantibus. Tranſigitur tandem & ab utraque parte, pro-
miſſis viduæ mille, liti renunciatur. At poſt transactionem
vidua nihilominus teſtamentum impugnat & ſuccumbit,
Præterea atroces in defunctum teſtatorem injurias evomit.
Quæritur igitur, an adhuc ſummam in transactione promiſ-
ſam exigere poſſit. Negarunt ICti Helmſtadienſes menſe

Auguſto anni cIo 10o cCXIII. Etſi enim transaéctionis cauſa a

teſtamento ſeparata eſſe videatur, transactio tamen illud ip-
ſum jus, quod viduæ ex teſtamento comp etebat, pro fun-

damento habebat. At hoc fundamentum corruerat;, dum
vidua

488 MEDITAT. AD PANDECT.

vidua & per impugnationem teſtamenti & per atroces contza

teſtatorem prolatas injurias indignam ſe legato reddiderat Z.

9. §F. I. de Bis, quc uit indignis. Collapfo itaque fundamento

pactum quoque ſuperſtructum corruebat. Omnia enim, ut
Seneca de Benefciis lib. 4. 6. 35. ait, eſſe debent eadem, que fus-
runt, cum promittenem, ut promittentis Edem' tenegs. Adde L.
10. C. de Revoc. donat. Sic igitur conſulentibus reſpondebatur:

Die achte Frage betreffend, ob die Wittwe, im Fall ſie das Te⸗
ſtament anfechten, oder gegen den teſtatorem ſich allerhand Laͤſte⸗

rungen vernehmen laſſen ſolte, ſich des legati und aller Foderungen
an N. H. Verlaſſenſchaft verluſtig mache; So entſtehet zwar da⸗

her ein Zweifel, daß die Kinder ſich allbereit mit ihr verglichen, al⸗

ſo, wenn gleich nicht ex teſtamentò, dennoch ex pacto ihr die 1000.

Rthlr. zu zahlen gehalten ſeynd. Weil aber der teſtator ausdruͤck⸗

lich verordnet, daß die Wittwe, daferne ſie mit ihrem legato der

1000. Rthlr. nicht zufrieden ſeyn, ſondern auf einerley Weiſe ſei⸗
nen letzten Willen zu impugniren ſich unterſtehen wuͤrde, ihres
legat der 1000. Rthlr. verluſtig ſeyn ſolle, hiernaͤchſt die Rechte
denjenigen, welcher harte Laͤſterungen wider den Verſtorbenen
ausſtoſſet, von aller Succeſſion ausſchlieſſen, endlich die Kin⸗
der bey Aufrichtung des Vergleichs davon, daß die Wittwe das
Teſtament anfechten oder den Berſtorbenen laͤſtern wuͤrde, noch

nichts gewußt, ſondern in denen Gedanken geſtanden, daß die
Wittwe ſich des legati nicht verluſtig gemachet, alſo aus die⸗
ſem fundamento den Vergleich eingegangen, welcher nunmehr,
da das zum Fundament geſetzte Recht der Wittwen hinweg
faͤllet, gleichfalls nicht beſtehen kann, zu geſchweigen, daß die
Wittwe ſelbſt, indem ſie den letzten Willen impugniret, von
dem Vergleich abweichet; So machet dieſelbe, im Fall ſie das
Teſtament anfechten, oder gegen den teſtatorem ſich allerhand
. Laͤſterungen vernehmen lieſſe „ ſich ihrer Forderungen verluſtig.

VII.

u

e

e .

DAtt

kungen

,
1000,

4,

de
ela⸗
eden
10 N

eſeſ

,HeGH
Nechte.

Sp. XLVII. DE TRANSAGIIONIBVS IRRITIS. 489

VIII.
Transaltio per errorem e falſa cauſa inita in irritam
revola! ur.
Paterfamilias de incendio, quod familia &us in negotiis ipſius
expediendis occupaia exlitavit, reſpondere non debert.
T traque, quam jam proponimus, ſententia multum dubii
◻ habet. Nos tamen eas contra diſſentientes tuebimur;
& priorem quidem ex generalibus juris Principiis, quibus,
ne cui error ſuus noceat, neve promiſſio ex falſa cauſa fagta
obliget, continetur, imprimis autem ex L. 65. §. I. de Con-
dicttone indebiti, in qua Pauli mens hæc eſt: regulariter
transactionem ſub prætextu, quod nulla cauſa ſubfuerit, re-

tractari non poſſe, ſufficere enim, quod lis inter tranſigen-

tes interceſſerit, dubiumque aliquod adſit; ſin autem defeé-
ctus cauſæ manifeſto probari atque evidens calumnia detegi
Poflit, tunc transactionem imperfectam ſeu nullam eſte &
repetitionem locum habere. Adde Secbhilterum Exerc. ad.

D. 9. §. 4. Quod vero ad alterum aſſertum noſtrum attinet,

ſcimus, multos eſſe, qui dominum ex famulorum, ſiqui-
dem hi in expeditione negotiorum ejus occupatidelinquant,
facto obligatum putant, & imprimis hoc de incendio ab iis
excitato affirmant. Sed falluntur. Atque contrarium &
in æquitate, & in jure Romano L. II. dJe Perieculo & bomm.
rei vend. & in priſco jure Germanico Spec. Sax. lib. 2. art. 32.
fundatum eſt. Cetera, quæ in utramque partem diſputari
poſſunt, vide apud Philippi ad Dec. El. Sax. 79. Olſervat. 2.
qui tamen ad noſtras partes accedit. Nos ſolito more
utrumque afflertum reſponſo Ctorum Vitembergenſium

equiti cuidam menſe Aprili anni cio 19 CcIx. dato illuſtrabi-

mus: Iſt in M. K. Brauhauſe bey. ſeiner Abweſenheit Feuer

490 MEDFTAT. AD PANDECT.

„entſtanden, welches unterſchiedene Coſſaͤten⸗Hoͤfe verzehret und
dem Herrn an 500. Rthlr. Schaden verurſachet. Als nun der⸗
ſelbe die Erſetzung ſolches Schadens von M. K. begehret, hat dieſer
ſich mit ihm, daß er ihm dafuͤr ſeinen Erb⸗Krug abtreten wolle, ver⸗

glichen; dagegen der Herr aus Gutwilligkeſt noch 100. Rthlr. her⸗

auszugeben verſprochen. Wie aber ermeldeter K. zur Publication ei⸗
nes hieruͤber aufgerichteten gerichtlichen Receſſus vorgeladen worden,
iſt er mit einer Proteſtation dagegen eingekommen, und ſuchet un⸗
ter dem Vorwand, daß er als ein einfaͤltiger Mann bey dem Con-
tract uͤbereilet worden, auch an der Feuersbrunſt ganz keine Schuld
trage, den getroffenen Vergleich umzuſtoſſen. Wannenhero der Herr,
ob dieſe von M. K. eingewendete Proteſtation erheblich, zu wiſſen

verlanget. Ob nun gleich derſelbe fuͤrwendet, es ſey M. K. von ihm

.

keinesweges uͤbereilet, ſondern vielmehr durch ſein Gewiſſen, wel⸗
ches ihn der an der Feuersbrunſt tragenden Schuld uͤberzeuget, zu
Eingehung des Vergleiches bewogen worden, koͤnne auch mit der
fuͤrgeſchuͤtzten Abweſenheit den Verdacht, daß die Feuersbrunſt
Durch ſeine Nachlaͤßigkeit ausgekommen, nicht abwenden, indem
zum wenigſten ſein Geſinde bey Verrichtung ſeiner des K. Arbeit
unvorſichtig mit dem Feuer umgegangen, ein Hausvater aber
fleißig und aufmerkſam Geſinde zu miethen, auch, da er ſolches
nicht gethan, und durch ihre Verwarloſung, ſonderlich in ſcei⸗
nen Geſchaͤften, andern Leuten Schaden geſchiehet, ſolchen zu
tragen ſchuldig; Alldieweil aber daher, daß die Feuersbrunſt
Durch des Hausgeſindes Verwarloſung entſtanden, M. K. ſelbſt
keine Schuld beygemeſſen werden koͤnnen, derſelbe auch, den
von ſeinem Geſinde anderen Leuten verurſachten Schaden zu er⸗
ſetzen, nach keinem Rechte verbunden geweſen, folglich der mit
dem Herrn zu Erſetzung ſolches Schadens aufgerichtete Vergleich
ex falſa cauſa hergefloſſen, und alſo, da auf Seiten M. K. gar
keine Obligation oder cauſa dubia vorhanden, an ſich ſelber
null und nichtig iſt, guch, daß er als ein einfaͤltiger Bauers⸗
mann

d⸗

ſe

Nn

e

1

dn
tung
ee
la

ſr
N.

4,4
Uitde
Nonſt
ſadenn
Nrbct
r gbe
ſoche

rebtrt
9,N

NNH

Ner
Vlte
,
Vnnte
e

e
en

Sp. XLVII. DE TRANSACTIONIBVS IRKRITIS. gor

mann durch Vorſtellung einer ſo ſoten Prætenſion und noch
darzu gedroheten Strafe uͤbereilet und zu Ueberlaſſung des Gutes
bewogen worden, ſattſame Vermuthung vorhanden, demnach
wider ſolche transaction reſtitutionem in integrum zu bitten
wol berechtiget iſt; So erſcheinet dannenheto ſo viel, daß die von
M. K. eingewendete Proteſtation genugſam erheblich; es koͤnte
und wolte denn der Herr gebuͤhrend und mit beſſern Gruͤnden, als
in dem Berichte geſchehen, ausfuͤhren, daß die in M. K. Brau⸗

hauſe entſtandene Feuersbrunſt nicht ſo wol durch ſeines Geſin⸗

des, als ſeine eigene Verwarloſung entſtanden.
C Oι XK 0L L A KNIT JA.
I. Transactio a matre cum ſtupratore ſuper quantitate
alimentorum infanti præſtandorum privatim inita va-
let, ſi mater infanti tutrix ſit conſtituta; alias non.
2. Recte Bergerus in Ceconomia juris p. 1209. aſſerit, trans-
. actionem, qua ſponſalia diſlolvuntur, coram Superin-
tendente factam non valere.

3. Procurator judicialis, etſi cum li bera datus ſit, tranſigere
nequit.

SPECIMEN XLVIII.

MEDTTATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. H TIT. IL.

ADVQ&KEA TIS

PVBLICE DEFENSVM
A

PHILIPPO CONRADO HVGONE,
HANNOVEERANO.
D. VI. JVNII ANNI CIO 10 CCXVI-

Qaà 2 I. NWec

MEDTTAT. AD PANDECT.

Wec contemnendi Jſunt nimis advocati, nec immaritis lau-
dib'us xtollendi.

II.
Advocatis nobilitas generis inebte Tribuitur.

8

rus. Sed pauci ſunt, quos, cum de. dignitate advo-
cati agunt, ſine riſu legere liceat. Plerique, qui ipſi
ex ordine advocatorum fuerunt, nihil tam glorioſum &
magnificum dici poſſe putant, quod non longe infra ad-
vocatorum meritum ſit. Igitur cum in terrarum orbe nul-
lam virtuti ſuæ parem laudem reperiant, cœlum ipſum
ſtultitia petunt, nec in inferiore loco, qui ſacris geniis &
divinis heroibus datus eſt, ſubſiſtunt, ſed fupremum ſan-
Qiſſimumque ſolium iavadunt, Deum ipſum, credo, gi-

gantum more deturbaturi, niſi nomen ſuum inter advo-

catos profiteatur. Hæc certe frequens antiquorum demen-
tia fuit, ut Chriſtum & Spiritum ſanctum ordini ſuo inſe-
rerent, quamvis & inter illos, teſte Zieglero in Kabuli-
tica cap. I. §. 5. aliqui fuerint, qui errorem ceterorum agno-
ſcerent, & majeſtati divinæ iſtiusmodi munus haud con-
venire faterentur. Sed facilius ignoſcas priſco ſeculo ſu-
puperſtitioſo tenebrisque jinmerid. Noſtrum autem, quod
tam cultum tamque perſpicax videri vult, quis excuſaverit,
ſi in eo quoque homines, qui Chriſtum cauſidicorum col-
legio adſcribunt, tolerentur. Et tolerantur tamen. Nec

Germanorum ſaltem hœæc ſtoliditas eſt, ſed Gallorum quo-
que, hominum, ſi Diis placet, acutiſſimorum, & ingenio,

ut ipfi de ſe prædicant, atque judicio delicatiſſimo prædito-
rum. Ex his quidam anno cIo 1o CCXIII. Parifiis libellum edi-

dit, quem l'Eloge & les devoirs de la Profeſſion d' Advocat

in⸗

nfinitus eſt eorum, qui de advocatis ſcripfere, nume-

—

.

S8S. XLVIII. DE ADVOCATIS. 493
Iicriplit, in quo ſtylo plus quam forido, ac fere luxuriante,
2dvocatis adulatur. Nullum vero eſt inter elogia ejus puti-
dius, quam quod divinam illis originem adſcribit. Ait ſcilicet,
Chriſtum ipfum poſt lapfum primorum parentum noſtrorum
Iufcepiſe apud Deum advwocationem poſteritatis eorum, quam,
ne Chriſtus contra regulas boni cauſidici malam cauſam de-
fendere videatur, infelicem magis quam ſontem, plus malbeu-
reuſe que coupable, vocat. Ne tamen gratis illum in hone-
fticimum advocatorum cœtum retuliſſe credatur, nulla eſt
ex laudibus & virtutibus ejus divinis, quam non cum colle-
gis communicet. Ita enim ait: On ne doit pas Etre ſurpris, de
zrouver dans une profeſſon ſortie dune ſourtce divine une natule
bien faiſante, également ſage & elevée dans ſes mouvemens, Gqui
ne met en ouvre, que les lois & la raiſon. Attirer ſans cont ra-
inte, ſe faire ſuivre ſans commandement, ſe produire ſans vani-
cé, attaquer & defendre ſans berily ceder ſans honte, & triomhher
Jſans orgueil, e ſont ſes caracteres: Senriohir ſans vapine, Lab⸗
erediter ſans cabale, s'blever ſans faveur, ſe maintenir ſans baſe
ſeſe, vieillir ſans corruption, ce ſont ſes avantages; avoir
de joyes pures, une gloire ſans tache, une réputation ſans bor-
nes, une merite ſans envie, 'eſt ſon bonheur & ſa perfection.
Cum igitur hic ſcriptor advocatos ad divinum faſtigiutn
evehat, facilius ignoſcere poterimus Carpzovio errorem
ſuum, quo ille lib. 3. Reſponfſo I. . II. generis nobilita-
tem iis tribuit. Quod abſurdum prorſus eſt, nec ab ullo,
quod meminerim præter Carpzovium, affleritur. Etſi e-
nim Carbzovius Tiraquellum tanquam conſentientem ſeêecum
memorat, hic tamen de Nobilitate cab. 29. . II. officli ſaltem

nobilitatem eis vindicat, quæ a generis nobilitate longiſſime

differt. Quod vero idem Carpzovius d. I. n. 3. advocatos re-
ligioſis ac Prædicatoribus anteponit, hoc jam ante eum
Henriceus de Seguſio Cardinalis Hoſtienſis in Jumma eufea
Qd 3 procm.

494 MEDITAT. AD PANDECT.

proæm. n. 8. dixit. Huic ergo, qui ipſe Pontificius & Archiepi-
ſcopus fuit, & tamen ejus doctrinæ auctor exſtitit, non

Carpzovio, auctoritatem tanti viri ſecuto, iraſci debuiſſet

Hagemannus, monachus Benedictinus, de Omnigena hominis
nobilitate lib. 4. tit. 7. n. 10. Non tamen diſſimulabimus, nos
quoque iſtud & innumera ejus generis elogia, quibus vul-
gus advocatos onerat, pro nimiis, immeritis & invidioſis re-
putare. Honeſtum eſt advocati munus & nobile, id eſt cla-
rum & celebre, non divinum, nec illuſtre, nec cum equeſtri
dignitate conjunctum. Ein Advocat, ut cum Limnæo de jure
publico lib. 8. e. 8. n. I04. loquamur, iſt edel, aber doch kein
Edelmann. Nec obſtat nobis vox nobiliſſimi, quæ in L. 7. C.
de poſtulando reperitur. Romani enim non equites ſaltem, ſed
promiſcue omnes, qui ſive bonis ſive malis factis nomen ſuum
celebre reddiderant, nobiles appellabant. Sic Cicero nobilifſi-

mum philoſophum pro clariſſimo dicit, & Iſocratem nobi-

lem rhetorem, orationem quandam ſuam nobilem, taurum

Phalaridis nobilem, facinus nobile, hominem vitiis nobilem

appellat. Et Livius lib. 39. c. 9. Feceniam, ex infima plebe
mulierculam, nobile ſcortum vocat. Igitur nec Romani du-
bitarunt, hoc titulo advocatos clariores inſignire. Qui tamen
Propterea equeſtrem dignitatem haud nanciſcebantur, niſi
princeps eos in hunc ordinem adſciſceret, quod Maſſurio
Sabino accidiſſe, Pomponius in L. 2. §. 47. de Origine juris
teſtatur. Nunc autem occurendum eſt & illis, qui nimis ab-
jecte de advocatis loquuntur, quorum profecto non exiguus
numerus eſt. Ex priſcis juris auctoribus nonnulli operam de-
derunt, ut profeſſionem advocati vilem eſſe oſtenderent, mul-

tis ad hoc legibus abuſi, ducto inprimis ex ordine Pandecta-

rum argumento, quod ibi titulus de his, qui notantur infamia,
medius eſt inter titulos de Poſtulando ſeu de advocatis & Pro-
curazoribus. Sed hæ ineptiæ reſponſionem non merentur.
Alii

on

init

le.
C.
elti

lͤn

NIn

. 6.
vſed
ſuum
Hic.
nob
nrum
llem
Debe
aüd.
tatnen

1, II

uto
n
nis
Nigun
n e
hun.
ndecke
onin
&V.
enu.

SP. XLVIII. DE ADVOCATIS. 495
Alii virulentius vitia & improbitatem quorundam rabularum
ad omnes advocatos transferunt, atque eorum ordinem ſen-
tinam malorum eſſe ſine exceptione affirmant. Jam ex ve-
teribus Plutarchus de Fenore forum drear xXagar, impiorum
regionem vocat. Inter recentiores Petrus Bleſenſis & ex
eo Jo. Streinius in Præfat. P. 3. Summæ juris can. Horum,

inquit, moribus ſi par eſt eriminantium ratio, nihil eo hbomi-

num genere vivit ſceeleratius. Proprium illis, ſi Bleſenſi cre-
gimus, jura confundere, lites ſuſecitare, transactiones reſcin-
dere, dilationes innectere, ſupprimere veritatem, fovere men-
davia, quæſtum ſequi, &uitatem vendere, inbiare actionilus,
verſutias concinnare. Nec pauci fuerunt, qui advocatos
prorſus e republica eliminandos dicerent. Inter antiquos
Columella in prafat. ſine cauſidicis, ait, olim ſatis Felices ju-
erunt futuræque ſunt urbes. Et Cato apud Plinium Natar.
hiſt. Iib. I9. c. I. forum muricibus ſternendum cenſuit. Hue
pertinet famoſa illa Reformatio Moguntina & declarationes
ejusdem, quas Goldaſtus in denen Reichs⸗Satzungen p. 166.
& Mullerus im Reichs⸗Tags⸗ Y beatro p. 58. exhibet. Rectius
vereo cordatiores non omnes promiſcue cauſidicos damnant,
ſed diſerimen inter pios advocatos & improbos rabulas fa-
ciunt, illosque meritis laudibus mactant, horum vero tur-
pitudinem, ut par eſt, revelant. Fecit id ex priſcis Am-

mianus Marcellinus lib. 30. cap. y, 6,; 7. doéte & graviter,

quem imitatus eſt Zieglerus in Rabuliſtica. Mereri quoque

aliquam laudem ſuperiori ſeculo voluit Holtermannus, Do-

Ktor Marpurgenſis, edito de Wequitia advocatorum commen-
tariolo, in quo tamen nullum nobis eruditionis, elegantiæ vel
ingenii veſtigium reperire licuit, contra quem Franciſceus
quidam Cliene Judicium Defenſivum dictum Virgæ! Virgeæ!
ſtylo magis adhuc impolite & barbaro ſcripſit; dignus uter-
que, ut monumenta eorum mox obliteret vetuſtas.

.

III.

1*

496 MEDTITAT. AD PANDECT.

Advocatus, ſi imploretur, Poreſt atque eiz debet ofoinun
Jaum adverſus in atltin, li ſubeſt,

prſtare.
IV.
Won bene facit magiſtratus, qui advocatos recipiendos jure-
jurando, ne contra ſe vel membra ſua boſtulent,
obſtringit.
A& n advocatus cauſam clientis, qui opem ejus expetit, con-
A△ tra magiſtratum ſuum tueri queat, dubitari poteſt
ideo, quod hoc quodammodo cum reverentia magiſtratui
debita pugnare videatur. Sed verius eſt, poſſe id eum ſalva
reverentia hac facere. Namque primo reverentia tunc ſal-
tem læditur, cum quid contra jus fit. At ſi quis juſtam
cauſam defendendam ſuſcipit non contra, ſed ſecundum
jus & æquitatem facit. Deinde in L. 7. C. de Poſtulando ad-
vocati, ſi cuicunque parte patrocinium denegent, foro ca-
rere jubentur. Tum iniquiſſimum foret, cives & inferio-
ris conditionis homines ope advocatorum deſtitui atque in-
juriis magiſtratuum indefenſos exponi. Porro exemplum va-
falli huc trahi poteſt, qui, etſi ſummam domino reveren-
tiam debeat, in civili tamen cauſa adverſus eum poſtulare
non prohibetur, teſte Zubore Diſputatione W'eſembectana 9.

quæſt. 6. a quo Strykius ad Lauterbachium tit. de Poſtulan-

do diflentit, ſed ſine ſufficiente ratione. Tandem ipſe
Imperator facillimus permittit, ut advocati in ſummis Im-
perii tribunalibus, fi quæ privatis cum illo lis oriatur,
horum cauſam contra ipſum tueantur. Idem & ceteri
Principes Imperi & Reges exteri in ſuis judicis in-
dulgent, quin ipſi nonnunquam præmiis afficiunt eos;
A

—

8P. XLVII. DE ADVOCATIS. 437

qui Urenuamn. civibus contra ipſos operam Præſtiterunt. Me-
morat auctor libelli Pariſiis nuper editi, qui l Eloge & les de-

voirs de la profeſſion Je Avocat inſcri bitur, Franciſcum Mon-
tholonium ad ſummas in Gallia dignitates ideo evectum fuiſſe,
quod Franciſei I regis & reginæ matris jura fortiter pro Ca-
rolo Borbonio oppugnaſſet. Quibus rationibus permoti non
ſolum ocum Carpzovio P. I. C. I. def. 21I. advocatum in cauſa
juſta patroeinium civibus contra magiſtratum præſtantem nee
Jura Civitatis amittere, nec pœnam incurrere, ſtatuimus, ſed
& cum Mevio F. I. dec. 155. n. 9. compelli illum ad hoc poſſe,
exiftimamus. Conſentiunt JCti Helmſtadienſes, negantque
bene facere magiſtratum, qui advocatos recipiendos jureju-

rando, ne contra ſe membrave ſua Poſtulent „obſtringit;
quemadmodum ex reſponſo menſe Martio anni clo lo ccxv. ab

illis dato apparebit: Wird gefraget, ob ein Senatus einen Advo-
caten zu Abſtattung eines ſolchen Eydes, daß er ſo wenig wider den
Rath, als deſſen membra in ſpecie, advocando & Patrocinando

ſich gebrauchen laſſen wolle, von Rechtswegen anhalten koͤnne. Nun iſt

Mmwar ein ſolcher von dem Rath zum Advocato ordinario beſtell⸗
ter Mann nicht allein als ein Unt rthan, ſondern auch als ein

Client anzuſehen, welcher bekannten Rechten nach ſeinen Pa⸗
tron nicht leichtlich, ſonderlich mit keiner actione famoſa, da⸗
fuͤr die Injurien⸗Klage geachtet wird, belangen ſoll: geſtalt auch

dergleichen Advociren dem obrigkeitlichen Reſpeét zuwider zu

laufen ſcheinet. Dieweil aber dennoch hoͤchſt unbillig waͤre,
wenn Buͤrger und andere Unterthanen, im Fall ſie eine recht⸗

maͤßige Klaͤge wider eine Rathe⸗Perſon haͤtten, huͤlflos gelaſſen

werden ſolten, welches doch alsdenn geſchehen wuͤrde, wenn der
Rath die ihm unterworfene Advocaten zu dergleichen Eyd an⸗
ſtrengete; hiernaͤchſt ein Advocatus ordinarius eben dazu be⸗
ſtellet wird, daß er Vornehmen und Geringen beyſtehe, auch

niemand, der eine gerechte Sache hat, bey Verluſt ſeines Am⸗
Tom. . RrrY tes

498 MEDITAT. AD PANDECT.*

tes ſeine Huͤlfe verſage, folglich dadurch, daß er denen Unter⸗
thanen wider ſeine Obrigkeit advocando bedienet iſt, nicht al⸗

lein nicht unrecht handelt, ſondern auch hierdurch vermoͤge ſeines

Amtes und Gewiſſens verbunden iſt, im uͤbrigen dergleichen

Advociren dem der Obrigkeit ſchuldigen Reſpect nicht zuwider
lauſet, in Erwegung, daß ſo wol ein Vaſall wider ſeinen Herrn,

welchem er doch die groͤſte Ehrerbietigkeit ſchuldig iſt, in civil-⸗
Sachen advociren mag, als auch Fuͤrſten nnd Herrn, ja Kay⸗

ſerliche Majeſtaͤt ſelbſt, denen bey ihren hohen Gerichten beſtell.

ten Advocaten vergoͤnnen, Proceſſe, welche ihre Unterthanen
wider ſie ſelbſt anſtellen, anzunehmen; So wuͤrde ein Senatus
nicht wohl thun, wenn er die von ihm beſtellten Advocaten ver⸗

mittelſt Eydes dahin, daß ſie weder wider den Rath ſelbſt, noch

deſſen membra advociren duͤrften, anhielte.
Errorem ab advocato in ſeriptis commiſſum dominus poſt tridu-
. um etiam revozare poteſt.
Error al advoeato commiſſus etiam poſt coneluſionem in cauſa
allegari & reſeiſſio concluſionis peti poteſt.

Commoni⸗ eſt regula, quam ex L. 3. C. de Errore advoca-

torum eliciunt DD: Error ab advocato commiſſus in-
ra triduum corrigi debet. Qua regula deceptum vulgus

exiſtimat, elapſo triduo correctioni prorſus locum non eſle,

ſed errorem illum pro veritate accipi. At, ſi rem recte
conſideres, idem hic DD. accidit, quod ſæpe illis uſu veni-

re ſolet, ut exceptionem pro regula amplectantur. Secilicet

non regula eſt, ſed exceptio a regula, quæ in iſta L. 3. ha-
betur. Regula porius in L. I. & 2. C. eod. illaque prorſus

vulgatæ iſti contraria proponitur: Error nempe ab advocato

commiſſus omni tempore emendari poteſt. A qua regula

unus

n
ts
her⸗

G.

A 4

helr⸗
1sn⸗
nlons
. elle⸗

elke

venl.
cilici!
tols
D

N .

SP. XLVIII. DE ADVOCATIsSs. 499

unus in L. 3. excipitur caſus, ſi præſens fuit dominus cauſæ,
cum error committeretur. Tunc enim aut intra triduum con-

tradicere, aut ſaltem poſt ſententiam appellare eum oportuit.

Igitur quæ advocati, abſente cauſæ domino, per errorem

proponunt, ſemper revocari poſſunt. Quare cum hodie ple-
rumque ſcriptò in judiciis procedatur, ſcriptum tale, ſi quid
erronei contineat, quocunque tempore emendari poteſt. Id
verô adhuc dubium videtur, liceatne domino poſt concluſio-
nem cauſæ, ſi forte in ipſa inrotulatione errorem animadver-
tat, reſciſſionem concluſionis tempusque ad corrigendum pe-
tere. Equidem poſt concluſionem, ut vulgo dicunt, os clau-
ditur partibus. Verum & hæc regula infinitas Patitur reſtri-
Gtiones, inter quas non ultima eſt, ſi talis exceptio emergar, quæ
etiam poſt ſententiam jam latam admittitur. Hanc enim mul-
to magis poſt concluſionem in cauſa admittendam eſſe, recta
ratio docet; quod & Erunnem. ad Auth. Zulemus C. de Judi-
ciis & eſemb. Conſil. 123. u. I7. àagnoſcunt. Exceptionem ve-
rO erroris ab advocato comiſſi poſt ſententiam quoque audiri,
nemo inficiabitur, qui modo verba L. 3. C. de Errore advoca-
torum redte conſiderat. Permittitur enim ibi ob hujusmodi
errorem appellationis remedium poſt ſententiam. Cum igi-
tur judez quidam menſe Martio anni clo’lo cclx. adta, ne-
glecta proteſtatione, quam reus in ipfa inrorulatio-
ne ob animadverſum advocati ſui errorem interpoſue-
rat, ad [Ctos Vitembergenſes miſiſſet „ atque ut ſen-
tentiam conciperent, petiiſſet, hi adta remittere & reo
corrigendi erroris facultatem facere non dubitarunt:

Daß Beklagter mit ſeiner rechtlichen Notht urſt und Correction
der von ſeinem Advocaten begangenen Irrthuͤmer nochmahls bil⸗

lig zugelaſſen wird, ferner darauf zu beſchehen, was recht iſt.
Cui ſententiæ hæ ſubjectæ ſunt rationes: Ob gleich Klaͤger

fuͤrwendet „es ſey die verlangte Correction der von Beklagtens

RrFrJ 2 Ad-

500 MEDTTAT. AD PANDECT.

Advecaten in facto begangenen Irrthuͤmer ad reſciſſionem

concluſionis nicht zulaͤnglich, indem die Rechte ſolche nur bin⸗
nen drey Tagen verſtatten, dahingegen Beklagter, ungeachtet
ihm Klaͤgers Exceptions-Schriften zugeſchicket worden, und er

daraus die von ſeinem Advocaten begangenen Fehler wol erſe⸗

hen moͤgen, einige Wochen, ohne ſolche zu verbeſſern, vorbey

ſireichen laſſen, und waͤre dannenhero der felbe nunmehr mit ſei⸗
nem Guchen billig abzuweiſen geweſen; Alldieweil aber diejeni⸗
gen exceptiones, welche annoch poſt ſententiam mogen op-
Ponirt werden, vielmehr poſt concluſionem cauſæ zu admit-
tiren ſeynd „ die exceptio erroris advocati aber alſo be⸗
ſchaffen, daß ſelbige jederzeit und in quacunque judicii parte et⸗
lam poſt ſententiam per modum appellationis muß gehoͤre
werden, und ob ſchon in L. 3. de Errore advogçg. daß die Corre⸗
Lion binnen 2. Tagen geſchehe, erfodert wird, ſolches doch nur
von den Irrthuͤmern, ſo in Beyſeyn der Parthey, keinesweges

aber von denen, ſo in deren Abweſenheit entweder muͤnd⸗oder

ſchriftlich von dem Advocaten begangen werden, zu verſtehen
iſt, als welche letztere jederzeit verbeſſert werden moͤgen, wie denn
ohnedes Beklagter dieſes Fehlers nicht wol ehe innen werden koͤn⸗
nen, bevor er bey fuͤrgehabter Inrotulation die Acta und zugleich
die von ſeinem Advocaten uͤbergebene Supplication-Schrift durch⸗
geſehen; So haben wir bey ſo geſtalten Sachen, daß Beklag⸗
ter mit ſeiner Correction annoch zuzulaſſen, billig erkannt.

VII.

Error advocati, præſente cauſæ domino, commiſſus intra tri⸗
duum, quod ſtatim a momento prolati erroris compu-
tandum eſt, emendari debet.

Illu⸗

mtt.
e
e.

rle,

G

egs

cde
ſcee
eich
1 duc
Beklt
8.

tfti⸗
e.

l⸗

Sp. XLVIII. DE AbVOCAIsSs. er

Talei Bergerus in Electis Diſcept. for. tit. 16. Olſerv. I. vot.
3. ubi multa egregia more ſuo de emendatione errorum

—

ab advocatis Commiſſorum commentafur, hoc inter Cætera

quærit, utrum triduum illud, intra quod dominus cauſæ erro-
rem ſe præſente ab advocato admiſſum corrigere debet, com-
putandum ſit a momento commiſſi erroris, an demum a ter-
mino mox a judice ad ulterius in cauſa Pprocedendum præfixo,
atque adeo ab eo die, quo denuo potuit & debnit cauſam ſe-
cundum ſtylum judicii proſequi einbringen, verfahren „advoca-
tus. Et ipſe quidem, quid ſuper ea quæftione ſentiat, non ex-
promit, addit ſaltem, ſecundum poſteriorem ſententiam cen-
ſuiſſe ſummum Provocationum Senatum. At prior ſine dubio
convenientior eſt intentioni eorum, qui L. 3. C. de Errore ad-
voc. condiderunt. Diocletianus ſcilicet & Maximianus, qui
ejus legis auctores ſunt, voluerunt, ut error advocati a præ-

ſente domino confeſtim, nullo interjecto tridui aut etiam bre-

vioris temporis [ſpatio, corrigeretur. At triduum illud infar-

Gt demum Tribonianus. Id quod & ex voce palam, quam re-
tinuit Tribonianus, & ex Baſilicorum lib. 8. tit. I. lege 43. ubi

eadem lex 3. Omiſſa tridui mentione, habetur, apparet. Con-
(entit nobiscum Jac. Gothofr. ad L. un. Cod. Zheod. de Erre-
rihus advocat. Sed tamen & T riboniani mens fuit, triduum
illud ſtatim aQ1 momento erroris commiſſi computarę ,„id quod

vel ex voce proximo, dquam riquo adjecit, conſtat. Confir-
mat opinionem noſtram, quod in L. 18. C. de Judiciis ſimi-
liter vox illico per triduum proximum explicatur, atque ſi-

mul, ſine ulla dilatione, addituxr.
COK 0U L L A KR I A.
I. Advocatus damnum ſi quod vel per culpam leviſſmam
vel etiam per ignorantiam juris tam communis quam
ſingularis in eoforo, coram quo litigat, recepti clienti
(uo dederit, reſarcire debet. Vide L. 21. C. Mandati.
RrrSsS 2. Ad

z02 MEDITAT. AD PANDECI.

2. Advocatus ſalarium a cliente petere poreſt, tametſi in
cauſa ſuccubuerit, arg. L. 10. §. I. de Neg. geſt.
3. Magiſtratus, qui hominem indoctum & inhabilemi inter
D vocatos recepit, ad damnum ab illo datum reſar ci-
endum ackione ſubfidiaria tenetur.

SPECIMEN XLIX.

MEDITATIONVM. AD PANDEC TAS
AD LIB. . TIT. I.

ELABORATVMET PUBLICE DEFENSVM
4
FRIDERICO WILHELMO LEYSERO,
HANNOYERANO.
D. XXII. WTII ANNI CIO 1O CCXIV.
1
Odium advocatorum fiſci ſaæpe immeritum Jæpe eriam
meritum eſt.

ftorias evolvi, incidi in libri XII. cap. EII. at-
que in illis maxime verbis hæſi, quæ circa
Principium ſtatim reperiuntur: Aocuſatoriam vitam

S

vivere & ad deferendoi reos præmio duci, proxvimam
latrocinio eſt. Ur hæc vidi, recordari cœpi Popularis iſtius

odii, quo plerumque advocati filci premuntur. Eorum
enim vita quodammodo accuſatoria eſt, ipſique publico ſti-
Pendio & propoſitis præmiäs ad deferendos reos conducun-
tur.

2„

ud

Num nuper . Falii Quinriliani Inſtitutiones org-

tn
11
inn
Mi

60

ſun
n
cel
bil
4s
dor
ani
jus
fiſc
u,

Remn
D
tun

Ute

P
Riert

ue
Guen
err

. Sp. XLINX. DE ADVOCATIS FISCI. 503
n tur. Itaque dum huic officio ſuo, in quo principis auctori-
le tate conſtituti ſunt, exacte ſatisfaciunt, maximam ſubeunt
d ¹invidiam, ut ipſe imperator in l. 4. C. Ne Kſecus vel reipu-
blica procurationem fatetur, & accerrime exagitatur. Nec
—- eorum tantum offenſionem incurrunt „ qui, ipfſis aliquando

accuſantibus, condemnati cauſam qualemcunque inimicitæ
ſuæ prætendere poſſunt. Sed alii quoque ſibi male conſcii,
dooum eandem ab illis calamitatem metuunt, ſe quaſi in ante-
ceſſum ulciſcuntur & de inhumanitate eorum atque inexora-
Pili duritia ubique conqueruntur. A nonnullis diaboli re-
gis appellantur „ut patet ex Menagianis tom. I. p. 283. Iſta
. porro convitia ad vulgus imperitum ſerpunt, quod pronis

animis omnis generis calumnias aceipere, credere, &Qin ma-

jus augere conſuevit. Heæc itaque rudis plebecula, dum de
fiſcalibus, ſic enim communiter ex l. 4. C. Ne Eſeui vel res-
0, vüublie procurationem vocantur patroni fiſci, quidpiam in-

audit, non hominum ſibi, ſed peſtis cujusdam publigæ imagi-
nem effingit, atque periculum ab illis vitæ bonisque ſuisimpen-

dere, vano metu auguratur. Atque hinc eſt, quod apud imperi-
tum vulgus advocati fiſci pro tyrannis habentur, dicunturque,
ut eſt apud Martiolem Spectaculorum libro Epigramm. 4.

=
=

Turba gravis paci, placidæque inimica quieti,
1 . Quæ ſemper miſeras ſolicitabat oper.

neris partes fideliter atdue ſedulo implent, odieſos reddi
97

hac invidia publico feripto vindicare, & refellere falſam,

nem. Poſteaquam vero iſtud confilium meum viris eruditis
aperu

Hæc cogitans indignatus ſum, viros optimos ac reipubliecg
apprime utiles & neceſiarios; eo ipſo, quod impoſiti ſibi mu-

Igitur conſtitueram ab initio, advocates fiſci ab immerita

quam homines de eorum tyrannide conceperunt, opinio-

504 MEDITAT. AD PANDECT.

aperui, atque ſuppeditata mihi ac illis ſcripta evolvi, accepi
ipſeque animadverti, multos quidem fiſci patronos in juſtas
criminationes pati, tamen nomullos improbitate ſua easdem
mereri, & efficere, ut probra, quibus ſoli digni erant, ad re-
liquos etia mn traducantur. Quapropter mutavi propoſitum,
atque mon ſolum iniquos advocatorum horum ofſores refellere,
ſed ſimul vitia & errores; quibus nonnulli ex advocatis iſtis

inimieitias hominum in ſe provocant, commonſtrare decrevi.

II.
Definitio advocati fiſei.
erfectam advocati fiſci definitionem dare, ideo diffcile
P erit, quod conditio eorum pro diverfis, in quibus vi-
vunt; provinciis eadem non eſt, ſed varia admodum. In-
ſpici tendæ ergo eſſent fingulonum locorum leges & conſue-
tudines, quæ officium advocatorum fiſeci complectuntur.
Quæ res infiniti laboris, nec tamen magnæ utilitatis foret.
Igitur brevi defcriptione Petiſſima capita, in quibus plero-
rumque locorum jura conveniunt, comprehendemus. Ad-
vocatus ſcilicet fiſci eſt perſona publica auctoritate ad hoc
conſtituta, ut ſuper juribus fiſci conſervandis vigilet, debi-
tores fiſcl excutiat, atque reos, qui publicam meruerunt

Pœnam, in judicio perſequatur. Ubi tamen, quod ad ulti⸗

mum attinet, obſervandum eſt, in Saxonia, multisque aliis
Germaniæ provinciis, in quibus, abrogatis maxima Parte
accuſationibus, inquiſitiones introductæ ſunt, accuſandi of-
ficium;, quod ddvocatis fiſci competit; non quidem omnino
ceſſare, rarius tamen locum invenire. Sunt etiam aliqui tan-

tummodo caſus, quibus uſus accuſationis ſupereſt, & advocati

fiſci officium ſuum interponunt, puta, cum proceſſus banni ad-
vVerſus abſentem & fugitivum decernitur, cum contra vaſallum

ob feloniam ad feudi privationem agitur, cum aliæ res comiſſæ

&

juri

Plid

ſee
aué
Iat
ſiine
UI.
Anlte
wer
bri⸗
ceſt
tein
OK
lice
IIS.
Cu
or
Pubi
Tete

—
—

IS V.
n .

ONe.
Aunter.

foret

Pler.

. M.

A ee
k, Eebr.

eretIe

1ad.

Sqen
Na e
fandi dA
OII.
iqitr

adhen
Pannit
VAlalumn
4

SP. XLINX. DE ADVOCATIS FISCI. 505

& fiſco debitæ poſſeſſoribus extorquentur, cum mulctæ le-

gibus ſtatutæ a delinquentibus exiguntur. Extra hos & ſi-
miles caſus judex, non exſpectato fiſci adyvocato, ex officio
in illos, qui crimen admiſere, inquirit, pœnamque ſtatuit.

III.

Procuratores fſei quinam fuerint.

tſi vero hodie procuratoris & advocati fiſci nomina pro-

milcue ſoleant adhiberi, tamen, ſi rem ab origine repe-
tas, maximum inter utrumque eſt diſcrimen, quod plerique
juris Romani interpretes non obſervant. Id vero ut recte ex-
plicemus, neceſſe erit, officium procuratoris fiſci accuratius
ſecundum diſtincta tempora conſiderare, ut loca priſcorum
auctorum, legesque, quibus modo plus, modo minus procu-
ratoribus iſtis tribuitur, melius intelligamus. Illam enim di-
ſtinctionem temporum Lipſius in Excurſ. ad Tacit. Annalem
XII. & Bachovius in Commentario ad Digeſta lib. I. tit. 19. qui
ante nos horum procuratorum officium ex antiquitatibus e-
ruere voluerunt, non ſatis attendifſe & rem propterea tene-

bris quodammodo involviſſe videntur. Illud autem in ante-

ceſſum monemus, procuratorem fiſci alio nomine procurate-
rem vel curatorem Cæſaris, item rationalem dictum fuiſſe.
Officia enim hæc eadem, non diverſa eſſe, manifeſte ſatis,
quicquid alii ſine auctoritate boni ſcriptoris dicant, colligi-
mus ex collatione loci apud Capitolinum in Maximinis cap. 14.
cum tit. ff. de offcio procuratoris Cæſaris vel rationalis. Procu-
rator itaque fiſci ad hoc ab initio conſtitutus erat, ut reditus
publicos colligeret, adminiſtraret, diſpenſaret, & in rationes
referret. Nulla tunc ipſis competebat jurisdictio. Ita Dio lib.
53. Procuratores, inquit, voçant, qui publicos reditus colligunt,
& impenſas ex præcepto faciunt. Idem Dio lib. 5y7: Capitonem,

Tom. I. 888 Ait:

05 MEDITAT. AD PANDECTI.

ait, Aſiæ procuratorem in ſenatum introduxit, oHjiciens, CgoAαο

militibus eſſet ſus, & alia quædam, perinde ac ſi imperium ha-
beret. Won enim licebat tunc his, qui principis pecunias admini-
Krabant, aliquid amplius facere, quam definitos reditus colligere,
& de controverfiis in foro inſtar privatorum diſceptare. Adde
de eadem re Zucitum Annali IV. cap. 15. His cancellis pro-
curatorum fiſci vel Cæſaris poteſtas ſub Auguſto primisque
Tiberii annis circumſcribebatur. Omnis tunc juris dicendi in
cauſis publicis privatisque poteſtas apud ſenatum, & qui ex

illo ad provincias regendas ablegabantur, erat, quorum judi-

cium ipſi procuratores ſequi neceſfſe habebant. Clariſſime hoc
ex Zuciti Annali IIV. . 6. &G 7. apparet. At poſtquam Tibe-
rius, mortuo Druſo filio, modeſtiam exuiſſet, ſenatusque au-
ctoritatem infregiſſet, procuratores ejus ſuum quoque jus la-
tius extendebant, & ea, quæ ad proconſulum & præſidum of-
ficium pertinuerant, ſibi arrogabant. Unde frequentiſſime
ipſis cum his magiſtratibus contentiones intercedebant, ut ex
TZacito in Vita Agricolæ cap. 9. patet. Primum cauſarum fi-
ſcalium cognitionem ſuſcipiebant. Inde in iis potiſſimum
provinciis, in quibus nulli præſides proconſulesque erant,
cauſas etiam criminales ceterasque majoris momenti ad ſe tra-
hebant. Id quod exempla Pontii, Petronii & Cumani, procu-
ratorum Judææ, apud Foſephum de bello Judaico oſtendunt.
Deinde vero, ut Zucitus Annali XII. cap. 60. memorat, ſub
Claudio etiam ſenatusconſultum factum, eoque jurisdictio
iſtorum Procuratorum ita ſtabilita eſt, ut res ab ipſis judicatæ
parem vim haberent, ac ſi ipſe Cæſar ſtatuiſſet. Atque ex eo
tempore inconcuſſa horum procuratorum poteſtas ſtetit, ſi
Trajani imperium excipias, qui, ut pleraque ad ſtatum, in quo
Auguſti tempore fuerant, reducere conatus eſt, ſic & procu-
ratorum auctoritatem depreſſfit irerum, ipſosque tribunali
aliorum magiſtratuum ſubmiſit. Colligimus id ex Plinii Pa-

negyrico,

5

teut

ia

10

qud

4.
Plen
ceſſ⸗

t0re

um

Inte
ſum
tant.
IIi
01

.

ficie
cete

l

dit
an
ber
Cej
e
ine
me
Dit

.

SP. XLIX. DE ADVOCATIS FISCI. 507
uel negyrico, in quo hæc habentur: Dicitur actori atque etiam
il procuratori tuo: In jus veni, ſequere ad tribunal. Alexander
niin. qucoque Severus de infringenda procuratorum horum po-
gere fentia cogitaſſe videtur. Nam teſte Lampridio in vita ejus cap.
Nee 46. rationales cito mutavit neminemque niſi annum com-
o. plere paſſus eſt, & bonos quoque odio habuit, ac malum ne-
edde ceſſarium vocavit. Sed ſub reliquis imperatoribus procura-
hdiin tores priſtinam potentiam & jurisdictio nem conſervaſſe, plu-
ui e rimæ indicant leges; ex quibus tamen apparet, difterentiam
jud. interceſſiſſe inter procuratores earum provinciarum, quibus
hoe ſimul proconſules aut præſides præerant, & earum, quæ
Ibe. tantum procuratoribus, non aliis magiſtratibus, cohlbebantur,
e W. IIIi in ſolis fiſcalibus cauſis judices erant, ceteras omnes pro-
Is. conſulibus præſidibusque relinquebant, ut ex I. 9. pr. de oficis
m ol. proconſ. I. 5. C. Uli cauſæ fiſcales conſtat. Hi vero ſimul of-
ime ficio præſidis fungebantur, adeoque & de criminibus & de
UIt ex ceteris cauſis gravioribus judicabant. L. 4. C. ad L. Fabiam
m. Qeplagiariit. Adde l. 18. C. 15. de appelhutionibus.
hmun
elant) IV. ⸗
“ Procuratores ab advocatis Kſcei ſunt diverſi.
ge. Nunc facilius percipiemus differentiam, quæ inter procu-
dut. ratores atque advocatos fiſci de jure Romano interce-

t, b dit. Procuratores, ii ſcilicet, qui vice præſidis non funge-
cicki bantur, bona fiſci Cæſarei, excepta tamen alienandi facultate,
libere adminiſtrabant, I. I. pr. & §. I. de oficio procuratorit

V 4 AQLoaſaris debitores fiſci ad ſolutionem compelle bant, I. 3. C.
etlt, de conveniendis fiſci debitoribus cauſas dubias ad fiſcum Per-
nnnr tinentes, antegreſſa cognitione legitima, ſententia ſua diri-
per. mebant I. . ubi cauſæ Fſcales. Conditio itaque eorum pro-
bun. xime accedere videtur ad dignitatem illorum, qui in no-
ir. ſtrorum principum aulis ſiſco ſen cameræ præfecti ſunt, at⸗

SSS2 H que

in

508 MEDITTAT. AD PANDECT.

que vulgo Cammer⸗Præſidenten und Raͤthe vocantur. Sed
advocati fiſci ſub his judicibus ſuis, ita enim procuratores
fiſci & præfecti ærario in L. 3. de his, quæ in teſtamento delen-
zur vocantur, actiones inſtituebant, cauſasque ſiſci Propone-
bant, vel, ſi fiſeus a privatis conveniebatur, defendebant. I.4.
C. de Advocatis fiſci. At hodie, uti jam diximus, in Plerisque
locis advocati & procuratores fiſci promiſcue accipiuntur, in
nonnullis etiam, ordine inverſo, major eſt advocatorum ſiſci,

quam procuratorum dignitas, uti patet ex Antonii Solæ Com-

mentariis in Decreta Sabaudica lib. 4. tit. 8.

V.
In libera Romanorum republica nulli erant advocati Eſci, ſed
accuſationesab adoleſcentibus plerumque inſtituebantur.
Lcicendum eſt. In libera Romanorum republica nemi-

nem peculiariter iſtud munus geſſiſſe reperimus. Ne tamen
commoda publica negligerentur, nec actiones vel accuſa-

tiones, quas inſtitui reipublicæ intererat, omitterentur, pru-
dentiſſime proviſum erat. Eadem fcilicet arte „ qua in ce-

teris rebus ſuis, hic quoque utebantur Romani, ut ſola ho-
noris & laudis obtinendæ ſpe, nullo autem Præterea lucro
Propoſito, cives ad ea munera, ad quæ hodie ſtipendio con-
duétis hominibus utimur, obeunda incitarent. Adoleſcen-
tes itaque, qui eloquentiæ famam ſibi parare, atque viam
ad forum & dignitates publicas aperire cupiebant, nullam

Portam patentiorem habebant, quam Per hujusmodi actio-

nes & accuſationes. Confirmat hoc Apulejus in Apologia:
Weque gloriæ, inquiens, cauſa me accuſat, ut M. Antonius
Cn. Carbonem, C. Mutius 3. Albutium, P. Sulpitius Cn.
Norbanum, C. Farius M. Aquilium, C. Cuorio Qu. Meiel-
L . lum.

unc de origine & prima advocatorum fiſci conſtitutione

—

—

n

mu,

ud
7
lent.
Ciu

jn

bos 1
temn

N
vel
les
batun
Düs
blic
cabe
leſta
ah
daulo
BEtian
Gito
it.
ſeipil
lrit
Ulſi

dͤ

—
dedl
tores
ſelen.
one.

1

fsgle
tur in
n ll;
CAR½

Ir.

Utione
nem-
amen
cculſa⸗
lypru.
in ee⸗
olt ho-
1 lucto

0 cO .

elcen.
e Viin
mullam
aio⸗
Olooit:

ptenit

iur 0.

Man.
.

SP. XLIX. DE ADVOCATIS FISCI. 509

Ium. Quibte homines eruditiſſimi, ju venes, laudis Gratia bri-

mum bo rudimentum forenſis operæ Jubibant, ut aliquo inſigni

Judicio eivibus ſuis noſcerentur; qui mos incipientibus dole.
centulis ad illuſtrandum ingenii Forem apud antiquos conceſſus
diu ewolevit. Et Plutarkhus in Lucii Luculli vita: Uti n0s,
ait, generoſis canibus ad inſectandas feras utimur, ſic Roma-
ni juvenes ſuos ad accuſandos & agitandos homines impro-
bos inſtigarunt. Vide omnium elegantiſſime hac de re agen-
tem Ciceronem lib. 2. de PWeuis n. 47. 49. 50.

VI.

Accuſatoris nomen n abud Priſcos Romanos dr convitio
babebatur.

Nd vero ſoli juvenes accuſationibus operam dabant,
ſed plurimi etiam viri celebres & oratores exercitati,
vel privato odio, vel publici boni amore inducti accuſatio-
nes ſuſcipiebant. Id vero, ſi ſemel aut bis fieret, tolera-
batur. At ſi quis ſæpius capitis aut bonorum periculum
alis inferret, is accuſatoriam vitam vivere dicebatur, pu-
plicumque odium incurrebat. Vulgo etiam accuſator vo-
cabatur, nomine bonis omnibus maxime inviſo. Cicero id
teſtatur lib. 2. de ciciis n. 49. &&σ50. Laudabilior, inquiens,
eſt defenſio, tamen etiam accuſatio probata perſæpe eſt. Dixi
paulo ante de Craſo. Idem fecit adoleſcens M. Antonius.
Etiam P. Sulpitii Aoquentiam accuſatio iUuſtravit, cum ſe-
ditioſum & inutilem civem C. Worbanum in judicium voca-
vit. Sed boc idem non eſt ſæpe faciendum, nec unquam niſi

reipublieæ cauſa. Semel igitur, aut non ſæpe certe. Sin

erit, cui faciendum ſit ſæpius, reipublieæ tribuat boc muneris,
cujus inimicos uleiſei ſæbius, non eſt reprehendendum. Mo-
dus tamen adſit. Duri enim bominis, vel etiam vizx bomi-
§ 58 3 nis

510 MEDITAT. AD PANDECT.

nis videtur, perieulum capitis inferre multis. Iz enim cum pe-
riculoſum ipfi et, tum etiam ſordidum ad famam committare,

ut accuſator nominetur, quod contigit M. Bruto, Jummo genere
nato, iWius lio, qui juris civilis imprimis peritus fuit. De eo-
dem Bruto idem Cicero de claris oratoribus n. 130. Tisdem, ait,
temporibus M. Brutus, in quo magnum fuit, Brute, dedecus ge-
neri veſtro, qui, ecum tanto nomine eſſet, patremque optimum
virum babuißet, & juris peritiſimum, accuſationem factitave-
rit, ut Athenis Lycurgus. Is magiſtratus non betivit, ſed fuit
dccuſator vehbemens & moleſtus, ut facile cerneres naturale
guoddam ſtirpis bonum degeneraviſſe vitio depravatæ volunta-
tisg. Inter fragmenta antiquorum Rhetorum extat locus ex
oratione Calvi contra Vatinium, odium illud totius Populi
Romani, in quo eum appellat hominem noſtræ civitatis auda-
iſimum, factioſum, ſordidum, accuſatorem.

Sub Cæſare & Auguſto res in eodem ſtatu manſit.

. enimus ad ætatem imperatorum. Sub Cæſare quidem

res omnes in priſtino ſtatu manſere. Nec ſub Auguſto
multum immutatæ ſunt, niſi quod ſub indulgentiſſimo prin-
cipe carenter accuſationes fierent, &, ſi forte inſtituerentur,

abſolutio ſæpius, quam condemnatio ſequeretur. Z. aeitus,
aut ſi quis alius eſt Dialogi de cauſis corruptæ eloquentiæ au-

ctor c. 39. Divi, ait, Auguſti temporibus longa temporum
guies & continuum populi otium & aßidua ſenatus tranquil-
litas, && maximi principit diſciplina ipſam quoque eloquen-
iam, Zicut omnia alia, pacaverat. Vixit fub illo quidem
Caſſius Severus accuſator, cui accuſandi voluptatem Quin-
tilianus Inſtit. Orat. Ilib. II2cap. I. adicribit, quippe ſecundum
Senecam præf. lib. 3. Controv. etſi quotidie fere cauſas oraret,
reum tamen nunquam, niſi ſe ipſum, defendit. Is autem

parum

— ð

u
mit
ir.
irri,
lene
luor
n
Luci
man
luci
elu
hern
lipt
lonte
CA
quen
beb⸗
36. 1
leder
tero
4 p. .

—

itten,
genen

De ehN.

enn din
eutg..
nmun
itave.

ſed fut

Atura⸗

Alunte.
eus er
Nopuli

3 auda⸗

qice
Augti
mmo l⸗
nerenmn

Tucit

entie 1
einlorn

trli
Aollee
uiten

en
Vecundn
38 Otne

E Aen

„

SP. XLIN. DE ADVOCATIS FISCI. Srr

parum accuſando proficiebat, adeo, ut mirificum etiam infe-

licibus accuſationibus ſuis ab Auguſto jocum elicerer. Nam, ut

Macrobius in Saturnalibus lib. 2. Cap. 4. narrat, cum multi, Se-

vero Caſſio accuſunte, abſolverentur, & architectus fori Augufti

exſpectationem operis diu traberet, ita jocatus eft: Vellem Caſſus
& menm forum accuſet.

VIII.
Sub Tiberio accuſatofes primum evebi cœperunt.

t ſub Tiberio tandem liber accuſatoribus campus apertus
eſt, adeo, ut Præmiis quoque & honoribus invitarentur.
Tucitus Ant ali Il. cap. 30. Actum, inquit, in ſenatu de præ-
miis accuſe torum abolendit, ibaturque in eHam ſententiam, ni du-
rius contraque morem ſuum palam pro accuſatoribus Cæſar,
irritas leges, rempublicam in bræcipiti,; conqueſtus eſſet; ſub-
verterent potius jura, quam cuſtodes eorum amoverent. Sie de-
latores, genus hominum publico exitio repertum, & pœnis gqui-
dem nunquam ſatis coercitum, per præmia eliciebantur. Idem
Tacitus Annali I. cap. 74. de Romano Hiſpone: V, ait, for-
mam vitæ iniit, quam poſtea celebrem miſeriæ temporum, au-
daciæ bominum fecerunt. Wam egent, ignotus, inquies, dum
occultis libellis ſævitiæ Principis adrepit, mox clariſſimo cuique
periculum faceſit, potentiam apud unum, odium apud omnes
adeptus, dedit exemplum, quod ſecuti ex pauperibus divites, ex
contemtis metuendi perniciem aliis, ac poſtremum fibi invenere.
Calumniatorum pœna rariſſime, nunquam vero iis, qui fre-
quentibus accuſationibus gratiam principis meruerant, infli-
gebatur. Wam, ut ſæpe memoratus Zacitus Annali II. cap.
36. inquit, ut quis diſtrictior aceuſator, velut ſaceroſanctus erat:
leves, ignobiles pœnis aficiebantur. Tunc itaque nemo ab al-
tero tutus. Anxia & pavens civitas, ut Tuciti in Annali II.
Gap. 69. verbis utamur; congreſſus, colloquia, notæ igno-
&H&

—

512 MEDTFAT. AD PANDECT.

taghue aures vitari, etiam muta atque inanima, tetzaum g† parie
zes circumſpectabantur. Non ſenes, non feminæ ab accuiato-
ribus liberæ. Conjuges a conjugibus, amici ab amicis, con-
ſanguinei a neceſſariis, denique parentes a liberis accuſaban-
tur, cujus rei fœdiſſimum exemplum apud Zacitum, locupletiſ-
ſimum iſtius calamitatis teſtem, Annali Il. Cap. 28. reperitur.

Fata accuſatorum ſub ſequentibus Imperatoribus.
Qui Tiberium ſecuti ſunt Cæſares, prour vel boni vel
mali fuerunt, ſic quoque accuſatoribus indulſerunt.
Sub Caligula, Claudio, Nerone multum potuerunt. Sub Fl.

Veſpaſiano non exſtirpati omnino ſunt, ſed tamen aliquot eo-

rum pœnas dederunt, ut Zucitus Hiſtor. Iib. 4. cap. 40. 41. 42.

.

43. 44. memorat. At ſub Tito, optimo principe, maximam
Perpeſſi ſunt calamitatem. Qua de re Suetonius in Tito cap.
8. Inter adverſa, inquit, temporum & delatores mandatoresque,
qui ſcilicet illos ſubornabant, erant ex licentia veteri. Hos

aſſidue in foro flagellis ac fuſtibus cæſos, ac noviſſime tradubtor

per ampbhitheatri arenam, partim Jubjici in ſervos, ac venire
imperavit, partim in aſterrimas inſularum avehi. Elegans de
hoc Titi facto exſtat apud Martialem in ſpectaculorum libro
n. 4. epigramma, ex quo ſimul, quantus fuerit iſtorum homi-
num numerus, apparet:
Turba gravis paci, placidægue inimica quieti,
Quæ ſemper miſeras ſolicitabat opes:
Traducta eſt titulis, nec cepit arena nocentes,
Et delator babet, quod dabat exilium.
Exwulat Auſonia profugus delator ab arbe.
Impenſis vitam principis aunumeres.
Idem Domitianus ſub initium principatus ſui fecit. Sic
enim de eo Suezonius in Domitiano cap. 9. KReos, ait, qui
ante

tun

S

met
acdhi

gn⸗

101

reſt
Vic
luc

onl vel

„

dub Fl.

Got eh.

l.

Wmun.

Tnod.

orele

. N

faduci

e Veni
gns 6
I ,

lerunt.

SP. XLIN. DE ADVOCATIS FISCI. 13

„2

inte quinquennium proximum apud ærarium pependiſſent,

univerſos diſerimine liberavit: nec repeti, niſi intra annum,

eaque conditione permiſit, ut accuſatori, qui cauſam non tene-

ret, exilium pœna eſſet. Eiſcales cglumnias magna calumnian-

zium pœna repreſſit, ferebaturque vox ejus: Princeps, gqus

delatores non caſtigat, irritat. Sed non diu, ut Suetonius ad-
dit, in iſto clementiæ & abſtinentiæ tenore permanſit. Mox
enim tantam ſævitiam exercuit, ut etiam, Dione Wicæo teſte,
accuſatoribus Præſens afſiſteret, confingeretque & commi-
niſceretur omnia, quæ dici ab iis oporteret. Quare effecit,
ut omnia accuſatorum & delatorum plena eſſent, atque adeo
ſervi ſurdi, quod horum delationes a dominis non timeren-
tur, majore pretio venirent. vigde Martialem lib. 11. epigr.
39. Succeſſor ejus, Nerva, ſi eidem Dioni Nicæo fidem habe-
mus, multos quidem priſcorum delatorum morti adjudicavit,
ſed, quod accuſationem eorum promiſcue indulgeret, maxi-
mas turbas excitavit. Trajanus vero, qui ſecundum ſæpe

memoratum Dionem nullam unquam calumniatoribus fidem
adhibuit, exiguum quoque accuſatoribus locum reliquit.

Hadrianus, princeps omnibus vitiis bollutus, advocatos Kſei
primus inſtituit.
eolm ue nunc ad Hadrianum, qui teſte Zlio Spartiano in
vita ejus C. 20. primus advocatos fiſci inſtituit, eorum-
que munus adeo neceſſarium fecit, ut fiſcum in cauſis, quæ
non interveniente advocato hoc deciſæ eſſent, in integrum
reſtitueret. L. 3. §. 9. de jure ſci. Operæ pretium itaque eſſe
vicetur, ingenium ejus & mores accuratius cognoſcere, ut
luculentius appareat, qua mente munus iſtud antea incogni-
tum introduxerit. Multi, qui de hoc imperatore ſeripſe-
Tom. I. Ttt runt,

514 MEDITAT. AD PANDFCT.

runt, illum tanquam humaniſſimum & optimum depingunt,
tantum ex nimia ſuſpicione eum ſubinde in crudelitatem pro-
lapſum eſſe, fatentur. Plerique tamen, inter quos ipſe Sparti-
anus C. IA. negant, quidquam certo de vitiis vel virtutibus ejus
ſtatui poſſe, adeo illum ſemper in omnibus varium & ſimula-
torem fuiſſe, modo ſeverum, modo lætum; modo comem, mo-
do gravem; modo laſcivum, modo cunctatorem; modo tena-
cem, modo liberalem; modo ſævum, modo clementem. At
iſtud nobis judicium non ſatisfacit, cum neceſſe ſit, unum-
quemque vel vere virtutibus deditum, vel vitioſum eſſe, atque

tantum virtutem ſimulare. Nam quod quis æque in utramque

Partem propendeat, veroſimile non eſt. Omnium ergo optime
Marius Maximus apud Spartianum C. 20. Hadrianum, ait, na-
tura erudelem fuiſſe, & idcirco multa pie feciſſe, quod timeret,
ne ſibi idem, quod Domitiano accidit, eveniret. Sed quod ille de

erudelitate tantum dixit, de libidine quoque & avaritia ejus

verum eſt. Natura ſeilicet ſæviſſimus, intemperantiſſimus, &
alieni appetentiſſimus fuit. Solo metu, ne eadem cum ceteris,
qui ante eum regnavere, tyrannis mortem oppeteret, coa-
tus fuit, ut aliqua interdum ederet virtutis ſimulacra. Ve-
ram ergo clementiam & liberalitatem prorſus ignoravit.
Locupletiſſimam ejus rei teſtem habemus Sabinam uxorem
Hadriani, quæ apud Aurelium Vicorem in Epit. C. I4. dum
prope ſervilibus injuriis afficitur, ad mortem voluntariam

compulſa eſt, atque palam jactavit, quam immane ingenium

pertuliſſet, & ſe elaboraſſe, nec ex eo ad humani generis
perniciem gravidaretur. Sed non opus eſt teſtimoniis,
modo vitam ejus inſpiciamus. Sævitia undique elucet. Sta-
tim, ur adeptus eſt principatum, Dione Nicæo teſte, poten-
tiſſimos & præclariſſimos viros interfici curavit, &, cum
vulgus murmurari intelligeret, negavit, interpoſito jureju-
rando, illos juſſu ſuo occiſos fuiſſe; qua in re tamen fidem
non

adul
cont
in
lium

dus
can-

.

un.
ue
ime

N.

eftt

19
eris
0l.
Ve.
1NVt

Oren

dun
Uatun
eliun
enen⸗
onid
4. N.
Poter.

aun

e

ſcen
Nol

Sp. XLIX. DE ADVOCATIS FISCI. 5r5

non invenit. Deinde in imperio ſecundum Spartianum cap. 13.
circumiens provincias, procuratores & præſides ſupplicio af-
fecit, ita ſevere, ut accuſatores per ſe crederetur immittere.

De amicis, ut idem Spartianus C. I15. memorat, facile, quidquid
inſuſurrabatur, audivit, atque ideo prope cunctos vel amiciſſi-

mos, vel eos, quos ſummis honoribus evexit, poſtea ut hoſti-
um loco habuit. Nec tamen, ut eleganter Spartianus cap. 25. ait,
vim crudelitatis ingenitæ, dum incolumis eſſet, manifeſte pro-
didit, ſed usque eo repreſſit, donec profluvio ſanguinis pene
ad exitum veniret, atque jam mortem amplius non mertueret,
ſed ardentiſſime appeteret. Tunc innumeros vel palam, vel
per inſidias occidi curavit, quorum aliqui pietate Antonii ſuc-
ceſſoris ſervati ſunt. Tacemus cetera crudelitatis ejus monu-
menta, propter quæ inviſus omnibus ſecundum Spartianum
cap. 25. periit, parumque, ut idem cap. 27. dicit, abfuit, quin
acta ejus a ſenatu irrita declararentur. Tanta vero fuit hæc cru-
delitas, ut aliqui eam furori, quo ſub finem vitæ Ilaborare cœ-
perit, adſeribant. Vide Lampridium in Vita Heliogab. cap. 7.
Pergimus ad libidinem. Per hanc ad imperium pervenit. Plo-
tina enim, Trajani uxor, ſi Dioni Nicæo credimus, amore
ejus & conſuetudine irretita fraudibus ſuis illum ad hoc faſti-
gium evexit. Antinoum puerum, ut ex eodem Dione diſci-
mus, turpiſſime amavit, ut & in honorem mortui urbem
ædificaret, ſtatuasque ei in omnem terrarum orbem colloca-
ret. Aliorum quoque adoleſcentium amore & nuptarum

adulteriis ſic laboravit, ut & amicorum domos libidine ſua

contaminaret. Spartianus C. II. Luxuriæ amorem, dum
imperavit, ſtudioſiſſime diſſimulavit, donec ſecundum Aure-
Iium Victorem, adoptato Lucio Aelio, & permiſſa ei urbe,

in villam Tiburtinam ſecederet, omnibusque ſe voluptati-

bus ibi immergeret. Quod ad avaritiam Hadriani attinet,
cam diligentius, quam cetera vitia ſua, tegere laboravit
G TttE 2 mul-

516 MEDTTAT. AD PANDECT.

multosque liberalitatis actus exercuit, ſic tamen „ut facile
appareat, eoôs non ex vera animi magnitudine, ſed ex metu
profectos eſſe. Quod eo minus dubii habebit, ſi illa, quibus
ſordidiſſimam aviditatem ſuam prodidit, exempla conſidere-
mus. In milites, ut Spartianus ait, magnam pecuniæ vim pro-
fudit, Caligulæ, Nerenis, Domitiani, ceterorumque mon-

ſtrorum iſtorum exemplo, qui ſciebant, tyrannos publico to-

tius populi odio oneratos aliter, quam captata exercituum
benevolentia, ſalvos eſſe non poſſe. Albanorum &ũ Hibero-
rum reges, ſecundum eundem Spartianum cap. 2I. qui tamen
ad ipfum venire contemſerant, largitionibus proſecutus eſt,
non per liberalitatem, ſed inertiſſimum metum, quo etiam in-
ductus tres nobiles provincias, ut Auguſtinus de Cwit. Dei L.
4. C. 29. memorat, Armeniam, Meſopotamiam, Aſſyriam,
Perſarum imperio ſponte conceſſit, quod, ſicut Spartianus di-
cit, tenere ſe eas poſſe, deſperaret, adeoque primus omnium
Romani imperii fines coarctavit. Cum itaque populum intem-
Peſtivis his profuſionibus merito ſubiraſci, animadverteret,

hunc quoque donis mulcere neceſſe videbat. Quamobrem au-

rum coronarium, &, quæ fiſco debebantur, remifit, ſed, ut

extortum invito beneficium intelligas, difficultates primum

ærarii ambitioſe ac diligenter expoſuit, atque ſic liberalitatem

ſuam populo Romano quaſi exprohravit. Vide Spartianum
cap. 6. Frequenter uſus eſt illa Titi Veſpaſiani voce, e gra-
viter ferre, fi quem triſtem videret, cum tamen ipſe, ut
bene Spartianus cap. 15. & 16. adjicit, auctor eſſet, ut multi
ab eo triſtes recederent, quia petentibus amicis nihil non
negabat. Procuratoribus & præſidibus provinciarum ſponte
eum accuúſatores immiſiſſe, jam ſupra diximus, ut ſcilicet
bona illorum ærario vindicaret. Quem in finem & ſecreta
amiciſſimorum ſuorum ſecundum Spartianum cap. II. dili-
genter rimabatur, & frumentarios ubique diſpoſitos habehi

ſibi
ANi

los

el,

aA⸗

d, u

iinum
tatenn

NAe
gr.
ſe,UE
mIII 4
l N

ſpont.
ſelliet

ſectenl

1,

Aheten
l

.

SP. XLIX. DE ADVOCATIS FlISCI. zIZ

qui occulta omnia explorarent, & ſibi renunciarent, eamque

ob rem a Tertalliano Apologet. cap. S. curioſitatum omnium

explorator dicitur. Extat quoque Hadriani edictum in L.
6. Je bonis damnatorum, quo pannicularia, five jus com-
mentarienſibus miniſtrisque judicii in veſtes & ſpolia damna-
torum competens, ad res viliores reſtringit, ea vero, quæ

alicujus momenti videntur, a præſidibus ad utilitatem offi-

cii ſeivari jubet, oblique laudatis his, qui eadem ad fiſcum
transtnittaänt. Aliud avaritiæ ejus exemplum in L. 16. §. 5. de

publicanis occurrit, ubi ignorantem quoque in pœnam non

ſoluti vectigalis incidere conſtituit. Quod Divi fratres de-
inde in eadem L. 16. §. 10., temperarunt. Non dicam de cur-
ſu fiſcali, quem ſecundum Spartianum cap. 7. inſtituit, quo
ſcilicet onus provincialibus impoſuit, bona ad fiſcum perti-
nentia miniſtrosque ejus ſuis ſumtibus vehendi, equosque
& vereda ad hunc uſum in ſtatione habendi- Quantopere
adulationes & honores immodicos amarit, ex plurimis, quæ

ſibi ipſi ſecundum Spartionum C. 13. conſecravit, templis &

aris, nec non ex numis, qui adhuc cum invidioſiſſima in-
ſcriptione RESTITVTORI GALLIE,„ HISPANIA,

AFRICE, MACEDONILE, &c. item RESTILVTORI

GENERIS HVMANI & RESTITVIORI ORBIS TER-
RARVM extant, apparet. Hic eſt ergo ille Hadrianus, qui

advocatos fiſci,; quorum munus hucusque accuſatores &
delatores expleverant, primus introduxit, laudabili cetero-

quin inſtituto, niſi quod ex reliqua ejus vita apparet, ipſum

non tath-utilitatem Ppublicam, quam avaritiam ſuam ob ocu-
los habuiſſe, voluiſſeque alia via per iſtos advocatos, quid-
quid populo ante remiſerat, recuperare.

TIt 3 Xl. Poſi

518 NMMEDITAT. AD PANDECT.

Poſt Hadrianum perpetuum manſit advocatorum iſci offcium,
&ſublatæ ſunt delationes.

ortuo Hadriano, perpetuum manſit advocatorum fiſci

officium, variisque illi a ſequentibus imperatoribus

Privilegiis ornati ſunt. Quapropter etiam hoc munus ſummi

viri obierunt. Nam & Septimium Severum imperatorem
& Papinianum advocatos fiſci fuiſſe, Aelius Spartianus in

Vita Antonii Caracalli cap. 8. auctor eſt, & Opilium Ma-

crinum ex officio advocati fiſci ad ampliſſima quæque per-

veniſſe, ulius Capitolinus in vita Maecrini cap. 4. memorat.

Conſtitutis autem ſemel fiſci advocatis, deferendi poteſtas,
quæ olim unicuique competierat, ſublata prorſus eſt, ſtatu-
t& que etiam pœnæ in eos, qui ſine advocato fiſci crimen
aliquod denunciarent. L. 5. C. de delatoribus. Quo ipſo ta-
men accuſationes in uſu eſſe non deſierunt. Delator enim
ab accuſatore in eo differebat, quod hic, ſervato juris or-
dine, ille autem clam crimen ad judicem deferret, neque
probationem ſubiret. Hodie tamen, ut cuique notum eſt,
delationes & denunciationes in uſum reductæ ſunt, nullam-
que adeo titulus C. de delatoribus amplius habet utilitatem.

XII.
Delationes tamen ſub imperatoribus non benitus ceſſarunt.

Airamen Præter fiſci advocatos Cæſares aliorum quoque
hominum miniſterio utebantur, qui ſalaria accipiebant,
delicta ſecretiora inveſtigarent, denunciarentque, atque ſic
patronis fiſci occaſionem, bona delinquentium invadendi,
ſuppeditarent. De Hadriano ſupra ex Spartiano cap. I1. re-

tulimus, illum per frumentarios in domibus alienis diſper-
ſos ſecreta amicorum exploraſſe. Gallus Cæſar apud Am-
mia-

vrt

ſtal
ref
tene

letor
eſt.

d
Nid
no
mn
imn
por
1.

Ca

n.

Noe

eban
gdek
dend,

II. k.

lhe.

.
ur.

SP. XLIX. DE ADVOCATIS FISCI. 519

miianum Marcellinum L. IA. C. I. excogitavit, ut homines qui-
dam ignoti, vilitate ipſa parum cavendi, ad colligendos ru-
mores ubique collocarentur, relaturi, quæ audirent. Hi clan-

deſtini verſutique rumigeruli peragranter & diſſimulanter ho-
noratorum circulis aſſiſtendo pervadendoque divites domos,
egentium habitu, quidquid noſcere poterant vel audire, la-
tenter intromiſſi per poſticas in regiam nunciabant. Mentio
quoque fit in jure noſtro curioſorum & ſtationariorum. Vid.
tit. C. Je curioſis && ſtationariis. Hi videlicet homines erant, in
locis, per quæ curſus publicus dirigebatur, diſpoſiti, arque ad
id inprimis deſtinati, ut crimina, ſi quæ committerentur, ex-
plorarent, judicibusque nunciarent. L. I. C. ed. Sed & in
urbe hujusmodi ſtationari reperiebantur. Sic præfectus urbi
in L. 1. §. 12. de offcio præfecti urbi jubetur diſpoſitos milites
ſtationarios habere ad tuendam popularium quietem, & ad
referendum ſibi, quid in urbe agatur. Promiſcua tamen defe-
rendi & denunciandi facultas per ea, quæ ſupra ex tit. C. de de-
latoribus diximus, ceſſavit, atque hodie demum in fora reducta

eſt.
XIII.

Advocatorum fiſci privilegia.
raria autem fuerunt, quæ advocatis fiſci tributa ſunt, pri-
vilegia. Neque dubitamus, quin eadem adhuc poſſint
ad illos, qui hodie officium iſtud ſuſtinent, accommodari,
niſi ejusmodi ſit, quod conditioni noſtrorum temporum

non conveniat. Sed recenſebimus potiſſima. Primum o-

mnibus, quæ ceteris advocatis data erant, privilegiis atque

immunitatibus ſine dubio & ipſi gaudebant, cum ex cor-

pore advocatorum optimi ad hanc dignitatem eveherentur.
L. 10. de advocatis div. judiciorum. Ex qua eadem L. advo-

catos fiſci ceteros cauſarum patronos non gradu ſolam &
ho-

20 MEDTTAT. AD PANDECT.

honore anteceſſiſſe, ſed & veſtitu honoratiore ab i⸗ diſtin-

Ros fuiſſe, FPanzirollus de claris legum interpretibus lib. I. C. 4.

colligit. Quod & exinde apparet, quia advocati fiſci claril-
ſimis annumerantur, L. 4. §. 1. & L. 6. Pr. C. de advoc. div. u-
dicum. Clariſſimi vero dignitas quanta ſit, Gutherius de ohi-
ciis domus Auguſtæ lib. 1I. C. 4. oſtendit. Deinde advocati fiſci
in L. 8. C. de advoc. div. judiciorum & L. 2. C. de advoc. div. ju-
dicum a vilioribus muneribus etiam cum liberis quandocun-
que genitis eximuntur. Tum ædiculæ, quas inhabitant, me-
ratorum onere moleſtari prohibentur, L. 3. §. 2. C. eod.
Porro ſub anni initium defuncti univerſa tamen totius anni
ſolatia ad heredes ſuos, ſive liberi, ſive extranei, ſive ab inte-
ſtato, ſive teſtamentarii ſint, transmittunt. L. 15. §. 1. C. de ad-
voc. div. udiciorum. Filii quoque eorum, ſi quidem paternum
officium adſpirent, extraneis omnibus anteponuntur, atque
ratis & fine ſumtibus in collegia recipiuntur, L. 3. §. 5. C. de
advoc. div. udicum, cum alii omnes, ad collegium, curiam, aut
corpus aliquod admiſſi, ſociis quid largiri debeant, quæ
pecuniæ ſportulæ appellantur. L. 5. §. 17. de donat. int. vir. &&
uXτ†τ L. I02. §. 2. de Leg. 3. L. 6. §. I. de Decurionibus. Denique,

depoſito officio, advocati fiſci priſtina tamen privilegia ſua re-

tinent. L. 3. §. 6. C. de advoc. div. judicum.

XIV.
Advocati fiſci oficium apud Gothos.
S & apud alias gentes non ignotum fuit advocati fiſci
fcium. Theodoricus Gothorum rex apud Caſzodo-
rum lib. I. cap. 22. Marcello cuidam munus iſtud commit-
tit, & diligenter præcipir, ut æquitatem & moderationem
obſervet. Digna ſunt verba, ut excerpta a nobis hic ap-
ponantur. Sume,; inquit, Ziſei noſtri tuenda negotia, in

utendis ofzcii tui privilegiis deceſſorum exempla ſecuturut.

Ita

h.
lit
ſi

fiſ
tum
hod
lin
tur
illi
40
Eiſe

Pre

ie

quk

r.
nigoe,
nare⸗

ti M

ot

Oinmn .

tiopen
Hic
14 6
Ier⸗

SP. XLIN. DE ADVOCATIS FlISCI. 521

Iia ergo per medium juſtitiæ tramitem moderatus incede, ut nec
calumnia innocentes graves, nec juſtis bpetitionibus retentatores
exoneres. Illa enim vera luera judicamus, gquæ integritate ſuffra-
gante percipimus. NWon ergo quoties ſuperes, ſed qauemadmodum
vincas, inquiramus. Tquitatem nobis placiturus intende. Non
guæras de poteſtate noſtra, ſed potius de jure, victorias; quando
Iaudabilius a parte fiſei perditur, cum juſtitia non habetur. Nam,
ſi dominus vincat, oppreſſonis invidia eſt; αα vονο dαàätι
ſRi ſupplicem ſuperare eontingat. Non ergo parvo perieulo cau-
ſas dicimus, quando tunc fama noſtra prohcit, cum ſe commodi-
tas injuſta ſubducit. Quapropter fit interdum auſa mala fiſci,
ut bonus princeps eſſe videatur. Majori quippe compendio perdi-
mus, quam ſi nobis indelite victoria ſußfragetur. Exſcripfimus
hæc, quod non facile ſimile exemplum occurrat hujusmodi
litterarum, quibus princeps munus advocati vel confiliarii
fiſei alicui committat, idque tam arétis limitibus circumſcribat-
NJ.
Advocati fiſci oficium apud Germanos veteres.
riſci Germani, cum ſub Carolingis, &, qui eos ſecuti ſunt,
1 Cæſaribus eſſent, ſuos etiam fiſci advocatos habuerunt,
qui actores fiſci vel dominici appellati ſunt. Nomen enim
fiſcalium & fiſcalinorum, quamvis etiam illo tempore cogni-

tum eſlet, in alia tamen longe ſignificatione, quam in qua

hodie ſumitur, accipiebatur. Erant ſcilicet fiſcales, vel fiſca-
lini, vel etiam fisgilini (quæ tres voces promiſcue adhiben-
tur) homines fiſco regio, ſeu prædäs principis addicti,
illique deſervientes, quemadmodum du Frefne in Gloſjario
ad ſeriptores mediæ & infimæ latinitatis verbo Fiſcalini &*
Fiſcales plurimis exemplis oſtendit. Fiſcani vero nomen

Præfectis fiſeo regio tribuebatur. A quibus diverſi erant

advocati ſeu actores fiſci vel dominici, quorum officium

*

522 MEDITAT. AD PANDECT.

in eo conſiſtebat, ut cauſas ad fiſcum & regem pertinentes in

judicio proſequerentur, homines fiſco addictos ſeu fiſcalinos,

adverſus injurias aliorum tuerentur, pœnasque fiſco debitas
exigerent. Memorabilis imprimis locus eſt, qui in Capitular.
Caroli M. Iib. 4. cap. 3. Occurrit: Si ſervi vel eccleſiaſtici, vel
guorumlibet liberorum hominum in fiſecum noſtrum, prædium ſci-
licet regium vel dominale, quemadmodum hodie loqui con-
ſuevimus, eonfugerint in loca fiſcalina, id eſt, civitates aut vil-
las regias, d& a dominis vel advocatis eorum repetiti fuerint,

actor fiſci noſtri intellexerit, quod eos juſte non poſſit tenere ad no-

Rrum dominum, ejiciat illos de eodem ſiſco, & recipiant illos do-
mini eorum. Et, ſi eidem actori viſum fuerit, quæ ad noſtrum
bertinere debeant dominum, expellat eos de eodem fiſco, &, poſiquam
ab iisdem repetitoribus fuerint recepti, habeat cum eis legitimam
actionem, & ſic eos, ſi poterit, ad noſtram evindicet poſſeſſtonem.
Adde quoque ex iisdem capit. lIib. 3. c. 30. & lIib. 4. c. 22. nec
non Greg. Tur. de Mirac. & Martini lib. 4. cap. 26.

XVI.
Advocati Eiſci offeium in Camera Imperii.

ecentiores Imperatores in ſummis Imperii tribunalibus

ſuos ſemper advocatos habuerunt, qui, quod pro fiſco
Cæſareo laborarent, fiſcales appellati ſunt. De officio, jure-
jurando, pœnis & ſtipendio ejus, qui in Camera Imperii
cauſas fiſci agit, vide Conſtitutionem judicii Cameralis P. I.

tit. 15. 16. 17. 45. 60. 61. Ex quibus ea, quæ maxime memo-

rabilia videntur, excerpemus. Duæ videlicet perſonæ
iſto munere funguntur. Altera fiſcalis generalis, altera ad-
vocatus ejus appellatur. Illius officium in eo potiſſi-
mum conſiſtit, ut accuſationes adverſus eos, qui delin-

quunt, & in pœnas publicis legibus conſtitutas incidunt,
inſtituat, bonaque commiſſa & fiſeo debita perſequatur, hu-

.

—
in
ina⸗
le.
le.
Col.
tvil.
,1
A.

e.

rum
guan
timon
nen.
2.

nalibu⸗
ro fl d1

d,or.
loheti
lt Pl

enem.

Petlan

Cteritt

il.
i N.

ncidun,
tu r

SP. NLIX. DE ADVOCATIS FISCI. 523

jus vero, ut fiſcali, ſiquidem ille multitudine negotiorum ob-
rutus omnia expedire nequeat, aſſiſtat, cauſasque ſibi ab eo
commiſſas ſuſcipiat, in judicio proponat, & ad finem perdu-
cat. Sed præter advocatum fiſcali quoque duo ex ipfſis aſſeſſo-
ribus adjunguntur, ſine quorum conſilio & conſenſu is cau-
ſam nullam ſuſcipere, nec Pœnam exigere poteſt, ſi ſolas fra-
Ct& pacis publicæ cauſas excipias, quas tanquam manifeſtas
ille ex propria auctoritate in judicium recte deducit. Quodſi
in aliis idem faciat, & ſuccumbat, in expenſas litis con-
demnatur, easque ex ſuis bonis exſolvit. Qin i imo in dubiis
negotiis & litibus, quæ ſuper provinciis, terris, urbibus ar-
cibusque vertuntur, ipſum Imperatorem conſulere, & juſſum
ejus exſpectare debet. Neque tranſigere aut paciſei cum ac-

cuſatis poteſt, niſi adhibito prius duorum, quos ſupra dixi-

4*

mus, aſſeſiorum conſilio & conſenſu. Stipendium, quo frui-

tur, exæquatum eſt cum illo, quod aſſeſſoribus conſtitutum eſt.

In jure jurando, quod initio ſuſcepti muneris præſtat, nihil ſin-
Wre 0, 94 PDrid P
gulare occurrit. Id tamen paulo durius eſſe videtur, quod ex-

ceptiones, Behelf, ſi quas forte reo adverſus actionem a ſe inſti-

tutam competere animadvertat, quæ ab hoc ignorentur, reti-
cere illas neceſſum habeat. Hoc inquam paulo durius eſt, accu-
ſationem contra illum peragere, quem legitimas excuſationes
habere quidem, ſed ob ignorantiam proponere non poſſe, ſcias.
XVII.
ocatoram lſci opera atiliſſt, ma eſt reipublicæ.

liigirur advocati fiſci egregiam & utilem reipublicæ ope-

ram præſtant, ſi quidem officio ſuo recte fungantur.
Peſſime itaque faciunt, qui odio illos premunt, & tanquam
peſtem generis humani averſantur. Nihil profecto illo odio
Poteſt eſſe iniquius. Neceſſitatem vero & utilitatem advo-
catorum fiſci melius demonſtrare non poſſumus, quam

Quintiliani verbis, quibus uſum accuſatorum in republica
Uuuz oſten-

524 MEDTTAT. AD PANDECTYT.

oſtendit. Ita enim ille in Inſtitutionibus oratoriis lib. 12. 6’. 7.
Defendere quidem, inquit, reos profelto, quam facçere vir bo-

nus mallet, non tamen ita nomen ipfum accuſatoris horrebit,
ut nullo neque publico, neque privato duci poſſit oficio, ut ali-

quem ad reddendam rationem vitæ vocet. Nam & leges ipſæ

nihil valent, niſi actoris idonea voce munitæ: &, ſi pœnas ſce-

lerum expetere fas non eſt, prope eſt, ut ſeelera ipſa permiſt
Eſint: G licentiam malis dari, certe contra bonos eſt. Quare
neque ſociorum querelas, nee amici vel propinqui necem, nec

erupturas in rempublicam conſpirationes inultas patietur Ora-

tor, non penæ nocentium cupidus, ſed emendandi vitia corri-
gendique mores. Wam, gui ratione traduci ad meliora uon
poſunt, ſolo metu continentur. Itague, ut accuſatoriam vi-

zam vivere & ad defendendos reos præmio duci, proximum

latrocinio eſt; ita, peſtem inteſtinam propulſare, cum propu-

ghatoribus patriæ comparandum. Ideoque principes in republi-
ca viri non detrectaverunt hane offcii partem: ereditique ſunt
etiam clari juvenes obſidem reipublieæ dare malorum civium
accuſationem, quia nee odiſſe improbos, nec ſimultates provo-
care, niſi ex fiducia bonæ mentis videbantur. Idque eum ab

Hortenſio; Lucullis, Sulpitio, Cicerone, Cæœſare, plurimis

aliie, tum ab utroque Catone factum eſt, quorum alter aptel-

latus eſt ſapiens, alter niſi ereditur fuiſſe, viv ſcio cui reli-

querit Bujus nominis locum.
XVIII.

Won imputandum eſt advocatis fiſci, quod aliquendo innocentes

aceuſent, dummodo innocentiam reorum ignorent.
quidem non inficiamur, accidere ſubinde, ut advocati fiſci,
hi etiam, quibus æquitatem & juſtitiam ſervare ani-

mus eſt, immeritos accuſent, & innocentibus periculum fa-

ciant. Sæpe falſo at conſtante de crimine quodam commiſſo
rumore ad hoc inducuntur, ſæpe juſſibus principum & magi-
ſtra⸗

——

¾ —

— — ⏑ — — =

SP. XLIX. DE ADVOCATIS FISCl. 525

4 ſtracuum ad id compelluntur, quod deinde demum, peracta
accuſatione & reo abſoluto, comperiunt in juſtum fuiſſe-
. uin imo exempla vidimus, ubi innocentes hujusmodi ac-
. cuſationibus vexati & condemnati Pœnas ſuſtinuerunt, quas
non meruiſie illos, poſtea apparuit. Sed hæc omnia, etſi vera
ſe eſie ſciamus, nos non commovent, ut illa vulgi odia, quibus
ut advocatos fiſci premunt, juſta exiſtimemus, aut eliminandos
En illos e republica bene conſtituta credamus. Non peccant
ernim contra juſtitiæ regulas, dum ignari innocentes accuſant.
r Recte juſtitia apud Ulpianum in l. 10. pr. de Tuſtitia & jare
definitur conſtans & perpetua voluntas jus ſuum cuique tri-
M uendi, non tribuens, quemadmodum Græci Auctores, qui
. noru*ρ verterunt, & cum illis olim Menagius exiſtimave-
l re, qui ultimus tamen ſententiam in Amoænitatibus Juris ci-
te vilis cap. 4. mutavit. Poterit itaque vir juſtus eſſe, qui ani-
Nee mum modo ſuum cuique tribuendi conſervat, tametſi actu
ſE non ſemper tribuat, cum, quo minus hoc fiat, humani
nimn ſepe intellectus imbecillitas obſtet. Vidimus profecto judi-
Novo. ces juſtiſſimos, qui ſecundum acta & probata nocentes abſol-
n 1 verunt, & immeritos pœnis ſubjecerunt. Narravit mihi Præ-
Mummnm ſes meus ex ſententia Collegii cujusdam Juridici, cui ipſi
(. aſledit, hominem aliquem, qui furti inſimulatus multisque
. indiciis oneratus illud ex torturæ metu confeſſus erat, fuſti-
atum & exilio mulctatum fuiſſe, cujus innocentia deinde
manifeſtiſſimis argumentis comprobata eſt. Nihil tamen
orunte hæc ſententia juſtitiæ Collegii iſtius detraxit, neque laudem,
quam immortalem illud per univerſam Germaniam conſe-
ritii cutum eſt, imminuit. Quodſi ergo magiſtratibus & integris
ted Ordinibus Ctorum hanc veniam damus, iniqui profecto
luak⸗ erimus, ſi advocatis fiſei, qui etiam homines ſunt, eandem
mmn abnuamus. Accuſent illi licet aliquando innocentem, dum-
ng. modo legitimis indicüs inducti hoc faciant, dummodo non
RrLL DVDuu 3 calu-

526 MEDITAT. AD PANDECT.

calumnientur, ferendi ſunt. Reipublicæ ſalus, ne delicta im-
Punita maneant, expoſcit. Eadem igitur excuſzhit, quod
aliquando, ſed rarius tamen innocentibus periculum fiat.
Mirifice prorſus Cicero in Orat. pro Sext. Koſc. Amerino:
Accuſatores, inquit, multos eſſe in civitate, utile eſt, ut metu
contineatur audacia. Verum tamen boc ita eſt utile, ut ne
plane illudamur ab accuſatoribus. Innocens eſt quispiam. Ve-
Tum zamen, gquanquam abeſt a eculpa, Tuſpicione tamen non ca-
ret. Lametſi miſerum eſt, tamen ei, qui hunc accuſet, poſſim
aliquo modo ignoſcere. Cum enim aliquid babeat, quod poſſit
oriminoſe ac Tuſpicioſe dicere, aperte ludificare & ealummiari
ſoiens non ihazas. Quare facile omnes patimur, eſe
guam plurimos accuſatores, quod innocens, lRi accuſatus ſit,
abſolvs poteſt; nogens, niſi accuſatus fuerit, condem-
nari non poteſt. Utilius eſt autem, abſolvi innocentem,

guam nocentem cauſam non dicere. Anſeribus cibaria publice
ocantur, & canes aluntur in Capitolio, ut Lignificent, ſi fures

venerint. At fures internoſcere non poſſunt. ignifßcant tamen,

N gqui noctu in Capitolium venerint; & guia id eſt ſuſpicio-

Jum, tametſi beſtiæ ſunt, tamen in eam bartem potius peccant,
quæ eſt cautior. Quodſi luce quoque canes latrent, cum Deos
Jalutatum aliqui venerint, opinor, iis erura Jußfringantur,
guod aceres ſint etiam tum, cum Juſpicio nulla ſit. Smillima

ſt accuſatorum ratio. Alii veſtrum anſeret Junt, qui tantum-
modo clamant, nocere non poſſunt, alli canes, qui & latrare

& mordere poſſunt. Cibaria vobis præberi videmus. Vos autem
maxime debetis in eos impetum facere, qui merentur. Hoc populo

gratiſſimum eſt. Deinde ſi voletis, etiam tum, ecum veroſimile

erit, aliquem commiſiſſe, in ſuſpicione latratote. Ij glioqut
concedi poteſt. Sin autem ſic agetis, ut arguatis, aliquem pa-
Prem occidiſſe, neque dicere poſſtis, aut guare, aut quomodo,
ac tantummodo ſine ſuſpicione latrabitis, erura guidem vobis ne-

mo ſußfringet: Sed ſi ego hos bene novi, literam illam, A. in-

telligit, quæ eorum, qui per calumniam innocentem accu-
ſaverant, fronti inurebatur, eui vos usque eo inimici eſtis, ut

eriam eas omnes oderitis, ita vebementer ad caput afigent, ut

poſteg neminem alium, niſi fortunas veſtras, accuſare poſſtis.
S8PE.-

—

nut,
10:
eti

4

V.

el⸗.

In

ori
A

/
M-

em,

lle.
funa.

neh

Heer.
An

Dunl

nir,
ne
r.
ratt
Men

Alo
In .

it
1r.
o,
e.
in.
cel.

,

i

N.

—

SP. L. DE CAVS. ODII ERGA ADVOC. FISCI. S2y

SPECIMEN ILI.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. III. TIT. I.

CAVSIS ODII

ADVOCATOS FISCI

EORVMGVE FLAGITIIS

ELABORATVM ET PVBLICE DEFENSVM

₰4
FRIDERICO WILHELMO LEYSERO,
HANNOVERANO.

D. XXII. NOVEMER. ANNI CIO IO CCXIII.

Cauſæ inveſtigantur, quæ advocatos fiſei ad improbitatem
impellunt.
NàN uod advocatos fiſci communiter odio haberi vide-
. mus, hoc non ipſi muneri, quod profecto ſanctum
△W & ſalutare eſt, adſcribi debet; ſed impietati pau-
corum quorundam, qui poteſtate ſibi conceſſa ad perniciem ci-
vium abutuntur. Variæ admodum cauſæ ſunt, quæ illos, ut hoc
faciant, inducunt. Ipſi interdum imperantes, dum nimium fiſco
ſuo ſtudent, efficiunt, ut homines, qui omnem viam illis placen-

di quærunt, hanc quoque occaſionem in amicitiam eorum ſeſe

inſinuandi arripiant. Jam eo tempore, quo officium hoc certæ
perſonæ commiſſum nondum erat, extitere plurimi, qui ſe-

24g MEDITLAT. AD PANDECT. .
vitiis principum, ut cum Zucito Annali I. cap. 74. loquamur,
Palam & occulte adreperent, ſive, ut Plinii verbis ex Panegg-

vico cap. 41. utamur, nunquam principibus defuerunt;, qui

fronte gravi & triſti ſuperci Ilio utilitatibus fiſci contumaciter

adeſſent. Quid ergo tunc non fiat, ubi certæ etiam perſonæ
deliguntur, quæ tanquam patroni commoda fiſci tueantur.
Hæc certe, ſi avarum & ſuorum magis, quam publicorum
eommodorum, ſtudioſum Principem naneiſcantur, nihil eo-
rum omittent, quibus fiſcum ejus locupletare &gratiam ſibi
apud illum acquirere poterunt. Sed & fub bono juſtoque prin-
eipe ſœpe cauſæ non deſunt, quæ advocatos fiſci ad male & in-
juſte agendum impellant. Quærenda ſcilicet & conſervanda
eſt amicitia Purpuratorum, qui interdum Principi ſuo diſſimi-
les malitiis fiſco utilibus delectantur. Paranda laus viri ſoler-
tis & vigilantis. Deinde, ſi hæc omnia removeas, privatum
ipſorum commodum cum fiſci commodis conjunctum, dum
ipſis pars quædam mulctarum, vel bonorum, quæ fiſcus

delinquentibus eripit, tribuitur, fortifſimus ſtimulus eſt.

Nullæ potuerunt excogitari illecebræ, quibus advocati fiſci

magis ad inveſtigandos accuſandosque reos invitarentur,

quam iſta ſpes potiundi parte bonorum, quibus miſeri exuun-
tur. Hæc ars Profecto callidiſſimo conſilio inventa videtur,
ut homines, qui certo ante ſtipendio conducçti mitius age-
bant, non præmio ſolum, ſed neceſſitate etiam compelleren-
tur ad reos inſectandos, dum ex horum condemnatione vitæ
ſubſidia & inſfigne patrimonli augmentum conſequuntur.
Hæe illos ſpes excitat plerumque, ut bonis malisque artibus
viam ſibi ad divitias parent, atque innocentes ſæpe fictis cri-
minibus opprimant.

II.

of interdum Principesy dum nimia fiſco privilegia mibuun 2
advovatis vatunm commune conciliant:

Exch-

— —

—

— — — ——

—

e

nn

lini.
ſoler.
Aun
un
lens
elt.
enrur,
RZ
bern,
⸗
elerer⸗
neytt
nun
aArlb

ics

iun

er.

SP. L. DE CAVS. ODII ERGA ADV. FISCI EOR. FLAG. 529

Eeutiamnus vero potiſflimas illas fraudes, quibus aliquot
ex fiſci advocatis utuntur, & quibus odia hominum in

ſe provocant. Ad quas tamen antequam accedamus, ne-

ceſſe eſt, ut cauſam aliquam odii iſtius, quæ apud ipſos le-
gumlatores reſidet, aperiamus. Illi enim ſæpenumero ni-

mia & duriora, quam par eſt, fiſco ſuo privilegia tribuunt,

advocatosque, ut illa exerceant & exequantur, compellunt.
Nolumus ex recentiore hiſtoria exempla hujusmodi legum
duriorum in fiſci utilitatem ſtatutarum expromere, ne auda-
ciores nonnullis videamur. Juſtinianum tantum miniſtrum-

que ejus Tribonianum in medium producemus, quos Pro-

copius in Anedotis tanquam lucri appetentiores non pror-
ſus injuſte deſcribit. Nam ut de aliis avaritiæ eorum argu-
entis ſileamus, immenſa iſta, quibus fiſcum exornarunt,

privilegia illam ſatis abunde oſtendunt. Scimus equidem,

laudari vulgo moderationem Juſtiniani, quod in . 10. de
Jure fiſci Modeſtini ſententiam retulit, in dubiis quæſtioni-
bus contra fiſcum reſpondendum eſſe, exiſtimantis. At
dum leges ab aliis Imperatoribus latas, quibus fiſci jura re-

ſtringuntur, & inprimis iſtam Conſtantini in ZL. 2. h. de ad-
vocato fiſci, qua potiorem apud ſe privatorum cauſam, quam

fiſei tutelam profitetur, a Juſtiniano omiſſas cogitamus, dum
cetera jura, in quibus longiſſime ab iſta regula receffit, per-
pPendimus, adducimur, ut credamus, iſtud Modeſtini dictum
imprudenti Triboniano obrepfiſſe.

III.
Immodica Kſci privilegiæ ex jure Romano vecenſentur.
S videamus aliqua ex enormibus privilegiis, quæ fiſco in
jure uſtinianeo tribuuntur. Impia eſt diſpofitio l. r. C.
de conditis in publicis horreis, qua frumenta in publicis hor-
reis condita, & vetuſtate ita corrupta, ut erogari ſine que-
Tom. J. XXX rela

52G MEDTTAT. AD PANDECT.

rela non poſſint, novo frumento miſceri jubentur, guijus
adjectione corruptio velota damnum Ii co non Paciat. Quam
legem niſi in Pandecétis Florentinis et lam contineri ſCiremus,
à veteratore quodam & dardanario ſuppoſitam exiſtimare-
mus. Deinde res vitioſas a fiſco ſine metu ædilitii edicti
vendi Poſtſe, ex E. I. H. 3. de DRdilit. ediéct. notum eſt. Nec
æqua admodum efſt conſtitutio Juſtiniani in I. 3. C. de Qua-
drienntt præferiptione, qua privilegium fiſco a Zenone tri-
butum amplifigar „ atque omnes alienationes de aula proce-
dentes ſic confirmat, ut veros rerum alienatarum dominos
dominio ſuo ſtatim intervertat, illosque ad pretium earum
a fiſco inani plerumque, quippe contra potentiorem, actione
petendum gçompellat, ſed & hoc agendi jus lapſi quadrien-

nii exſtinguat. Huc porro Pertinet, quod, qui a fiſco rem

emit, pretium cum ea pecunia, quæ ipfi à fiſeo debetur,
compenſare nequeat I. y. C. de compenſationibus, quod in-

ſtrumenta, quibus rei innogentes contra calumnioſas fiſci
actiones defendi poterant, ne a tertio quidem Poſſidente edi

& ſuppeditari poſſint l. 45. §. 5. Q7 6. de jure ſci, quod res
contra fiſcum judicatæ intra triennium retractari queant l. un.

C. de ſent. adverſ, Kſcum latis, quod fiſcus rem cum private

communem, hocg invito & ignorante, totam vendere queat.

I. 2. C. Je comm. rer. alien. Nihil dicemus de jure prælatio⸗

nis & aliis hujus generis Privilegiis, quæ Peregrinus ceteri-
que, qui de jure fiſci ſcripferunt, longa ſerie exponunt.

Pecoant advocati Rſci, gqut emer rimen Perducllionis S* æſa
majeſtatis intentant. .
Se miſſis legumlatoribus, veniamus ad ipſa advocatorum
fiſci facta, quæ injuſtitiæ accuſari poſſunt. Primum in-
ter illa eſt, quod facillime crimina perduellionis & læſæ

— — —. — —

maje-

— — — — —

——4

Ole

lem

etut

din.
ſiel
edi
Ares

e

tinatg
Gledt
ltio⸗
cell.
uan.

SD. L. DE CAVS. ODII ERGA ADV. FISCI EOR. FLAG. 5 2 1

majeſtatis confingant; ſaltem, ut ad confiſcationem bono-
rum agere queant. Non opus eſt;, ut antiqua illa tempora

evolvamus, quibus, ut Tueitus Annali III. cap- 38. ait, Maje-

ſtatis crimen omnium accuſationum complementum erat.
Sed nemo tamen ſine horrore leget, majeſtatis reos fuiſſe,
qui carmina Imperatoris aſpernatus eſſet, aut tantum negli-
gentius audüflet, Philoſtratus lib. 4. de vita Apolonii cap. 13.
qui ſervum ſuum verberaſſet, cum is drachmam principis
Tmagine fignatam teneret, Idem lib. I. cap. 2. qui principis
imaginem in ſua domo non haberet, Julius Capitolinus in
M. Antonio Philoſopho cap. 18. qui ſtatuæ principis caput dem-
fflet, ur aliud imponeret, qui circa principis ſimulacrum

ſervum cæcidillet, veſtimenta mutaſſet, qui numo vel an-

umlo effigiem impreſſam latrinæ aut lupanari intuliſſet, qui

dictum illum factumque principis exiſtimatione aliqua læſii-

fer, qui honores eodem die decerni fibi paſſus eſſet, quo
decreti & principi olim erant, Suetonius in Tiberio cap. 58.
qui matellam contigiſſet prius, quam annufum, qui expreſ-
ſam principis imaginem præ ſe ferebat, digito detraxiſſet,
Seneca lib. 3. de benefic, cap. 26. qui urinam eo loco feciſſet,

„

in quo ſtatuæ & imagines principum erant, qui coronas

imaginibus principis detraxiſlent, ut alias ponerent, Aelius
Spartianus in Antonino Caracalla cap. 5. qui ante ſtatuam
principis exuiſſet, Xiphilinus in Domitiano, qui effigiem

principis promiſcuum ad uſum argenti vertiſſet, Tucitus
Annali II. cap. 70, qui inter cultores principis, qui per o-
mnes domos in modum collegiorum habebantur, hominem
viliorem adſciviſſet, qui, venditis hortis, ſtatuam principis

ſimul mancipaſſet, qui nomen principis perjurio violaſſet,

Taritus Annali I. e. 73. qui ſtatuam altius quam Cæſarum
Gram haberet, Idem caß. 74.

XXX 2£ V. Ac-=⸗

—

532 MEDITAT. AD PANDECTLTI

V.

Accuſationes eſæ mjeſtatis adhue bodie ex levibus
cauſi is frequentantur. .

E" vero noſtrorum temporum modeſtia iſtiusmodi crude-
litates exerceri non Patlafur, attamen non deſunt advo-
cati fiſci, qui crimina vel plane nulla vel læviora ad læſam
majeſtatem trahere, & bona talium reorum, tanquam fiſco
commiſia petere non erubeſcunt. Exſtat apud Huberum in
Prælectionibuy ad Pandectas lib. A8. tit. A. exemplum, quo
majeſtatis læſæ accuſati fuerunt cives, qui de prava civita-
tis ſuæ adminiſtratione apud Generales fœderatarum Belgiji
provinciarum Ordines conqueſti erant. Sed recte adjicit
Huberus, hujusmodi querelas & flagitationes civium, ur
respublica impoſtorum, reformatis malis gubernatorum mo-⸗
ribus, melius adminiſtretur, non ſolum ad crimen læſæ ma-
jeſtatis non pertinere, ſed etiam jus civium eſſe. Qui res
in magna Britannia ſub Carolo I. geſtas legent, innumeras
perduelhonis ſpecies, quæ in inteſtino iſto tumultu ab utra-
que parte excogitatæ fuerunt, mir abuntur. Quodſi enim

quis regias partes ſecutus easdem conſilio, auxilio vel Pe-

cunia juviſlet, Regem ipſum, miniſtros vel copias ejus in
arcem vel civitatem recepiſſet, aut ſaltem juſſibus Senatus
regni, quem Parlamentum vocant, in re aliqua non obtem-
peraſſet, confeſtim perduellis declarabatur. Quin imo Rex
ipſe hujus delicti propter ea, quæ contra Senatum fecerat,

inſimulabatur. At e contra regiis partibus addicti non mo-

deratius cum adverſarüs agebant, ſed perduellionis crimen
in eosdem pari liberalitate retorquebant. Ut adeo nemo

fere iſtis temporibus in Britannia viveret, quem alterutra

Pars non ſemel aut bis perduellem feciffet.

VI. Ver-

le.
.
lun
i

n

itr
egi
Go
I
INOe
lres
erds

UIre.

le.
i
elati⸗
0Nl

cen

m.
immen
geennd

N.

SP.L. DECAVS. ODII ERGA ADV.FISCIEOR. FLAG. 133
VII
Verba contumelioſa in prineipem ad erimen perduellionis
non pentinent.

n Germina noſtra quantamcunque curam legum tam pu-
blicarum, quam privatarum conditores in circumſcri-

1

bendis criminis læœſæ majeſtatis cancellis adhibuerint, efficere

tamen non potuerunt, ut non advocati fiſci jura invita ſæpe
ad periculum vitæ bonisque civium faciendum trahant. Rem
unico exemplo declarabimus. Crimen Perduellionis & læſæ
majeſtatis olim quoque ab iis, qui verba contumelioſa in
principem evomuiſſent, commiſſum fuiſſe, non ſolum ex
Julii Pauli Recept. Sent. Iib. S. tit. 29. ſed etiam clarius ex
Suetonio in Ziberio cap. 58. & in Nerone cap. 32. 1kcito An-
nali I. cap. 7a. Dione lib. 5. apparet. At ſequentes Impe-
ratores rigorem iſtum temperarunt, & verba quidem ſedi-
tioſa aut turbulenta duriore, non tamen capitali pœna coer-
cuerunt, L. 28. §. 3. de pœnis meras autem contumelias ge-
neroſo animo contemſerunt. Exſtat de iis L. un. C. Ji quis
Imperatori maledixerit, in qua Cæſares maledictores & ob-
trectatores hujusmodi pœnæ ſubjugari a judicibus inferiori-
bus aut durum aliquid vel aſperum fuſtinere vgtant, ſed in-
tegris omnibus hæc ad ſuam fſcientiam referre jubent, ut
ipſi ex perſonis hominum dicta penſare, &, utrum præter-
mitti an exquiri debeant, cenſere poſſint. LQuoniam, in-
quiunt, i ex levitate proceſſerit, contemnendum eſt, ſi ex in-
Jania, zniſeratione digniſzmum, ſi ab injuria, vemittendum.
Nihilominus tamen, ut mihi Præſes experientia edoéctus
retulit, advocati fiſci plerumque, cum tale quid protervius
didum ad notitiam eorum pervenit, perduellionis aut læſ&
majeſtatis accuſationem intentant, & judices inferiores, ut
de illis cognoſcant, & peracta inquiſitione ſententiam de-

finitivam à collegio ICtorum requirant, Perpellunt. ℳ

834 MEDITAT. AD PANDECT.

Cti; quotiescundue Hujusmodi acta ad ipſos mittuntur, ſe-
cundum L. iſtam pronunciare ſolent, rem ad Principem re-
ferri oportere. Quodſi vero princeps ipſe crimen hujus-
modi vindicandum putet, &, ut ſententia a collegio fera-
rur, urgeat, tum, ſiquidem dictum ſeditioſum non ſit, pœ-
nam quidem aliquam, ſed mitiorem, quam quæ perduelli-
Bus & majeſtatem lædentibus infligirur, imponunt. Sic [Cri
Vitembergenſes menſe Majo arl. CIO IO CCIX. principi de pœ-
nia reo, qui mandata ejus ſtolida appellarat, infligenda ipſos
conſulenti reſponderunt: Daferne M. S: derer vol. Actorum
2Z. fol. 2. befindlichen Worte geſtaͤndig ſeyn, oder ſonſt zur Noth⸗
durft uͤberfuͤhret wuͤrde, ſo iſt er im Fall Eure Hochfl. Durchl.
ihnt nach Anleitung der gemeinen Kayſerlichen Rechte in LE. un. C.
gquis imperatori maledixerit, gnaͤdigſt zu verzeihen nicht ge⸗
atet, willkuͤhrlich mit zeitlicher Landes⸗Verweiſung auf 2. bis 3.

Jahr zu beſtrafen, und zu Erſtattung derer aufgewendeten Unko⸗

ſten anzuhalten.

VII.

Paccant advocati Rſci, qui in revozandis domaniis alie-
natis modum eveedunt.

H eccant porro advocati fiſci, qui privatos poſſeſſionibus

ſuis ſpoliare, easque fiſco, ſeu cameræ & domanio,

Ati ti hodie loquuntur, promiſcue vindicare conantur. Poſt-

Aam enim hodie in aliquibus Germaniæ provinciis ſenten-
tia recepta eſt, bona domanialia ſeu cameralia prineipi tan-
cum quod ad uſumfructum conceſſa eſſe, adeoque alienari
nom poſſe, & , ſi alienentur, recte revocari, poſſeſſoresque

llorunmr nulla Præſcriptione, aut certe non alia, quam im

memoriali, ſecuros reddi; latiſſimus aperitur campus fiſci
advocatis, poſſeſſiones Privatôrum turbandi. Quicquid enim
fecundunr Chopinum de domanio Gallico lib. I. tit. Z. §. 12.
per decem annos a principe poſſeſſum fuiſſe oſtendi poreſt,

Goma-

H

lul

tion

i
S

te
fi

Onihs

inid

ſentet.
i
Alienn
Gtesli⸗

amnin.
6

pis i

icdetin
. Hor⸗
on⸗

1 .

SP. L. DE CAVS.ODIIERGAADV. FlSCIEORFILAG. 535

domaniale eſt. Quin imo Corbin au Code de Louis XIII.
tom. 2. Iiv. 5. poſt. tit. 10. p. 40. EX edicto reunionis Henri-
ci IV. Regis demonſtrat, principem nihil privatim habere,
ſed cuncta, quæ poſſidet ad domanium publicum perti-
nere. Etſi autem iſtas, quæ a principibus ſæpe plus juſto
liberalibus fiunt, alienationes & imminutiones regnerum at-
que provinciarum omnes non probemus, Ppræſertim, cum
illæ contra pacta cum Ordinibus provinciarum inita ſuſci-
piuntur, ſed tunc eas a ſucceſſore revocari poſſe, conce-
damus; attamen illud æquo animo ferre non poſſumus, quod
advocati fiſci eam doctrinam late nimis extendunt, quod in
iis etiam provincis, in quibus abſoluta principis nullisque
pactis reſtricta poteſtas eſt, revocationi bonorum alienato-
rum locum faciunt, quod auctores Gallos ſecuti omnia bo-
na, quorum poſſeſſionem aliquando princeps acquiſivit, ad
domanium referunt, quod omnem alienationem hujusmodi
bonorum, quæcunque ſolennia tandem adhibita fuerint,
nullam declarant, quod bona etiam exigua alienata revo-
cant, quod ei, qui illa bona fide emit, aut permutatione
acquifivit, id, quod pro iis dedit, non reſtituunt, quod
poſſeſſores præterea ad rationes fructuum diu a majoribus
eorum percçeptorum reddendas compellunt, atque hac ra-
tione etiam reliquis bonis eos exuunt-, quod nullam atque
aliqui nec immemorialem quidem præſcriptionem in his bo-
nis admittunt, quod bonum aliquod domaniale præſumi,
poſſeſſoremque contrarium probare debere iniquiſſime con-
tendunt. Hæc & ſimilia, quæ tamen vulgo ab advocatis

3

fiſci urgentur, impia ſunt, atque Jureconſulto boni & &α nn*⅓

ſtudioſo indigna.
M VII.
De ſeriptoribus rerum domanialium.

*

Non

6 MEDITAT. AD PANDECT.

.1 7. . .
Nſed libri etiam auctorum, qui de domaniis ſcripferunt,

referti ſunt. Maximus vero eſt ſeriptorum de camera & do-
maniis numerus. Res nova enim, regibusque & Principibus
nonnullis mire grata, non potuit non ſtudium plurium vi-
rorum doctorum excitare, qui & famoſum nomen ſuum red-
dere & in amicitiam principum atque Purpuratorum irrepere
ſtuderunt. Plerosque collegit & edidit Cbriſophorus Eriſius
in volumine, quod Jus domaniale inſcripſit. Accuratus ille

admodum fuit in colligendis ſcriptoribus, qui ad inſtitutum

ipfius pertinere videntur. Atque id providentiſſime cavit,
ne quem facile auctorem juribus domanialibus & camerali-
bus pauliſper adverſum inſereret. Omiſit itaque antiquiſſi-
mos de domaniis ſcriptores, Andream de Iſernia, qui primus
ex Ctis hoc argumentum pertractavit, Mattbaum de Ai-
&Gis, & reliquos, quod illi, tanquam in re nova, multa de
domaniis remiſſius, quam hodie fieri ſolet, & benignius
ſtatuant. Omiſit Gallos ſcriptores, quæ fortiter ſe Cho-

Dino ceterisque domaniorum patronis oppoſuerunt, Girar-

dum de lEtat & ſucceès des affaires de France l. 3. p. 175. au-
Rorem libri, qui les Surintendents des Finances de France
appellatur, aliosque. Omiſit elegantiſſima, quæ pro de-
fenſione Patkulii & ordinis equeſtris in Livenia contra
Reductiones Suecicas prodierunt, ſcripta. Taceo ce-
tera. Hi autem, quos congeſſit, operam dant, ut jura
fiſci, cameræ & domaniorum latiſſime extendant. Recen-
tiores pleraque ſua ex antiquioribus hauriunt, ut adeo vo-
lumen iſtud pervolventi unam eandemque rem ſæœæpius rele-
gere neceſſe ſit. Neque tamen propterea poſteriores com-
mode omittere potuit. Hi enim, quamvis anteceſſores ſuos
compilent, curant tamen, ut iis, quæ a majoribus inventa funt,

ſemper quid addant atque fiſco & cameræ novum quod-
dam

on ſolum autem iſtiusmodi doctrinis fora perſtrepunt,

tun

cavit
eral
dilſ⸗
im

7

4

ignin

ñ
—

SP. LDE CAVS ODII ERGAADV.FISCIEOR.FLAG. 537

Gamn privilegium, de quo antiqui non cogitarunt, addant.
Nec dubium eſt, quin illis, qui impoſterum de domaniis
ſcribent, eadem amplificandi cura futura ſit. Quodſi igitur

poſt aliquot annos aliquis iterum hujus generis ſcriptorum

collector exiſtet, alterumque juris oznanfat⸗ volumen edet,
poſteri noſtri faſtigium, ad quod illud tunc adductum vide-
bunt, mirabuntur, atque præſentis hujus nec non præteri-
ti ſeculi, domania arctis adhuc cancellis circumſeribentis,
modeſtiam ridebunt.

Doctrina de domaniis in jure naturæ fundeta non eſt.

mnes vero iſtæ, quas recenſuimus, de domaniis do-
Grinæ, neque in jure naturali, neque Romano, neque

Germanico, neque Canonico, neque feudali fundatæ, ſed
ab Italis excogitatæ, ad Gallos & ab his porro ad nos trans-

miſſæ ſunt. Excutiemus tantum in præſens jus naturæ,

oſtendemusque, ſecundum illud principem, niſi pacto cum

Ordinibus inito aut lege Ppublica imperii prohibeatur, bona
recte alienare. Magnum eſt Grotii nomen, multæque in
diſciplina juris naturalis auétoritatis. Is quidem de jure belli
ae pacis lib. 2. cap. 6. G. II. adverſus nos ſentit, & bona prin-
Ccipi a republica data alienari Poſſe, negat. Unam affert ra-
tionem, quod ſcilicet rex aut princeps in hujusmodi bonis
majus jus fructuario non habeat. Addit etiam Pufendorſus
de ure naturæ & gentium lib. 8. Cab. 5. F. 11. quod talis alie-
natio nocear ſucceſſori. Iſta autem argumenta nos a ſen-
tentia, quam tuendam ſuſcepimus, non dimovent. Nam,
quod ad primum attinet, quo Grotius aſſerir, regem tantum
uſumfructum non dominium i in illis bonis, quæ ipfſi a repu-
blica tribuuntur, habere, illud vero cum dignitate principis
& cum veritate pugnat. Nec opus eft iſta, quam fingunt
Tvom. I. XVYyYy ali⸗

—

538 MEDTTAT. AD PANDECT

aliqui inter regnum patrimoniale & non patrimoniale, di-
ſtinctione. In omni enim regno & principatu populus ab-
dicat ſe poteſtate ſua, omnemque, niſi pacto aliquid exci-
piat, in monarchiam ſuam transfert. Dominum ergo, non

adminiſtratorem aut fructuarium tantum bonorum publico-

rum conſtituit. Quod Populus potuit in republica libera, id,
Poſtquam ad unum imperium translatum eſt, hic unus jam
Poteſt. Hoc profecto, niſi arctioribus limitibus monarchiam
quam democratiam circumſcribere deterioremque Principis
quam populi conditionem reddere velimus, negari nequit.
Potuiſſe vero populum, cum liber eſſet, bona ſua alienare,

quis unquam in dubium vocavit? Ergo cur idem non poſſit
pPrinceps, qui nunc ſi non majore, certe eadem poteſtate &

auctoritate pollet. Accedit, quod, ſecundum rectæ rationis &
juris quoque civilis regulas, penes unumquemque poſſeſſorem

plenum perfectumque dominum eſſe cenſetur, niſi, initio ad-

quiſitionis aliud diſpoſitum fuiſſe, liquido demonſtretur. Sed,

ais, per hujusmodi tamen alienationes ſucceſſori nocetur, cui
eadem, quæ deceſſor habuit, jura & bona ſervari debent. Ve-

rum enim vero non videmus, quamobrem conditio ſucceſſo-
ris per factum anteceſſoris durior aliquantulum reddi ne-
queat. Succedit ille in jura, quæ hic relinquit, non etiam illa,

quæ, nulla lege obſtante, alienavit. Si anteceſſor debita con-

trahendo & bona domanialia oppignorando ſucceſſorem ſu-

um ad ſolutionem faciendam obligat, quod utique fatentibus

id ipſum Alexandro III. Pontifice in c. 1. X. de Solutionibui,
Grotio I. 2. C. 6. F. 13. & Pufendorfo l. S. g. 10. §. S. Poteſt, nonne

ita facto ſuo nocebit ſueceſſori? Quidni ergo idem poſſet per

alienationem, ad quam oppignoratio proxima via eſt. Sed in-
ſtas denique, ipſi reipublicæ damnolas eſſe has alienationes.
Non diffitemur, reditus ejus aliquantulum per illas imminui.
At iſtam tamen rationem ad revocandum non ſufficere puta-
mus.

n
1e
ate
Ut⸗

i.
dd.
l⸗
non
ico.

h

am
hiamn
cipis
git
are,

ola .

e
nis
ſorenn
fo.

hell
1. V.

ccell.

d .
4 col.

onihun
nom

letc.

delin⸗

tones

en.

m ſu.
Atlbuu

SP. L. DE CAVSODII ERGAADV. FlSCI EORFLAG. 539

mus. Actum eſt de fide publica, actum de Pprincipis aucto-

ritate: ſi omnia ea, ex quibus manifeſta in rempublicam uti-
litas non redundat, irrita ſunt; concident pleræque Pactio-
nes & fœdera, nullæ ſervabuntur pacis conditiones. Et quis
tandem cum principe contrahat & non Potius fidem ejus
tanquam vanam adipernetur, ſi ſciat, geſta ejus vel ab ipſo,
vel a ſucceſſore, vel a regni Proceribus per inanem utilitatis
publicæ ſpeciem reſciſſum iri. Hæc ſi quis recte conſideret,
animadvertet certe, doctrinam de promiſcua domaniorum
alienatorum revocatione pernicioſam potius reipublicæ eſſe.
Intelliget, utile eſſe potius, ut permittantur hujusmodi alie-
nationes, præſertim, cum illæ in cives fiunt, adeoque i impe-
rium & jus tributorum ſervitiorumque ſalvum manet. In-
tereſt enim reipublicæ, habere principem præmia, quibus
bene meritos ornet, ceterosque ad ſimilem virtutem inflam-
met. Intereſt nonnunquam, paratam ad uſus neceffarios Pe-
cuniam habere, illamque ex alienationibus & oppignoratio-
nibus bonorum publicorum redigere. Intereſt quoque, fidem
publicam conſervari, ne alii, cum falli eam ſæœæpius & legiti-
me alienata revocari vident, a Paciſcendo & cum Principe &
republica abſterreantur.

X.

Teccent advocati fiſci, gui ad revocationem privilegiorum
ſine juſta cauſa agunt.

[ huſtur porro eſt, quod advocati fiſci ad revocationem

privilegiorum ſemel legitime a principe indultorum te-
mere agunt. Equidem ſibi perſuadent, ea; quæ gratis in-
dulta ſunt, quandocunque iterum adimi poſſe. At parum
recte. Cum enim gratuitum privilegium donationis ſpecies,
atque adeo pactum fit, in pactis vero princeps privati jure
utatur, non debet tale pactum ſine juſta cauſa reicindi
XVyy 2 XI. Pee-

540 MEDFTAT. AD PANDECTY.

XI.
Peccan advopari NRiſci, qui auſas fiſci Jemper tumultuario pro-
ceſſu tractare, nec ordinem Iudieu Jervare volunt.

d aliam progredimur communis erga advocatos fiſci odii

cauſam. Contendunt quippe, ordinem in judiciis rece-
ptum ad ſe fiſci cauſas agentes haud pertinere, ſed immunem
eſſe principem ab omnibus ſolemnitatibus jure civili introdu-
Ctis. Itaque in ſuo exiſtimant poſitum eſſe arbitrio, cum hujus
Perſonæ & bonis patrocinentur, an ſolemnia iſta ſervare ve-

lint, an non. Et quoniam ut plurimum fifci intereſt, abbre-
viari lites, quo nimirum adverſariis ſe ſuaque defendendi fa-

cultas eo magis Ppræſcindatur, hanc indiſtincte foris obtrudere
conantur ſententiam: fiſci cauſam ſemper eſſe ſummariam,
neceſſe ſibi non eſſe, ut fatalia illa & terminos, uti vocantur,
Probationis, appellationis & reliqua obſervent, non probatio-
nem ſibi, ſed qualemeunque tantum demonſtrationem imponi
Poſſe &c. Denique eo rem deducunt, ut non ſummarium, ſed
tumultuarium prorſus proceſſum efficiant. Jam id equidem
Promti largimur, extra contractum, ſeu ubi nullum principem
inter & ſubditos intercedit ſpeciale vinculum, ſolemnitatibus
eum juris civilis minime adſtri ingi, quippe quo tanquam ſum-
mus in republica ſolutus eſt. L. Princehs 31. de LL.. l. 26. C. de
donat. int. vir. & ux. At plane aliter res ſe habet, ſi pacta, ſi

conventiones principem inter & ſubditos celebratæ dijudi-

candæ occurrant. Hic enim principis ac privati æqualem eſſe
debere conditionem, ipfa ratio fuggerit. Quodſi enim
Princeps cum privato contrahit, in omne id conſenſiſſe vi-

detur, quod , guin ineſt, nee poteſtatis vim deinde

opponere poteſt, quia huic paciſcendo ſemel renunciavit.
Quæ cum ita fint, Etra omnem dubitationis aleam poſitum
exiſtimamus, lites deſuper ortas eadem quoque ratione eſſe
decidendas. Qum enim ſecundum communem normam

con.

A,

tarn
too.

oni

ſeh

en

SP. L. DE CAVS. ODHERGAADV. FIGCI EOR. ELAG. 541

contraxiile Partes Præſutnaätu; ad eandem pacta dein erunt

dijudicanda; nec princeps ullas ſibi in ordine proceſſus vin-
dicçare poterit prærogativas, nili quas vel expreſſe ſibi reſer-
vavit, vel quæ pro qualitate ſeu conditione actionis ei tan-
quam paciſcenti competunt. Hæc ipſius Imperatoris ſenten-
tia eſt. Ita enim ille in L. un. C. de conductoribus & Cprocurate-
ribus, ive altoribas prædiorum fiſealium domus auguſtæ: Con-
dJuctorei, ait, bominesve acguſtiſſzimæ domus noſtræ, guotiens de
cauſa ad domum regiam pertinente aliquid quaſtionis emerſerit,

non dliter, Quam ex legum ordine, gaihas ſimiliter omne hominum

genus tenetur, vel excipiant vel inferent &c‿iones. Adde l. 3. C. de
conveniendis fiſci deb. Sed hoc non ſolum in pactis, verum
etiam in perſecutione delictorum, quæ a civibus committun-
tur, verum eſt. Enimvero taceamus licet, & hic contractum,
ſeu, quaſi contractum aliquem, quippe cum lis talis ſit, inter-
venire, ex hoc unico, quod defenſio juris naturæ ſit, adeoque

nemini auferenda, capite aſſertum noſtrum evidentiſſime po-

terimus comprobare. Quid enim defenſioni magis nocere po-

teſt, quam ſi defendentes legitimis priventur remediis famam,

vitam ac bona ſiia propugnandi? Juſtiſſime ergo Rex Pruſ-
ce in reſcripto quodam de XV. Novembr. anni Cclo 1o CcVI.
Ob wir zwar unſern Fiſcum mit uͤberfluͤßigen und ſchweren Be⸗
weiß nicht wollen beladen haben; So halten wir jedennoch davor,
daß, wenn es eine wichtige Sache betrift, oder auf Ehre, Leib
oder Leben ankommt, ſo dann a parte fiſci genugſamer Beweiß,
und nicht ſchlechte Beſcheinigung beygebracht, auch die Intereſ-
ſenten mit ihrer Gegen⸗Nothdurft gehoͤret, in levioribus deli-
tis aber und caufis keine Weitlauftigkeit verſtattet, ſondern
auf bloſſes Beybringen erkangt werden ſolle. Recte etiam Gai-
Iius I. Obſerv. 21. in cauſis exemtionum ſervato juris ordine

Procedendum eſſe, aflerit, & ICti Vitembergenſes apud

PBergerunm in Sapplemestis Diſcept. For. P. 2. p. 475. actio-
XVyV 3 nem

342 MEDTAT. AD PANDEGCTLI.
nem feudi privatoriam ad ordinarias referri debere, pro-
nunciarunt.

XII.

Peceant advocati fiſci, qui novas feloniæ ſpecies excogitant, &

temere ad privationem feudi agunt.

XII.
. Hijuria levis felonia non eſt.
XIV.

omiſſam inveſtituræ renovationem feudum non amittitur,

ſiquidem non dolus, ſed eulpa vaſalli intercedebat.

Jed in feudis maxime tyrannidem exercent fiſci advocati.
Innumeras enim excogitant feloniæ ſpecies, quæ neque
in jure, neque in æquitate fundamentum habent, illasque
vaſallis & feudorum poſſeſſoribus objiciunt, ut eos prædiis
oneroſiſſimo ſæpe titulo adquiſitis exuant. Impie profecto.
Duriſſima ſcilicet eſt iſta privationis poœna. Itaque non aliis
quam graviſſimis & in ipſo jure noſtro ſtatutis de cauſis in-
fligi debebat. Nihilominus ex factis nullius ſæpe momenti
feloniam eliciunt & atrocirer urgent fiſeci advocati. Rem

exemplis oſtendemus. Relatum mihi eſt a Præſide meo,

ICtis Vitembergenſibus, cum ipſe olim eorum collegio aſ-
ſideret, exhibita fuiſſe acta, in quibus fiſci advocatus felo-
niæ crimen intentabat vaſallo, qui a comite quodam im-
perü feudum tenebat. Objiciebatur vero idem ſolum, daß
er in einem an den Grafen abgelaſſenen Schreiben die gewoͤhnli⸗
chen Ohren⸗Titel, Gnaͤdiger Herr und Eure Gnaden, auſſen⸗
gelaſſen, und denſelben nur Hochgeehrteſter Herr Graf, inglei⸗
chen hin und wieder durch Abbreviaturen benennet. Etſi au-

tem, vaſallum ob injuriam domino illatam feudo privari

poſie,

.

e

SP. L DE CAVS.ODIIERGAADV. FISCIEOR. FlI. AG. 543

Poſſe, non negemus 2. E. 6. && C7. atque Mevio etiam P. y. dec.
25 8. n. 4. largiamur, denegationem tituli honoris injuriam eſſe,
attamen ad feudi privationem non quælibet injuriæ ſufficiunt,
ſed graves & inhoneſtæ in 2. F. 24. §. 2. requiruntur, inter quas
omiiſio ſolitæ illius compellationis parum recte connumera-
rur. Deinde aliqui ſimpliciter ad feloniæ ſpecies referunt, ſi

vaſallus negaverit, præœædium, quod poſſidet, feudale eſſe. At

ſecundum æquitatem & diſpoſitionem Juris Feudalis Longob.
2. F. 34. C. 3. tunc demum feudo privandus eſt, ſi fraudulenter
& ſciens hoc negaverit. Excuſabitur itaque, ſi heres rem in
hereditate repertam per errorem pro allodiali venditavit. Por-
ro communirer feudo Privari Poſſe vaſallum ajunt, qui in ju-
ribus feudo debitis negligentius verſatur eaque intercidere aut
uſucapi ab aliis, vel ſervitutes feudo induci patitur. Sed neque
hoc recte. Hujusmodi enim facta domino non nocent, quippe

qui, recepto poſt vaſalli filiorumque ejus mortem feudo, ea,

quæ vaſalli negligentia interiiſſe viſa ſunt, cuncta recuperat.
2. E. S8. Igitur nec æquum eſt, vaſallum ob factum, ex quo do-
minus detrimentum non ſentit, feudo privari. Dicunt etiam
vulgo, inceſtum a vaſallo commiſſum legitimam adimendi feu-

di cauſam eſſe. Sed Ludwell. in Syn. feud,. c. I17. Horn. Jurispr.

feud. c. 23. §. 17. & W'ernher. p. I. Obſerv. 4. jam diu contrarium
oſtenderunt. Denique ob omiſſam renovationem inveſtitu-
ræ feudum amitti ſimpliciter ſtatuunt, nullumque inter do-
lum & culpam diſcrimen admittunt. Male iterum. Lotha-
rius certe Imperator 2. FE. 52. §. 3. ad feudi privationem do-
lum neceſſario requirit. Id quod æquitati etiam convenit.
Juſtior itaque ſententia eſt, ob omiſſam inveſtituram, ſiqui-
dem culpa tantum & negligentia vaſalli intervenerit, non
feudum auferri, ſed mulctam tantum imponi poſſe. Quam
ſententiam noſtram etiam Gailii 2. Obſerv. 48. n. 9. & Ber-

geri in Eleltis Diſcept. For. p. 1304. auctoritas firmat. Igi-
tur

44 MEDITAT. AD PANDECT.

tur Cti Helmſtadienſes eam menſe Majo anni c1o 15 ccxVH.
in deciſione illuſtris controverſiæ ſecuti ſunt: Es kommt le⸗
diglich darauf an, ob Beklagtens hohe Herren Principalen da⸗
durch, daß ſie die dem Lehnherrn ehemals gegebene Curalien geaͤn⸗
dert, die viele ihnen zur Lehens⸗Empfaͤngniß geſetzte Termine vorbey
ſtreichen laſſen, und die lehnherrlichen Schreiben anzunehmen ſich
geweigert, eine ſolche ſtrafbare Felonie begangen, weshalben ſie ih⸗
rer Lehn⸗Guͤter entſetzet werden koͤnten. Nun ſuchet zwar Klaͤger die

affirmativam mit Anfuͤhrung unterſchiedener textuum juris zu be⸗

haupten. Dennoch aber und dieweil die Poœrna privationis nur als⸗
denn ſtatt findet, wenn der durch Unterlaſſung der renovationis
inveſtituræ oder ſonſten begangene Lehens⸗Fehler ex dolo, nemlich
entweder aus der offenbaren Verachtung des Lehn⸗Herrn, oder aus
dem Abſehen das dominium directum zu intervertiren herflieſſet,
hingegen dergleichen contemtus, dolus und cupiditas interver-
tendi dominmium dire ctum noch zumal allhier nicht vorhanden iſt,
geſtalt Beklagtens hohe Principalen ſich allemal deutlich erklaͤret,
hen, ſondern nur die erlangte Fuͤrſtliche Wuͤrde zu erhalten, welche
ihrem Beduͤnken nach durch Beybehaltung der alten Curalien und
Titular⸗Abbruch leiden wuͤrde, worzu ferner kommt, daß ſie doch aus
dem erſten Kayſerl. Reſcript ein nicht ganz unwahrſcheinlich Argu-
ment vor ſich gehabt, und dadurch nicht wenig in ihrer Meynung,
ob muͤſſe der Lehene⸗Actus bis zu Austrag des obgedachten Streits
ausgeſetzet bleiben, beſtaͤrket worden; So glauben wir, es ſey das
hierunter etwa vorgegangene Verſehen ihnen, wenn ſie ſich diesfals
geziemend entſchuldigen, zu verzeihen, und die angeſtellte Privato-
rien⸗Klage aufzuheben. Gleichwol da obangefuͤhrter Maſſen das
Durchl. Haus Weymar nicht noͤthig hat, den Lehens⸗Actum laͤnger
anſtehen und ſich aus ſeiner Poſſeſs ſetzen zu laſſen, Beklagtens hohe
Principalen aber bey der in unſerem Urtheil angehaͤngten Er⸗
klaͤ⸗

ſuchten ſich ihrer Lehen Pflicht und Schuldigkeit nicht zu entzie⸗

—

—— —

9

SP.L. DE CAVS. ODIIERGAADV. FISCI EOR. FL AG 545

klaͤrung und Vorbehaltung ihrer Rechte und Litispendenz nichts

befuͤrchten duͤrfen, wenn ſie gleich die Inveſtitur qauf der alten Art
mit den vormals gewoͤhnlichen Curialien empfangen, und bey ſol⸗
cher Bewandniß die fernere Verweigerung auf eine Verachtung
des Lehenherrn und Verkleinerung ſeiner Jurium hinauslaufen wuͤr⸗
de; So haben wir ihnen die Lehen ohne weiteren Verzug nach der
alten Form bey Verluſt der Lehen⸗Guͤter, jedoch ihrer Titulatur

und der dieſerhalb angefuͤhrten Litispendenz unbeſchabet, zu em⸗
pfangen, anbey die durch dieſen Proceß verurſachte Koſten zu er⸗

ſtatten, auferleget. Tacemus alias cauſas, quas advocati fiſei

adhuc quotidie excogitant; & ad amiſſionem feudi ſufficere

putant. Videas non raro, hanc actionem intentari; & felo-
niæ crimen objici Valallis, „ qui aliò civili judicio & in pPecu-
niaria cauſa a principe conventi non ſtatim ceſſerunt, ſed ſua
animoſe defenderunt; qui in defenſione hujusmodi 5 Ut liti-

gantium mos eſt, verbis paulo liberioribus uſi ſunt, qui a

ſententia Principis iniquiore ad ſumma tribunalia imperii pro-
vocarunt, gui mandatis principis injuttis ſæpe, ſtatitn mo-
rem non geſierunt, ſed exchſationes ſuas prius attulerunt &c.
Exempla ejus rei quisquis videre deſiderat, excutiat modo an-
nales„ qui hiſtoriam funeſtiſſimi belli per triginta annos in
Germania geſti continent, cui bello potiſſimam fere cauſam
actiones illæ privatoriæ, quæ ordinibus imperii & nobilibus
immediatis, ut ex querelis eorum appar. et᷑ „ frequentiſſime
intentabantur; dederunt.
. XV.
Peccant advocati ſiſci, qui litibus privatis cauſam fhei
intermiſeent.

Seder cum cancellos quos huic ſcripto ab initio præfinivi-

mus; nOs jam exceſſiſſe, animadvertamus, cetera, quæ
dicenda reſtant, in compendium redigemus. Ea quoque
Tom., I. 222 fes

546 MEDITTAT. AD PANDECT.

res non minimum advocatis fiſci odium conciliat, quod ſæpe
publicam fiſci cauſam privatis litibus intermiſcent. Penden-
te enim judicio inter privatos, ipſi cauſam aliquam quærunt,
ex qua fiſci nomine intervenire, alteriusque litigantis patro-

cinium oblique ſuſcipere poſſint, contra diſpoſitionem juris

in tit. C. ſiſcus vel respublica proxurationem. Id quod iis ma-
Xime in locis fir, ubi advocatis fiſei facultas data eſt „ Con-
troverſias etiam privatorum ſuſcipiendi & agendi. Videas
ibi nonnunquam, advocatum ex privata publicam cauſam fa-

cere, &, quod ſub Domitiano tyranno ſecundum Plinium

lib. 5. ép. I. frequens erat, adverſarium capitis reum conſti-
tuere, aut tamen in bonorum periculum adducere. Retu-
lit mihi Cl. Præſes, acta aliquando ad collegium, cui aſſi-
det, miſſa fuiſſe, in quo advocatus fiſci ab initio privato
clientis nomine rei vindicationem inſtituerat „ deinde, cum
contra ſe judicatum iri animadverteret, fiſci nomine inter-
venerat, remque tanquam ad fiſcum devolutam, a quo por-

ro illa in clientem ſuum derivari debebat, petierat; alio

tempore fiſci advocatum, cum etiam tanquam privatus liti-

gaſſet, atque jam de refellenda adverſarii probatione labo-

raret, ſubito fiſci nomine comparuiſſe, & falſi crimen ad-
verſario propter documentum quodammodo ſuſpectum ab
eo exhibitum objeciſſe. Hæc & ſimilia ineommoda non me-

lius evitahuntur, quam, ſi advocatis fiſci amplum ſatis ſa-

larium conſtituatur, atque illi ceterum a cauſis Privatis ab-
ſtinere jubeantur. Vide Ord. Cam. P. I. tit. 15. §. 3. Und
nach dem jetztgedachtes Kaiſerlichen Fiſcals und ſonſt eines an⸗
dern Procuratoren Amt nicht wohl bey einander beſtehen moͤgen,
ſo ordnen wir, daß hinfuͤhro der Fiſcal und ſein Adpocat allein
die fiſcaliſchen Haͤndel auswarte, und nicht andere Sachen anneh⸗
me, Idem repetitur in tit. 16. §. y.
XVI. Pec-

— — — — ——

—

— — — j. „7 —

01⸗

SP.L. DECAVS. ODIIERGA ADV. FISCIEOR. Fl. A G. 542
XvVI.

Peccant advocati fiſci, gui delinquentes potentes, aut locupletes,
aut amicos non perſequuntur. .

Taterdum vero etiam omittendo peccant fiſci advocati, dum

1accuſationes debitas adverſus palam delinquentes, ſi po-
tentiores & locupletes ſint, non inſtituunt, atque tantum in-
ferioris conditionis homines perſequuntur, dum item gratia
vel pecunia corrupti vel ab accuſatione cœpta deſiſtunt, vel
etiam cum reis colludunt, atque eos tam frigide oppugnant,
ut illi non poſſunt non abſolvi.

XVII.
Peccant advocati fiſci, qui nullam contra fiſcum præſeriptio-
. nem admittunt.
ſt etiam illud iniquum, quod advocati fiſei nullam contra
fiſcum admittere velint præſcriptionem, ſed lites, quæ
per centum annos & ultra ſopitæ jacuerunt, ſuſcitent iterum,
& acerrime perſequantur. Juvant illos egregie Cti illi re-
eentiores, qui præſcriptionem etiam immemorialem, quod
præſidium tamen antiqui DD. civibus ſemper reliquerunt,

contra principem locum habere negant. Sed de hac peri-

culoſiſſima ſententia jam conqueſtus eſt Præſes meus in diſ-
Jertatione de Aſſentationibus g Ctorum §. 19.
XVIII.
Peecant advocati ſiſci, gqui fiſco actiones a privatis cedi curant.
Nee illi advocati fiſci excuſari debent, qui actiones dubias
privatorum fiſco cedi curant, ac deinde ceſſas fiſci no-
mine inſtituunt, adverſariosque potentia opprimunt. In-
digne profecto & contra juris noſtri diſpoſitionem, quo pri-
Vati actiones, quas contra privatos alios habent, principi

& fiſco vel donare L. 22. §. 2. de jure Eſei, vel in ſolutum
22 2 dare

548 MEDITAT. AD PANDECT.

dare L. I. C. ne ſiſcus vel respublica procurationem, vel per
modum transactionis cedere L. 2. & 3. Q. eod. vel in teſta-

mento relinquere LZ. 91. de bered. inſtit. vel quocunque alio
modo deferre E. 2. C. ne liceat potentioribus patrocçinium liti-
gantibus præſtare vel actiones in ſe transferre prohibentur.

XIX.
Peccant ocati ſiſei „ gui temere ad reſciſſionem contractuum
a fiſco initorum agunt.

mprobum porro eſt, quod advocati fiſci ad reſeiſſionem
contractuum a principe vel adminiſtratoribus ejus legiti-
me celebratorum agunt, cum privatos inſignem ex iſtius-
modi contractu utilitatem Percipere animadvertunt. Ni-

hil frequentius in foro videas, quam eos, qui vectigalia, præ-

dia vel alias res fiſci ad certos annos conduxerunt, durante

conduétionis tempore turbari, ſiquidem induſtria ſua ex re

id effecerunt, ut majores Penſione ſua fructus conducta ca-
Piant. Quod quam ſit iniquum, jurique contrarium, unus-
quisque intelligit. Vide modo L. 3. C. de fundis patrim. .
pen. C. de omni agro deſerto. L. I. C. NWe Keus rem.

Peccant advocati fſei, qui adminiſtratores rerum Eiſcalium eb
damnum caſu fortuito datum conveniunt.

M'ena ſæpe adminiſtratoribus rerum ſiſcalium ab advoga-
tis fit in juria. Equidem non inficias ibimus, illos non
ſemper ex fide res ſibi Commiſſas adminiſtrare, ſed ſuo ma-
gis lucro intentos emolumenta fiſei negligere aut in pro-
priam utilitatem impendere. At nonnunquam viri cordati
juſtique, etſi officio ſuo, ut par eſt, fungantur, nequeunt
tamen, quia homines ſunt, caſus omnes & infortunia præ-

videre. Itaque accidit interdum, ut negotium optima fide

ab

. 2
2

—

probare delere, quod intendit.

SP. L. DECAVS. ODII ERGA ADV. FISCIEOR. FLAG. 549

ab illis ſuſceptum & geſtum fiſeo damnoſum evadat. Tum ve-

ro advocati fiſci improbiſſime poſtulant, ut damnum illud de

ſuo ſarciant adminiſtratores, atque, ut ſub ſĩ pecie juſti hoc faci-
ant, dolum, vel culpam aliquam viris innocentiſſimis affingunt.

Peceant advocati fiſci, qui rationes diu expunktas
retraltant. .
ſt quidem hoc fiſci privilegium, quod redditæ ab admini-
ſtratoribus ejus rationes, etſi ſubſcriptæ jam & expunctæ
fuerint, adverſus eum ipſum, qui adminiſtravit, intra vigin-
ti, adverſus heredes vero intra decem annos retractari que-
ant. L. 13. §. I. de diverſis temporalibus præſeriptionibus. Sed
advocati fiſci ne contenti quidem iſto jam ſatis longo ſpatio,

etiam ultra id progrediuntur, & rationes ſæpe a triginta vel

quadraginta retro annis redditas, atque expunctas retractant;
atque heredes potiſſimum, quibus difficile eſt de factis de-

functorum reſpondere, acerrime perſequuntur.

Pecsant advocati Rſci, , , adverſus quos agunt, ad
edendum poſſeſſionis titulum compellunt. H
E* hoc quoque manifeſte iniquum, quod advocati fiſci
1 poſſeſſores, cum quibus litigant, ad edendum poſſeſſio-

mnis ſuæ titulum gompellunt. Equidem communi iſti ſenten-

tiæ, quod regalium poſſeſſores ad edendum titulum obli-

gentur, contradicere in præſens nolumus; ſed id tantum
improbamus, quod ad omnes res, quæ nomine fiſci vindi-

cantur, hæc doctrina extengatur, cum tamen ſecundum UI-

pianum in L. zy5. de jure ſiſci decretum ſit & conſtiturum ab

imperatore Severo, nullo modo exigendum, gueimn probare,

ENDE HAPEAT, circa delationes fiſcales, Jed delatorem
Z 22 3 XXIII.

550 MEDITAT. AD PANDECT.
XxIII.
Peccant advocati fiſci, qui in actionibus ceſſis non jure cedentis,
Jed privilegio fiſci uti volunt.
4 ccidit interdum, ut fiſcus, dum vel bona delinquentis

occupat, vel debitum aliquod ſibi cedi curat, in pri-

vati jus ſuccedat, & actionem in ſe transmiſſam inſtituat.

Tum vero male iterum advocati fiſci privilegiis ſuis utuntur,

cum tamen jure cedentis, ſeu ejus, a quo cauſam habet fi-
ſcus, uti deberent. Clare eſt juris noſtri in L. 6. pr. de jure
Vſei diſpoſitio: Fiſeus cum in privati jus Juccedit, privati jure
pro anterioribus ſuæ ſucceſſionis temporibus utitur, ceterum,
poſteaquam ſucceſſit, babebit Privilegium ſuum. Secundum
quam legem a Ctis Vitembergenſibus menſe Majo anni
cIo 1o CcIX. judicatum fuiſſe, a Præſide accepi, in caſu, quo

creditor actionem contra debitorem ſuum jam inſtitutam

fiſco ceſſerat, fiſci vero advocatus eam ad forum, in quo
cauſæ fiſcales ex privilegio tractabantur, trahere conabatur.
Tum vero reſponſum fuit, non poſſe fiſcum ſibi amplius
jus, quam quod cedens habuit, vindicare L. 5y. C. de hered.
& &. vend. atque debere adeo judicium ibi, ubi cœptum
fuerat, continuare, nec ad ſuum forum trahere: Dieweil
Arnold Heinrich, von welchem die gegen Otto Ludewigen erho⸗
bene Klage dem Fiſco uͤberlaſſen worden, nicht vor der Com-

miſſion, ſondern vor der Regierung Recht zu nehmen verbun⸗

den, ſo iſt der Fiſcalis nicht coram commiſſione, ſondern vor
der Regierung die von Arnold Heinrichen cedirte Action fortzu⸗
ſetzen ſchuldig. Neque Kulando de Commiſſariis P. 4. L. 8. C.
8. n. 8. aſſentire poſſumus, exiſtimanti, fiſcum intervenien-
tem cauſam ad ſuum judicem revocare.
Peccent advocati fiſci, qui vano populi vumore ad agendum
vel accaſandum inducuntur.
Dicen-

—

— - 1

un

ſe

am
gud
tut.
ins
fed⸗
tm
e
e

i,
1Nen

t⸗
l.

SPL. DE CAVS. ODIIERGAADV. FISCIEOR. FLAG.55r

icendum etiam eſt, ſed paucis, de his, qui non per do-
lum quidem & calumniam aliis litem ſuſcitant, ſed ta-
men leviſſimis cauſis, maxime vanis rumoribus populi ſeſe
ad accuſandum induci Patiuntur. Debebant melius obſer-
Vare Conftitutionem Caroli E. qui art. 25. ad hoc, ut rumor
indicium aliquod faciat, requirit, daß ſolcher boͤſer Leumuth nicht

von Feinden oder leichtfertigen Leuten, ſondern von unpa rtheyiſchen

redlichen Leuten komme. Egregie quoque imperatores in L. 12.
§. 1. C. de banist Vanaæ, inquiunt, voces popuii non Junt audien-
g&. Wec enim vocibus eorum credi oportet, 4t ando , innocenten
condemneri deſi derant.
XXV.
Peccant advocati kſci, qui in proceſſu lrimamn Ribi
Jemper ſorippum vindicant.
I quoque improbe & contra receptum in judieiis ordinem
advwocatiffiſci poſcunt, ut, cum accuſant, vel agunt, ipſi
Poſtremum ſeriptum, quod ne quidem cum reo communi-
cari ſemper volunt, proponant. Ita vero reo, cujus reſpon-
ſio ultima in actis eſſe debebat, magnam defenlionis partem
adimunt. Quapropter & judices æqui bonique amantes vel
ſcriptum ejusmodi poſtremo loco ab advocato fiſei exhibitum

in ſententia ferenda plane negligunt, vel, ut ante omnia cum

reo communicetur, interloquuntur. Exemplum elegans
W. ernberus in Olſervationibus Forenſibus P. 2. O. 479. exhibet.

XXVI
Teccant advocati kſci, qui omues res repertas W vik-
dicant & ad regalig trabunt.
Lenidue advocati fiſci peccant, qui omnia, quæ alicujus
momenti ſunt, & a privatis per intentionem aliisque
modis legitimis acquiruntur, fiſeo tribuunt, qui theſauros
in fundis Privatis repertos vindicant „ qui jura lapicidinarum
cal-

552 MEDITTAT. AD PANDECT.
calcis fodiendæ, carbonum foſſilium, aliaque innumera ad
regalia trahunt. De hujusmodi hominibus jam ſuo tempore
Juvenalis Satyra IV. conqueritur:
S quid Balfurio; ſi eredimus Armillato,
Quicquid conſpieuum pulerumque eſt æquore toto,
Res ſiſci ot, ubicunque natat.
& paulo ante:
Inquiſitores agerent eu-

m remige nudo,
Non dubitaturi, fugitivum dicere piſcem
Depaſtumque diu vivaria Cæſaris: inde
Elapſum veterem ad dominum debere teverti.

Remedia adverſus improbitatem advocatorum fiſci
Juppeditantur.

bido in quibusdam advocatis fiſci coerceri poſſe videtur,
remedia ſuppeditemus. Primum eſt, ur, antequam ad agen-
dum accuſândumque progrediantur, neceffitas ipfis impo-
natur;, confenſum principis adhibendi; aut tamen aliquof
ex ſenatu ejus ipfſis adjungantur, ſine quorum conſilio ni⸗
hil in cauſis maxime gravioribus ſufcipere queant. Eſt hoc
ſaluberrime ita in camera imperii proviſum, quemadmodum
ex Conſtitutione ejus P. I. tit. 16. apparet, nec non in Ordi-
natione Proceſſus per Ducatum Magdeburgicum cap. 5I. §. 2.
Sed & æqquitati id & juri communi convenit, cum nullus ad-
vocatus ſine conſenſu ejus, a quo conſtitutus eſt, litem novam
ofdiri queat. Quapropter & Cti nonnunquam, cum conſen-
ſum iſtum deficere animadvertunt, illim requirunt. Retulit
üihi Præſes, Ctos Helmſtadienſes menſe Octobri anni- cio
1 CCYII. ſic reſpondiſte in cauſa, quo advocatus fifci bonum
emphyteuticum alienatum nomi ne principis ex jure retractus
VI deminii directi vindicabat: Daß det Cammer⸗Conſulent
. das

Sopetet ut aliquot, quibus nimia agendi accuſandique li-

el
lt
0
Dn
us

—

SP. L. DE CAVS. ODII ERGA ADV. F 1801 EOR. FLAG. 553

das jus retractus vor ſich und ohne v vorgehende Erklaͤrung auch
ſpecial- Vollmacht der Fuͤrſtl. Herrſchaft zu exerciren nicht berech⸗
tiget. Secundum remedium Surdus Deciſi⸗ tone 18. & Brunneman-
nus ad L. 3. C. de advocatis RKei ſuppeditant, ut ſcilieet advocati
fiſci, eum judex id æquum eſſe animadvertit, de calumnia ju-
rare eogantur. Tertium remedium eſt, ur advocatus fiſei ali-
quando, ſi temere eum litigaſſe appareat, in expenſas conde-
mnetuür. Quod etſi parum frequentetur, juſtiſſimum tamen
eſt, corvenitque Conſtitutioni udicii Cameralis P. I. tit. 16.n.
2. Vide plura hac de re in pecimine LI. de Calumniatoribus,
Meditat. 6. Denique nen iniquum eſt, ut his, qui ab advocato
fiſei calumnioſa lite pulſati ſunt, abſolutis actio injuriarum
contra accuſatorem ſuum Permittatur, quemadmodum An-
Zonius Sola ad Deerete Sabaudica tit. de offcio Advocatorum cg
Procurortorum Wralium C1. I. agnolſcit.

SPECIME N TI.

MEDITATIONVNM AD PANDECTAS
A D LIB. zir TIT. I.

HIS, GVI AB ADvGAu1i

NE ARCENTVR

PVBEICH pekEksVN

PHILIPPO CoNRADO uvVGONE,
HANNOVERANO.

B. XIII. IUNII ANNI CIO lo cexvi.

Tom. I. A a a I. Minor

554 MEDITAT. AD PANDECT.

Miner, dummodo ſeptimum decimum annum expleverit, inter
ad vgelto; a mogiſtratu ech bpoteſt.

n minor inter advocatos recipi Poſſit, tantoperę
diſputatur inter DD. ut miremur, hanc contyo-
verſiam a Menochio ad arbitrarias judicum quæ;-
ſtiones non fuiſſe relatam. Ipfſa inter ſe jura diſſentiunt.
Nam Romanum minorem, qui modo ſeptendecim annos

complevit, ad advocationem admittit, L. I. §. 3. de Po-

Rulando. Sed canonicum jus Qquemquam, niſi major XXV.
annis fuerit, ad judicia deputari vetat, c. 5. §. 2. de Procurato-
ribus in 6. Quod vero ex iſtis duobus juribus reçeptum ſit,
ſiquidem ex fuffragiis auctorum æſtimare velis, incertus hære-

is. De antiquorum diſſenſionibus non dicemus. At ex re-
centioribus, ſi Hubero in Eunomia Rogzana p. 131I. Ttrykio in Tſn

moderno D. it. de Poſtulando §. 3. Bergero in Ceonomia juris Iib.
A. it. 8. §. 2. . 2. credimus, minoribus non in camera imperii
ſolum, ſed & in reliquis Germaniæ Pprovinciis atque apud
plerosque populos exteros aditus ad fora tanquam advocatis
pPatet. Contra ſi Carpzovio Deciſione 203. Hoppio 4§. §. I. 1. Qui
er guibusgauſis manumittere in Uju bod. &, quos Ulle ibi me-
morat, auctoribus fidem habemus, indiſtincte hodie jus cano-
nicum receptum gſt. In hac communium opinionum cum
communibus pugna nolumus a] jure canonico, cujus auctoritfas
Præcipue in forenſibus negotiis auctoritatem juris Romani
vincit, recedere, ſed minorem adhuc hodie ab advocatione
arcemus. Magiſtratibus tamen facultatem relinquimus, mino-
res hujusmodi, perſpecta eorum prudentia & exploratis rite
ſtudüs, in album advocatorum referendi, quo caſu adverſario
nec excipiendi contra advocati ætatem poteſtas competit nec
advo

SP. LI. DEHIS, QGVI AB ADVOCAT. ARCENTVR. 555

advocato, aut principali ejus, ſiquidem læſi fuerint, reſtitutio
in integrum propter ætatem teneram indulgebitur, arg. L. r-
C. Qui G& adverfus duos. Noft tamen aliter magiſtratibus hoc
permittimus, quam, ſi novellus iſte advocatus annum ætatis ſe-
ptimum decimum, quem & leges civiles requirunt, comple-

verit. Nam rarius ante hunc ſapere i incipiunt adoleſcentuli,

&, licet aliqui ingenii ig niculi in iis eniteant, judicii tamen
maturitas deeſt, quam in advocato Præcipue deſideramus, ne
levitate & temeritate ſua cauſas ſibi ommiſſas Perdat 8 & nimio,
quùo plerumqne juvenes feruntur; fervore in injurias & convi-
cia abripiarur. Vide Plinium lib. Z. epiſt. 14. ubi, adoleſcentu-
los & pueros irreverenter ac temere in centumviralibus cauſis
àad declamandum irrumperé, Conqueritur- Non poteſt i igitur
Probari factum ſenatus Pariſienſis, qui teſte Menagioi in Amani-
latibus cahb. 2. Jaco bum Corbinum anno tertio decimo àdvoca-
tum adſumſit, & anno quarto decimo cauſam orare apud ſe
Paſſus eſt. Meritò Martinettus, ipſe quoque advocatus Pari=
ſienſio, in hanc ſenatus levitatem tali Carminée luſit:

Eiqimus attonito puerum garrire Jenatu.
Bis Pusii 5 Pueram qui nupuere ſenes. .

*II.

Inferior magißratu delictum ab advocate adverſus ſo ipfum com

miſum optime per interdictionen fori &α bræt⸗ erea aliam pe-
nam extraordinariam uleiſeitur.

Eauldem nemo ſibi ipſi jus dicere, Hec injuriam ſibi factam
vindicare poteſt. At iſtæ regulæ, ut alio tempore copio-
ſius oſtendemus; exceptionem patiuntur in magiſtratu, eui,
dum munus ſuum adiiniſtfrat, injuria facta eſt. Quia enim
tum non ipſius magis, quam reipublicæ, intereſt, exemplIu Uar
tui & pœna publice inflicta auctoritatem magiſtratzum & mi-
Ka aà 2 niſtro-

556 MEDITAT. AD PANDECT.

2*
niſtrorum publicorum adverſus violatores muniri, non tam in
ſuia quam publica cauſa judicare videtur. Imprimis autem ju-
dici hoc remedio contra advocatos obpus eſt, quorum impu-
dentifimæ audaciæ nihil ſanéctum ſœæpe, nihil invwiolabile eſt.
Ab his ut tuti præſtentur judices, remedio opus habent PpræJ
ſente & efficaci, quod homines iſti formident. Actio quippe
injuriarum, quæ privatis etiam competit, longa eſt & tædioſa,
Nihil itaque melius, quam, ur prævia brevi inquiſitione, cui
in injuriis perſonæ publicæ illatis locum eſſe infra demonſtra-
bimus, iſtiusmodi violator ſacroſanctæ auctoritatis interdictio-
ne fori aliaque extraordinaria Pœna coerceatur. Atque ſic
Ppuniri poteſt advocatus non ſolum ob injurias, ſed, quoties
aliquid agit, quo leges ſibi initio ſuſcepti officii Præſeriptas
violat L. I. §. 6. in fine de Poſtulando. Adde Manzium Je Advoca⸗
tis & Prouratoribustit. 1I. n. 25. Sic reſponderunt Cti Helmſta-
dienſes menſe Januario anni cio io ccxv. Es mag der Advocat
In deshalben, daß er wider das ihm bey Antritt ſeiner Advocatur
geſchehene Verbot gehandelt, ſeines Advocaten⸗ Amtes entſetzet, und
mit einer willkuͤhrlichen Strafe beleget werden.

III.
. . . . . — . . . .
Is, eui advocatione in aliquo udicio interdictum eſt, aby aliis ne-
gotiis forenſibus ibidem non arcetur, bene tamen is, cui
Joro ſeu praxi interdictum.
IV.
Advocatio & poſtulatio non diffenunt.
lus eſſe foro, quam advocationibus interdicere ex L. 9. §. 4,
de Pœnis diſcimns. Nam cui foro interdictum eſt, is nul=
lis negotiis forenſibus aecommodare ſe poteſt, quod tamen pot-
eſt is, cui advocationibus interdictum. Plana hæc videntur,
ſed, eum ad uſum transferenda ſunt , difficultate non carent.

Appa-

S=
=

— = à2

frrn
-=

nll

.
tur,

elll.

„

SP. LI. DE HIS, QVI ABADVOCGAT. ARCENTVR. 557

Apparebit hoc exloco Bergeri, qui in Oeconomia juris lib. 4. tit.
8. H. 2. . 8. P. 959r Nota, inquit, eum, qui Jententia judicis pro-
bibitus eſt poſtulare, nibiloſecius extræ judieium litigantibus, con-

ſilio &ſeriptis, inſervire poſſe, arg. L. I. §. 2. ihi: in jure (locali-

Zer tali) de Poſtul. L. 9. §. 4. de Pen. aliud eſt poſtulatio, aliud ad-
vocatio: altera adſtricta eſt ad jus, ad'udieium, altera complecti-
Ar' omnem operam, etiam extrajudieialem, I. I. §. II. de extraord.
cogn. Vocabulo advocationis æquipollet bodiernum: bracticiren.
Cui igitur cunque a judice interdieitur praxi, zu practieiren,
is etiam extra judicium probibetur, éonſilia, eaque tanquam mer-
cenaria ſupheditare, quum alioqui fraus fiöret interdibto, ejusque
Enis, eoercitio, eluderetur. Ita viſum jfuit in E. E. M. Jaun. 1709,
Hæc vir ille fummus, cujus ego etſi ſingulas ſententias non
ſaltem, quemadmodum Cicero Euripidis verſus, ſingula teſti⸗
monia;, ſed in controverſiis juridicis ſingula oracula puto,
bie tamen ab eo diſtentire audeo. Non intelligo fſcilicet
rationem, ob quam a diſpoſitione Legis 9. §. 4. de Pænis
recedat, aàa qua, etfſi ejus pro ſtabiliendo aſſerto ſuo men-
tionem faciat, vere recedit. Ait ſeilicet, hunc, eui advo-
Catione interdictum eſt, nec extra judicium quidem conſilia
Petentibus ſuppeditare, id eſt nullum negotium, quod quo-
cunque modo forenſe ſit, expedire poſſe. Hoc vero permit-
tit ei Ulpianus in memorata lege. Nec poteft aliter. Advo-
cationem enim Præſtare in jure noſtro nihil aliud eſt, quam
deſiderium ſuum vel amici apud judicem ſeu ore ſeu ſeriptis
exponere, vel deſiderio alterius contradicere, L. I. §. 2. de Pe-
Rulando. In qua lege, quæ de poſtulatione dicuntur, & ad ad-
vocationem pertinent. Differentia quippe, quæ inter advoca-
tionem & poſtulationem fingitur, Plauti quidem & Ciceronis
tempore fuit, quo Aſconio Pediano teſte, advocati omnes dice-
bantux, quicunque amico præſentiam ſuam commodabant, at
poſtea ſublata, & juri Juſtinianeo prorſus incognita eſt, quem-
Aaàa à à 3 admo-

58 MEDITAT. AD PANDECT.

modum eX 7 6. 8. de Paſtaland apparet. OTErvavit id
Præter alios Cellarius in Antiquitatilus Romanis, & diſérimen
vetus inter advocatos & cauſidicos recentioribus temporibus
prorſus evanuiſſe oſtendit. Nec objici poreſt I. I. §. 11. de ex-
zraord. ognit. ubi advocati dicuntur omnes omnino, qui cauſis
agendis quoquè ſtudio operantur, cum cauſas agere ſeu orare
de conſiliis extrajudicialibus nullo pacto intelligi poſſit. Hle
quodue metus / quoôd ira fraus fieret inferdicto & finis ejus,
coercitio, eluderetur parum me movet, quoniam ſatis pœna
eſt, quem tanquam indignum a limine judicii arceri, & ſeripta,
quæ ab ipſo exhibeantur; rejici, etfi de cetero aliquid ipfſi
faciendum relinquatur, nec omnia vitæ ſubſidia adimantur:.

Malim igitur; eufi, cui àdvocatione ſeu poſtulatione inter-
dictum eſt, ad alia negotia forenſia »uti conſillere, admitti,

eum vero, cii foro ſeu ‚uthodie loquimur, praxi interdicitur,
fihil omnino, quod ad Jadicium quocunque modo pertineat,
facere Poſſe- Arque ex his fundamentis ti Helmſtadienſes
menſe Decembri anni cIS 1o CcCXHI. reſponderunt 1t, Poſſe judi-
éem acta àd Doctores, quibus ir ſuo judicio advocatione in-
terdictum eſt, mitfere; ur ſententia ab iis concipiatur: Es
fechten Beklagte das von Dortmund eingeholte Urthel daher an,
weil denen Dortmundiſchen Advocaten in Cleve zu advociren ver⸗
boten iſt⸗ Weilen aber das wegen des advocirens ergangene Ver⸗
bot/ als ein odioſum; ſtricte zu erklaͤren, und auf andere Faͤlle,
als conſilia und teſponſa zu ertheilen oder Urthel abzufaſſen, nicht
u erſtrecken iſt; So iſt diefer Vorwurf micht attendiret worden.

In, ifamis; Cujus guidem turpitudo niguida eſt, a pöſzulando arvcetur,
„
non, otiam is;, de cujus infamia adbus controvertitur,

VI

9

Ne⸗

e,

6

SP. LI. DE HIS, QCVI AB ADVOCAT. ARCENTVR. 559

VI.

Lii aliquando clientem Junm Fraudavit, impoſterum ad advo-
candum non debet admitti.

uæ de infami diximus, dubium adhuc habere videntur.
Equidem Juſtinianus in §. 1I. J. de Except. Eas, inquit,
erceptioner, guc olim procuratoribus bropter infamigi, vel dantis,
vel ipfius procuratoris, opponebantur, um in judiciis freguemten: .
nullo modo perſpeximus, vonguieſeere ſancimus z ne, dum de his al-
tercatur, ipſius negotii diſceptatio proteletur. Contra Ulpianus
in I. I. §. 8. de Poſtulando, infames poſtulare non debere, ait,
Quæ duo loca ut concilientur invicem, DD. communiter inter
advocatum & procuratorem diſtinguunt, atque illum non,
niſi integræ famæ ſit, admitti, hunc, cujus officium vilius ſit,
infamem quoque eſſe poſſe, credunt. At nobis iſtud diſerimen
non placet. Eadem profecto ratio, ob quam Juſtinianus pro-
curatorgs infames admittit, in advocçatis quoque locum invenit,
ne ſcilicet, dum de infamia diſputatur, lis ipſa juſtolongius pro-
feratur. Præterea differentiam inter iſta duo munera Pleris-
que in locis ſublatam atque eundem advocati & procuratoris
Partes ſuſtinere videmus. Accedit juris canonici auctoritas ,»
quod ipſam illam I. I. §. 8. de Paſalande & de Procuratoribus

S de advocatis explicat. Sic enim Gratianus in c. 2. pr. Cau-

ſa III. 14: 7. qui canon ex tit. de Poſtulandogxcerptus eſt: Infa-
mes, ait, non poſſunt eſe procuratores vel patroni cauſarum. Igitur

diſerimen illud facile concidit. At ſic contradicere ſibi invi-
cem Ulpianus & Juſtinianus videbuntur. Sed horum Pugnam
ſuſtuleris optime, ſi cum Ummio in Proceſſu diſp. 3. n. 20. Aliis-

que inter infamiam manifeſtam & eam, quæ altioris indaginis
eſt, diſtinguas. Illa obſtabit & advocato & procuratori, hæc

neutri ob rationem a Juſtiniano in §. ult. I. de Except. memora-

.

tam

560 MEDITTAT. AD PANDECT.

tam. Et hæe ſententia uſu quoque judiciorum & collegiorum
recepta eſt. Quod exemplo nunc oſtendemus. Advoeatus
quidam ex mandatôò domini pecuniam a debitoribus ejus exe-
gerat, ſed interverterat, neque; ut redderet, compelli pote-
rat. Interrogabantur itaque menſe Octobri anni cIs 19 ccx.

ICti Vitembergenſes, eſſetne ille a poſtulando & judiciis ar-

eendus. Infamiam illum incurriffe, dubium non erat. Peſſi-
mum fcilicet eſt crimen, fallere clientem qui ſe fidei tuæ
commiſit. His non immerito Virgilius Zneid lil. 6. v. 609,
locum in tartaro inter ſeeleſtiſſimos aſſignat:
Hie, quibus inviſi fratres, dum vita manslat .
Pulſatusve parens, & fraus innexa clienti.
Et lex XII. tabularum: Patronus, inquit, ſi clienti fraudem ſe-
cerit, ſacer eſto. Adde Gellium Nocz. Attic. lib. 5. c. 13. Qua⸗
Propter & leges noſtræ non patronum ſolum, ſed quemvis
mandatarium, qui in mandato fraudem facit, infamia notant
I. 1. §. 5. de bis, gui nof. inf. l. 21. C. Mandati. Fraus vero

ſine dubio eſt, imo furtum pecuniam, cui exigendæ præpo-
ſitus es; intervertere, vel in tuos uſus impendere. L. 40. de

Furtis. Id igitur dubium adhuc fupererat, quod ex §. ault. I.
de Except., movetur. Verum hunc §. de eo loqui; qui de fa-
tο famoſo plene nondum convictus eſt; jam diximus. Qua⸗-
Propter ſupra memorati Cti advocatum ililum & à foro arcen-
dum & præterea puniendum crediderunt, ſequentemque in
modum reſponderunt: Hat ein Advorat bey dem Amte Noſ⸗
ſen, Namens I. B. T. Kraft der ihm von A. §. ettheilten Voll⸗
macht, Gelder von W. C. eingehoben, ſelbige aber, alles Erinnerns

ungeachtet ſeinem Principal bis daté nicht ausgezahlet. Wannen⸗

heto derſelbe, ob nicht L. B. T. im Fall er dieſes facki uͤberwieſen
wuͤrde, ſich an ſeinen Ehren anruͤgig getmacht, und daher von der
Praxi quszuſchlieſſen, auch uͤberdies nachdruͤcklich zu beſtrafen ſey
zu

—

SP. LI. DE HIS, QVI AB ADVOCAT. ARCENTVR. yr

zu wiſſen verlanget. Weil nun die Geſetze klare Maſſe geben, daß
ein mandatarius, ſo in der ihm aufgetragenen Sache treulos han⸗
delt, und deſſen uͤberfuͤhrt wird, vor anruͤgig gehalten werden ſolle,
und in gegenwaͤrtigem Fall nicht zu laͤugnen, daß L. B. T. indem
er das eingeholte Geld etliche Jahr lang bey ſich behalten und dem
A. S. auf ſein vielfaͤltiges Anſuchen nicht auszahlen wollen, eine
Treuloſigkeit begangen, alſo dadurch, und ſonderlich, daß er wider
den von ihm geleiſteten Advocaten⸗Eyd hierinnen gehandelt, einige
Strafe verdienet, im uͤbrigen diejenigen, ſo ſich anruͤgig gemachet,
aller Ehren und Wuͤrden zu entſetzen, auch von der praxi auszu⸗
ſchlieſſen ſeyn; So iſt L. B. T. wenn er des angegebenen facti uͤber⸗
wieſen wird, vor anruͤgig zu achten, und mag nicht allein a praxi
removirt, ſondern uͤberdiß mit einer willkuhrlichen Strafe beleget
werden. .

VII.

HMulieres Komanæ jus poſtulandi pro aliis nunquam babuerunt.

VIII.
Carfania contra calumniam Mpiani defenditur.

ge, abſtergamus notam, quam Ulpianus matronæ cuidam
Romanæ in L. I. §. 5§. de Poſtulando immerito ſive per er-
rorem ſive per malitiam inufſit. Scilicet commemorat ibi edi-
ctum prætoris, quo feminæ pro aliis poſtulare prohibentur,

atque cauſam ei dediſſe ait mulierem quandam, quæ invere-

cunde poſtularit & magiſtratum inquietarit. De nomine iſtius

mulierculæ mirus eſt doctorum diſſenſus. Calphurniam ap-
Pellant vulgatæ corporis juris editiones, C. Afraniam Alciatus
Parerg. Iib.2. c. 32. motus alerii Maximi auctoriate, Carfaniam
Cujacius lib. 26. Ol ſerv. 38. fidem Florentini exemplaris ſecu-

Tom. I. Bbbb tus⸗

762 MEDITAT. AD PANLDECT.

tus, a quo nuper iterum receflit BGynkersbeækius Olſervat. Juris
KRomani lib. 4. cap. 13. & operoſe pro Afrania Pugnavit. Sed
inanis prorſus eſt lis, cum, ut deinde oſtendemus, nec
Afrania, nec Calphurnia, nec Carfania nec alia quæcun-
que femina prætori iſtud edictum extorſerit. Interim tan-
tum potuit Ulpiani auctoritas, ur propter eam adhuc hodie
male audiat Carfania, & cauſa interdictæ mulieribus advoca-
tionis vulgo perhibeatur. Ipſe adeo ſpeculi Saxonici compi⸗
lator, qui fabulas ſœpe & hiſtorialas Romanas priſcis Germa-
norum confuetudinibus ridicule infarcit, eidem Calphurniæ
originem juris Germanici, quo feminæ ab advocatione arcen-
tur, inſulſe adſeribit. Sic enim in lib. 2. art. 63: Es mag kein
Weib Vorſprach ſeyn, noch ohne Vormund klagen. Das ver⸗
wirkte ihn allen Calphurnia, die vor dem Richter mißbarte vor
Zorn, da ihr Will an Vorſprechen nicht mocht fortgehen. Lon-
ge tamen ineptius adhuc Latinus hujus articuli interpres, hanc
de Calphurnia hiſtoriam in Germania apud regem contigifle
credidit. Sed quicquid ſit, neque Carfania illa advocationem
aliis præſtitit, neque alia femina Romana id unquam fecit,
errat Ulpianus, dum cauſam edicti prætorii in Carfaniam re ji-
cit. Colligimus hoc primum ex eo, quod mulieres ab initio
ſtatim reipublicæ Romanæ ab omnibus negotiis & conventio-
nibus publicis excluſæ atque vix ad proprias cauſas agendas
admiſſæ fuerunt. Jam tum Numa Pompilius, teſte Plutareho
in Comparatione Numæ & Lycurgi, lege publica hoc ſancivit,
quæ etiam tam ſancte obſervata fuit, ut, cum aliquando mu-
lier propriam cauſam in foro dixiſſet, ſenatus Deos conſul tum
mitteret, quidnam civitati ea res portenderet. Neque in li-
bera republica ab hoc inſtituto receſſerunt Romani, ſed con-
ſtanter id retinuerunt. Cato apud Livium lib. 34. 6ap. 2. mu-
lieribus tanquam rem inauditam & impudentiæ plenam expro-
brat,

SP. LI. DE HIS, CVI AB ACVOCAT. ARCENT. 563

brat, quod illæ in negotio ad integrum ſexum ſuum pertinen-
te publice in foro comparere & ſenatores orare auſæ efſent.
Majores, inquit, noſtri nullam ne privatam quidem rem agere fe-
minas ſine auctore voluerunt: in manu eſſe parentum, fratrum,
virorum. Et, qui earum patrocinium ſuſcipir, L. Valerius ibi-
dem cap. 5y. hoc factum ſaltem ex eo capite excuſat, quod cauſa
proprie ad ipſas pertineat. Satis ergo apparet, in alienis cauſis
nunquam eas comparuiſſe. Deinde, qui antiquitates Romanas
vel primoribus labris deguſtarunt, haud ignorant, mulieres
Romanas in perpetua tutela & cura fuiſſe. Cicero pro Murena:
Müulieres, ait, omnes propter infirmitatem conſilii majores in tuto-
rum poteſtate eſſe voluerunt. Quæ ergo ipſæ aliorum ope & pa-
trocinio in ſuis cauſis opus habuerunt, non poruerunt hoc ali-
is præſtare. Porro nullum exſtat in omni hiſtoria Romana ex-
emplum mulieris, quæ pro alio poſtularit. Exſtat quidem
apud Valerium Maximum lib. 8. integrum caput 3. de mulierid
us, quæ cauſas apud magiſtratus egerunt. Nulla vero ibi me-
moratur, quæ alienam cauſam defenderit. Tres ſaltem nomi-
nantur, quæ in cauſis propriis agere apud judicem ſuſtinuerint.
Et hoc ĩipſum tamen Valerio ſingulare & inuſitatum viſum eſt.
Tum ipſa illa, quam Ulpianus in medium producit, Carfania,
aut potius C. Afrania non pro aliis, ſed pro ſe tantum verba
feciſſe apud Valerium d. cap. §. 2. dicitur. Denique Juvenalis,
acerrimus mulierum cenſor, in Satyra 6. verſu 241. ſeq. illis,
non quod pro alis poſtulent, ſed quod in propriis cauſis com-
parere audeant, objecta, nec profecto reticuiſſet, ſi quam ad-
vocati partes ſuſtinuiſſe ſciviſſet. Quamobrem credibile eſt,
Prætorio illo edicto non Carfaniæ impudentiam coêrcitam,
fed veteres ſältem leges & inſtituta confirmata fuiſſe.

Bbbb2 cokol.

764 MEDITAT. AD PANDECT.

COX 0L I A R 1. A.

I. Inquiſitus, durante inquiſitione, ab advocatione ſuſpen-
ditur arg. L. 6. C. de Procuratoribus. Conſentiunt Eri
& Scabini Lipſ. aPud Lipf,elium von Wechſel⸗ Briefen

p. 428.

2. Ordinatio Cameræ P. I. tit. I5. §. 3. C it. 16. §. 5. quæ

advocatos fiſci a cauſis privatis Abiimere jubet, noſtros
advocatos fiſci non obligat.
.Donatarius propterea, quod contra donatorem poſtulet,
ingratus dici nequit.

SPECIMEN LII.

MEDIITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. III. TIT. II.

NIF AMIA ET LEVIS NOTA

MACVLA
PVBEICE DEFENSVM
PHILIPPO CONRADO HVGONE,
HANNOVERANO.
D. XI. IVIII. ANNI CIO I9 CCXVI.

Pæna infamiæ moribus Germanorum non repugnat, & adbuc
bodie etiam, quoad cauſas civiles, in uſu eſt.

de advocato clientem ſuum fraudante, caſus Ctis
Vitembergenſibus offerretur, illa ſimul quæſtio exci-
tabarur;, eſſetne Pona infamiæ, quam jura Romana in cauſis
Civili-

C iſte, quem in Specimine pracedente memoravimus,

3— ——

S

— ͤ N. .

SP. LII. DE INFAMIA ET LEVIS NOTX MAC. 16&

civilibus, & imprimis ex contractu mandati, depoſiti, tutelæ,
& ſocietatis deſcendentibus fraudatori infligunt, apud Ger-
manos adhuc in uſu. Inter ceteros diſſentientes Schilteri
auctoritas objiciebatur, qui doctrinam Gröônewegenii ad §. 2.
I. de Pna temere litigantium, nullum hodie civile judicium
famoſum eſſe aſſerentis, Germanis noſtris obtrudere conatur,
atque adeo pœnam infamiæ in cauſis civilibus plane ceſſare,
in criminalibus vero aliter, quam ſi in ſententia exprimatur, lo-
cum non habere affirmat in Exerc. ad f. 10. §. 35. 36. Unica
eſt ejus ratio, majores nempe Germanorum priſcos & recen-
tiores magnopere ab infamia abhorrere. At hoc ipſum eſt,
de quo vehementer dubitamus. Dum enim Germanorum
leges, annales & conſuetudines volutamus, non animadverti-
mus, Germanos majore ſtudio, quam Romanos, improborum
civium ſuorum famam & exiſtimationem conſervaſſe. Quin
imo pœnas eorum ignominioſiores Romanis fuiſſe, vel ex ſola
illa canum, item ſellarum portatione, de qua vide Dattium in
Volumine rerum German. lib. I. C. 20. n. 53. Jq. cui ſimilem Ro-
mani non habuerunt, apparet. Nec infrequens eſt infamiæ
pœena in priſcis Saxonum conſuetudinibus. Speculator Saxoni-
ecus in lib. I. art. 40. Wer treuloß beredet wird, dem vortheilt man
ſeine Ehr. Quod vero ad recentiora Germanorum jura atti-
net, poterunt ex illis quoque multa afferri, quibus infamia
ſtatuitur in eos, qui circa contractus fidem fallunt. Hambur-
genſes in Stadt⸗Recht P. 2. it. 18.- alt. 4. Wuͤrde einiger Schif⸗
fer das Schiff mit unziemlichen Boͤddemereyen beſchweren, derſel⸗
bige ſoll, wann er allhie wieder anlanget, fuͤr einen unehrlichen
Mann gehalten, auch in dieſer Stadt und derſelben Gebiete nicht
geduldet werden. Silentio præterimus leges Saxonicas;, alias-
que multas. Adde tamen Lauterbachii Concluſ. Theoretico-Pract.
Exere. 10. & 12: Quamobrem fſic reſponderunt memorati ICti
BhbbP 3 menſe

566 MEDITAT. AD PANDECT.

menſe Oktobri anni olo 1oο ccx: HOb wol unterſchiedene Nechts⸗
Lehrer in denen Gedanken ſtehen, es ſey die in denen legibus Ro-
manis oͤfters geſetzte pœrna infamiæ denen alten teutſchen Rechten
und Gewohnheiten zuwider, und habe dieſemnach in buͤrgerlichen
Sachen und Klagen gar keine „in peinlichen Faͤllen aber nur als⸗
denn ſtatt, wenn der Richter dieſer Strafe in ſeinem Urthel aus⸗
druͤcklich gedenket; Dennoch aber und dieweil die Roͤmiſchen Ge⸗
ſetze, in ſo weit ſelbige denen deutſchen Rechten und Gewohnheiten
nicht deutlich zuwider laufen, durch ganz Teutſchland angenommen
und eingefuͤhret ſeynd, ſelbige aber klare Maſſe geben, daß ein treuloſer
mandatarius fur anruͤgig gehalten werden ſolle; welche Diſpoſition
denn denen juribus patriis keinesweges zuwider iſt, geſtalt aus un⸗
terſchiedenen Orten, daß poœna infamiæ in denen alten teutſchen Ge⸗
wohnheiten gleichfals wol bekannt ſey, beygebracht werden kan; So
iſt L. B. T. fur anruͤgig zu achten. Aliud exemplum quo impro-
bo ſœneratori infamia irrogata, atque teſtamentum, in quo il-
le heres inſtitutus erat, querela inofficioſi reſciſſum fuit exhi-
bet Barthius in Hkodegeta Forenſi p. 90. Et profecto, ut Cleo-
buli, ſapientis Græci, verbis utamur, illa demum civitas opti-
me ordinata eſt, in qua infamia magis, quam lex metuitur

II.

STruprum infamiam juris irrogat.

.4

III.
Ob Ruprum recfe quis ex opiftcio ejicitur.

S hoc delictum plerisque videtur, & vix dignum, quod
Pœna aliqua afficiatur. Sed aliter longe jurium noſtro-
rum conditores ſentiunt. Hi ſtuprum inter delicta publica re-
ferunt §. 4. I. de Publ. judic. delictorum vero publicorum reos
infa-

*

—

SP. LII. DE INFAMIA ET LEVS NOTA MAC. 567

infames eſſie jubent IL. 7. de Publ. judic. Adde L. 25. C. Ad. L.
Jul. de ddult. Quapropter nec nos mitiores eſſe, nec eos ad
honores & collegia admittere poſſumus. Nullum fere eſt per
totam Germaniam noſtram collegium in recipiendis membris
fſuis circumſpectius, quam camera imperii. Natales, doctrina,
mores accuratiſſime examinantur. Si quod in vita ante acta
delictum occurrat, repellitur candidatus, nec immerito, cum
Conſtitutio Cameræ P. I. tit. 3. n. 2. in recipiendis aſſeſſoribus
primo loco honeſtatem, ein erbar Weſen und Wandel, requirat.
Eyxſtant itaque exempla, quibus repulſam tulere nonnulli ca-
meræ oblati, propterea, quod ſtupro ſe olim polluerant. Et
Carpzovius Deciſione I. ſenatorem ob ſtuprum ordine motum
fuiſſe, memorat. Quin imo Bergerus in Lpr. Crim. p. 351. aſſe-
rit, fenatori ob ſtuprum condemnato ne quidem a judice in-
feriore aut collegio juridico famam & ordinem reſervari poſ-
ſe, ſed principem adeundum, ab eeque, ut ſtupratorem famæ
reſtituat, & in ordine retineat, petendum eſfſe. Quæſtionem
aliquando motam fuiſſe recordamur, an vidua ſtuprum paſſa e
collegio opificum, in quo poſt obitum mariti remanſerat, eji-
cienda eſſet. Affirmat Carpzovius lIib. 6. Keſponſo 100. ubi ta-
men n. 9. non juris, ſed facti ſaltem infamiam ei irrogari, putat.
At nos ſupra infamiam quoque juris illam incurrere oſtendi-
mus, adeoque quæſtionem iſtam affirmare minus dubitamus.
Conſentiunt nobiscum Cti Vitembergenſes, qui menfe Majo
anni Clo lo CCX. ſic reſponderunt: Hat Erdmann Toͤpfers, eines
Fleiſchers Witwe, 4. Jahr nach ihres Mannes Tode das Handwerk
fortgeſetzet, nachgehends aber ſich von ihrem Knecht ſchwaͤngern laſ⸗
ſen; Da ihr denn, ob dieſelbe ſich der Fleiſcher Innung verluſtig ge⸗
machet, und aus ſolcher geſtoſſen werden koͤnne, zu wiſſen verlanget.
Nun ſeynd alle diejenigen, ſo ein delictum publicum, dergleichen
auch die Hurerey iſt, begehen, fuͤr infam oder anruͤgig zu halten, folg⸗

lich von allen Ehren⸗Aemtern und Handwerkern ans zuſthlie er⸗ c.
V. NI=

568 MEDITAT. AD PANDECT.
IV.

Exiguum etiam furtum infamiam irrogat, Ppræbetque juſtam,
diſolvendi ſponſalia cauſam.
ontra Carpzovium nunc diſputamus, qui in Jurisprudentiæ
Eccleſiaſticæ lib. 2. def. 178. negat, ob furtum a ſponſo
commiſſum, quod extraordinariam duntaxat meretur pœnam,
ſponſalia diſſolvi poſſe, præcipuamque rationem in eo ponit,
quod cauſa repudi, ultimum ſcilicet ſupplicium & infamia
ſ Ponſi, ceſſet. Sed quod ad infamiam attinet, fallitur Carpzo-
vius. Equidem / eſembecii & Piſtoris auctoritate ſe tuetur, aſſe-
rentium, judicem, qui in delictis levioribus arbitrariam & ex-
traordinariam decernit pœnam, cenſeri infamiam remittere.
At nihil horum auctoritas contra manifeſtas leges poreſt. Cla-
rius hæ loquuntur, quam, ut dubium reſtare poſſit. Namque
Severus & Antonius in L. 8. C. ex quibus cauſis infamia: Si fur-
ti, inquiunt, condemnata es, eitra verbera uoque fa Fuſtium, famæ
damnuim ſubiiſti. Et Macer in L.63. de Furtis: Non boterit, ait,
præſes provinciæ eicere, ut furti dJamnatum non ſequatur infamia.
Cum igitur ſponſum, de levi etiam furto extra ordinem puni-
tum, infamia ſequatur, deinde non magnitudo & pretium rei
ablatæ, ſed animus furem faciat, & ſponſæ merito horrorem
incutiat, non dubitaremus, ſponſam hoc caſu, etiamſi ſponſus
hulla pœna affectus fuiſſet, a promiſſione matrimonii abſolve-
re, præſertim hodie, ubi, omiſſo anteceſſorum ſuorum rigore,
Oti, ſi modo paulum veroſimiles videant afferri rationes, faci-
lius diſſolutionem ſponſaliorum indulgere ſolent, qua de re
vide Sehilterum in Inſtitut. Juris can. lIib. 2. tit. 10. J§. 52.
. V. 5
Levis notæ macula non eſt inventum recentius Jockorum, Jed i in
legibus KRomanis fundamentum babet.
Junt nonnulli, qui levis notæ maculam a doctoribus in-
ventam, & præter mentem legislatorum Romanorum
. ex

N

—

SP. LII. DEINFAMIA ET LEVIS NOTE MACVLA. 569

ex verbis L. 27. C. de inof. teſtam. exſculptam perhibent. Quod
tamen nobis non perſuadent. Neque enim aliæ deficiunt leges,
quæ homines ſordidum vitæ genus exercentes turpitudine
quadam notant, & ob eam ipſam turpitudinem a conſortio ho-
neſtorum hominum ſegregant, atque ab honoribus & collegiis
excludunt. Vide longum eorum indicem in tit. C. de Murilegu-
lis. Adde L. 25. C. Ad L. Jul. de adulter. ubi diſcrimen inter
gravatam opinionem & infamiam memoratur, & L. 2. C. de Di-
gnitatibus, ubi famoſi & notati, nec non hi, quos ſcelus & quos
vitæ turpitudo inquinat, ab invicem diſtinguuntur. Atque his
ipfſis nulla appellatio melius convenit, quam notæ, quippe quæ
ex indole Latini ſermonis contemtum & diſtinétionem vilis
perſonæ ſignificat. Sic Plinius lib. 2. ep. 6. ubi coœnam divitis
cujusdam, ſibi & potioribus amicis opima, inferioribus vilia
& minuta apponentis, deſeribit, hos non ad cœnam, fed ad
NOTAM vocatos dicit.

VI.

Reus, contra quem inquiritur, pendente inquiſitione, aliqua ma-
cula notatus, ideoque ab oficio eſt ſuſpendendus, nec ad
novos honores admittendus.

6

suide grave videtur, reum nondum confeſſum vel con-
vicum, cujus forſan innocentia in fine proceſſus appare-
bit, non exſpectata ſententia, damnare quaſi & ab officio
ſuſpendere. Quoniam tamen uſus fori hoc ita ſervat, non
iniquum eum eſſe, nunc oſtendemus. Scilicet etſi facile largia-
mur, inquiſito, quamdiu pendet cognitio, haud irrogari infa-
miam: nihilominus macula quædam exiſtimationi ejus apud
bonos viros adſpergitur. Agnoſcunt hoc Menochius de Præ-
ſumt. lib. I. qu. 88. n. 9. & Carpzovius Quæſt. crim. 108. u. 62. &
recte quidem, cum nemo ad inquiſitionem trahatur, niſi indi-
Tom. I. Cccc Cciis

570 MEDITAT. AD PANDECT.

ciis & ſuſpicionibus gravibus oneratus, quæ vix aliter, quam
dolo vel culpa ejus interveniente, accumulari potuerunt. De-
inde neceſſe eſt, ut & communis fama eum auctorem crimi-
nis deſignet, & ut vita ejus anteacta fuſpicionibus locum fa-
ciat, quemadmodum ex Conſtit. crim. art. 25. apparet. Quodſi
igitur hæc duo concurrant, adeſt jam ante inquiſitionem ma-
cula aliqua, quam ipſe culpa ſua incurrit. Conſentit porro
& jus civile arg. I. 6. C. de Procuratoribus, & canonicum in
6. 10. X. de Purgatione canonica, & Strykius de ſuſpenſione alb Oi-
cio cap. 3. cum aliis, & uſus fori, quem ſequens Ctorum Vi-
temhbergenſium reſponſum menſe Julio anni cio 1o cc XI. da-
tum comprobat: Iſt Titio die Inquiſition wegen einiger wider
ihn angegebenen Geleits⸗Verbrechen zuerkannt worden. Weil er
nun jetzo das Stadt⸗Regiment als Buͤrgermeiſter bald wiederuͤber⸗
kommen ſoll, gleichwol beſorget, es werde von denen uͤbrigen Colle⸗
gen im Raths⸗Stuhl ſeine ſuſpenfio ab officio geſuchet werden,
ſo entſtehet die Frage, ob er bey kuͤnftiger Raths⸗ Wechſelung von
dem Regiment ausgeſchloſſen werden koͤnne. Nun wird einem wuͤrk⸗
lichen Inquiſiten einige infamia, wo nicht juris, dennoch fasti, oder
wenigſtens eine levis notæ macula zugezogen, da denn bekannt, daß
die Perſonen, ſo infamia juris vel facti laboriren, weder ad honeſta
collegia, noch zu andern Ehren⸗Stellen gelaſſen werden, welches
auch auf diejenigen, ſo nur levis notæ macula behaftet ſeynd, er⸗
ſtrecket wird, ꝛc. Pariter Scabini Lipfienſes apud Sruvium in
Deciſionibus juris opifteiarii Dec. 20. opificem ab exercitio opi-
ficii propter inquiſitionem contra eum inſtitutam juſte fuſpen-
di, reſponderunt.

VII.
Levis notæ macula per familiarem eum aliis notatis tonſäerudi.
vem, contrectationem malehcorum, alut rerum adexcoriato-
res pertinentiuum haud contrahitur.
Quod

——ꝑ

SP. LH. DE INFAMIA ET LEVIS NOTE MAC. 571

HH imperatores in I. 12. §. I. C. de Peœnis Præcipiunt, Va-
X

nas populi voces non eſſe audiendas, hoc imprimis quo-
ad infaniiam & levis notæ maculam obſervari debet. Infinitus
eſt eorum numerus, quos ineptum vulgus infamibus & nota-
tis aggregat. Sed ſine omni ratione. Dederunt jam ante nos
alii operam, ut exiſtimationem eorum, qui carnificibus aliisque
notatis familiariter utuntur, a voculis hominum vindicarent,
inter quos ſunt Bergerus diſſ. de Levis notæ macula §. 9. 10. 12.
& Srrykius in Uſu moderno tit. de bis qui not. inf. §. 4. Quodſi
igitur horum exiſtimatio ſalva eſt, magis adhuc ineptiunt, qui
quem ob contrectationem inſtrumentorum, aut rerum ad car-

nifices pertinentium maculatum credunt. Atque tamen ſunt,

qui ægre ſe ab hac perſuaſione abduci patiuntur. Non inju-
cundum erit, reſponſum Ctorum Vitembergenſium menſe
Septembri anni Cclo 109 cC IX. ſuper ejusmodi quæſtione exara-
tum hic annectere: Hat der Abdecker zu B. ausgeſaget, daß, als
er vor einiger Zeit von Morna nach Hauſe gefahren, der Hund wel⸗
chen er bey ſich gehabt, eine von denen in dem Morniſchen Felde
geweſenen Gaͤnſen erwuͤrget, welche er, der Abdecker, auf den Karren
geworfen, da ihm denn der Morniſche Edelmann betrunken nach⸗
gefolget, welcher mit ihm Schlaͤgerey unter freyem Himmel ange⸗
fangen, ja gar aus Trunkenheit und Bosheit den Karren vor ſeinem
Pferde bis nach ſeinem Hofe getrieben, allwo ihn der Abdecker ſte⸗
hen laſſen und davon gegangen, bis ſein Meiſter ſolchen wieder loß
gebeten. Begehret alſo der Herr Nachricht, ob der von Morna

deshalben von der uͤbrigen Nobleſſe fuͤr infam gehalten, und aus

ihrem Corpore ausgeſtoſſen werden koͤnne. Wiewol nun der von
Morna ſich allerdings etwas vergangen; Dieweil aber dennoch
deſſen factum nicht eben Pro famoſo oder turpi zu halten, geſtalt
er ſich durch Schlagung des Abdeckers und Forttreibung des Kar⸗
rens und Pferdes ſeiner Handthierung ganz nicht theilhaftig gema⸗
. Ccc c 2 chet,

572 MEDITAT. AD PANDECT.

chet, auch die bloſſe Beruͤhrung der denen Abdeckern und Scharf⸗
richtern zuſtehenden Sachen und Inſtrumenten, ja ſelbſt der Um⸗
gang mit ſolchen Leuten, niemand unehrlich machen oder be⸗
flecken kan; So iſt die Nobleſſe, wenn gleich der von Morna der
angegebenen Umſtaͤnde uͤberzeuget wuͤrde, ihn deshalben fuͤr unehr⸗
lich, oder auch pro levi macula notato zu halten, auszuſtoſſen, oder
mit einiger Strafe zu belegen nicht befugt. Ilidem Cti apud Zieg-
lerum de Jurilbus majeſtatis lib. I. cap. 29. §. 20. à levis notæ
macula liberarunt judicem, qui veneficii reum equuleo impo-
ſitum contrectarat, & tortoribus obnitentem manu repulerat.
Minus adhuc reprehendi poterat ſenator ille, qui partem ba-
culi, a judice in pronunciatione fententiæ capitalis de more

fracti, ante pedes ſuos projectam ſuſtulerat. Atque tamen

hunc reliquus ſenatus propterea ab offieio ſuſpendit, dignus
ipſe, qui ob levitatem iſtiusmodi judicii puniretur. Mireris in-
terim, Harprechtum, quem ſuper facto ſuo conſulit ſenatus,

non ſolum id non improbaſſe, ſed etiam ſenatorem illum,
quà contra gravitatem muneri ſuo annexam peccaſſet, ad

mulctam ſolvendam damnaſſe. Vide ejus Conſultationes eri-
minales & civiles conſil. I5. Sed ſolent interdum [Cti in gra-
tiam eorum, a quibus conſuluntur, reſpondere.

VIII.

Levis notæ macula notatus admittitur quidem ad teſtimonium,
Jed non eſt omni excebtione major.

IX.

Poteſt tamen judex, ſi aliæ veroſimiles cireumſtantiæ concur-
rant, bienam ei fidem babere.
SD eſtem vilem & levis notæ macula notatum aliqui prorſus
repellunt cum Oldrado de Ponte Conſil. 192. aliqui ſimplici-

*

SpP. LII. DE INFAMIA ET LEVIS NOTE MACVLA. 573

ter admittunt cum Carpzovio P. I. C. 1I6. def. 71. Nobis vero
magis placet Farinacii de Teſtibus Quaſt. 57. n. 61. ſenten-
tia aſſerentis, vilem conditionem & maculam teſtem non
inhabilem prorſus facere, fidem tamen ejus imminuere-
Breviter: audiendus eſt, ſed, quantum ei credendum ſit,
arbitrio judicis committitur ſecundum l. 3. pr. de Teſtibus.
Atque ita Cti Vitembergenſes menſe Septembri anni CcIo
12 Ccc IX, reſponderunt: Verlanget der Herr zu wiſſen, ob der
Abdecker, Friedrich Peltzer, wider den von Morna zum Eyde
und Ausſage zuzulaſſen ſey? Ob nun wohl ein Abdecker ſeiner
Handthierung halber fuͤr infam nicht zu halten, demnach zu Ab⸗
legung eines Zeugniſſes wider einen andern billig zugelaſſen wird;
Dennoch aber und dieweil ein Abdecker gleichwol perſona le-
vis notæ macula notata iſt, dergleichen Leute Zeugniß aber,
ob zwar nicht ganz verwerflich, doch alſo beſchaffen, daß ein.
Richter bey andern darzu kommenden Umſtaͤnden von ſolchem
gar wohl abgehen mag ꝛc. Contra ICti Helmſtadienſes men-
ſe Decembri anni cIo lo cc xvVI. teſtibus levis notæ macu-
la notatis, quum verofimiles circumſtantiæ concurrerent,
plenam fidem habuerunt: Inquiſitin wird beſchuldiget, daß ſie

ihr unehliches Kind auf des Denuncianten Meyers Namen taufen
laſſen, denſelben auch hin und wieder als den Vater von ſolchem

Kinde diffamiret, und falſche Briefe, worinnen er ihr 50 Rthlr.
verſprochen haben ſoll, vorgezeiget. Ob nun wol Inquiſitin ſolches
beſtaͤndig laͤugnet, dieſemnach, und da ohne des die beyden gegen
ſie abgehoͤrten Zeugen, der Scharfrichter und deſſen Frau, nicht
eben omni exceptione majores ſeynd, es das Anſehen gewinnet, ob
waͤre Inquiſitin entweder ſchlechterdinges, oder, da ja ein indicium
wider ſie uͤbrig bliebe, nach abgelegtem Reinigungs⸗Eyd los zu
ſprechen geweſen; Alldieweil aber der Scharfrichter und Scharf⸗
richterin die Inquiſitin bey ſich im Hauſe gehabt, und ihr Freund⸗
Ccc c 3 ſchaft

574 MEDITAT. AD PANDECT.

ſchaft erwieſen, folglich, daß ſie dieſelbe faͤlſchlich beſchuldigen wol⸗
len, nicht zu vermuthen iſt, ferner der perſonarum levium Zeug⸗
niß von einigen Rechtslehrern ohne Ausnahme zugelaſſen wird, alſo
in gegenwaͤrtigem Proceß bey obangefuͤhrtem Umſtande um deſt
weniger verworfen werden mag, bey welcher Bewandniß, und ba
dieſe beyde Zeugen, daß Inquilitin Meyern zum Vater ihres Kin⸗
des angegeben, ausſagen, ſelbige dieſerwegen vor uͤberwieſen zu ach⸗
ten iſt; So haben wir dieſelbe mit einer Strafe von 8 Tagen Ge⸗
faͤngniß beleget, und zur oͤffentlichen Erklaͤrung, daß die von ihr
dem R. A. Meyer aufgebuͤrdete Bezuͤchtigungen falſch, auch zu Er⸗
ſtattung der Unkoſten condemnirt. B

COKk OE L ANANIA.

I. Princeps adultero vel alii infami, quem fciens in colle-
gium conſiliariorum cooptat, famam tacite reſtituit.
2. Ob crimen famoſum condemnatus infamis hodie fit,
tametſi judex nullam infamiæ in ſententia fecerit men-
tionem. Diſſentit &kbilter. Ex. ad ff. 10. §. 35. G 36.
3. Liberi ex ſordidis parentibus nati levis notæ macula
notati ſunt, etſi paternum vitæ genus non ſequantur.
Vide tit. C. de Murilegulis & Ord. Polit. Imperiit de anno
1577. tit. 38. Diſſentit Sechæpffer in Snopſi Juris lib. 3.
II. 2. n. 5. 4

SPECIMEN LIII.
MEDIITATIONXNM AD PANDECTAS
AD LIB. IIIL. TIT. I.

PROCVRATORIBVS

PVBLICE DEFENS VM
4

HERMANNO LVDOVICO WERLHOFIO

HELMSTADIENSI.
.
D. XXII. IVNII ANNI CID IO CCXVI.

SP. LIHI. DE PROCVATORIBVS.

In judiciis militaribus & aliis, quæ procuratores alias non ad-
mittunt, ſi quæ tamen cauſa majoris momenti ventiletur, pro-
eurator non debet repelli.

II.
In cauſis modicis quilibet judex advocatos & procuratsret
arcere poteſt.

unt quædam judicia, in quibus recepto vetuſto more li-
tigantes ipſi comparere debent, nec procuratores aut
advocati, nomine illorum verba facturi, admittantur,
optimo conſilio, ne ſcilicet cauſæ, quæ in iis judiciis bre-
viſſimo ſemper tempore expediri debebant, facundia aut po-
tius loquentia iſtorum cauſidicorum in longum extrahan-
tur, atque miſelli clientes argento, quo ad neceſſarios uſus
indigent, emungantur. In academicis judiciis hoc maxime
uſu venit. Repelluntur ibi advocati & procuratores, ac,
quibus lis eſt, cauſam ipſi Præſentes orare jubentur. Quin
imo unicuique judici licebit, in cauſis modicis arcere pro-
curateres. Nec licet ſolum, ſed incumbit etiam, ut arceant,
ſiquidem juſti & æqui ſtudioſi eſſe velint. Vide modo
Novellam 17. cap. 3. Dici enim non poteſt, quam ſæpe cauſæ
leviſſimæ, quæ vix unius horæ cognitionem merentur, amba-
gibus procuratorum in multos annos extrahantur, & litigan-
tes majoribus ſumtibus, quam rei litigioſæ æſtimatio eſt, one-
rentur. Non ita diu acta ad ICtos Helmſtadienſes mittebantur,
quibus rei vindicatio ſuper uno anſere inſtituta continebatur.
Sed hæc longis advocatorum ſcriptis, operoſo teſtium exami-
ne, variisque contra decreta judicis interpoſitis remediis ita ex-
creverant, tantosque ſumtus extorſerant, ut unus ex litiganti-
pus ſe hoc judicio ad incitas redactum quereretur. Quæ cum
ita

596 MEDITAT. AD PANDECT.

ita ſint, non poſſum non laudare prudentiam præfecti
cujusdam, viri antiquis moribus & integerrima fide præ-
diti. Is, ut ex filio ejus, amico meo, accepi, procura-
torem, ſi quem ruſtici curæ ejus commifſſi ad judicium
adducunt, aditu prohibet, cauſamque ſine oratore audit
breviter, atque confeſtim decidit. Fuere quidem ex ad-
vocatorum ordine, qui repulſa hac injuriam ſibi factam
rati apud Proceres Hannoveranos, quibus ille ſubjectus
eſt, de duritia ejus conquererentur. Sed evocatus in
aulam rationes inſtituti ſui ita reddidit, ut abſolutus &
collaudatus receſſerit. Quam vellem, ut exemplum
ejus imitarentur magiſtratus alii, qui contraria prorſus
ratione utuntur, & exigui, quod ex multitudine & diu-
turnitate litium ſperant, lucelli cupidine ducti procurato-
res in leviſſimis etiam cauſis admittunt, horumque ope con-
troverſiam, quæ uno die terminari poterat, in aliquot men-
ſes & annos cum emolumento ſuo producunt. Verum, uti
dixi, aliqua judicia hunc morem ſervant, ut omnes fere ab
illis advocati & procuratores excludantur, inter quæ etiam
eſt judicium militare. Equidem Romanos in cauſis militari-
bus advocatos & procuratores admiſiſſe, vel ex eo verofi-
mile eſt, quod, teſte Floro lib. 4. cap. 12. caſtra Quintilii Vari
in Germania cum exercitu cæſi etiam cauſarum patroni ſe-
cuti funt. Verum Germani noſtri eos non tolerant facile.
Unde & Ludoviei im Kriegs⸗Proceß cap. 10. §. I. judices, ait, mili-

tares iniquo animo ferre advocatos. Interim negandum non

eſt, hic ſæpe in contrariam partem peccari, dum promiſcue in
cauſis etiam gravioribus advocati & procuratores repelluntur,
atque clientes, quorum ſalus ſæpe ex iſtiusmodi lite pendet, in-
defenſi nec confiliis inſtructi in juſta quoque cauſa, quam expo-
nere ipſi ob imperitiam ſatis nequeunt, ſuccumbunt. Quam-
obrem

=☛

SP. LIII. DE PROCVRATORIBVS. 577

obrem in hujusmodi arduis negotiis debent judices acade-
mici, militares aliique admittere procuratores & advwocatos.
Atque ita reſponderunt ti Helmſtadienſes menſe Majo
anni Cio lo CCXIV. Faͤllt Zweiſel vor, ob dem Gfficier nicht frey
ſtehe, einen Rechtsgelehrten in dieſer Sache zu conſuliren. Nun
iſt zwar bekannt, daß in denen vor dem Krieges⸗Gerichte anhaͤn⸗
gigen Sachen auf das kuͤrzeſte und geſchwindeſte verfahren, und
zu Verhuͤtung aller Weitlaͤuftigkeit keine Adooraten leichtlich
zugelaſſen werden. Weil aber gegenwaͤrtige Sache eigentlich die
Krieges⸗Diſciplin nicht betrift, ſondern ein civil caſus und dar⸗
zu von groſſer Weitlaͤuftigkeit und Wichtigkeit iſt, woran des Of⸗
ficiers und der Seinigen ganze Wohlfahrt haͤnget, im uͤbrigen
auch dem groͤſten Uebelthaͤter nicht verſaget wird, ſich des Bey⸗
ſtandes eines Rechtsgelehrten zu bedienen; So erſcheinet dannen⸗
her, daß dem Afficier gleichfals frey ſtehe, in gegenwaͤrtiger
Sache einen Rechtsgelehrten zu conſulirem. =

X

Sola inſtrumentorum ad auuſam pentinentium f'roductto procu-
ratorem plene non legitimat.

2 Qoreen poſſeſſio & oblatio documentorum, in quibus
præſens cauſa fundata eſt, ad legitimationem procura-
taris ſuſficiat, acriter ſœpe in foro diſputatur. Nec ipfi DD.
conſentiunt. Aliqui cum Eauterbachio de Procuratore in rem
ſuam &. 4I. prorſüs negant, ex poſſeſſione inſtrumentorum præ-
ſumtionem mandati oriri. Alii contra cum Brunnemanno ad
L. I. C. de Procuratoribus præſumunt hocca ſu mandatum, ideo-
que poſſeſſorem inſtrumentorum, ſi modo cautionem de rato
præſtet, admittunt. Ar utraque ſententia multum dubii ha-

578 MEDITAT. AD PANDECT.

bet. IIlis enim, qui prorſus talem procuratorem repellunt,
graviter obſtat e. 34. X. de oeffcio & pot. jud. deleg. Hi autem,
qui eum admittunt ſimpliciter, ſecuritati adverſæ partis, cui
poſt longum tempus lis de novo a domino cauſæ intentari pot-
eſt, non ſatis conſulunt. Igitur perplacet mihi temperamen-
tum, quo Ordines Imperii in Conſtitutione judicii cameralis P.
1. tit. 21. §.2. utuntur. Ili ſcilicet poſſeſſorem inſtrumentorum
admirtunt quidem cum cautione rati, ſed ab initio ſaltem litis,
& ſub conditione, ut in progreſſu ejus expreſſum & legale
mandatum exhibeatur. Quæ lex in aliis quoque judiciis ſer-
vanda eſt. Et propter eam Cti Vitembergenſes reum ex in-
ſtrumento liquidiſſimo conventum noluerunt tamen Prius con-
demnare, quam procurator mandatum creditoris exhibuiſſetr.
Sic enim menſe Aprili anni clo lo ccx. nomine Ducis Megapo-
litani pronunciarunt: Wuͤrde Klaͤger ſich anderer Geſtalt und
beſſer, als geſchehen, legitimiren, immaſſen ihm vor allen Dingen
zu thun oblieget, ſo iſt Beklagter, ſeines Vorwendens ungeachtet,
demſelben die libellirten 40. ſpecie Ducaten und 39. Rthl. nebſt
dem gufgelaufenen Intereſſe und verurſachten Unkoſten zu bezahlen
ſchuldig. Cui ſententiæ has ſubjecerunt rationes: Es hat Klaͤ⸗
ger aus einem von Beklagtem ausgeſtellten Wechſel⸗Brief Klage
erhoben, und, weil Beklagter ſolchen gebuͤhrend recognoſciret,
denſelben alſofort zu condemniren gebeten. Alldieweil aber nie⸗
mand aus einer auf einen andern gerichteten Schuld⸗Verſchrei⸗
bung in deſſen Namen Klage erheben oder Zahlung fordern kan,
daferne er nicht vorhero, daß ſolches mit des Glaͤubigers Willen
und Geheiß geſchehe, ſattſam beybringet, geſtalt denn hierzu die
Producirung der in Haͤnden habenden Obligation nicht genug iſt,

ſondern eine deutliche Vollmacht erfodert wird, woran es aber all⸗ .R

hier an Seiten Klaͤgers ermangelt; So haben wir ſelbigem zufo⸗
Derſt

Sp. LIII. DE PROGVRATORIBVS. 579

derſt beſſere Legitimation quferleget, nach deren Erfolg aber

Beklagten Dlene condemniret.
In cauſis marrimonialibus procurator admittitur.
V.

i cauſa Kupri vel adulterii, ſi civiliter agatur, procu-
rator repelli nequit.

NKio, qui fiat, ut omnes fere DD. qui de proceſſu ſeripfe-

runt, uno ore, in cauſis matrimonialibus procuratorem
repelli, affirment. Nihil falſius eſſe, praxis Conſiſtoriorum
procuratores in diſceptationibus de matrimonio quotidie ad-
mittentium oſtendit. Itaque jam diu Bergerus in Electis Proceſ-
Jus matrim. S. 16. hanc doctrinam de ſolo primo termino intel-

ligendam eſſe, oſtendit. Quin imo & in primo termino pro-

curator admittetur. Primus ſcilicet terminus tentandæ trans-
a ctionis & compoſitionis cauſa indicitur, ſimul vero in caſum,
quo illa effectum non ſortiatur, partes jura ſua deducere invi-
eem, mit einander zu verfahren, jubentur. In principio igitur
termini inter ipſos litigantes tentatur conciliatio atque procu-
ratores exire coguntur, ne ſuggeſtionibus ſuis ſpem concordiæ

turbent. At poſtquam hæc ſpes evanuit, admittuntur confe-

ſtim libellum repetituri, exceptiones propoſituri & reliquum
proceſſum ad finem perducturi. Quæ cum ita ſint, minus du-
bitandum eſt, cauſas ſtupri, in quibus minus principaliter de
matrimonio agitur, nec non adulterüi, ſi quidem civiliter tra-
Gentur, per procuratores peragi poſſe. Vide c. 5. X. de Procu-
ratoribus. Dubitatum tamen de eo aliquando fuiſie recordor,
Poſſetne mulien quæ ſtupratam ſe ab alieno marito dicebat,
V Ddddz⸗ atque

580 MEDIITAT. AD PANDECT.

atque, ut adulter infantem aleret, ſibique de cetero ſatisfa-
ceret petebat, per procuratorem comparere. Quod Cci Vi-
tembergenfes ipfi indulferunt, arque ſic menſe ſanuario anni
C1ο1ποο1.. reſponderunt: Wird ein Ehemann, Namens Fied⸗
ler, von der Goͤrſin, einer Wittwe, Ehebruchs beſchuldiget, da denn
derſelbe Bericht verlanget, ob die Goͤrſin ſich in deſſen Gerichten
perſoͤnlich zu ſtellen und die Schwaͤngerung zu erweiſen angehal⸗
ten werden koͤnne; Wenn nun gleich in Ehebruchs⸗Sachen ein
Uebelthaͤter in denen Gerichten ſich zu ſtellen und muͤndlich verhoͤ⸗
ren zu laſſen ſchuldig iſt; Dennoch aber und dieweil der Klaͤger,

ſo aus einem delicto wider den andern buͤrgerlich und ad ſatis-

factionem privatam klaget, gar wohl durch einen Bevollmaͤch⸗

tigten erſcheinen, und den Proceß fortſetzen kan; So mag die Goͤr⸗

ſin ſich in des Herrn Gerichten perſonlich zu ſtellen nicht angehal⸗

ten, noch, da ſie in Zukunft ferner durch ihren curatorem er⸗
ſcheinen ſolte, mit ihrem Suchen abgewieſen werden.
Libellus, in quo lileri rem parentibus ſuis debitam proprio ne-
mine petunt, tanquain ex præſumto mandato ſuſtinetur.

llud quidem extra controverſiam eſt, liberos parentum

procuratores etiam ſine mandato eſſe, atque eorum no-
mine actionem vel inſtituere vel ſuſcipere poſſe, L. 352:
pr. D. & I. I2. C. d& Procurat. Sed nomine parentum id fa-
cere debent, ut alii procuratores. Igitur quæſitum aliquan-
do recordamur, ſuſtinendusne eſtet libellus, in quo liberi

fundum matri ſuæ debitum ſuo nomine petierant. Et vi-

debatur quidem ab initio manifeſte ineptus ideoque reji-
ciendus. Suſtinuimus tamen. Error quidem haud dubie

commiſſus fuerat. Sed is nec non veritas rei ex actis ſatis

apparebat. Ipfi liberi mentionem matris ſuæ in libello fe-
cerant, &, quod viveret ea, adjecerant, fundum etiam a

patre ejus, avo ſuo, profectum dixerant. Itaque facile erat,

corrigere, in quo illi ex ruſticitate ſua vel advocati portius
imperitia peccaverant, & ſupplere omifſum. OGicium quip-
Pe eſt judicis, ſi guid a litigatoribus, vel ab bii, qui negottit

aſi

4

£

SP. LIII. DE PROCVRATORIBVS. 581

aſſeſtunt, minus fuerit diétum, 6d ſupbpleve, g Proferre, 704
ſeiat legibas ey juri Publico eonvenive ſecundum L. un. C. ziz
guæ deſunt advöcatig, cum qua conjunge c. 6. X. de Judiciis

Sic ergo reſpondit Ordo Helmſtadienſis menſe funio anni

CIA 1O CCXH. Es iſt zwar das Klage⸗Schreiben ſehr unfoͤrmlich ein⸗

„

gerichtet, indem die Klaͤgere darinnen fuͤr ſich und in ihrem eige⸗

nen Namen die ihrer annoch lebenden Mutter zuſtehende, und

von deren Bater herruͤhrende 2Schwad Wieſewachs fodern, auch,
den Grund ihrer Klage zu erweiſen, obbeſagte Mutter, welche doch
bey dieſer Sache hauptſaͤchlich intereſſiret iſt, und eigentlich Klaͤ⸗

gers Stelle vertreten ſolte, zur Zeugin vorſchlagen, und ſie ad per-

petuam rei memoriam abzuhoͤren bitten. Waͤnnenhero es auch
das Anſehen gewinnet, ob ſey die übergebene Klage als inept zu
verwerſen. Alldieweil aber Kinder fur ihre Eltern ohne ausdruͤck⸗
liche Vollmacht ex Præſumto mandato erſcheinen koͤnnen, hier⸗

naͤchſt die dem Libell angehaͤngte imploratio offici judicis ſo

viel operiret, daß wir die Klage, als ob ſie im Namen und von
wegen der Mutter angeſtellet worden, wohl ſuſtiniren koͤnnen; So
ſeynd wir zwar das Suchen wegen Abhoͤrung der Mutter ubergan⸗
gen, haben aber im uͤbrigen die Klage als guͤltig paſſiren laſſen.

VI.

Mandatum præſumitur verum &5 a domino litis ub'ſeriptum.

VIII.
Ir, qui negat, mandazum adverſus e productum ab ipſo domino
litis ſubſeriptum eſſe, non auditur, niſi argumenta && Ju-
ſpiciones in medium afferat.

Nen infrequens eſt ea lis, qua ille, contra quem mandatum
in judicio producitur, ſe negat manum ejus, cujus nomen
ſubſeriptum eſt, agnofcere, petitque, ut procurator ad pro-
bandum, quod dominus vere id ſubfſcripſerit, compellatur.
Procurator autem probationem contrarii ab illo exigit. Neque
Dddd 3 res

7

582 MEDITAT. AD PANDECT.

res ſine dubio eſt. Nam pro illo adduci poteſt, quod man-
data non recipienda ſint, niſi audita altera parte, quod pri-
vata ſcriptura ſine agnitione fidem nullam habeat, & quod
negantis nulla ſit probatio. Vide L. 24. C. de Procuratoribus.
Nihilominus tamen exiſtimamus, mandato fidem habendam,
nec, qui genuinum illud negat, audiendum eſſe, niſi aſſer-
tionem ſuam argumentis aut gravibus ſuſpicionibus ſtabi-
liat. Mandati enim, quod ab initio litis ad legitimandum
procuratorem producitur, alia longe ratio eſt, quam docu-
mentorum, quæ totius cauſæ fundamentum ſunt. In his
majore circumſpectione opus, quam in illo. Igitur, etii
facile largiamur Mevio P. 3. dec. 148. mandatum recipi non
debere apud acta, niſi audita altera parte, non tamen nudæ
hujus dubitationes, quæ fundamentum non habent & ad li-
tem protelandam plerumque excogitantur, admitti debent.
Dicat oſtendatque cauſam, ob quam mandatum falſum con-
fictumque putet. Si talem non habet aut demonſtrare non
poteſt, deſinat dubitare de integritate & veritate illius, quod
vir probatæ fidei & exiſtimationis, hanc enim in procurato-
re ſupponimus, produxit. Neque efſt, quod dicat, neganti
ſibi probationem imponi non poſſe. Non negat quippe ſim-
pliciter, ſed affirmat ſimul aliquid, falſum ſcilicet, quod a
producente commiſſum ſit. Hoc probare, difficile adeo non
eſt. Deinde nec probationem exigimus, ſed demonſtratio-
nem ſaltem & aliquam & allegationem cauſarum ſuſpicionis
ſuæ. Conſentiunt nobiscum DD. quos enumerat Maſcardus
de probationibus Coneluſ. 107. n. 19. Vide eundem Concluſ.
108. n. 6. ubi diſcrimen facit inter mandatum ſigillatum ſal-
tem & ſubſcriptum. Ad illius fidem requirit teſtes, qui ſi-
gilli adpoſitionem viderint, ad hoc vero alia probatione per
teſtes aut comparationem literarum opus eſſe negat. Atque
in hanc fententiam, quod mandatum præſumatur verum & a
domino ſubſcriptum, donec adverſarius contrarium oſtende-
rit, reſponderunt Cti Helmſtadienſes menſe Octobri anni
C1o 10 CcC XII. Was die von Deoͤllnern ausgeſtellte Vollmacht be⸗
trift, ſo meynet zwar Appellant, dieſelbe ſey annoch von dem aͤl⸗
tern und bereits verſtorbenen, nicht aber von dem ſetzigen woter⸗
rie⸗ “

—, 7 — ——

JJ — — 1

Sp. LIII DE PROCGVRATORIBVöS. 383

ſchriehen. Jedoch weil er dieſerwegen nicht den geringſten Grund
anfuͤhret, klagender Anwald hingegen das contrarium behaup⸗
tet, vor dieſen auch die Præſumtion iſt, daß er kein falſum be⸗
gehen werde; So haben wir es bey ſolcher in actis be findlichen
Vollmacht gelaſſen. .

Sigillum ab eo, qui ſeribere nequit, mandato apbofitum non
ſußieit, ſed neceſe, ut ab actuario vel notario publico
ſubſeriptio fiat.
X.
Curator mulieris Saxonicæ nomine ejus mandata
Jubſeribere nequit.
bhatur menſe Octobri anni co 1o cc xVI. Ctis Helm-
ſtadienſihus mandatum nomine mulieris Saxonicæ, quæ
ſeribere non poterat, a curatore ejus ſubſcriptum & ſigillo
ipfius mulieris munitum. Quærebatur, an ſufficeret. Nega-
vimus, quoniam fſigillum ſine ſubſcriptione vel teſtium præ-
ſentia nihil probat, teſte Maſxardo de Probationibus Concluſ.

108. n. 6. & Strykio de Jure analphabetorum c. F. n. 16. J. cu-

rator vero mulieris Saxonicæ tantum inſtar conſiliarii eſt, at-
que adeo ſolus negotia ejusdem expedire nequit. Sed, ais,
quid faciendum igitur homini literas neſcienti? Facile eft
remedium, ut ſcilicet nomen ſuum vel per actuarium judicii
vel per notarium publicum mandato ſubſcribi curet. Præ-
cipiunt hoc Carpzovius in Proceſſu tit. 5. art. I. n. I01. & Stry-

kius all. loco n. 15. Igitur ſic reſponſum fuit: Es iſt die aus⸗
geſtellte Vollmacht, da Beklagte, daß ſie ſolche ſelbſt unterſchrieben,

nicht ſagen kan, all erdings mange lhaft, und mag weder durch das
beyh⸗

584 MEDITAT. AD PANDECT.

beygedruckte Petſchaft, welches ohne Unterſchrift oder Zeugen

nichts probiret, noch durch Subſeription des Quratoris, der
denen Frauen nur an ſtatt eines Conſiliarü iſt, und ohne ihnen
nichts vornehmen kan, nicht guͤltig gemachet werden, ſondern es iſt
von noͤthen, daß Beklagte entweder ſelbſt, oder, da ſie des Schrei⸗
bens unerfahren, durch einen Norarium die Unterſchrift verrichte.

XI.

3

Ad zacitum mandatum ſußzcit, gquod dominus ab initio cum
procuratore comparuit, etſi deinde mox iterum receſſerit,
& bunc ſolum in judicio agere paſſus it.

Mandutum tamen tacizum in uno termino datum ad totum pro-

ceſſum & ceteros terminos non extenditur. ðèGM

E ernhrum hoc in facto contigit. Quidam in judicium ad
expediendum actum maximi momenti ſub pœna præcluſi
vocatus comparuerat cum advocato; ſed receſſerat Confeſtim,
peſtquam ſe faltem judici ſtitifſet, ſeu, ut ſtylo conſueto utar,
nachdem er ſich angegeben hatte. Poſt diſceſſum ejus relictus
advocatus negotium ſuſceperat confeceratque. Quæſtio
deinde movebatur, valeretne, qued egiſſet. Negabat ad-
verſarius, ratus, adtum a procuratore nec mandatum exhi-
Bente nec de rato cavente geſtum nullum ipfo jure eſſe. Re-
ſpondebat procurator, ſé a præſente domino mandatum taci-

tum accepiſſe. Sed adverſarius, iſtud mandatum tam diu, quam

dominus præ ſens fuiſſe et, duralle, abitu vero ejus exſpiraſſe, affir-
mabat, urgebatque imprimis c. 12. Xe de Procuratorilus, ubi reus,
qui illicentiatus, relicto procuratore, receſſit, contumax de-
ela-

M

Sp. LIII. DE PROCVRATORIBVS. 585

elaratur. Quibus tamen non obſtantibus, JCti Vitembergen-

ſes menſe Majo anni cio 1o CcIN. procuratorem recte poſt dis-
ceſſum domini negotium perfeciſſe, reſponderunt. Ad man-
datum enim tacitum non requiritur, ut dominus toti actui in-

terſit, ſed ſufficit, ut ſciat, negotium ſuum geri ab aliquo, nec
contradicat, L. 6. §. 2. Mandati E. 60.de Reg. uris. Quod vero
ad c. 12. X. de Proeuratoribus attinet, in eo reus non Propfterea
contumax dicitur, quod diſceſſiſſet & procuratorem reliquiſiet,
ſed quod procurator iſte tantum ad agendum, non defenden-
dum, datus in præſenti cauſa plane intervenire non poſſet.
Ex quo c. I2. tamen id colligitur, procuratorem tacite a præ-
ſente domino in uno termino conſtitutum propterea ad totum
proceſſum gerendum datum non cenſeri, ſed, ſiquidem in aliis
terminis comparere velit, novo mandato opus habere. Sic
reſponderunt JCti Helmſtadienſes menſe Decembri anni

CcIo 159 CcxVI Oberleuteranten beſchweren ſich daruͤber, daß ihnen

der Beweis, wie ſie dem vor ſie erſchienenen Advocaten keine Voll⸗
macht ertheilet, auferleget worden. Nun haben ſie zwar ſtarke
Ppræſumtiones inſonderheit daher wider ſich, daß ſie ſelbſt mit dem⸗
ſelbigen einigemal im Gerichte erſchienen und ihn dadurch ſattſam

bevollmaͤchtiget, bey welcher Bewandniß der ihnen nachgelaſſene

Beweis nicht einmal noͤthig zu ſeyn, ſondern vielmehr, daß ſie
ſchlechterdings die facta beſagten Advocatens ratihabiren muͤſſen,
billig ſcheinet. Alldieweil aber derſenige, welcher mit einem Ad-

Vocaten vor Gerichte kommt, ſolchen zwar zu gegenwaͤrtigem Ter⸗

min, nicht aber zu der ganzen Sache, noch zu Abwartung anderer

Termine auctoriſiret, und denn aus den Actis nicht erſcheinet, daß

Oberleuteranten bey Publicirung des am 11. May 1715. gegebe⸗

nen Beſcheides mit geweſen, hiernaͤchſt die Rechte ausdruͤcklich, daß

die von einem illegitimirten Advocaten unternommene Handlun⸗
Zom. I. Ree e H gen

86 MEDITAT. AD PANDECT.

gen nichtig ſeyn ſollen, verordnen, endlich die obangezogene nega⸗
tivam zu erweiſen faſt unmoͤglich fallen moͤchte; So haben wir ec.

XIII.
Procuratorit oficium ſingulari dignitate ſolvitur.

X dos quibus officium procuratoris ſolvitur, paſſim expli-
Acant DD. Nos unum ex L. 8. §. 3. de Procuratoribus adji-
ciemus, quo munus ejus ipſo jure ſine renunciatione tollitur,
ſupervenientem ſcilicet dignitatem, & talem quidem, quæ
cum procuratorio officio ſtare commode nequit; cujus rei ex-
emplum eſt, ſi advocatus vel procurator judicii inter aſſeſſores
ejusdem recipiatur, aut in confſilium principis cooptetur. Si-
mulac enim hance dignitatem adipiſcitur, deſinit eſſe procura-
tor. Nec diſſentiunt a nobis Cravett. Conſil. 697. n. 3. & Mar-
zini iv Analectis Forenſibus tit. 3. n. 103. qui acceſſione novi ju-
ris, officii & dignitatis priorem conditionem non mutari di-
cunt. Verum eni n hoc eſt in dignitatibus, quæ ſimul conſiſte-
re queunt, non in iis, quæ contrariæ invicem ſunt, de quibus
intelligendus eſt Receſſus imperii de anno 1654. §. 100. ubi Pro-
curatoris munus æque mutatione conditionis quam morte ex-
ſpirare dicitur. Itaque quod juris eſt poſt mortem procurato-
ris, obtinebit etiam, poſtquam ad dignitatem ejusmodi, quæ
cum munere procuratoris conjuncta eſſe nequit, eſt evectus.

C O K 0O L LEAKRIA.

1. Actoris à tutore vel curatore conſtituti poteſtas morte
conſtituentis non exſpirat. Berlich. P. 2. Dec. 278.

2. Procurator a prælato vel'rectore eccleſiæ pro eccleſia

conſtitutus morte conſtituentis revocatur. Uem. A. de
Provuratoribusß.

Procurator honorarium ante finitam litem petere poteft.

SPECI

602

SP. LIV. DE SYNDICO. 587

SEepECIME N LIWV.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. III. TIT. IV.

„Dr
S N D I C O
PVBLICE DEFEN SVM
4
ARNOLDO CHRISTIANO ERYTHROPEL,
HANNOVERANO.
D. XXV. JVLII ANNI CIO 1) CCXVI.

Ueiverſitas non aliter, gquam per confirmationem principis,
conſtituitzur.

II. ,
Poſſeſſores confinium agrovum, etſi communi nomine agant, uni-
verſitas tamen non ſunt, nec udicum conſtituere poſſunt.

autem eſſe non poteſt, niſi a principe confirmetur L. 3.
§. 1. de Collegiis & corporibus L. I. pr. Quod w1usc. univ.
Magiſtratus inferioris conſenſus non ſufficit, prout recte mo-

Nyndicus tantum ab univerſitate conſtituitur. Univerſitas

net Bergerus in COeconomia juris lib. I. tit. I. §. 18. n. 2. Ita-

que etſi plures homines conveniant, quos communis utilitas

invicem conjungit, hi tamen, ſi communi nomine agant,

non univerſitas, ſed ſocii ſaltem & conſortes litis erunt.
Multum autem inter utrumque intereſt. Soci enim & con-

ſortes non habent ea jura, quæ univerſitatibus comperunt,

&, quæ ſtrictim in Mediatione ſequente, plenius autem in-
Eee e 2 tra

588 MEDITAT. AD PANDECT.

fra ad tit. de Collegitis & Corporibus explicabuntur. Quapro-
Ppter nec ſyndicum conſtituere, nec ad eum conſtituendum
compelli poſſunt. Ita reſponderunt Cti Vitembergenſes
menfe Decembri anni oro 1o ccx. de poſleſſoribus confinium
agrorum, qui, facta communi cauſa, contra vicinum, poſſeſ-
ſionem ipſorum turbantem, actionem inſtituerant: Es ſeynd
Klaͤgere ihrer zuſammenſtoſſenden Aecker halber fuͤr eine Innung
oder Collegium, dergleichen jederzeit abſonderlich aufgerichtet und
von der hohen Obrigkeit beſtaͤttiget werden muß, nicht zu achten/
demnach auch einen Syndicum zu beſtellen nicht ſchuldig.

III.

Diſerimen inter univerſitatem & ſocietatem explicatur.

LD) nis modo, non quamlibet ſocietatem aut corpus, licet
ex pluribus perſonis conſtet, univerſitatem eſſe, niſi prin-
cipis acceſſerit conſenſus. Videndum ergo eſt, in quo ejus-
modi ſocietas ab univerſitate differat. Plura ſunt capita. Pri-
mum egt, quod jam memoravimus, confirmatio principis, quæ
in univerſitate, non etiam ſocietate, eſt neceſſaria. Alterum,
in quo differunt, eſt conſtitutio ſyndici. Ad hanc compelli-
tur univerſitas, non etiam ſocii, qui vel ſinguli, vel unus duo-
ve nomine omnium cum cautione rati comparere poſſunt L. 2.
C. de Conſortibus ejusdem litis. Quodſi tamen magnus ſociorum
numerus, hi compelli poſſunt ad unum procuratorem conſti-
tuendum, ne actio per plures ſciſſg incommodo afficiat adver-
ſarium L. 5. &. 7. Judicatum ſolvi. Nanet vero adhuc diſcrimen
inter ſyndicum & procuratorem hujusmodi. IIlius quippe po-
teſtas amplior longe eſt, & ad ea etiam, quæ ſine ſpeciali man-
dato a procuratore peragi nequeunt, extenditur. Tertium
diſerimen in eo conſiſtit, quod univerſitas jura pupillorum &

al⸗

mni⸗

n.
1nG

S8Sbdp. IIV. DE SYNDICO. 589

minorum habeat, L. 4. C. de Jure reipublicæ, & imprimis reſti=
tutionis in integrum beneficio gaudeat, L. 22. §. 2. D. & L. 4.
C. Quibus ex caufis majores, ſocietas non item. Differunt dein-
de quarto, quod ſocietas morte vel diſceſſu etiam unius ſocii
ſolvatur, non etiam univerſitas, quæ, exſtincta licet maxima
parte, in una perſona conſervatur L. 7. 9. 2. Quod oujusc. univ.
Differunt porro quinto, quod negotia univerſitatis per majo-
ra vota conficiantur, in negotiüs ſocietatis omnium conſenſu

opus, & unius etiam prohibentis potior cauſa ſit. L. 28. Com-

muni dividundo. Tum ſexto differunt, quod, cum univerſitas
in jus vocatur, directoribus ejusdem citationem inſinuari ſuffi-
ciat, ex ſocietate autem ſinguli citari debeant, teſte Bergero in
Oecon. jur. L. I. tit. 2. §. 8. n. 13. p. 55. Tandem ſeptimo & in
eo differunt, quod jusjurandum, ſi ſocietati deferatur, a ſingu-
lis ſociis, ſi univerſitati, a ſenioribus ſaltem præſtandum ſit L.
97. de condit. & demonſtr. Addunt alii plura diſerimina, uti,
quod univerſitas arcam communem, item jus condendi ſtatu-
ta habeat. Verum idem & ſocietati licet, ut & pecuniam in
communes uſus conferre & pacta de rebus ad ſocietatem per-
tineatibus, quæ vim ſtatutorum habebunt, inire poſſit.
Electio ſyndici, ad quam unum collegii membrum vocatum
non fuit, nulla eſt.

Elefio ſyndici legitime facta praſumitur.

VI.
Ceſat præſumtio bæc & collegium ad probationem adigitur, ſi
unum ex membris neget, ſe vocatum fuiſſe.

Eee e 3 Ad

590 MEDITAT. AD PANDECT.

delectionem ſyndici rite celebrandam neceſſarium eſt, ur
A omnia collegii, quod eligit, membra fuerint eonvocata.
Quando vero aliqua eorum omittuntur, nulla eſt electio, at-
que ab iis, qui omiſſi ſunt, juſte retractatur. C. 35. diſt. 63. C. 28.
pr. X. de Electione. Nec irrita ſolum electio eſt tum, cum plu-
. ra membra in convocatione omittuntur, ſed &, cum unum
ſaltem, licet inferius, quia ſecundum Innocentium III. pon-
tificem C. 34. X. de Electione electioni plus contemtus unius,
quam contradictio multorum, obſiſtit. Quodſi vero convoca-
tiol iſta in dubium vocetur, quæritur, an tum eligentes, qui
omnia legitime peracta dicunt, hoc ipſum probare debeant.
Videtur pro hac ſententia facere, quod affirmanti probatio in-
cumbat. Sed, cum inſtrumenta præſumtionem veritatis, in-
tegritatis & ſolemnitatis pro ſe habeant, L. 14. C. de Contrab. &
6ommitt ſtip. eandem certe fidem actus toto corpore geſti & do-
cumenta deſuper confecta habebunt. Adde ea, quæ de manda-
10 procuratorio in præcedente Specimine LIII. Meditatione EII.
diximus. Nec quidquam nobis obeſt, quod negantis per re-
rum naturam probatio non fit. Is enim, qui in electione mem-
bra quædam præterita fuiſſe dicit, non negat, ſed affirmat PO-
tius. Conſentit nobiscum Lauterbachius in diſſ. de Sindicis, 5.
77. Hoc tamen tunc ſaltem verum eſt, cum inſtrumentum ſyn-
dicatus ab extraneo impugnatur. Nam ſi collega ſe vocatum
, neget, atque propterea electionem nullam dicat, huic neganti
probatio imponi nequit, ſed ceteris collegii membris neceſſi-
tas imponetur oſtendendi, electionem ipſo vocato legitime
fuiſſe peractam. Idem eſt, ſfi extraneus breve ſaltem teſtatum
unius collegæ, quo ſe neglectum conqueritur, afferat. Per
hoc enim præſumtionem, quæ pro integritate electionis eſt, ſic
elidet, ut jam neceſſe futurum ſit collegio, illam probare.
Quem in modum Cti Vitembergenſes menſe Auguſto anni
cI

SP. LIV. DE SYNDICO. 581

Ci 19 ccx. reſponderunt: Obwohl Klaͤgere ein mit dem Raths⸗
Inſiegel bedrucktes Syndicat ad acta gebracht, dergleichen Inſtru⸗

ment aber ſo lange præſumtionem veritaris und ſolemnitatis, bis

das Widerſpiel klaͤrlich dargethan, vor ſich hat, dieſemnach es das
Anſehen gewinnet, als ob Beklagter mit der exceptione illegiti-
mationis entweder abzuweiſen, oder die Unrichtigkeit beſagten Syn-
dicats beſſer darzuthun, anzuhalten ſey; Alldieweil aber zu Auf⸗
richtung eines Syndicats alle und ſede membra des collegii gela⸗
den und berufen werden muͤſſen, und aber in dem fol. 21. befindli⸗
chen Atteſtat unterſchiedene Raths⸗Verwandte, daß ſie von die⸗
ſem Syndicat gar nichts wiſſen, vorgeben, wodurch denn deſſen fi⸗

Qes ſehr zweifelhaft gemacht wird; So haben wir Klaͤgern die Be⸗
ſcheinigung ihres Vorgebens, daß nemlich alle Raths⸗membra

zugegen geweſen, auferleget.

VII.
Inſtrumentum ſyndieatus non ab omnibus univerſitatis membris,

ſed tamen a duabus tertiis partibus eorum ſubſeribi debet.

[an debent ad ſyndici electionem collegæ omnes, ſed
non comparere. Nulla enim abſentium ratio habetur.
Ne tamen electio per infrequentiam, ut Livii verbo utar, Per-
agatur, providentiſſime conſtitutum eſt, ut minimum duæ ter-
tiæ partes collegii præſentes in electione ſint L. 3. de Decretis ab
ord. fac. L. 3. Quod ecujuscunque aniverſitatis. Ex quo porro con-
ſequitur, validum eſſe inſtrumentum ſyndicatus, etſi non ab
omnibus univerſitatis membris ſubſcriptum, dummodo dua-
rum tertiarum partium nomina in eo compareant. Et ita Cti
Vitembergenſes menſe januario anni cio 1o ccx. reſponderunt:
Bey dem neuen von Klaͤgern ad acta gebrachten Syndicat findet
Beklagter ſonderlich dieſes auszuſetzen, daß ein Theil derjenigen, ſo
doch bey Aufrichtung des erſteren Syndicats gegenwaͤrtig gerweßen
ey

592 MEDITAT. AD PANDECT.

bey dem jetzigen auſſen blieben. Dieweil aber gleichwohl von denen
bey demerſteren Syndicat gegenwaͤrtig geweſenen 114¼ Perſonen an⸗
jetzo 79 und alſo uͤber zwey Drittheile ſich eingefunden; So iſt
ſolches neue Syndicat fuͤr genugſam gehalten worden.

VIII.
Ad ſyndici conſtitutionem ſußicit mondatum tacitum.

Lbkuan fuit aliquando, an ſyndicus mandato univerſita-
tis tacito conſtitui poſſet. Qui negabant, ad communem

Doctorum conſenſum provocabant, in legitimatione ſyndici
Præciſe inſtrumentum ſyndicatus requirentium, & omnia, quæ
ſine eo geruntur, nulla declarantium. Verum cum ſyndici in-
ſtar procuratorum fint, L. 6. §. 3 quod cujusc. univ. in procura-
toribus vero tacitum mandatum ſine dubio ſufficiat, L. 6. §. 2.
Mandati, Cti Helmſtadienſes menſe Martio anni cio Ic ccXIII.
reſponderuut, pro ſyndico habendum eſſe, qui pro præſente
univerſitate verba fecerat, tametſi mandatum non exhibuiſſet:
Obwohl in denen actis nicht befindlich, wie die Gemeinde D. Sacern
zum Syndico beſtellet, ſo iſt doch nicht zu zweifeln, daß D. Sacer
der Gemeinde wahrhaftiger Syndicus geweſen, da er in deren Ge⸗
genwart ihre Nothdurft vorgeſtellet, alſo per præſentiam und pa-
tientiam eine ſtillſchweigende Vollmacht erhalten.

IX.

Syndicus univerſitatis ordinarius neceſſe non babet, ut ad ſingu-

las cauſas ſe legitimet , niſi adverſarius qualitatem
ejus plane in dubium vocet.

Syndicus generalis ad omnes, etiam fut uras, lites conſtitutus
videtur.

Duo

— - —

89. LIV. DE SYI NDICO. 593

Tuo hic aſſlerimus. Quod ad Primmumn, diſſentit a nobis Lau-
12 terbachius de Ouudicis 9. 86. aſſerens, ſyndicum ad omnes
etiam futuras univerſitatis cauſas uno generali mandato co
ſtitutum, debere tamen ad unam quamque cauſam Peculiare
mandatum exhibere, vel generalis mandati exemplar in ſin-
gulis cauſis producere. Quod ad alterum, negat Bartolus
ad I. 18. ö8. Si is Auit D. de Damno inf. n. 2. eum, qui ſimpli-
citer conſtitutus eſt ad cauſas, futuras cauſas, de quibus tein-
Pore conſtitutionis cogitatum non fuit, ſuſcipere poſſe. At
ICti Vitembergenſes utrumque affirmarunt, in caſu, quo
ſyndicus capituli, qui hoc officium indubie fuſtinebat, actio-
nem inſtituerat, adverſarius vero eum, ut mandatum ſpecia-
le ad hanc cauſam proferret, „urgebat. Noluerunt ſcilicet
illi hanc neceſſitatem imponere dicti JCti. Namque pri-
mum conſtabat omnibus, & ipſe etiam adverſarius fatebatur,
eum ſyndicum capituli ordinarium eſſe. Talis vero qui eſt,
non opus habet a ſingulas cauſas peculiari mandato. Ipſum
enim illud, quod fuſtinet, publicum ſyndici munus poteſta-
tem agendi & reſpondendi de omnibus cauſis compleclitur
c. 9. X. de Procuratoribus. Strykius in Uſu mod. tit. Quod
ujusc. univ. §. 7. Deinde etfi Objiceretur, eum generaliter
initio ſuſcepti muneris conſtitutum ad futuras lites, de qui-
bus tempore conſtitutionis cogitatum non fuit, datum non
intelligi; attamen contrarium verius eſt ex præſumta volun-
tate Conſiituenti jum, quos ufique, dum generaliter locuri ſunt,
& de fururis litibus cogitaſſe Verofſimiie e eſt c. 9. X. de Procu-
ratoribus arg. I. 9. C. Quæ res pignori. Quæ ſententia & uſu
recepta eſt, Reſtibus Paulo in L. 6. §. I. Quod cujusc. univerſi-
tatis, 1Veſauro Deciſione 59. Berlichio P. I. I1. Co⸗ neluſ. 14. n. 99.
Sic itaque reſponſum fuit menſe Novembri anni cl) 10 CCXI:
Es ſeynd die von Beklagten vorgeſchuͤtzte exceptiones dilatoriæ von
Tom. J. Ffff. keiner

594 MEDITAT. AD PANDECT.

keiner Erheblichkeit, geſtalt die exceptio illegitimationis dadurch,
daß Beklagter Klaͤgern ſelbſt pro ſyndico generali capituli erken⸗
net, hinwegfaͤllet, indem bekannten Rechtens, daß ein Syndicus
generalis auch futuros proceſſus univerſitatis uͤbernehmen und
vertreten kan. Aliud tamen dicendum fuerit, ſi adverſarius vel
prorſus neget, vel ſaltem in dubium vocet conſtitutionem
ſyndici. Tunc enim, etſi ſyndicus notorium hoc dicat, pro-
ductionem tamen ſyndicatus ſui detrectare non poterit. Ita
viſum fuit [Ctis Helmſtadienſibus menſe Septembri anni
CIO 1O CCxV: Vor allen Dingen iſt noͤthig, daß der Klaͤgere ange⸗
gebener Syndicus ſich gebuͤhrend legitimire. Denn da Beklagter
ſolche ſeine Qualitaͤt in Zweifel ziehet, ſo mag jenem die vorgeſchuͤtz⸗
te Notorietaͤt nicht zu ſtatten kommen, ſondern er muß glaubwuͤr⸗
dige Nachricht hiervon ad acta bringen.

XI.
Syndicus, generaliter conſtitutus, acus, ſariale mandatum aligs
requirentes, qualis eſt transactio, renut ciatio, recte expedit,
niſi aberte in detrimentum univerſitatis tendanr.

XII.
Brndicus magis eum tutore & curatore, guam cum
procuratore, eſt comparandus. .
Nus eſt inter omnes, quas in hoc ſpecimine propoſuimus,
Aalſertio dubia magis & controverſa, quam hæc XI. Ipſe,
antequam eam amplecterer, diu multumque hæſitavie Sed
amplexus ſum tamen. Equidem non ignoro, quam ſint mul-
ti, qui contrariam tueantur. Verum auéctoritas ſola me non
movet. Nec nego argumentum, quod a procuratore deſu-

munt, ſatis firmum videri. At, quæ contra afferuntur, longe
firmiora

Sp. LIV. DE SYNDICOO0. gH„ô

firmiora ſunt. Scilicet etſi ſyndici cum procuratoribus in mul-
tis rebus conveniant, differunt tamen etiam ab iisdem. Nem-

pe ſi rem recte excutimus, quemadmodum univerſitas jura pu-

pillorum & minorum habet, ita quoque ſyndici earundem ma-
gis tutorum & curatorum, quam procuratorum, vicem ſuſti-
nent. Tutores vero & curatores actus ſpeciale mandatum re-

quirentes vi officii ſui gerunt, I. 54. §. F. I. 56. §. 4. de Furtis
I. 35. pr. de Jurejurando, ergo & ſyndici. Deinde in L. 12. C. de
Trantactionilus transactio, quæ ſine dubio ſpeciale mandatum
requirit, ab adminiſtratoribus civitatis, quibus quodammodo
annumerari poſſunt ſyndici, inita confirmatur. Porro ex do-
Gtrina Carpzovii deciſ. 28. n. 14. ſyndici majorem longe fidem
merentur, quam procuratores. Denique non deſunt, qui no-
biscum ſentiant, ex quibus in præſens Gailium 2. O. 72. n. II.

Lohſwum de Jure univ. P. I. C. 3. . 109. & Zabnium in Politia

municipali I. 2. C. 23. n. 34. nominabimus. Quibus rationibus
moti Uti Helmſtadienſes menſe Septembri anni C1o 1o ccxXV.
poſſe ſyndicum, etſi ſpecialiter ad hoc non inſtructum, bene-
ficio appellationis renunciare, reſponderunt: Daß Beklagter
fodert, es ſolle dem Syndicat Poteſtas renunciandi appellationi
einverleibet ſeyn, ſolches haben wir nicht vor nothwendig geachtet,

indem ein in genere beſtellter Syndicus Kraft ſeines Amtes alle

actus, welche ſonſt bey einem ordentlichen procuratore eine ſpecia-

le Vollmacht erfordern, verrichten, folglich auch tranſigiren und
renunciren kan. Id tamen facile conceſſerim Zabnio loco ſupra

dicto, ſyndicum donare & liquidum debitum remittere non
poſſe, quippe quod nec tutoribus, a quibus argumentum ad
ſyndicos in plerisque capitibus trahendum eſt, licet L. 46.
§. . Je Admin. & peric. tut.
FIIf 2 XIII.

—

596 MEDITAT. AD PANDECT.

1XIII.
Syndici oficium morte conſtituentium, dummodo ipſa univer
ſitas perduret, non exſpirat.

Gecus videtur Kivino, qui in Enunciatis juris tit. . §. 3I. Se
mnadxima, inquit, univerſitatis pars vita defuncta fuit, novo

BGyndicatus inſtrumento opus eſt. Hæc ille, nulla, ut ſolet, lege,

nulla ratione, nulloque teſtimonio auctoris allato. Diu igitur
quæſivimus, cui fundamento ſingularis hæc & communi pror-
ſus contraria opinio inniti poſſet, donec tandem in Corpzoviusn
incidimus, atque hunc præiviſie & auctoritate ſua Kivinum in
Partes ſuas pertraxifſe animadvertimus. Similia enim ille in
D. I. CG. I 3. Gef. IO. habet. Argumentum, quo pro ſtabilienda
aſtertione ſua utitur, tam leve eſt, ut per ſe concidat. Ait
hempe, ideo, quod major pars univerſitatem repræſentet, ex-
ſtincta ea parte, mandatum ceſſare. Verum enim vero ſyndi-
cus non majoris partis, ſed integri collegii mandararius eſt.
Cum igitur collegium ipſum, exſtincta licet majore pParte,
Perduret tamen, perdurat etiam officium ſyndici, nec niſi
cum interitu totius univerſitatis interit. Vide L. 7. 32,
cujuse. univ. Quamobrem non ſolum, cum Esbachio ad dicium
Carpzovit locuin aliisque ab eo ibigem memoratis, Carpzo-
vio & Rivino contradicimus, ſed præterea allerimus, omnibus
licet his, qui ſyndicum conſtituerunt, exſtinctis, manere ta-
men ſyndicum, donec a ſucceſſoribus revocetur. Contirmat
hanc ſententiam noſtram Alfenus in L. 76. de Yudiciis: Pe-
Tpondi, inquiens, non modo, ſi unus, aut alter, ſed & ſe omnes
Judices mutati eſent, tamen & rem eandem, & judicium idem,
quod antea futſſet, permanere.

—

2 14

R.

XIV.
Quod ad jus proëdrig, Gudicus ivitatis conſules ¹
egu tur, veliguos autem ſenatores antecedit.

Atum aliquando fuit. Senatores
eum

rè

vor J erlagte allerdinges zuſtehe, ſolglich dieſe ihm ſolchen ohne Wi⸗

S8D. LIV. DE SXYNDICO. 92

eum fibi omnibus poſtponere conabantur, rati, communem

illum miniſtrum eſte, atque adeo non ſine ſumma im Pudentia
“ im Præ dominis & Patrohis ſibi vindicare Poſſe c. At Cti
He Rchſtatlie lienſes lirem ſecundum polygraphum dederunt, hac
Potiſſimum ratione moti, neld iͤndie ſimul partes ſuſtine-
ret, ſyndico vero, cnjus munus maxime honorificum eſt, in

omnibus fere toltati bus Præcipuus inter ſenatores locus aſſi-
gnetur. Et ſi vel maxime dicas, ſyndicum etiam quodammo-
d0 miniſtrum ſenatus eſſe ,Cconſuetudine tamen, ut recte mo-
us de Jat re proéëdric Mec. I.gqucſt. 8. induci etiam Poteſt,
iniſter ſenatus ſenatores Dr Leder⸗ Quare ſic men-
deni CcIo O CCXVI. Concepimus ſehtentiam: In Sachen
gel einem, wider J. G A. 1 ind Die uhrigen Raths⸗
zu C. Beklagte am andern Theil erkennet die Fuͤrſtliche
de Regierung “ 1Zerbſt vor Recht: Daß Kl zge n der Rang

6

„

derſpruch zu laſſen, auch ale durch gegenwaͤrtigen Proceß verur⸗
ſachte Unkoſten, nach vorhergehender deren Tiquidation und unſe⸗
rer Ermaͤßigung, zu erſtatten ſchuldig. V. R. W. Qui ſententiæ

has ſubjecimus rationes: Ob wol Beklagte zu Behauptung ih⸗

res Ranges uͤber Klaͤgern anfuͤhren, es ſey der Stadtſchreiber nur
kin d Diener des Raths, und muͤſſe folglich unter deſſen Glieder, als

ſeinen Vorgeſetzten, gehen, ſo gebe auch das Studieren niemanden ein

Bolrrecht fuͤr andere Ungelehrte, wenn dieſe eine hoͤhere E Ehrenſt tele

bekleiden, zudem ſen Klaͤgers Gelehrſamkeit nieht eben omni exce
ptione major, ferne er, da ſich g ſeliger eines Vorſitzes angemaſ⸗
evon ihnen jederzeit dagegen prote eſtiret worden, endlich ſey
nie der be rren Predi iger und des 9 ſogen annten locatoris
ls handele es von ſolchen
altern und Vorſchneidern
noth⸗

adibus, w dorinnen Kl⸗ ag

„

598 MIEDFTAT. AD PANDECT.

nothwendig eine hoͤhere Stelle eingeraͤumet werden muͤſſen; aus
welchen und andern Umſtaͤnden es das Anſehen gewinnet, ob haͤtte
vor Beklagte geſprochen werden ſollen; Alldieweil aber Klaͤger,
nach dem faſt in allen kleinen Staͤdten uͤblichen Ge brauch, nebſt der
Stelle des Stadtſchreibers auch das Amt des Syndici, ob er gleich
den Namen nicht hat, vertritt, und nach der Beklagten eigenen Ge⸗
ſtaͤndniß bey oͤffentlichen Solennitaͤten das Wort fuͤhret, und de⸗
nen Caͤmmerern alsdenn unſtreitig vorgehet, hiernaͤchſt auch ein
bloſſer Stadtſchreiber durch die Gewohnheit die Præcedenz uber
die wuͤrklichen Raths⸗Glieder adquiriren kan, wie ſolches Hor-
nius de jure proëdriæ Dec. I. Quæſt. 8. ob er gleich ſonſt denen
Stadtſchreibern daſelbſt zuwider iſt, nebſt denen ICtis Vitember-
genſibus zugeſtehet, und dann Klaͤger dreyer Geiſtlichen auch eines
andern ehrlichen Mannes, der zumahl bey Location der Leute auf
Hochzeiten ꝛc. ſich gebrauchen laͤſſet, zwar unbeſchwohrnes aber we⸗
gen Anzahl und Beſchaffenheit der arteſtirenden Perſonen nicht
ganz unguͤltiges Zeugniß vor ſich hat, welches um ſo viel deſto⸗
mehr in Betrachtung gezogen werden muß, da Beklagte ſelbſt eini⸗
ge actus einraͤumen, und ſich, ſonderlich wegen des Vorganges
bey der Præſentation, nur mit einer nichtigen, und wie oben ange⸗
fuͤhret, zu Klaͤgers Vortheil gereichenden Antwort, daß er nemlich
die Reden im Namen des Raths gehalten, zu vertheidigen ſuchen,
immaſſen auch die von ihnen in der Kirche eingewendete Proteſta-
tion bey andern actibus, welche ſie der Zeugen Bericht nach ohne
Contradiction geſchehen laſſen, ihnen nicht zu ſtatten kommen mag;
Dieſeimnach und da Klaͤger ſo wol die jura poſſeſſorii als petito-
rii vor ſich hat, ſo haben wir nicht wol anders, als vor ihn, ſpre⸗
chen, auch Beklagte als temerarios litigantes zu Erſtattung der
Unkoſten condemniren koͤnnen.

2

—(LCOROI-

SP. LV. DE NEGOTIIS GESTIs. 599

1. Quod ad ſubſcriptionem inſtrumenti ſyndicatus attinet,
diſtinguendum eſt inter univerſitates, quæ jurisdictio-

nem habent, quales ſunt civitates, & eas, quæ nullum

habent, uti collegia opificum. In illis ſubſeriptio neceſ-
ſaria non eſt, dummodo ſigillum ſubjiciatur, in his vero
omnium vel ſaltem majoris partis fubſcriptio requiritur.
Kivinus in Emunciatis juris tit. 7. n. 36.
2. Seniores nomine univerfitatis juraturi mandato- opus
non habent Carpz. lib. 3. KReſp. 41.

2. Membrum univerfitatis ad fubeundum ſyndici munus
invitum compelli poteſt, arg. L. 18. §. 13. de Muneribus.

.

SPECIMEN LVv.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. IIILI. TIT. V.

NEGOTIIS GESTIS

DITE RICO ADOLPHO HECKENBERG.

D. V. AVG. ANNI CI9 I19 ccCXVI.

Pulgata Legis 22. C. de Negotiis geſtis lectio contra Byn-
keribakium defenditur.
Wegoila gerere etiam procuratores dicuntur.
onnihil dificultatis haber Lex 22. C. de Wegotiis geſtit,
in qua imperatores: NWegotium, inquiunt, gerentes alie-
num, non interveniente ſbeciali pacto, caſum fortuitum

præſtare

600 MEDITAT. AD PANDECT.

præſtare non compelluntur. Dubium hic oritur, quomodo fieri
Poſſit, ut in negotiorum geſtione, quæ ignorantiam domini
ſupponit, ſpeciale pactum interveniat. Qui imperatorem hic
de ſolo procuratore loqui cum Accurſio Putant, hi Tribonia-
num maximæ incuriæ inſimulant, quod legem hanc loco pla-
ne alieno inſeruerit. Facit id Majerus in Collegio Argentora-
Zenſi tit. de Negotiis geſtis S. 27. legem hanc fugitivam appel-
lans, quæ ad tizulum mandati ſit referenda. Magis etiam pec-
cant, qui cum Byukeribækio Obſerv. jur. Kom. Iib. I. 6.7. & Nood-
zio Comment. in D. tit. de Negotiis geſtis in mendo cubare le-
gis verba dicunt, & pro, interveniente Tpeciali pacto, legi opor-

tere, interveniente ſpeciali facto, contendunt. Sed facile refel-

luntur. Namque primum Baſilica obſiſtunt, ubi lib. 17. tit. 2.
C. 22. eadem lex refertur & vox babtum oonuoοoοoο q vertitur. Ve-
roſimile autem non eſt, illis jam temporibus, quibus Baſilica
compilata ſunt, legem corruptam fuiſſe. Deinde lectio illa,
quam ſubſtituit Bynkershœkius non interveniente ſpeciali far
to, obſcura eſt, nec juris noſtri auctoribus familiaris. Accedit
etiam, quod emendare verba legum, niſi necefſitas id exigat,

non debeamus. At, ais, quomodo ergo Triboniani negligen-

tia excuſabitur, & lex, ut in hoc titulo apte poſita videatur,

explicabatur? Res facillima eſt. Nempe vox, negottum gerere,
non ſtricte hic de ſolo negotiorum geſtore proprie ſic dicto
. . † . . „* .
intelligenda eſt, ſed, ut ſæpe in jure noſtro fit, late de omni
οAQui res alterius ſeu ſponte, ſeu ex officii neceſſitate, ut tu-

tor, ſeu præcedente mandato, ut Procurator, adminiſtrat, ac

cipitur. Ergo generalis regula hic continetur: neminem qui
in rebus & negotiis alienis verſatur, caſum fortuitum præſta-
re: quam Tribonianus titulo de Negotiis geſtis inſeruit. Neque
enim hoc infrequens ei eſt, regulam, quæ ad plures contractus
Bertinet, generalibus verbis in titulo ſpeciali referre. Cujus
rei exemplum aliud in L. 28. de Weg. geſtis occurrit. Limita-
tio autem adjecta, non interveniente ſpeciali pacto, non ad
nego-

——

— —

SP. LV. DE NEGOTIS GESTIS. 60:

negotiorum geſtorem, ſed ad alios, qui negotia aliena ex man-
dato domini gerunt, pertinet. Nihil eſt hac explicatione pla-

nius, nihil rationi convenientius. Sed hic iterum Bynkers-

hœkius, dum Gloſſæ interpretationem refellit, nobis ontradi-
cit, atque negotia gerere de procuratore dici poſſe, negat, &
ad Crjarii auctoritatem Provocat. Evolvi ergo Cujaeii loca ad
Afriean. tract. 8. in L. 17. de in rem verſo & L. 5I. de Wdilit. edi-
&zo. Ibi vero ille nihil amplius, quam, procuratoris nomine
etiam voluntarium, id eſt, geſtorem, qui ſine mandato geſlit
negotium alienum „ contineri, ait. Quod autem geſtor de
procuratore intelligi nequeat, hoc non dicit. Nec potuit di-
cere. Leges enim nimis claræ & frequentes ſunt, in quibus
negorfia gerere procurator dicitur. Omnium inſtar eſſe poteſt
L. 2. §. I. Mandati ibi: ſi tibi mandem, ut negotio mea geras 3 cui
adde E. 6. §. I. eodem. Imprimis autem explicationem meam
juvant l. 6. §. 4. D. & l. 14. C. de Weg. geſtis, in quibus nego-
tia gerere generaliter ſimul de procuratore & de negotiorum
geftore Propric dicto Prædicatur.

III.

Wegotiorum geſtor præſumitur, qui elaves conelavium eiſa
rum alienarum apud ſe ſervat-

W.

Wegoriorum geftor ad edendum inventarium ant ſpecißcationem
juratam obligatur.

Etemm „quod nunc narrabimus, in facto contigit. Mor-
tuo patrefamilias, cognati ejus ſpemringentis hereditatis
potiundæ conceperant, ſed, cum præter pancos numos nihil
reperiflent, ſpes inanes , ur cum poëta loquamur fe Paviſſe
Tom. I.. Sggg ani.

602 MEDITAT. AD PANDECT.

animadvertebant. Suſpicabantur tamen, mulierem, in cujus
ædibus defunctus vixerat, & cujus cuſtodiæ conclavium & ci-
ſtarum ſuarum claves, quas illa etiam poſt mortem demum
ejus reddiderat, commiſerat, plerasque res vel ipſam vel per
alios ſubtraxiſſe. Quærebant igitur ex Ctis Vitembergenſi-
bus, poſſentne illam ad jusjurandum iis de rebus Præſtandum
adigere. Res difficultate non carebat. Jusjurandum enim
Purgatorium de furto imponi ei non poterat, quippe quod
non, niſi veroſimilia argumenta & indicia adſint, locum habet,
teſte Carpzovio Quæſt. erim. 116. n. 62. At hic præter ſuſpi-
cionem heredum nihil aderat. Igitur alia via incedendum rati
ad jusjurandum manifeſtationis ſeu juratam ſpecificationem ad-
igi illam poſſe, exiſtimavimus. Equidem prævidebamus facile,
eam reſponſuram, iſti jurijurando tantum in herede locum
eſſe, ad ſe autem hereditatem non pertinere. Verum & nego-
tiorum geſtor ad id obligatus eſt. Cum enim ſine dubio ra-
tiones reddere debeat, I. 19. §. I. de Negotiis geſtis, rationum
autem reddendarum fundamentum ex confeſſione Ctorum
omnium ſit inventarium, aut, hoc deficiente, jurata ſpecifica-
tio, ab hujus editione liberare ſe nullo modo poteſt. Vide
Carpzovium P. 3. C. 33. def. 7. Illud itaque dubium nunc ſaltem
ſuperat, an contra mulierem hanc, quæ bona defuncti publice
non adminiſtrarat, negotiorum geſtorum actio locum inveni-
ret. Sed hoc etiam affirmavimus. Conceſſio enim clavium
non alia mente a defuncto facta eſſe poterat, quam, ut res in
ciſtis reconditas curæ ejus committeret. Nec, niſi & ipſa
hanc mentem habuiſſet, claves vel accepiſſet, vel poſt mortem
retinuiſſet. Hæc recta ratio indicat, ut nec opus ſit lege.
Quamvis & illa in promtu foret. Vide modo L. 77. §. 21. ge
Legatis 2. ubi paterfamilias uni ex liberis ſuis claves tradens
cuſto-

E =SSE 1

= 7 E1

S=

l

e.

16

8P. LV. DE NEGOTIIS GESTISZS. 60 3

euſtodiæ eum & negotiis gerendis præœfeciſſe cenſetur. Adde
Zieglerum de Jure clavium d9. 21. Sic itaque menſe Aprili anni
cio lo ccx. reſpondimus: Verlanget Ihr Unterricht, ob Hans
Olners Eheweib, welche die Schluͤſſel zu Paul Olners Behaͤlkniſ⸗
ſen bis nach deſſen Tode gehabt, eydlich zu erhalten verbunden ſey/
daß ſie von des Verſtorbenen Baarſchaft in deſſen Krankheit nichts
ſelbſt oder durch andere entwendet habe. Wenn nun gleich das
purgatorium niemand leicht ohne erhebliche Vermuthung und An⸗
zeigungen aufgebuͤrdet werden mag, imgleichen derjenige, ſo nicht
Erbe worden, noch der Erbſchaft ſich angemaſſet, eine eydliche Spe-
cification auszuſtellen nicht gehalten iſt; Dennoch aber und die⸗
weil Hans Olners Eheweib dadurch, daß ſie die Schluͤſſel zu Paul
Olners Behaͤltniſſen ſo wol bey deſſen Leben als nach ſeinem Tode
gefuͤhret, ſich einer Adminiſtration angemaſſet, ein jeder Verwal⸗
ter aber eine eydliche Specification der bey ſich gehabten Guͤter her⸗
aus zu geben ſchuldig iſt; So mag Hans Olners Eheweib zu der
gleichen Eyd wol angehalten werden.

V.
Qui probibentis negotia gerit, caſum Jortuitum præſtat.
VI.

Exeuſatur tamen, probet, rem, etiamfi ipſe non interveniſſet,
perituram fuiſſe.

ecenſentur paſſim a DD. caſus, quibus negotiorum geſtor
R periculum ſuſtinere debet. Sed plerique omittunt eum,
quando quis inviti & prohibentis negotia gerit. Hunc quo-
que omne damnum, ſi quod, licet ſine culpa ejus, in re acci-

dat, reſarcire debere, & æquitas ſuadet, & jura jubent. De

æquitate dubium non erit. Nam quid æquius, quam utis,

Gggg z qui

SoA4 MEDITAT. AD PANDECT.

qui noluit rem ſuam ulli periculo committere, ab his, qui
contra voluntatem ipſius eam periculo expoſuerunt, indemnis
ſervetur? Quod autem ad jura attinet, habemus verba L. g.
§. 3. de Wegotiis geſtis, ubi Ulpianus: Is, ait, qui prohiluit, ex
unulla parte aliguid damui ſeutiat, & argumentum I. II. eodem, ubi
is, qui negotia, quæ dominus facere ſolitus non erat, gerit,
damnum omne ferre jubetur. Quibus rationibus moti Cti
Helmſtadienſes menſe Octobri anni clo 15 ccxv. reſponderunt,
eum, qui equum ægrum contra voluntatem domini curandum
ſuſeepit, mortuo, duranfe cura, equo æſtimationem ejus Præ-
ſtare debere. Beklagter wird beſchuldiget, daß er des Klaͤgers
Pferd in die Cur genommen daſſelbe aber verwahrloſet, und ihm
durch Steckung der Chriſtwurzel den kalten Brand, folgends auch
gar den Tod verurſachet. Nun hat er zwar ſeine Defenſion durch
Vorſtellung unterſchiedener Zeugen gefuͤhret. Aber vier derſelben
ſagen nicht das geringſte, ſo Beklagtem zu ſtatten kommen moͤchte,
aus, ſondern graviren ihn noch vielmehr; wie denn einer von ihnen
ſo gar vorgiebt, es habe Beklagter wider Klaͤgers ausdruͤckliches
Verboth die Cur des Pferdes uͤbernommen, welches Beklagten zu
condemniren allein genug iſt. Supereſt tamen negotiorum ge-
ſtori hoc caſu unum remedium, ut oſtendat ſcilicet, rem,
etiamſ operam non adhibuiſſet, interituram fuiſſe. Nam ſi
hoe liquido demonſtraverit, abſolvendus eſt.
VII.
Wegotiorum geſtor ad ſpecificationem fruéctuum a ſe perceptorum
Jurato confirmandum compelli poreſt.
VIII.
Sußicit hoc caſu jusjurandum de credulitate.
Jegotiorum geſtorem in omne id condemnari, quod exre
Qdomini conſecutus eſt, ex I. 2. de Meg. geſtis conſtat. De
bet itaque ante omnia fructuum perceptorum rationem redde-
re, eamque, ſi adverſarius id exigat, jure jurando confimae.
qui

ſ

.

SP. LV. DE NEGOTIIS GESTIsSs. coz

Equidem non ignoramus, Meviam P. 4. Meciſ. 92. n. A. Ro bis
contradicere. Air enim, honeſti viri, qui bona aliena admi-
niſtravit, rationibus tamdiu ſtari, donec ſuſpectæ reddantur,

nec juramentum fine cauſis aut judiciis veroſimilibus deferri

poſle. Sed fallitur Mevius. Ipiſe P. 9. Mec iſtone 78. fatetur, de-
ferri poſſe jusjurandum a parte parti pro exploranda veritate,
etſi nihil dum probatum ſit, quando deferens ignarus eſt ne-
gotü & ideo ad probationes devenire nequit. unam ſen-
rfentiam non æquitas ſolum commendat, ſed & lex confirmat.
Iuſtinianus quippe in I. 22. §. 10. C. de Jure delib. licentiam
dat creditoribus, legatariis vel fideicommiſſariis, ſi majorem
putaverint eſſe ſubſtantiam a defuncto relictam, quam heres in
inventario ſcripſit, per ſacramentum heredis, ſi aliæ probotio-
ues defecerint, ſuperfluum approbare. Quodfi ergo ſuper ſo-
lemni inventario jurisjurandi delatio ſine probatione permiſta
eſt, facilius utique permittetur ſuper ſimplici ſpecificatione,
cujus minor longe fides eſt. At allud dubium hic ſuboritur,
quid faciendum fit, ſi negotiorum geſtor ob antiquitatem tem-
Poris vel ob alias cauſas, forte, quod fructus prædiorum ad-
miniſtratorum non ſeparatim collegit, ſed cum ſuis commi-
ſcuit, quantitatem fruétuum perceptorum ſcire & indicare he-
queat. An jurijurando in litem tunc locus erit? Non
putamus. Quodli enim geſtor ipſe quantitatem fructuum ne-
iciat, dominum eam melius indicaturum, veroſimile non eſt.
Ergo jurijurando credulitatis hic locum facimus. Equidem
Carpzovius in Proceſſu tit. 1I. art. I. n. 154. ceterique Docstores
negant, in factis propriis de credulitate jurari poſſe. At jura
noſtra ignorantiam & oblivionem facti proprii, maxime ſi diu-
turnum tempus vel alia juſta cauſa concurrat, aliquando excu-
ſant lI. 22. pr. lI. 32. §. I. Je Condict. indeb. Sic igitur reſponde-
runt Gti Helmſtadienſes menſe Octobri anni cio 105 ccxy: Es

iſt auſſer Zweifel, daß durch das fol. 38. befindliche Urthel Beklag⸗
tem die Edition einer eydlichen Specifieation auferleget worden.
Nichts deſtoweniger unterſtehet ſich dieſer, ſolchem rechts⸗kraͤftigem
Urthel zuwider, die ihm ad edendum geſetzte 3 woͤchentliche Friſt
vorbey ſtreichen zu laſſen und denen Klaͤgern das jusjurandum in
Eggags3 litem

606 MEDITAT. AD PANDECT.

litem aufzubuͤrden, unter dem Vorwand, daß ihm unmoͤglich ſey,

die eigentliche Quantitaͤt der eingehobenen Fruͤchte anzuzeigen. All⸗
dieweil aber in ſolchem Fall,, da es ihm unmoͤglich fallen ſolte, die
von ihm ſebſt eingeerndten Fruͤchte anzuzeigen, es denen Klaͤgern,
die mit der Erndte gar nichts zu thun gehabt, viel unmoͤglicher ſeyn
wuͤrde, etwas gewiſſes vermittelſt des jurisjurandi in litem zu de-
terminiren, hiernaͤchſt die vorgeſchuͤtzte Unmoͤglichkeit gar nicht zu

attendiren iſt, indem es, wenn kein richtiges Inventarium vor⸗

handen, bey der ſpecificatione jurata zugleich mit auf credulita-
tem ankommet,, demnach Beklagter nur nach ſeinem beſten Wiſ⸗
ſen und Gewiſſen anzeigen kan, wie viel er meyne, daß die von de⸗
nen 2 Hufen Landes genoſſenen Fruͤchte ausmachen; So haben
wir nicht umhin gekont, Beklagtem die Edition nochmahlen unter
einem geſchaͤrften Strafgeboth aufzuerlegen, denſelben auch wegen
ſeiner Tergiverſation in Erſtattung der Unkoſten zu verurtheilen.

IX.
Vitricus ſumtus in alimenta privignorum impenſos actione ego-
2 tiorum geſtorum repetit.
X.

Dniote prolium, cujut intuitu vitrieus privignos aluit, reſriſſa,
repetuntur alimenta.

ontradicit nobis Bachovius ad Treutl. vol. I. diſp. 10. 5. 3. Iit.
C. &, paternum affectum in vitrico, qui privignos ſuos
aluit, præſumi; atque adeo, illum repetitionem non habere,
aſſerit. Cujus auctoritate moti Scabini Lipſienſes apud Philip-
pi in Uſu Practico inſtitut. Iib. 3. Ecloga 92. vitrico repetitionem

alimentorum denegarunt. Verum cum nemo in extraneum

pietatis cauſa liberalis præſumatur, ſed præſumtio hæc proxi-

mæ neceſſitudinis vinculum ſupponat, vitricus autem ratione
privignorum pro extraneo habeatur, præterea jura noſtra odi-

um magis in vitrico, quam ſingularem affectionem præſumant

I. I.

e

5 . .

SP. LV. DE NEGGTYIIS GESTIS. 67:

L. I. C. Whi pupilli educari, vitricus profecto, ſi quid in alendos
privignos erogavit, videri non poteſt id pietatis cauſa, ſed ma-
gis repetendi animo, feciſſe. Ergo actionem negotiorum geſto-
rum habebit. Nec obſtat nobis Lex I5. C. de Negot. geſtis. Ex
ea enim aliud nihil colligi poteſt, quam, ceſſare repetitionem,
ſiquidem privigni, alimenta non animo repetendi, ſed ex pa-
terno affectu præſtita fuiſſe, probent. Adjuvat ſententiam no-
ſtram Lex 3. C. de Contrar. judic. tut. in qua liberis vitrici repe
titio conceditur eorum, quæ ille in rem privigni erogavit.
Conſentiunt nobiscum Finckelthaus Obſ. 10. & Brunneinannas
ad l. 15. de Negotiis geſtis. Huc pertinet caſus Ctis Helmſta
dienſibus nuper oblatus. Vitricus cum uxore privignorum
tutoribus unionem prolium inierat, bona eorum adminiſtrarat,
fructusque ex iis perceperat, ſed viciſſim ipſos aluerat & edu-
carat. Tandem privigni majores facti unionem tanquam nul-
lam ob omiſſa ſolemnia, quæ legibus requiruntur, impugna-
bant & bona ſua cum fructibus repetebant. Vitia unionis
manifeſta erant. Igitur non poterat non ſecundum privignos
judicari. Quod cum vitricus animadverteret, ipſe quoque
Ppræter reliquas expenſas alimenta repetebat. Obvertebant
quidem privigni paternum ejus affectum, &, quod animum re-
petendi non habuiſſet. Verum facile apparebat, alimenta eum
non donandi animo, ſed ex cauſa unionis prolium, &, quod
fructus ſe ex bonis privignorum lucraturum ſperarat, præſti-
tiſſe. Quæ cauſa cum deinde in irritum caderer, repetitio præ-
ſtitorum ei nec ex naturali æquitate nee ſecundum jura dene-
gari poterat. Vide l. 4. & 5. de Condictione ſine cauſa. Quam-
obrem ita reſpondimus menſe Julio anni cio 1o ccxyVI: Klaͤger

fodert von Beklagtem, ſeinem Stief⸗Schwieger⸗Vatter, ſeiner

Frauen vaͤterliches Erbtheil. Dieſer ſchuͤtzet zwar eine aufgerichte⸗
te unionem prolium vor, kan aber ſelbſt nicht in Abrede ſeyn, daß
ſol

60 ⁹ MEDITAT. AD PANDECT.

ſolche nicht voͤllig zu Stande gekommen, und es dabey an denen
vornehmſten in Rechten zu einer unione prolium erfoderten Stuͤ⸗
cken mangele. Alſo faͤllt dieſe unio prolium ſonder Zweifel hin⸗
weg, und haben wir nicht wol anders ſprechen koͤnnen, als, daß
Beklagter Klaͤgern die vom Vater verlaſſene Erbſchaft nebſt denen
eingehopenen Nutzungen, nach Abzug der auf die Beſtellung und
Beſſerung der Guͤther, ingleichem auf die Erziehung und Aus⸗
Kattung gewendeten Koſten, abtreten ſolle.
C Q K O L E A N TI A.
T. LS, qui negotia amici ſui abſentis gerenda non ſuſeipit .
ſed perire patitur, peccat contra ſus naturæ, ſed in foro
humano mulla actione propterea convenire poteſt. Con-
tra ille, qui ſuſcepir negotia, ſed deinde deſeruit, tene-
tur ad daznni reſtitutionem L. 17. §. 3. Commodati.
*½ Negotiorumgeſtor & quiliber pecuniæ alienæ adminiſtra-
tor, qui eam in proprios uſus convertit, ad centeſimas
uſuras, I12. pro Cento,, quotannis ſolvendas obligatur
L. 38. de Neg. geſtis. Quæ lex adhuc in uſu eſt, etſi Dleri-
que hoc negent.
3. Is, cujus negotia geruntur, etſi ipſe nihil faciat, præſi umi-
tur conſenrire. Errat ergo Hoppius, qui ad pr. I. de obli-
gationibus quæ quaſi ex éontractu autumat, conſe enſumet-
lam fictum & alege præſumtum facto eſſe declarandum.

SPECIMEN LVI.

CALVYMNIATORIBVS

LEONHARD PHILITPP REICHE „ ATrFELD. HILDESIENS.

De. V.: SEPT. ANNI CIO 10 CCXVII.

L. Calum

–⸗

— — —

,☛ =

=

—

SP. EVIL DE CALVMNIATORIBVS. 609

GCalamniator adbuc bodie in guadruplum poteſt convenirii
Ufus actionum pænalium Roômanarum aſeritän.
X rdua lis eſt, an actio in quadruplum contra calumnia-

A tores moribus Germanorum recepta ſit. Negat Stru-
vius Exerc. ad D. 7. §. 60. Affirmant Brunnemannus ad l. ult.

n ſin. de Calumn. & Schilterus Exerq, 19. §. 74. Struvium

tuetur Thomaſius de Uſu atctionum pænalium juris Romani in.
foris Germaniæ c. 3. §. 13. Brunnemannum vero- Bergerus de
Uſu actionum peœnalium §. 40. Reſpondit Bergero iterum
Tbomaſius in notis ad Inſtitut. titi de Actionibus p. 262: in-
primis vero ad tit. de Obligationibus, quæ ea delicto p. 238.
Iz4. Tot tamque illuſtres pugnatores totam hanc doctri-
nam ſic exhauſerunt, ut nobis nihil, quod adderemus, re-
liquum fecerint. Nolumus itaque argumenta eorum repe-
tere. Id tamen ſalva ea, quam illuſtri illuſtris Bergeri ad-
verſario, pPræceptori olim noſtro, debemus, reverentia
addimus, rationes, quas Bergerus affert, meliores nobis for-
tioresque videri. Nec obeſt Bergero quod exemplum nul-
lum inſtitutæ hujus actionis occurrat. Id enim docere ne-
ceſie non eſt. Sufficit, jus Romanum generaliter eſſe re-
ceptum. Ergo & ſingulæ leges receptæ ſunt, valentque
tam diu, donec vel nova lege tollantur, vel'contraria &
conſtanti confuetudine abrogentur. Oſtendant itaque opor-
tet, qui uſum actionis noſtræ negant, eam aliquoties in-
ſtitutam ſed a judicibus rejectam fuiſſe. At ajunt, ſolus non
uſus ſufficit ad obliterandam Iegem. Imo non ſufficit, cum
vel occaſio utendi deeſſe potuerit, vel imperitia fortaſſis & ne-
Zom. N. Hhh h- gli⸗

610 MEDITAT. AD PANDECT.
gligentia advocatorum, qui profecto jura conſiituta per-
vertere non poſiunt, cauſa ſit, Prohter quam actio noſtra
non frequentatur. Nam, ut exemplo rem illuſtremus, mul-
ta ſunt loca, quibus jurisdictio ſuperior competit, in qui-
buse"tamen per memoriam hominum fur ſuſpenſus aut ma-
leficus ad ultimum ſupplicium abſtractus non fuit. Quis
vero dicat propterea, jus capitalem ſententiam exſequen-
di magiſtratui huic non eſſle? Sed fac etiam, ſolum non
uſum ſufficere. Debent ergo hunc probare, qui per illum
abrogatam legem eſſe affirmant. Nam qui legem & actio-
nem valere ajunt, Probatione uſus onerari nequeunt, quod
generalem receptionem juris & fluentem ex illa præſumtio-
nem obſervantiæ Pro ſe habent. uomodo igitur non uſus
demonſtrabitur? Ex ſilentio ſeilicet anctorum. At hi vix de
centeſima rerum per Germaniam judicatarum parte teſtan-
tur, cum innumeræ quotidie ferantur ſententiæ, quæ in li-
bros non rediguntur, ſed tempore &oblivione obruuntur. Inter
has igifur reperientur forſan exempla iſtiusmodi actionum
Pœnalium, quorum ignorantia leges tollere nequit. Sed unum
adhuc ſupereſt diſſentientibus telum, in quo maxime confi-
dunt. Ajunt nempe, actiones pœnales juris Romani & inter
has actionem de calumnia nunquam in foris Germaniæ rece-
Ptas fuiſſe, ſed habuiſſe Germanos ante receptionem juris Ro-
mani ſuas actiones pœnales illasque poſtea etiam retinuiſſe.
Verum enim vero etſi non negemus, poruiſſe quem, qui per
dehctum alferius læſiis fuerat, apud pPriſcos etiam Germanos
delinquentem perſequi & pœnam pecuniariam ſibi applican-
dam ab eo exigere; hoc tamen remedium generale ſaltem erat,
nec quantitas pœnæ determinata, aut, ſi quibusdam cçaſibus de-
terminata, ob inſignem rei pecuniariæ mutationem uſum am-
plius non habet. Supervenit ergo jus Romanum, actiones Pro-

diverſitate delictorum diſtinxit; & pœnas incertas olim & ar-
bitra-

ler.
.
Ro.
ſe.
der
105
n.
kih

Ee

do
1r.
n.

SpP. LVI. DE CALVMNIATORIBVS. 6GII

bitrarias determinavit;, quemadmodum idem circa contractus
& deſcendentes ex illis actiones contigit. Igitur leges Roma-
næ hae in parte moribus Germanorum non tamen contrarian-
tur, quam perficiunt potius eas, ad certitudinem perducunt
& defectus ſupplent. Ex quo apparet, nihil ſententiæ noſtræ
officere, quod jus Romanum in ſubſidium receptum dicatur,
cum in hoc ipſo conſiſtat ſubſidium illud, ut confuſa ſeparer-
tur, incertà determinentur; omiſſa ſuppleantur. Minus hæc
res dubii habet in Ducatibus Brunſvicenſi & Magdeburgico.
De illo vide q erzogs Auguſti Canzelley⸗Grdnung §. 54. de
hoc proæmium der Magdeburgiſchen Policey⸗Ordnurg
verbis ſetzen und ordnen, daß die Sachſen⸗Rechte in unſerm Herzog⸗
thum Magdeburg weiter nicht, als ſo ferne ſie in unſerer Magde⸗
burgiſchen Kirchen⸗ Proceß⸗Policey⸗ und andern Ordnungen con-
form ſeynd, obſerviret, im uͤbrigen aber die gemeine beſchriebene Kay⸗
ſerl. Rechte, ſo weit wir denenſelben aus Churſuͤrſtlicher und Landes⸗

fuͤrſtlicher Hoͤheit und Macht nicht dérogiret haben, in proceden-

do, ſententionando, judicando beobachtet werden ſollen. Similis

fere lex in Marchia Brandenburgica lata eſt, teſte Srrykio in
Diſert prælim. Uſus moderni §. 29. Qui igitur in his terris vi-
vunt, quomodo uſum actionum pœnalium Romanarum ne-
gare queant, non videmus. Confer tamen; quæ pro conci-
liatione ſententiæ ſuæ cum iſtis juribus proponit ZTbhomaſius
de rite formando ſtatu controverſiæ: an legum juris Juſtinianei
lit frequens, an exiguus uſus practicus in Foris Germanid S. 52.
atque, an ſatisfaciant, perpende.

III.

Diſerimen inter trantaltionem & calumniam oftenditur.

IIhh h 2 IV.

612 ELDEAT. AD PANDECT.

Calumniator non eſt, qui alterum comminatione actionis non- ui-
Aem ommnino juſtæ, ſed tamen veroſimilis, ad Jolvendam ſi Rbi
pecuniam compellit.

bſervat Zhomaſius de Uſu actionum pœnalium juris. Roma-
ni in foris Germaniæ cap. 3. F. 13. difficilem & a nemi-
ne adhuc excuſſam quæſtionem eſſe, quomodo in praviz
differat calumniator, qui pecuniam, ne alteri negotium fa-⸗
ceſieret, accepit a tranſigente. Equidem Ulpianus l. I. §. 3.
de Calumniatoribus diſcrimen facit inter calumniam & trans-
actionem, in quo tamen id conſiſtat, non exponit. Nos igi-
tur expoſitionem hanc tentabimus, & ejus gratia exemplum,
quod in facto contigit, Præmittemus. Vir quidam honeſtior
ſponſalia publica celebrarat, atque jam diem ſolemnitatibus
nuptialibus præfixerat. Paratis omnibus, ſupervenit mu-
liercula, ſibi olim fidem de matrimonio datam affirmat, at-
Gle interceſſuram ſe nuptiis & feſtum craſtinum turbatu-
ram minatur. Adduxerat ſecum advocatum qui mare ſolite
terrorem verbis auget, tandem vero ſeducto paulisper
ſponſo ſpem facit litem compoſitum iri, ſiquidem mulier-
cula pecunia pro renunciatione, ſibi vero merces pro ope-
ra ſolveretur. Sponſus & ignominiam & reſciſſionem ſpon-
ſaliorum, ex quibus ingens lucrum ſperabat, metuens annuit
facillimus, &, quæ poſcuntur, ſine mora ſolvit. Sed ducta
Rxore confidentior factus judicem adit, fatetur, ſe mulierculæ
illi olim matrimonium promiſiſſe, ſed clam & inſciis parenti-
bus ſuis, igitur nullitatem ſponſaliorum illorum oſtendit, por-
ro fraude & calumniæ metu magnam pecuniæ vim ſibi exter-
tam conqueritur, atque hanc actione de calumniatoribus re-
petit. Repulit vero eum judex a limine judicii, & recte qui-
dem. Neque enim calumnia hic ſuberat, ſed vera transactio

interceſſerat. Aliud dicendum fuiſſet, ſiquidem actor prorſus,
.—·‧ ſe

nuit
t
ule
nti.
or.

1or⸗

KN.

gli⸗
ci⸗

ſS
6

..

SP. LVI. DE CALVMNIATORIBVS. 614

ſe fidem de conjugio mulierculæ dediſfe, negaſſet. Discrimen
nempe in eo conſiſtit, ut calumnia ſit, cum is, gui nego-
tium alteri exhibet aut exhibiturum minatur, omni plane
jure & fundamento deſtituitur; transactio autem, cum ve-
roſimilem & dubiam litigandi cauſam habet., tametſi illa pe-

nitius excuſſa & ſecundum leges examinata concidat. Et ſic
explicanda ſunt verba, quæ in L. 65. §. I. de Condikt. inde-
Siti occurrunt: Jicet res nulla media fuertt.

V.

In proceſſu inquifitorio delator calumnioſus ad reftitutionem

damnorum & expenſarum recte condemnatur.

I) Fntre a nobis videntur Bergerus & Ludoviei, quorum
ille in F. 2. Supplementorum ad Electa Jurigpr. erim. Obſ.
598. denunciantem, ſi reus abſolvatur, nullis plane ſumtibus

goërceri poſſe, affirmat, hic im Peinlichen Proceß⸗. I. §. 10.

S&&. c. 12. §. 20. idem aſſerit, & hunc ſolum caſum, de quo nec du-

bium quidem eſt, excipit, ſiquidem denunciator, ut ſuo pericu-

o, auf ſeine Gefahr und Schadloshaltung, inquireretur, petierit.

Non dubitamus tamen, quin uterque illam exceptionem, etfſi

non expreſſerit, tacite tamen ſubintellexerit, niſi manifeſta

calumnia aut etiam temeritas denunciantis appareat. Hunc
enim ad ſumtus reſtituendos obligari æquiſſimum eſt. Agno-

ſcunt hoc Carpzovius Deciſione 188.n. 14. aliique ibidem ab es

excitati auctores. Igitur ſic tenendum eſt: denunciator, ſiqui-
dem aliquam parum ſaltem probabilem denunciandi cauſam
habuerit, expenſas non reſtituit. At ſi hæc plane defecit, aut
Falſa fuit, ad eas ferendas recte condemnatur. Sic Cti Helm-
ſtadienſes menſe Julio anni cio lo Cc xvI. ſumtuum reſtitutio-

nemimpoſuerunt ei, quem odio ſaltem & inimicitia inductum

Hhh h s crimen

614 MEDITAT. AD PANDECT.

crimen aliquod judici adverſus vicinum denunciaſſe ani-
madverterant: Daß die Denunciaten von dem wider ſie ange⸗
ſtellten Proceß zu entbinden, Denunciant auch denenſelben, we⸗
gen ſeiner ungegruͤndeten und, dem Anſehen nach, aus Haß her⸗
gefloſſenen Denunciarion, alle verurſachte Schaͤden und Unko⸗
ſten zu erſtatten ſchuldig. .

VI.
Advocatus fiſci calumnioſam litem ſua ſponte movens juſte in
expenſas damnatur.

VII.
Quodſi juſſu ſuperioris id fecerit; ſumtus ex fiſco reſtituendi
Jſunt.

(ommunis doctrina eſt, advocatum fiſci, etſi ſuccumbat in
cauſa, à reſtitutione expenſarum eſſe immunem. Quæ
quidem nihil dubii habet, ſiquidem non proprio motu, Ied
juſſu judicis accuſationem intenter. Quamvis enim Conſtitu-
tione eriminali accuſator ſuccumbens expenſas ferre jubeatur,
tamen jura de proceſſu accuſatorio conſtituta ad proceſſum, in
quo advocatus fiſci juſſu judicis intervenit, minus recte accom-
modantur. Manet quippe proceſſus inquiſitorius, in quo ju-
dex ex officio procedit, & miniſterio tantum advocati fiſci
utitur. Quod ante nos jam obſervavit Bæbmerus de Expenſis
eriminalibus c. 3. §. 12. At quando advocatus fiſci ſua ſponte
ſine Principis vel magiſtratus juſſu actionem vel accuſationem
intentat, proceſſus ordinarius vel accuſatorius oritur. Igitur
hujusmodi advocatus fiſci non ſecus, ac alii litigatores, ſi per
calumniam litem moverit, in expenſas condemnatur. Conve-
nit hoc Conſtitutioni jadicii cameralis Pä. I. fit. 16. n.2. Adde Fa-
brum

ſarem provocaret, Cæſari poſcenti menſe Jan. anni cloloccxvII

SP. LVI. DE CALVMNIATORIBVS8s. 615

brum in Codice lib. 7. tit. 18. def. 33. Et profecto admodum

neceſſarium eſt, ſic coërcere fiſci advocatos, qui ſæpe vel odio
privato ducti calumnioſas lites ſuſcitant, vel amico gratifica-
turi privatis ejus controverſiis cauſam publicam vano præ-
textu immiſcent & fiſci nomine interveniunt, ut ſæpe, quem-
admodum ſub Domitiani tyrannide multis teſte Plinio lib. 5.
epiſt. I. accidit, ex civili judicio capitis rei exeant. Nec noſtra

hæc ſolum, ſed eadem & aliorum Ctorum ſententia eſt. Quod

exemplo nung confirmabimus, Quidam violentiæ in via publi-
ca commiſſæ inſimulatus & propterea in vincula conjectus in-
nocentiam ſuam tam liquido oſtenderat, ut judex dimittere
eum ex carcere jam conſtituiſſet. Sed interceſſerat advocatus
fiſci, ſeu, uti eo loco vocabatur, procurator generalis, effecerat-
que proteſtatione ſua, ut captus diutius detineretur. Qum ta-
men ille nec indicia nec argumenta nova afferret, per ſenten-
tiam ab exteris Ctis conceptam abſolutus reus & procurator
generalis in expenſas condemnatus eſt. Interponebat hic re-

viſionem, ſed vano eventu. Nam, actis iterum ad ICtos ex-

teros miſſis, confirmabatur prior ſententia & denuo ſumtuum
reſtitutio Procuratori imponebatur. Tum vociferari ille, ſen-
tentiam juri & praxi contrariam dicere, atque rurſus reviſio-
nem interponere. At ICti Helmſtadienſes, veſtigia priorum
judicum ſecuti, ſimiliter menſe Majo anni clo 105 cc XvI. reſpon-
derunt: Daß es, der geſuchten Reviſion ungeachtet, bey dem am
13. Merz 1744. eroͤfneten Urtheil zu laſſen, und Impetrant dem
Impetraten die expenſas retardati proceſſus, nach vorhergehen⸗

der deren Liquidation und richterlichen Ermaͤßigung, zu erſtatten
ſchuldig. Auch wird demſelben, bey willkuͤhrlicher Strafe, das

beneficium reviſionis ferner zu mißbrauchen, unterſaget. Cum
tamen nec ſic adquieſceret procurator generalis, verum ad Cæ-

has

g16 MEDITAT. AD PANDECT.

has reddidimus nomine illuſtris a quo conſulti fueramus,
collegii rationes: Dem von Eurer Kayſerl. Majeſtaͤt an uns ab⸗
gelaſſenen allergnaͤdigſtem Befehl zu allerunterthaͤnigſter Folge wol⸗
len wir hiemit den ganzen Verlauf der zwiſchen dem Hochfuͤrſtl.
Oſt⸗Frieſiſchen procuratore generali und Ulrich Jacobſen ergan⸗
enen Streitſaͤche in moͤglichſter Kuͤrze vorſtellen. Es beſchwehrte
ſch nemlich Ulrich Jacobs, Einwohner zu Weſterhauſen, bey uns in
einer am 30. Aug. 1710. eingereichten Schrift, daß die Beamte
zu Emden wegen einer zwiſchen ihm und Focke Doden vorgegan⸗
genen und von dieſem letzteren ſelbſt angefangenen Schlaͤgerey, wo⸗
bey gemeldeter Focke Schaden am Bein genommen, alſofort auf
bloſſe Denunciation eines bey der Schlaͤgerey mit intereſſirten
Auskuͤndigers, und ohne Ulrichen vorher zu hoͤren, ſeine Guͤter be⸗
ſchreiben laſſen, und durch ein de incarcerando-reo gegebenes
Mandat ihn die Flucht zu nehmen, und ſeine Haushaltung zu ver⸗
laſſen gezwungen, bat demnach, ihm ein mandatum caſſatorium
zu ertheilen. Ob uns nun wol nicht wenig befremdete, daß die
Emdiſchen Beamten einen angeſeſſenen Unterthan ungehoͤret wegen⸗
einer ſchlechten Schlaͤgerey dergeſtalt tractiret, wir auch wol wuß⸗
tem, daß in ſolchen Faͤllen, da periculum in mora, und ein ar⸗
mer Mann durch dergleichen Proceduren Gefahr laufet in aͤuſerſten
Ruin wegen Verſaͤumung ſeines Hausweſens zu fallen, nach denen
Reichs⸗Geſetzen mandata poœnalia ſine clau ula ertheilet werden
koͤnnen, welches uns allhier um ſo viel deſtoweniger wuͤrde ſeyn zu
verdenken geweſen, da der verletzte Fock ganz auſſer Gefahr, folg⸗
lich Ulrich, wenn er gleich Schuld an den vorgegangenen Haͤndeln
gehabt, in eine gelinde Strafe verfallen ſeyn wuͤrde; So wolten
wir dennoch, um denen Beamten alle Urſach, ſich uͤber uns zu be⸗
ſchwehren, zu benehmen, dergeſtalt nicht verfahren. Dieſemnach
ſetzten wir zufoͤrderſt einen gewiſſen Tag zu Unterſuchung der Sa⸗
che an, und luden die Beamten peremrorie ein, entweder zu ſe⸗
hen und anzuhoͤren, daß das von ihnen abgelaſſene mandatum
wiederum caſſiret wuͤrde, oder ihre Einrede dagegen einzubringen,
und darauf der Sachem und allen Gerichts⸗Terminen bis zum end⸗
lichen Schluß und Urthel ab⸗ und auszuwarten. Nun ruͤckte der in der
itation beſtimte Tag hergn; da denn die Begmten, anſtatt, die ſane

SP. LVI. DE CALVMNIATORIBVS. 617

nachgelaſſene Einrede einzubringen, den Procuratorem genera-
lem aqufgeſprenget, welcher, ohne einen von Hochfl. Durchl. hier⸗

zu empfangenen Befehl aufzuweiſen, oder auch deſſen nur im ge⸗

ringſten zu gedenken, tanquam ex officio Reviſion wider die von
uns an die Beamte abgelaſſene Citation einwendete. Hier wuͤrde
uns kein Menſch in der Welt verdacht haben, wenn wir dieſe wi⸗
derrechtliche gegen eine bloſſe Citation gerichtete Reviſion verwor⸗
fen, und die Beamte, welche im geringſten nicht graviret waren,
ſondern Beſage der Citation mit ihrem Einreden zufoͤrderſt gehoͤ⸗
ret werden ſolten, zu Einbringung derſelben angewieſen haͤtten.
Gleichwohl haben wir auch hierinnen dem Procuratori generali
gefuͤget, die Reviſion angenommen, und den Partheyen daruͤber
zu verfahren zugelaſſen. Hierauf hat Procurator generalis ſeine
gravamina reviſionis uͤbergeben, welche Ulrich Jacobs in einer
ſo genannten refutatione gravaminum beantwortet. Selbige ha⸗
ben wir den Procuratori generali communiciret, der denn
nach Verſtreichung einiger Termine ſeine ſalvationem gravami-
num eingebracht, und zu Ende derſelben ausdruͤcklich, nunmeh⸗
ro daruͤber zu erkennen, gebeten. Allein wir funden bey Nach⸗

ſuchung der Acten, daß Procurator generalis weder in ſeinen

gravaminibus noch in derſelben Salvation das geringſte, ſo
Ulrich Jacobſen haͤtte graviren moͤgen, beygebracht oder auch
nur argumenta und Zeugen, ihn dadurch zu convinciren, uns
zu Abhoͤrung und weiteren Unterſuchung an die Hand gegeben.
Das einige Fundament, worauf alle ſeine gravamina beruhe⸗
ten, beſtand darinnen, es muͤſſe Ulrich gacobs beweiſen, wie
er Focke Doden nicht aufgepaſſet, denſelben nicht uͤberfallen,
und ihm den Schaden am Beine nicht zugefuͤget. Wie nun
dieſe des Procuratoris generalis Forderung allen Rechten zuwi⸗

der lief, uͤberdieß der verletzte Focke ſelbſt hierbey ganz ſtille ſaß,

auch WD keine Vermuthung war, daß Ulrich Jacobs die beyden,
Tom. I. Iiii ſo

.
61S MEDITAT. AD PANDECT.

ſo mit ihm die Schlaͤgerey gehabt, wuͤrde uͤberfallen haben, viel⸗
mehr hieraus, und, daß nicht dieſer Focke, ſondern der andere
Arend Jacobs der eigentliche Feind des Ulrichs geweſen, eine ſtar⸗
ke Præſumtion vor Ulrichs Unſchuld erwuchs, ſo verſpuͤrten wir
augenſcheinlich, daß Procurator generalis ohne allem Grund
blos in dem Abſehen, entweder dem armen Ulrich wehe zu thun
und ihn in das Verderben zu ſtuͤrzen, oder doch denen Embdi⸗
ſchen Beamten zu Gefallen interveniret und die Aufhebung des
ausgegangenen mandati arreſtatorii zu verhindern geſuchet. Die⸗
ſemnach konnte der Spruch von uns nicht anders erfolgen, als
daß die Reviſion zu verwerfen, und der Procurator generalis
nebſt den ihm adhærirenden Beamten die Unkoſten zu erſtatten
ſchuldig waͤren. In welchem letzteren Stuͤcke, woruͤber ſich der
Procurator generalis hauptfaͤchlich beſchweret, wir dasjenige ge⸗

than, was uns die natuͤrliche Billigkeit, die allgemeinen geſchrie⸗

benen Rechte, inſonderheit Euer Kayſerl. Majeſtaͤt Qammer⸗
Gerichts⸗Ordnung FP. I. tit. 16. u. 2. und bewehrte Rechts⸗
lehrer an die Hand gegeben, als welche letztere den Advocatum
fiſci, der einen unnuͤtzen Proceß, jemand zu vexiren, anhebet,
in die Unkoſten condemniren. Faber in Codice lib. . tit. 18.
def. 33. Martini in Proceſu tit. 36. §. I. n. 54. . & qui
porro ab eo allegantur. Wider dieſen Beſcheid nun wendete
Procurator generalis eine neue Reviſion ein, welche wir denn,
weil er durch die condemnationem in expenſas ein neues gra-
vamen erhalten zu haben ſchiene, zulieſſen, auch, nachdem die
Partheyen daruͤber verfahren, uns ſelbſt des Erkaͤnntniſſes ent⸗
hielten, und die Acta an die Wittenbergiſche Juriſten⸗Facultaͤt
ſendeten, welche unſer Urthel lediglich beſtaͤtigte, und den Pro-
curatorem generalem von neuem in die Unkoſten verurtheilte, in
Betrachtung, daß derſelbe nichts erhebliches angefuͤhret, ſondern
blos das alte, ſo er in vorigen Schriften vergeblich vorgeſtellet,
wie⸗

SP. LVI. DE CALVMNIATORIBVS. 619

wiederholet, worzu noch dieſes kam, daß Ulrich Jacobs vermit⸗
telſt beygelegten extractus protocolli docirte, wie der beſchaͤ⸗
digte Focke Doden ſelbſt ſich alles Anſpruchs an ihn begeben.
Mit dieſem Urthel nun, meynten wir, wuͤrde Procurator ge-
neralis endlich zufrieden ſeyn. Aber weit gefehlet. Er ſuchte
von neuem auch dawider Reviſion. Anfangs zwar trugen wir
derſelben zu deferiren billiges Bedenken, in Erwegung, daß in
dem letzten Urthel ganz kein neues gravamen enthalten, alſo die⸗
ſes abermalige remedium eine in allen Rechten verbotene re⸗
viſio reviſionis war, weshalben wir auch in Furchten ſtehen
mußten, es wuͤrde Ulrich Jacobs, daferne wir erwehnte Revi-
ſion annaͤhmen, ſich uͤber uns de protracta juſtitia beſchweren.
Unterdeſſen, damit Procuratori generali alle Gelegenheit zu
klagen benommen wuͤrde, verſtatteten wir denen Partheyen,
nochmalen uͤber die aufgewaͤrmten gravamina mit einander zu
verfahren, und verſendeten darauf Acta an die Juriſten⸗Facul⸗
taͤt zu Helmſtaͤdt, welche denn bey obangezogenen Umſtaͤnden
unwoͤglich anders ſprechen konnten, als, daß die vorigen Ur⸗

thel und Beſcheide zu beſtaͤtigen, Impetrant nochmalen die Un⸗

koſten zu erſtatten ſchuldig, und ſich ferneren Misbrauchs des
beneficii reviſionis bey willkuͤhrlicher Strafe zu enthalten haͤt⸗
te. Dieſes nun, Allergnaͤdigſter Kayſer und Herr, iſt dasje⸗
nige Urthel, wovon Procurator generalis an Eure Majeſtaͤt
zu appelliren ſich unterſtehet. Es kann aber ſolche Appella-
tion unmoͤglich ſtatt finden, da bereits res judicata vorhanden,
immaſſen Procurator generalis dreymal hinter einander Revi-
ſion eingewendet, da denn wenigſtens die letzte unzulaͤßig ge⸗
weſen, und die Rechts⸗Kraft des geſprochenen Urthels nicht
verhindern moͤgen. Wir koͤnnen uns bey ſolchen Umſtaͤnden
auch nicht einbilden, daß Se. Hochfuͤrſtl. Durchl. deren hohen
Nahmen und Willen Procurator generalis vorſchuͤtzet von
dieſer denen Landes⸗Rechten und denen von Sr. Durchl. Hochſel.
Tiii 2. Vor⸗

620 MEDITAT. AD PANDECT.

Vorfahren erworbenen privilegiis zuwiderlaufenden Appellation
Wiſſenſchaft habe. Dieſemnach leben wir der allerunterthaͤnig⸗
ſten Zuverſicht, Eure Kayſerl. Majeſtaͤt werden vielbeſagte gegen
ein wohlgegruͤndetes und ſo wol von uns, als zweyen unparthey⸗
iſchen Juriſten⸗Facultaͤten approbirtes auch bereits rechtskraͤftiges
Urthel eingewendete Appellation bey ſo klaren dawider ſtreitenden
Rechten verwerfen und uns mit hoher Kayſerl. Gnade ferner zuge⸗
than verbleiben, die wir in Unterthaͤnigkeit verharren ꝛc. Hæc
ita, ſi ſua ſponte advocatus litem moveat. At quid ſi juſſu
ſuperioris, non principis, in quem ſuſpicio calumniæ non
cadit, ſed magiſtratus, qui jus vel adminiſtrationem fiſci ha-
bet, actionem vel accuſationem culumnioſam omnique fun-
damento deſtitutam intentarit? Fiſcus ipſe hoc caſu in ex-
Penſas damnabitur. Nullum enim hac in parte fiſco privi-
legium tributum eſt, igitur jure communi utitur L. 25. de
Pignoribus. Conſentiunt nobiscum Martini in Proceſſu tit.
36. §. 1. u. y5. aliique ab eo memorati audtores. Atque ſic
quoque reſponderunt Cti Helmſtadienſes menſe Junio anni
c1ο ο cCc XIV: Wird gefraget, ob nicht der fiſeus die erkannten
Koſten zu bezahlen ſchuldig ſey. Wiewohl nun des fiſci privile-
gia von einigen dahin erſtrecket werden, daß ſelbiger mit Erſtat⸗
tung der Unkoſten jederzeit zu verſchonen ſey; Dieweil aber den⸗
noch einmal res judicata wegen Bezahlung ſolcher Koſten vorhan⸗
den iſt, ſolche aber dem Fiſcali, welcher den Proceß auf Befehl
ſeiner Obern gefuͤhret, nicht zugemuthet werden kann, hiernaͤchſt
in denen Rechten kein dergleichen privilegium fiſci zu finden iſt,
andere bewehrte Rechtslehrer auch, daß der fiſcus hierinnen nichts
beſonders habe, vermeynen; So muͤſſen die erkannten Koſten von

dem fiſco bezahlet werden.

VIII.

Peænaæ talionis in calumniatores ſtatuta non eſt prorſus
abrogata.

Ut

— —

— —

6

==

.

Sp. LVI. DE CALVMNIATORIBVS.

t calumniator eodem, quod alteri innocenti intentavit,
ſupplicio afficiatur, æquiſſimum eſt. Nec pœnam hanc
talionis calumniatoribus infligi æquitas tantum ſuadet, ſed
& jus divinum jubet Deuteronom. XIX, 19. Jus divinum ſe-
quuntur Romanæ leges in L. 10. C. de Decurionibus L.7. C. ad
L. Juliam de vi publica. Idem Carolus V. in Conſt. crim. art.
68. & 107. ſanxit. Accedit Caroli M. conſenſus, qui apud
Lindenbrogium lib. 5. Capitularium tit. 198. Si quip, ait, con-
tra caput alterius falſa ſuggeſſerit, vel pro quacunque invidia
aut injuſta accuſatione aliquem commoverit, ipſe pœnam vel

dJamnum, quod alteri intulit, excipiat. Tot jurium tamen con-

ſenſus impedire non potuit, ne doctores communi fere vo-
ce, hodie pœnam talionis eſſe abrogatam, & calumniantes at-
que falſum teſtimonium dicentes arbitrarie puniri, aſſerant.
Vide Claſenium ad art. 68. Conſtit. erim. Neque nos huic tor-
renti opponemus, nec judicibus aut Ctis neceſſitatem ſecun-
dum iſtas leges judicandi imponemus. Monemus tamen,
iſtam abrogationem tam univerſalem non eſſe, ut non exem-
Pla ſubinde exercitæ in calumniatores talionis occurrant. Me-
morabimus aliqua. Non dicemus vero de illo caſu, quo ca-
lumnia plenum effectum ſortita eſt, & falſo accuſatus pœnam
ſuſtinuit. Tunc etiam ad eandem pœnam abſtrahi debere ca-

lumniatorem, ſine dubio eſt. Sed cum leges modo memora-

tæ ſolum conatum ſic puniant, de earum uſu diſpiciemus.
Duplex exemplum habet Mornacius ad Lr. de Calumniatoribus,
alterum de anno 1613. in crimine læſæ majeſtatis, alterum de
anno 1617. in veneficio. Fallitur tamen Mornacius ibi, quod
ſimile exemplum apud Fabrum in Cod. Fabr. Ad L. Jul. majeſt.
exſtare putat. Contrarium enim potius ille, non quidem in iſto
titulo, ubi nihil plane hac de re, ſed lib. 9. tit. 22. def. I. habet.
Patrum noſtrorum memoria in Dania muliercula quædam, Dina

nomine, quæ Cornificium Ulefeldium tentati in regem vene-

Iiii 3 ſicii

622 MEDTTAT. AD PANDECTLTI.. .

ficii inſimularat, deinde vero criminationem revocarat, ſe-

que à Walthero tribuno militum ad calumniandum inſtiga-
tam faſſa erat, capite plexa eſt. Recentius exemplum in Hel-
vetia ſub finem ſeculi ſuperioris contigit, quod in Tbeatre
Europæo tomo 1S. ad annum 1698. p. 45 8. recenſetur. Re-
eentiſſimum vero Romæ hoc ipſo ſeculo accidit, ubi Marchio

del Vaſto, quod Cardinalem Jenſonium de plagio & aſſaſſi-
nio tentato accuſaſſer, ſed in probatione defeciſſet, ad mor-
tem a præfeéto urbis damnatus eſt. Qua de re plura haber

auctor libri, de 'Etat du ſiécle de Rome de le commencement du
Kisele paſſé jusqu' d preſent, Coloniæ Agrippinæ anno 1707.

editi. In legibus militaribus Ruſſicis Petropoli anno 1717. au-

ctore Czaario editis p. 129. advocati fiſci dolo in accuſatio-

nibus uſi easdem peœnas luere jubentur, quas reis innocen-

tibus intentarunt. Quæ cum ita ſint, putamus, poſte adhuc
hodie talionis pœnam in calumniatores exerceri, ſi modo ca-
lumnia non intra primi conatus limites ſubſtitit, ſed vel ple-

num vel ſaltem eum effectum habuit, ut innocens tormentis
ſubjiceretur, aut tranquillitas reipublicæ inſigniter turbare-
tur; aut grave inde principi purpuratisve ejus periculum im
mineret. Conſentit nobiscum Mornacius loco ſupra memora-

2. Atque eo collimant cuncta iſta a nobis allata exempla.

Keus» exantlata tortura, abſolutus ex hoc ſolo delatorem vel
accuſatorem ſuum de calumnia convenire nequit.

F'eduens hæc in foro quæſtio eſt, utrum reus, exantlata
tortura, abſolutus de calumnia queri poſſit. Non puta-
mus, niſi novis & ſingularibus argumentis dolum & calum-
niam delatoris, quod is ſcilicet indicia adverſus ſe confinxe-
rit, vell teſtes ſubornarit, oſtendere queat. Per ſolam quippe

ſen-

„

SP. LVI. DE CALVMNIATORIBVS. 623
ſententiam abſolutoriam calumnia, quæ dolum requirit,
haud probatur. Cum enim talia indicia adfuerint, quæ ju-
dicem ad decernenda tormenta permoverunt, multo magis
excuſandus eſt delator, qui & per illa ſe ad denunciandum
crimen impelli paſſus eſt. Vide Conſtit. Crim. art. 61. ibi:
haben doch Richter und Anklaͤger keine Strafe verwuͤrkt, item L.
3. C. de Calumniatoribus ibi: non, ſi reus abſolutus eſt, ex es
ſolo etiam accuſator, qui poteſt juſtam babuiſſe veniendi ad eri-
men rationem, calumniator credendus eſt. Poterit quidem no-
bis objici Lex 9. de Calumniatoribus, in qua domino ſervi
poſt quæſtionem de illo habitam abſoluti actio de calumnia
conceditur. Sed hæc objectio facile removebitur, ſi cogites,
quæſtiones olim de ſervis ſine omni indicio ad poſtulationem
ſaltem accuſatoris habitas fuiſſe. Quod & verba dictæ legis,
ſi poſtuletur, ſatis indicant. Aliud ergo hodie, ubi poſtula-
tio non ſufficit, ſed argumenta requiruntur. Ceterum, ſi,
quemadmodum diximus, tortus dolum & calumniam accu-
ſatoris in ſpecie probare poſſit, actio hæc recte inſtituetur.
Cujus rei inſigne exemplum reperies in ZTheatro Europæo
tomo I15. ad annum 1698. p. 458.

οä= 4I A

1. Actio de calumnia poſt ſententiam abſolutoriam inſtitu
poteſt L. I. §. 3. ad §&C. urpil. Diſſentit Schapfer in
Synopſi D. tit. de Calumniatoribus n. 7.
2. Temerarius accuſator calumniator dici nequit L. 1. §. 5.
ad &C. Zurpil.
3. Advocatus fiſci ne quidem pecuniam, ut juſte aliquem
accuſet, accipere poteſt.

SPECI-

624 MEDITAT. AD PANDECT

4X

SPECIMEN LvVII.

MEDITTATIONVM, AD abrias
A D L IB. IV. TIT. IJ. S

IN NTEGRVM RESTTITV-
TIONIBVS.

4
BARTHOLDO VINCENTIO STIESSER,
HELMSTADIENSI.

D. VII. OCTOBR. ANNI CIO 10 CCXVI.

I.

Lex 2. C. Qui & adverſus quos; qua reſtitutio in integrum con-
tra parentes dJenegatur, ſtricte interpretanda, nec ad pa-
rentes adoptivos aut novercam extendenda eſt.

Tr, fit in foro mentio Legis 2. C. Qui & adverſus
quos in integrum reſtitui non poſſunt, qua, nullo modo
adverſus Parentes utriusque ſexus dari reſtitutionem,
fäncitur. Edidit in hanc legem commentariolum Bergerus,
& omnia, quæ in illam dici poterant, ſic occupavit, ut ni-
hil fere nobis reliquum fecerit. Itaque, relictis quæſtionibus
aà viro illuſtri excuſſis, memorabimus aliam noſtra memo-
ria aliquando diſputatam, an ſcilicet reſtitutio in integrum
contra novercam indulgeatur. Qui id negabant, rationem
legis his verbis comprehenſam: nam perſonarum reverentia o-
nuem eis excludit reſtitutionem; item verba illa generalia: nullo
modo

0

—

SP. LVII. DE IN INTEGRVM RESTIIVTIONIEVS 6a5

modo adverſus parentes utriutque ſexus: urgebant, atque no-
vercæ etiam reverentiam quandam deberi, illamque ſecun-
dum §. 2. F. de Nuptiis matris loco eſſe, contendebant. Vicit
tamen ſententia contraria, memoratam nempe legem ad vi-
tricum & novercam non pertinere. Equidem non negamus,
aliquam illis deberi reverentiam. At minor hæc longe eſt ea,
quæ parentibus veris debetur. Sunt etiam parentum loco, ſed
non ipfſi parentes. Igitur privilegia parentibus proprie di-

Qis tributa ſibi arrogare nequeunt. Deinde L. illa 2. ad ſolos

veros parentes reſtringenda ne quidem ad adoptivos perti-

net, L. 3. §. 6. de Minoribus. Accedit, quod per Novellam

155. reſtitutio liberis contra veram matrem ſecundo nuben-
tem indulgetur. Quanto magis ergo indulgebitur contra
novercam, quæ, ut ridicule quidem ſed vere Accurſius ait,
quaſi nocens arcus vel nova arca ſine fructu dicta plerumque
privignis nocet. Quamobrem ſic reſponderunt Cti Vitem-
bergenſes menſe Majo anni clo 1o ccxI. Klaͤgere ſuchen in dem
Fall, da Beklagte ihre Stiefmutter, ſich mit einem zwiſchen ſie
und die Vormuͤnder aufgerichteten Vergleich ſehuͤtzen ſollte, da⸗

wider reſtitutionem in integrum. Beklagte wendet fuͤrnemlich

ein, daß die reſtitutio in integrum wider ſie, als Mutter, nicht
ſtatt finde. Alldieweil aber Lex 2. C. Qui & adverſus quos nur
von denen natuͤrlichen Eltern, welchen man eigentlich reverenti-
am ſchuldig iſt, keinesweges aber von andern, als parentibus
adoptivis, vielweniger von Stief⸗ Eltern, welche uns bloß mit
Schwaͤgerſchaft verbunden ſeynd, verſtanden werden muß ꝛc.

II.

Judex, qui, petita contra rem judicatam reſtitutione in integri'm,
ſententiam ſuam tamen ekxequitur, attentatuin kon comiittit.

TJom. I. “ K kk Gra-

626 NMEDITAT. AD PANDECT.

raviter nobis obſtare videtur L. un. C. In integrum reſti-
tutione poſtulata, ne quid novi fiat & L. 32. C. de Tran-
a6tonibus. Contra e noſtris partibus ſtat pontifex in C.6. X.
de in int. reſtit. Quæ jurium pugna, dici non poteſt, quan-
tam Doctorum inter ſe pugnam excitarit, aliis ſimpliciter,
reſtitutione in integrum poſtulata executionem ſuſpendi,
affirmantibus, quorum largum indicem exhibet Philippi ad
Deciſ. Elect. Sax. I15. Ohſ. I. n. A. aliis ſimpliciter negantibus,
quorum nomina recenſet Idem n. 6. aliis per varias diftinctio-
nes rem involventibus, quorum opiniones refert Carpzov
lib. 2. RKeſp. 94. n. 7. Nobis ſic videtur. Re vera jus canoni-
cum juri civili non contradicit, ſed ſaltem limitationem ad-
dit. Firma nempe manet juris Romani regula, quod reſti-
tutio in integrum executionem ſuſpendat. Repertit hanc ta-
cite pontifex, ſed adjicit, niſi præſumtio aliqua adſit, quod
reſtitutio temere ad extrahendam litem petatur, aut æ quita-
tis ratio aliud ſuadeat. Igitur res tota arbitrio judicis relin-
quitur, qui, quando caufſa petitæ reſtitutionis clara aut ad-
modum tamen veroſimilis eſt, exequi ſententiam non debet,
quando vero illa dubia & altioris indaginis videtur, executi-
onem recte peragit, ne malitiis hominum indulgeatur. Con-
ſentit nobiscum Carpzovius in proceſſu tit. 19. art. 4. n. 24. ſqd-.
Et ſic Cti Helmſtadienſes ſæpe reſponderunt. Afferemus ſal-
tem duo noviſſima exempla, alterum ex menſe Januario anni
cIo 1o CcxvVI. ubi judicem & actorem a crimine attentati, cujus
in ſimulabantur, liberarunt: Anfaͤnglich ſuchen Beklagte aus der
von dem Pfarrer zu Alach unternommenen Occupation der ſtreiti⸗
gert Aecker ein attentatum zu machen, und bitten ſolche zu revo-
cinen, unter dem Vorwande, daß dieſelbe wehrender geſuchten Re-
1rten tion, welche ein remedium ſuſ penſivum ſey, geſchehen; All⸗
dierwen aber das Urtheil in Kraft Rechtens ergangen, und die nf
guß

us
der
it⸗
0⸗
e.
uf

SP. LVII. DE IN INTEGRVM RESTITVTIONIBVS. 627

auf ex capite inſtrumentorum noviter repertorum geſuchte re-
ſtitutio in integrum dem Richter keinesweges die Haͤnde bindet,
daß ſelbiger nicht, wenn er es billig findet, ohne Gefahr eines at-
tentati das geſprochene Urtheil zufoderſt exequiren koͤnne; So
haben wir auf die gebetene Revocation des vermeintlichen atten-
tati kein Abſehen richten moͤgen; alterum ex menſe Auguſto ejus-
dem anni, ubi ipſi cognitionem de reſtitutione petita tantiſper
diſtulimus, donec rei judicatæ eſſet ſatisfactum: Daß Beklag⸗
te die eingehobenen 462. Rthlr. wieder heraus zu geben ſchuldig,
hingegen mit der vorgeſchuͤtzten reſtitutione in integrum zum ab⸗
ſonderlichen Proceſs zu verweiſen ſeynd; additis his rationibus:
Es ſeynd die pro obtinenda reſtitutione in integrum angefuͤhr⸗
ten Gruͤnde dergeſtalt nicht beſchaffen, daß man ſolche vor hinlaͤng⸗
lich, ein rechtskraͤftiges Urtheil umzuſtoſſen, erkennen koͤnnte. Dem⸗

nach uud da dieſe geſuchte Reſtitution uͤber die Maſſen illiquid,

und einer weitern und gruͤndlicheren Ausfuͤhrung bedarf, ſo mag
ſelbige Klaͤgern an Proſequirung ſeines ex re judicata herflieſſen⸗
den klaren Rechtes nicht hinderlich ſeyn, ſondern muß allenfalls,
wenn Beklagte damit in Ruhe zu ſtehen nicht gemeynet, in ſepa-
rato qausgefuͤhret werden.

III.
Is, qui in proceſu contra lapſum fatalium reſtituitur, expenſas
adverſario reſtituit.

P aradoxon hoc videbitur nonnullis, victorem, ſeu eum, qui
reſtitutionem in integrum, contradicente adverſario, ob-
tinet, in expenſas condemnari. Sed ita tamen eſt. Scilicet
qui in integrum reſtituitur contra lapſum fatalium, vel ipſe
vel advocatus ejus negligentiam vel culpam ſaltem aliquam ad-
miſit. Quamvis igitur culpa illa ei per reſtitutionem in inte-
grum remittatur, juſtum tamen eſt, ut damnum, quod inde
Kkk k 2 Pro-

628 MEDITAT. AD PANDECT.

Proficiſcitur, in ipſum potius, quam in adverſarium redun-
det. Conſentit nobiscum KRivinus in Enunciatis juris tit. 20. n.
103. Lyncker Deciſione 969. Et ſecundum eam ſententiam
pronunciarunt Cti Vitembergenſes menſe Januario anni
clO I9 CcxII. Es bleibet, der eingewandten Supplication ungeach⸗
tet, bey dem am 11. Nov. des 17 1ten Jahres ertheilten Beſchei⸗
de billig, jedoch mit dieſer Erklaͤrung, daß Klaͤgers Principalen
Beklagten die durch die geſuchte reſtitutionem in integrum ver⸗
urſachte Unkoſten, nach vorhergehender deren Liquidation und un⸗
ſerer Ermaͤßigung, zu erſtatten ſchuldig. Similiter Helmſtadien-
ſes menſe Julio anni clo 1o cc xvVI: Daß Beklagter zwar wider
das ihm beygemeſſene Verſaͤumniß, vorkommenden Umſtaͤnden
nach, in integrum zu reſtituiren, und zu Abſchwerung des ihm de-
ferirten Eydes annoch zu laſſen, gleichwohl wegen ſeines mit unter⸗
laufenden Verſehens alle von fol. 5. an bis jetzo verurſachte Unko⸗
ſten Klaͤgern zu erſtatten ſchuldig.

L IV.
Milites ex ignorantia juris lapſi in integrum reſtituuntur.
Privilegia militibus Komanis tributa noſtris quoque competunt.
us Romanum milites ex ignorantia juris lapſos in integrum
J reſtituere, incognitum nemini eſt. Extant ea de re leges
plurimæ. Præcipuæ ſunt L. I. C. de juris & facti ignorantia &
L. 22. pr. C. de Jure deliberandi. Sed cum his nobis jam maxi-
me lis eſt, qui hoc & cetera militum Romanorum privilegia
apud nos uſum habere negant. Dicunt ſcilicet, nimium eſſe
inter Romanam noſtramque militiam diſcrimen, quam ut il-
lius jura ad hanc poſſint accommodari. Putant cum Forſtnere
ad Tacitum p. 338. Romanos exercitus aà noſtris differre, quot
navis, quæ probatis trabibus eſt compacta, ab ea, quam intem-

peſtive exciſæ arbores, & corrupta non penſatis vitiis ligna
com-

—

.
4
⸗

SP. LVII. DE IN INTEGRVMI RESTITVTIONIBVS. 629

componunt. Nam, ut idem Forſtnerus p. 56. modum legen-
di milites apud nos receptum deſcribit, ubi primum ſtrepit

tympanum concurrunt miſelli, ignoti inter ſe ignorantes-
quue, purgamenta urbium ſuarum, guloſi maximi, mulie-

ruen mochi, laborum fugientes, & nomina ſua in militiam
profitentur; non ſane, quod alios præda onuſtos domum
reduces viderunt, quippe maxima pars aut in illo carnis hu-
manæ macello cæditur, aut nudo corpore, detritis tegmi-
nibus, & gladio in ſcipionem mutato redit, ſed ſive fatali
vecordia, ſive ignavia eunt, non in hoſtem, ſed hoſpiti-
bus tantum metuendi;, & in ruſticorum gallinaria egregiam
pugnam edituri. Vide plura de hoc diſcrimine apud Jan.
CGruter. ad Livii lib. I. cap. 31. Quæ omnia ſenatum ſupre-
mum Pariſienſem permoverunt, ut, teſte Mornacio ad I.
40. ex quibus cauſis majores, pronuntiarit, militiæ Komanæ
privilegia militibus noſtris, nimirum u vetere illa militari di-
ſeiplina alieniſſimis, non competere. Qarmn ſententiam dein-
de multi alii ſecuti ſunt, imprimis famoſi illi legum Roma-
narum ſubverſores, qui olim jurisprudentiam apud Gallos
Belgasque turbarunt, atque novitate doctrinæ ſuæ aſſeclas
ab initio invenerunt, nunc tandem auctoritatem ſuam obſo-
leſcere non ſine ſtomacho mirantur. Hi, inquam, nihilin-
tentatum relinquunt, quo militibus noſtris & cetera juris
Romani beneficia & hanc quoque reſtitutionem in integrum
extorqueant. Non extorquebunt tamen. Supereſt adhuc
eadem ratio, quæ Romanos legumlatores olim ad tribuen-
da iſta beneficia induxit, utilitas nempe & neceſſitas reipu-
blicæ, magnitudo periculorum & multitudo moleſtiarum.
Sed, ais, in modo legendi & ſancticate diſciplinæ inſigniter

differunt. Et hoc falſum eſt, imprimis quod ad diſcipli-

nam. Errant enim, qui exercitus Romanorum veterum Ppie

ſemper, ſobrie, juſte, calſteue vixiſſe, noſtros vero furum &

k k k 32 . latrun-

MEDITAT. AD PANDECT.

latrunculorum tantum gregem eſſe, autumant. Errant in-
quam. Nullum hac in parte inter noſtros priſcosque mili-
tes diſerimen. Tota res ex diſciplina ducum militarium de-
Pendet. Nihil militibus Romanis licentiofius, nihil diſlolu-
tius, nihil ignavius, nihil libidinofius, ſi ducem talem nan-
ciſcebantur, qualis Sp. Albinus apud Salluſtium in bello Jqu-
gurth. qualis Piſo apud Zucitum Annali II. cap. 55. qualis
Vitellius apud eundem Hiſtor. lib. 2. cap. 87. erat, aut ſi dux
ſeverior morbo implicitus diſciplinam ſervare non poterat,
cujus rei exemplum Livius Iib. 28. cap. 24. habet. Contra no-
ſtri milites ducem ſanctum aſperumque paulo adepti virtute,
abſtinentia, vigilantia, integritate Romanos etiam ſupergreſſi
ſunt. Nec opus eſt ad ſuperiora ſecula recurrere. Vidit no-
ſtra ætas Saxonem militem ſub Auguſto Poloniarum rege in
Pomerania, hoſtili terra, plus quam amice vivere. Vidit ea-
dem Ludovicum Badenſem & Eugenium Sabaudum milites
ſuos arctiſfima diſciplina continentes. Sed fac etiam, Roma-
nos hac in parte nobis ſuperiores eſſe. Propterea tamen pri-
vilegia iſta non ceſſabunt, quæ non propter diſciplinam mi-
litarem, ſed, ut ſupra diximus, ob pericula & incommoda
reipublicæ cauſa ſubeunda, tributa ſunt. Conſentiunt nobis-
cum ex peregrinis & domeſticis ſcriptoribus plurimi, Oddus
de Reſtit. in int. p. I. 4. IO. n. 44. 1 rentacinq. I. 2. Keſ. I. . 49.
Zieglerus de Privilegiis militum §. 37. Carpzovius, Gudelinus,
Brunnemannus, Strykius. Agitata fuit hæc quæſtio in colle-
gio )Ctorum Helmſtadienſium menſe Januario anni clo lo cc
XV. Nempe miles quidam pacta dotalia condiderat cum uxo-
re. Impugnabantur hæc ex ſtatuto loci, quod omnia pacta
irrita declarabat, in quibus nihil in pauperum vel piorum loco-
rum favorem eſſet diſpoſitum. Ignoverat hoc ſtatutum miles,
atque nunc contra id in integrum reſtitutio ex parte mili-
tis petebatur. Quam etiam ei indulſimus ſequenti reſponſo:

Hat

630

SP. LVII. DE IN INTEGRVM RESTITVTIONIBVS. 631

Hat der Capitain Alexander mit Berenicen eine Eheſtiftung in
vim contractus aufgerichtet. Weilen aber in beſagter Eheſtiftung,
der von dem Rath ausgegangenen Verordnung zuwider, dem Way⸗
ſenhauſe und zu Beſſerung Wege und Stege nichts beſchieden wor⸗
den, ſo wird gefraget, ob nicht militair-Perſonen ſich mit der Un⸗
wiſenheit eines ſolchen ſtatuti zu ſchuͤtzen vermoͤgen. Wiewohl nun
die Rechte einem jeden, alſo auch denen Soldaten, bekannt ſeyn
ſollen, und die ignorantia juris niemanden zu ſtatten kommt; All⸗
dieweil aber ein Soldat, ſo die Rechte nicht verſtehet, und dawi⸗
der etwas verſiehet, propter ſimplicitatem armatæ militiæ, wie

Lex 1I. C. de Juris & facti ignor. redet, entſchuldiget wird, dieſes
privilegium militare auch noch heut zu Tage guͤltig iſt; So mag

eine militair-Perſon ſich wider angefuͤhrtes ſtatutum mit der Un⸗
wiſſenheit gar wohl ſchuͤtzen. UJM
VI.
Heres ex perſona defunéti in integrum reſtituitur, tametſi e
Jua perſona id benefhcium non babeat.

P. quoque quæſtio in eodem, quem modo memoravimus,

caſu ventilata eſt. Cum enim miles, de quo diximus, de-
ceſſiſſet, heredes ejus, qui milites non erant, ex capite ignoran-
tiæ juris contra omiſſam a defuncto in pactis dotalibus ſolem-

nitatem in integrum reſtitui petebant. Et dubitabatur ab ini-

tio, quod beneficium hoc perſonale ſit maxime, adeoque ad he-
redes tranſire non videatur. Sed deciſa eſt res ex L. 18. §. 5.
dJe Minoribus & I. 6. de in integr. reſtit. in qua ultima ſucceſ-
ſor militis expreſſe in integrum reſtituitur. Sic itaque eodem
tempore reſpondimus: Wiewohl die reſtitutio in integrum all⸗
hier, da der Capitain Alexander nicht mehr lebet, und deſſen Er⸗
ben keine Soldaten ſeynd, nicht ſtatt zu finden ſcheinet; Alldieweil
aber die reſtitutio in integrum ex perſona defuncti auch denen
Erben, ungeachtet ſelbige vor ihre Perſon dieſes bencfidum nicht
. egeh⸗

632 MEDITAT. AD PANDECT.

begehren koͤnten, zuſtehet; So moͤgen auch einer militair-⸗Per⸗
ſon Erben ſich wider angefuͤhrtes ſtatutum mit der Unwiſſenheit
gar wohl ſchuͤtzen.

VII.

Reſtitutio in integrum, quam quis 2 principe ſine juſta cauſa in
præjudicium tertii imbetrat, irvna eſt. .

Polſſe principem ex mera gratia in integrum reſtitaere, non
dubitamus. Aſt hæc poteſtas ejus ad cauſas tantum cri-
minales pertinet, in quibus princeps pro lubitu nocentiſſimos
a pœnis meritis abſolvit & juſte in exilium ejectis patriam &
bona ademta reddit. Non poteſt autem ſine ſumma iniquita-
te eadem facultas ad cauſas civiles proferri. Cum enim omnis
reſtitutio reſciſſionem negotii per ſe validi & juris jam adquiſi-
ti contineat, injuſtum profecto foret, hoc ſine omni cauſa ſal-
tem ex ſingulari erga alterum benevolentia facere. Huc per-
tinet Lex 4. C. de Emancipationibus, quæ in cujusquam injuri-
am beneficia tribui debere negat. Sed omnium clariſſima eſt L.
7. C. de Precibus imperatori offer. ubi imperatores: Reſcripta,
inquiunt, contra jus elicita ab omnibus judicibus refutari praci-
pimus; niſi forte ſit aliquid, quod non lædat alium & proſit
petenti, vel crimen ſupplicantibus indulgeat. Eſt vero ſine du-
bio tale reſeriptum, quo reſtitutio indulgetur, contra jus,
dum leges in iſto ipio caſu ceſſare jubentur. Ergo cum no-
ceat adverſario, refutandum eſt a magiſtratu, cui exhibetur.
Neque hoc tune ſaltem verum eſſe putamus, cum reſtitutio in
integrum contra contractum obtinetur, ſed etiam, cum in
proceſſu contra lapſum fatalium, veluti termini probatorii, im-
Petratur. Nolunt enim prin be⸗ reſcriptis ſuis juſtitiæ cur-
ſum interrumpere, atque adeo ſupplicari ſibi, cauſa pendente,

vetant. Atque ſecundum hanc ſententiam noſtram recorda-
mur illuſtre aliquod in Saxonia judicium judicaſſe & irritam de-
claraſſe reſtitutionem, quam quis, qui terminum probatori-
um per meram contumaciam elabi paſſus erat, nullamque ex-
euſationem afferre poterat, impetrarat.

cokol-

.„ Sp. LVIII. DE METV. 632
CONOLELrANRIA.

I. Negant aliqui, reftitutionem in integrum locum ha-
bere, cum ejus, qui læſus eſt, culpa interceffit. Aſt nos
hunc quoque, qui in culpa eſt, reſtitui poſſe putamus.
2. Reſtitutio gratiæ ſoli principi competit. Igitur judex in-
ferior nequit pœnam relegationis aut aliam dictatam
in mulctam pecuniariam convertere-

3. Commiliarius, cui cauſæ deciſio committitur, in inte-
grum reſtituere poteſt, etſi hoc ſigillatim ei manda-

1 tum non ſit L. 3. C. Uli & apud quem cognitio.
3
SPECIMEN LVIINI.
. MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. IV. TIT. II.
DE
. 5
PVBLICE DEFENSVM
6 . 2
IOACHIMO CHRISTIANO HOFFMANN,
1 TEVERA=— FRISIO.
. P. XXXI. MART. ANNI CO 10 CCXVII.
D Metus juſtus eſt, etßi malum non in cont nent: immineat, ſed
m. = longius adbuc abſit.
ur II.
e,. Metus, guem minæ nullæ præceſerunt, vanus eſt.
d. d metum juſtum & legitimum Ulpianus in- I. 9. pr.
Ee. Quod metus cauſa requirit, ut ſit præſens. Quis
e vero præſens metus dicatur, non ſatis explicant
interpretes. Plerique propriam vocis ſignificationem
Tom. I. 1IIIL 1 ſecuti,

534 MEDITAT. AD PANDECT.

ſecuti, imminens aliquod & inſtans malum deſiderant, nec
füfficere putant tale, quod e longinquo quaſi oſtendatur.
Cum his tamen ego non ſentio, ſed metum etiam futurum,
&, qui interjecto longiore intervallo demum effectum ſit ha-
biturus, juſtum eſſe poſſe credo. Nam hoc recta ratio ſa-
tis indicat, malum futurum, ſi modo certum & inevitabile
ſit, tametſi longe adhuc abſit, voluntatem conſtringere &
libertatem conſenſus tollere. Ipſe hoc agnoſcit Ulpianus.
Quapropter in L. 1. Quod metus cauſa metum definit men-
tis trepidationem inſtantis vel futuri periculi cauſa. Vide
quoque l. 27. §. I. Locati, ubi metus juſtus dicitur, quam-
vis periculum re vera non ſubfuerit, ſed ſubeſſe ex veroſi-
milibus cauſis creditum ſit. Alia itaque Ulpiani mens eſt,
dum metum præſentem requirit. Intelligit videlicet malum
repræſentatum ſeu intentatum, eine angedrohete Gefahr, eo-
dem ſenſu, quo Curtius lib. 9. c. 7. n. 7. periculum præſens,
id eſt, quod milites minabantur, dicit. Excludit ergo a re-
ftitutione ex capite metus eos, qui nullis præcedentibus mi-
nis ob conditionem ſaltem, crudelitatem vel potentiam ejus,
cum quo negotium iis intercedit, malum aliquod futurum
ſuſpicantur. Hanc Ulpiani ſententiam eſſe, manifeſto ex ver-
bis ſequentibus d. I. 9. apparet. Sic enim Ulpianus ibi: Me-
tum, ait, præſentem accipere debemus, non ſuſpicionem inferendi
us; & ita Pomponius lib. 28. ſeribit: ait enim metum illatum ac-
cipiendum, id eſt, ſi illatus eſt timor ab aliquo. Juvat hanc expli-
cationem Paulus in I. 21. pr. Quod metus cauſa, ubi ei, qui me-
tum ſibi ipſi infert, reſtitutionem denegat. Atque ſic Cti Vi-
tembergenſes menſe Februario anni ο Iα coxI. reſponderunt:
Hat der Verwalter eines unter der Stadt Goͤrlitz Gerichtsbarkeit
gelegenen Guthes einen jungen Bauer, Namens Adam Voigten,
zu den Gerichten in Beyſeyn des Richters und der 6. andern Ge⸗
richts⸗Perſonen vereyden laſſen; da denn dieſe letztere Anfangs mit
gemel⸗

Sp. LVIII. DE METV. 63;

gemeldetem Voigten zufrieden geweſen, nunmehro aber in Betrach⸗
tung, daß er ſich ehemals durch ein begangenes ſtuprum deſſen er
ſich wegen eines mit der ſtuprata aufgerichteten Vergleiches ſelbſt
ſchuldig bekennet, anroͤgig gemacht, nicht laͤnger bey ihm ſitzen wol⸗
len. Verlangen dannenhero zu wiſſen, ob derſelbe ſeiner Gerichts⸗
Stelle wiederum koͤnne entſetzet werden ꝛc. So ſeynd die uͤbrigen
Gerichts⸗Perſonen, da ſie einmal dieſen Adam Voigten ange⸗
nommen, ihm die Haͤnde gegeben und Gluͤck gewuͤnſchet, ihn nun⸗
mehro wegen ſeiner bereits damalen bekannt geweſenen infamie zu
verwerfen und aus ihrem Mittel zu ſtoſſen nicht befugt, immaſſen
ſe ſich denn damit, daß ſie ſolches aus Furcht fuͤr dem Verwalter,
als einem hitzigen, jachzornigen Mann, der oͤfters mit Saͤbel und
Piſtolen zu drohen und ſich ſehen zu laſſen pfleget, gethan, keines⸗
weges zu entſchuldigen vermoͤgen, in Betrachtung, daß eine recht⸗
maͤßige Furcht Præſens & ab armato intentata ſeyn muß, ande⸗
rer Geſtalt aber vor unzulaͤnglich ad petendam reſtitutionem ge⸗
achtet wird.
III. .
Aliquando tamen metus, quem nullæ minæ praæceſſerunt, juſtus ſ
poteſt, ſi quidem de periculo imminente aliunde certo conſtitit.

præcedente meditatione regulam ſtabilivi. Nunc exceptio-
nem afferam. Suggerit hanc Ulpianus in L. 3. Ex quibus
cauſis majores ubi, quis fit juſtus merus, ex affectu metuentis
intelligi debere, dicit, additque tandem: ſed bujus rei disquiſi-
tio judicis eſft. Quod igitur leges ipſæ arbitrio judicis relin-
quunt, eidem non adimendum, ſed libertas illi danda eſt, ta-
lem quoque terrorem legitimum pronunciandi, quem quis,

etſi nullæ præceſſerint minæ, circumſtantiis & veroſimilibus

argumentis inductus ſponte concepit, atque ſibi ipfi quo-
dammodo intulir. Exemplis ſententiam hanc confirmabo.
Unum ex Martialis lib. XI. epig. 59. Peétam:

LIII 2 Quid

636 MEDITAT. AD PANDECT.

Qid⸗ 6 me tonſor, cum ſtricta novacula ſupra eſt,
nc libertatem divitiasque roget?
Promuttam, nec enim rogat iIIo tempore tonſor,
Latro rogat, res eſt imperioſa timor.
Sed fuerit curva cum futa novacula theca.
Frangam tonſori crura manusque ſimul.

Nullæ hic minæ. Tonſor, din officium ſuum facit, dum
barbam radit, & novaculam ejus rei cauſa jugulo admovet,
dona ingentia flagitat. Is, qui raditur, metum mortis conci-
Pit, & daturum ſe Pollicetur. Putaverim, hunc in integrum
reſtituendum. Juſtiſfimam enim caulſam habuit timendi,
fore, ut tonſor repulſam exitio recuſantis vindicaret. Ad-
dam aliud exemplum, de quo ipſe privatim aliquando con-
ſultus fui. Condemnatus quis a ſupremo potentis principis
judicio fuerat. Provocare igitur ad ſuprema imperii tribu-
nalia debuiſſet. Sed noverat, omnes, qui appellationem
olim tentarant, male mulctatos & in vincula conjectos. No-
tarii quoque, quos implorabat, eodem periculo territi no-
lebant operam impertire. Inter hos metus & cunctationes
effluit tempus appellationibus faciendis Præfixum. Obfſtare
quoque illi videbantur I. I. & 2. C. de hir, qut per metum
judicis non appellarunt. Credidi tamen, in integrum reſti-
tuendum eſſe, quod, etſi nemo illi quidquam minatus eſſet,
exemplis tamen, quæ ante contigerant, fatis de certitudine
Periculi ſibi imminentis convincebatur.

IWV.

Metus penarum, gquo magiſtratus conjuges diſcordes ad concilia-
tionem &transakctionem ineundam adigit, Juſtus eſt.

quidem nondum obliti fumus eorum, quæ in Specum. XLLI.
de Transactionibus Coroll. 2. diximus, litigantes invitos a
judice ad tranſigendum compelli non debere. Excipiendam
tamen putamus conciliationem conjugum diſcordium. Hanc
ſæpe

4n

,.

Sp. LVIII. DE METIWy. 637

ſæpe detrectat alterutra Pars, quæ offenſam ſe dicit, omnes-
que pacis conditiones & a judice propoſitas & ab altera parte

oblatas præfracte reſpuit atque ſeparationem conjugii perti-

naciter urget. Faciunt hoc imprimis uxores, cum ſævitiam

maritorum accuſant. Videas hic ſæpe maritos culpam fateri,

precari veniam, reditum conjugis orare, cautionem de non
offendendo offerre. Nihil his movetur uxor, ridet pre-
ces, ſpernit judicis monita; &, ur cum poëta loquar,

IIla velut rupes, vaſtumque Prodit in æquor,
Obvia ventorum furiis expoſiaque ponto,
Vim cunctam atque minas perfert cœlique marisque,
Ipſa immota manens.

Quid faciendum hic putas judici? Communiter quidem DD.
cum Martini in Proceſſu tit. 1. . 2. . 78. transactionem ten-
tanti magiſtratui perſuaſiones & incitamenta non etiam com-
minationem pœnarum permittunt. At hoc caſu permitti illa
debet. Cum enim conjuges vitæ communionem ſine juſta
cauſa detrectantes mulcta, Carcere, relegatione ad eam com-
pelli queant: teſtibus Carpzovio in Jurisprud. Eccl. lib. 2. def.
207. & 208. & Grunnemannoin Jure Ercl. Iib.2. 6.17. . 3I. Multo
magis comminari hujusmodi pœnas ad inducendam transactio-
nem licebit. Quodſi ergo minis his ad tranſigendum compulſi
ſunt conjuges, transactionem eam tanquam metu initam re-
ſcindere non poſſunt. Neque enim reſtitutio indulgetur con-
tra vim a magiſtratu recte illatam l. 3. §. 1. Quod metus gauſa.
Atque ſic reſponderunt. Cti Helmſtadienſes menſe Auguſto
anni clo o cc xvI: Ob wol Beklagte durch die abgehoͤrte Zeugen
beygebracht, daß Klaͤger ſie ziemlich grob und hart mit Worten
und Werken kractiret, hiernaͤchſt wider den mit ihm eingegangenen
Vergleich einwendet, ſie ſey zu ſelbigen durch die Furcht der gedro⸗
LI1 1. 3 S heten

638 MEDITAT. AD PANDECT.

heten Strafe gezwungen worden, wannenhero ſie von Klaͤgern auf
Tiſch und Bette geſchieden zu werden verlanget; Alldieweil aber
in Confiſtoriis und geiſtlichen Gerichten, dafern die Sevitien
nicht ganz unertraͤglich ſeynd, nicht alſofort zum erſtenmal auf die
Scheidung von Tiſch und Bette erkannt, ſondern die Partheyen
zur Verſoͤhnung und kuͤnftigen Vertraͤglichkeit durch guͤtiges Zu⸗
reden angewieſen, und, da dieſes nicht verfangen will, durch
Strafen angehalten werden ſollen, alſo die angegebene Furcht
den aufgerichteten Vertrag nicht umſtoſſen kan, indem ſolche nicht
unrechtmaͤßig geweſen, ſondern die Drohungen von dem geiſtlichen
Gerichte nach denen Rechten und Landes⸗Geſetzen geſchehen, im
uͤbrigen aus einem und dem andern Umſtande auch ein wenig Bos⸗
heit auf Seiten der Beklagten hervorleuchtet; So iſt ſie allerdings
ſchuldig, wieder zu ihrem Mann zu kehren, und wird bey fernerer
Verweigerung durch gebuͤhrende Zwang⸗Mittel darzu angehalten.

4
V.
Ie, eui per metum legitimum promiſſio extorquetur, ſervare eÄam
debet, tametſi ante ſolemniter proteſtatus ſit, ſe nolle obligaxi.

ix ulla celebrior in hoc argumento controverſia eſt, quam
ſaper famofo illo pacto Madritiano, inter Carolum V.
COæſarem & Franciſcum I. Galliarum regem tune captivum
inito. Magnopere id oppugnant Galli tanquam metu illegiti-
mo extortum, contra noſtri non minore contentione tuentur-
Et operæ pretium foret, rem hanc penitius conſiderare, niſi
pleraque jam occupaſſet, docteque, ut ſolet, ac eleganter excuſ-
ſiſſet Gundlingius de Eſſcientia metus cap. 2. §. 19. ſegg. Unam
ille omiſit rationem, quam Galli nonnulli vehementiſſime ur-
gent, & in qua ſumma confidentia nituntur. Ajunt feilicet,
Franciſcum in Hispanica euſtodia ſœæpe antea quam pactioni

SP. LVIII. DE METV. 632.
ſubſeriberet, affirmaſſe, ſe ea, quæ polliceretur in iſto erum
ſtatu, poſtea tamen nunquam præſtiturum. Neque affirma-
vit hæc ſaltem ſimpliciter, ut Perizonius in Commentariis
rerum ab ineunte ſeculo ſexto decimo usque ad Caroli F. mor-
tem geſtarum p. 150. ſentire videtur, fed ſolemnem etiam
Proteſtationem ea de re paucis ante, quam ſignaret Pacis
tabulas, momentis interpoſuit, quæ exhibetur dans le Grand
Fecueil des Traitez de Paix imprimé a la Haye en 1700.

Tbm. II. pag. 107. Sunt equidem inter noſtros, qui de in-

tegritate ejus proteſtationis dubitant, atque illam longe poſt,
anticipato ſaltem in ſubſeriptione die, confectam credunt.
Sed fac etiam, veram & eo, quod ſubſeriptio Ppræ ſe fert
tempore interpoſitam fuiſſe. Numquid per illam Franciſcus
a promiſſione ſua liberabitur? Non putamus. Equidem nolu-
mus cum aliquibus noſtrum aſſerere, Franciſcum tum extra
omnem metum poſitum fuiſſe. Longior enim carcer, quem
Cæſar ſubſcriptionem derrectanti haud dubie minabatur;
non poterat non terrorem incutere captivo. At is terror
non iniquus erat, quemadmodum alii ante nos oſtenderunt.
Igitur quæ per illum extorquebat Carolus, valebant. Nec
poterat vim promiſſiorum clandeſtina ſua proteſtatione elu-
dere Franciſcus. Hæc enim non magis attendenda erat, quam,
ſi in contractu quodam ſponte inito interveniſſet, ubi neme
dubitat illam nullius momenti elſe.

VI.

Princeps, qui metu inductus cum ecivibus Juis paciſcitur,
obligatur. UM
Prral videtur hæc quæſtio quam & Gundlingius in

memorato de Efycientia metus libro cap.2. §.33,44 ViX tangit,
atque,

.

640 MEDTTAT. AD PANDECT.

atque, ne quid diſſimulemus, fere indeciſam relinquit, ita ta-
men, ut iagacioribus facile appareat, in quam ille partem
inclinet. Nos, qui cum eo ſentimus, ſaltemi, quæ ille dubi-
tantius & timidius aſſerit, aperte eloqueniur. Princeps ſci-
licet pactiones cum civibus initas metus obtentu reſcin-
dere nequit. Nec intereſt, bello præſente & armis-petitus
quid polliceatur, an metu futuræ ſeduionis, atque tumul-
tuum inductus. Nam, quod ad prius attinet, cives, dum
arma ſimunt, etſi contra officium ſuum faciant, eo ipſo ta-
men vinculum, quo conſtringebantur, excutiunt, cives eſſe de-
ſinunt, & hoſtium perſonam induunt. Igitur, quæ in bello
cum externis hoſtibus geſto juris ſunt, hic quoque obtinent.
Nec obſtar nobis, quod ejus tamen belli initium injuſtum
ſit. Sepe enim & ea, quæ ab exteris inferuntur, bella fine
juſta cauſa ſuſcipiuntur. Atque tamen pacta in illis extorra ⸗
fervari oportet. Deinde non omnis metus irritas reddit
conventiones, ſed is-tantum, qui præſente terrore animum
turbat atque libertatem conſenſus tollit. At cum bellum
eritur, partibus longum ſatis ſpatium colligendi animum,
deliberandi, & , quid e re ſua ſit, diſpiciendi datur. Ita-
que, quæ tunc ſtatuuntur, non ſine libertate aliqua fiunnt,
nec ex trepidatione mentis profecta dici poſſunt. Unum
fortaſſis nobis objicient diſſentientes, doctrinam videlicet
hanc injuriam eſfe in principes. Secdh profecto non eſt.
Quin imo nullorum magis intereſt, quam principum, pacta
hüjusmodi ſervari, atque perſuaſionem de irrita ilorum
fide, qua cives ſæpe ad deſperationem adiguntur, ex ani-
mis evelli. Peſtilentiſſima quippe eſt illa opinio, & non pauca
regna peſſumdedit, qua crxedunt homines, his, qui ſemel bellum
contra principem ſuum occeperunt, ſpem omnem veniæ ab-
jiciendam atque in armis moriendum eſſe, ſive, ut Galli hoc
eleganter apud Bayle in Dictionario art. Furius lit. D efferunt,
qu'après avoir tiré V'épée contre ſon Prince il faut jetter le four-
reau. Quamobrem, ſi hiſtoriarum monumenta cxcutias, Pa-
Qiones itiusmodi nunquam a bonis principibus violatas
fuiſſe, animadvertes. Inter antiquos Senatum Romanum

.

SpP. LviII. DE METY 647

nominabimus, ſingulare Hlud, ſi priora poſt eje tos reges ſe⸗
cula ſpectes, juſtitiæ exemplum. Quam gravia illi Pacla plebs
per ſeceſſiones & tumiiltus ſuos extorſerat. Atque tamen
contravenire iis auſus non eſt. Pacem & fœdus, quod majo-
res noſtri cum Helvetiis, ſubjectis olim Germaniæ, poſtea re-
Dellibus, pepigerunt, adhuc hodie ſervamus. Nec Hiſpani
nec Auſtriaci turbant pactiones cum Luſitanis & Belgis, qui
manifeſte ab eorum imperio deſciverunt, initas, ſed tanquam
cum liberis populis agunt, & filias ſuas eorum regibus in ma-
rrimorium collocant. Barcinonenſes usque ad nuperum ex-
cidium ſervarunt privilegia, quæ rebelles & armati a rege ſuo
anno CIO LO CLII. impetrarunt. Nec Auguſtum noſtrum Qaro-
lum quidquam contra leges pacis cum Hungaris ſubjectis ſuis
fac tentare audimus. Equidem duo nobis objicit exempla
Gundlingius, alterum Mariæ Scoticæ, quæ regnum, quod co-
acta ejeraverat, reſumere conata eſt, & F riderici III. impera-
toris, Pactionem Maximiliani cum Brugenlſibus initam in ſo-
lemni procerum imperii conventu diſcutiendam, ac pro re na-
ta reſeindendam judicantis. Sed ea nos non movent. Nam
Maria ex cuſtodia, qua tenebatur, elapſa eſt quidem & inve-
rit etiam, ut ſolet fieri in civilibus bellis, aſſeclas, qui priva-
tis affectibus odiisque ducti ei aſſenſere. At nec melioris no-
Pilitatis conſenſum impetravit, nec regnum recuperavit, nec
Eliſabethæ Angliæ reginæ, ad quam victa confugit, & apud
quam lis hæc acriter diſceptata eſt, cauſam ſuam probavit, uti
pluribus exponit 1buanus Hiſtoriarum libro 43. Alterum Ma-
Nimiliani exemplum nobis potius favet. Nam quæ Fridericus
III. quem pacta filii utique non obſtringebant, egit, huc non
Pertinent. At Maximilianum ipſum pro Brugenfſibus apud pa-
rentem interceſſiſſe, conditionesque cum illis pactasAervare
Tom. I. Mmmm wvoluiſſe

642 MEDITAT. AD PANDECT.

voluiſſe, memorant auckores des Spiegels der Ehren des Erz⸗
hauſes Oeſterreich lib. 5. cap. 38. Quæ cum ita fint, minus ex-

cuſari poſſunt principes, qui metum futuræ ſeditionis & in-

certorum adhuc tumultuum perfidiæ ſuæ prætexunt, atque

jura ſœpius pacta ex hac inani ratione ſubvertunt. Nihil indi-

gnius eſſe poteſt, quam, quod Ludovicus Ellies du Pin in Nova

Bibliotheca ſeriptorum Eccleſiaſticorum tom. I5. p. 390. Henri-

cum IV. Galliarum regem ad edendum Nannetenſe edictum
eoactum eſſe ſcribit neceſſitate malique majoris metu, atque
ita innuit, ſublata hac neceſſitate, regis quoque obligationem
exſpiraſſe, præœæterquam enim, quod Henricum, favore magis
ꝗquam metu inductum, Hugonottis privilegia dediſſe, incogni-
tum non eſt, is ipſe etiam metus, ſi quis in regem inperterri-
tum cecidiſſet, vanus fuiſſet, nec cauſam reſcindendi pactio-
Rem dare potuiſſet. . .

C OX 0O L L A X I A.

1. Qui metu adactus quid jurato promittit, ſimulque, ſe ab-

ſoôlutionem ab hoc jurejurando non petiturum pollice-

tur, nihilominus in integrum reſtitui debet. Vide Scbil-
teri Exerc. 49. §. 8.

2. Qui injuſtum carcerem paſſus eſt, etſi dimiſſus urphe-
dam, ſeu jusjurandum de vindicta non fumenda præſti-
terit, in judicio tamen recte experitur contra eum, qui
in vincula eum conjecit. Nec opus eſt, ut prius relaxa-
tionem jurisjurandi obtineat, cum jusjurandum illud

privatam ſaltem, non publicam, vindictam excludat c.

16. X. de Jurej. Carpz. P. 2. C. 36. def. 5.

3. An metus creſcentis potentiæ juſta ſit belli inferendi
cauſa, quæritur. Ait Gundlingins in Gundlingianis Part.
7. Objſ. I. Nos contrarium tuebimur, atque monebimus,
nullum ex his, quæ ille in §. 28. pro ſtabilienda ſententiæ
ſuæ praxi affert, exemplis huc pertinere. Cuncta enim
eO

— — — — –.◻

e.

lice⸗

eli.

phe⸗
eſti

Ii

⸗
H⸗
t e⸗

endi

.

nus,

ni?

Mim
60

SP. LIN. DE DOLO. 643

eo collimant, poſſe quem principi, a præpotente adver-
ſario invaſo vel oppreſſo, ſuceurrere. Id quod nobis
extra cotroverſiam poſitum videtur.

SPECIMEN LIX.

MEDTTATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. IV. ITIT. III.

D O L O

PVBLICE DEFENSVM

4
JOACHIMO CHRISTIANO HOFFMANN,
JEVERA -FRISIO.
D. I. MAII ANNI CID 10 CCXVII.

Dolo bono ſeu ſolertia luerum ſibi parare, ex regulis æui 8
boni improbatur, legibus vero civilibus permittitur.

II.

Reticere in contrattu, quod alterum ſcire intererat, jare
civili aliquando licet.

Cti veteres, ex quorum libris Pandectæ noſtræ conſar-
J cinatæ ſunt, ſi vel maxime, ut communis fert opinio,
Stoicæ philoſophiæ ſe addixerunt, non tamen Zenonis
& ceterorum, qui ſectam illam primi ſtabiliverunt, rigorem
per omnia ſequuntur. Mitius certe de affectibus, de bonis

& malis, aliisque capitibus nonnunquam philoſophantur.

Imprimis vero de dolo, ſimulatione & aſtutia remiſſius
Mmmm 2 agunt.

644 MEDFTAT. AD PANDECT.

agunt. Damnant aftum &. ſimulationem omnem Stoici.
Conrra nofſ' diſerimen inter dolum malum & bonum Pro-
bant, atque licitum putant, per diſſimulationem deſervire
& tueri vel ſua vel aliena I.. I. §. 2. 3. de Dolo malo, at-
que in pretio emtionis & venditionis ſe circumvenire L. 16.
§. 4. de Minorilus. Sed hanc, quæ inter Ctos & philoſo-
phos intercedere viderur; pugnam, optime conciliat Cicero
lib. 3. de Ociis. n. 68 Aliter, inquiens, leget, aliter pbi-
loſophi tollunt aſtutias; leges, gquatenus tenere manu res poſ-
ſunt, philoſophi quatenus ratione && intelligentia- Scilicet non
eſt veroſimile, ICtos æ& qqui bonique ſtudioſiſſimos regulis
æ*W quitatis conveniens reputafle, aſtutia ſeu, ſi mavis, ſoler-
tia noſtra eum, cum quo contrahimus, in eprorem induce-
re, atque ex eo ipſo errore aliquod emolumentum perci-
pere. Igitur, ſi tanquam Philoſophi officium boni viri de-
finire debuiſſent, damnaffent ſine dubio folertiam hanc, &
bono viro ab eadem abſtinere & aperte atque ſimpliciter
ecum altero agere conſuluiſſenr. At tanquam J0 tos aliter
loqui oportuit. Nequeunt leges civiles ad vivum ommia
reſecare. Multa, ur Paulus in L. 44. pr- de KReg. jariz dit,
Per illas licent, quæ honeſta non ſunt. Atque in hanc clal-
ſem etiam referimus ſolertiam, qua alter contrahentium ſi-
mulando, diſſimulando, inficiando, reticendo, lucrtum con-
ſequitur, quod, ſi candide egiſſet, in alterum fuiſſet deriva-
tumr. Melius hæc inter philoſophum & ICtum differentia
exemplo Ciceronis illuſtrabitur. Is-aliter de iſtiusmodi con-
troverſiis ex regulis æqui & boni, aliter ex præſcripto le-
gum civilium judicat. Audiamus eum primum, cum philo-
ſophum agit. Sic autem in Iib. 3. c. 12. & 13. Je Ofkciise d
vir bonus, inquit, Alexundria Rbodum magnum frumenti nume-
rum advexerit in MWoctorum inopia && fame, Jummuque annonæ
.— Karitufe::

SP. LIN. DE. D010. 3

aritate: Si idem ſoian, omplures mercatores Alexandrie Jol-
viſe, naverque in eurſa frumento onuſtas, pefentes Khodum, Vi-
derit, dictarusne ſit in Khodiis, an ſilentio ſuuin gaam pluri imo
enditurus?“ Sapientem & bonum virum fingimus: de ejus de-
liberatione, con’ſultatione qukrimus, gqui celaturus Khodios non
ſKit, ſi id turpe judicet. Sed dubitet, an turpe non ſit. Won vi-
detur frinmentarius ilte Rhodios celare eimtores debuiſſe. Neque
enim id eſt celare, quide juid reticeas; ſed cum, guod ta ſcias, id
ignorare emolumenti tui couſa velis eos, gquorum interſit id ſcire.
Hoc autem celundi genus gquale ſit, && cujus bominis, quis non
videt“ certe non aberti, non limplicis, non migenut, non juſti,
non viri boni: verſuti potius, oObſeuri, aftuti, fallacis, malitioſt,
callidi, veteratoris, vafri. At idem Cicero quanto remiflius
apud Cellium Noct. Att. I. 12. 6. 12. Phüoſbpharur? Igno-
vatir, ait, prudentis & vanti patrisfamtlias eſſe, qubd emere
velit, emturum ſeſe negarve propter competitores emntionis. Nem-

pe hic officium non Soni viri & aperti, fed hominis callidi,

in ſuum lucrum intenti Juſß ſtitiam actionum ſu uarum tantum
eX PræKcripte legum civifhum metientis defcribit. Atque ex
his principlis etiam mercater ille Khodius ex rutär Pofuiflet.
Nempe ſi honeftatern & humanitatem [peétes, nihil eorum,
Au& ſcire alterius intereſt, Feticeri a contrahente debet; im-
Einis revelanda ſunt ea; qux, ſi apParhille It ab initio, alter
vel plane non, vel famen aliter contractur rüs fuiſiect. Contray
f ad leges civiles reſpicias, vitia tantum & onera rei ipfi
de qua contrahitur, inhærentia indicare neceſle eſt, L. 43.
C. 2. de Contrab. emt. at reticere ea, quæ rem chrcumilaa
twantum, non attingunt, atque inde lucrum quærere, pro
folertia licita habetur. Ex quibus conſtat, quid ſentien-
dum ſit de caſu, ICris Helmſtadienſibus menſe Aprili aunj
eIS 10 CCxIII. oblato. Nuncius Hamburgum affertur, navium
Grœnlanciam verſüs ad capturam balæne miſiarum irri-
Mmmm3 8 tum

64“ MEDITAT. AD PANDECT.

tum laborem fuifle. Accepto hoc nuntio ſed callide diſſimu-
lato, mercator Hamburgenſis Bremam ad inſtitorem ſuum
confeſtim ſcribit, oleumque omne ex balænis expreſſlum
coëmi jubet. Nec mora. Adit inſtitor mercatores Bremen-
ſes, licetur oleum omne, quod habent. Hi vero ſpe navium
mox rediturum & novi, quod illæ apportaturæ ſint, olei de-
cepti, vetus & rancidum jam oleum læti modico admodum
pretio vendunt. Firmato vix contractu & ſignato inſtrumen-
to, literæ Hamburgo per tabellarium ordinarium afferuntur,
quibus venditores iſti certiores de infelici ejus anni captura
redduntur. Qua re comperta, illi renunciant ſtatim inftitori
emtiomem, atque ſe dolo inductos ex promiſſo non obligari
profitentur. Inſtitor contra cum domino negat, dolum a ſe
commiſſum, ſed, ſolertiam legibus permiſſam interceſſiſſe,
dicit. Quod & nos arbitrati ſumus contractumque illum ex
jurium civilium præſcripto validum pronunciavimus, quam-
vis forte, ſi ex decori & humanitatis regulis lis decidenda
fuiſſet, aliter pronunciaſſemus. Simile fere exemplum ex Hie-
ronymo Rhodio refert Diogenes Laërtius lib. I. de vitis philo-
Jobborum, ubi Thaletem memorat, præviſa ex aſtris inſigni
olivarum ubertate, olearius officinas cunctas conduxiſſe &
maximas ex illis pecunias redegiſſe. Quod factum etiam ab
Ariſtotele Polit. lib. I. cap. 7. relatum cur inter fabulas ponat
Heumannus in Actis Phüloſopborum introd. c. I. §. 8. cauſam
nullam videmus.

III.
Ebrietas modica irritum non reddit contractum, niſi
dolo alterius ſit elicita.

Q' de ebrietate agunt ſcriptores, prætextu ejus negotia &
Pacta inita reſcindi poſſe fatentur, ſed tunc demum, cum
illa

e

—

SP. LIN. DE DOLO. 64

illa immodica fuit & exilium mentis induxit. Recte quidem

ex noſtra ſententia. Potus enim paulo ultra conſuetum lar-

ior tantum abeſt, ut offundat ſenſibus nebulas, ut potius ess-
em diſcutiat, ingenium acuat, animum inflammet, ex homini-
bus timidis faciat confidentes, confirmet fluctuantes & anci-
pites, atque patefaciat diſſimulatorum cogitationes. Videas
igitur ſapientiſſimos graviſſimosque viros nonnunquam potu
ſe liberaliore invitare, nee per eum ſegnes & ad negotia ge-

renda inhabiles reddi. Nam, ut Horatius lib. 3. Od. 21. ait,

Narrantur & priſci Catonis
Sæpe mero caluiſe virtus.

Quare nec majorum noſtrorum inſtitutum improbamus, qui,

teſte aeito de Moribus Germanorum cab. 22. de reconciliandis

invicem inimicis, & jungendis affinitatibus, & adſciſcendis
principibus, de pace denique ac bello plerumque in conviviis
conſultarunt, tanquam nullo magis tempore aut ad ſimplices
cogitationes pateat animus, aut ad magnas incaleſcat, nec pu-
tamus peccare eos, qui hodie etiam vetus id exemplum ſe-
quuntur. Indigniſſime equidem Germanos propter hunc mo-
rem tractat Michel de Montaigne lib. 2. cap. 2. LV'yvrognerie, in-
quiens, me ſemble un vice groſſier & brutal. Auſſ la plus groſſtere
nation de celles, qui ſont aujourdbui, quo bello elogio Germanos
deſignari ipſe in margine indicat, c'eſt celle la ſeule, qui le tient
en eredit. Sed facile hoc convicium ignoſcimus homini Gallo,
ruſticitatem & elegantiam ex muliebribus & delicatulis Senis
ſuæ moribus æſtimanti. Scimus tamen, non Germanis ſolum,
ſed & exteris familiare eſſe, ut inter pocula de rebus ſeriis de-
liberent & madidi negotia maxima conficiant. Non admo-
dum diu eſt, ex quo purpuratus magni principis retulit, in-

terfuiſſe ſe concilio legatorum, de rebus ad tranquillitatem &

ſalutem totius Europæ pertinentibus conſultantium, ſed pri-

mos congreſſus folemniter de more inſtitutos, fere irritos fuiſ-

ſe, intentis omnibus in ceterorum agendi rationem & ſeſe in-
vicem mutata ſollicitudine obſervantibus, atque exiguam ab
initio ſpem felicis exitus affulſiſſe, donec tandem frequentibus
conviviis ludisque familiariores effecti & vino nonnunquam
con-

6643 MEDITAT. AD PANDECT.

Concalefacti, poſito ſupercilio, negotia publica tractare incipe-
rent, ibi rem optime ceſſiſſe, & lites, quæ in ſobriis componi
non potuerant, inter ſeyphos a ludibundis ſopitas fuiſſe. Id
tamen negari nequit, temulentos aut potius madidos hujus-
modi facillores reddi, atque perſuaſione ſæpe induci ad geren-
dum quid, quod ſicei non ſuſcepiſſent. Quæ facilitas etſi ne-
gotium An ſe non vitiet, tunc tamen, cum dolo elicita vel
captata eſt ab altero, ei, qui ita circumventus fuit, fraudi eſſe
non deber. Nam, ut Pufendorftus de Jure noturæ & gent lib. 3
ap. 6. §. 4. ait, ſi quis ebrietatem captavit, &, obſervata alterius
facilitate, promiſſum aſtute ellcuit, ne abs doli quidem fraudisque
erimine immunis erit. Cum igitur Cti Helmſtadienſes menſe
Sepftembri anni Clo 1o CCXVI. de transactione, quam eques qui-
dam cum ruſticis ſuis, liberaliore potu prius invitatis & incau-
tioribus redditis, inierat, conſulerentur, irritam eam declarare
non dubitarunt: Hat der Conſulenten Guths⸗Herr nebſt ſeinen
Vorfahren von undenklichen Zeiten her ſtatt der Dienſte ein gewiſ⸗
ſes Geld erhoben, nachgehends aber die Conſulenten durch Berau⸗
ſchung zu Errichtung eines neuen Contracts, worinnen obbeſagte
Summa uͤber die Helfte erhoͤhet worden, gebracht. Entſtehet alſo
die Frage, ob beyde beyliegende Contracte denen Rechten nach be⸗
ſtehen koͤnnen. Weil nun dem aufgerichteten neuen Vergleich der
den Confulenten beygebrachte Rauſch, welcher, wenn er auch nicht
eben ſo enorm und cum exilio mentis verknuͤpfet geweſen, gleich⸗
wol wegen des von dem Guths⸗ Herrn darzu gegebenen Anlaſſes
in Betrachtung zu ziehen iſt, im Wege ſtehet, und auf keinerley
Weiſe entſchuldiget werden mag; So halten wir dafuͤr, daß die von
denen Oonſulenten mit ihrem Guths⸗Herrn aufgerichteten Verglei⸗
che, vorkommenden Umſtaͤnden nach, zu Recht nicht beſtehen n moͤgen.
IV.
Dolus, licet a tertio adbibitus, vitiat contractum, ſi modo
decepto nulla eulpa vel negligentia imputari poteſt.

Fre-

1

S=—

SS — —

e⸗

Ne⸗

6

Pre⸗

Sbp. LNN. DE DOLODODO 3932

Ptte on eſt & in libris & in foro quæſtio de contractibus,
qjuos quis dolo non alterius contrahentis ſed tertii cujus-
dam deceptus iniit, valeantne an infirmentur. Et plerique
ſcriptores valere dicunt ac ſaltem actionem contra eum, qui
deceperit, permittunt. Sed res hæc diligentiorem conſide-
rationem meretur. Vix autem deciſio hujus litis ex legibus
civilibus deſumetur, quæ quippe obiter ſaltem eam tangunt,
ac ab ipfis interpretibus huc illucve pro more trahuntur, ut
vel ex Bargalio de Dolo lib. 2. Div. 6. & MWoodtio de Forma emen-
dandi doli mali cap. I3. && 14. apparet. Melius ergo ad rectam
rationem & æquitatem recurremus. Quamvis non ignoremus,
plerosque etiam ex juris naturæ Doctoribus eo propendere, ut

putent, ſi tertius dolum adhibuerit, non colludente eo, quo-

cum paciſcimur, negotium eſſe firmum. Verum enim vero

hoc nobis non ſatis perſuadent. Namque primum dolus ille,

ſive a contrahente, ſive a tertio adhibeatur, impedit conſen-
ſum & tollit adeo id, quod neceſſario in omni obligatione re-
quiritur. Deficiente ergo conſenſu, quomodo promiſſio ſu-
ſtineri queat, non videmus. Deinde cum quis dolo tertii ad
contrahendum inducitur, errat ſine dubio. Error autem, ſi-
quidem paciſcenti ſine culpa ejus & negligentia obrepſerit,
irritum reddit pactum. Quapropter ſic tenendum eſt. Quic-
quid alias in conventionibus per errorem initis juris eſt, id
quoque in promiſſionibus dolo tertii cujusdam elicitis obti-
nebit, ut ſcilicet tunc quidem ſubſiſtant, cum error, quem
tertius dolo ſuo objecit, non admodum difficulter, ſed ad-
hibita a decepto debita diligentia, removeri potuiſſet, tunc
vero irrita ſint, cum error iſte quodammodo invincibilis
fuit, nullaque circa eum incuria & culpa circumvento im-
putari poteſt, ſeu, quando fraus & dolus, ut Taciti biſtor.
lib. 4. cap. 24. Verbis utar, obicurus & inevitabilis fuit. Com-
ſentit nobiscum Grozius de Jure belli ac pacis ib. 2. cabp. 11.
Jbm. YJ.. „Nnn n- 25.

650 MEDITAT. AD PANDECT.

§. 6. Et hanc ſententiam juri quoque Romano convenire,
nulli dubitamus. Vide L. 6. de Juris & falti ignor. Huc
pertinet exemplum, quod Plugloſus in Hiſtoriæ Polonicæ
lib. X. p. 167. refert. Uladislaus Poloniarum rex legatos
Ciliam miſerat, formam Annæ Wilhelmi comitis filiæ ſpe-
Ctaturos. IIIi pulcram eſſe falſo renunciant. Quare rex eam
ſibi deſponſari curat. Advehitur itaque nova ſponſa Craco-

viam. uam ut rex deformem invenit, reſcindi ſponſalia

deſiderat. Et reſcindi debuiſſent utique, quod rex a mini-
ſtris deceprus ſine omni culpa ſua fuerat, & matrimonium
ſine ea fraude non contraxiſſet.
V.

Mendaciis innoxiis uti, uhbi nulla ad verum dicer dum ſpecialis
obligatio adeſt, licet.

Dolus malus eſt, mendaciis in judicio, etſi ad defenſionem
bonæ cauſæ, uti.

Verns hæc controverſia eſt, liceatne bono viro, inprimis
autem advocato vel parti bonam in judicio cauſam tu-
enti, mendaciis innoxiis callidisque ſed falſis commentis,
quæ cautelas vulgo vocant, uti. Stant ex utraque parte
non agmina, ſed juſti exercitus auctorum, tam, qui de jure,

quam de rebus theologiĩcis „ Philoſophicis & moralibus

ſcripſere. Quos committere nunc inter ſe, ſeu longa no-
minum enumeratione & argumentorum ſæpe excuſſorum re-
Petitione & refutatione gloriolam aucupari, moris noſtri
non eſt. Sufficit nobis, noſtram de ea lite ſententiam bre-
viter oſtendiſſe. Fundamenta ejus in ipſo conflictu, ſi quis
requiſiverit indicabimus. Mediam ſcilicet viam inter ſeru-
puloſam ſuperſtitionem & effrenem licentiam tenemus. Pu-
tamus,

IS

ISH

SP. LIX. DE DOLO. é5r

tamus, malum non eſſe, mentiri & ambiguum ſermonem ad-

hibere, ficubi aliquod inde in nos vel alium emolumentum,
nullum vero in quempiam damnum, redundet. Improbamus
ergo rigorem Fernardi, theologi Leidenſis, qui nuper librum
de l Excellence de la religion edidit, & in annexo eidem de
Mendacio, ſermone contraria noſtræ opinioni operoſe defen-
dit, & Joncurtii, Hagenſis theologi, qui in peculiari opu-

ſculo multis rationibus aſſerere conatus eſt, grande malefi-

cium committere, qui inviſentibus per ſervulos reſpondet,
ſe domi non eſſe. Non tamen theologorum ſolum hæc au-
ſteritas eſt. Ex ICtis etiam ante paucos annos Jo. Andr. van der
Mwvelen in Foro conſcientiæ P. I. 4. 10. & P. 2. 4. 27. docuit,
mendacia nullo tempore licita eſſe, non ob patriæ defenſionem,;
non ad vitam ſervandam, ne quidem propter Dei gloriam.
Et licet in fine fere libr. p. 720. ſeq. temperare rigorem hunc
videatur, aſſeratque, poſſe ſalutem propriam aut alterius
mendacio ſervari, addit tamen, peccatum nihilominus com-
mitti, licet minus; ut adeo opinionem priorem vere mutaſſe
dici nequeat. His profecto adduci non poſſumus, ut aſſentia-
mur. In contrariam tamen partem peccare videntur, qui ni-
mia/facilitate & indulgentia tunc etiam, cum lex verum dice-
re jubet, mentiri permittunt. Fecit hoc nuper Barthius in
Hodegeta Forenſi p. 301. ubi exiſtimat, poſſe reum, qui litem
conteſtatur, ſine peccato affirmanda negare, ſi videat, juſtam
ſfbi cauſam eſſe, ſed deficere argumenta, quibus exceptio-
nes fuas probet, ſciat autem, negatum actionis fundamen-
tum ab actore probari minime poſſe, ſeque adeo actore non
probante abſolutum iri. Hæc, inquam, nohis non perſuaden-
tur. Damnamus potius iſtam aliasque hujus generis cautio-
nes, quibus litigatores & eorum advocati contfa verita-
tem utuntur. Obligantur quippe ad verum dicendum non
hi ſolum, qui de calumnia jurarunt, ſed omnes, qui in ju-

Nnnunz Aicio

6Sz2 MEDITAT AD PANDECT.

dicio comparent. Igitur obligantur etiam cum detrimento

aliquo ſuo peceantque, ſi ſecus faciant judicique Per ſimulati-
onem aut mendacium illudant. Plura hac de re vide in Ziegleæi
Kabuliſtica cap. 12.
VII.
Ex dolo in contractu commiſſo jus hypothecæ non oritur.
Mvarus ſum fuiſſe, qui contrariam ſententiam tuerentur.
Atque tamen Hertius de Pignore conventionali tacito §.
19. eam imputat Weguſäàntio & Manticæ. Sed utrique injuri-
am facit. Neuter ait, ex dolo in contractu commiſſo naſci hy-

Pothecam. Saltem auctore Bartolo ex E. ult. In quibus cauſis

bignur ſingularem ſpeciem pignoris taciti exſculpunt, quæ
tunc locum habeat, cum quis contra transactionem animo no-
vandi initam dolum committat. Vide Weguſantium de 3 igno-
rilus P. 2. meimbr. A. n. 164. & Manticam de Tacit. & ambig.
convent. tit. Ig4. n. ́. Ego vero nec iſto quidem caſu hypothe-

cam læſo competere puto. Tantum abeſt, ut illam ex omni

dolo in contractu commiſſo oriri credam. Nullum enim eſt
Pignus , niſi vel conventio hominum, vel lex, vel conſue-
tudo id conſtituat. At, qui decepit alterum, non conſentit in
hypothecam bonorum ſuorum. Lex quoque nulla pro ſtabili-

endo hoc pignore afferri poteſt. Conſuetudinem vero & uſum
fori auctoritas Neguſantii & Manticæ, ſi vel maxime contra

nos ſentirent, non inducit.

S 0 & 0 L L A 2 1. .
I. Homo ſimplex per blanditias ad contrahendum vel pro-

mirtendum inductus de dolo tamen queri non poteſt.

Vide ſupra Specimen XLIIII. Med. 2.
2. Super dolo commiſio recte defertur jusjurandum.
3. Judex, qui ſub ſpe veniæ, quam dare non poteſt, con-
feſſionem criminis a reo elicit, in dolo eſt. Vide Ziegleri

Dicaſticen Concl. 29. S8PE

S=

—- 7 S

ie.
he.
nnl
eſt
le⸗
tin
gll⸗

r

r0:
eſt.

SP. LX. DE MINORIBVyWBS9. 63

SPECGCIMEN LX.

MEDITATIONVNM AD PANDECTAS
AD LIB. IV. TIT. IvVv.

MINORIBVS.

Minor contra contrattum, quem majori ætati proximus conſen-
tiente curatore, in judicio iniit, & a judice confrmari curavit,
tamen, ſi læſio aphareat, in integrum reſtituitur.

etebatur nuper reſtitutio in integrum ex capite ætatis
contra alienationem Prædii. Ipſa quidem venditio per
ſe firma erat, quod in ea ſolemnia, quæ leges præſcri-
bunt in prædiorum pupillarium alienatione, obſervata eſſent.
Sed minor inſigniter læſus dicebatur. Is vero, contra quem
minor reſtitui deſiderabat tria potiſſimum objiciebat, pri-
mum, minorem iſtum tempore contractus primum & vigeſi⸗
mum annum egiſſe adeoque pene majorem fuiſſe, deinde cu-
ratorem habuiſle , tandem judicem adfuiſſe contrahentibus
& contractum confirmaſſe. At ti Helmſtadienſes, negle-
Ctis his argumentis reſtitutionem indulſerunt. Nam æ&tas
majori proxima contractum ſuſtinere non poterat, cum mi-
nor dicatur, & ex ea cauſa reſtituatur, cui vel una hora ad
tatem legitimam deeſt. L. 3. §. 3. de Minoribus. Tum præ-
ſentia & auxilium curatoris reſtitutionem in integrum non

excludit. L. 4. C. Si adverſus rem judicatam L. 47. pr. de Mino-

ribus L. 3. C. Si tutor vel curator interv. Denique, quod in-
primis urgebatur, auctoritas & confirmatio magiſtratus mi-
nori obeſſie non poterat. Judex enim, dum negotia apud
Nnan 3 ſe

654 MEDITAT. AD PANDECT.

ſe geſta vel ſibi oblata confirmat, non ſimpliciter omnia pro-
bat, ſed tacitam hanc conditionem adjicit, in quantum actus
de jure valet. Vide hac de re claram E. II. C. de Prædiis &α
aliis rebus min. &, quæ ſupra in Specim, XL. de Pactis inva-
lidis, Med. ult. diximus. Quapropter ſic reſponfum fuit
menſe Martio anni clo 19 ccxvII. Hat Karl Koͤrners hinterlaſſe⸗
ne Wittwe bey ihrer andern Verheurathung an Hanß Lohſen den
von ihrem erſten Mann verlaſſenen Ackerhof mit Genehmhaltung
ihrer 6 damalen und noch unmuͤndigen Kinder und der denſelben
beſtaͤtigten Vormuͤnder an den andern Mann unter gewiſſen Be⸗
dingungen gerichtlich uͤberlaſſen. Nachdem nun jetzo der Sohn er⸗
ſter Ehe, Bernd Koͤrner, ſeine muͤndige Jahre erreichet, ſo iſt er
ſolchen veraͤuſerten Ackerhof zu revociren geſinnet. Entſtehet dem⸗
nach die Frage, ob ihm die reſtitutio in integrum zu ſtatten kom⸗
men, und der mit ſeinem Stief⸗Vater getroffene Kauf dadurch
aufgehoben werden koͤnne. Ob nun wohl Bernd Koͤrner bey Schlieſ⸗
ſung des mit dem Stief⸗Vater eingegangenen Contracts bereits
21 Jahr alt, alſo dem muͤndigen Alter ſehr nahe, zudem mit einem
gerichtlich beſtaͤttigtem Curatore verſehen geweſen, uͤberdieß der
aufgerichtete Kauf in denen Gerichten abgehandelt und geſchloſſen
worden, demnach es das Anſehen gewinnet, ob falle bey dieſen
Umſtaͤnden die intendirte reſtitutio in integrum hinweg. Alldie⸗
weil aber einem minori wegen deſſen, was er vor Errichtung ſei⸗
nes vollkommenen Alters handelt, bey hervorſcheinender Verkuͤr⸗
zung, die reſtitutio in integrum binnen 4 Jahren nach erlangter
Majorennitaͤt zuſtehet, ſolche Reſtitution auch wider alle Hand⸗
lungen, ungeachtet, daß dieſelbe mit Zuziehung des Curatoris und
ſo gar vor Gerichte geſchloſſen auch daſelbſt confirmiret worden,
ſtatt findet; Dieſemnach, daferne Bernd Koͤrner, daß er bey
obangefuͤhrtem Handelt verkuͤrzet worden, und ſein Stief⸗Vater
bey genauer Zuſammenrechnung alles deſſen, was er vor den
Ackerhof zu zahlen und in andern oneribus zu uͤbernehmen r⸗
ſpro⸗

— SP. LNX. DE MINORIBVS. 65;
ſprochen, ſelbigen weit unter den wahrhaften Werth bezahlet,
deutlich beyzubringen vermag, ſo iſt er wohl berechtiget reſtitu⸗
tionem in integrum zu ſuchen.
II.

In reſtitutione in integrum pluribus minoribus competente jus

acereſcendi locum non habet, Jed quilibet tantum
pro ſua parte agit.
— jam errorem advocatorum nimium commu-
nem. Accidit ſcilicéet frequenter, ut negotium ad plu-
res minores fimul pertineat, iique omnes per illud lædan-
tur. Fac enim, quinque fratres, omnes in tenera ætate

conſtitutos, communem domum ſuam vendere & per con-
tractum hunc lædi, majores autem factos nonnullos reſti-

tutione ſibi competente uti nolle, ſed adquieſcere, unum
vero ex illis ad remedium hoc convolare & venditionem fa-
ctam impugnare. Nihil tunc frequentius, quam ut is, qui

libellum concipit, rem totam petat, tanquam, ſi jus accre-

ſcendi hic locum haberet, quemadmodum in querela inof-
ficioſi & bonorum poſſeſſionibus locum habet per L. un. C.
Quando non petentium partes petentibus acereſcant. Verum
hoc ſingulare jus in hereditatibus legatisque receptum ad a-
Qus inter vivos haud pertinet, ut copioſius oſtendit Duare-
nus de Jure accreſcendi lib. 1. cap. 15. & Carpzov. P. 3. 2. def.
16. Id quod minus dubii habet in reſtitutionibus in inte-
grum per claram L. an. C. Si in communi eademque cauſa in
integrum reſtitutio poſtuletur. Quapropter actori illi recte
objicietur exceptio vel plus petitionis vel plurium litis con-

ſortium. Atque ſic Cti Helmſtadienſes menſe Martio anni

co 19 CcxvII. in ea, quam in præcedente Meditatione memo-
ravimus, cauſa reſponderunt: Es iſt Bernd Koͤrner wohl be⸗

techtiget, reſtitutionem in integrum zu ſuchen, und den mit

ſeinem

656 MEDITAT. AD PANDECT.

ſeinem Stief⸗Vater geſchloſſenen Kauf, jedoch nur zu ſeinem
Antheil, es waͤre denn, daß das uͤbrige Geſchwiſter die Klage
zugleich anſtellete, oder ihm ihre Jura uͤbertruͤgen, zu revociren.

III.
Minor etiam contra lucrum omiſſum in integrum reſtituitur.

Minori reſtituto uſuræ etiam adjudicantur.
N'rrar Covarruvias lib. I. Reſol. cap. 5. §. 2. fuiſſe inter an-

tiquos Ctos, qui reſtitutionem in integrum quod ad

lucrum omiſſum minori denegarint, ſed Alexandrum Imo-

lenſem hane ſententiam ut puerilem rejeciſſe. Nec imme-

rito. Nam & naturalis ratio oſtendit, lucrum ei potius, qui
juſtam ejus petendi cauſam habet, adjudicari debere, etſi
ab eo neglectum ſit, quam alteri, qui id ſine cauſa retinet.
Deinde, ſi rem curatius conſideres omiſſioni lucri ſemper
2 „
damnum ineſt. Dum enim emolumento, quod nobis de-
betur, privamur, detrimentum ſentimus. Denique mani-
. J

feſtæ adſunt leges, quibus quid reſpondere potuerint DD.

iſti, non apparet. Vide modo L. 7. §. 6. & L. 44. de Mi-

noribus. Quapropter minorem reſtitutum etiam uſuras ejus

pecuniæ, qua caruit, petere poſſe, etſi hæ merum lucrum
continere videantur, putamus. Conſentit nobiscum Pau-
lus in L. 17. §. 3. de Uſuris. Et Cti Helmſtadienſes menſe

Junio anni cio 1oe ccxi. reſponderunt , Poſſe filiam nobilem,

cui fratres ex feudo minorem, quam quæ legibus debeba-
tur, dotem conſtituerant, per reſtitutionem in integrum ex
cauſa ætatis non ſolum ſupplementum dotis ſed & uſuras ejus
ſupplementi legitimas Petere: Seynd Hans Adam V. N. hinter⸗
laſſenen eintzigen Tochter aus denen Lehn⸗Guͤthern nur y000. Rthlr.
pro dote qusgemachet worden, da doch beſagte Guͤther vermuthlich

. 100000.

in.
dA
mmo.
me.
i
el
tine
npen
ge.
nani.
D.

. N.

eG

rum
Din.
enſe
lem
ebe.
ejus
ſter

.

ſthe

fſO

000

SP. LX. DE MINORIBVS 657

100000. bis 120000. Rthlr. werth, alſo ihr nach der Maͤgde⸗
burgiſchen Policey⸗Ordnung 10. bis 12000. Riethlr. daraus gebuͤhret

* gee

haͤtten. Wird demnach gefraget, oh die Fraͤr llein nicht zugleich
nebſt dem dote ſupplenda die landesuͤbl iche Zinſen von ihres Va⸗
ters Abſterben an bis jetzo fodern koͤnne. So entſtehet zwar daher

einiger Zweifel, daß die Fraͤulein, wenn ſie ſolche Zinſen erhaͤlt,

nicht einem Schaden zu entgehen, ſondern vielmehr ein lucrum zu
rhalein „alſo des beneficii reſtitutionis in integrum, welches nur

denen lælis zu ſtatten kommt, nicht benoͤthiget zu ſeyn ſcheinet; Weil
nber die minores beſagtes beneficium auch alsdenn, wenn ihnen ein

lucrum entgehet, haben, uͤberdiß in der Magdeburgiſchen Policey⸗

Ordnung ausdruͤcklich anbefohlen wird, denen Toͤchtern ihr Erb⸗
theil aus dem Lehen landuͤblich zu vernſen, folglich die Fraͤulein
von N. da ihr ſolche Zinſen nicht gereichet worden, eige entlich in
damno verſiret; So iſt ſie auch ſolche landuͤbliche Zinſen von
dem Tode ihres Vaters an bis jetzo zu fodern berechtiget.

V.

7

Quad riezniatn reſtitutionis in integrum currit demum 4 die

Jeientiæ.

Nn ſatis expeditum eſt, utrum quadriennium petendæ

reſtitutioni præfixum confeſtim a die, quo minor legi-
timam ætatem adipiſcitur, an vero àa tempore, quo de Iæ-

fſione certior redditur, fir computandum. Prius affirmat

Treutlerus vol. I. diſp. II. J. 3. Iit. ., quem præter morem ſu-

um hic & ad §. 1I7. lit. a non refellit Bachovius, ſed acriter
contra vulgus DD. ut loquirur, tuetur. Vul gi igitur, ſeu,

ut convitio abſtineamus, plerorumque Ctorum ſententia

eſt, quadriennium hoc demum a tempore ſcientiæ currere.

Atque de hoc vulgo & nos ſumus, quibus quippe a rece-
ptis opinionibus, mniſi manifeitus error appareat, recedere
Tom. I. . O ο0οοϑ . religio

65 MEDITAT. AD PANDECT.

religio eſt. Movemur fſcilicet inprimis regula illa generali,
eum, qui nefſcit, experiundi poteſtatem non habere L. 6. de
Calumniatoribus. Non valenti autem agere non currit præ-
ſcriptio. Quæ regula non juri ſolum, ſed æquitati etiam con-
venit, atque in omnibus præſcriptionibus locum habet, ex-
Ceptis duntaxat his, quæ ultra decem annos extenduntur,
quoniam in his amplum ſatis ſpatium rem inveſtigandi indul-
getur adeoque ignorantia, quæ diutius durat, culpæ ſpecies

vigdetur. I. alt. C. de Præſeript. longi temp. Objicit quidem
Bachovius L. 7. C. de TZemporibus in integrum reſtit. in

Jua minoribus quadriennium ab exacto 25. anno, majoribus
autem a die ſublati impedimenti currere dicitur. Verum cum
unius poſitio non ſit alterius excluſio, atque ſupra memorata
regula in omnibus præſcriptionibus, quæ infra decem annos
Perficiuntur, locum habeat, ea quoque limitatio iſti Legi 7.
taeite ineſt. Conſentit nobiscum præter memoratos a Ba-
chovio Carpzov. I. 2. Keſp. 96. n. I12. Atque ſic etiam in cauſa,
cujus mentionem in præcedente meditat. fecimus, reſponde-

runt Cti Helmſtadienſes menſe Junio anni cio 19 CCcXIII.

Hat gemeldte Tochter, welche bey Aufrichtung des Erb⸗Vergleichs

6. bis 7. Jahr alt geweſen, bis jetzo, da ſie bereits das 29. Jahr er⸗
reichet, ſtille geſchwiegen; nachdem ſie aber endlich die ihr zugefuͤgte
Læ ſion erkennet, ſo wird zu wiſſen verlanget, ob und durch was vor
ein remedium juris ſie gebuͤhrende Satisfaction ſuchen koͤnne. Ob
nun wol die Fraͤulein von N. bereits im 21. Jahre ihres Alters die Ma-
jorennitaͤt nach dem in ihrem Vaterlande eingefuͤhrten Saͤchſiſchen
Rechte erlanget, alſo das denen Minderjaͤhrigen verſtattete qua⸗
driennium reſtitutionis in integrum nunmehr ſchon zweymal ab⸗
gelaufen, und aber unterſchiedene Rechtslehrer in den Gedancken
ſtehen, daß ſolches quadriennium auch denenjenigen, welche
nichts von der ihnen zugefuͤgten Læſion wiſſen, zu laufen an⸗
fange; worzu ferner kommt, daß die angegebene Unwiſſenheit

auf

1

N.

Dus
Nu

er
der
re

Un
NOrata⸗
ann

Lin

14 R.
Cauſa,
onde-
CCNII

lte ue.

nela

coctn
N

ſen

ſſtiht

Sp. LX. DE MINORIBVS. 679

auf eine ignorantiam juris mit hinaus laufet, die bekannten Rechten
nach niemanden zu ſtatten kommt; wannenhero es das Anſehen ge⸗
winnet, ob muͤſſe beſagte Fraͤulein ſich mit den ihr zugetheilten 5000.
Rthl. vergnuͤgen, und koͤnne ein mehreres nicht fodern; Alldieweil

aber die Meynung derer, welche dafuͤr halten, daß das quadrien-

nium reſtitutionis in integrum erſtlich a die ſeientiæ zu laufen
anfange, der Billigkeit und der analogiæ juris viel gemaͤſſer iſt,
auch von den Doctoribus insgemein und ſo gar von Bachovio ſel⸗
ber pro ſententia communi & recepta angegeben wird, hier⸗
naͤchſt der Fraͤulein vorgeſchuͤtzte Unwiſſenheit eine ignorantia facti
zu ſehn ſcheinet, indem ſie vermuthlich den rechten Werth der Lehen⸗
Guͤther nicht gewußt; So erſcheinet dannenhero ſo viel, daß die Fraͤu⸗
lein von N. der ihr zugefuͤgten Læſion halber zu klagen wol berechtiget,
und reſtitutionem in integrum ex cauſa ætatis ſuchen koͤnne.
Mercator in negotiatione ſua læſus ex capite ætatis in inte
grum non reſtituitur.
ðð
HMoc jus etiam ad opifhces pertinet.
VIII.

won, zamen ad eor, gqui ſubinde quidem negotiantur, in Wun

tzamen mercatorum vel opifeum relati non ſunt.
In mercatura reſtitutionem in integrum ex capite æratis
1 excludat, non infrequens quæſtio eſt. Si ex ſolis legi-

Bus lis decidenda ſit, ajentem ſententiam difficulter tueberis.

Nam, quod ex Z. 6. C. de Muneribus patrimoniorum L. I.
C. de his, qui ven. ætat. impetr. L. 3. C. Si minor ſe majorem
deduèunt argumentum DD. parum evincit. Quare & Lau-
verbachius de jure in curia mereatorum uſitato §. 46. his, qui
reſtitutlonem mercatori denegant, in puncto juris, ut lo-
QO ο 0ο0ο°2 guitur,

660 MEDITAT. AD PANDECT.

quitur, contradicit. Conſuetudine tamen aliud introdu-
ctum efſe, non negat, id quod & Mevius ad Jus Lubec. P. 3.
tit 6. art. 21. n. 26. fatetur. Quam conſuetudinem tanto fa-
cilius admittimus, quanto magis ea in æquitate innititur.

Nam qui artem publice profitétur, & jus exercendi eam ob-

tinuit, ſi quod per imperitiam ſuam damnum ſentiat, ſibi
id imputare debet, nec reſtitutionem, ſalvo pudore, petere
Poteſt. Eadem prorſus ratio cum inlopificibus quoque, quod ad
negoria artem ſuam ſy Pecgtantia, obtineat, his etiam reſtitutio-
nem in illis merito denegamus. Interim non Poſſumus non pro-
bare obfervationem Straclæ de Mercatura P. 3. n. 26. qui jus

hoc in iis tantum, qui in al Bumn mercatorum vel opificum re-

cepti ſunt, obtinere dieit. Igitur ſi vel maxime quis nonnun-
quam negotietur, per hoc tamen reſtitutionis beneficium haud
perdit, uti nec opifex, qui nondum magiſter legitime renun-
ciatus eſt. Atque ita reſponderunt [Crti He elmſtadienſes

menſe Aprili anni clio 1o ccxvII: Haben Claus Henning, ein

Schuſter, und deſſen Sohn, Ja cob Henning, bey George Weiſen
vor 1100, Rthlr. Leder erkaufet, auch ſich nebſt vielen andern muͤnd⸗

lichen Betheurungen, die Gelder ohne einige Exception zu bezahlen,

einer fuͤr beyde und beyde fuͤr einen unterſchrieben. Nachdem nun der
Vater bonis cediret, und es mit ihm zum Concurs gekommen, hat
. Weiſe den Sohn wegen dieſer 1100. Rthlr. gerichtlich belanget,
welcher ſich darwider mit ſeiner Minderjaͤhrigkeit und der daraus ieſ⸗
ſenden reſtitutione in integrum ſchuͤtzet. Entſtehet alſo die Frage,

ob nicht, derſelben ungeacht⸗ t, Jacob Henning ſchuldig, die 1100.

Rthlr. uͤber ſich zu nehmen und an George Weiſen voͤllig zu be⸗
zahlen, dagegen ſeinen Regreß an des Vaters Concurs zu ſu⸗
chen und deſſen Banquerott mit zu tragen. Nun mag zwar nach
eingefuͤhrter Gewohnheit ein minderjaͤhriger Kaufmann in Sa⸗

chen, ſo die Kaufmannſchaft angehen „wieder einen getroffenen

Handel keinebͤlwrges reſtitutionem in integrum ſuchen, welches
ex

— — —

— — —2-- ——

— — —

ſ.

r.
0b.

hl
ere
IA

10.

jus

le⸗

N

ud

nſe⸗

e
N
it,
age
1o

1

“
60

dH

Sbp. LX. DE MINORIBVS. 661

ex identitate rationis nicht unbillig auf die Handwercksleute in de⸗
nen ihr Handwerck betreffenden Handlungen erſtrecket wird, indem
dergleichen Leute, welche ſich auctoritate publica eine gewiſſe Pro⸗
feſſion zu treiben beſtellen laſſen, darinnen genugſame Erfahrenheit ha⸗
ben, und, da ihnen ſolche mangelt, es ſich ſelbſt imputiren muͤſſen.
Allein daferne Jacob Henning damalen noch nicht Meiſter geweſen,
hingegen die reſtitutio in integrum nur alsdenn hinweg faͤllt,
wenn ein ſolcher minor oͤffentliche Kaufmannſchaft treibet und zu⸗

gleich in der Kauflente Innung eingenommen iſt, folglich eben dieſes
bey einem Handwercksmann erfordert wird; So ſehen wir nicht,

wie dieſer Einwurf dem Jacob Henning im Wege ſtehen koͤnne.

IX.

Filius familias minor, facto vel vonſenſu patris interveniente,
læſus contra tertium in integrum reſtituitur.

bſtare huic ſententiæ videtur ℳ 2. C. Qui & adverſus
quos in iut. reſtit. non poſſ. quæ, ut maneat honor Pa-
rentibus illibatus atque intactus, omnem excludit reſtitutio-
nem. Quæ generalia verba moverunt nuper Bergerum de
Reſtitut, in integrum ol reverent. denegat. §F. 28. 577. ut re-
ſtitutionem contra factum Patris, tametſi cum tertio lis ſit;
minori denegaret. Sed Bergerus fibi ipſi reſpondit in com-
mentariolo, quem deinde in l. 2. C. Qui & aodverſus quos
eaicl⸗ oſtenditque legem hanc, quæ de caſu ſaltem loqui-
, quo liberi reſtitutionem adverſus ipſos parentes petunt,
ultin eum extendi non debere. Quocd & verum eſt, & aliis

legibus confGrmatur, nempe . 3. §. 5. de Minoribus & I. 2. C.

adverſus donationem, ubi liberis cum extraneo ſuper fa-
o patris litigantibus reſtitutio indulgetur. Quæ leges cum
Per ſupra memoratam I. 2. expreſſe non tollantur, adhucé
OOιοο 3 in

662 MEDITAT. AD PANDECT.

in ufu ſunt. Et ſecundum eas reſ ponderunt C ti Helmſtadien-
ſes in eadem, quam modo memoravimus, cauſa: Weiter mag
auch dieſes nicht in Betrachtung kommen, daß Jacob Henning niema⸗
len unter Vormuͤnder, ſondern, bis er Meiſter worden und geheyrathet,
unter ſeines leiblichen Vaters Pflege geweſen. Denn ob gleich einem
Sohn wider ſeinen leiblichen Vater reſtiturionem in integrum zu
ſuchen verboten wird, ſo iſt doch demſelben vergoͤnnet ſich der Reſtituti-
on gegen einen tertium wider einen in ſeiner Minderjaͤhrigkeit von dem

Vater oder mit Conſens des Vaters getroffenen Handel zu gebrauche,

X.

Minor, qui pro negotio in ipfius utilitatem ge Rdejuſſit, in

integrum non reſtituitur.

n ea, quam bis jam memoravimus, cauſa memorabat cre-
ditor, merces, quas pater filio fide jubente emerat, in
rem filii verſas fuiſſe. . hac itaque ratione Cri Helmſta-
dienſes filio reſtirutionem denegarunt. Namque cum mi-
nor ſobrie rem ſuam adminiſtrat, & utilitatem ſuam inten-
dit, ceſſat reſtitutio, tametſi poſtea circa id negotium caſu
fortuito citra cujusdam culpam lædatur l. 11. §. 4. & 5. de
Minoribus. Vide Meierum in Collegio, Argentoratenſi tit.
de Minoribus §. 63. Accedit, quod mulier quoque hoc caſu,
ſi negotium ejus utilitatem ſpectet, ex fidejuſſione oblige-
tur. L. 23. pr. C. Ad S&C. Vellej. Itaque ſic reſponſum fuit:
Weil diejenigen Geſchaͤſte und Handlungen, welche ein Minder⸗
jaͤhriger zu ſeiner Aufnahme und Beſten auch ohne Curatore
ſchlieſſet, beſtaͤndig ſeynd, und per reſtitutionem in integrum
nicht angefochten werden moͤgen, auch ſo gar nicht einmal in
dem Fall, da in folgender Zeit ohne jemandes Schuld dem mi⸗
nori daraus ein Schade per caſum fortuitum zuwaͤchſet, und
dem Jacob Henning aus dem von Weiſen erhandelten Leder nicht
nu

— —.2TTẽ

1

t.

i
ſe.

m.

i

1f ;

ge⸗
it:
de,
tore

IuͤI

6

d

nNH

SP. LX. DE MINORIBVS. 664

nur ſein Meiſterſtuͦck gemachet, ſondern auch ſeine Ausſteuer und uͤbri⸗
gen Anfang zu ſeiner zeitlichen Wohlfahrt hat, folglich der mit Weiſen
geſchloſſene Contract zu ſeinem Beſten angeſehen geweſen, und deſ⸗
ſen Nutzen wuͤrcklich befodert, in welchem Fall diejenigen, welche ſich
ſonſt in keine Buͤrgſchaft einlaſſen koͤnnen, daraus voͤllig obligiret
werden; So iſt Jacob Henning ſchuldig, dasjenige Leder, welches
zu Verfertigung ſeines Meiſterſtuͤcks erhandelt, und ſonſt zu ſeiner
Ausſteuer und Nutzen angewendet worden, zu bezahlen.

COX0OL LEA NI A.

1I. In computanda ætate minoris illi etiam undecim dies;
qui ſub initio hujus ſeculi calendario ſubtracti ſunt, ad-
jici debent, adeo, ut ultimo Decembri anni 169 1. natus
Calendis januarii anni 1717. pro majore nondum habe-
re poſſir. Vide L. 134. de Verb. ſignif. & L. 3. K. 3. de
Minoribus.
2. Minor, qui veniam ætatis impetravit, bona ſua immobiliæz
alienare nequit. L. 3. C. de biy, qui ven. ætat. Quodſi
tamen princeps hanc facultatem ei exprefſlſe dederit,
valebit alienatio, & reſtitutio in integrum ceſſabit arg.
L. 38. de Adopt. Rivinus in Enunciatis juris tit. 9. §. 13.
3. Minor, qui jam ſemel reſtitutionem in integrum contra
lapſum termini probatorii obtinuit, ſi denuo eum ne-
glexerit, iterum in eadem cauſa reſtitui poteſt. Nec
obſtat Lex I. C. Si ſæpius in integrum reſtit. poſtul. Vi-
de Wernbheri Obſervationes forenſes P. I. Obſ. 319.

SPECIMEN LXI.

MEDIIATIONVM AD PANDECTAS

AD LIB. IV. TIT. IV.

HIS, QVI AD EXEMPLVM
MINORVYM RESTITVYVNTVR, EORVM.
QVEINTERSE CONCVRSV.
I. Quan-

7

664 MEDTTAT. AD PANDECT.

Quando duo jura minorum babentes concurrunt, neuter
reſtituitur. .

Dulti ſunt, quibus ad exemplum minorum beneficium
N reſtitutionis in integrum indulgetur, eccleſiæ, ce-
V tera pia corpora, fiſcus, civitates, collegia probata,
cauſæ favorabiles, quales ſunt dotis, alimentorum, ſtipendi-
orum. Tot privilegiati itaque ut invicem collidantur, non po-
teſt non accidere frequenter. Facilis hoc caſu ex I. 11. §. pen.
de Minorilus deciſio eſt: Privilegiatus contra æque privile-
giatum non utitur privilegio, ſeu, ut alii cum Strykio de jure

privilegiati contra privilegiatum cap. 2. n. 53. id explicant, in

concurſu privilegiorum ſtandum eſt juri communi. Quare &

ICti Vitembergenſes pago cum eccleſia litiganti & reſtifuti-

onem in integrum petenti hanc denegarunt: Es iſt das bene-
ficium reſtitutionis in integrum einer Dorf⸗Gemeinde wider eine
Kirche, als que aut magis privilegiatam, nicht zu veiſtatten.
ntamen, gui magis privilegiatus eſt, veſtituitur contra minus
S bprivilegiatum.
III.
Privilegium eccleſiæ fortius non eſt privilegio minoris.
Fortius tamen eſt privilegio aliarum univerſitatum ſecularium.
(N uam in præcedente meditatione memoravimus re-
Azulam, ea exceptionem patitur tunc, cum alter ex

privilegiatis concurrentibus fortius altero privilegium ha-
bet. Sic enim minus cedit majori. Quodnam autem

fortius privilegium dicatur, certis regulis in jure com-

Pre-

— —

d
.
F
il.
Gr

lle⸗

iit

1u

n

telii
U⸗
Ne.

Sp. LXI. DE HIS, QVI AD EXENMPL. M N. REST. EOR. INTER SE CONC. 66

prehenfum non eſt, ſed arbitrio prudentis judicis relinqui-
tur. Frequens hic dubitatio circa Ecclefias & Pia corpora
oritur, que ex indulgentia DH. veterum, faworemn Piæ
cauſæ ad eælum usque efferentium & cum injuria aliorum
in infinitum extendentium, reliquos omnes ſibi credere de-
bere opinantur. Atque primum cum ipfſis minoribus de
joco diſputant. Impudenter profecto, cum his quodam-
modo beneficium ſuum debeant. Sed diſputant tamen, &,
ſi Redoano de Kebus Eccleſ. non alien. qu. 78. C. 2. . 13. ali-
isque credimus, vincunt etiam minorem. Sed in dubium
vocat hanc victoriam Strykius de jure privilegiati contra pri-
vilegiatum cap. 2. . 8I. Et rectiſſime quidem ex noſtra
ſententia. Eccleſia enim, ut Innocentius III. P. M in cap,
3. X. de in integrum reſtitutione loquitur, fungitur tantum
jure minoris, hoc eſt, privilegium ſuum ad exemplum tan-
tum privilegii minoribus tributi accepit, ut adeo;, ſi quis
Præferri debeat, minor potius præferendus fit ex illo vul-
gari Philoſephorum azxiomate: Propter quod aliquid eſt ta-
le, illud magis eſt tale. Alia vero ratio eſt, ſiquidem Ec-
cleſia cum univeraâtate & collegio quodam concurrat. Tunc
quippe Eccleſiam præferendam eſie putamus, ideo, quod
duplicem hoc caſu pro ſe habeat favorem. Namque pri-
mum & Eccleſia univerſitas quædam eſt, ut jam ſupra in Spe-
cimine XXII. Meditatione 2. diximus atque ante nos Paufen-
dorfzus de Habitu religionis Cbriſtianæ ad vitam civilem o-
ſtendit. Accedit præterea favox PpPietatis. Quæ duo argu-
menta ſuperant ſimplex illud, quo collegia non ſacra utun-
tur. Moti his rationibus Cti Helmſtadienſes menſe Majo
anni cIo 1o CccCxVI. monaſterio contra pagum reſtitutionem
in integrum indulſerunt: Die von Beklagten hauptſaͤchlich ur⸗
girte Rechts Regul: quod privilegiatus non utatur privilegio
ſuo contra æque privilegiatum, ſtehet dem klagenden Cloſter,
. 7 bm. I. PpPP deſſen

666 MEDTTAT. AD PANDECT.

deſſen als eines Pii corporis Privilegium großir und favorabler
iſt, bey ſeiner geſuchten Keſtitution nicht im Wege.
V.

Cum duo ægue privilegi iati de reſtitutione in integrum litigant,
is vineit, oujus privilegium eſt antiquius.

Mmorat Mornacius ad I. II. §. alt. de Minorilus, acade-
miam Pariſienſem bis, primum in lite, quæ ei cum
Andenſi, deinde in alia, quæ ei cum Avenionenſi academia
interceſſit, victoriam reportaſſe ob privilegii ſui præ harum
duarum academiarum privilegiis antiquitatem. Nec injuſte.
Convenit enim & æquitati & juri noſtro, ut, ſi quidem duo
Wι ue privilegiati in reſtitutione in integrum concurrant, is
ſuperior diſcedat, cujus Pprivilegium vetuſtius eſt. Princeps
quippe, dum poſterius Privilegium concedit, tacite annecte-
Tre cenſetur clauſulam, prioris privilegiati jure per omnia
ſalvo; ut, ſiquidem ambo privilegia collidantur, recentins
cedere debeat antiquiori, quemadmodum ſupra in Specim. X.
quod de Privilegiis inſcribitur, oſtendimus. Accedit argu-
mentum ex l. 12. §. I. in Kn. C. Qui potiores in pignore peti-
tum, ubi, duabus dotibus ab eadem fubſtantia debitis, ex
tempore prærogativa manere jubetur.

VI. .
Cum ex una parte unum, ex altera duo diverſa privilegia
Kant, bæc reſtituitur.
oc forſan ſingulare videbitur nonnullis, æquum tamen
H eſt, & juri maxime convenit. Quod ut clarius appa-
reat, exemplum præmittemus. Lis ſcilicet erat fiſco prin-
cipis cum minoribus & pia cauſa. Hi in integrum reſtitui
cupiebant. Contradicebat fiſcus, quod jura reipublicæ ſuſti-
neret ac adeo æque privilegiatus eſſet. Vicerunt tamen mi-
nores cum pia cauſa, quod ſimplici fiſci privilegio dupli-
cem

— ————

— + ——— — — —

= =— —. S .

In

ler

WN.

cun
l
TU

en

Nr.

in.

titu

ſt.

.

pl⸗

cecu

–
—

Sp. LXI. DE HIS, CVI AD EXEMPL. MIN. REST. EOR. INTERSE CONC. 667

eem ſavorem, ætatis & pietaris, opponerent. Eſt enim ju-
ris notiſſi mi, ſimplex vinculum dupliei, ſi quidem omnia
qualia ſint, cedere arg. §. 2. I. & I. pen. pr. C. de Adoptioni-
bus Auth. Itaque O. Communia de Succeſſionibus. Adde Barboſæ
Tleſaurum lib. 4. cap. 71I. ax. 4. Sic igitur reſponderunt Cti
Helmſtadienſes menſe Februario anni clo 1o ccxV: Was die
letzte Frage betrift, ob die H. W. nicht befugt ſey, reſtitutio-
nam in integrum zu ſuchen; So moͤchte zwar deshalben gezwei⸗
felt werden, weil die Koͤnigl. Cammer hierbey intereſſiret, wi⸗
der welche als eine æque privilegiatam die Reſtitution ordent⸗
lich nicht ſtatt hat; Jedoch, da in gegenwaͤrtiger Sache ſo wol
unmuͤndige Kinder als auch pia cauſa concurriren, indem das
in Anſehung der erlangten Freyheit dem Guth aufgebuͤrdete lega-

tum ftipendiorum bey Aufhebung der Freyheit gleichfalls entwe⸗

der aufgehoben oder doch verringert werden muͤßte, dieſen allen aber
die reſtitutio in integrum zuſtehet; So kann der H. W. nicht
verarget werden, wenn ſie bey Koͤnigl. Majeſt. reſtitutionem in
integrum demuͤthigſt ſuchet. Junge ea, quæ Jupra ad Medita-
tionem IV. diximus. Ceterum de eo ſolum caſu hic loqui-
mur, quo duo diverſa Pprivilegia ex una parte ſtant, nec ſuf-

ficere putamus, quod plures perſonæ contra unam reſtitui

deſiderant. Neque enim, ſi vel decem minores cum uno

Iiigent, illorum privilegium ex multitudine perſonarum

æquali hujus privilegio præferetur.
Inter duos privilegiatos, quorum alter lucrum retinere,s alter
damnum evitare vult, üjui cauſa eſt potior.
mnia, quæ huc usque diximus, non aliter vera ſunt,
quam ſi privilegiati iſti, qui eoncurrunt, ex utraque
parte de lucro captando certant. At ſi unus lucrum inten-
dat, alter damnum avertere velit, hujus cauſa & ſecundum

Aaquitatem naturalem & ſecundum leges noſtras potior eſt.

PpPPZ Vide

6 MEDFTAT. AD PANDECT.

Vide l. II. §. 6. Co l. 34. pr. de Minoribus. Nec reſpicimus
tunc, quis fortius, aut antiquius, aut duplex privilegium
habeat, ſed hos omnes, ſiquidem lucrum affectent, privile-
giato ſimplici, infirmiori & recentiori poſtponimus. Sic
Mornacius ad I. II. S. ult. de Minoribus memorat, reſtitutum
fuiſſe minorem adverſus donationem minori alteri factam.

Et Carpzovius lib. 2. Reſponſo 97. reſtitutionem univerſitati

contra minorem indultam narrat. Ubi quidem Brunneman-
nus ad I. 2. C. Si ſæpius in integrum reſtitutio poſtul. capere
ſe negat, quomodo communitas contra minorem reſtitu-

tionem potuerit petere, cum tamen minor contra minorem

non debeat reſtitui, ergo nec communitas minoris jure nixa.
Sed apparet facile, Carpzovium de caſu loqui, quo univer-
ſitas in damno hærebat. Et ſic quoque reſponderunt Cti
Helmſtadienſes menſe Februario anni Ccio 1o CcxV: Es iſt be⸗
kannten Rechtens, daß die reſtitutio auch contra æque privile-
giatum ſtatt finde, wenn ein Theil Schaden zu verhuͤten, das
andere aber Vortheil ſuchet.
VIII.
Cum uterque privilegiatus in damno bæret, reus reſtituitur.
inor minori pecuniam mutuam dederat, hic abſumſit:
Nunc ille datum repetit. Quæritur, quis ſit præfe-
rendus? Is ſine dubio, a quo petitur. Id quod & generali

juris diſpoſitione, qua per I. 125. de Reg. Jur. rei actoribus

favorabiliores habentur, convenit & expreſſe in l. I1. §. 6.
& I. 34. pr. de Minoribus conſtituitur. Vellicat quidem ha-
rum duarum legum auctores Vachovius ad lib. 4. D. tit. 4.
cap. 10. J. 4. Putatque, hoc caſu nec opus eſſe reſtitutione in
integrum, ſed denegari ſaltem actionem, quæ denegatio
actionis reſtitutio in integrum dici non debeat. Sed errat
aperte Bachovius. Jura quippe noſtra, ut ex l. I. &7 2. C.
Si adverfus oreditorem patet, creditori minoris actionem non

dene-

—- eeeeueue

— —

E

Un
le.
die
Um

nd

1l.

dele

itu.
en.

A.
er.

i
Fle.

006

i.
ndt
lee.

Neral

rid
n Nr.
t4
D
egeni
lem
l
n no
cele.

4 D

SpP. LXI. DE HIS, WIAD ENEMPL. MIN. REST. EOR. INTERSE CONC. 669

denegant, verum minori adverſus cautionem ſuam reſti-
tutionis auxilium indulgent.
Viduæ jura minorum quod ad reſtitutionem in integrum
non babent.
Aau tamen perſonæ jura minorum aſſerere ſibi conan-
tur, etſi hæc iis tributa non ſint. Viduæ hoc inpri-
mis faciunt. Animadverti ſæpe, earum advocatos, cum re-
ſtitutionem illis impetrare cupiunt, magno labore loca omnia
ex ſacro codice, jure noſtro alüsque auctoribus conquirere,
quæ ad favorem viduarum pertinere videntur. Sed fruſtra.
Non negamus equidem, viduas multum favoris in legibus
habere & juribus nonnullis gaudere, quibus minores non
fruuntur. Quod vel ex foro miſerabilium perſonarum ap-
paret, cujus participes viduæ, non étiam minores ſint. I-.
un. C. Quando Imperator inter pupillos vel viduas. At alia

ratio eſt reſtitutionis in integrum.⸗ Privilegium ea eſt, at-

que adeo ad alias perſonas, quam, quibus in jure indulgetur,
extendi non debet. Vide I. 32. pr. Ad &C. VellejJanum ubi
mulieres loco minorum circumfſcriptorum per omnia habe-
ri negantur. Atque ſic reſponderunt & Cti Vitembergen-

ſes menſe Majo anni Clo lo CcIX: Ob wohl die mit intereſſir-

te Perſon eine Wittwe, alſo vermoͤge der Rechte pro miſerabili

gehalten wird, und mit ſonderbaren privilegiis verſehen iſt, folg⸗
lich die Reſtitution derſelben zuzukommen ſcheinet; Dieweil

aber dennoch die reſtitutio in integrum niemand leicht ohne

erhebliche und in Rechten gegruͤndete Urſach zu vergoͤnnen, der⸗

gleichen aber auf Seiten der Wittwe nicht vorhanden, indem die
viduitas in den Rechten nirgend unter die cauſas reſtituendi ge⸗
rechnet, ſondern nur mit einem ſonderbaren hieher gar nicht ge⸗
hoͤrigen Privilegio fori verſehen wird; So mag die reſtitutio
in integrum der Wittwe keines Weges zu ſtatten kommen; &
PpPP 3 ICti

670 MEDITAT. AD PANDECT.

Cti Helmſtadienſes menle Novembri anni c1o 1ο ccxvVI: Ob

gleich Klaͤgerin eine Wittwe, und denn dergleichen Perſonen,
wenn ſie ſchon gutes Vermoͤgens ſeynd, dennoch pro miſerabi-
libus geachtet werden, folglich es das Anſehen gewinnet, ob

muͤſſe dieſelbe allerdinges wider den uͤber ihres verſtorbenen Man⸗

nes Verlaſſenſchaft aufgerichteten Vergleich in integrum refti⸗
tuiret werden; Alldieweil aber eine Wittwe zwar ratione fori
privilegiati pro miſerabili perſona geachtet wird, ſonſten aber
dieſerhalben kein ſonderliches privilegium und jus reititutionem
in integrum zu fodern hat, und zwar in gegenwaͤrtigem Fall um
ſo viel deſtoweniger, da Klaͤgerin mit einem Kriegiſchen Vormund,
auch ſo gar dem Beyſtand der Obrig keit ſelbſt verſehen geweſen;
So haben wir den errichteten Vergleich billig beſtaͤttiget, und
Klaͤgerin, die ſelbigen ohne genugſamen Grund angefochten, in die
Unkoſten verurtheilet.
X.
Reſtitutio in integrum, minori contra neglectionem fatalium in
proceſſu indulta, conſorti litis majori non prodeſt.

XI.
Explicatur, quænam cauſa dicatur individaa.

Mum litis peperit L. 10. pr. Quemadmodum ſervit. amitt.

L in qua major, communem cum pupillo fundum & con-
ſtitutam ei ſervitutem viœ habens, hanc viam, etſi uterque

ea per longum tempus uſus non fit, retinere ob pupillum

ſocium dicitur. Ex hac lege regulam fecere DD. Keſtitu-
tio minoris in cauſa individua prodeſt ſocio majori?; veram
quidem, ſi juſtis limitibus circumſeribatur, ſed communiter
nimia liberalitate extenſam. Proferunt eam ſcilicet ad o-
mnem præſcriptionem, nec non ad omnem neglectionem
fatalium in proceſſu. De præſcriptione alio forte tempore
dicemus. Nunc de neglectione fatalium. Contra hanc
majo-

n

lenn
In
nde

en;

d

N

1i

nif
or⸗
gve

lum

itu.
ram
niter
lo.

nem

vore
hane
aio⸗

Sp. LXI. DE HIS, GVIAD FXEMPL. MIN. REST. EOR. INTER SE CONC. 671

majorem ſimul cum minore indiſtincte reſtitui, multi aſſe-
runt, cum quibus etiam ſentit Bergerus in Reſolut. Lauterb.
p. 109. Sed ea ſententia juri & æqquitati repugnat. Certe &
recta ratio & lex vetat, beneficium ætatis minori conceſſum
majori, cujus diverſa plane ratio eſt, patrocinari. Vide modo
l. un. C. Si in communi eademque cauſa in integrum reſtit. Ex-
cipluntur quidem ab hac regula, quemadmodum fſupra dixi-

mus, cauſæ individuæ. At quænam ſunt cauſæ individuæ?

Recte hoc definit Lynckerus de Individuitate e. 5. ſect. 2. n. 26.
dum individuum vocat, quod adeo connexum eſt, ut ſalvum
jus minorum eſſe nequeat, niſi majores ſimul reſtituantur.
Cujus rei exemplum in ſervitute, I. 4. §. 4. Ni ſerv. vind. &
aliud apud Lynckerum d. I. occurrit. Sed in neglectione fata-
lium ſalvum minoris jus erit, etſi major, qui huc usque com-
muni cum eo nomine litigavit, in poſterum a lite repellatur.
Nihil oberit hoc pupillo, niſi forte dicas, intereſſe ejus, ut ha-

beat, qui partem ſumtuum ferat. Quæ utilitas tamen,

cum valde remota & indirecta ſit, prorſus non attenditur.
Accedit clara Legis 2. C. Si unus ex pluribus app. diſpoſitio, ubi
reſtitutio, minori contra omiſſam appellationem indulta, ma-
jori prodeſſe negatur. Quamobrem etiam Bergerus mutavit
deinde ſententiam atque in Electis Diſcept. For. tit. 7. Obf. 7.
„. 1. noſtram amplexus eſt, variisque rebus judicatis ſtabilivit.
Quibus nos reſponſum Ctorum Vitembergenſium menſe
Majo anni Clo ID-CCIX. exaratum annectemus; Iſt Anno 1701.
den 13. May erkannt worden, daß Beklagte dem Klaͤger entweder

die ſtreitigen Guͤther abzutreten, oder den Werth derſelben ſammt den

fructibus perceptis auf ſeine Schuldfoderung zu bezahlen ſchul⸗
dig. Welchen Abſchied Beklagte zwar geleutert, die Leuterung aber
weil ſie die Succumbenz -Gelder zu rechter Zeit nicht erleget,
deſert werden laſſen; wannenhero der Herr zu wiſſen begehret,

ob Beklagte in Anſehen, daß ſie theils minorennes kond in.
Itu⸗-

GG- MIEDTTAT. AD PANDECT.

ſtitutionem in integrum zu erhalten vermoͤchten. Ob nun wol
die reſtitutio in integrum denen minorennibus ex cauſa ætatis

billig zu vergoͤnnen, ſolches benelicium auch denen uͤbrigen Litis

conſorten in cauſa individua, davor insgemein lapfſus fatalium
gehalten wird, zu ſtatten kommt: Dieweil aber dennoch das denen
minderjaͤhrigen verſtattete beneficium reſtitutionis denen mit ih⸗
nen in gleichem Proceß ſtehenden majorennibus nicht in allen
Sachen, noch bey jedweden lapſu fatalium, ſondern nur alsdenn,
wenn das objectum litis unzertrennlich, mitgetheilet wird, da⸗
hingegen, wenn die Sache ſelbſt, wie allhier, wohl getheilet wer⸗
den mag, die minderjaͤhrigen der Reſtitution ganz allein Pro rata
genieſſen; So moͤchte, geſtalten Sachen nach, die reſtitutio in

integrum nur den minderjaͤhrigen, ſo viel deren Antheil betrift,

keinesweges aber den andern zu ſtatten kommen. V
C R O L A R .£
I. Refſtitutio in integrum civitatibus etiam municipalibus
competit. Diſſentit Meier in Colleg. Argent. lib. 4. tit. 4.

IO5. qui eam tamen liberis imperii civitatibus tribuit.

2. o ſubhaſtationem publicam reſtitutio in integrum

locum non habet. Nec obſtat L. I. C. Si adverſus ven-.

ditionem pignorum. 6
2. Femina minor non reftituitur contra matrimonium, be-
ne tamen contra dotem ab initio matrimonii promilſ-
ſam. Nec obſtat e. 3. X. de Donat. inter vir. & aux. ubi
dos acceſſorium matrimonii appellatur.

SPECIMEN LXII.
MLEDITATIONVMI AD PANDECTAS
AD LIB. IV. TIT. V. .
DE M =
CAPITE MINVTIS.

I. Ma-

lbus
4.

ven.
den⸗

1
.

Me.

SP. LXII. DE CAPITE MINVTIS. 673

.

I.
Proxima capitis deminutio nec hodie plane ceſſat.
II.

Homines proprii veri ſervi ſunt.
axvima capitis deminutio, ſeu libertatis amiſſio, ſecun-
R dum plerorumque ſententiam Germanis & Priſcis

& recentioribus prorſus incognita eſt. At nobis ſe-

eus videtur. Certe homines proprii per totam olim Ger-

maniam diſperſi & adhuc in multis provinciis ſuperſtites ve-
. 7 . . . . J.
ri ſervi ſunt, ſi ſervitus vocem ex juribus & conſuetudi-
nibus Germanorum explices. Etſi enim benignius iſti ali-

quantulum apud nos tractentur, quam ſervi Romanorum
tracati fuerunt, ea tamen, quæ ad eſſentiam ſervitutis Per-

tinent, adhuc ſuperſunt. Igitur exiguum, quod forte inter
ſervos Romanos & homines proprios Germanos intercedit,

diſcrimen rem ipſam aurt nomen non tollit, niſi teſtamenta

etiam & contractus, in quibus Germani pariter a Romanorum
inſtitutis ſæpiſſime recedunt, non amplius ſupereſſe dicere
velis. Agnoverunt hoc auctores tabularum Pacis Weſtphalicæ-

in art. 5. §. 327. in fin. conditionem hominum propriorum ſer⸗

vitutem appellarunt. Agnoverunt & alii, Udendorpius, Hüu-
ſanus, Thomaſius, &, qui omnium optime rem explicat,
Potgieſerus de Conditione & Statu ſervorum apud Germanos
tam veteri quam novo lib. I. cap. 3. §. 31. Qui ultimus auctor,
quod obiter monemus, ſtatum veterem ſervorum apud Ger-
manos egregie exponit, atque adeo hac in parte lectoribus
ſuis abunde ſatisfacit, alterum vero inſtitutum ſuum, ſtatum
ſeilicet novum, ſaltem attingit, ejusque deſeriptioni vix duas,
Tom. I. Qa 9 i

„7

6714 MEDITAT. AD PANDECT

ſi ex integro libro omnia eo pertinentia colligas, pagellas im-
pendit. Sed redeamus in viam. Hominum nempe proprio-
rum conditionem veram ſervitutem eſſe, modo oſtendimus.
Ex quo porro conſequitur, ſupereſſe adhuc hodie maximam
capitis deminutionem. Nam non ſolum olim, ſed & hodie li-
bera voluntate quis homo proprius fieri poteſt: idque ex mo-
ribus Germaniæ dubium non habet, quemadmodum Stamm

de Servitute perſonali lib. 3. cap. 12. & Philippi ad inſtitut.

lib. I. Eclog. 33. oſtendunt. Deinde & invitus nonnunquam
in eam conditionem abripitur. Quod accidit in illis locis,
in quibus aër ipſe, ut loquuntur, ſervum quem efficit
vel, ubi debitores obærati creditoribus ſuis in ſervitutem
addicuntur, Qua de re vide Hertium de Hominibus propriis
ſect. 3. §. 3. Tandem Germanis quoque licebit, homines

Proprios manumiſſos, ſi inſigniter ingrati exiſtant, cauſa

cognita, in ſervitutem revocare, quod olim lege Burguz-
dionum tit. 40. permiſſum fuiſſe, Lindenbrogius teſtatur.

III.
Bannus imperii maxima capitis deminutio non eſt.
IV.
Banniti noſtri conveniunt cum his, quos Senatus Komanus oliis

loſtes judicabat, vel Principes proſeribebant.

annumlimperii maximam capitis deminutionem vocat Gai-

lius de Pace publica lib. 2. c. I. n. 24. quem probat & ſequi-

tur Schulzius in Synopſi Inſtitutionum tit. Quibus modis patriæ

Ppoteſtas ſolvitur lit. A. Sed nihil eſt infirmius eorum rationibus.

Audiamus CGailium. Is, Perſpicuum, ait, eſt, annitos noſtri tem-

poris ex conſtitutione pacis publicæ non ſolum deportatis, quibus

adua & ignii interdicitur, recte comparari poſſe, ſed etiam eos de-
teriore

———

* ,—„,„— WW- èð

i
nus.
U
el⸗

IIn
din
in
h
1
en
pi
Nn
calli
u.

s

t0.
ſeui.
hmni
nib.
inn.

huike

ANtc⸗

idte

SP. LXII. DE CAPTTE MINVTIS. 87 5

teriore loco eſſe, maximamque capitis deminutionem pati, cum
not ſolum civitatem Komanam, quæ eſt communis patria totius
orbis, ut deportati, ſed etiam omnia bumanitatis ura effciorum-
que viciſſitudines & commercia amittant, ſint extra protectionem,
clientelam & Rdem imperii, & pro hoſtibus, tranifugis & rebelli-
bus habeantur, quos nemo urbe, domo; boſpitio, menſave recipere
poteſt, quibus lafas potuique negatur. Equidem facile largimur
Gaillio, bannitorum deteriorem eſſe conditionem, quam de-
portatorum & interdictorum. Sed ſoli deportati & interdicti
non patiebantur mediam capitis deminutionem apud Roma-

nos. Subibant eandem & hi, quos ſenatus hoſtes judicabat. L. 5.

§. I. Jde Capite minutis. IIli vero, quos ſenatus hoſtes judicarat,
cum bannitis per omnia fere conveniebant. Patet hoc ex Ap-
piani Alexandrini de Bellis eivil. Iib. I. ubi Sulpicium tribunum
plebis, Marium Conſulem filiumque ejus & duodecim alios
ſenatores, ut auctores ſeditionis, conſulibus rebelles, ſervo-
rumque ad pileum ſolicitatores hoſtes pouli Romani judicaros,
ſimul bona ipſorum publicata, & permiſſum cuivis, qui in eos
incidiſſet, vel impune illos occidere vel ad conſules retrahere,
memorat. Ab his, quos ſenatus hoſtes judicabat, non differe-
bant hi, quos principes proſcribebant. Formula vero proſeri-
Pptionis coincidit cum formula banni. Exhibet eam idem Ap-
pianus de bellis civ. lib. 4. quam in Latinum verſam hic appo-
nemus: Quod felix fauſtumque ſit, ex his, quorum nomina
buie ſeripto ſubjecta ſunt, nemo gquenquam recipito, neve celato,
neve ablegato, neve pecunia ab eis oorrumpitor. Quisquis autem
vel ſeroaße, vel adjuviſſe, vel conſcius fuiſſe deprebendetur, eum
nos ſine ulla H veniaque referemus in proſeriptorum nu-

merum. Cabpita vero cfde ad nos veferunto, accepturi præ-

mium. Eadem præmia ſunto & judicibus. Quæ cum ita fint,

dubium non eſt, bannum imperii, quod éxacte cum pro-

feriptione & declaratione pro hoſte convenit, ad mediam ca-

pitis deminutionem referri debere.

V.
Jus civitafis apud Germanos triplexw eſi.

Q * VE

X 4

6276 MEDITAT. AD PANDECT.

Ergo 97 media capitis deminutio eſt triplex.
VII.
Simplex etiam relegatio bodie jus civitatis tollit.

ui huc usque de capitis deminutione media ejusque uſu
hodierno ſcripſerunt, dum jura Romana ab inſtitutis
Germanorum non ſatis diſtinxerunt, immanem effecere con-
fuſionem. Miramur tamen maxime, eos, qui poſt Schilterum
hoc argumentum tractant, facem, quam ille prætulit, non ſe⸗
qui, ſed priſeis tenebris ſuis delectari. Explicat autem totam
hanc rem optime Schilterus de Jure peregrinorum §. 12. 44. &
Ex. ad D. 3. §. 7. ſqg. Nos, quæ ille copioſius explicat, Paucis
complectemur, & nonnulla, quæ omiſit, ſupplebimus. Sci-

licet jus civitatis apud Romanos unum erat, illud nempe, de

quo Lex 17. de Statu hommum agit. At inter Germanos
triplex eſt. Primum & præcipuum cum Romano fere conve-
nit, nempe univerſale ſeu imperiale, cujus participes ſunt om-
nes, quos una & eadem imperii majeſtas ſubjectos ſfibi per
omnes imperii provincias habet. Hoc tollitur vel per bannum
imperii, de quo in præcedente meditatione dictum fuit, vel
per diſceſſum ex terris imperii in regnum aliquod externum.

Alterum eſt jus civitatis provinciale, quod omnibus iis com-
petit, qui ſub eodem domino territoriali in eadem provincia

habitant. Addimus: in eadem provincia. Neque enim ſuffi-
cit definitio Schilteri, qui, Datur, inquit, jus civitatis provin-
ciale, ex jure ſuperioritatis territorialis trabens origenem, omni-

bus illis competens, qui eidem domino territoriali ſunt ſubjecti.

Poſſunt quippe aliqui unum territorii dominum habere, atque
tamen cives invicem non eſſe, nec communibus provinciæ ju-

ribus

— —

—.

–

SP. LXII. DE CAPITE MINVTIS. 677

ribus frui. Sic Luſati, etſi Principi Electori Saxoniæ ſubjecti,
in Electoratu tamen Saxonico pro peregrinis habentur adeo-
que ob bona immobilia, quæ in Luſatia poſſident, a ſatis-
dando non liberantur, teſte Nicolai in Proceſſu judiciario P. I.
c. 36. n. 7. Pariter, qui ex una provincia in aliam etſi eidem
principi ſubjectam migrant, cenſum detractus, ut vocant, ad

l quem peregrini obligantur, ſolvere debent. Vide Sebwam
in mannum de Jure detractionis cap. 5. n. 2. Hoc jus civitatis
O. provinciale & annexa eidem jura tolluntur per relegatio-
I nem ex provincia, die Landesverweiſung. Ultimum eſt jus civi-
. tatis municipale, quod iis competit, qui uni magiſtratui ſub-
n ſunt. Ex quo conſequitur, peregrinos invicem eſſe poſſe, qui
1 in uno oppido, quid? in una domo habitant. Qualia exem-
es pla in academiis, quod ad cives academicos & oppidanos, ad- –
. modum ſunt frequentia. Etſi igitur de jure Romano ſimplex
„ſc relegatio non tollebat jus civitatis, L. 7. §. 2. G 3. de Interdi-
“ &is & relegatii; ſecus tamen eſt jure noſtro, quo jus civitatis
We. municipale per ſimplicem relegationem, ſalvis juribus pro-
Cin. vincialibus, perit. —
iNeH rgere e VIII.
nmmg Infamis nullam capitis deminutionem patitur adeoque ex
d 6 familia ejici nequtt.
ts Jrubrun paſſa erat puella nobilis. Quod ægre ferentes fra-
Vinci tres agnatique uſu nominis gentilitii & inſignium eam in-
. terdicere & ab hereditatibus, ſi quæ in familia obveniebant,
rouſr. excludere conabantur, tanquam quæ indignam ſe his omnibus
In. per delictum iſtud famoſum reddidiſſet. Confugiebat miſella
le . ad Ctos & ab iis ſibi conſilium expetebat. Putabat, ſe ideo
Atle inprimis tutam eſſe, quod duo ex fratribus ſuis eodem olim
ieſt. crimine ſie commaculaſſent atrque adeo mores, quos in ſe pro- .D

tibis S= Qdd 4 3½ hpb.aſſlent

678 MEDTTAT. AD PANDECT.

baſſent, in ſorore improbare non poſſent. Sed præter hoc
aliud ei longe fortius competebat argumentum. Scilicet
infamia, quam utique incurrerat ſtuprata; exiſtimationem
quidem minuit, non vero caput, & agnatis facultatem eji-
ciendi ex familia & debitis emolumentis privandi non tri-

buit. Juſtinianus certe in §. 5. J. de Capitis deminut. negat

eum, cujus dignitas & exiſtimatio minuitur, capite minui.
Deinde Imperatores in L. un. C. de Emendatione propinquo-
rum ſenioribus propinquis tribuunt poteſtatem corrigendi

& privata animadverſione compeſcendi errata minorum, ca-

vent tamen, ne in puniendis minorum vitiis poreſtas in im-
menſum extendatur; quod profecto fieret, ſi ejectio etiam
ex familia propinquis permitteretur.

IX.

Deminutio dignitatis! && dimiſſe ab ohcio ſine juſta caaſa vel ve-
Iuntate ejus, qui dimittitur, Keri nequit.

ccaſione §. 5. I. de Capitis deminutione pauca etiam de di.
O gnitatis mutatione dicemus. Scilicet aliquot Cri magni
nominis eousque progrediuntur, ut virum in officio & digni-
tate conſtirutum, quamvis diu jam munus ſuum exercuerit, a
eonſtituentibus Pro lubitu eo munere iterum privari poſſe, pu-
tent. Hæc Mevii fſententia eſt P. 2. dec. 12. cum quo Sandelib.
5. tit. 10. def. 2. conſentire videtur. Diſtinguunt ſeilicet inter
remotionem & dimiſſionem ab officio. Alteram ajunt non
poſſe fieri ſine omcialis delicto, atque adeo cauſæ cognitionem
& ſententiam prærequirere, cum ſit ſpecies pœnæ; alteram
Hbere fieri poſſe. Uſum eſt hac diſtinctione celebre quoddam
collegium in reſponſo Senatui civitatis L. dato, quod, cum ad
illuſtrandam hanc doctrinam maxime Pertineat, nunc inſere-
mus:

7

—— ——

leer

el.
nlet
101
hemn
tam

lm
nld
ert.
a :

SP. IXII DE CAPTFTE MINVTI. ,.„

Mmus: Haben dieſelben 4a. 1697. D. I. C. S. das Stadt⸗ Phoſtcat
ihres Ortes aufgetragen und zu dem Ende eine Beſtallung ausge⸗
ſtellet, nachgehends aber, auf vorher gepflogene Deliberation, ge⸗
dachtem D. S. obige Beſtallung aufzukuͤndigen, den Schluß gefaſ⸗
ſet, ſolches auch wuͤrklich gethan, und das Stadt⸗ Phyſicat einem
andern Namens D. CG. conferiret. Worauf ſich aber ferner be⸗
geben, daß D. S. ſich an die Fuͤrſtliche Regierung gewendet, und

daſelbſt rechtliche Entſcheidung geſuchet. Wannenhero, ob deſſen

Suchen diesfalls gegruͤndet, Zweifel entſtehen will. Ob nun wol

an Seiten D. S. fuͤrnemlich vorgewendet wird, daß es allhier an

erheblichen Urſachen zu⸗ Veranlaſſung einer Veraͤnderung ermange⸗
le, ingleichen die Auf kuͤndigungs⸗Clauſul in dem ausgeſtellten Be⸗

ſtallungs⸗Briefe nicht befindlich, dieſemnach er hinwieder von de⸗

nen Herren obiges Stadt⸗ Phyſi⸗ cats nicht ſchlechterdinges entſetzet
werden koͤnne, indem die remotio ab officio unter die Strafen
mit gerechnet wird, alſo dazu ohne vorhergehendes Verbrechen „
auch, ehe und bevor ein Beamter deſſen beſtaͤndig oder zur Noth⸗
durft uͤberfuͤhret, keinesweges zu gelangen; Dennoch aber und
dieweil zwiſchen einer eigentlichen Remotion ab officio und einer
Dimiſſion ein vernuͤnftiger Unterſchied zu machen, und mit der
letzteren es eine ganz andere und zwar dieſe kundbare Bewandniß hat,
daß ſelbige auch ohne dringende Urſachen, gleichwie von den Beamten
geſuchet, alſo ebenmaͤßig von den Conſtituenten hinwieder wohl
bewerkſtelliget werden mag, geſtalt denn dasjenige, was in den
gemeinen Rechten ſonſt von einem Pacht⸗Contract und deſſen
Verbuͤndlichkeit verfaſſet, auf die AUmts⸗Beſtallungen mit Beſtar⸗
de nicht zu erſtrecken, vielmehr in denſelben jederzeit die Auf kuͤndi⸗
gungs⸗Clauſul ipſo jure enthalten; So erſcheinet dannenhero
ſo viel, daß die Herren mit Aufkuͤndigung des Stadts⸗Phyſicats
und D. I. C. S. Uimiſlion gebuͤhrend verfahren, demnach deſſen
Suchen

680 MEDTTAT. AD PANDECT.

Suchen nicht ſtatt habe. Atque hoc reſponſum convenire vi-
detur cum lI. 6. §. 6. de Exouſationibus, ubi Septimius Severus
& Baſſianus Lælio Baſſo reſcribunt: reprobari medicum poſſe a
republica, quamvis ſemel probatus ſit. Quin aliqui confilium
dant collegiis, ut, ſi miniſtro alicui munus auferre cupiant,
veteranum eum ac emeritum declarent, atque ita ſub hono-
ris ſpecie dimittant. Verum enim Vero fortiora ſunt longe
eorum argumenta, qui negant, conſtituentibus jus eſſe, ele-
Rum ſemel & rite renunciatum miniſtrum, niſi ipſe conſen-
tiat, ſine juſta cauſa dimittendi, & munere, quod gerit, pri-
vandi. Facta enim legitime & ab electo accepftata electio
contractus aliquis & conventio eſt, atque electo jus tribuit,
quod invito adimi non poteſt. Et licet aliqui ſint, qui ele-
Ctionem & collationem muneris merum beneficium dicant,
tamen, etſi hoc admiſerimus, eam temere revocare non lice-
bit, cum ſecundum veriorem ſenzentiam, quam Kauchbarl.2.

quæſt. 11. & Ziegler de Juribus mejeſtatis lib. I. cap. 12. §. 13.

tuentur, nec privilegia ex mera gratia conceſſa ſine juſta

cauſa tolli queant. Accedit, quod electio, ſi beneficium eſt,
mere gratuitum tamen non fſit, ſed oneroſum, cum electus, ſe
viciſſim quid præſtiturum, polliceatur. At beneficia oneroſa
non poſſe revocari, omnes fatentur. Quod vero ad rationes
adverſariorum attinet, illæ facili negotio refelluntur. Nam,
quod primo ajunt, ipſum electum pro lubitu ſe officio ſuo
abdicare poſſe, atque adeo idem eligentibus licere debere,
falſum eſſe in ſequenti medifatione oſtendemus. Nec quid-
quam nobis obeſt l. 6. §. 6. de Excuſationibus, &, quæ illi
conſonat, L. II. §. 3. de Muneribus. Nam poteſtas repro-
bandi electum, quæ ibi civitati & ſenatui conceditur, non
aliter competit, quam ex juſta cauſa. Satis manifeſte hoc
apparet ex L. 2. C. de Profeſſoribus & medicis, ubi Gor-
dianus: Oratores, inquit, deereto ordinis probatos, G
non ſe utiles ſtudentibus præbeant, denuo ab eodem or-
dine reprobari poſſe, incognitum non eſt. CQlarius vero ad-
huc id elucet ex L. 5. de Decretis ab ordine faciendis,
ubi Hadrianus Nicomedenſis reſcribit, zon oportere id

6-

„*

SP. LXII. DE CAPITE MINVTIS. 681

reſcindi, quod ſemel ordo decrevit, niſi ex cauſa, id eſt, ſi ad
publicam utilitatem reſpiciat reſeiſſo prioris decreti. Nec au
ctoritas Ctorum, qui nobiscum ſentiant, deeſt. Ex anti-
quis nominabimus Hieronymum de Cævallos in Speculo Opinio-

num communium contra communes quæſt. 42 5. 2. 16. ſq4. EX re-

centioribus Schilterum Exere. ad D. 37. §. 143. ubi reſponſum
Scabinorum Lipſienſium & decretum Electoris Saxoniæ af-
fert, atque in fine addit, dimiſſionem, deficiente cauſa, nun-
quam carere ignominia.

1

X.

Is, qui dignitatem & munus publicum gerit» eodem ſe conta

voluntatem conſtituentit, abdicare nequit.

Qo vero conſtituentibus permiſſum non eſt, id miniſtris
quoque non licebit. Nec ergo poſſunt hi ſine venia
oblatum ſibi & ſuſceptum munus relinquere, aut, ut loquun-
tur, invito domino reſignare. Cum enim, ut diximus, con-
ventio inter eligentes & electum ineatur, neutri parti liberum
eſt, eam, invita altera, tollere, & obligationi, quam ſponte
ſubiüt, ſine juſta cauſa renunciare. Deinde munera publica
neceſſitatis ſunt ita, ut invitis quoque imponantur; ergo mul-
to minus pro lubitu abdicantur. Conſentiunt nobiscum jura
noſtra in I. 41. C. de Decurionibus & I. 20. de ORicio praſidis.

Plura hac de re habent Stephani de Jurisdictione lib. I. cab. 15.

n. 16. Zabn in Politia municipali lib. 2. C. I. n. 186. & Eritſebius
de Reſignationibus cap. 4. Et hunc in modum reſponderunt
Scabini Lipſienſes apud Carpzovium lib. 4. Reſponſo 75. n. 27:
Richter, Buͤrgermeiſter und Raths⸗Perſonen moͤgen, wenn ſie es
gleich begehren, ihres Amts und des Rath⸗Stuhls nicht entlaſ⸗
ſen werden.
Tom. I. Rrrr COROL-

682 MIEDITAT. AD PANDECT.

COROLLARIA. òòMGW!

1. Etſi odioſa alias ſtricte ſint interpretanda per L. 155: §. 2.
de Reg. juris, in relegatione tamen interpretatio exten-
ſiva locum habet. Hinc relegatione ſimpliciter impoſi-
ta, perpetua intelligitur L. 10. C. de peænis & vox tem-
poralis relegationis, der zeitlichen Landes⸗Verweiſung, de
decennali explicatur L. 23. de Panis, & relegationis pœ-
na etiam poſt mortem relegati hunc effectum habet, ut
in civitate, ex qua relegatus eſt, ſepeliri nequeat L. 2. de
Cadaveribus punitorum, & in Saxonia ſuperiore, qui ex
Præfectura vel civitate relegatur, ex toto electoratu re-
lIegatus cenſetur. C. Elect. Sax. 47. P. 4. Extra hos ta-
men caſus interpretatio reſtrictiva etiam in relegatione
obtinebit.
2. Privilegium civitati Francofurtanæ a Carolo IV. datum,
ut nulfus ejus civis queat proſcribi ſeu in bannum im-
perii declarari, irrationale non eſt, uti tamen exiſtimat
Ludwig ad Auream Bullam tit. I. §. 24. lit. ſ.
3. Mulier, ſi forte in bannum imperii declaretur, impune
quidem occiditur, ſed non impune per vim ſtupratur.

SPECIMEN LXIII.

MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. IV. TIT. vI.

ABSENTIBVS.

I.
Virgines & mulieres, quæ prineipis vonjugi in aula ſerviunt,
reipublicæ cauſa abſentes ſunt.
Virgo nobilis, quæ per aliquot annos in aula munus

miniſtræ cubicularis, einer Kammer⸗Fraͤulein, geſ-
ferat domum reverſa reſtitutionem in integrum
con-

EE-

it,

Unus

(00

fu

SP. XLIII. DE ABSENTIBVS. 68 ¾

contra fratres, a quibus læſam ſe in negotio quodam quere-
batur, ex cauſa abſentiæ petebat. Fratres contra, abſentiam
ejus voluntariam & indifferentem fuiſſe atque adeo reſtitu-
tionem non mereri, reſpondebant, & imprimis L. 42. Ex qui-
bus cauſis majores objiciebant. At illa ſe reipublicæ cauſa ab-
ſentem fuiſſe dictitabat. Tum fratres ridere audaciam hanc,
quod muliercula, quæ in cubiculo uxoris principis delituerat,
rempublicam obtenderet. Nihilominus ICti Helmſtadienſes
menſe Junio anni cio 10 ccxIII. ſuper hac controverſia inter-
rogeti aſſenſere puellæ, duéto potiſſimum ex L. 38. Pr. &
§. r. Ex quibus cauſis majores argumento, ubi, quisquis offi-
cio a principe impoſito præeſt, reipublicæ cauſa abeſſe dici-
tur. Nec ſexus ei quidquam nocebat. Privilegia enim ab-
ſentibus reipublicæ cauſa tributa etiam ad feminas pertinere,
ſatis apparet ex tit. C. de Uxoribus militum, & eorum, qur
reipublicæ cauſa abfunt. Igitur ſupra dicti Cti reſponderunt,
poſſe eam intra quadriennium ex eo die, quo domum depo-
ſito officio reverſa ſit, computandam reſtitutionem in inte-
grum implorare, per L. 15. §. 6. Quod vi aut eclam & L. I. C.
dJe Temp. in int. reſtit. Ob wol die vorgeſchuͤtzte Abweſenheit, da
die Fraͤulein an einem enferneten Fuͤrſtlichen Hofe als Cammer⸗
Fraͤulein gelebet, eine abſentia voluntaria und indifferens zu ſeyn
ſcheinet, welche in den Rechten ſo gar ſonderlichen favorem nicht
hat; Alldieweil aber ein Cammer⸗Fraͤulein in Fuͤrſtlichen Dienſten
ſtehet, folglich ihre Abweſenheit pro abſentia laudabili zu achten
iſt, alſo nach Verordnung der Rechte das quadriennium reſti-
tutionis in integrum ſeinen Anfang nicht eher nehmen kan, als,
bis ſie von dieſer Bedienung wiederum nach Hauſe gelanget; So
iſt die Frlulein von N. der ihr zugefuͤgten Læſion halber zu kla⸗
gen und reſtitutionem in integrum ex cauſa abſentiæ zu ſuchen
wol berechtiget.

Rrrr 2 II.

694 MEDITAT. AD PANDECT.
I..

1.

Reſtitutio in integrum ex capite abſentiæ tunc locum habet, ecum

ex cireumſtantiis veroſimile eſt, Ilæſum, etſi præſens fuiſſet,
Iafionem evitaturum non fuiſe.

ulgaris hic error eſt, ut, qui ex capite abſentiæ vel pauper-

tatis vel alterius hujusmodi ſe in integrum reſtitui pe-
tunt, abſentiam vel paupertatem fimpliciter commemorent,
nec quidquam præterea addant. Debebant autem præterea
oſtendere, illam ipſam abſentiam aut paupertatem cauſam læ-
Rioni, quam incurrerunt, dediſſe. Nos igitur, quoties animad-
vertimus, læſionem ex abſentia directo non oriri, ſed forſan
Præſenti queque obventuram fuiſſe, reſtitutionem in integrum
non admittimus. Adſtipulatur nobis Paulus in L. 44.. Ex qui-
bus cauſis majores. Huc pertinet caſus Ctis Helmſtadienſibus
menſe Novembri anni Cclo lo CCXIV. oblatus. Orto concurſu

creditorum, quidam inter chirographarios ſimplices colloca-

tus, ſe pPropter abſentiam reipublicæ cauſa arreſtum bonis de-
bitoris imponere atque jus reale conſequi non potuiſſe, que-
rebatur, atque in integrum ſe reſtitui petebat. In eodem vero
concurſu alii creditores jurium peritiſſimi & ipfius, coram
quo litigabatur, judicii aſſeſſores, etſi præſentes fuiſſent, ta-
men arreſti impoſitionem neglexerant. Probabile igitur non
erat, abſentem iſtum, ſi vel maxime adfuiſſet, iis ſolertiorem
futurum fuiſſe. Quamobrem ſic reſpondimus: Was die ex
capite abſentiæ geſuchte reſtitutionem in integrum wider den
allzuſpaͤt angelegten Arreſt betrift, ſo kan ſolche daher nicht ſtatt
haben, weil nicht zu vermuthen, daß Supplicant, wenn er auch ge⸗
genwaͤrtig geweſen ſeyn ſollte, eher, als der Regierungs⸗Rath Mon-
tigny und andere, ſo erſt poſt motum concurſum ſich gemeldet,
den Arreſt geſucht und ein beſſeres Recht erhalten haben wuͤrde, bey
welchen Umſtaͤnden reſtitutio in integrum ex capite abſentiæ

hinweg faͤllt. n

inr
5

er.
ie
lelt
ere
le.
Ned.
Mien
tun

⸗

b
urii
loer
Ee.
le.
Ferd
Cecn
1t.
ndn
rem
ſeer
den
ſott
H

ſoN .

det⸗
ben

ntick

I.

SP. LXIII. DE ABSENTIBVS. 895

. III.
WMWegotium in præjudicium abſentis non citati & indefenſi, etſi
judiciali auétoritate geſtum, ipſo jure nullum eſt, adeo, ut
nec opus ſit in integrum reſtitutione.

IV.
Wullitas illa evitari poteſt, ſi abſenti ecurator conſtituatur.

Quoties abſens eitandus eſt, non ſußicit, eitationem ad domum
ab ille relictam aut conſortibus ejus inſinuari.
MAcluslon ge remedium eſſe querelam nullitatis, quam reſti-
tutionem in integrum, etiam tirones norunt. Ibi enim
læſionem demonſtrare neceſſe non eſt, quæ in reſtitutionis pe-

titione operoſe probari debet. Deinde reſtitutionis benefi-

cium lapſu quadriennii, nullitatis querela poſt triginta annos
exſpirat. Igitur qui negotium ex capite nullitatis impugnare
poteſt, parum ſibi proſpicit, ſi reſtitutionem petat. Nulla ve-
ro ſunt illa negotia omnia, quæ in detrimentum abſentis ten-
dunt, ſiquidem abſens iſte neque vocatus legitime fuerit, ne-
que curator ei conſtitutus ſit. Fac itaque, prædium aliquod,
cujus dominium pro parte ad abſentem pertinebat, ob æs alie-
num publice ſub haſta vendi. Numquid reverſus abſens iſte
alienationem hanc impugnare & prædium venditum revocare
poterit? Equidem reſtitutio in integrum ei ſine dubio com-
petit per L. 7. §F. I. de Diſtract. pigt. At nos, illum nec opus
quidem habere reſtitutione, ſed, ſubhaſtationem ipſo jure nul-
lam eſſe, putamus. Magna quidem eſt haſtæ fiſcalis fides &
auctoritas, ſed non tanta, ut per eam abſentes inauditi & in-
defenſi bonis fuis exuantur. Ante omnia enim debitori ſub-
haſtatio futura denunciari debet. L. 4. C. de Diſtract. pignor.
uæ denunclatio ſi omittatur, nulla eſt ipſo jure ſubhaſtatio,
teſte Bergero in Electis diſcebt. for. p. II10O. Neque oberit quid-
quam abſenti, quod ille pre parte tantum dominus ſit, & ge-
. Rrrr3Z . teris

8s86 MEDFTAT. AD PANDECT.

teris ejus conſortibus denunciatio facta, aut, quod citatio ad
domum inſinuata fuerit. Citatio namque iis quidem, qui ci-
tati fuerunt, nocet, non etiam ſociis & conſortibus eorum.
Sed his jus quod ad partem ipſorum ſalvum manet. Vide
Lud. Poſt. de Subbaſtat. Inſpect. 36. u. 23. & 36. & Martini in
Proceſſu tit. 39. §. II. n. 89. Porro nec citatio ad domum facta
ſufficit, cum citatus in ea non habitat, neque familiam ſuam

ibi habet, ut jam ſupra in Specim. XXX. de in jus vocando, Me-

ditatione VI. oſtendimus, & Bergerum in Elect. Diſcept. for. pag.

2700. conſentientem habemus. Quamobrem, ut contra abſentem
recte Pprocedatur, neceſſe eſt, locum inveſtigare, in quo vivit,

& ad eum citationem mittere. Quodli is explorari nequeat,
citandus eſt publice. Si nec tunc compareat, curator ei pu-
blica auctoritate conſtituitur, hujusque conſenſus in negotiis
gerendis adhibetur. Sic reſponderunt Cti Vitembergenſes
menſe Decembri anni cho lo CCXI: Iſt waͤhrender Zeit, da Ca-
jus ſich in Krieges⸗Dienſten auſſer Landes befunden, dasjenige
Haus, deſſen Theil er von ſeinem Vater ererbet, auf Anſuchen ei⸗
nes Glaͤubigers Anfangs gerichtlich vor 5300. Rthlr. taxiret,
nachgehends oͤffentlich ſub haſta feil geboten, und an Titium, als
den meiſtbietenden, vor 3600. Rthlr. uͤberlaſſen worden. Nach⸗
dem aber Cajus aus dem Kriege zuruͤck gekommen, hat er, und
nach ſeinem kurz darauf erfolgten Abſterben deſſen Erben, daß ih⸗
nen ſolches Haus, refuſis refundendis, wieder eingeraͤumet wer⸗
den moͤchte, angeſuchet. Da denn derſelbe, ob Titius das ſuh
haſta erſtandene Haus, refuſis refundendis, wieder abzutreten
ſchuldig ſey, zu wiſſen verlanget. Ob nun wel die Aufkuͤndigung
des Capitals, welche nach Inhalt der Schuld⸗Verſchreibung ein
viertel Jahr vorher geſchehen ſollen, dem Cajo zwar nicht ſelbſt
wegen ſeiner Abweſenheit, gleichwol ad domum ejus durch Inſi-
nuation der gerichtlichen Monitoriorum, wie nicht weniger ſeiner
Schweſter, welche als Condebitricin haftete, geſchehen; bey wel⸗

chen Umſtaͤnden es das Anſehen gewinnet, ob ſey die geſchehene

Subhaſtation des Hauſes allerdinges beſtaͤndig, und Litius daſſel⸗
be vor die dafoͤr gegebene Summa wieder abzutreten nicht ſchuldig;
Dennoch aber und dieweil Cajus das halbe Eigenthum an dem

Haͤuſe

— — —, — — ——

— —

SP. LXIII. DE ABSENTIBVS. 687

Hauſe gehabt, und aber bekannten Rechtens, daß eine Subhaſta-
tion ohne vorhergehende Citation aller derjenigen, welchen das
ſubhaſtirte Guth zuſtehet, nicht beſtaͤndig ſey, oder doch wenigſtens

denen, ſo nicht citiret worden, an ihrem Antheil nicht præjudici-

ren koͤnne, fſerner dergleichen Citation nicht in des Schuldners
Haus oder Guth, im Fall er nicht weſentlich daſelbſt wohnet, ſon⸗
dern ihm ſelbſt in faciem inſinuiret, oder, daferne man den Ort
ſeines Aufenthalts nicht erfahren kan, oͤffentlich angeſchlagen, und,
wenn er auſſen bleibt, ihm von der Obrigkeit ein Curator abſen-
tis beſtellet werden muß, welches alles denn allhier nicht in acht ge⸗

nommen worden, indem die der Berthæ als Condebitricin ge⸗

ſchehene Inſinuation dem Cajo nicht ſchaden moͤgen, im uͤbrigen,
und, wenn auch gleich die Subhaſtation zu Recht beſtuͤnde, der
Cajus dennoch dagegen ex cauſa abſentiæ in militia, da zumal
die Læſion in continenti aus der von der gerichtlichen Taxa ſo
ſehr unterſchiedenen Kauf⸗Summa hervor ſcheinet, in integrum
zu reſtituiren waͤre; So iſt Titius des Caji Erben, refuſis re-

fundendis, das ſub haſta erſtandene Haus zur Helfte abzutreten
ſchuldig.

VI.
Abſens Iæſus, cui notabilis ſimul negligentia imputari poteſt,
5 in integrum non reſtituitur.
æpe abſentes læduntur, at ita, ut non ſola abſentia læſionis
cauſa ſit, ſed aliqua ſimul negligentia abſentis. Tum vero
reſtitutio in integrum locum non habet. Clare ſatis Paulus

in L. 16. Ex gquibus caufis majores: Won negligentibus, inquit,

ſubvenitur, ſed neceſſitate rerum impeditis, totumque iſtud arbitrio
prætoris temperabitur, id eſt, ut ita demum reſtituat, ſi non negli-
gentia, ſed temporis anguſtia uon potuerunt litem conteſtari. Quæ
lex tamen temperanda eſt ex aliis, quas ſupra in Specim. XXXII.

de Contumacia, Meditat. I. memoravimus, ut ſcilicet non omnia
a

DTTAT. AD PANDECT.

ad vivum reſecentur, nec quælibet levis negligenria reſtitu.
tionem impediat. Nam, ſi accurate nimis & ſerupuloſe cun-
G exigas, pauci abſentes ab omnia culpa immunes erunt. Igi-
tur notabilis negligentia aut juris ignorantia ſit oportet, ob
quam reſtitutio abſenti denegetur. Exemplis rem illuſtrabi-

mus. Ita nempe menſe Majo anni cio 1o CcI. ICti Vitem

bergenſes reſponderunt: Hat Lucas Kuͤhne bey der Regierung
zu Halle gegen Chriſtoph Heinrich Lauterbachs Erben Klage erho⸗
ben; Da denn anno 1701. den 13. May ſoll erkannt worden
ſeyn, daß Beklagte dem Klaͤger die ſtreitigen Guͤther abzutreten
ſchuldig. Welchen Abſchied beklagte Wittwe und Erben zu Luͤne⸗

burg zwar geleutert, die Leuterung aber, weil ſie die Succumbenz-

Gelder zu rechter Zeit nicht erleget, deſert werden laſſen; wannen⸗
hero der Herr zu wiſſen begehret, ob Beklagte in Anſehen, daß ſie
wegen weit entlegenen Ortes die Zeit der Succumbenz-Gelder
leicht koͤnnen verflieſſen laſſen, reſtitutionem in integrum zu erhal⸗
ten vermoͤchten. Ob nun wol die ziemlich weite Diſtanz von Luͤne⸗
burg und Halle einige Abſentiam zu induciren, folglich ex hoc ca-
Pite die Reſtitution der Wittwe und den Erben zuzukommen ſchei⸗
net; Dieweil aber dennoch die Leuteranten von Nothwendigkeit der
zu erlegenden Succumbenz -Gelder gar wol Wiſſenſchaft gehabt
oder haben ſollen, ſolche auch, wenn ſie nicht nachlaͤßig geweſen, zu
guter Zeit gleich bey eingewendeter Leuterung uͤberſchicken koͤnnen;
So mag die reſtitutio in integrum der Wittwe keineswegs zu ſtat⸗
ten kommen. Similem in modum [Cti Helmſtadienſes menſe Ja-
nuario anni c1o 1o CCxIII. reſponderunt: Der Beklagten iſt in dem

letzt eroͤfneten Urthel die Antwort auf die Klage ſub pona confeſſi &

convicti auferleget, nachgehends hierzu eine Friſt von 14. Tagen an⸗

geſetzet, und, da ſelbige bereits verfloſſen geweſen, eine andere von 4.

Wochen verſtattet worden. Nachdem aber dieſe abermalen verſtrichen,
hat

——

r2
elt.
e Cln.

et,
lrabi.
Uen.
enee
aſe⸗
worden
hkketen
Mlte,
Gnbee

Ghr

Geſe⸗

1Ne

hoccr.
ſOtH

lider
chott
,

hGfen:

ſn .

nleſe

Ne

fell⸗

NNNr

bon

ichen
N

4

Sp. LXIII. DE ABSENTIBVS.

hat Klaͤger der Beklagten beſtaͤndigen Ungehorſam angeklaget, und ſie
pro confeſſa und convicta zu halten gebeten. Nun entſchuldiget
zwar derſelben Advocatus ſeine Principalin damit, daß ſie mit
ihrem Eheherrn auf ſeine Guͤther in Franken verreiſet, und die zur
Inſtruction in dieſer Sache gehoͤrigen documenta zu Berlin ge⸗
laſſen, alſo ihm dem Advocato den noͤthigen Unterricht nicht erthei⸗
len koͤnnen. Alldieweil aber die Abweſenheit demjenigen nicht zu
ſtatten kommt, von welchem zugleich einiges Verſehen und Nach⸗
laͤßigkeit mit untergelaufen, und denn allhier nicht gelaͤugnet wer⸗
den kan, daß Beklagte ſchon lange vor ihrer Reiſe die noͤthige
Nachricht und Documenten uͤberſenden, auch, da ſie ſchon verrei⸗
ſet, gar wohl von ihren Guͤtern aus Inſtruction ertheilen, oder
doch vor Ablauf der peremtorie geſetzten Friſt um Verlaͤngerung
derſelben anhalten koͤnnen; So haben wir, daß Beklagte nun⸗
mehr pro confeſſa und convicta zu achten, demnach die gefoder⸗
ten 1188. Rthlr. 19. Gr. ſammt denen verurſachten Unkoſten Klaͤ⸗
gern zu erſtatten ſchuldig, erkannt.

VII.

Ahbſentia etiam ordinaria parit aliquando reſtitutionem in
integrum.

P Totiſſimum eſt diſerimen inter abſentiam ordinariam & ex-
1Nrtraordinariam. Ilam vocant, cum quis abeſt ab eo loco,

in quo domicilium non habet, quo modo civis Hamburgenſis
Lipiæ abefſe dicitur. Atque hanc abſentiam ordinariam ii,
qui de reſtitutione in integrum ex cauſa abſentiæ commen-
tantur, hujus loci eſſe & reſtitutionem in integrum mereri;
communiter negant. V ide Stravium iu Syntagm. Juris civ. Ex-
erc. S. §. 71. Nos vero & his abſentibus aliquando reſtitutionem
indulgendam putamus, non quidem regulariter, ſed tunc, cum
1om. I. . SSS8s clare

690 MEDITAT. AD PANDECT.

clare apparet, eos ob locorum diſtantiam ſine omni culpa ſua
quid omiſiſſe, atque in grave detrimentum incurriffe. Quam
ſententiam noſtram & æquitas commendat, & Lex 26. §. 9. in

fin. Ex quibus cauſis majores confirmat. Atque ita Cti Vitem-
7 . 4

bergenſes ſuper eodem, de quo in præcedente Meditatione dixi-
mus, caſu reſponderunt: Weii die Entlegenheit der Oerter Luͤ⸗
neburg und Halle eigentlich vor keine Abſenz zu achten; So mag

die reſtitutio in integrum der Wittwe nicht zu ſtatten kommen;

ſie koͤnte und wolte denn, daß wegen ſolcher Entlegenheit die Suc-
cumben?z⸗Gelder zu rechter Zeit zu uͤberſchicken unmoͤglich geweſen,
gebuͤhrend beybringen. Deſten genoͤſſe ſie billig.
C OA OL LA NXNIA.

1. Mercatores reipublicæ cauſa abſentes non ſunt, niſi di-
recto in utilitatem reipublicæ commercia exerceant L
5. §. 3. de Jure immunitatis. Interim aſſentimus W iſſem-
bachio, qui in Diſp. 15. ad D. §. 4. mercatorem etiam
lucri ſui cauſa peregrinantem & per abſentiam læſum
reſtitui debere affirmat.

2. Abſens etiam contra bonæ fidei poſſeſſores in integrum

reſtituitur L. T7. pr. Ex quibus cauſis majores.
3. Abſens collegii membrum ad electionem faciendam vo-
candum eſt. Quæ tamen vocatio tunc rescte omittitur,
ſi ille longe abſit & periculum ex mora metuatur e.

I18. X. de Electione.

SPECIME N LXIV.
MEDITATIONVM AD PANDECTAS
AD LIB. IV. TI T. VI.

RESTITVTIONE IN INTE-

GRVYM EX CLAVSVLA GENERIJ.
. I. Ke-

ð

in
Uun
Nn
tenn.

N

g
ſn
A.

lc.
l.
er.
etiin
kelun

SpP. LXIV. DEREST. IN INTEGR. EXN CLAVS. GEN. 691

I.

Reſtitutio ex elauſula generali non in gratiam tantum abſentium,
ſed etiam praæſentium conſtituta eſt.

II.

Contra termini probatorii lapſum reſtituitur inqui eopiam acto-
rum ad conficiendos articulos probatorios neceſſariorum non habuit.

nter cauſas reſtitutionis in integrum præcipua eſt clauſula,
ut vocatur, generalis: Si qua alia mibi juſta cauſa
videbitur, in integrum reſtituam. Vide L. I. §. I. & L. 26.
§. 9. Ex quibus cauſis majores. Hanc clauſulam tantum ad abſen-
tiam pertinere, nec ad alios caſus extendi poſſe, putant
W'eſembecius ad tit. Ex guibus cauſis majores n. 10.
iſembachius ad æ. Diſp. 15. §. 7. & Sobhilterus Exerc. adw. II.
§. 29. Igitur hanc prætoris mentem fuiſſe ajunt: ſi qua alia mi-
hi juſta ABSEN TIE. cauſa videbitur. Rationem opinionis hu-
jus ſuæ hanc afferunt, quod exempla in L. 26. & ſoquentibus
memorata omnia de abſentibus agunt. Verum enim vero ex
hoc ipſo non conſequitur, prætorem ad ſolam abſentiam reſpe-
viſſe. Contrarium potius, &, quod prætor caſus quoque for-
tuitos & alia impedimenta atque quascunque æquitatis ratio-
nes comprehendere voluerit, apparet ex L. I. pr. Ex quibus cau-
ſis mjores ibi: tempus, quo quis reipublieæ operam dabat, vel adver-
Jocacfu laborabat; ne vel obſit, vel proſit, quod El EIVI Ldeinde ex
eadem L. I. §. I. ubi poſt varias abſentiæ ſpecies recenfitas ſub-
jicitur: ſive cui pro magiſtratu ſine dolo ipfius actio exemta eſſe dice-
zur, item ſi qua alio mibi juſta cauſa eſſe videbitur ; porro ex L. 3.
C. Quibus ex cauſis majores, ibi in contractibus, qui Vonæ fidei ſunt,
etiam majoribus oficio judicis cauſa cognita bpublicajura ſubveni-
88882 Unt;

692 MEDITAT. AD PANDECT.

unt; item ex L. 2. de in integrum reſtitutionibus, ibi: aut juſtum
errorem. Adde L. 26. 9. 4, 5, 6, 7. Ex quibus cauſis majores., Huc
Pertinent exempla, quæ in aliis titulis occurrunt. Sic in §. 5§.

I. de Heredum qualitate contra aditionem hereditatis damnoſæ

reſtituitur heres, quod poſt aditam hereditatem grande æs alie-
num, quod aditæ hereditatis tempore latebat, emerfiſſet. In

§. 33. I. de Actionibus contra pœnam plus petitionis reſtituitur,

qui totum legatum petierat, ſed ex prolatis deinde codicillis,
ademtam ſibi partem legati, intellexerat. Omnium vero cla-
riſſima eſt Lex I. §. 9. de Itinere actuque privato ubi Ulpianus:
Si quis, ait, propter inundationem uſus non ſit itinere altuque hoc
anno, ecum ſuperiore uſus ſit, poteſt, repetita die, hoc interdicto uti
per in integrum reſtitutionem ex illa parte, ſi qua mihi juſta cauſa
eſſe videbitur. Sedetſi per vim hoc ei contigerit, in integrum reſtitui
oportere, Marcellus probat. Præterea & aliis caſibus interdictum
repetita die competit, ex quibus in integrum quis reſtitutionem im-
petrare ſoleat. Quæ cum ita ſin, dubium non eſt, quin jus Roma-
num reſtitutionem in integrum ex clauſula generali ad præſen-
tes etiam variis caſibus læſos extendat. Et hoc uſu quoque ſerva-
tur. Varia ejus rei quotidie obveniunt exempla. Ita Cti Helm-

ſtadienſes menſe Tunio anni c1o 1o ccXII. in integrum reſtitue-

runt aliquem, qui terminum fibi ad probandum præfixum præ-
termiſerat, ſed pro excuſatione afferebat, quod copiam acto-
rum, ſine quibus articuli probatorii commode confici non po-
tuerant, haud habuiſtet: Der Beweis in der Wiederklage ſchei⸗
net, weil deſſen fatale von Zeit des in inſtantia appellationis er⸗
oͤfneten und in Kraft Rechtens ergangenen Urthels zu laufen an⸗
faͤngt, deſert zu ſeyn. Man hat aber ſelbigen dennoch in Anſe⸗
hung, daß die Beweis⸗Arkickel ohne Inſpection der Acten nicht
fuͤglich verfertiget werden moͤgen, und aber deren Remiſſion erſt
lange hernach, ohne daß Beklagten hierbey etwas zu imputir.n,
erfol⸗

—

lne

ellis
ch.
nns

ti

nlſe

Atn

Nn
in.
Dna-
elen.
ſerze.
Heln.
ſtirme.
npre.
al.
on o⸗

90

Oi H
fen n

n ht
von e
Ukir.,

NfO

gehalten.

—

Sbp. LXIV. DE REST. IN INTEGR. EN CLAVS. GEN. 693

erfolget, annoch ex capite reſtitutionis in integrum vor zulaͤßig
III.

Qui per imperitiam vel negligentiam procuratoris Tsſer eſt, in
imiegrum quidem reſtituitur, non tamen, niſi in ſubſidium,
S excuſſo videlicet procuratore.
lia reſtitutionis in integrum ex clauſula generali cauſa eſt
imperitia vel negligentia procuratoris. Magna vero hic
inter ipſas leges civiles pugna eſſe videtur. Aliquæ ei, qui
culpa vel fraude procuratoris læditur, etſi reipublicæ cauſa ab-
ſens fuerit, reſtitutionem in integrum denegant l. 39. Ex qui-
bus caufis majores, lI. 10. C. de Procuratoribus. Aliæ ſimpliciter il-
lam concedunt l. 26. §. 9. Ex quibus cauſis majores. Iſta jurium
pugna non potuit non magnum inter Doctores certamen ex-
citare, de quo componendo nos quidem in præſens non labo-
rabimus. Præferimus tamen noſtramque facimus illorum ſen-
tentiam, qui in integrum reſtitutionem admittunt, ſed tantum
in ſubſidium, excuſſo videlicet & non ſolvendo exiſtente pro-
curatore. Hæc ſententia media, etſi non paucis diſpliceat,
omnium tamen optime cum allatis modo legibus conciliari
poteſt, & ſecundum Gailium lib. I. Obſerv. 35. n. 9. in Camera

Imperii recepta, aliorum quoque collegiorum aflenſu compro-

bata teſtibus Ummio Diſp. ad Proceſ. 2. n. 52. & Bergero in Oeco-
nomia juris p. 897. & a Potentiſſimo Prufſſorum rege in der all⸗
gemeinen Ordnung die Verbeſſerung des Juſtiz-Weſens betreffend
§. 31I. confirmata eſt. Quapropter & Cti Helmſtadienſes eam
in pronunciando ſequuntur. Fecerunt id menſe Januario an-
ni cro 10b CcXxV: Was die Frage betrift, ob Klaͤger reſtitutio-
nem in integrum ſuchen koͤnne; ſo iſt bey den Rechtsgelehrten
ausgemachet, daß derjenige, ſo per culpam oder imperitiam ſeines
Advocaten Schaden leidet, reſtitutionem in integrum, jedoch an⸗
derer Geſtalt nicht, als, wenn er zufoderſt den Advocaten belanget,
und gebuͤhrend excutiret, ſuchen koͤnne. Nun liegt allhier am hel⸗
8533 5 3 len

694 MEDITAT. AD PANDECT.

len Tage, daß der Advocat dadurch, weil er den dem Klaͤger hoͤchſt

nachtheiligen Beſcheid in Kraft Rechtens erſchieſſen laſſen, und
nicht, wie er wohl geſollt, a viribus rei judicatæ ſuſpendiret,
einen gröoſſen Fehler begangen und Klaͤgern Schaden zugezogen.
Dennoch iſt Klaͤger nach der eingefuͤhrten Praxi wohl berechtiget,
wider den durch Verſehen des Advocaten rechtskraͤftig geworde⸗
nen Beſcheid Reſtitution zu ſuchen, wenn er zuſoderſt beybringet,
daß er den geweſenen Advocaten gebuͤhrend belanget, von ihm aber
wegen Mangel der Mittel keine Satisfaction erlangen koͤnnen. Si⸗
militer iidem menſe Aprili anni cio 1o ccxvII. reſponderunt:

Es hat Klaͤger den ihm auferlegten Beweis gefuͤhret, ſiehet aber nach

Publication des Rotuli deſſen Unzulaͤnglichkeit wohl, und begeh⸗

ret unter dem Vorwand, daß er ſeinem bisherigen Advocato einen

Zeugen und documenta, deren ſich ſelbiger nicht bedienet, ſuppe-
ditiret, reſtitutionem in integrum, welche ihm auch in dem letzten

Beſcheide auf den Fall, daer ſein Vorgeben eydlich erhaͤrten wuͤr⸗

de, ertheilet worden. Hieruͤber beſchwehret ſich nun Beklagter und
fuͤhret dagegen an, es ſey poſt publicationem atteſtatorum ver⸗
boten, einen neuen Beweis anzutreten, den einigen Fall ausgenom⸗
men, da ganz neue Zeugen und documenta aufgefunden wuͤrden,
welcher caſus allhier nicht vorhanden. Ob nun wohl auſſerdem
auch ex capite reſtitutionis in integrum ein neuer Beweis Poſt
didicita atteſtata verſtattet wird, arg. L. 36. de Minoribus, teſte
Martini in Proceſſu tit. 29. KRubr. n. 61. Weilen aber doch, wenn ein
Verſehen des Advocati dabey mit unterlaͤufet, die Reſtitution an⸗
derer Geſtalt nicht, als excuſſo & non ſolvendo exiſtente Pro-

euratore, verſtattet wird, welches denn der gemeinen praxi gemaͤß

iſt; So ſeynd wir den gegebenen Beſcheid, jedoch mit der angehengten
Erklaͤtung/ daß Klaͤgern vor allen Dingen gebuͤhrend beyzubringen ob⸗
liege, wie er von ſeinem bisherigen Advocaten die Erſetzung des ihm zuge⸗
fuͤgten Schadens nicht erlangen koͤnne, zu beſtaͤttigen be wogen worden.
IV. Qui,

s

õ

SP. LXIV DE REST. INEECRR EX CLAVS. CEN. 2

IV.

Lui, um falſam celebris 7Cii opinionem ſegunar, lapſas A,

umuntegrum reſtituitur.
(uctoritas judicis vel celebris Cti merito a nobis inter cau-
ſas reſtitutionis in integrum refertur. Id qud jam ſupra
in emen XXXIII, Meditatione 4. & 5. diximus, atque ar-
gumento L. 10. in ſin. de Bonorum bolſeſſion. & L. 9. §. 3. de Juris
& facti ign. ſtabilivimus. Igitur rationes noſtras iterum nunc
non proponemus, ſed novum, quod ſuccurrit, exemplum ſal-
tem memorabimus. Accidit nempe interdum, ut in ſententia
judicis alicui certum, infra quod actionem ſuam probet, ſpa-
tium definiatur, ſimul vero aliud quid expediendum præcipia-
tur, e. g. Daß Klaͤger zufoderſt den Vorſtand der Wiederklage
und Unkoſten halber zu beſtellen und den Grund ſeiner Klage binnen
4. Wochen zu erweiſen ſchuldig. Quæritur igitur, ex quo die
nenitruum hoc ſpatium currere incipiat. Nullam nos vide-
mus cauſam, cur a notiſſima juris regula, quæ ſpatium probatio-
nis a die rei judicatæ computat, ſit recedendum. Cum ratio-
ne enim quodammodo & æquitate pugnaret, computationem
aà die, quo alteri ſententiæ parti ſatisfactum ſit, inchoare. Ita
enim is, qui probare juſſus eſt, obſequium hoc diutiſſime
differre & probationem in infinitum extrahere poſſet. Perci-
peret etiam inſigne ex negligentia, culpa & mora ſua emolu-
mentum. Sed hoc jam ante nos Heroldus in Olſervationibus co-
pioſius oſtendit, & a nobis forſan i infra uberius deducetur. Re-
periuntur tamen aliqui contrariæ opinionis aſſertores, viri non
incelebres, Berlichius P. I. Conel. 38.. 28. Läudoviei in Pro-
eceſſu civili cap. I15 §. 8. A quibus etſi diſſentiant Cti Helmſtadi-
enſes, hoc tamen eorum auctoritati tribuunt, ut, ſi quis illa in-
ductus ſpatium probandi ſibi præfigum prætermittat, eum in
integrum reſtituant, ſed tamen in ex penſarum refuſionem
. con

8 —

696 MEDITAT. AD PANDECT.

condemnent. Et ſic menſe Decembri anni c1o 1o ccxv. reſpon-
derunt: Der ge⸗
an, ob Klaͤger ſich an dem ihnen nachgelaſſ nen Beweis verſaͤumet.
Ob nun wohl die von ihnen zur Salvirung ſolchen Beweiſes ange⸗
fuͤhrte Entſchuldigung, daß nemlich der Beweis⸗Termin eher nicht,
als bis zuvor denen uͤbrigen im Urthel enthaltenen Puncten ein Ge⸗
nuͤgen geſchehen, zu laufen anfange, von geringer Erheblichkeit iſt,
indem ſolche Excuſe der Vernunft und Billigkeit nach anderer Ge⸗
ſtalt keinen Platz findet, als, wenn nicht dem probaturo, ſondern
dem Gegentheil was zufoderſt zu Preſtiren auferlegt wird, dieſer
aber ſich hierinnen ſaͤumig erzeiget, dahingegen, wenn der probatu-
rus ſelbſt nachlaͤßig iſt, ſeine eigene culpa und mora ihm keinen

Vortheil ſchaffen, noch tanquam propria turpitudo zu Salvirung

des verſaͤumten Beweiſes angefuͤhret werden kan, und es demnach
das Anſehen gewinnet, ob haͤtte der Beweis vor deſert erkannt
werden ſollen; Alldieweil aber Klaͤgere die Meynung einiger Rechts⸗
lehrer, als des Berlichii und Ludoviei, vor ſich gehabt, und durch
dieſelbe ſich vielleicht bewegen laſſen, prorogationem termini nicht
eher zu ſuchen, und einem Richter vergoͤnnet iſt, wenn er es der
Billigkeit gemaͤß befindet, auch aus andern Urſachen, welche ex⸗
preſſe in den legibus nicht enthalten, in integrum zu reſtituiren;
So haben wir es ex capite reſtitutionis in integrum bey vorigem

Urthel gelaſſen, dabey aber Klaͤgeren die Erſtattung der ſaͤmtlichen

durch ſolche Reſtitution verurſachten Unkoſten, als welche der re-
ſtitutus jederzeit zu tragen ſchuldig iſt, auferleget.
V.
Pauper non per omnia in integrum reſtituitur, ſed quod ad illa
Jaltem negotia, in quibus pecunia opus fuit.
Contra fataliæ interponendæ appellationis pauper nonnunquam in
integrum reſtituitur.

VII. Ad

tige Streit kommt hauptſaͤchlich darauf

— — —¶ —

—
hon⸗
hunf
unt
Che
ſcht,
G

itſt,

1O

dern
diſe

atu.

ten
rng
rn
konrt
Recher
ddc
iſche
6N
e er
Uing;
tigern
t le⸗

Nd ie

onrin

IA

SP. ILXIV. DE RESTTT. IN INT. EX CLAVS. GEN. 697

Ad Jara pauperum quis admitti poteſt, etiamſi ampliſſimorum
prædiorum dominus ſit.

auperum quidem mentionem prætor expreſſam non facit.
Quin tamen ſub clauſula illa generali comprehendantur,

non dubitamus. Ipla hoc reéta ratio & æ qquitas ſuadet, ut

adeo opus non ſit, pro ſtabiliendo hoc pauperum privilegio

eum vulgo DD. obſcurum aliquod argumentum ex l. 76. de
Prociratoribus deducere. Vide tamen c. 8. X. de Abpellationi-
jus. Sed non promiſcue pauperibus hoc perfugium patet, ve-
rum tunc ſaltem, cum in negotio læſi ſunt, quod ſine impenſa
perficere non potuerunt. Sic pauper contra omiſiæ proſequen-
dir appellationis fatalia, quæ ſine ſumtu obſervare non poruiſ-
ſet, in integrum reſtituitur, teſte Mevio P. 3. Deciſ. 178. Con-
tra, ut monet Brunnemannus ad I. 26. de Procuratoribusn. 2. in
fatalibus interponendæ appellationis ,in quibus pecunia op 1s
non eſt, pauper non juvatur. Sed ab hac Brunnemanni obi-
one recedendum eſt nonnundquam. Cti certe Helmſti-
dienfes ab eà menſe Iulio anni cmo 10 CCXVI. receſſerunt, &
Panperem contra omiſlam appellationem in integrum reſti-
taerüt. Sententia ſcilicet contra eum lata fuerat. Sed copia n

us ſententiæ judex illi, quod debitas ſportulas ſolvere non

₰

.

18 1
poſſet, facere derrectarat. Lapfſum itaque erat interponendæ
appellationis tempus. Huic profecto reſtitutio in integrum

ſine injuſtitia non poterat denegari. Anfaͤnglich wird in unſe⸗
rem Urthel der Koggelin gedacht. Derſelben iſt zwar ihre Præten-
Bon in contumaciam abgeſprochen worden. Daferne ſie aber ih⸗
rem Ankuͤhren nach von ihrer Obrigkeit das Armen⸗Recht erhal⸗
zen, und ihrer Armuth halber die Decreta nicht ausloͤſen koͤnnen,
ſo mag ihr das Armen⸗Recht auch in hieſigem Judicio, und
Tom. I Tttt folg⸗

—

696G MEDITAT. AD PANDECT.

folglich die reſtitutio in integrum nicht verſaget werden. Cete-
rum ſingulare eſt, quod interdum ad pauperum jura admit-
tatur, qui indubius ampliſſimorum bonorum dominus eſt,
ſi ſcilicet per caſum & calamitatem illis frui impediatur.
Memorat Marta Meapolitanus Digeſt. noviſſ. tom. I. verb. Ex:
benſæ c. 5A. pPetiiſſe quendam jura paupertatis, cujus ali-
qua bona ſequeſtrata, cetera vero, quæ in Flandria poſſi-
debat, etſi opima ſatis, ab Hiſpanis tamen tunc direpta
domino fructum nullum ferebant. Cui certe beneficia Pau-

perum denegari non potuerunt, vel ideo etiam, quod
prædium, quamdiu ab hofſtibus occupatum eſt, civiliter

Perüfſe cenſeatur L. 12. §. ult. de Rebus auct. jud. poſzd.
VIII.
Ruſtici ob ſolam imperitiam in integrum non reſtituuntur.
“ ſunt & magna ruſticorum privilegia, quæ Collega
N noſter AKreſſius eleganti ſcripto de Privilegiis agriculturæ
apud Germanos complexus eſt. Sed caveamus tamen, ne Pplus
juſto illis indulgeamus. Diſpiciemus nunc imprimis, utrum
reſtitutio in integrum ex clauſula generali facile iis fit indul-
genda. Implorant eam frequentiſſime, ſicubi in contractu vel
proceſſu per imperitiam vel negligentiam lapſi ſunt. Nec
negamus, ſuccurrendum illis interdum eſſe. Sed ut hoc fiat,
ſingulares æquitatis rationes concurrant, oportet. Nam fſi te-
mere homines agreſtes reſtituas, nemo, qui cum illis vel con-
trahit vel litigat, ſecurus erit, ſed ſemper reſciſſionem nego-
tii timebit. Igitur ſola ruſticitas cauſa reſtitutionis in inte-
grum non eſt, niſi errorem, quem ruſticus commiſit, adhi-
bita diligentia, qualis in iſtiusmodi homines cadit, & conſultis
peritio-

2

el

Ir.

8 A
„
oll⸗

e
epe

Pen.
god

lter

SP. LXIV. DE RESTIT. IN INT. EX CLAVS. GEN. 699

Peritioribus, vitare facile non potuiſſet. Conſentiunt nobis-
cum jurium noſtrorum conditores, ut ex L. 2. C. de in jus vo-
cando & L. I0. de Bonorum poſſeſſtionibus apparet. Conſentiunt
ICti Vitembergenſes apud Bergerum in OCeconomia juris lib. 3.
tit. 15. §. 14. u. 4. & Wernlerum P. I. Olſervat. forenſ. 52.
Quibus addemus aliud eorundem reſponſum menſe Martio
anni clo 10 CCXII. datum: Es beſtehet der Beklagten fuͤrnehmſtes
gravamen darinnen, daß ihnen als einfaͤltigen Bauersleuten,
wenn ſie auch gleich an dem Eyde verſaͤumet, die Reſtitution in
integrum zu ſtatten kommen muͤßte. Alldieweil aber die vorge⸗

ſchuͤtzte ruſticitas keine genugſame Urſache iſt, reſtitutionem in in-

tegrum zu erlangen; So haben wir voriges Urthel confirmiret.

IX.

KReſtitutio in integrum, ex juſta licet eauſa petita, velte denega-
tur, ſi aphareat, eam inatilem futuram.

☛ reſtitutio in integrum petitur atque juſta etiam cauſa,

ob quam concedi debeat, allegatur. Nec tamen a judice
confeſtim indulgenda, ſed diſpiciendum prius eſt, ſitne utilis

futura illi, qui eam implorat, Fit enim interdum, ut magis

noceat reſtitutio reſtituto, quam proſit. Fac ſcilicet, ſenten-
tiam contra Eccleſiam, abſentem, minorem vel alium privile-
latum latam, omiſſa per incuriam appellatione, in rem judica-
tam tranſüſſe, & reſtitutionem in integrum contra neglectam
appellationem peti. Adeſt læſio, adeſt & juſta reſtituendi cau-
ſa. Ergo videri poterat, non debere reſtitutionem recuſari. Ve-
rum judex præterea conſideret, neceſſe eſt, ſperandumne ſit,
ut, conceſſa appellatione, ſententia lata reſcindatur. Quodſi
enim animadvertat, iſtam illam fuiſſe, fruſtra appellatio omiſſa
reſtituetur. Hue pertinet argumentum I. 44. Ex quibus cauſis
Trt2 mæajo-

mjorei. Et fic reſponderunt Cti Helmſtadienſes menſe Ma-
jo anni c1o 10 CcxvI: Ob es wohl das Anſehen gewinnet, ob ſey
die von dem klagenden Cloſter geſuchte Reſtitution allerdinges zu⸗
laͤßig; Alldieweil aber die Appellations -Gravamina von ſo ge⸗
ringer Erheblichkeit ſeynd, daß, wenn auch Klaͤger zu Fortſetzung
dieſer Appellation gelaſten wuͤrde, dennoch nothwendig eine Con-
firmatoria des vorigen Urthels erfolgen muͤßte, dieſemnach die ge⸗
ſuchte Reſtitution dem Cloſter keinen Vortheil bringen, ſondern
vielmehr ſchaͤdlich ſeyn wuͤrde; So ſeynd wir, daß weder die von
Klaͤgern eingewandte Appellation noch geſuchte Reſtitution ſtatt
habe, zu ſprechen bewogen worden. S

COXOLELEA N IA. 1414
1. Etiam ſupina ignorantia, ſeu, ut DD. loquuntur, fatua
cauſa interdum præbet juſtam reſtituendi cauſam. Nec
obſtat L. 6. de-juriz 8z facti igh.
2. In cauſis matrinonialibus lapius reſtituitur, non ſolum
is, qui pro matrimonio, ſed &, qui contra illud labo-
rat. Berger in Electis Prox. matrim. §. 37. C 40. e
3. Cœcitas eſt juſta reſtitutionis cauſa. Diſſentit Berger
in Oeconomia juris p. 899. S

SJD. — — —

— —

—

SPECIMEN LXVyY.. “
MEDITATIONVM AD PANDECTAS DZ
AD LIB. IV. TIT. VIII.

ARBITRIS.

Arkitri ad arbitrium dicendum aliguando coguntur.

Equi-

ng

,

den

lo

erger

S

p. L-XV. DE ARBITRIS. 707

quidem Ulpianus in L. 3. §. I. de Keceptis, qui arbi-
trium: Neminem; inquit, prætor ogat arbitrium reci-
pere, quoniam bac Tes libera & ſoluta eſt, & extra ne-

coeſſtatem jurisdictionis poſita. Et ipſe Chriſtus Lucæ XII,
1. oblatum ſibi arbitri vel potius mediatoris munus cum

indignatione recuſat. Nec jus naturæ quempiam ad recipi-

endum arbitrium obligat. Etſi enim ad ofſicia humanitatis re-

ferendum ſit, arbitrium dicere & per illud litem finire, is
tamen, qui prævidet, odium ſibi alterutrius & periculum inde
imminere, ad onus tale ſubeundum nec ex humanitatis quidem

regulis obſtringirtur. Nemo quippe cum damno & diſeri-

mine ſuo ad benefaciendum alteri eſt obligatus. Quæ cum ita

ſint, theſis noſtra falſa, & æ quitati atque juri contraria videri
poterit. Sed non eſt. Loquimur ſcilicet de caſu, quo hi, qui
arbitrium alicui deferunt, imperium in eundem habent. Nam
quemadmodum univerfſitas membrum aliquod ſuum ad ſub-

eundas ſyndici partes compellere poteſt, ex ſententia eſem-

becii ad tit. Quod cujaszue univerſitatis n. 5. & Lauterbachii in
Collegio 1 Veor. pract. ad eund. tit. §. 18. ita tale membrum, quod
univerſitas ad ſopiendas lites ſuas eligit, munus hoc collegio
(uo ſalutare detrectare nequit, aut, ſi detrectet, iisdem poœ-
nis coërcetur, quibus illi, qui munera pPublica recuſant, ſub-
jiciuntur. Singulare ejus rei exemplum in tabulis pacis anno
ci9 10 CIIV. inter Britannos Belgasque factæ apud Londorpium
Ati. publ. contin. l. 6. occurrit. Quarum tabularum capite 28.
cautum eſt, ut ad damnum, quod Belgæ Britannis in Dania
dederant, æſtimandum arbitri ab utraque republica eligeren-
tur, hique, ſi intra 27. Junium & Kalendas Sextiles de ſenten-
tia non convenirent, nee controverſiam arbitrio ſuo dirime-
Lett 3 rent,

70² MEDITAT. AD PANDECT.

rent, ſoli in cameram concluderentur, ibique ſine cibo, potu,
igne, lumine tamdiu relinquerentur, donec conſentirent.

II.

Sententia arbitri tantum intra decendium impugnari poteſt,
poſtea non.

III.
Quodſi tamen læſus manifeſtum errorem ab arbitro commiſſum

oſtendere poſſit, laudum, elapſo etiam decendio, recte
impugnatur.

Nuæſtio gravis eſt inter DD an plane a laudo arbitri liceat
appellare. Affirmant multi propter l. 9. σ10. Qui ſa-
tisd. cog. && l. 76. Pro ſocio. Negant alii obl. I. C. de Ke-
ceptis arbitris && I. 72. §. 2. de Kecebtis, qui arbitrium. Quæ le-
ges adeo inter ſe pugnant, ut conciliationes, quæ vulgoô affe-
runtur, ad tollendam hanc pugnam vix ſufficiant, & Bartolus
adl. 77.S. Arbitrorum Pro ſocion. 22. Principis deciſionem tan-
quam in inextricabili controverſia requirat. At nobis res clara
& jam tum a uſtiniano deciſa viderur. Scilicet antiqui Cti,
quorum fragmenta Pandectis inſperſa ſunt, diſſenſerunt in-
vicem, & pars reductionem cauſæ ad arbitrium judicis permi-
ſit, pars rejecit. Ad horum ſententiam Antonius Imp. in l. I- C
de Keceptis arbitris acceſſit. Tandem Juſtinianus in I. 5. C. de
Keceptis arbitris certamen ſuſtulit, atque intra decendium qui-
dem a laudo arbitri appellationem conceſſit, eo autem lapſo,
laudum vires rei judicatæ accipere conſtituit. Quæ Juſtiniani
deciſio æqua eſt & propterea merito uſu ſervatur. Tunc
tamen cum Gailio lib. I. Obſ. 150. etiam poſt decendium
appe

Hationem & redudtionem ad arbitrium boni viri ad-
mittimus, quum erraſſe arbitros manifeſte doceri poreſt.
Quoniam cenim ipfius judicis ſententiam per manifeſltum
errorem aut ad falſam artificum relationem latarn intra
XXX. annos oppugnare licet l. r. §. I. Quc ſententid
ſine afpellatione, W'eſembecius ad tit. D. Si menſor falſum
modum dixerit n. 6. idem in laudo arbitri multo magis licehit.
Aitdue

.

— — ——

X

SL. I,XV. DE ARBITRIS. 703

Atque ſic Cti Vitembergenſes menſe Septembri anni cIo 1o

CcCIX. reſponderunt, ei, qui cum adverſario ſuo in certos taxa-

tores compromiſerat, licere, reprobata eorum taxatione quip-
pe manifeſto iniqua, ad alios ſumtu ſuo conſtituendos provoca-
re: Beklagter meynet zwar, es muͤſſe bey der bereits geſchehenen Ta-
xXation verbleiben, in Erwegung, daß ſelbige dem fol. 268. befindli⸗
chem und in Kraft Rechtens ergangenem Urthel zu Folge vorgenom⸗
men, die darzu beſtellten Perſonen auch von Klaͤgern ſelbſt zum
Theil vorgeſchlagen oder doch approbiret, und von dem Richter
gebuͤhrend vereydet worden, uͤberdies mit dem Ackerbau von Ju⸗
gend auf zu thun gehabt, ſolchen alſo wohl verſtanden, dieſemnach,
und da ſie in dieſem arbitrio einmuͤthig dahin, daß Beklagter etli⸗
che 80 Rthlr. mehr aufgewendet als eingehoben, geſchloſſen, wuͤr⸗
de Klaͤger ſich nicht entbrechen koͤnnen, ihm nicht allein dieſen Ue⸗
berſchuß, als impenſas neceſſarias, ſondern auch die auf den ganzen
vergeblich angeſtellten Proceß gewendeten Unkoſten zu erſtatten. All⸗
dieweil aber die gemeinen Kayſerl. Rechte in dem Fall, wenn ein
Schiedsmann nicht eben per ſolemne compromiſſum zu or⸗
dentlicher Unterſuchung und Entſcheidung der Sachen, ſondern nur,

wie allhier geſchehen, ſein Gutachten ex æquo & bono zu ertheilen,

beſtellet worden, denen Partheyen, von ſeiner Ermaͤßigung abzuge⸗
hen und ad arbitrium judicis zu provociren, verſtattet, welches
auch bewehrte Rechtslehrer, vermoͤge der in Teutſchland eingefuͤhr⸗
ten Geſete und Gewohnheiten, ſo gar auf die arbitros ſolemnes,
wenn eine aus deren Ausſpruch herruͤhrende Læfion klaͤrlich darge⸗
than werden mag, erſrecken, und aber bey genauer Betrachtung

der von Klaͤgern angefuͤhrten gravaminum, daß bey der erſteren

Taxation ein und das andere verſehen, erſcheinet, zu dem bey dem
damaligen guten Korn⸗Preiſe, daß die eingehobenen Nutzungen

von denen Unkoſten uͤberſtiegen worden, ganz nicht wahrſcheinlich

iſt; So haben wir Klaͤgern eine anderweitige Taxation, jedoch
auf ſeine Unkoſten, billig verſtattet.

IV.

Arbiter rem litigioſam tertio, qui in lite non eſt, adju-
dicare nequit.

V. Mul.

704 MEDITTAT. AD PANDECT.

Multo minus arbiter Tement iam ſibi ipſi utilem ferre
botelt.
Re quidem Seneca de Beneficiis lib. 3. eap. 2. Judicem, “
inquit, formula includit, & certoôs, ques non excedar, R
terminos ponit: arbitri libera & nullis adſtricta vinculis reli-
gio & detrahere aliquid poteſt, & ad jicere, & ſententiam ſuam .
non, prout lex aut juſtitia ſuadet, ſed, prout humanitas aut
miſericordia impulit, regere. Resçte, inquam, Seneca æquita- .
tem non juſtitiam, formulariam ſceilicet illam veterum Roma-
norum & legibus ſæpe durifſimis alligatam, ab arbitro obſer- 1
vari jubet. Quamvis vero laxius ſit arbitri, quam judicis offi- 5
cium, eo usque tamen illud extendi non debet, ut poreſtas 11
arbitro permittatur, rem tertie, qui in illum plane non com- 8
promiſit, adjudicandi. Fac enim, arbitrum, dum cauſa apud 0
eum diſceptatur, animadvertere, rem ad neutrum litigantium, eeeel
ſed prorſus ad tertium, qui jus forſan ſuum ignorat, pertinere. de
Poteritne ſecundum illum ſententiam ferre? Negatur, quia lu
tertii illius jus ad cognitionem ejus plane non pertinet. Ne- i
que obſtat, quod Paulus in L. 19. pr. de Receptis, qui arbitrinm de
arbitro dicere, quod ipfi videtur, permittit. Reſtringendun C
enim hoc eſt ex L. 32. F. 12. eod. dummodo ſcilicet nihil extra io
compromiſſum faciat. Clarius adhuc Innocentius III. in caß. 6. uI
X de Arhitris: Arbitri, ait; judicare non valent, niſi de his M
tantum, ſuper quibus in eos extitit compromiſſum. Poreſt A
tamen arbiter & debet tanquam bonus vir privatim admonere n
Rtigatores, ut rem ei, cui de juré debetur, reddant. Quz te
quum ita ſint, improbius longe faciet arbiter, qui ſibi ipſi rem 1
litigioſam, etſi vere ejus dominus ſit, adjudicaverit. Et fe- ðU
cerunt tamen hoc nonnulli. lpſe populus, ſeu potius plebs UWMW
. Roma-

ſlee

femn
ſe.
lebs
ne

Sp. LXV. DE ARBITRIs. 705

Romana, contradicente ſenatu, dedecus hoc admiſit. Aricini

atque Ardeates de ambiguo agro quum ſæpe bello certaſſent,

multis invicem cladibus feſſi judicem populum Romanum ce-
pere. Sed vocatæ tribus judicaverunt, agrum publicum po-
puli Bomani eſſe. Adjicit Livius L. 3. cap. 72. nec abnuitur
ita fuiſſe, ſi ad judices alios itum foret, nunc haud ſane quid-
quam bona cauſa elevatur dedecus judicii. Idem Livius lib. 4.
ap. II. infame hoc judicium vocat. Contradixere etiam acer-
rime patres atque oſtenderunt plebi, populum Romanum qua-
druplatoris & interceptoris litis alienæ perſonam laturum;
atque, quum nihilominus cupiditas plus apud plebem vale-

ret, judicium hoc non Aricinis Ardeatibusque, quam patri-

bus Romanis fœdius atque acerbius viſum eſt. Simile fere fu-
it Philippi Macedonum regis facinus, de quo ſie Juſtinus lib.
8. 6. 3. Forte evenit, ut eum fratres duo, reges Thraciæ, non
contemplatione juſtitiæ ejus, ſed invicem metuentes, ne al-
terius viribus accederet, diſceptationum ſuarum judicem eli-
gerent. Sed Philippus, more ingenii ſui, ad judicium ve-
luti ad bellum, inopinantibus fratribus, inſtructo exercitu
ſupervenit, & regno utrumque non judicis more ſed frau-
de latronis ac ſcelere ſpoliavit. Recentius ex ſeculo poſt
Chriſtum natum XII. exemplum memorat Iiinbohus in Genea-

logiis viginti illuſtrium in Hiſpania familiarum p. 126. Co-

mitis Manrici de Lara, qui, quum judex litis de oppido
Molina ab utroque Alphonſo, Arragoniæ Caſtellæque re-
gibus, conſtitutus eſſet, ita ſententiam pronunciavit a ne-
mine exſpectatam: quin, inquiens, mihi potius, quam al-
terutri veſtrum, reges, Molinam addico, eamque majora-
tum poſteris meis perpetuum conſtituo. Quo etiam arbi-
trio reges confidentiam mirati ſteterunt. De recentiſſimis,

quæ ſuppetunt, exemplis, nihil dicemus.
Tbm. I. Uuuu VI.

706 MEDITAT. AD PANDECT.

VI.

Teſtator beredibus ſuis neceſſtatem imponere poteſt, arbitres
in controverſiis ſuis aſſumendi.

VII.
Is, gui arbitrio prudentis viri controverh tam decidi jubet, arhi:
zrium proprie dictum, non arbitratorem intelligit.

Nihil infrequentius eſt in teſtamentis, quam, ut parentes li-
beris ſuis optime proſpecturi & imprimis ſumtuoſas lites
& judicia excluſuri neceſſitatem eis imponant, controverfias,
ſi quæ naſcantur, per arbitros certo & præſcripto modo com-
ponendi. Infinita extant hujusmodi diſpoſitionum exempla.
Sic ĩoannes Georgius I. Elector Saxo: Da einige Irrungen zwi⸗
ſchen Jhr. Lbd. vorfallen ſollten, ſo ſollen ſie ſich durch ihre beeder⸗
ſeits zuſammengeſetzte Raͤthe oder Vaſallen und Unterthanen glei⸗
cher Anzahl guͤtlich gegen einander vernehmen und entſcheiden laſ⸗
ſen, und ob die Guͤte entſtuͤnde, ihre Nothdurft von ihren beeder⸗
ſeits Raͤthen oder Vaſallen und Unterthanen ebenmaͤßig in gleicher
Anzahl ſchriftlichen, doch ſonder alle ſchmaͤhlige und verdruͤßliche
undienliche weitlaͤuftige Worte der Hauptſache, jeder mit dreyen
abgewechſelt⸗geſetzten Linien gewiſſer Friſt einbringen, und darauf
durch dieſelbe ihrem Gewiſſen nach erkennen, oder, da ſie ſich deſ⸗
ſen mit einander nicht vergleichen koͤnnten, einer unverdaͤchtigen Uni⸗
verſitaͤt ſich vereinigen, oder durch Loos deswegen vergleichen, und
was recht iſt, ſich belehren laſſen, und, was alſo redlich geſprochen
wird, dabey ſollen Ihr. Lbd. ohne einige Weiterung beruhen. Si-
milis fuit diſpoſitio Georgii Brunſvicenſium principis, ut ex
teſtamentoejus, quod Strykius de Cautelis Teſtamentorum in
Abppendice n. 6. exhibet, §. 25. apparet. Sed, ut fit in rebus hu-
manis, hæc providentia teſtatorum, qua lites ſopiri oporte-
bat,

itit

,Arke.

tesl
D
IfiS
CO-
npl
ntce
ede
ngl⸗

er⸗
ſichet
Degean
rtf
d⸗
lli
, U
ochen
. A.
uter
nn i

1s hu-

orte⸗
Ha

H

Sp. LXV. DE ARBITTRũS8s 207

bat, nova ſæpe dubia, novasque controverſias excitat. Po-

teramus aliquot memorare. Verum ſufficiet in præſens u-
num exemplum. Fecerat parens quidam teſtamentum, li=

berisque fuis heredibus inſtitutis præceperat, ut controver-
ſiam, ſi quæ inter illos oriretur, non in ordinario judicio,

ſed prudentum virorum arbitrio decidi curarent. Mortuo

vix parente, intendunt fibi litem heredes. Poſcit alter ar-
bitros, alter recuſat. Movetur igitur primum quæſtio, po-
tueritne pater liberis neceſſitatem imponere arbitros ſumen-
di. Negabat alter, cui inexperto judicium placeat. Ob-
tendebat Ulpiani auctoritatem, qui in L. 3. §. I. de Keceptis,

jJui arbitrium: Haæc res, inquit, libera & ſoluta eſt, & ex-

tra neceſſitatem jurisdictionis poſita. Verum enim vero UI-
pianus hoc in loco non de litigatoribus, ſed de arbitro ip-
ſo loquitur, quem cogi ad arbitrium ſuſcipiendum poſſe,
negat. At litigatores interdum per legem & judicem, ut
arbitrio ſe ſubmittant, compelli, ex L. 5. pr. C. de Keceptis ar-
itris & E. 16. C. de Judiciis apparet. Quum iigitur teſtatori ea-
dem ferme poteſtas, quæ legislatori & judici tribuatur, com-
petet quoque ei facultas, lites heredum ſuorum arbitris per-
mittendi. Itaque quum hac parte nihil proficeret is, qui ar-
bitrium ſubterfugiebat, aliud dubium de voluntate parentis
movebat. Ajebat ſcilicet, mentem patris hanc non fuiſſe, ur

liberos ad arbitrorum ſententiam alligaret, ſed diſpoſitionem

ejus ſaltem de arbitratoribus, quos communiter mediatores
vocant, & qui litem amice tantum componunt, non judicant,
intelligendam eſſe. Nec negari poteſt, ſœpe arbitrorum no-
mine non ſolemnes illos & compromiſſarios, ſed arbitratores

faltem & mediatores hos venire, uti patet ex L. 76. Pro ſocio &

ex teſtamento ſo. Georgii Electoris Saxonis, cujus verba ſupra
recenſuimus. IEti tamen Vitembergenſes, qui ſuper lite hac
Uuuuz con

708 MEDITAT. AD PANDECT.

conſulebantur, exiſtimarunt, patrem de arbitris proprie dictis,
qui nempe controverſias, obſervato judiciorum ordine, co.
gnoſcerent & definirent, ſenſiſſe, tum, quod vocem, decidere,
entſcheiden, adhibuiſſet, tum quod hi, qui hactenus interve-
niunt, ut experiantur, an conſilio ſuo & auctoritate diſcutere
litem poſſint, arbitrium proprie ſic dictum recepiſſe non vi-
deantur. L. 13. §. 2. de KReceptis, qui arbitrium. .

VIII.
Blectio ſuperarbitri eommitti poteſt arbitris.

⸗ admodum ac fere neceſſarium eſt, tunc, quum duo
vel plures pari numero arbitri conſtituuntur, quendam
ſuperarbitrum eligere, qui, ſi illi diſſentiant, litem ſua ſen-
tentia dirimat. Germani Obmannum, Galli un ſurarbitre
appellant, teſte Mornacio ad L. 17. §. 6. de receptis, qui arbi-
zrium. Atque ſolet nonnunquam ab initio ſtatim certa per-
ſona, cui ſuperarbitrium hoc committatur, deligi. Cujus
rei illuſtre extat in tabulis Pacis Kysvicenſis art. 8. exemplum,
ubi ſic paciſcentes: De juribus, inquiunt, ſeu prætenſionibus
dominæ Duciſſæ Aurelianenſis convenit, ut res ſecundum formu-
lam compromiſſi a Sacra Cæſarea Majeſtate & Sacra Regia Ma-
Jeſtate Cbriſtianiſſima tanquam arbitris juxta leges & onſtitu-
tiones imperii decidatur, illis vero in ſententia diſcordibus, Pa-
Peæ tanquam ſuperarbitro decidenda deferatur. Et habuit etiam
illa res effectum. Nam quum imperator Friderico Bindero,
& Rex Galliarum Ulrico Obrechto arbitrium hoc delegaſſeht,
illi vero prorſus invicem diſſentirent, neceſſe fuit ad ponti-
ficem confugere, qui dicto per delegatos ſuos ſuperarbitrio
litem compoſuit. Vide lauda iſta omnia apud Franckenbergium
im Europaiſchen &ιerold F. I. p. 204. ſqq. Sed tunc quidem

res dubium non habet, quum certus ſuperarbiter ab ipfis
liti-

1H

den
daſen⸗
Arbirr
1 .
per.

Cuju

DlN

ioniku

ſonl.

i, Mr.
tr.

GN.
etiann

lnder

gilen

7

lpon.

rbirri
ergiin

guicen

4b io
Ii.

7

SP. LXV. DE ARBFTRIS. 709

litigatoribus nominatur. Quid vero ſi illi arbitris ipſis hoc
committat, ut, ſi diſſentiant, tertium adſumant. Negat tale
compromiſſum valere Ulpianus in L. 17. §. 5. de Receptis, qui
arhitrium rationemque hanc ſubjicit: nam in adſumendo poſ-
ſunt diſſentire. Addit tamen in §. q. Debet prætor cogere ar-
bitros, ſi non conſentiant, tertiam certam eligere perſonam,
cujus arbitrio ſtabitur. Igitur emendat hic Ulpianus priorem
ſententiam, probatque tale compromiſſum. Quapropter nos
etiam in incertum ſuperarbitrum ab arbitris ipſis eligendum
compromitti poſſe, exiſtimamus. Exemplum occurrit in
Cranzii Saxonia lib. 10. cap. 9: Comites Holſatiæ coram Mar-
garetha Danorum & Normannorum regina convenerunt, toti-
us Daniæ procerum voluntate, ut comites perpetuo fœdere jun-
&i maneant in fide coronæ Daniæ, nec per ullam occaſionem ad
bella quisquam proſiliat, ſed, quum aliquid invicem natum fu-
erit quæſtionis, Dani ex Holſatis & viciſſim illi ex Danis binos
eligant, qui rem in controverſia poſitam dirimant, quodſi non
poterunt, babeant facultatem quintum aſumendi, ecujus votum
alteri parti accedens rem omnem abſolvat. Sðð

COOELEARIA.

1. Quæritur, ſi ex tribus arbitris unus quindecim, alius de-
cem, tertius quinque condemnent, cui ſententiæ ſte-
rur ?* Et Julianus in L. 27. §. 3. de Reſeriptis, qui arbi-
trium ſeribit, quinque debere præitari. Sed rectius
Grotius in Florum Sparſione ad h. l. ait in decem, quia
in hanc ſummam major pars conſentit. Juliani tamen
ſententiam probat Bonifacius, in C. 1I. de Arlitris in ſexto.
2. Si in compromiſſo certus dies arbitrio dicendo ſit præfi-
nitus, ſententia arbitri alio die dicta nulla eſt, L. 25. Pr.
de Receptis, qui arbitrium. Idem eſt, ſi compromittentes
certum locum deligant, & arbiter laudum alio l0c0 pro-
ferat. Vide Cranzii Saxoniam lib. 10. cap. 38.
Uuuuz 3. Quum

„10 MEDTTAT. AD PANDECT.

3 Quum plures arbitri conſtituuntur, unusque ex illis mo-
ritur, compromiſſum exſpirat, C. 42. X. de Ofkc. & po-

teſt. jud. del.

SPECIMEN LXVI.
MEDITATIONVM ADPANDECTAS
AD LIB. IV. TIT. IX.

ACTIONE DE RECEPTIS.

I.
Diſerimen inter actionem de receptis & actionem mandati, lo-
cati & depoſiti oſtenditur.

II.
Actio de receptis contra nautas, caupones d ſtabularios
adbuc bodie loecum habet.

ctionis de recepris ſingularis natura eſt & ab actionibus
A depoſiti, mandati, locati ſimilibusque longe recedit.
Has enim qui inſtituit, oſtendere debet, dolum vel cul-
Pam ejus, quem convenit, interceſſiſſe. At qui de receptis
agit, id ſolum probat, ſe rem in navem, cauponam vel ſtabu-
lum, ſciente exercitore aut ſubſtituto ejus, intuliſſe, atque
eam vel periiſſe ibi, vel deteriorem factam fuiſſe, nec de au-
ctore damni dati ſolicitus eſt. Præterea in reliquis actionibus
Paterfamilias factum familiæ ſe ervorumque non præſtat, quod
tamen nauta & caupo præſtare debent. Prima igitur oritur
quæſtio, ſitne hæc actio apud nos in uſu. N egant multi, inter
exteros Grœnewegius, Gudelinus, Vinnius, Simon van Leeuven,
ex noſtris Scabini Lipſienſes apud Carpzovium P. 2. C. 26. def.
10. n. I0. Sehiſterus Exerc. I2. §. 25. Beyer adit. D. Wautæ, cau-
. bones;

——— -æ ——

nibus

Cedit
eleul.
eptis
abn.
ue
e d.
nibrs

Lr

ritur
inter
lven,
Cor.
NNNh

SP. LXVI. DE ACTIONE DE RECEPTIS. 71r

pones, Thomaſius in Uſu hodierno eusdem tit. qui omnes, culpam
nautæ vel cauponis probandam eſſe, contendunt. At nos pro
ufu hujus actionis pugnabimus, primum, quia ea nihil iniqui-
tatis habet, ſed ſecuritatem & utilitatem publicam intendit, de-
inde, quia jus Romanum & actiones ejusdem in Germania ſunt
recepta, cum quod ceteri DD. fere omnes & ipſi adeo Scabini
Lipfienſes teſte Schiltero uſum actionis aſſerunt & actorem ab
onere probandi liberant, denique quoniam rationem Bey eri
Thomafiique, qui minorem hodie eſſe naturam & cauponum
improbitatem dicunt, experientia quotidiana refellit.

III.

Uſus fori actionem de receptis recte contra magiſtros poſtarum
& rhedarios publicos extendit.“

progrediamur longius, atque, utrum hæc actio de rece-
ptis ad magiſtros poſtarum & rhedarios publicos extendi
poſſit, videamus. Negat operoſe Lauterbachius in Traäctatione
Synoptica de Nautis, cauponibus &ſtabulariis §. 34. q. cujus ra-
tiones omnes eo redeunt, edictum hoc contra nautas, caupones
& ſtabularios propoſitum ſingulare, exorbitans & odioſum eſ-
ſe, atque adeo ad conſequentias trahi non debere. At nobis
extenſio hæc juſtiſſima videtur. Primum enim hæc actio,
quemadmodum jam monuimus, ſecuritatis & utilitatis publi-
Cæ cauſa per L. I. §. 1. Wautæ, cauponeis, introducta odioſa di-
ci nequit, ſed maximum potius favorem meretur. Deinde ea-
dem prorſus, ſi non validior, ratio in aurigis & magiſtris po-
ſtarum adeſt, quæ in nautis & cauponibus. N eceſſe ſcilicet eſt
peregrinantibus & merces ſuas transpottantibus, fidem ho-
rum hominum ſequi, nulla præſtita cautione. Porro inutilia
aut tamen difficillima reddetur rerum aurigæ vel magiſtro po-
ſtæ commiſſarum perſecutio, ſi quidem onus probandi dolum
vel culpam repetenti imponas. Quomodo enim probare hoc
po-

—

712 MEDITAT. AD PANDECT.

poterunt, qui præſentes, quum damnum daretur, non fue-

runt? Tum ipfi Cti veteres interpretatione extenſiva in hoc

edicto utuntur in L. I. §. 4. Wautæ, caupones. Accedit, quod ſta-
bula, a quibus ſtabularii dicti ſunt, nihil aliud erant, quam re-

ceptacula equorum curſui publico, ſeu, ut hodie loquimur, po-

ſtis deſtinatorum. Patet hoc ex L. 7. C. de Curſu publico & cla-
rius adhuc ex L. 35. C. b. de Operibus publicis. Ut adeo veroſi-
mile ſit admodum, ſub ſtabulariorum voce aurigas publicos
& magiſtros poſtarum comprehendi. Denique major eſt longe
eorum numerus, qui extenſionem noſtram probant, & de uſu

ejus teſtantur. Ipſe adeo, quod mireris, Schilterus Exerc. 12.

§. 25. etſi uſum actionis de receptis quod ad caupones in du-
bium vocet, addit tamen, ea, quæ de nautis, cauponibus &
ſtabulariis diſpoſita ſunt, merito ad curſum publicum & po-
ſtas pertinere. Sed apertius & uberius doctrinam hanc tu-
entur Stryk de Actionibus inveſtigandis ſect. 1. membr. 9. §. 35.

Jeqq. MWencke Jur. controv. decad. 7. Controv. 6. Ricbter De-

c1. I41. n. I5. 16. Berger in Ceconomia juris p. 731. & 732.
Quin imo in plerisque locis leges de curſu publico latæ &
actio hæc de receptis contra magiſtros poſtarum ſtabilita eſt.
Igitur Cti Helmſtadienſes non dubitarunt menſe Martio
anni cio 195 cc XIV. ſic reſpondere: Hat ein Kaufmann Na⸗
mens Winckler, dem von dem verſtorbenen Coͤthenſchen Poſtmei⸗
ſter, Chriſtian Illingen, uͤber ſeine zwiſchen Leipzig und Coͤthen
angelegte Land⸗Kutſche in Leipzig verordnetem Schaffner, Abra⸗
ham Klangen, ein Paͤckgen mit guͤldenen Platten, Baillons
und baarem Gelde anvertrauet, welches dieſer auch in dem Kuf⸗
fer verſchloſſen. Nachdem aber ſolcher Kuffer unter Weges in
dem Wirtshauſe zu Quetze abgeſchnitten und aufgebrochen, auch
das Paͤckgen daraus geſtohlen worden, ſo ſtellen jetzo beſe gter
Winckler und Boͤnicke wider die Illingiſche Wittwe und Erben
actionem de receptis ex edicto nautæ, caupones & ſtabularii
an, da denn zu wiſſen verlanget wird, ob ſolche actio allhier ſtatt
haben koͤnne oder nicht. Nun erwaͤchſet zwar daher nicht geringer

Zweifel, das angeregtes wider die nautas, ca upones und ſtabula-

rios gerichtete Edict ein jus exorbitans und in odium dieſer

Leute

— —,.,. —— ——

rr —

sp. LxVI DE ACGTIONE DE RECEPTIS. 7rg

keute eingefuͤhret worden, dergleichen jura fingularia aber auf an⸗
dere Faͤlle und Perſonen nicht zu erſtrecken ſeynd wie denn einige
Rechtslehrer vorhanden, welche dieſer Action wider die Poſtmei⸗
ſter und oͤffentliche Land⸗Kutſcher keine ſtatt geben; Wannenhero
es das Anſehen gewinnet, ob ſey die actio de receptis allhier wie⸗

derrechtlich angeſtellt worden. Alldieweil aber dieſe Action zum

allgemeinen Beſten und Sicherheit eingefuͤhret, folglich nicht Ppro
odioſa zu achten iſt, hiernaͤchſt ſattſam ex L. rI. §. 4. Wautæ, cau-
pones erhellet, daß bey dieſem Edicto die interpretatio extenfi-
va ob identitatem rationis ſtatt finde, ferner dem Publico hoͤchſt
daran gelegen, daß diejenigen, welche ihre Sachen der Poſt und
den Land⸗Kutſchen hingeben, voͤllige Sicherheit haben, und, da⸗
ſerne ihnen etwas hinweg kommt, mit dem onere probandi do-
Ium vel culpam aurigæ & magiſtri nicht beſchweret werden;
weil ihnen, da ſie ſelbſt nicht gegenwaͤrtig, ſolches faſt unmoͤglich
fallen wuͤrde, uͤberdies derjenigen Rechtslehrer, welche dieſe Action
wider die Poſtmeiſter und Land⸗Kutſcher extendiren, eine viel groͤſ⸗
ſere Anzahl iſt; So halten wir dafuͤr, daß die actio de receptis
ex edicto nautæ, caupones & ſtabularii wider die Illingiſche
Wittwe und Erben mit gutem Recht angeſtellet worden.

Actio de reecepzie, mortuo recipiente, econtra heredet
GSjus datur.
ontradicere hic fibi videntur Juſtinianus & Ulpianus,
C quorum ille in . 3. I. de Oblig. quæ quaſi ex delicto actio-
nem noſtram adverſus heredem competere negat, hic in 1.
2. §. 4. Wautæ, caupones affirmat. At non pugnant vere, ſed
de diverſis ſaltem actionibus loquuntur; quæ diſtinctæ ſunt

inwicem, a compilatoribus vero juris Juſtimianei confuſa tracta-

tione haud raro permiſcentur. Secilicet ea, de qua Juſtinianus
ZTom. I. XXXX loqui-

„14 MEDITAT. AD PANDECT.

loquitur, actio ex quaſi delicto, dolo nempe aut furto eo-
rum, quorum opera exercitor navem, cauponam aut ſtabu-.
lum exercet, deſcendit atque in duplum datur. Et hæc ſe-
cundum naturam actionum ex maleficio vel quaſi maleficio
oriundarum adverſus heredes haud competit. Ulpianus au-
tem de actione de receptis agit, quæ in ſimplum datur & lo-
cum habet, etſi nulla recipientis aut miniſtrorum ejus culpa
vel dolus arguatur. Hæc igitur ex quaſi contractu deſcen-
dit, adeoque non poteſt non contra heredes dari. Sic Helm-
ſtadienſes in eo, quem modo memoravimus, caſu reſpon-
derunt: Ob wol die Erben ex delicto oder quaſi delicto des
Verſtorbenen nicht belanget werden moͤgen; Alldieweil aber dieſe
Action eingentlich ex quaſi contractu flieſſet, alſo auch wider die
Erben ſtatt findet ꝛc.

V.
BFurtum vafre & ſubtiliter faceum exercitorem a damni reſtitu-
tione non liberat, niſi oſtendat, Ealla adbibita diligentia
id averti potuiſſé.

Quum in poſta publiea, cujus plures ſtationes a diverſis magi-
Ttris reguntur, damnum datur, mon primus recipiens, ſe
7s5, cui culpa aliqua imputari Poteſt, tenetur.

(ommilerst quis magiſtro poſtæ, qui Duderitac eſt- be⸗
cuniam ſacco concluſam Magdeburgum transferendam.
Eum ſaccum fur callidus in itinere interverterat, aliumque
plumbo refertum verſute ſubjecerat. Dolus is demum Mag-
deburgi apparuerat, incertumque erat, in qua ſtatione is fuiſ-
ſet comiſſus. Duplex igitur naſcebatur quæſtio, primum, an
actio de receptis hic plane locum haberet, deinde, contra
quem ex pluribus ſtationum diverſarum magiſtris ea inſtitu-
enda eſſet. Quod ad priorem, dubium movebatur ex I. 3. §. 1.
Nan-

—— — - d4

e0.

Au.

lci
.
Al.
n
cen.

elm.

on.

des

dieſe
d

in.

it

be⸗
dan.
ndbe
Mlg
fuil.
n
ntr

ſitu.

-

=

Sp. LXVI. DE ACTIONE DE RECEPTIS. 715

Mautæ, caupones, ubi recipiens, ſi quid damno fatali contingat,
excuſatur. Atque ſolertia illa furis damnum fatale fuiffe vi-
debatur. Verum fi dictam l. 3. conſideratius inſpicias, anim-
advertes, furta ibidem ad damna fatalia non referri, ſed po-
tius recipienti imputari. Id quod clarius ex L. I. §. I. Wau-
zæ, caupones ibi: materia darvetur, eum furibus adverſus eos-

Auos recipiunt, coëundi, patet. Itaque damnum fatale & vis

major tunc faltem excuſabit recipientem, quum is evidenter
oſtendere poteſt, talem fuiſſe calamitatem, quam neque ipfſe
neque ſui, quantamcunque adhibuiſſent diligentiam, averte-
re potuiſſent. Cujus exemplum in incendio ex fulmine auf
in ædibus vicinis orto, in naufragio, in vi prædonum occur-
rit. Supereſt igitur altera quæſtio, quis ex pluribus, qui con-
currebant, magiſtris teneretur. Omnes ſaccum licet ſucceſ-
ſive receperant. Ergo Duderſtadienſis magiſter, cui is Pri-
mum traditus fuerat, plus, quam ceteri, non obligabatur. Sed

idem hic, quod in re apud plures depoſita, obtinebit, ut ſci-

licet ſinguli in ſolidum teneantur, competatque actori ele-
Gtio, quem ex illis convenire velit, ſalva tamen, ſi quidem
unius dolus aut culpa ſingulariter arguatur, exceptione ex-
cufſionis, arg. L. I. §. 43. Depoſiti & l. 1. §. 10. ſcg. de his qui
effuderint. Quum itaque in eo, quod ſupra memoravimus,
exemplo unus præcipue magiſter res per poſtam allatas non
inſpexiſſet, ſed per aurigam ex curru in terram projici, ibi-
que incuſtoditas aliquantulum jacere paſſus eſſet, hunc ad
damni reſtitutionem condemnarunt Cti Vitembergenſes

menſe Auguſto anni c1occXI: Iſt auf der Poſt zwiſchen Du⸗

derſtadt und Magdeburg ein Beutel voll Geld verlohren, und an
deſſen ſtatt ein anderer verwechſelter, ſo mit runden Bleyſtuͤcken
angefuͤllt geweſen, gefunden worden: Da denn der Herr Hof⸗
und Poſt⸗Rath, ob und von wem die Aufgeber des Geldbeutels
die Erſetzung ihres Schadens fodern moͤgen, zu wiſſen verlanget.
Ob nun wohl aus allen Umſtaͤnden, daß die Verwechſelung des
Geldbeutels von einem in dergleichen Sachen geuͤbten Spitzbuben
geſchehen, herfuͤrgeleuchtet, ſelbige alſo pro caſu fortuito, da⸗
fuͤr niemand ſtehen darf, gehalten werden moͤchte; Dennoch
aber und dieweil der allgemeinen Sicherheit halben, daß ein
XXXX 2 Poſt⸗

776 MEDITAT. AD PANDECT.

Poſtmeiſter oder Waͤrter vor die ihm anvertrauete Sachen zu ſte⸗

hen, und deren Werth, wenn ſie verlohren werden, zu erſetzen

gehalten, eingefuͤhret iſt, und denn der Poſtwaͤrter zu Heimers⸗
leben, ingleichen deſſen Poſtillion ſelbſt geſtehen, daß jener, wie
doch ſeine Schuldigkeit geweſen, die angekommenen Stuͤcke nicht
recht angeſehen, ſondern ſolche auf der Dehle niederlegen und
nachgehends wieder aufpacken laſſen, dieſemnach ohne Zweifel
eine Verſaͤumniß und Nachlaͤßigkeit begangen; So iſt der Poſt⸗

waͤrter zu Heimersleben denen Aufgebern des Geldbeutels den er⸗

littenen Verluſt zu erſetzen ſchuldig.

VII.
Qui res pretioſas ciſtis vel involucris concluſas in navem vel

canponam infert, vel poſtæ aut ourrui publico committit,
Pronteri easdem neceſſe non habet.

Porteatne eum, qui res pretioſas ciſtis vel involucris in-
cluſas exercitori navis, cauponæ, poſtæ vel currus pPu-

blici commitit, easdem Profiteri, non levis quæſtio eſt. Ajen-

tem ſententiam Aecurſius in E. I. G. ult. Nautæ, caupones lit. h.
tuetur, nec ſine verofimilitudine. GQuum enim res hujus-
modi ſingularem cuſtodiam requirant, isdicatio earundem
utique necefſſaria videtur, ne exercitor externo adſpectu in-
dactus ciſtam inter reliquzs Wiliores res remiſſius cuſtodiat.
Et apud Belgas quidem clara lege ſancitum eſt, ut is, qui
res pretioſas in navem infert, hoc Proſiteatur, alioquin in
aſiecuratione vel confributione, quum fſcilicet res iſtæ in
tempeſtate navis levandæ cauſa ejectæ fuerunt, eæ tanti
æſtumantur, quanti extrinſecus apparent. Vide Grotii In-
leydinge tzot de Hollaudiſehe KRegts - CGeieertheyt 3. Bock 29. Del,
ibique Gτewegenii notas zn. 13. item Huberi Prælect. ad tit.
D. ad LE. Rbodiam de jactu §. 2. Quibus tamen non obſtan-
tibus profeſſionem illam neceſſariam haud putamus, in eo-
que

17

=☛ =

na

, N

ſſt

1
beft
P⸗

n

N1

,

i in.

pu⸗
en⸗

i. ,

n.

,
le in

Iand

,

G ti.
pſtan⸗

Ill⸗

le

SP. LXVI. DE ACTIONE DF REGCEPTIS. z7.

que conſentientem habemus Ulpianum, qui in J. I. §. 8. Naa-
t&, caupones: Utram, inquit, ſi in navem res miſæ ei aßt-
gnatæ ſunt, an, etſi non ſint aſfignatæ, hoz tamen ipfo, guod in
navein ziſſce ſunt, Pecvebte videntur Er puto, omniuin enimn re-
cipere cuſtodiam, quaæ in navem illatæ Junt: atque iterum in
L. 1. §. 4. Depoſiti: Quid, ait, ſi ignoraverit is, gui depoſitunr
ſuſeipiebat, res ibi eſſe? Labeo ait, non multum facere, cum
Juſcepit depoſitum. Ego &α rerum depoſiti agi poſſe exiſtims
quamvis ſignata ciſta depoſita ſit. Sibi ſcilicet imputet exer-
citor, qui tacitus ciſtam recipit, nec, quod ei licet, quales
in illa res ſint, quærit. Generaliter enim cuſtodiam ſuſce-
piſſe videtur. Nec quidquam contra nos faciunt Belgarum
leges, quarum quippe fingularis ratio eſt, quæ ad alia nego-
tia, quam ad jactum & aſſecurationem, extendi non poreſt. Et
Accurſü auctoritati Plotum de in litem jurando §. X. n. 6. ſcjc.
& Stamm. de Serv. perſon. lIib. 2. c. 16. §. 12. opponimus. Qua-
propter ſic reſponderunt Cti Helmſtadienſes menſe Junio
anni clo 1o CCXIII: Hak George Huͤpfelt ein ihm von einer Iuden⸗
Frau anvertrautes Paͤckgen mit Silberwerk wiederum an Heinrich
Gravenhorſten nebſt einem Faſſe Wein gegeben, um beydes nach

Luͤbeck zu ſenden. Als nun unter Weges das Paͤckgen verlohren,

Huͤpfeld aber von der Juden⸗Frau zu Erſetzung des Schadens
angehalten, und von dieſem hinwiederum Gravenhorſt belanget
worden, ſo entſtehet die Frage, ob dieſer Gravenhorſt den Werth
des Paͤckgens zu bezahlen ſchuldig ſey. Nun wendet zwar derſel⸗
be vor, es waͤre das in dem Paͤckgen enthaltene Silber keine auf
einem Frachtwagen gehoͤrige Waare, und habe Klaͤger ihm ſelbſt
die Schuld beyhzumeſſen, daß er ſolches nicht mit einer ſicherern
Gelegenheit ſortgeſendet, hiernaͤchſt haͤtte er auch darinnen unrecht
gethan, daß er bey der Lieferung nicht gemeldet, was vor Koſtbar⸗
keiten in dem Paͤckgen befindlich, weil alsdenn Beklagter ſich beſ⸗
ſer in Acht genommen, und die Sachen keinem Frachtwagen an⸗
XXXX3 ver⸗

1

718 MEDITAT. AD PANDECT.

vertrauet haben wuͤrde; wannenhero es das Anſehen gewinnet, al⸗
ob Beklagter von der erhobenen Klage zu entbinden ſey. Alldie⸗
weil aber einem jeden frey ſtehet, ſeine Sachen mit ſolcher Gelegen⸗
heit, als ihm beliebet, fort zu ſenden, und oͤfters auch die koſtbar⸗
ſten Waaren auf Frachtwagen aufgedungen werden, ferner nach
der bewehrteſten Rechtslehrer Meynung keinesweges erfordert wird,

daß derjenige, ſo einem andern einen Kaſten oder Paquet anver⸗

trauet, die darinnen enthaltenen Sachen inſonderheit angebe, ſon⸗
dern zu Anſtellung der Klage genug iſt, daß der andere ſolchen Ka⸗
ſten und Paquet ohne weitere Nachfrage angenommen, als wo⸗
durch er ſich vor alles, was darinn befindlich, zu ſtehen ſtillſchwei⸗
gend obligiret; So iſt Gravenhorſt den Werth des Paͤckgens zu
bezahlen allerdings gehalten. Duo tamen ſunt caſus, quibus
exercitor ob non factam profeſſionem a reſtitutione damni Hi-
beratur; primo, ſi leges provinciales necefſitatem profitendi
imponant, qualis lex in Saxonia & terris Brandenbur gicis ra-
tione poſtarum publicarum exſtat, deinde, ſi committens ab
exercitore de qualitate rerum interrogatus eam diſſimulet.

VIII.

Exercitor, etft alteri vices ſuas éommiſerit, tamen aältone
de receptis tenetur.

L eodem, quem modo memoravimus, caſu dubitabatur,
utrum exercitor currus publiei, qui onus ſibi transvehen-
dum alteri aurigæ commiſerat, teneretur, an vero hic conve-
niendus eſſet. Nos contra recipientem ipſum actionem dedi-

mus, idque arg. I. I. §. 5. de Exerc. act. ubi Ulpianus: Omnia,
ait, Jacta magiſtri delet præſtare, qui eum præpoſuit; alioquin

Ventes decipientur. Adde I. 8. §. 3. Mandati & l I. §. 2.
Nautæ, caupones. Sic itaque reſpondimus: Hat Gra⸗
ven⸗

—

t,AGH

legen
ſben
r noh.

te .

nbe⸗
er
en Ky⸗
la e⸗
Ge⸗
es
guides
nnil.
fitentl
cis rt.
15 4
let.

tlone

Abatun

veber.
cNe.
ned.
Ouin
Noyuin
t O
Pe-

—

SP. LXVI. DE ACTIONE DE RECEPTIS. 719

venhorſt die ihm anvertrauten Stuͤcke durch einen zu Flettmer woh⸗
nenden Bauer fortgeſchicket, welcher unterwegs das Packgen ver⸗
lohren. Ob nun wohl Gravenhorſt meynet/ es muͤſſe die Klage,
wenn ſolche ja ſtatt habe, nicht gegen ihn, ſondern wider den
Fshrmann zu Flettmer angeſtellet werden; Alldieweil aber derje⸗
nige, ſo ein ihm anbefohlenes Geſchaͤfte nicht ſelbſt ausgerichtet,
ſondern einen andern an ſeine Stelle ſetzet, allerdinges wegen deſ⸗
ſen, was dieſer ſein ſubſtitutus verſehen, belanget werden kan;
So iſt Gravenhorſt allerdinges gehalten.

IX.

Ioy, qui ciſtam elauſam in nave, caupona vel curru publico per-

didit; ſi de rebus in illa contentis aliunde non conſtet, recte
ſeſe offert ad jurandum in litem.

Eduidem is, qui jurat, judex quodammodo conſtituitur in
propria cauſa L. I. pr. Quarum verucn actio non datur.
Id quod facile permittendum non eſt, niſi vel adverſarius
detulerit jusjurandum, vel talia argumenta adſint, quæ ſe-
miplenam probationem conficiunt. Accedit, quod ex vul-
gi opinione oblatio ad jurandum ſuſpectum quem de per-
Jurio facit. At, his non obſtantibus, locum jurijurando in
litem dedimus. Eſt enim hoc unicum fere in talibus nego-
tüs, in quibus de re ipſa quidem, ſed non de quantitate vel
qualitate ejus conſtat, remedium. Quare & jura illud in
ſimili prorſus caſu admittunt . I. F. 40. Depoſiti & DD. id in

a dione de receptis locum habere ſtatuunt. Vide Plotum de

in litem jurando §. X. ku. 6. & Maſcardum de Probationibus

Concl. 832. n. 10. 744. Oblatio quoque ad jurandum ei, qui
juitam cauſam habet, permiſſa eſt, nec ſuſpectum illum red-
dit. Igitur in eo, quem bis jam memoravimus, caſu ſic re-
ſpondimus: Auf die dritte Frage zu kommen, ob Klaͤger nicht
vermittelſt ſeines Eydes, daß er das ſtreitige Paͤckgen ſo, wie er
es einpfangen, Gravenhorſten geliefert, erhalten koͤnne; So ent⸗
ſtehet zwar daher nicht geringer Zweifel, daß bekannten Rechten
nach derjenige, ſo da ſchwehret, gleichſam zum Richter in ſeiner
eigenen Sache beſtellet wird, welches aber nicht leichte, es ſey denn

„20 MEDIT. AD PAND. SP. LXVI. DE ACT. DE REC.

daß der andere per faétam jurisjurandi delationem darein wil⸗
liget, oder ſemiplena probatio vorhanden, zu verſtatten iſt, wor⸗
zu ferner kommt, daß Klaͤger ſich freywillig zu Abſchwehrung ſol⸗

ches Eydes erbietet, und dadurch einigermaſſen verdaͤchtig machet;

Weil aber Klaͤgers Intention dadurch nicht wenig beſtaͤrket wird,
daß Beklagter bey der Kriegesbefeſtigung ein Packgen von Klaͤgern

einpfangen zu haben geſtehet, und nur dieſes in Zweifel ziehet, ob

die angegebenen Sachen wahrhaftig darinnen geweſen, in wel⸗
chem Fall denn die Rechte den Klaͤger ausdruͤcklich zum Eyde
laſſen, geſtalt ſolches auch der Billigkeit bey gegenwaͤrtigen Um⸗
ſtaͤnden, da anderer Geſtalt nicht hinter die Wahrheit zu kom⸗

men, gemaͤß iſt, und zu dem die Rechtslehrer dieſe Meynung,

daß in dergleichen Faͤllen es auf den Eyd des Klaͤgers, wenn ſel⸗
biger ein ehrlicher und unbeſcholtner Mann iſt, ankomme, pro
communi und recepta halten, endlich in Rechten nicht verbo⸗
ten, daß fich jemand ad jurandum offerire und dadurch ſeine
gerechte Sache zu behaupten ſuche; Dieſemnach iſt Klaͤger zu dem
Eyde, zu welchem er ſich erbietet, allerdinges zu laſſen.

COXNOLrLErANNIA

17. Magiſter poſtæ non obligatur ratione eorum, quæ ſeri-
bæ ejus dem Poſtſchreiber, traduntur, niſi huic ſimu!
poteſtatem res recipiendi dederir, arg. L. I. §. 2. Wau-
ι caupones.

2. Solent interdum caupones viatoribus famulos, Mieth⸗

Laquaien, commendare. Qui ſi furtum committant
vel damnum dent, caupo adtione de receptis tenetur;
arg. LE. I. §. I. Wautz, eaupones; ibi: materia daretur
cum furibus adverſus eos, uos retipiunt, obëundi. Se=
eus eſt in famulo, quem viator adduvit vel iponte
J Szamm. de Servitute perſonali lib. z. rap. 16. rubr. nau-

tis, cauponibus & ſtabulariis balneatores annumerat,

ſed minus reéte, ur videtur.

HNDEXY

lle

M

N⸗

EN
Un⸗
fo

ung,
S⸗
Dro

dd .

ſe
udet

ſeri⸗
ſumu
Me.

Neet⸗
ittant
jetar,

retu E½

i. de⸗

Ponte

. Mau⸗

mera,

IND

RERVM T VERBORVM

QW IN HOC LIBRO CONTINENTVR.

A.
Aänaso partus vid. Partus.

Abdecker.
Ille infamis non eſt habendus.
H 573
— aad teſtimonium admittendus.
ibid.
— eſt perſona levis notæ macula
notata. ibid.
Abdicatio.

Muneris publiei vid. munus.

Abſens.

Reipublicæ caufa dicitur quicunque
omcio a principe impoſito præ-
eſt. 683
— queties eitandus eſt non luffi⸗
cit, citationem ad domum ab
illo relictam aut conſortibus

infinuari. 685
—– quando publice citandus eſt.
686

— læſus, cui notab'lis ſimul negli-
gentia impatari poteſt, in inte-
grum non reſtituitur. 687
— etiam contra bonæ fidei poſ-
ſeflores reſtituitur in integrum.
690
— Collegi membrum ad electio-
nemm ftaciendam vocandum eſt.
ibid,
Tom. L.

— Hæc vocatio quando recte omit-

titur. ibid.

— negotium in abſentis præjudici-
um. vid. negotium.

Abſentis citatio ad eum locum re-

cte fit, in quo vivit. 686
Abſentes reipublicæ cauſa ſunt virgi
nes & mulieres, in aula princi-
pis conjugi ſervientes. 682

Abſentibus reipublieæ cauſa privile-
gia tributa etiam ad feminas

Pertinent. 683
de Abſentibus. 682
Ahbſentia.

Etiam ordinaria Parit aliquando re-
ſtitutionem in integrum, 689

— ordinaria quomodo vocatur.
ibid.
Ex Abſentiæ capite reſtitutio in inte-
grum. vid. Reſtittio.
Inter Abſentiam ordinariam & ex⸗
traordinariam eſt diſcrimen.
689
Ex abſentia læſio. vid. æſto.

Academia.

Multitudo ſcholarum, academiarugn
& ſtudioſorum reipublicæ eſt
damnoſa. vid. multitudo.

Academiarum frequentium inſtitutio
XVYVVY ma-

INDEX

majorem zelum quam pruden-

tiam indicat. 179
Accuſatio.
De aecuſatione de raptu. 32

Aecuſationes a privatis inſtitui poſ-
ſunt. 348
— læſæ majeſtatis. vid. majeſtas
læſa.
Accuſationibus qui operam dederunt
apud Romanos. 509

Offieium aceuſandi, quod advocatis
ſiſci competit, ubi non omnino

ceffat. 504
Cafus, quibus uſus accuſationis ſuper-
eſt. ibid.
Accuſator.

Accuſator qui vulgo vocabatur. 509

— fſueccumbens an ferre debeat ex-
penſas. 614

— temerarius. vid. temerarius.

Aceuſatoris nomen apud priſcos Ro-
manos pro convicio habebatur.

509
Accuſatores ſub quo primum evehi
ceperunt. 5II

— ſub quo præmiis & honoribus
invitabantur. ibid.

- ſub Tito maximam perpeſſi ſunt
calamitatem. 512

— multos eflfe in civitate utile eſt,
ut metu contineatur audacia.

526
Accuſatorum facta. 512
De Aeccuſatoribus ſimile. 526
Acta.
Quando corruunt & irrita ſunt. 46

— an neceffario ad collegium ju-

ridieum mitti debeant. vid. Ju-
dex,
— Judex ad collegium juridicum,
queod alteruter litigans exemit,
mittere non debet. 60

Judex ſecundum acta & probata de-
bet judicare. vid. Judew.

Actorum transmiſſio ſine cauſa dene-

gari non debet. 56
Actis & probatis ſententia conformis
eſſe debet. 23284
Reſponſio rei ultima in actis efſe de-
bet. 551
Aätio.
Actio de calumnia poſt ſententiam
abſolutoriam inſtitui poteſt.
623

— an recepta ſit in Germania, 610

Actio non datur contra eum, qui ſe

non ex pacto, ſed ex gratia

promittere, declarat. 40⁰⁸

— quæcunque ad rem immobilem
petendam competit, a ſatisdan-
do liberat. vid. ſatisdatio.

Actiones neque bonæ neque malæ

ſine lege. 9
— fſco privatis cedendæ non ſunt.
547
Actio communi dividundo in quo
caſu inſtitui nequit. 250
Actio finium regundorum quando ſit
inſtituenda. 31. it. 32
— Injuriarium. vid. injuriarum

actio.

— Mu-

Ntentan

Dotel,

1 610

quſ
gnit

ohilen

,
llle

9

nfüt.

in o

And ſt
l,1,

grifnu

fisde.

RERVM ET VERBORVM.

— Mutui per ſe executiva non eſt.
379. it. 380

— ex pacto de permutando inſti-
tuta an valeat in foro. 40²

— de pecunia petenda eſt mobilis.

265

— de partu agnoſcendo cum here-
ditatis petitione in uno libello

recte cumulatur. 372
— de petendo filio contrà quem ſit
inſtituenda. 171
— heæee triplex eſt. ibid.

— nempe rei vindicatio, ſi adhuc
in patria poteſtate eſt, ibid.

— præjudicialis, ibid.
— interdictum de liberis exhiben-
dis. ibid.
— de Filio petendo datur contra
tertium. 171
exemplum vid. 172

— præparatoria & principalis in
uno libello recte cumulantur.
vid. libellus.

— penalis in duplum vel quadru⸗

plum adhuc hodie valet. 100

Actiones poenales juris Romani an re-
ceptæ ſint in Germania. 610⁰

— feudi privatoriæ ad ordinarias

reterri debent. 542

Kctionem ex privilegio univerfitati
concefſo ſingula ejus membra
inſtituere pofſſunt. 101

negant hoc nonnulli. ibid.

Actioni ex re judicata inſtitutæ ex-
ceptio reſeripti moratorii, ſi

princeps de re judicata nihil di-
xit, objiei non poteſt. 126

Actio de receptis contra nautas, cau-
pones adhue hodie locum habet.
. 719
— recte contra magiſtros poſtarum
& rhedarios publicos extendi-
tur. 711

— ſecuritatis & utilitatis publicæ
cauſa introducta odiofa dici ne-
quir. ibid.
— mortuo recipiente, contra here-
des ejus datur. 713

Inter actionem de receptis & actio-
nem mandati, locati & depoſiti

diſerimen oſtendirur. 718
Hane actionem, quid illi probandum
eſt, qui inſti tuit. ibid.
de Actione de receptis. ibid.

Actionem ſpolii & interdictum unde
vi adverſus parentes qui inſti⸗=
tuunt, peccant. 189
— & legem qui valere ajunt, pro-

batione uſus onerari nequeunt-
616

Actor.

In cauſis civilibus qui ſatisdare ne-
quit, carceri an ſit includendus.
349
= a ſatisdando non liberatur, etſi
conſortem litis habeat bona im-

mobilia poſſidentem. 352
— non poſleſſionatus an ſatisdet.
354
— in actione ſpolii an ſatisdare de-
beat. 355
LVyVV 2 ☛ an

INDEX

=– an circumſtantias loci, temporis

&ec. in cauſis civilibus exprime-
re debeat. 373
— per exceptionem non compe-
tentis actionis compelli nequit,
ut nomen inſtitutæ actionis edat.
374.
— compelli nequit, ut reo, ante L.
C. documenta edat. 389
— Is eſt, qui in procefſu ex L.-Dit-
famari provocatur. 343
— MIie a provocante editionem do-
cumenti petere nequit. ibid.

— a reo editionem documentorum

ad cauſam ſuam pertinentium
petere nequit. ibid.

Hæc regula an ex æquitate ſuſtineri

Ppoſſit. ibid.
— quando reo inſtrumenta edere
debet. 395

Actoris arbitrio relinquitur, quando
documenta producere vult. 390.
— à tutore vel curatore conſtituti
poteſtas morte non exfpirat.
586
Actori Judex plus, quam in libello-
Petit, adjudicare poteſt. 383

Actus.

Actus judiciales ad conſuetudinem
introducendam non ſunt neceſ-
ſarii. 100
=– quidam voluntariæ jurisdictionis
apud competentem judicem ſunt
expediendi. 292

— voluntariæ jurisdictionis duo-
rum generum ſunt.

293

— voluntariæ jurisdictionis, quæz

cauſæ cognitionem requirunt,
recenſentur.

quirunt. ibid.

Inter actus voluntariæ jurisdictionis

& contentioſæ diſtintio. 292

5 X . . . 141. . . .
Actus voluntariæ jurisdictionis judex

extra territorium ſuum exereere

poteſt. 294

Ad actus præteritos neque lex, ne-

que privilegium pertinet. 67

Ach actus pendentes vel præteritos de-
claratio dubii in lege vel privi-
legio oceurrentis pertinet. 70

Adminiſtrator.

Bonorum eccleſiaſticorum de iis, ſi
modo ea non alienat, licite tran-
ſigit. 480⁰
Adminiſtratores rerum ſiſcalium ob
damnum caſu fortuito datum
conveniri non debent. 48

Adminiſtratoribus legit mis poteſtas

tranſigendi eſt data. 470
Adoptio.:
Privata non eſt 20 ⅞

Adoptionem Germani veteres &
Franci maxime in uſu habie-
runt. 198
— noſtris moribus non frequenta-
tam inveniri affirmat Voetius.

201
Per adoptienem dignitas non minui-
tur. 20o.

jure

ibid.
— quæ cauſæ cognitionem non re-

In

ae

I

4

.——
Ie.

inmn,

. N

judex
Lereere

N

1, ne.

6

tO N.

A pit
ei.

kie,
lenmn.
lon o
o Ctun
4
voteltis

4%

res G

hebee.
199
guentr⸗
Voeriut.
201
minni⸗

.

jore

d.
lone.
I

ERERVM ET VERBORVM.

— jure Romano dignitas fuit im-
minuta. idid.
De Adoptione. 198.
Adoptiones hodie rariores funt, quam
apud Romanos. 202
Adoptionum ſpecies referuntur.
198
— ſpecies ar nomen ſuſtinere poſ-
ſint. ibid.
— exempla unde hauriri péffunt-
200
— jura in Germania ab uſu non-
dum recefferunt. ibid.
— illuſtrium exemplum affertur.
202
In Adoptionibus publica auctoritas
neceſſaria eſt. 205
Adoptivus.

Adoptatus ſine principis & magiſtra-
tus auctoritate & educatus poſt
mortem educatoris nec heredi-
tatem nec alimenta aceipit. 205

Im adoptivum quale fideicommiffam
transferri nequit- 204.

Ad adoptivum quando emphyteuſis
transferri nequit- 205.
Adoptati patri adoptanti in allodia-
— libus ſuccedunt ab inteſtato.
264

– nomen adoptantis accipiunt.
ibid.

— in ejusdem familiam transeunt

omnibusque in illa conſtitutis
fiunt agnati. ibid.
— uxori patris adoptantis & cete-
ris conſanguineis non ſuccedunt.

ibid.

Adoptivi patri ab inteſtato non ſuc-
cedunt. 201

— fub appellatione liberorum non
veniunt. ibid.
Adoptivos hodie non liberorum ſed
magis alumnorum loco cenſeri
affirmat Vo-tius. 201
In adoptivos liberos ea jura, quæ li-
beræ patris diſpoſitioni ſubja-
cent, transferuntur. 203
Adoptatis & arrogatis jura, quæ libe-
ris ex juſtis nuptiis tribuuntur:

competunt. ibid.
Adſeriptitius.
Adſeriptitii qui fuerunt. 165
Adulter.

Adultero vel alii infami quando fa-
mam princeps tacite reſtituit.
574
Adulterii cauſa.
In adulterii cauſa an procurator ſit

repellendus- 579
Advocatiot
Advocatis & poſtulatio non diffe-
runt. 556

Advocationis: vocabulo æ quipollet
hodiernum practiciren. 557
Advocationem præſtare quid ſit, ex-
aminatur. ibid.
De his, qui ab advocatione areen-
tur. 553
Is, qui advocatione in judicio aliquo
interdictum eſt, ab aliis nego-
tiis forenſibus ibidem non arce-

tur. 556. & 558
Bene tamen is, cui foro ſeu praxi in-
terdictum eſt. ibid.
VYVYY 3 Aav

INDEX

Advocatus.

Si imploretur, poteſt & debet offi⸗
cium ſuum adverſus magiſtra-
tum, cui ſubeſt, præſtare.

Et quidem ſalva reverentia. ibid.
— in juſta cauſa patrocinium eivi.
bus contra magiſtratum præ-
ſtans nec jura civitatis amittit,
nec pœnam incurrit. 497

— damnum, quod eclienti ſuo per
culpam leviſſimam vel per ig-
norantiam juris dedit, reſarcire
dehet. , 50I
— ſalarium a eliente poteſt pete-

re, tametſi in cçauſa ſuccubue-
rit.

502
— quando ab officio removendus.
556

— qui aliquando clientem ſuum
fraudavit, ad advocandum non
debet admitti. 559

Advocati peritia maxime ex apta li-

belli conceptione elucet. 375
— munus eſt honeſtum & nobi.
le. 494

— munus non eſt divinum, nec
cum equeſtri dignitate conjun-
ctum. ibid.

In Advocato judicii maturfas præ-
cipue deſideratur. 555

Advocati in libellis ſuis
non omittant, nec inutilia &
nociva immiſceant. 375

— nee nimis contemnendi ſunt,
nec immeritis laudibus extol⸗
lendi. 492

496

neceſſaria

— quando foro carere jubentur.
496
— ut in ſummis Imperii tribuna-
libus, ſi quæ privatis cum illo
lis oriatür, horum cauſam con-
tra ipſum tueantur, Imperator
permittit. 496. it. 498
Idem ceteri principes Imperii & Re-
ges exteri in judiciis ſuis in-
dulgent. 496. it. 498

.
— dquæ abſente domino cauſæ pro-
Ponunt per errorem, ſemper

revocari poſſunt. 499
Advocatorum Collegio Chriſtum ad-
ſeribunt. 492

— ordinem ſentinam malorum
eſſe ſine exceptione nonnulli
affirmant. 495
— proprium. ibid.
— pigrum & improborum rabu-
larum diſerimen. ibid.

— errores. vid. error.

Advocatis nobilitas

generis inepte
tribuitur.

492
Advocatos recipiendos magiſtratus,
ne contra ſe vel membra ſua
poſtulent, jurejurando an ob-
ſtringere poſſit. 496
Inter Advocatos & cauſidicos diſeri-
men recentioribus temporibus

prorſus evanuiffe oſtenditur.
S 558
de Advocatis, 491

In Advocatis locum invenit ratio, ob
quam Juſtinianus procuratores
infames admittit. 559

Ad-

—

jubenm.
4
tribum.
cum ie
lam con
npetate

ſlis .

7

6

uſe tO.
ſemper

49

tum ad.
N

Imhlotun
Monmnl

2

gilktatus
Pra ſi
an ob⸗
4e
8 (iſeti⸗
Nponbu
kendlur.
Uatle,o
curetola

We⸗
—

RERVM ET VERBORVM.

Advocatus kfſci.

A cauſis privatis abſtinere debet.

546

— quando in expenſas condem-

nandus. 553

— calumnioſam litem ſua ſponte
movens jnſte in expenſas dam-
natur. 614

Quodſi juflu ſuperioris id fecerit,
lämtus ex fiſco ſunt reſtituendi.
ibid.

— an a reſtitutione expenſarum

ſit immunis. ibid.

— dolo in accuſatione uſus ean-
dem pœnam luere jubetur,
quam reo innocenti intentavit.
622

☛ ne quidem pecuniam, ut juſte

aliquem accuſet, accipere pot-

eſt. 623
— fuit Septimius Severus & Pa-
pinianus. 519
Advorati fiſci definitio. 504

— officium apud Gothos. 220

— officium apud Germanos vete-
res. 521

— officium in Camera Imperii.

522
— officium in quo conſiſtir. 523
— odio non ſunt perſequendi.

ibid.
— a nonnullis diaboli regis appel-
lantur. 503
— apud vulgus imperitum pro ty-
rannis habentur. ibid.

— & procuratores in plerisque lo-
cis promiſcue accipiuntur. 508

— non peccant contra juſtitiæ re-
gulas, dum ignari innocentes
accuſent. 525
=— jura invita ſæpe ad periculum
vitzæ bonisque civium facien-
dum trahunt. 533
— ut de calumnia jurent cogi poſ-
ſunt. 5853

Advocatorum fiſci odium. vid. odi-
um.
de Advocatorum fiſci origine & pri-
ma conſtitutione. 508

Advocatorum fiſci munus poſt Ha-
drianum manſit perpetuum, &
ſublatæ ſunt delationes. 518

— munus ſanctum & falutare eſt.

53527
— opera utiliſſima eſt reipublicæ.
523
— privilegia recenſentur. 519
& 520
— neceffitas & utilitas demonſtra-
tur. 524

Advocatis fiſci imputandum non eſt,
quod aliquando innocentem ae-
cuſent, dummodo innocentiam
reorum ignorent. 524

Advocatos fiſci qui primus inſtituit.
513
de Advocatis fiſci. 502

WTquitas, quum.

quitas diſtinguitur inter eviden-
tem & dubiam, ſive intrinfe-
cam & extrinſecam. 30
W
— omnes conventiones b. f.
initas, in quantum honeſtati

non

INDEX

non repugnant, nec tertio no-

cent, ſuſtinet. 415
Acr.
Communis eſt. 257
— a privatis occupari poteſt. ibid.

— quatenus occupatus non elſt,
principis dominio & diſpoſitio-
ni eſt ſubj ctus. ibid.

Propter Etatem teneram quando re-
ſtitutio in integrum non indul-
getur. 555
De -Etate Imperatorum. 510

In Ttate computanda minoris illi
etiam undecim dies, qui ſub ini-
tio hujus ſeculi calendario ſub-
tracti ſunt, debent adjici. 663

Quid hoc vocabulum ſignificet. 200

Ager
Beſtellung der Aecker nequit in
Fuhrdienſte mutari. 163
Agrorum confinium pofieſſores uni-
vVerſitas non ſunt. 5587

IIli ſyndicum conſtituere non polſ-
ſunt. ibid.

Alere, Alimentum.
Alimenta civilia parenti male merito
recte denegantur. 188
— naturalia ex reverentia parenti-
bus, impiis licet erga liberos
exiſtentibus, debentur. 187

Alere tenetur pater filium pro mo-

do facultatum & conditione.

213
Alendi neceſſitas & reverentia ex ipſa
natura defſcendit. 188

Ad alendos liberos pater obligatur.
178
Alienatio.

Alien ationes & imminutiones regno-
rum & provinciarum quando
revocari poſſant. 535

— lſucceſſori nocent. 538
— reipublicæ ſunt damnoſæ. ibid.
— ut permittantur, eſt utile, 539
— rerum eccleſiaſticarum. vid,
e.ριεſqiα 1.
In alienationibus Germani veteres
auctoritatem judicis neceſſario
requirebant. 43⁷
Allodinm.

Fundus Allodislis immunis a ſervi-

tiis, oneribus & penlionibus
Præſinmitur. 126
Animal.
Animalia cruciatibus afficere contra
jus naturzæ eſt. 27
Apanagiatus.

Eorum nomen non prafſigitur legi a
Pprincipe regente latæ. 65

Apocha vid. Quietautia.
Appellatio.
Nec Appellatio remedium ſuſpenſi-

vum cohtra ſententiam in judi-
cio poſſefſorio ſummaruüſſimo

latam admittitur. 303

ap-

Pe
4

—

ltione,

4
e un

1

ln.

1

kegno⸗

IRenca

N
id,

NNJ,

Veteres
Cllaris

l

Onihos
136

CoNtAa

1 Ei

ſpen.
in edd
iiſino

RERVM ET VERBORVM.

Appellatio die feriata judici inſinuari

potelt. 365

/

Agqua.

Proflaens fluminis pars eſt. 257
Aquæ profluentis uſum princeps ſuis
civibus prorſus interdicere pot-
eſt. 257
Arkbiter.
Rem litigioſam tertio, qui in lite
non eſt, adjudicare nequit. 703

it. 704
— Sibi ipfſi utilem ſententiam fer-
re nequit. 704
— quomodo ſententiam regere
poteſt. ibid.

—- qbuuid ei obſervandum. ibid.

— litigatores admonere debet, ut
ei rem, cui debetur de jure,

reddant. ibigd.
Arbitri munus Chriſtus cum indig-
natione recuſat. 70⁰⁰
— fſententia poſt decendium im-
pugnari nequit. 701
— officium iatius eſt, quam judi-
cis. 704
— officium quousque extendi de-
e bet. ibid.
— poteſtas. ibigd.
Arbitri ad arbitrium dicendum lali-
quando coguntur. 7⁰⁰

— plures cum conſtituuntur, unus-
que ex illis moritur, compro-

miſſum exſpirat. 70⁰
Arbitris committi poteſt electio ſu-
per arbitri. 7⁰⁸
de Arbitris. 700

— „

Si ex tribus arbitris unus quinde-

cim, alius deeem, tertius quin-
que condemnent, cui ſententiæ
ſtetur? 709

Arbittzium.

Res libera eſt & cxtra neceſſitatem
jurisdictionis poſita. 700⁰

— recipere prætor neminem co-
gat. ibid.

— dieere & per illud litem finire

ad officia humanitatis referen-

dum. 704
Is, qui arbitrio prudentis viri con-
troverſiam deeidi jubet, arbi⸗

trium proprie dictum, non ar-
bitratorem intelligit. 70⁶

ad Arbitrium dieendum ſi certus dies
in compromiſſo ſit præfinitus,
ſententia arbitri alio die dicta
nulla eſt. 709
Archiepiſcopus. vid. epiſcepus.

Arrogare.

Arrogari poteſt ſenior a juniore in-

terveniente principis auctorita-
te. 208

Arsz oratoria,

Seu eloquentia in quibus floruit.
vid. eloquentia.

Artem oratoriam Cn. Pompejus can-
cellis circumſepire audet. 5.⸗

it. 52
Aſſeſſor.

Cameræ olim in perdiſcendis juri⸗
pus quinquennium conſumere
debebat, quod hodie mutatum.
15

Z 222 Alfleſ⸗

INDEX

1

Afleflores judicii ſummi in cauſis,

quæ ad ipfum Cæſarem perti-
nent, jura communia debent

obſervare. 423
In Afſefforibus recipiendis primo lo
co honeſtas requiritur. 567
Auktoritat.

— celebris ICti a penis contuma-
. ciæ excuſat. 342

=— judicis vel celebris Cti merito

inter cauſas reſtitutionis in in-

tegrum refertur. 695
Auguſtus.
Qua arte Ctorum auctoritatem ſta-
. bilivit. 53
N. Auslaſſen.
Verbum auslaſſen quid ſignificer.
67
Auihentica.

Authenticæ in his, in quibus cum
Noveflis, fontibus ſuis non conve-
niunt, apud nos valent. 48

Baccalaurens.

Per quinquennium prælectorem juris

civilis audire debebat in Anglia.
16
Balneator.
IHle an recte nautis, cauponibus, &
ſtabulariis ännumeratur. 720

Bauniti cum quibus conveniunt.
674
Bannitorum conditio deterior eſt,
quam deportatorum & interdi-
cterum, 674

. 2
Bannum.

Imperii maxima captis deminutio

non eſt. 674
ad mediam capitis deminutionem
referri debet. 675
Bauermeiſter.
An habeat jus mulctandi. 83
Belluim.

Reſtitutionis in integrum quibus
competit. 657
— ad exemplum minorum qezibus

— lapſu quadriennii exſpirat. 685

Beneficia principis quomodo ſunt in-
terpretanda. II5

— quod in alterius injuriam tribui
non debeant, gquando locum in-
venit. 295

— oneroſa an poſſint revocari.
680
Benipgnitas.
Collegii, contra ſtatuta ſua aliquo-
ties diſpenſantis, aliis jus nonm
tribuit. 80

Blanditia.,

Et perſuafiones, ab altero paciscente

ſine mendacio adhibitæ, pactum

irritum non faciunt. 428
Blanditias & perſuaſiones adhibere
Jura permittunt. 429
Qando eas improbant. ibid.

Bons

indulgetur, recenfentur. 66 ½

Cal

lin

In

I

intt

rät G3)

II

n tribi

Nu
„0
ewedli.

680

igo⸗
ins nor

80

Leicentte
pecküſ
46
chibere
69

— qui non eſt.

RERVM ET VERBORVM.

Bona.

Civitatum municipalium dupli licis ge-
ner 1S ſunt. vid., civitas manici-
palis.
Bona eccl

eſiaſtica. vid.
bona.

immobilia. vid. immobiles 7es.

menſalia. vid. menſalia bona.

4

— materna. vid. mater da bona.

— bpaterha. vid. paterna bong.

C.

Calendaritin.

Calendarii mutatio an in computanda

Ftate minoris attendatur. 663

Crlumnnin.
Qnid ſit!? 613
— an per ſolam ſententiam abſo-
lutoriam Pprobetr ur. 22
Calumniator.

— an adhuc hodie in quadruplum
conveniri pofit. 609

— quo ſupplicio afficiendus. 620

Calumniatorum pona quibus non-

infligeb atur. 511
de Calumniatoribus- 608
Camera.
Imperii in principum territoriis, an
immediate citet. 322
In illa notarii ſæpe ad inſinuationem
adhibentur. 328
Canonicus.

Illis neceſſitas imponitur triennium in
una academia conſumendi. 16

V eccleſiaſtica

612

Carcer.

Carcerem injuſtum qui pafſſus eſt, in
judicio recte cxperitur contra
eum, qui in vine cula eum conje-

eit. 642

Contra calumniam Ulpiani defendi-
tur. 551
— Agdvocationem aliis non præſti⸗
tit, nec alia temina Romana.
562

–— pro ſe tantum verba fecit. 563

Gmnes & infortunia nequeunt ſem⸗-
per prævideri- 548

Cacſius Soverus.

ccuſator, quo tempore vixit. 510

Caupo.
Caupones ſolent int terdun n viatoribus
ftamulos commendare. Qui ſi
furtum committant vel damnum
denmt, caupo actione de receptis
tenetur. 72⁰
Secus tamen eſt in f amulo, quem vi-

ator adduzit vel ſponte aflum-
ſit. ibid.

Cauſa.
— Individua quænam dicatur. 670
— Filci. vid. ſcus.
Cauſæ deciſio & defenſio pendet ex
circumſtantiis. 374

In cauſis civilipus an actor circum-
ſtantias loci, temporis &c. Ex-⸗
primers debeat, vid. Actort.

2 2 2 2 Ex-

INDEX

Excipiuntur illæ, quæ ſc. ex delicto

deſcendunt & famoſæ ſunt, ut
furti, injuriarum. 373

Cauſidicus. vid. Advocatus.

Cautio.
Fidejuſſoria, pignoratitia, jurator'a

& per earcerem. 347
— per carcerem quando locum
habet. ibid.

— eadem exigitur tunc, cum quis
alteri mortem vel aliud grave
malum machinatur. ibid.

— ab omni non poſſeſſionato exi-

genda eſt, actore etiam in pro-
ceffu ſummario. 354

— juratoria cui per ſententiam in-
juncta eſt, an is a jurejurande
liberetur, ſi deinde cautionem
idoneam inveniat. 356

Cautionis definitio examinatur. 347

Per cautionem juratoriam non ſatis
ſemper accuſatori conſulitur.

348
Cautionum genera quinque ſunt.
. 347
Ceſſtio.
Evidenter in fraudem fiſci facta an
ſubſiſtat. 312
Cereviſia.
Cereviſiam quis coquere & vendere
poſſit. 34
Cirographum.

Dum creditor debitori ſuo reddit,
vel eancellat, eo ipſo pactum
de non petendo init, 435

Chirographi combuſtio a creditore
facta, eſt ſpecies pacti de non
petendo. . 435⁹
Cbriſturt.
— cum indignatione arbitri mu-
nus recuſat. 70⁰

Illum advocatorum collegio adſeri-
bunt. . 492
Cicero.

— ad oratorem requiri ſcientiam

erum divinarum. II
— deſeribit Ctum. 50
— pugnam inter Ctos & Philo-
ſophos coneiliat. 644
Ciceronis teſtimonium de miſero
ſtatu Jurisprudentiæ. 10
Ciſta.

Is, qui ciſtam clauſam in nave, cau-
pona, vel curru publico, per-
didit, an recte ſe efferat 4

jusjurandum in litem. 719

Citatio.
Per judicem ſecularem clerico inſi-
nuata nulla eſt. 315

— clericis inferioribus per Super.
intendentem inſinuari poteſt.
. ibid.

— elericis inferioribus quomodo

inſinuari poteſt. ibid.
— in actionibus a judice rei ſitæ
ad domum citandi, ſine ope
magiſtratus ordinarii poteſtein-
ſimuari. 316
— ad domum quando non fſum-
eit. 686
— ad demum secte facienda., 321

quan.

feciide
e Nn

6

ini m.
0O

AAle
4

tientim

I
0
Phio.
4

1 miſen
10

uye, en
o, her.

ketet dd

enio in
1l
er Aper
i port.
i.

omnode.
. ibid.

tei ie
ſine
oteſten
. 316
non ſun.

666

nda. 321

uun

—

RERVM ET VERBORVM.

quando citatum obligat. 317

per quem inſinuanda eſt. ibid.

habetur pro nulla, niſi relatio

ſeripta eſt in actis. 318.
it. 3 9
quotuplex? 321

quibus recte inſinuatur. 325

die feriato inſinuari poteſt.

ibid.
uni coheredi inſinuata an vali-
da ſit. 226

per notarium publicum extra

territorium citantis inſinuata,

nullius momenti eſt. 328

illi inſinuata, qui in expeditio-

ne muneris publici extra do-

mum ſuam conſtitutus, an il-

lam impune recuſet. 329

Exemplum in miniſtro eccleſiæ.

—

33⁰
quibus nocet. 685
quæ nulla eft. 334

ad plures coheredes & conſor-
tes litis directa, ſed uni fal-
tem vel aliquibus inſinuata, hos
ſolos obligat, quod ad reliquos
invalida eſt. 325

aut ſubſeripta debet efſe a ju-
dice aut iligillo judicii munita.
334
edictalis contra quem male ad-

hibetur. 331

— edictalis quando locum habet.
. ibid.
=– edictalis ſugillat quomodo exi-
ſtimationem citati illumque va-
gabundum declarat. 332

— edictalis jure in tribus caſibus

adhibetur. ibid.

— injurioſa non obligat ad com-

parendum. 333

Citationes injuriolæ quæ ita vocan-
tar. ibid.

Citatio mediata per quem inſinuan-
da eſt. 315
— vitioſa propterea non eſt, quod
relatio nuncii de ejus inſinua-
tione actis legitime inſcripta
ncon reperitur. 318
— vitioſa quousque per ſponta-
neam comparitionem convale-
ſeat. 332. it. 333
Citationis vitia citatus in termino ip-
ſo proponere & L. C. propte-
rea detrectare poteſt. 332
De citatione vitioſa. 325

Verba citationibus inſeri ſolita, zu
rechter fruͤher Tages⸗Zeit, non
mane, ſed tempeſtive ſignifi-
cant. S 313

Ciatus, citare.
Citatus poſt meridiem aut ſub ve-
ſperam venire poteſt. 314
Sed tres caſus excipiuntur. ibid.

Quando obligantur citatione. 317

= agd unam cauſam in alia reſpon-
dere non cogitur. 325

Z222 3 9d

INDEX

=— agd certum diem, quo caſu im-
pune non comparet. 346
Citare ut judex quem poſſit, neceſte
eſt, ut is jurisdictioni ejus ſubſit.

314
Eitari ſeparatim debent, qui ſepara-
tim ſunt obligati. 2256

An judicibus permiſſum ſit, eos,
quos extra jurisdictionem ſuam
habitantes ad tribunal ſuum vo-

Lare volunt, Pfr notar!
cos citare.

Qivitatis jus. vid.
Civitas Enperialis.
Illæ ſuperioritatem territorii & legum
ferendarum poteſtatem habent.
86

Civitas municipalis.

Hlæ an ſine ſingulari privilegio ſta-

tuta condant. 74. it. 760
Illarum ſtatuta in jure Romano le-
ges appellantur. 756

— bona duplieis ſunt generis. 220

Clarus.
Clariſſimi dignitas quanta ſit. 520

Clauſula.

Derogatoria. vid. derogatoria clau-
ſula
Jsde

Clauſula ſalutaris, ſeu imploratio offi-
cii judicis, libellis tantum primæ
inſtantiæ eſt ſubjicienda. 369
= nec in jure Romano nec Cano-
nico habet fundamentum. 370
= ne in libellis omittatur, leges
nonnullæ provinciales præcipi-
unt. Tbid.

— leges illæ ubi locum habent.

ibid.

— quibuscunque verbis libello ſub-

jiciatur, nihil intereſt. ibid.

— quibus verbis ſubjici & officium

judieis implorari debebat, inve-
ſtigatur. 370, it, 371

Clauſulam ſalutarem paſſim vocant

herbam betonicam, collyrium.

369
Per eam libelli vitia ſanantur. ibid.

Cericus.

Jurisdictioni ſeculari an ſit ſubjectus.

3 15

— locum conſulis tenet in eccleſia.
220
Clerici conditio propterea non muta-
tur, quod domicilium ejus in
jurisdictione ſeculari eſt conſti-
tutum. 315
Clerico in prædio jurisdictioni judicis
ſecularis ſubjecto habitanti ſine
Confiſtorii vel Epiſcopi ope ci-

tatio inſinuari poteſt. 2.16
— in quo loco citatio infinuari non
debet. 317

COlericus actione reali conventus im-
mediate ad judicium rei ſitæ

citari poteſt. 316
Clerici qui nuncupantur. 314
— quo caſu pro clexicis non haben-
tur. 316
e 2 Cecitas.
Juſta reſtitutionis cauſa eſt. 70⁰
Cogitatio.

Cogitationes malæ puniuntur. 20

Col-⸗

—

huben.

id

loſi.

. ie.
l.

VocaRt

G

ſene

315
decleſt,

22ʒ

nmun.
eiis in
conkt.
315

nti Ane
e ei.
316
i non
31

RERVM ET VERBORVM.B

Collegium.
Levitarum habuit facultatem de jure
reſpondendi apud Ebræos., 53

— an tanquam ſuſpectum recuſari

oflit. 6 11
P0

— invitum compelli nequit ali-
quem reeipere. 80

— an mulkas, in ſtatutis ſuis com-
prehenſas, a delinquentibus exi.
gere poſſit. 81
— an refractarios remediis privatis
poſſit coercere. ibid.
Collegiorum privilegia & confſuetu-
dines quomodo ſunt interpre-
tanda, vid. privilegium.

Colonus.
164
vid. chiro-=

Celoni qui vocabantur.

m.
Commiſſorius.
Eadem eum committente perſona
eſle ecenſetur. 273
. BRe:⸗ .
— an etiam invito detur. 273
it. 282

— a judieio aulico datus ipſum tri-

bunal repræſentat. 275
— an fſubdelegare pofſlit. 283.
it. 284

mandata ad amuſſim ſervare de-
bet. 283
–— principis, una ex partibus Uiti⸗
gantibus diffentiente, nequit ſub-
delegare. 285
quam peteſtatem habet. 290

Commiſſarii officium ad litem tranſi-
gendam & amice componendam
dati quando exſpirat. 297

Commiflario principis quando cre-
dendum eſt. 282
= de his, quæ apud ſe geſtæ iunt,
teſtimon um perhibenti major
fides, quaimn alii tefti, habetur.
ibid.

Commiſſarii ideo dantur, ut lis bre-

vior reddatur. 276
— an in media lite expeti poſ-
fant. 278

— agd amicam compofitionem in-

ter partes dati, an jurisdictie-
nem habeant- 2987
— agd decidendam litem dati ſub
pœna confeſli & convicti citare
poflunt. 288

–— ad amicabilem compoſitionem

non item. ibid.
— ſolitum ordinem judiciorum in
procedendo an ſervare jubean-
tur. 289
— aliqua, quæ in mandato com-
miſſionis non continentur, poſ-
ſunt. 290

— ad deciſionem cauſæ dati leu-
teratiohem vel ſupplicationem
poſſunt ſuſcipere. 291

–— a4 teſtes examinandos dati an
ocularem inſpectionem adhibene
poſſint. vid. Inſpectio ocularis.

ad commiſſarios jus antiquum ae⸗
commodari nequit. 272

Per illeos an princeps, invita alteru-
tra parte, pendente actione,

curſum judieii interrumpere
poſſit. 177
Ulos

IN DEX

IIIos quando magiſtratui recuſare
non licet. 178

272
Doctrina de Commiſſariis ad quem

de Commiſſariis.

tit. D. pertinet. ibid.
Commiſſiones.
Illæ in medio procefſu decerni non
debent. 276
— ſfſunt ſpecies mandati. 286
— ſtrictiſſime ſunt interpretandæ.
ibid.
De illarum limitibus cuſtodiendis.
283
Communio.
In illa nemo invitus retineri poteſt.
249
Ubi hæc regula locum non inveni.

Sententia Pufendorſſi de primæva
omnium rerum communione &
rectæ rationi, & S. Codici, &
princ. jur. Rom. convenit, 262

Communis res.

Hlarum definitio. 256
Compromiſſum.
Quando exſpirat. 709⁹
Conceſſio.
Ad beneplacitum an morte tollatur?
120
Concluſio.
Poſt eam partibus os clauditur. 490
Concubitus.

Anticipatus ante nuptiarum ſolennia
delictum eſt. 157

Connuctor.
Ceaductores prædiorum ruſticorum

a ſatisdando immunes non ſunt.

353
Confeſſio.
Delinquentis de ſocio criminis, in
tormentis facta, quomodo fidem
inveniat. 146
Confermatio.

Illis omnibus clauſula, in quantum
actus de jure valet, ineſſe vide-

tur. 41¹⁵
Coufraternitas.
Ejus pacta. vid. pacta confraternita:
tis.
Conjux.

Conjuges vitæ communionem ſine

juſta cauſa detrectantes mulcta
coercere, relegatione ad eam
compelluntur. 637

— transactionem metu judicii ini-

tam reſcindere nequennt. ibid.

Conſenſus.

Parentum in ſponſalibus & nuptiis
liberorum requiritur. 185

— quorum implorare ſupervacuum
eſt. ibid.

— matris an in nuptüs liberorum
requiratur. 184

Conſiſtorium.
Per quos eitationes clericis inferie-

ribus inſinuare poſlunt. 316
Ejus confirmatio quousque valet.
252

Conſors litis. vid. litis conſors.

Conſtituens.

Conſtituentibus quod non eſt per-
miſſum, id miniſtris quoque non
licebit. 687

Cas-

..
..

nis, i

Hdan

Aintun
le nite.

6

ſtertit .

en Ne

es
en

G
dtei in

nt, ibi. .

his
19

eltenln
idi

liberorum

1

ſin Nleio⸗

unt. dD

ge Vlet
129

N 1.

n et N

oquenot
gnog G

ℳ*

RERVM ET VERBORVM.

Conſuetudo.
An ſemper ſpeciſice ſit probanda. 97
Specifice probare quid? ibid.
Ejus definitio examinatur. 23

Ad eam introducendam principis
conſenſas expreffus non requi-
ritur. 76

Ad eam inducendam actus judicia-
les neceſſarii non fſunt. vid.
actus.

Illam teſtimonium judicis ſemiplene

probat. vid. tzeſtimonium.
Conſuetudines probandi difficultas
unde fluit. 87

— tanto facilius admittuntur, quan-
to magis in æquitate innitun-
tur. 660

De conſuetudinibus & legibus in
deciſione controverſiarum illu-

ſtrium. 426
De conſuetudinibus. 86
Conſuetudo deriſoria.
Non eſt toleranda. 93

Conſuetudo irrationabilis.

Illæ non obligant. 92
Inter illas referuntur deriſoriæ. ibid.

Illarum definitio examinatur. ibid.

Conſul.

An ille Doctori jurisdictioni ſuæ
ſubjecto cedere debet. 19

Conteſtatio litis, vid. lIitis conteſta-

tio.
Controverſia.
Ad jus publicum pertinens ex jure
privato deciditur. 37

Tom. I.

Contrattus.

Inter patrem & filium celebratus
nullius momenti eſt. 214

In illo reticere, quod alterum ſcire
intererat, jure civili aliquando
licet. 642

Contractuum diviſio. 400

Ad reſciſſionem contractuum a fiſco
initorum temere agendum non
eſt. 214
Contractus realis.
In illis qualis eſt permutatio 402
Contumacia.
& fatua cauſa quousque excuſat. 335
– quibus remediis coereetur. 345

Contumaciæ peena eſt reſtitutio ex-

penſarum. 345
A contumaciæ poenis qui liberatun.
340⁰
— cujus auctoritas exeuſat. vid.

Auctoritas.
Contumaciam non comparentis qui
accuſat, pœnæ alicujus petitio-
nem adjiciat. 346
Contumax.

Sub poena confeſſi & convicti in jus

vocatur. 289
— qui dicitur. 317. it. 336. it.
343

— an ſit, qui in jus vocatus ne-
gat ſe venturum atque tamen
venit. 337
— non eſt, quem judicis inſcitia
vel negligentia excuſat. 338
Contra contumacem quomodo agi-
tur. 335

Aaaaa de

INDEX

— de oeptimo procedendi modo.

344
Conventio.
Ulæ ut judicialiter ineantur neeefla-
rium vel utile eſt. 415
Creditor.
An poffit compelli, ut folutionem
particulatim accipiat. 127

— qui pignus debitori reddit. 438

Creditorum concurſus.

Qarum eivitatum cives in coneurſu
. creditorum extraneis præferun-
tur, illi, concurſu aliis in lo-
cis moto, eorum locorum ci-

vibus poſtponuntur. 312
Grimen.
— ftellionatus vid. ſtellionatus.
— famoſum vid. famoſum crimen.

CGriminalis cauſa.
Mm illis circumſtantiæ perſonarum
loci & temporis exprimendæ

ſunt. 373
Cumulatio-
— fuccefſiva ubi locum habet.
372
Curator.

= mulieris Saxonicæ nomine ejus
mandata an ſubſcribere poffit.
583
— mulieris Saxonicæ inſtar conſi-
liarii eſt⸗ ibid.
Curatoris præſentia & auxilium re-
ſtitutionem an excludat. 653
Cuſtos templi.

ſeun oftiarius clericus eſt⸗ 314

— qͤuibus privilegiis utitur. ibid.

lum an fenatus municipii in ju-

dicium vocare poſſit. idid.
D.
Damnum.
Per imperitiam datum imputandum.
660
— fatale & vis major quando re-
eipientem excuſat. 715

Debitor.

— Certo die ad folvendum ſub
pozna obligatus an excuſetur,
ſi dies? ille in ferias incidat.

— obzratus hereditati fibi aliquan-
do deferendæ in præjudicium
erediterum an valide renun-

ciet. 457

. Declaratio.

Dubii in lege vel privilegio occur-
rentis ad actus pendentes vel
præteritos pertinet vid. altus.

Defenſis.
Alterius, eui commiſſs eſt, is ſpo-

liatum in continenti reſtituere

poteſt. 290
— juris naturæz eſft. 54
— nemini auferenda. idid
Deferre
Deferendi poteſtas quandoe pror-
ſus ſublata eſt. 518

Definitio.

Definitiones pleræque unde deſu.

mantur- 3

— quædam parum perſpicue pre-
pofitæ examinantur. ibid.

lundem.

Ad .

ain b

cuſetur,

incidet.

Wigaen.
ladicivn
e kenmn.

occnr.
ites vel
alltt.

18 ſ.
reſtiwere

E

lo prer.
61

ſe deſn

ne ⸗
ibil
De.

RFERVM ET VERBORVM.

Definitionum vitia in Jure Rom.

ibid.
Defunctus. 8
Per contractum heredibus præjudi-
care poteſt. 223

Dejectus.
Dejectus de pofſeſſione qualem acti-
onem infſtituere debet. 381
Delator.
Ab accuſatore in quo differt. 518
— calumnioſus in proceffu inqui-
ſitorio ad reſtitutionem expen-
ſarum condemnatur. 613
Delictum.
Omnia delicta publica infamiam
irrogant. 190. it. 566
Delinquens.
A judice ſimili delicto obnoxio an
poſſit puniri. 312

Delinquentes potentes, aut locuple-
tes, aut amici ſunt perſequen-

di, 547
Demimitio.
Maxima capitis nec hodie plane
ceſſat. 673
— quibus incognita fuit. ibid.
— maxima capitis an bannum

Fmperii ſit. 674
— capitis media quotuplex? 676

— dignitatis & dimiſſio ab officio
an ſine juſta cauſa vel volun-
tate ejus, qui dimittitur, fieri
poffit. 678

de capite minutis, 672

Denunciator.
Quando expênſas non reſtituit. 612

Deportatus.
Deportati an mediam capitis de-
minutionem paſſi ſunt. 675
Derogatoria clanſula.
Teſtamento adjecta eſt inutilis. 446

Dignitas.
Doctoris tanta non eſſe dicitur,
quanta olim fuit. 19

Dignitatis cognitio cujus judicio &
juri reſervari videtur. 14

— Deminutio vid. deminutio.

Diſpenſatio.
Diſpenſationes principis contra leges
factz ad ſimiles caſus an fint
extendendæ. 113
Diuturnitas.
Ex Diuturnitate temporis poſt aliena-
tionem lapſi debita ſolennia
legitime adhibita præſumuntur.

253
Doctor.
IIli non obeſt, quod ſubjaceat ju-
risdictioni Conſulum. 18
Doctores Juris præcedunt Conſules.
19
— quibus cedunt. ibid.

inferiore loco efſſe non debent
quam equites. ibid.

— olim fuere Prælati. 19

I

— qualia privilegia habent. 18
Doctoribus bene meritis an noceat
dignitas iſta alicui indigno
tributa. 19
Aaa aa 2 BDo⸗-

7

INDEX

Documentum.

Ejus editionem ab altero qui petit,
an probare debeat, eum id poſ-
ſidere. 387

=— editionem ad fundum pertinen-
tis, qui a pofſeſſore fundi perit,
nulla alia probatione opus ha-
bet. 388

= editionem qui petit ſine ulla
probatione & præſumtione.
ibid.
Sententia judicis, qua alicui editio-
nem documenti injungitur, ta-
citam alternativam continet, ut
ſc. vel edat vel juret. 392

Documenta ut edat, qui damnari
poteſt. 391

=— an ante L. C. edi debeant. 389
In Documentorum editione an ad
certas regulas judex reſtringa-
tur. . 385

Ilorum editionem, licet a parte non
5 petitam, judex decernere por-

eſt. 386
Dolus.

. An vitiet transactionem. vid. Trane-
actio.

— a tertio adhibitus an contra-
ctum vitiet. 6 48

— impedit conſenſum & tollit
quod neceſſario in omni obli-
UDU gatione requiritur. 649

=— malus eſt, in judicio uti men-
daciis. 450

De deole, 643

Dolo bone ſeu ſolertia ſibi luerum
parare an permittatur. ibid
Ex dolo, in contractu commiſſo
hypothecæ jus non oritur. 651
Super dolo commiſſo an jusjüran-
dum delerendum. ibid.

Domanium

Alienabile an frt.
— dquo tempore præſcribitur.
ibid
acd Domanium publicum omnia,
quæ princeps poſſidet, perti-
nent. 535
in Domaniis alienatis revocandis

modum ezxcedentes, peccant.
534
Doctrina de domaniis an funda-
mentum habeat. 537

— de domaniis a quibus excogi.
tata. ibid.

— de promiſcua domaniorum ali-
enatorum revoeatione perniciofa
eſt reipublicæ. 539
Donatarius.
Quo caſu ingratus dici nequit. 564

Donatio

— extincto ante donantem do-
natario an ad hujus heredes

tranſeat. ibid.
Donationes & legata an fint re-
ſtringenda. 263
— mortis caufa ad heredes an
ſint dirigendæ. 418
Dos.
Acceffiorium matrimenii appellatur.
672

De.

ſoe

Fin⸗
In

In

enn
i
. G
inm

di

N

iun,

mnit

ibd

Perti.

Nandis
eccant,

funde.
5N

exeo

ibio,
m A.
tmididi

51

i

m (.
heredts
ibis,
int ke.
266
des n

4

velunt,
677
.

RERVM ET VERBORVM.

Dotalia pacta.

Inter conjuges de fucceſſione in

omnia bona ineuntur. 443
— revocari an poſſint. ibid.
— in illis an judicis auctoritas
necefſario requiratur. 431
Durchlauchtigkeit.
Voeis hujus origo. 37
E.
Ebrietas.

Modica an contractum irritum red-

dat. 646. it. 648
— immodica an pacta & negotie

inita reſcindat. ibid.
Eccleſia.
Vniverſitas eſt. 665
— fungitur jure minoris. ibid.
Fecleiiæz quomodo conſiderantur.
- 220

In his clerici locum conſulum te-
nent, prætecti die Kirchen⸗
Vorſteher cum ſenatoribus con-
veniunt, auditores cives repræ-
ſentant. ibid.

Eecleſiæ domininm.

Sine traditione an acquiratur. 224
In eccleſi?æ dominio res ſacræ an
fint. 219
Eocleſiaſtica bona.
In illa an magiſtratus inferior in-
ſpectionem habere poſſit. 220
— princeps ſibi jus vindicat. ibid.
In rerum eeccleſiaſtiearum aliena-

tionibus an ſolemnia, quæ jus
civile & canonieum exigit, ſtri-
cte ſint ſetvanda vid. ſolemnia.

Rerum eccleſiaſtiearum alienationis
requiſita. 244
In rerum eccleſiaſticarum aliena-
tione attendi debet an b. f. in-
tervenerit. 245

In res ſacras & eceleſiaſticas ſuper-
fluas vel vacuas de jure prin-
eipis. V 224
De rebus ſacris & eccleſiaſticis. 217
De rebus Eceleſiæ & piorum loco-
rum alienandis. 243
Edere, Editis.
Doctrina de Edendo ubi fundatur.
386
Editio inſtrumentorum vid. Inſtru-
mentimn.,
Electis.
Syndiei vid. G'ndicus.

— legitime facta & ab electo ac-
cepta contractus aliquis & con-
vennio eſt. 680

— quod jus electio tribuat. ib.

— an merum benefßeium gratui-
tum fit. ibid.

De electione Imperatoris olim. 92
Eloquentia.

Ars oratoria ſen Eloquentia. 49

Emancipatio.
Eft actus legitimus. 209
— Coar inter adus legitimos eſt
relata. —– 210
Aagaa 3

INDEX

— an actus legitimus manſit. ib.
— tacita Romanis cognita fuit.
ibid.
— quotuplex? ibid.

Illius origo unde deducatur. ibid.

— exprecfla & tacita an adhue in
uſu ſit. 3 211
— exprefla quo caſu necefſaria
ſit. 212
Ad emancipationem tacitam quid re-
quiritur. ibid.
De emancipatione tacita leges ubi
extant. 211

Emancipatus, emancipare.

Emancipatus filius an ſit, qui patri
ro convictu pecumiam fſolvit.
216
An emancipatus filius cenſeatur,
qui sliguamadit de proprio vi-

vit. 212
Eilium emancipatum readoptare li-
cebit. 208
Emancipati dici nequennt, niſi ſe-
paratio interceflerit, 212
Pro emancipatis & plene ſeparatis
an miniftri opifices habendi
ſint. 213
Emancipari filius an Poſſit ad actum
teftandi. 216
Emendetio.

Domeftica quousque extendenda. 167

Ad emendationem quæ pertinent,

Pater omnia exercet. ibid.
Emphytenſi. 45.
Quemodo ad adoptivum transmitti
nequit. 205

De Arch

— regulariter ad omnes heredes

tanſit. ibid.
Eimtor.
Obſeurius loquens explicationem

contra ſe ipſum admittat. 421

Epiſcopus, Epiſcopatus.
epiſcopis & Epiſcopie. 35

Epiſcopatus tres in Saxoniæ ſupe-
rioris territorio legislatoria po-
teſtate præditi non ſunt. ibi.

Epiſcopale ue.
Ex legibus publicis reſtringendum
eſt. 235
Jus, quod inter epiſcopalia refertur,
an ab inferiore magiſtratu ex-

erceri poffit. 221
Eques.
Illi cni preferuntur. 18
Er gaſtulumn.
Quid ſit? 176
Illo incladere poteſt pater flium
ſine conſenin praſidis. ibid.

PErrox,
A

— ab advocato commiflus
tridnum corrigi debet.

n obliget.

— Ab advecato commiflus an omni
einpere ctnendari poſſit 599

— ab advocato praſente cauſæ
domino cammiſus intra tri
um emendandus eſt, quod ſtr.
tim a momento prolati eſt com-
putandum. 498. it. 500

Erro⸗

I

I

Ht

le

1

—
beid
d.

Mtonen
t. 4el
ie
ſupe.

hin o.
t ii

endum
3)
retertu,
krätl er

Al

40 ONn

.

l⸗
te e

ra trid⸗

Ovod ſr
eſt con .

1

Eit

RERVMzET VERBORVM.

Erroris advocati exceptio quomodo
comparata ſit. 82h00

Ex Errore quando quis obligatur.

Excoriator, vid- Abdecker.

Exercitor.

Ob non factam profeſſionem duo-
bus caſibus a rFeſtitutione libe-
ratur., 718
— ſi alteri vices ſuas commiſit an
actione de receptis teneatur. ib.

Exbheredare. .

ando exheredari nequit filius ob
atrocem injuriam patri illatam.

449
Exiſtimatio.
Ilam amittit ſtuprator per ſtuprum
commiſſum. 190
— integram quando ſtuprata re-
cipit. 191
Exſpectativa feudi. vid. Eeudum.
Factum.

Ipfum & rei veritas pure & ſim-

pliciter eſt inveſtiganda. 382

Fama.

Per Famam lædere quid intelliga-
tur. 167

Famoſum crimen.
Ob illud condemnatus fit infamis.

574
Felonia.
Non eſt injuria levis. 542
Feloniæ ſpecies novæ exeogitari non
debent, ibid,

— ſpecies. 543
Temena.

Judex procurstrix ac teſtis in judi-
cio eſſe & magiſtratum gerere

an poſſit. 141
— pro alio intercedens obliga-
tur. ibid.

— illuſtris nonnunquam maritus

ſubjectus eſt conjugi illuſtri.

ibid.
— minor an reſftituatur contra
matrimonium. J 672

Feminz maritatz ad principum,
comitum & nobilium dignita-

tenm an evehantur. 140
de Feminis. 132
Feneſtræ.

ædibus aſſixæ fiunz res immobiles.
269

Feriæ,

tacito principis conſenſu conſtituun-

tur. 357
— extra ordinem quando excuſa-
re dicuntur. 358

— meffum & vindemiarum in
quibus locis obfervandæ ſunt-
— illæ advocatis proſant. ibid.
— quo cafu fine principis juffu
recte indicantur. idic.
Feriarum renunciatio. vid, Renus-
eiatieo.
– conſtitutio cui competit. 357
— exceptioni expreffe renunciari
debet. 358
Ack

INDEX

Ad illarum conſtitutionem an ſum

ciat conſuetudo. . 357

Ferias facit vacatio a forenſibus ne-
gotiis & ceſſatio judiciorum.

3 58
Inter Ferias non connumeratur ſa-
tionis tempus. 359
de Feriiss. 366
pro feriis non quævis ſolemnia ha-
beri debent. 357

In Feriis quando arbiter ſententiam
dicere cogitur. 362

Feriis diſcrepantibus, non eæ ſolum,
quas judex, ſed & quas partes
celebrant, attendi debent. 363.

Teudum.
In quibus conſtituitur. 270
— fine domiai auctoritate conſti-
tui nequit. ibid.
— an ob omiſſam inveſtituræ re-
novationem amittatur. 542
Feudum irregulare non præſumitur.
270
it. nec pecuniarium. ibid.
Feudorum natura in mulierum odi-
um excogitata eſt. 138

Feudi actio privatoria. vid. actio.
Feuda, in quorum patria ceadem
ſublata ſunt, hic a ſueceſſione
feudali, alibi per retorſionem
recte excluduntur. 310

Teudi dominus.

An a vaſallo in jus vocari poſſit.
334

de Feudo inter duos controverſo
unum licite inveſtit, licet invi-

7

to vel ignorante poſſeſſore, mo-
do huic jzus ſuum fervetur.

447
Feudi exſpectativa.

Pacta ſucceſſoria de feudo bonis mo-
ribus non repugnant. 447
Feudi privatio.

Ad illam temere non eſt agendum.

542
— injuriæ graves & inhoneſtæ re-
quiruntur. 543
— dolus neceffario requiritur.
ibid.
Privationis pœæna quando locum ha-
bet. 544
Fictio.
Illis leges auctoritatem non tribu:
unt. 195

Fideicommiſſum.

Quale in adoptivum transferri ne-
quit. vid. Adoptivus.

In fideicommiſſo conventionali, que

facultas teſtandi tollitur, jusju-
randum neceſfſfarium non eſt.

464
Fidejuſſor.
Idoneus eſt vir potens, dummodo
locuples ſit. 256
Filius.

Ex ſolis ſponſalibus natus legitimus
eſt & patri ſuccedit. 159

— illegitimus matris nobilitatem
an conſequatur. 160

— patrem, licet ob delictum re-
legatum, ſequi debet. 180⁰

per

Fi

Nie
4

—

Nte, mno.
ervenn

40

Onien.

4

Lendom.
1
neltet
3
Ciritu
big,
wun hr.

6

n tribn.
SN

tti ne.

uli g
r, juir⸗
non et

dümmnte

legtim
15)
Dbitien
160

ſcum ⸗
19

RERVM ET VERBORVM.

— per fſubſequens matrimonium
legitimatus jus primogenituræ

habet. . 194
Filius quo caſu emaneipatus non
cenſetur. 212

— gnui patrem relegatum ſequitur,

pro relegato habendus non eſt.
216

— ad ſolum actum teſtandi eman-
cipari poteſt. ibid.

Tilius familias.
Minor, facto vel conſenſu patris in-
terveniente, læſus contra ter-
tium in integrum freſtituitur.
⸗ 661

Fiſcalis, Fiſcalinus, Fiogilinuy.
Fiſcalis in arduis negotiis & litibus
gquem conſulere debet. 523

— quando tranſigere aut paciſci
cum accuſatis non poteſt. ibid-

quo ſtipendio Euitur. ibid.
& ejus advocatus ſolum cau-
ſas fiſci ſuſecipiant. 546

1

— generalis officium in quo con-

ſiſtit. 522
Fiſcani nomen cui tribuebatur. 521

Ab his diverſi ſunt advocati ſeu
actores fiſci vel dominici. 522

Querum officium in quo conſiſte.

bat. ibid.
. Fiſcus.
An ab editione documentorum ſe
liberare poſſit. 391

— fbi ampliuns jus, quam quod
cedens habuit, vindicare ne-
quit. 550
Tem. I.

B b b b b

— quando in expenſas damna-
tur. . 620

— qua in parte jure communi
utitur. ibid.

Fiſci advocatus v. Advocatus fiſei.
Fiſci cauſa an ſemper fit ſumma-

ria. 540
— cauſam qui litibus privatis in-
termiſcent, peccant. 545
— procurator. vid. procuratot.
Luortud.
Animalium ad dominum femellæ
pertinet. 182
Formula.

Quæ reſcriptis principis inſeritur
vid. Reſeriptum.
— pro ſe & heredibus plerum-
que eſt otioſa. 41

Forum.
Cui foro interdictum eſt, in non-

nullis negotiis forenſibus poteſt
operam ſuam commodare. 556

Francofurtum.
Francofurtanæ civitati privilegium
Carolo IV. datum irrationale
non eſt. 682

Fundus publicus.

Errant, qui fundos publicos in
principem ſaltem quod ad uſum-
fructum translatos, proprieta-
tem vero apud populum ſeu
remp. remanere putant. 262
Fur.
Animus facit furem. 569
Furtum.
Exiguum infamiam irrogat. 5677
— ſponſalia diffolvendi cauſa eſt.
ibid,
vafre

INDEX

— vafre & ſubtiliter factum exer-

citorem a damni reſtitutione
non liberat. 714
G.
Gens.

Gentes poſſunt inter ſe jus aliquod

particulare conſtitucre. 22

— quæ veneno in bellis uſi ſunt.
23
Geſtio negotiorum.

Vulgata L. 22. C. de negotiis ge-
ſtis lectio contra Bynkershoœki-

um defenditur. 599
Gerere negotia procuratores dicun-
tur. ibid.

Gerentes negotium alienum an ca-

ſum fortuitum præſtent. ib.
Gerere negotium quomodo hæc vox
intelligenda. 600

Gerens negotium prohibentis an ca-
ſum fortuitum præſtet. 603

Negotia amici ſui abſentis gerenda
qui non fuſcipit, ſed perire
Patitur, peccat contra jus na-
turæ. 608

Contra hunc an actio detur. ibid.

Sed qui ſuſcipit & deinde deſeruit,
tenetur ad reſtitutionem damni.
ibid.
Germanns.
„Germani veteres ſuum jus formula-

rium habuerunt vid. jus for-
mularium.

— habuerunt advocatos ſiſci. 521
Hi quomodo appellati ſunt.

ibid.

li⸗

— inter pocula de rebus ſeriis de-
liberant & madidi negotia
maxima conficiunt. 647

Germanorum jura priſca in mulie-

res funt juſto duriora. 137
Geſtor.
Negotiorum qui præſumitur.

ad edendum inventarium aut
ſpecificationem juratam obliga-
tur.

ad ſpecificationem fructuum a
ſe perceptorum jurato confir-
mandam an compelli poſſit.
604

in omne id condemnatur, quod

ex re domini eſt conſequutus.

ibid.
qui dicitur. 608
Grammaticus.
dicuntur hodie Critici. 12

— affectant Polyhiſtoriam. ibid.
Gratia.

Quæ publicis tabulis promittitur, ſit

obligatoria. 41¹⁰
Gratuitum.
Privilegium eſt ſpecies donationis.
. 339
— an ſine juſta cauſa tolli queat.
Grotius.
De ejus auctoritate. 537

Guarentigionatum Inſtrumentum.
Illius partes neceffariæ. 378

Ex illo executive agi poteſt. ibid.

H.

Hadrianus.

Princeps omnibus vitiis pollutus. 513

advo-

6 1

. ibid.

De
Hjus

Mon

R

4

—

eoei

69
n mole.
. 1)

.

kiuimn
n oblizr
iit

ndnum
0 cond.
i pot.
6

Ur, Indd

leguung
ibi⸗
G

1bid,

ittitur, i

40

Honetion
N
olli ger.

atus. i
40ro

RERVM ET VERBORVM.

– advocatorum fiſci munus intro-
duxit, 513. it. 517
= eur interdum virtutis ſimulacra

edidit. 514

— clementiam & liberalitatem pror-
ſus ignoravit. ibid.
— per libidinem ad imperium
pervenit. 515
–— amorem luxuriæ optime diſſi-
mulavit. ibid.
— liberalitatem ſuam populo Rom.
quaſi exprobravit. 516

— procuratoribus & præſi idibus
provinciarum accuſatores im-
miſit, ut bona illorum ærario

vindicaret. ibid.
— per quos ſecreta amicorum ex-
ploravit. 518
De ejus avaritia 515. it. 516
Ejus crudelia facta recenſentur.
514 & 516
Hereditas.

Non ſic parentibus liberorum, ut

liberis parentum debetur. 189
Hereditatis petitio.
Cum hae actio de partu agnoſcen-

do in uno libello recte cumu-
latur. 372

Hereditatis renunciatio.

Hæc quomodo valet hodie. 458
it. 459
Renunciatio injurata per ratihabi-
tionem renunciantis ex inter-
vallo facta non confirmatur.

jurandum neceflario requiratur.

4⁵9
Hæc neceſſitas jurandi an poſiit per
conventionem remitti. 460

Nobiles obtentu contrariæ conſue-
tudinis inter ſe imroductæ ſeſe
ab hoc jurejurando liberare
non poſſunt. ibid.

In hujusmodi renunciationibus neceſ-
ſe non eſt, ut expreſſa hære-
ditatis menti fiat. 463

Hereditaria pacta renunciativa.

Jure Rom. improbantur. 458

Suſtinentur autem moribus Germa-
nicis. ibid.

De Packis hereditariis renunciativis.
ibid.

Heres.

Ex perſona defuncti in integrum
reſtituitur, tametſi ex ſua per-
ſona hoc benefieium non ha-
beat. 631
Heredes, qui alibi domicilium ifibi
conſtituerunt, ad domum de-
functi citari nequeunt. 326
Heredum mentio in principio in-
ſtrumentorum ſuper pactis &
contractibus fere ſuperflua eſt.

5 419
In quibus negotiis tamen uſum ha-
bet. ibid.

Ber Heredum mentionem ſolam do-

natio inter vivos contra do-
nantis voluntatem non effici-

460 tur. ibid.
— hereditatis ad quæ bona eleze Heredibus per contractum defunctus
denda. 462 præjudicare peteſt⸗ 223
Ad renunciationes hereditatis an jus-
. . Bbbbbz . Honu.-

INDEX

Homicidiuin.
A domino in ſervo mercenario com-
miſlum, quomodo punitur.
167
— ſi quis in emendatione per im-
prudentiam & iram commiſit,
capite non plectitur. 168
. Homo proprius.
An quis libera voluntate fieri poſſit.
674

Homines proprii ſervi ſunt. 673

Hominum propriorum & ſervorum
conditio contra jus naturæz &
divinum non eſt. 170

— conditio Romanis cognita fuit.
164

— conditio proxime ad ſervitutem
priſcorum Romanorum accedit.
. 16 1

Iu litihus de hominibus propriis pro
libertate interpretatio eſt facien-

da. ibid.
Hypotheca.
Ex dolo in contractu commiſſo non
oritur. 652
Ignorantia.

Quæ diu durat culpæ ſpecies eſt.
658
— ſupina ſ. fatua cauſa an præbeat
juſtam reſtituendi cauſam. 700

hynmobilis res.

Sola deſtinatione ſine cohæfione non
efficitur. 267
Bonorum mobilium & immobili-
um oppignoratio an etiam no-

mina complectatur. 263
De rebus mobilibus & immobili-

bus. 263

. Immunitas.

Ab oneribus non folum ex privi.

legio, ſed & ex conſenſu re-
liquorum civium acquiritur.

114

Imploratio.
Officii judicis, libellis tantum pri-
mæ inſtantiæ eſt ſubjicienida.

⸗ 369
Inceſtuoſus.
Per reſeriptum principis legitima-
tur. 196
Incluſio.

Ad filii incluſionem in ergaſtulo
auctoritas magiſtratus ſimplici-
ter non requiritur. 177

Inculpatio.

Correi vel correæ in ſtupro vel
adulterio non præbet juſtam ſuſpi-
cionis cauſam contra perſonam,
quæ delictum inficiatur. 145

— ſocii eriminis absque omni alia
præſumtione nec ad proceden-
dum nec ad inquirendum in-

dicium facit. 146
Individuum.
Individuum quid fiit? 6 71
Infamia.
Ejus diſtinctio. 559

Infamiæ pœna moribus Germano-
rum non repugnat, & adhuc
hodie, quoad cauſas civiles, in

uſu eſt. 564
— quando in cauſis eriminalibus
locum habet. 505
Infamniats, qui incurrit. 560

De his, qui infamia notantur., ib.
De

Er

Inl

Pro

k

AN

—

iſi

S N.

dirir

l

n bi⸗
liende,

glimr.

19,

Apin
Unphe.

n

Dro Ne
n ahe⸗
Tonam,
145
mmni d
tocecen⸗
dumn in.

14

SI

etmmunc
ace
les, i
o
ninalbus

r. d

369

— phullam capitis

RERVM ET VERBORVM.

rrrr

De Infamia & levis notæ macula.

564

Infamia juris vel facti lahorantes
non admittuntur ad collegia
honeſta. V 570

Iufamis.

Si contra alterum civiliter agat &

ob paupertatem idonee cavere
nequeat, ad juratoriam cautio-
nem an ſit admittendus. 349
— ecujus turpitudo liquida eſt,
a poſtulando arcetur, non et-
iam is, de cujus infamia adhuc
controvertitur. 558
— non poteſt effe procurator vel
patronus cauſæ. 559
niſicibus aliis-
Mliariter utitur.
571
deminutionem
patitur adeoque ex familia eji-

ci nequit. 677
Infans.

— non eſt, qui e
que notatis

Ex ſerveo & ancilla natus ad ancillæ
dominum pertinet. 182

Infantis ex ſponſa nati pater ſpon-
ſus an præſumatur. 156

Pro infante ex uxore conſtante ma-
trimonio nato pugnat præfum-
tio. ibid.
Is legitimus & ex marito natus ha-
betur. ibid.

An marito contrarium afſerenti cre-
dendum. 157

Infantes ex ſponſa legitima ante
nuptias procreati, an ex ſponſo
nati præſumantur. ibid.

.

Injuria.
Quid ſit? 333
— levis felonia non eſt. 542
— eſt omiſſid tituli. ibid.
jnjuriam ſibi factam nemo ipſe vin-
dicare poteſt. 555

Injuriarum actio.
Famulo contra eum, qui modum
caſtigandi excedit, datur. 167
— contra illum, qui exceptionem
judieis fuſpecti opponit, inſti-
tuitur. 280
— quando contra advocatum fiſci
loeum habet. 553

Injuriarum recte damnatur mater-
familias, quæ ancillam meretri-

cem vocat. 167
Innocens.
Interdum a judice juſto damnatur.
Liquilinus.
Inquilini qui vocantur. 164
Inquiſitio.

Ad illam nemo trahitur, niſi indi-
ciis & ſuſpicionibus gravibus ſit

oneratus. 569
Luquiſitus.
Durante Inquiſitione ab advocatione
ſuſpenditur. 563
Inſidiæ.
Hereditatis cauſa hodie raro ſtruun-
tur. 44
lLuſpectio.

Ad inveſtigandum præteritum puer-
perium recte adhibetur. 149

— ad inveſtigandam virginitatem
an recte adhibeatur. 150

B b b b b 3 1

INDEX

In Inſpectione gravidarum ſolis ob-
ſtetricibus habetur fides, ib.

Inſpectio ocularis.

Dlam an commiffarii dati ad teſtes
examinandos adhibere poſſint.

299
Teuſtitutiones
Inſtitutioncs derogant Digeſtis, co-
dex inſtitutionibus. 48
Illarum definitio. 3
Inſtrumenta.
Illa ad offieinam immobilem deſti-
nata immobilia ſunt. 268
— quomodo appeilantur in jure
noſtro. 478
De illorum editione. 385

Illorum editionem, licet a partc
non petitam, judex decernere
poteſt. 386

Ad illorum editionem an ille, qui
non poſſidet, condemnari poſ-

ſit. . 309
Inſula.
In Rheno nata ad quem ſpectat.
260
Inſulæ in flumine natæ hodie pu-
blicæ ſunt. 358
— in Mulda natæ ad fiſcum per-
tinent. 260
Be inſulis in Albi natis. ibid.
Inrerdictus-

Hli quam deminutionem apud Ro-

manos patiebantur. 675
Iiterdiltum.
Uti poſſidetis quomode a practicis
appelletur. X 382-⸗
— uti poſſidetis cui datur, ibid.

Iterpretatio.

Authentica legis dubiæ quando lor-

cum inveniat. 7
— in dubio pro libertate facienda.
. 160
— agdverſus ſtipulatorem fieri de-
bet. 407
— pacti contra quem facienda fit.
420. it. 421
— extenſiva ubi locum habct. 682
— reſtrictive in quibus caſibus
non obtinet in relegatione.
ibid.
Interpretationem authenticam an par-

tes ſemel ad judicem inferiorem
Provocantes implorare poſiint.

J 7
— ſine principis auctoritate fibi,
qui arrogant, peccant. 14

— de interpretatione in determi-

natione ſervitiorum ruſticorum

adhibita. 162 & 163
— pactorum dubiorum. 417
Mventarium.

Inſtrumenta fundi ruſtici, die Inven-

tarien⸗Stuͤcke pro rebus im-

mobilibus non habentur. 268

Nec pars fandi funt, 269
„
Imweſtitura.
Cui conditio, ſi feudum aperiatur,
expreſſe vel tacite adjecta eſt,
vValet. 448
Inveſtituræ exſpectative de feudo
ſunt pacta ſuccefſoria. 447

Ob omiſſam inveſtituræ renovatio-
nem fendum an amittatur.

542

udäut

Do

—

ſo b.
7
tendt.

1o
1i &
4 7
k
l
.
albr
tione,
ibis,
ber.
dremn
olit
7
ſbi,
14
termi.
Nu

163
7

lnyen
8 in.

tinm,
4 ek⸗
45
feudo
vut⸗
tatur.
6

Geu

RERVM ET VERBORVM.

Judaus.

ui ad Chriſtianam religionem tran-

ſit, legitimam „ vivo patre,
petere nequit. 216

Chriſtianum in poteſtate habe-
re nequit. ibid-

Chriſtianum pro homine pro-
prio & ſervo mercenario an
habere poſſit. 4388

Jude.

Dum negotia apud ſe geſta vel ſibi

OIJu

1

—

oblata confirmat, an omnia ſi-
mul probet. 654

an ſub ſpe veniæ confeſſionem

elicere a reo poffit. 652
ſecundum acta & probata de-
bet judieare. 5
ex cerebrina æquitate a jure
ſeripto non recedat. 28
ex evidente æquitate legem,
inconſulto principe, mitigare &
interpretari poteſt. 30
ando acta ad Collegium juridi-
cum mittere debet. 55
quando ſe reddat ſuſpectum.
14
54
an poſſit reum de adulterio
acecuſatum & fere convictum,
ſed qui abolitionem a Principe
ſummo impetravit, impunitum
ſne offenſione conſcientiæ di-
mittere. 74
creditorem poteſt eompellere,
ut ſolutionem particulatim acci-
Piat. 127
quousque mulieri gravidæ par-
cere debeat 141
quousque feminæz ,„ dquæ

prægnantem ſe dicit, fidem ha-
bere debeat. 142
an extra territorium ſuum actus
volunteriæ jurisdictionis exer-
cere poſſit. vid. Actus.
inepte conceptum
ſuſtinere debeat. vid. Libellus.
actori plus, quam in libelle
petiit, adjudicare poteſt, vid.
Actor.
uſuras non petitas an adjudi-
care non poſſit. vid. Uuræ.

an libellum

an a regulis vulgaribus rece-

386
quo caſu cauſam per decretum
ſfaum celeriter finire queat.
480
in eauſis modicis advocateos &
procuratores arcere poteſt. 575
quando dattentatum non com-
mittit. 625

dere pofſfit.

Judicis officeium vid. Oſſicium.
Judici ob quam cauſam poteſt Com-

Ad

miſſarius adjungi. 59

permitti debet, ut partem ſen-
tentiæ, ſi juſtam cauſam habet,
tantisper occultet. ibid.

Judex inferior.

An poſſit pœnam relegationis in pe-

633

an reſcripts, contra jus elicita,
uctoritate propria poſſit rcjice-

cuniariam convertere.

c. 31
illum rectiffime accomme-
dan-

INDEX

dantur, quæ de ſuſpecto tutore di-
cuntur. . 280

Juramentum de calumnia.
Hid an in deſuetudinem abierit.
389
Juresonſultus.
Debet eſſe theoreticus & practicus.
12
— ſine lege loquens non erubeſ-
eit. 13

— recte ſibi vindicat tit. C. de
ſumma Trinitate & Fide Ca-
tholica ſine injuria Theologo-
rum. 20

„
— ſententiam, quam publice tue-
tur, cuntra ſe quoque debet

admittere. 304
Cti theoria in quo conſiſtat. 12
— deſcriptio ex Cicerone. so

— recte fibi vindicant jus de
civibus circa jus præcedendi
ortis reſpondendi. . 15

JCtorum munus. 363

JCtis cur non liceat ex ſui animi
ſententia legem dubiam inter-

pretari. 94
Jurisdictio.
Competit judici ex principis auctori-
tate. 55
in quo conſiſtit. ibid.
in invitum exercetur. ibid.

ſine coêrcitione nulla eſt. 289

apud Romanos nunquam ad
hæredes tranſibat. 296

1. I 1 l

Jurisdictionis voluntariæ actus qui-
dam apud judicem competen-
tem expediendi ſunt, v. Actus.

Jurisdictionem qui mandavit, an
eam ſine juſta cauſa revocare
poſſit. 282
De jurisdictione. 292

Jurisdictione omnigena a principe
conceſſa, eccleſiaſtica tamen ex-
cepta Videtur. 301

Jurisdictiones novas quando prin-
ceps concedere nequit. 295

Jurisdictio patrimonialis.
— in uxorem, matrem, & libe-
ros exerceri nequit. 30⁰⁰

Ejus origo eſt recentiſſima. 296

Jurisdictionem patrimonialem ha-
bens ſubjectos, præter volunta-
tem ſuam alterius jurisdictio-
nem ex conventione prorogan-
tes, revocare nequit. 298

Ad jurisdictionem patrimonialem
jura, quæ de jurisdictione ſta-
tuta, rgperiuntur accommodari

poſſunt. 299
Jurisprudentia.
In liberis rebusp. maximo lemper
contemtui fuit habita. 49
— adjungitur eloquentiæ. 50
— gquomodo emerlſerit. 51
Jurisprudentiæ definitio. 10
— econtemtus apud Romanos vete.
res. ibid.

— quando æſtimari cepit. ibid.
— Prærogativa præ aliis artibus.

ibick.
Jus.
Accreſcendi in reſtitutione in inte-
grum, pluribus minoribus com-

Petente, locum non habet. 655
aggra.

296
n be.
luntt⸗
cicto⸗
oe.
Dnielenn
ne ſil.
nodarn

200.

lenper

10

s ere⸗
ibid⸗
bis.
ttibu,
idie⸗

ine⸗
con

65
n

RERVM ET VERBORVM.

—

— aggratiandi ſibi arrogantes pec-
cant. 14
— civitatis ſimplex relegatio ho-
die tollit.
— civitatis apud Romanos unum
erat. ibid.
— civitatis triplex eſt, univerſale,
provinciäale, & municipale. 676
it. 677

— eivitatis & annexa ei jura quo-

modo tolluntur. 677

— formularium legibus Romanis
ſublatum uſu nonnullorum ju-
diciorum ſervatur. 43
— formularium adhuc exercetur
a quibusdam ſummo rigore. 44

— formularium ſuum veteres Ger-
mani habuere. 45
— forenſe divinum in resp. chriſtia
nas reducere neceſſarium non
eſt. 71
Jus Gentium a jure naturæ non eſt

diverſum. 21

Juris Gentibm deſeriptio. ibid.

Jura Græcorum peregrina in rem-
publicam ſuam invexerunt Ro-

mani- 40
Jus naturæ ſine primo principio eſſe
poteſt. 25
— in bruta non cadit.- 39

Juris naturæ primum principium.

— definitio examinatur. ibid.

Jus offerendi filios judici dicturo
ſententiam, quam pater velit,
Patri competit. 180

—, primogenituræ unde eritur.
195

Tom. L.

676 & 677

— poenas mitiganti ſine auctoritate
principis injuſte quis ſibi arro-

gaat. 14
Jus Publicum unde olim hauriri de-
bebat. 31
Juris publici eum privato arctiſſima
eſt cognatio. 33
— & Naturæ diſciplina ad quem
Pertineat. 31
de Jure publieo. ibid.

Jus, de publicis liberorum delictis
cognoſcendi & ultmum ſup-
plieium irrogandi, patribus olim
competebat. – 176

Iſtius eorrectio ſtricte eſt interpre-
tanda. ibid.

†

Jus retractus quando advocatus fiſci
exercere poſſit. 552

— Saxonicum, quo Conſiſtoria
mediate citare jubentur, eft
exkorbitans, adeoque ftricte in-
terpretandum⸗- 322

— quousque in Ducat Magdeb.
eſt receptum. 611

Jus ſeriptum longe praſtantius eſt
jure non feripto. 86

— non fſcriptum in Germania no-

ſtra eſt Juſtinianeum jus. 48

Jura, liberæ diſpoſitioni patris ſub-
jacentia, in liberos adoptivos

tantum transferuntur. 20¾
Jusjurandum.
Jusjurandum quando decerni non
debet. 3350

— fuper dolo commiſio recte de.-

fertur. 6532
Juſtitia.

Juid fit. I. it, 4. it. 52 5
Cececc airi

INDEX

— attributrix & expletrix. 6
Juſtitiæ divifiones vulgares explo-
duntur, earumque uſus oſten-
ditur. ibid.
— divifiones in legibus fundatæ
non ſunt. ibid.
Interdum nocentem abfſolvit, inno-
centem vero condemnat. 5
it. 525
— vir eſſe poôteſt, qui animum
modo ſaum cuique tribuendi

conſervat, tametſi actu non
ſemper tribuar. 525
L.
Lacedæmones.
Quo jure uſi ſunt. 4²

Illis leges dedit Lycurgus vid. Li-
curgus.
Læſio.
Ultra dimidium an ſufficiens reſcin-
dendæ transactionis cauſa ſit.

473
In læſione ex abſentia quando non
reſtituitur. 604

Læſus.

Per imperitiam vel negligentiam
procuratoris, quo caſu in inte-

grum reſtituitur. 693
= gquando laudum recte elapſo
decendio impugnat. 70²
Lapidicina.
Jura Lapidicin rum an ad regalia
ſint trahenda. 552
Lapſus.
Fatalium pro cauia individua habe-
tu 672

— in quibus cauſis reſtituitur. 700

Laudum.
Quando elapſo decendio recte pu.
Znatur. 702
Legatum.

Pium & ſalarium ludimagiſtri in-
tegrum eſt conſervandum. 249

Legata pio uſui relicta in alium

meliorem uſum converti poſ-
ſunt. 248

— & donationes reſtringenda po-
tius quam extendenda ſunt.
263
Legitima.
Legitimam judæus vivo patre nequit
petere, etſi ad Chriſtianam re-

ligionem tranſit. 216
Legitimatio.
Per reſeriptum prineipis omnem
maculam abſtergit. 195

Legitimationis in natura fictiones
non attenduntur.

Legitimare legitimus.
Legitimus eſt partus poſt undeci.
mum menſem in lucem editus.
4 150
Legitimati a principe in nonnullis
loeis ſunt deterioris conditionis.
196
ibid.
Legitimantur per ſubſequens matri-
monium tantum liberi natura-
les. ibid.

Legitimatur filia illegitima, viro ho-

— an ſuccedant in feudo.

neſto in matrimonium colloea-

ta. 192
Legulejus.
Ejus definitio examinatur. 12
Leute-

ibid.

.
4

“
.
4

—

enche

a ſn

te nequit
lanam re.

olnnen
19
fdione
ibid.
.
t undee⸗

en edim.
I

DnonrIII

Ondinone.

ſ. e,

ens Mir.

eri nannt⸗

vro ho

RERVM ET VERBORVM.

Leuteratio.
Leuterationis beneſcio qui in poſ-
ſeſſorio ſummariiſſimo uſi ſunt,
non poſſunt adverſarium eodem
beneficio uti volentem arcere.
304
Leuterationem vel fupplicationem
ſuſeipere poſſunt commiſſarii
ad cauſæ deciſionem dati. 29 1

Lex.

Lex, ut in omnibus pagis vel op-
pidis affigatur, neceſſe non eſt.

62

— non eſt trahenda ad actus præ-
teritos. 67

— an poſt duos menſes primum

obliget. 72
— ſtatim atque promulgata eſt,
niſi ipſe princeps aliquod ſpa-
tium indulſerit, obſervari debet.

79
— ſtatuto ceontraria fuperveniens
an abroget ſtatutum? 86

Legem injuſtam qui eludere poteſt,

recte faeit. 73
— non tollit ſolus nen uſus. 100
Non cum Lege agere quid ſit. 13
Ex Lege nova qui agit publicatio-
nem ejus probare non debet. 62
Leges in eivitate ſalutares repertæ
ad aliam accommodari poffunt.
41
–— divinæ judiciariæ hodie in nul-
la republica chriſtiana ſervan-
tur. 71

=– fve mandata injuſta priheipis
miniſter an ſubſeribere poſſit.
74

— ſemper bonæ & æquæ ſunt
ſiquidem a juſto legislatore pro-
ficiſcuntur.

=— fictionibus auctoritatem non tri-
buunt. vid. Fictio.

Princeps, qui in apanagiis fratrum
vel agnatorum ſuorum leges
promulgat, pati non cogitur,
ut iſtorum nomen legibus præ-
ſigatur. 65

Libellus.

In quo circumſtantiæ loci, tempo-
ris &c. omittuntur pro obſcu-
ro non habetur. . 374

— inepte conceptus ſalvandus eſt.
375

Libellus, in quo actor unam ſaltem
ex duabus rebns alternative de-
bitis petit, recte a judice emen-
datur & ſuſtinetur. 377

— in quo procefſus executivus
minus provide inſtituitur, utrum
plane rejici, an vero ſuſtineri
debeat. 379

— in quo actio inſtituta falſo de-
nominata eſt a judice ex offi-
cio emendandus eſt. 381

= in quo liberi rem parentibus
debitam proprio nomine petunt,
ſuſtinetur. 384. it. 580
Libelli inepti exceptio poſt L. C.
an amplius audiatur. 375
Libellus ineptus caſu non ſuſtinetur,
376
Libellum articulis, non etiam ma-
meris diſtinguere eſt prohibi-
tum. 366
— articulatum jzudici offerre
Cccec leges

INDEX

7

leges Saxonicæ prohibent. ibid.
— articulis includendi facultas quo-
modo & quando prorſus eſt
ſablata. 367
In Libello uno actio præparatoria
& principalis recte cumulantur.

37 1
it. Actio de partu agnoſcendo cum
hereditatis petitione. 372
de Libello. 366
Libellorum artieulatorum uſus ubi
maxime manlit. 367
— maximum vitium eſt inepta
actionum cumulatio. 372
Liberi.

Ex pacto a patre cum matre ante
nativitatem in præjudicium eo-
rum inito obligantur. 160

— gquas operas patri gratis præ-
ſtare debent. 173

Liberi emancipati pro operis patri
præſtitis mercedem recte poſ-
eunt. 175
— ex legitimo matrimonio nati
in ſtatu civili cui magis obli-
gati ſunt. 183
— ſi inconfſultis parentibus ſpon-
ſalia contrahunt his ſolus con-
temtus juſta per ſe diſſenſus
cauſa eſt. 185

— ex matrimonio inceſtuoſo vel
adulterino quando legitimatione
opus habent. 197

— illegitimi per reſcriptum prin-
cipis, etiam invito patre, legi-
timari poſſunt. 198

— patrem relegatum ſequi debent.
215

— ex ſordidis parentibus nati le-
vis notæ macula notati ſunt.
574

— nomine parentum ex præſum-
to mandato actionem inſtituere

poſſunt. 581
Libertas.
Ejus definitio examinatur. 3
LEibertini.
Eorum definitio examinatur. 2£
Lis.

Litem novam advocatus ſine con-
ſenſu ejus, a quo conſtitutus

eſt, ordiri nequit. 552
Literæ.
Moratoriꝰ impediunt exactionem
non compenſationem. 132

Qui ob literas morstorias a ſuis cre-
ditoribus conveniri nequir, pot-
eſt tamen ſuos creditores con-
venire, ibid.
Litigans.

Litigantes inviti an ad tranſigendum
compelli debeant 480. it. 136

Litis conteſtatio.

Poſt L. C. exceptio libelli inepti
non auditur. 375

Litis conſort.

Unius litis conſortis poſſeſſio alte-
rum à ſatisdando non liberat.

352
Litis conſortes pro una perſona ha-
bentur. ibid.

— plures pro parte ſaltem recon-
veniuntur. ibid.

Pro conſortibus litis ſuis quando
poflſeſſor reſpondere debet. ib.

Loca

ne nn.
Nlitutr

Ackionen
1
1ſois ere.
Nir, por.
es eo⸗
ibic,

ſigendum
1.

li ineni

leſſo de⸗
n lbenn.

1

erlomn N
ibi

emn recol⸗
idil
6 gernel
gebet. 0,
Li

.

RERVM ETI

.

Locare.
Locato prædio mobili locata etiam
cenſetur jarisdictio. 292
Locas.
Quod pro ſacro habeatur unde de-
pendet. 247
Lucrum.

Cui pot'us adjudicandum eſt. 656

Lucri emiſſioni ſeinper damnum

ineſt. ibid.
Lycurgus.
Lscedæmoniis dedit leges. 42
— leges ſuas prohibuit literis con-
ſignari. 43
M.
Macula.
Leves notæ macula in legibus fun-
data eſt. 568
— laborantes non admittuntur
ad collegia honeſta. 570

— per tamiliarem cum aliis notatis
conſuetudinem, contrectationem
malsfieorum aut rerum ad ex-
coriatores pertinentium haud
contrahitur. — ibid,

– notatus admittitur ad teſtimo-
nium. 572
An levis notæ macula notati ſunt

liberi ex fordidis parentibus
nati. 574
Magiſtratus.
— Jus iniquum contra cives pro-
prios retorquere poteſt. 311
— ſecularis an clericos infimi or-
dinis citare poſſit. 314
— transactioni tutoris de rebus

immebilibus confirmationem
denegare nequit. 465

— non bene facit, qui advoca-
tos recipiendos, ne contra ſe
vel membra ſua poſtulent, ju-
rejurando obſtringit. 496
— qui hominem indoctum & in-
habilem inter advocatos recipit,
ad damnum ab illo datum re-
ſareiendum actione ſubſidiaria

tenetur. 502
— quando injuriam ſibi factam
vindicare poteſt. 555

Majeſtas læſa.

Læſæ majeſtatis & perduellionis cri-
men qui temere intentant, pec-
cant. 530

— crimen quid ſit. 531
— accuſationes adhuc hodie ex
levibus cauſis frequentantur.

532
Malum futurum.

Si modo certum ſit, voluntatem
conſtringit & libertatem con-

ſenſus tollit. 634
WManeipatio.
Hæc vox quid ſignificet? 209
Mandatarius,

In mandato fraudem committens in-
famia notatur. 560

. idem ab officio removendus &
a praxi excludendus eſt. 561

Mandatum.
Præſamitur verum & a domine
litis ſubſeriptum. 581

Is, qui negat, productum adver-
ſe mandatum ab ipſo do-

E X
—

rntdkdhan

mino litis eſſte ſubſcriptum, an
ſit audiendus. ibid.
Mandatum an fit ad acta recipien-
dum. 582

Mandatum tacitum queusque exten-
dendum. 584
Ad mandatum tacitum quid requiri-
tur. 585
— ſuſſicit, quod dominus ab initio
cum procuratore comparuit.

584
Ad mandatum fſigillatum teſtes re-
quiruntur. 582
Mandata omnis & negotia quomo-
do ſint interpretanda. 284
it. 286
— Pconalia an ſine clauſula dari
poſſint. 616
Maritus.

de rebus uxoris paraphernalibus
tranſigere an poſſit. 469

Marito longe amplier poteſtas com-
petit, quam procuratori. ibid.

— Jus alienandi non competit in
bonis dotalibus vel paraphierna-
Ubus. ibid.

Masculus,

Mi jure Rom. deterioris ſunt con-
ditionis quam feeminzæ. 141

Mater.
Naturaliter plus juris an habeat in
infantem quam pater. 180

— per nuptias & pactum ſe liberos-
que mariti imperio ſubjieit.
183
Matris, quoad vivit pater, nulla
ratio in ſponſalibus habetur.

185

MWaterna bona.
Pater de jure civili liberis emanci-

patis reſtituit. 216
Matrimonium. 2
Tollit notam & maculam. 192

— ſubſequens non ſolum liberos

ſed & matrem legitimat. 190

Per illud liberi naturales rantum
legitimantur. 196

Ut matrimonia promioveantur, inter.
eſt reipublicæ. 484

Matrimonialis cauſa.
In illis procurator admittitur. 578

— lapſus reſtituitur non ſolum is,
qui pro matrimonio, ſed &,
qui contra illud laborat. 700

Melancholia, Melancholicns.
Melancholiæ gradus ſunt diſtinguen.

di. 429
Melancholicus curator eſt adhiben-
dus. ibid,
Mendacium.

Mendaciis innoxiis uti, ubi nulla ad
verum dicendum obligatio eſt,
licet. 650
— uti in judicio dolus malus eſt,
ibid.
Menſalia bona.
Solum tempore immemoriali præ-
ſeribuntur. 244
Mercator. .
Mercator in negotiatione ſua læſus
ex capite ætatis in integrum
reſtituitur. 659
Hoe jus ad opifices qnoque pertinet.
ibid.
Sed nen ad ees,qui ſubinde ne-
80

einanes
a1

19.
llen
t
tintun
106

P, inter.

4

Nam i,
ſed &
1.
nr.
kngnen.
49
hiben.
W.,

nllig d
iio ell,

lus et
ibid⸗

li w.
16

1 leſt
eprun
6⸗
ertinet
ibid,
E Ie.

1

—

RERVM ET VERBORVM.

—.—

gotiantur, in album tamen mer-
catorum vel opificum relasti
non ſunt, ibid.

— quando reipublicæ cauſa abſens

eſt. 690

— luecri cauſa peregrinans & per
abſentiam læſus reſtituitur. ibid.

Metus.
Juſtus eſt, etfi malum non in con-
tinenti immineat. 633
— quem minæ nullæ præceſſerunt
vanus eſt. ibid.
— præſens qui dicitur. ibid.
— definitur. 634
— juſtus qui dicitur. ibid.
— præſens quomodo accipiendus

eſt. ibid.

— quem nullæ minæ preces ferunt,
quando juſtus eſſe poteſt. 625

— poœnarum, quo magiſtratus con-
juges discordes ad conciliatio-
nes & transactionem ineundam

adigit, juſtus eſt. 636
— qualis conventiones irritas red-
dit. 640
— ereſcentis potentiæ an ſit juſta
belli inferendi cauſa. 642
Metum qui ſibi ipfſi infert, ei re-
ſtitutio denegatur. 634

per metum cui promiſſio extorta

eſt, eam an ſervare debeat.
35
3
de Metu. 633

Metu inductus princeps ſi paciſei-
tur, obligatur. 639

— agdactus qui quid jurato pro-
mittit, ſimulque, ſe abſolutio-
nem ab hoc jurej. non petitu-
rum pollicetur, nihilominus in
integrum reſtitui debet, 642

Minor.

Quando inter advocatos recipi po-
teſt. 554
— contra contractum, quem mino-
ri ætati proximus, conſentiente
curatore, in judicio iniit, &
a judice confirmari curavit, an
in integrum ſit reſtituendus.

653
— contra lucrum omifſſum in in-
tegrum reſtituitur. 656

— qui pro negotio in ipfius utili-
tatem geſto fidejuſſit, in inte-
grum non reſtituitur. 662
— qui veniam ætatis impetravit,
an bona ſua immobilia alienare
poſſit. 663

— qui jam ſemel reſtitutionem in
integrum contra lapſum termini
probatorii obtinuit, ſi denuo
eam neglexerit, iterum in ea-
dem cauſa reſtitui poteſt. ibid.

— contra minorem non reſtitui-
tur. 668

Minoris ætas vid. tas.

— reſtitutio in cauſa individua
prodeſt ſocio majori. 670

Minori auctoritas & confirmatio
magiſtratus obeſſe nequit 653

— reſtituto uſuræ adjudieantur.
656

jura ha-

Quando duo m

aa
Den⸗

INDEX

bentes concurrunt, neuter re-
ſtituitur. 664
De his, qui ad exemplum minorum
reſtituuntur, eorumque inter

ſe coneur ſu. 663
De minoribus. 653
Miniſter.

Eccleſiæ aut Scholæ, qui per trans-
actionem ſalarium & jura ſua
imminuit, ſucceffori ſuo non
nocet. 251I

Mobilis res.

Bonorum mobilium & immobilium
oppignoratio etiam nomina com-
plectitur. 263

Mobilium rerum oppignoratio etiam

extr ajudicialis valet. 265
De rebus mobilibus & immobili.
bus. 263
Molendinum.

Unusquisque privatus in fundo ſuo
flumini publico adjacente, non
impetrata prineipis conceſſione

poteſt exſtruere. 262
Molendina navalia funt res mobiles.
271
Monarechia.

In illa omnes reipublicæ res ad re-
galia referuntur. 255

Monaſterium.

— ab orgdine religioſo derelictam
Epiſcopus, eui id fubeſt, ſine
conſenſu Pontificis M. ſecula-
riſare poteſt. 240

Princeps Evangelicus monaſteria in
tertis fuis a Catholiecis 1624.
pofleſta, ſed poſtea vacue facta

libera Epiſeopi, cui olim ſub.
fuerunt, diſpoſitioni relinquere

debet. 236
Monaſteriorum alienatio & ſccula-
riſatio an fieri poſſit. 242
Monopolium.
Juris publici ad JCtos non pertiner.
31
— Qi ſibi vindicat. 32
— jus prohibendi alios tacite con-
tinet. 109
Monopolia commerciis nocent. 31
Monſtrum.
Illa impune oceciduntur. 160
Mor.
Mores non ſufficiunt ad civitatem
bene gerendam. 87
Mulier.

Præghans damnata ſervari debet in
carcere usque ad editionem par-

tus. 143
— ſi ferte in bannum declaretur,
impune oeciditur, ſed non im-
pune per vim ſtupratur. 682
— Reipublicæ cauſa abfens vid.
Abſens.
Mulieris gravidæ ultimum fuppliei-
um ac tortura differri debet.
141
it. fuſtigatio. ibid.
— parturientis de patre filüi fui
illegitimi affertio ſola fufficiens
ad inquirendum judicium non

eſt. 145

— parturientis teſtamentum. vid.
Teſtamentum.
Mulier parturiens falſum dixiſſe non
pra ſumitur. 145
M..

R

on

De

Ulin

leo⸗

—
in ſh.

incen

1

ſek

44

bertine,

31
1
eltecon.
1
n, 31

O

Gitem

bet in
Par.

143

larelun

non im.

. 684
1 rid.

RERVM ET VEBBORVM.

Mulierem prægnantem mortuam
qui ſepelit, non exciſo partu,

puniendus eſt. 150
Mulieres honorum & dignitatum
capaces non ſunt. 140
=— gravidæ an ad jusjurandum com-
pelli queant. . 142
— Romanæ jus poſtulandi pro aliis
nunquam habuere. 5561

Mulierculis ob ſtuprum commiſſum
infamibus an ſit eredendum., 146

Maltitudo.
Scholarum, academiarum & ſtudio-
ſorum reipublicæ eſt damnoſa.

177
MWunus.

Publicum qui gerit, eodem ſe contra

voluntatem conſtituentis abdica-
re nequit. 681
=— invito etiam imponitur. ibid.
Mutuam palliatum.
Et contractus uſurarius legibus Impe-
rii prohibetur. 486
N.
Nachkommen.

Vox hæc in privilegio poſita non quos-
libet ſuecefſores, ſed liberos tan-

tum ſignificat. 114
Nativitas.
De nativitate legitima. 150
— perfecta affertur exemplum. 155
. Wegans.
Illius nulla eſt probatio. 582
Megotium.

Propter manifeſtam æquitatem ex de-

Tom. J.

fectu ſolennitatis ipſo jure nul-
lum ſuſtineri debet. 28
— quando irritum declaratur. 29
— in præjudicium abſentis non cita-⸗
ti & indefenſi etſi judicii aucto-
ritate geſtam ipſo jure nullum
eſt. 684
Negotiorum geſtio vid. Ge ſtio.

Negotiorum geſtor. vid. Geſtor.

De negotiis geſtis. 599
. WNeſcire.
Qui neſeit, ille experiundi poteſta.
tem non habet. 658
MWobilis.
A plebejo adoptatus nobilitatem non
perdit. 207

— qui jurisdictionem criminalem ha-
bet, & ipſe juris peritus eſt, al-
teri eam comnittere nequit. 292
Nobiles qui dicebantur apud Roma-
nos. ,205. it. 494

Nobilitas.

Non niſi ſanguine & reſceripto prin-
cipis acquiritur. 205
= generis advocatis inepte tribuitur,
vid. Advo catus.

Nomen.
Nomina tertiam bonorum ſpecimen
efficiunt. 264
— pignore mobilium & immobilium
comprehenduntur. 265
Nundincæ.
Solemnes quod privilegium habent.

121
Vox nundinarum non ſemper ſolem-
nes, die Meſſen, comprchen-
Ait. 108
D dd dd . 4Ad

INDEX

Ad nundinas hebdomadales inſtituen-
das privilegio opus non eſt. 114

Obligatio.
Datur erga bruta & ceteras cratu-
turas. 27
— erga liberos vincit obligationem
erga parentes. 188
— erga principem vincit obliga-
tionem erga patrem. 189

— ex promiſſione imperfecta. 408

— ex pacto, in quo paciſcentes de
ſe tantum, non etiam de he-
redibus locuti ſunt, tamen
quoque ad heredes tranſit 418

Obſervantiau.
Collegiorum vocatur praxis. 93

Obſervantiæ Collegiorum Juridico-
rum non omnis auctoritas eſt
detrahenda ibid.
Obſervantiæ vocantur ſententiæ re-
ceptæ. ibid.

Odioſum.
Odioſa ſtricte ſunt interpretanda.
682

Odium.

Advocatorum fiſei ſæpe immeritum,
ſæpe etiam meritum eſt. 502

Oficina.

Illæ immobiles ſunt. 268

Inftrumenta ad officinam immobi.
lem deſtinata & ipſa ſunt im-
mobilia. ibid.

Oficium.
Judicis nimis arctis limitibus cir-
cumſeribere non debemus. 59
— in quo conſiſtit. 580
judicis & acktuarii ſimul uni
perſonæ poterit committi. 281
Officio judicis relinquitur editio do-

cumentorum. 386
— judicis præcipua pars. 127
Ad officium judicis quid Pertinet.
468
— Cti quid, pertineat. 1

Præter officia erga Deum, alios ho-
mines & ſe ipſum, datur quar-
ta ſpecies erga creaturas infe-

riores. . 27
Opera.
Operæ determinatæ non poffunt in
alias converti. 163
Operas artificiales filius patri non
obligatur præſtare. 174
Opiſex.

Læſus qui nondum magiſter eſt re-
nunciatus, an in integrum reſti-

tuendus. 659

— Oratoria vid. ars Oratoria.

Oppignoratio.

Bonorum mobilium & immobilium.
vid. mo biles res.

P.
Pactum.

Pactum honeſtum eſt ſervandum. 22
— quo quis operas ſuas alteri in
perpetuum pro mercede annua
addicit, irritum non eſt. 165
— cum hoſte initum princeps ſer-
vare dehet. 460
Pa-

Int⸗

Dee
U

—

..

u. 30
nbl vr

ti I

lio d
3N
1
Pertne

.¹ 1
tlor

Anr gur.

s e.

pokiunt
101
atri n

En
rum reſ
6

ratorit

J

mmoblin.

tndum.¹
Ateti in
ede Mund
ett. 1
reps ſi⸗
60
N

RERVM ET VERBORVM.

Pactum in quo nihil certi determi-

natur, naturaliter non civiliter

obligat. 4⁰⁶

— in quo paciſcentes ſe jurejur. ad
illud perpetuo ſervandum obli-
garunt, an tolli poſſit ſine me-

tu perjurii. 214
— a majore Collegarum parte cum
extraneo initum. ibid.

— in dubio præſumitur reale. 418

— a principe initum in dubio eſt
reale, atque adeo, mortuo pa-

ciſcente, obligatio perdurat. 426

— inter duas gentes liberas initum,
ex quo jure interpretandum.

427
— cum homine ſimplici ſine cura-
tore initum valet. 428

— dividitur in judiciale & extra-
judiciale. 431¹

it, in perſonale & reale. 418

— ſimulate, tertii cujusdam deci-
piendi cauſa initum, ſervari de-
bet, quatenus decepto predeſt.
433
–— non reſeinditur, ſi alter fidem
datam mihi non ſervavit. 426

Inter l'beros principes & gentes

aliud eſt ibid.

— inter Reges M. Brittanniæ &
Galliæ nec non Ordines Belgii
fœderati de dividundo regno
Hiſpaniæ. 449

Pacti taciti deſeriptio. 23

Ex pacto ſecum inito quid nihil
utilitatis pereepturus eſt, alte-

rum ad id ſervandum cogere

nequit. 4–3
Pacta confraternitatis inita valent.
HS 456
de Pactis controverſ. ſed validis.
4²⁸

Pacta dotalia vid. Dotalia pacta.
de Pactorum dubiorum interpreta-
tione 417
Pacta hereditaria renunciativa, vid.
Hereditaria pacta re⸗
nunciativa.

Pactum imperfectum quid ſit. 408
— invalidum ſemper poteſt impug-
nari. 416
de pactis invalidis. 406
Pactum judicialc an impugnari poſ-
ſit. 416
de Pacti judicialis auctoritate 431

Pactum nudum de tradendo domi-

nium non transfert. 404
— nudum omne valet. 400

Pactum de continuanda in heredes
ſocietate. 405
— in mutuo, ut debitor plus red-
dat, quam accepit, valet. 406
Pactorum nudorum definitiones va-

riæ. 396. it. 397. it. 398
— uudorum exequatio cum ſtipu-
lationibus. 40⁰
inter pacta nuda & contractus dif-
ferentia. 399
de pactls nudis. 396

Pacta contractum præparatoria,
quando actionem producunt.
402

Ddd dd a pa-

IND E X

Pactum ſuccefforium. vid. Succeſ-
ſorium pactum.

= privatorum de trausferendis ex
uno fundo in alterum prædium
vel perſonam oneribus publicis
an valeat.

Pater.

Invitus ad ſumtus ſtudiorum filio præ-
ſtandos non obligatur. 177

— Impius erga filium, an indignum
ſe reddat reverentia ex alimen-
torum præſtatione. 187

= nomine liberorum recte tranſigit.
1
im-
607
— de jure civili liberis emancipatis
bona materna reſtituit. 216

Pater filium, etiam qui volens ab
aliis detinetur, vindicat. 171

— An poſſit liberis neceſſitatem
ponere arbitros ſumendi.

Pater f‚amilias.
De incendio, quod familia ejus in
negotiis ipſius expediendis occu-
pata excitavit, reſpondere non
debet, 489
Paraphernalia bona.
Iüla maritus legitime adminiſtrat. 470

Partits.
Poſt undecimum menſem a lucem
editus legitimus eſſe poteſt. 150
— perfectus ſeptimo poſt concubi-

tum menſe naſci poteſt. 154
— an quinto vel ſexto menſe naſci
poſſit. 156
Partus abactio, 439

4 3

Patria poteſtas.
In quo conſſtat. 176
Illam poteſt quis amittere qui ſolen-
niter id non declarat. 211
— non tollit relegatio. 214
de patriæ poteſtatis diſſolutione 209
de patria poteſtate. 171
Panuhber. .
An per omnia in integrum reſtituen-
dus. 696

— contra fatalia interponendæ appel-
lationis nonnunquam in inte-
grum reſtituitur. ibid.

Ad pauperum jura quis admitti pot-
eſt, etſi ampliſfimorum prædio-

rum dominus ſit. 697
TPecunia.
Quam vaſallus de feudo tranſigens
accipit feudumn non eit. 271 0
— ex venditione prædii redacta, & /
immobilium emtioni iterum de-
ſtinata, res mobilis eſt. ihid.
— Præſidii cauſa repofita, Spaa⸗ —
Pfenning, eſt res mobilis. ibid.
Pecuniam alienam fidei ſuæ commiſ. —
am qui in proprios uſus conver- —
tit, ad uſuras centeſimas quot- “
annis ſolvendas obligatur. 609 —
Perduellio.
Crimen perduellionis & læſæ maje- —
ſtatis qui temere intentant, pec- 3
cant. 530 1

Per-

liten.
G

Ae

ine⸗
idic⸗

i r.
Mredi.

6.

ſigens
61,
uin e.
ihis,

Epaet⸗
8. i.
onnnl⸗
conre.
goe

r.

me⸗
, er⸗
5

Per⸗

RERVM ET VRERBORVM.

Perduellionis ſpecies in Magna Brit-
tania ſub Carolo I. 532
ad Perduellionis crimen verba con-
tumelioſa in principem non per-
tinent. 8333

Pharmacopolium.
Inter immobilia referri debet. 267

In illis vaſa pro immobilibus, mer-
ces autem pro mobilibus haben-

tur. 266. it. 268
Pia loca.
Quibus privilegiis gaudent. 224
Pignus.
Antichreticum in prædio conſtitutum
ad mobilia refertur. 265
Pluralitas.

Votorum ubi locum non habet. 37

Plus petitio.

Contra pœnam plus petitionis quis

reſtituendus? 692
Plus petere quis dicitur. 2377
Pœnd.
— in violatores feriarum ſtatui pot-
eſt. 365
— tripli. 377

— tripli in plus petentes ſtatuta. 384
— calumniatorum vid. Calum-
niator.
— infamizæ. vid. Infamia.
— ſtellionatus. vid. Stelliona-
t u's.
— talionis. vid. Ta 11 10.
— eadem quæ in adulteros etiam in
adulteras ſtatuta eſt. 137
Poœnæ eædem in delinquentem hone-
ſtum ac vilem.

Poeta.
Poetæ univerſalem ſcientiam ſibi vin-
dicant. 11
Polygraphus.
Civitatis Conſules ſequitur. 596

Poſſeſſto.

Turbatur per compoſſeſſionis intro-

ductionem. . 231
Ad poſſeſſionis titulum edendum ne-
mo compellendus. 549
Poſſeſor.

Inſtrumentorum cum cautione rati
ad agendum admittitur. 578

Sed ab initio ſaltem litis „ ibid.
Sub qua conditiene. ibid.
Poſſeſſores regalium ad edendum ti-
tulum obligantur. 549
Poſta.

de damno in poſta publica, cujus
plures ſtationes diverſis magiſtris
reguntur, dato. 714
Poſtarum magiſter an obligetur fa-
tione eorum, quæ ſecribæ ejus
traduntur. 720
Contra poſtarum magiſtros & rheda-
rios publicos uſus fori recte actio-
nem de receptis extendit. 711

In poſtarum magiſtris & aurigis ea-
dem ratio eſt, quæ in nauntis &
cauponibus. ibid.

Poteſtas.

Cognoſcendi, mulctandi & exequen-

di collegiis com petens quousque
extendenda. 83

de patriæ poteſtatis diſſolutione. 209

Ddddd 3₰ pra.

IN D EXx

Prædium.
In dubio pro libero habetur.

161

= eccleſiaſtieum eum alio ejusdem
æſtimationis permutatum nequit
revocari. 253
Sub appellatione prædiorum nobi-
lium & civitatum pagi illis ſub-
jecti non comprehenduntur. 108

Prcſoriptio.
Ordinaria
locum habet.
— contra fiſcum eſt admittenda.
. 547
— non currit non valenti agere.

658
Pratum.

Ejus definitio examinatur 3
Praxis.
In criminalibus tyrannidem exercet.
96
Princeps.

Metu inductus cum civibus ſuis qui
paciſcitur, obligatur. 639

— IIlæſa religione templum ex uno
loco in alterum transferre pot-
eſt. 246
— quo jure uti debet in lite. 9
— privilegium cereviſiam coquendi
& vendendi ſolus dare poteſt.

— in teſtamento ſuo an ſolemnia
juris communis ſervare debeat.

— legem antiquam poteſt interpre-
tari.
qui injuſta præcipit, jus ea im-
perandi nullum habet. 73

inter principes Imperi

— in contractibus obligatur.

73
— qui ex gratia ſæpius quid indul-
ſit, propterea non obligatur,

ut in ſimili caſu hoc iterum
indulgeat. 112

— pactum cum hoſte initum ſerva-

re debet, non vero pactum
cum amico initum, ſi is poſtea
hoſtis fiat- 406
Principes imperii judiciariam utrius-
que ſummi tribunalis poteſta-

tem agnoſeunt. 4²
Principium.
Principii jur. naturæ definitio. 26

Pro principio primo juris naturæ
aſſumi poteſt ſtudium ſalutis &
felicitatis propriæ. 27

Privilegiatus.
Contra æque privilegiatum non uti-
tur privilegio ſuo. 664
Magis privilegiatus reſtituitur con.
tra minus privilegiatum. ibid.
Cum duo privilegiati de reſtitutione
in integrum litigant, quis tuns
vincit. 666
Inter duos privilegiatos, quorum
alter lucrum retinere, alter
damnum evitare vult, hujus
cauſa eſt potior. 667

Privilegium.
Non pertinet ad actus præteritos. 67

— quomodo eſt intelligendum. 69

— quomodo eſt interpretandum.
84
— perſonale alteri locari poteſt.
103

11

.

—

D

Hindn
lganr,
itennn
llt

ſ.

Dtön

pola

46

uru.

Poteſtr.
44

⁰

Nuie

Auti 8
„

Inn ⸗

4

lur con⸗

, di,

ntione

1 tune

600

GGorun

Ie
, Mi

G

io⸗

um, 69
tandunn,

4

poe.

G

RERVM ET VERBORVM.

— in concedentis detrimentum ver-
gens latiſſine eſt esplicandum.

104
= princeps an poſſit alii ſimile pri-
vilegium concedere. 106

— quod univerfſitati conceſſum eſt,
ex eo fingula ejus membra
actionem inſtituere poſſunt. 101

— eui jus prohibendi alios annexum
eſt, quousque ſit extendendum.
107
— licet ſub onere conceſſum, ei
tamen jus alios prohibendi in-
efſtſe non præſumitur. ibid.

— a principe hereditario conceffum
& ipſum & ſuccefſores ipfius
obligat. 110

— perſonale ad certum prædium
reſtrictum alienatione iſtius præ-
dii an exſtinguatur. 117
— ad beneplacitum indultum mor-
te concedentis non exſpirat.
118
— per legem contrariam ſiperve-
nientem generalem non tolli-
tur. 121

— eccleſiæ fortius eſt privilegio
aliarum univerſitatum ſecula-

rium. 664
Fortius non eſt privilegieo minoris.
ibid

Privilegio fiſei actionibus ceſſis uten-
dum non eſt. 550
Privilegia, quæ monopolium & jus
alios prohibendi continent ,
itrictiſſime ſunt interpretanda.
. 108
— plurima mulieribus tributa unde
originem trahunt. 132

— mulierum plurima obſequio Ja⸗
ſtiniani in uxorem debentur.

. 135
— nimia fiſco tributa advocatis
odium conciliant. 528
— fiſci immodica ex iure Rom.
529

Cum ex una parte unum, ex alte-

ra duo diverſa privilegia ſtant,
hæz. reſtituitur. 666

Ad privilegiorum revocationem ſine
juſta cauſa non eſt agendum.
539
Proceſſus executivus.

Illius benefiaum pro quibus jura
introduxerunt. 379

Proceſſui executivo quando locus
eſt. ibid.

Illum inſtituere actori utile eſt. 378

Ad illum an ſufficiat inſtrumentum
guarentigionatum. ibid.

Proceſſus tumultuarius.

Proceſſu tumultuario cauſas fiſci
tractari non debent. 540⁰

Procurator.

Fiſci an documenta edere debeat,

391, it. 392
— fiſci ad quod ab initio conſtitu-

tus erat. 505
— an habeat jurisdictionem. ibid.
— ab advocato differt. 507
— judicialis an tranſigere queat.
427
— in judiciis militaribus non eſt
ſemper repellendus. 575
in

INDEX

= in cauſis criminalibus admittitur.
⸗ 578
Procurator a Prælato vel rectore
Eccleſiæ conſtitutus morte con-
ſtituentis revocatur. 586
☛ honorarium ante finitam litem
petere poteſt. ibid.
Procuratoris officium ſingulari di-
gnitate ſolvitur. ibid.
— imperitia vel negligentia eſt cau-
ſa reſtitutionis in integrum ex
elauſula generali. 93
procuratores & advocati in pleris-
que locis promiſcue accipiun-

tur. 508
De procuratorum poteſtate. 507
De procuratoribus. 574
Productio.
Sola inſtrumentorum ad eauſam
pertinentium procuratorem ple-
ne non legitimat. 577
Promiſſio.
Imperfecta quid ſit. 488
Rebus ſic ſtantibus intelligenda eſt.
411
Promifſlum quando a promiſtore
exigi nequit. ibid.

Promiſſio ex falſa cauſa non obli-

gat. 499
Promiſſor.
Quando a promiſio præſtando excu-
ſatur. 5 41²2
Proportio.
Geometrica & Arithmetica. 6

Proprius vid. Homo proprius.
Publica res. vid. Respublica.
Publicatio.
Legis an in fingulis locis debeat“

fieri. 62
— ad eſſentiam legis pertinet, 63

— legum cujus nomine fit. 65

Puerpera.

De puerperis & prægnantibus, 141

Puerperiumt.
An pro adveria valetudine ſit ha-
bendum. 144
Ad puerperium inveſtigandum in-
ſpectio recte adhibetur. vid.
Inſpe ctio.

Quadriennium.

Reſtitutionis in integrum currit a
die ſcientiæ. 657. it. 659

Quietantia.
In illis, creditor, ſi obſcurius lo-

quitur, interpretationem ſibi
contrariam pati debet, 422
R.
Rabula.
Ejus definitio examinatur. 13
KRKRatificatio. .

Requirit easdem ſolemnitates, quas

actus principalis & contractus.
462
Katio.
Rationes non ſunt facile retractan-
dæ. . 549
Rationum reddendarum fundamen-
tum. ibid.
In illis privilegium fiſei. ibid.
Keditis.

Partem redituum ececleſiaſticorum ne-
quit princeps, a diverſæ religionis
hominibus anno 1624. poſſefſo-
rum, licet ſuperfluam, auferre. 2 34

Re-

l

ſt h

lam i

N. it

Clttt 4
l di

nias lo.
kemn ſb

1, guns

Ntracteg.

44

etrückt
390
ndamen-
ibis,
ibit.

rum m.
pioni
ele2,4

VERBORVM .

215
— ſimplex tollit jus civitatis. 676
— temporalis de decennali expliea-

tur. 682
Relegationis poœna poſt mortem quem
effectum habeat, ibid.
Per relegationem tollitur jus civita-
tis provinciale. 677
it. jus civitatis municipale. ibid.
De relegatione in Saxonia. 682
Renunciatio
Reſcriptis moratorüs facta bonis mo-
ribus eſt adverſa. 123
— indubio non præſumitur II8.
lt. 475
— jurium & privilegiorum an ſit
obſervanda. 124

— ſtrictiſſime eſt interpretanda 125
— verbis paulo generalioribus facta
ſuffieit. ibid.
— quando facta cenſetur. 359
— hereditatis vid. hereditatis
renunciatio.
— ſpeciale mandatum requirit. 594

Rebrgalic.
Unde vox hæc derivatur. 306

Tom. I.

RERVYVM ET
Kegale. — quousque a Friderico I permit-
— 1 . tuntur. 208
Regalia hodie ſunt res publiecæ. 256 .. .
— in translatione prædii in priva- Repreſaliarum definitio. 306
tum tacite ſemper princeps ex-. — remedio uti licet. 307
cepiſſe videtur. 261 ..
— prohibitio ad retorſiones non ex-
Regiſtratura. tendenda. 309
Et conſignatio ad acta in quem fi- In earum exercitio a quibusdam
nem fſit. 31 pertonis eſt abſtinendum. 208
— etſi poſt ſex menſes confecta, Diſcrimen inter repreſalias & retor-
nulla tamen non eſt. 320 ſiones. 310
. Illas an cives ab extraneo læſi ex-
Kelegatio. erceant. 307
Sola non tollit patriam poteſtatem. Reprefaliis qui utuntur. ibid.
— Status Imperii inter ſe nonun-
quam recte utunturs 308
lKes.
Divinæ ad quem principaliter persi-
nent. . 10

— certo uſui publico vel facro de-
ſtinara & legata an- in alium
impendi queat. 225

— eccleſiaſtica vid. Ece le fia ſt ica
r es. 6
— immobilis vid- i mmo bilis res.

Reipublicæ cauſa abſens vid. Abſens.
Rerum publicarum definitio. 254

. it. 255
— proprietas & uſus ad quem ſpe-
ctat. 254

De rebus publieis ſeu, ut in monar-
chiis vocantur, regalibus. 253

Res religioſ? ad honorem privata-
rum familiarum & memoriam
defunctorum pertinent. 219

Res repertæz omnes non ſunt tra-
hendæ ad regalia. 551

Res ſacra vid, ſacra res.,

Eee ee Res

INDKEXK.

Res ſan ga. vid. ſancta res.
Res vitioſa. vid. vitioſa res.
Res pretioſa qui eiſtis vel involucris
concluſas in navem vel caupo-

nam infert, vel poſtæ vel eur-
rui publico committit, profite-
ri easdem non debet. 716

Reſoriptum moratorium.
Curſum uſurarum non ſiſtit. 132
— contra rem judicatam locum non

invenit. 125
— contra jus impetratum an judex
inferior poſſit rejicere. 130
Illorum jura ubi fundata ſunt. 123
de Reſcriptis moratoriis. ibid.
In his, quæ obſervanda ſunt, cum
indulgentur. 130

Reſeriptum principis.
Per illud omnem aboleri maculam

dicunt jura. 196
Reſponſum.
de Reſponfis Prudentum. 48
Keſtitukio.
In integrum ex juſta cauſa petita an
recte denegetur. 699

— contra parentes denegatur. 624
Reſtitutio in integrum executionem

ſuſpendit. 626
=— cui competit. 633
=— ex capite abſentiæ quando locum
invenit. 683

— minori contra neglectionem fata-
lium in procefſu indulta, con-
ſorti litis majori non prodeſt. 670

— ecivitatibus municipalibus an com-

petat. 672
— contra ſubhaſtationem publicam
an locum habeat. ibid.

Per reſtitutionem culpa cui remitti-
tur, damnum inde proficiſcens
reſe⸗ rCiat. 627
Negant aliqui reſtitutionem in inte-
grum locum habere, cum ejus,
qui læſus eſt, culpa interceſſit.
J 633
de Reſtitutionibus in integrum. 624

In integrum qui reſtituitur. 695

Is, qui in procefſu contra lapſum

fatalium reſtituitur expenſas ad-

verſario reſtituit. 627

Reſtitutio ex clauſula generali.
In quorum gratiam eſt conſtituta.
960. it. 692
Illa an ruſticis ſit indulgenda. 698
RKetorſio urium.
de retorſione jurium. 301
Retorſiones ubi ſunt fundatz. 310

RKReverentia.
Et neceſſitas alendi unde deſcendit.

. 188
— magiſtratus quando læditur. 496
— perſonarum excludit reſtitutio-
nem. 624
de Reverentia parentibus debita. 180

Kens.
— eccleſiæ agendi documenta edere
debet. 395
— excipiendo fit actor. ibid.

— contra quem inquiritur, penden-

te inquiſitione, aliqua macula
notatus eſt. 569

— exantlata tortura, abſolutus ex

hec ſolo delatorem ſuum de ca-
lumnia convenire nequit. 622

fub

Il

De

Ve

—
keniti.

.HSH
1n Hyin
Penlu l.

in

Glerl,

debita.

ventl eiek

97

be

l,

r, enter
v Nelt
G
bſolunms en
uunn cect
gni, e

27

RERVMET VERBORVM

— ſub poena confeſſi & convicti ei-

tatur. 345
Rei reſponſio ultima in actis effe de-

bet. 551

1

Kunmor.

Ut indicium aliquod faciat, quid re-
quiritur. ibid.
Qui vano rumore populi ad agendum
vel aceuſandum inducuntur,

peccant. 550
Ruſticitas.
Hæc vox quid ſignificet. 359
— ecauſa reſtitutionis in integrum
non eſt. 698
Kuſticiis.

Ruſtici uni prædio addicti nequeunt
cogi, ut operas in vicino præ-

ſtent. 163
– ob ſolam imperitiam an in inte-
grum reſtituantur. 698
Illorum privilegia ubi inveniuntur.
ibid.
— §.
Sacra res.
Sacræ res quæ erunt. 219
— in cujus dominio ſunt. ibid.
— non plane ſunt extra commer-
cium. 222

— & ornamenta Eccleſiæ tempore
urgentis belli recte in uſum pu-
2532

blicum alienantur. 253
De rebus facris & eccleſiaſticis., 217

Saecrum vas.
Vaſa ſacra confracta recte ad uſum
profanum venduntur. 253
— & ornamenta unius Eccleſiæ ſu-
perflua an princeps auferre alii-
que egenæ tribuere poſſit, 224

Salarium.
Salaria miniſtrorum Eccleſiæ vel alte-
rius pii loci dividi non debent.
248
Sanétta res.
Res ſanctæ divini quodammodo juris
ſunt. 218
Satio.

Sationis tempus inter ferias non con-
numeratur. vid. feriæz.
— ſine magno diſpendio differre ne-
quit. 360
Satisdatio, ſatisdare.
Satisdatio pro reconventionc & ex-

penſis exigitur. 352.
— pro recenventione & expenfis
„ubi praſtanda eſt. 354

— pro reconventione & expenſis in
procefſu executivo exigitur. 353

Ad Satisdationem vidua nobflis, cui
dotalitium conſtisatum eſt, non
compellitur- 356
De Satisdat'one. 347
An & adousque is, cui actio ad rem
immobilem competit, a ſatisda-
tione pro reconventione libere-
tur. 350
a Satisdando qui liberantur. ibid.

— an excuſet hereditatis petitio &

actio publiciana. ibid.
— an actio realis liberet. 351
— uſufructuarius immunis non eſt.
356
Senatus.
Solus ſtatuta noh eondit. 79

Senatus conſultumt.

SCta a quo valorem acceperunt. 48
Eee ee 2 Sen-

INDEX

Sententia.
A judice lata quando nulla eſt. 54

— a Collegio Juridico concepta,

quod alteruter litigans exemit,
intra decendium impugnari de-
bet. 60. it. 701
— actis & probatis ſit conformis
384
— judicis, qua editio documenti
injungitur. 392
Sententiæ partem judex non ſup-
primere, ſed ſucceſſive publica-
re poteſt. 56

Servitium.

Servitia, quæ ruſtici de fundis ſuis
poſſefſoribus præſtant. 162

Servitus.

Indefinite concefſa quomodo ſit in-
terpretanda. 161
— vaſcendi quo tempore exerceri
Pereſt. ibid.“
Servitutem tundo plures, uno diſ-
ſentiente, aponere nequeunt.
38
Servus.

Servorum & propriorum hominum
conditio contra jus naturæ non
eſt. 170
De Servis & liberis. 161

Sexus.

Sub appellatione ſexus feminini pot-
eſt interdum maſeulus conti-

neri. 138
Sigillum.

Ab eo, qui ſeribere nequit, man-
dato appoſitum non ſufficit, ſed
ſubſeriptio ab actuario vel no-
tario publico fiat. 583

Societas.
Ab univerſitate differt. 588
— ad Syndicum conſtituendum non
compellitur. ibid.
— an procuratorem conſtituere de-
beat. ibid.
— non gaudet beneficio reſtitutio-
nis in integrum. 589

— morte unius ſocii ſolvitur, ibid.

In Societatis negotiis omnium con-
ſenſus requiritur. ibid.

Ex ſocietate ſinguli citari debent.

ibid.
In illa ſi juri defertur, a ſingulis eſt
præſtandum. ibid.

Socialitas.
Pufendorfiana primum principium
juris naturæ eſſe nequit. 26
Solennia.
In alienationibus rerum eccleſiaſti-

carum moribus adeo ſtricte non

fervantur.

Spatium.
— probationis a die rei judicatæ
eſt computandum. 695

— probandi præfixum qui præter-
mittit, in integrum aliquando
reſtituitur, ſed tamen expenſas
refundere debet. 695. it. 696

Species.
Apud JCtos ſingula corpora ſeu in-
dividua ſignificant. 479
Specularia.

Quid per ſpecularia intelligitur. 269
Spe-

—

R
dum 8

l
tuere e⸗
bid⸗
keſtinig⸗
tur iti
ium con⸗
Eebent
i
Ngnliee
bid.

rincipnn
t.

eccleſiab⸗
ſricte nn
6

i iudete

GS

ireken

igtando
eerlas

it. b

drt len in.

ltznr. 4
8pe⸗

RERVYM ETVERBORVM.

Speculum.

Specula affixa licet ædibus, non
fiunt res immobiles, bene ta-

men feneſtræ. 269
Sponſa.
IUlæ vocantur uxores. 157
Sponſalia.

Diſſolvendi juſtam præbet cauſam
furtum etiam exiguum. 567

Spurius.

Quem princeps dignitati admovet,
hoc ipſo tacite legitimatur. 198

Stabularius, Stabulum.
Stabula erant receptacula equorum
curſui publico deſtinatorum.

711
Sub voce ſtabulariorum an aurigæ

publici & magiſtri poſtarum
comprehendantur. 71²

Stadtſchreiber v. Polygraphus.

Stationarius.

Stationarii & curioſi qui fuere. 519

Statutum.

Ne unus opifex ea, quæ ab altero
inchoata ſunt, perficiat, illici-
tum eſt. 85
— conficiendi modus.
Statuta unaquæque civitas recte con-

fieit· 74
— Sine ſingulari privilegio civitates
municipales eondunt. ibid.

ecivitatum municipalium juri com-
muni contraria ut a principe

confirmentur, nullibi requiritur.

75

— eivitatum municipalium antiqus
ſine confirmatione Principis ſu-
ſtinentur. ibid.

— recentiora contra jus commune
confecta ſolos conſentientes an
obligent. ibid.
nihil aliud ſunt quam pacta. 76
ea, quæ ſaltem præter jus com-
mune ſunt, ſine confirmatione
principis valent. 78
Solus ſenatus non condit. 79

.

ubi deficiunt, ex jure communi

ſunt ſupplenda. 20 1
— in quo differunt a legibus pro-
prie dictis. 74
De Statutis. 73

Skellionatus erimen.
Committit is, qui alterum dolo ad

tranſigendum induxit. 4³⁸³
Kipulatio.
Stipulationis requiſitum ut firmitaten
habeat. ⸗ AdAork
Stipulator.

Qui verba ſtipulationis concepit, ille
contrariam interpretationem ſi-
bi admittere neceſſe habet. 42

Stoicus.

Hli damnant aſtum & ſimulationem
omnem., 643

Stuprata.

Stupratori nubens an integram fa-
mam recipiat. 191
— per ſubſequens matrimonium le-
gitimata ex collegio ejici nequit.

191 & 192

Eecee 2% in

INDEX

— infamia quam incurrit, exiſtima-
tionem minuit, non vero caput.
6678
Adeoque ex familia ejici nequit. ibid.
Suprator.

Exiſtimationem per ſtuprum commiſ-
ſum ammittit. 190

Stupri cauſa.
In illa procurator admittendus. 579
Stuprum.
Infamiam juris irrogat. 566

Stupri inculpatio, vid. Inculpatio.

Subdelegatus.
Illum partes non temere & ſine ju-
ſta cauſa recuſare poſſunt. 286
Subbaſtatio.

Futura debitori denunciari debet. 685
— ipſo jure nulla eſt, ſi denuncia-

tio omittatur. ibid.
Subſellium.
Illa an pro ſacris rebus ſint habenda.
2 222

— an & quousque in commercio
privatorum fſint. ibid.
Subſelliorum dominium penes Ecele-

ſiam eſt. ibid-
— uſus ad privatos ſpectat. ibid.
Succeſſto.
Ab inteſtato quando ceſſat. 148

Succeſſionis hereditariæ fundamentum
poſitum eſt in voluntate teſtato-
ris. ibid.

Succeſſiones univerſales per contra-
ctus & pacta inter vivos etiam

444

relinqui pofſſunt.

Succeſſor.
Succefſores qui dicuntur. 115
Succeſſorium pactum.
Illa legibus Rom. prohibentur. 438
— inter Germanos valent. 442. it.

444.

— de feudo. vid. Feudum.

— utrum ad donationes mortis cau-
ſa, an inter vivos ſint referen-
da. 449
— ineuntur alia per modum contra-
ctus, alia in vim ultimæ volun-
tatis. 450
in vim ultimæ voluntatis condita
ab uno paciſcente, invito alte-
1r0, licite revocantur. ibid.
— in muneribus eccleſiaſtieis ſunt
illicita. 452. it. 455
Pacta fuper Succeſſione tertii cujus-
dam inita valent. 454

Pactorum ſuecefforiorum prohibitio-
nis cauſa apud Romanos eſt me-

tus inſidiarum. 438
De variis pactorum ſucceſſoriorum
generibus.
Pactorum ſuccefforiorum diſtinctio-
nes. 442
De Pactis ſucceſſoriis. 438

In illis quibus nulla renuneiatio con-
tinetur, jusjurandum haud eſt
neceſſarium. 464

Sumtus.

Studiorum alimentorum nomine con-
tinentur. 178
Ad illos pater filio præſtandos non
obligatur. 177
Dominus jurisdictionis ſumtus, quos
in cauſas criminales, cuſtodiam
reo-

tis e.
tteteter.
49
ON.
e volon
6 ConCGtn
ito de⸗
il
leis ſun
it

libitio⸗
e⸗
4
ororum
449
illinctio⸗
4
60
atio ⸗
lund

nine dor.
17
1dos Ron
Ij

ts, gos

ſtodn

Jeo⸗

RERVM ET VERBORVM.

reorum & litis pauperum im-
pendit, a ſubjectis non repetit.
301
Superarbhiter.
Superarbitri electio an arbitris poſſit
committi. 708. it. 709

Superintendens.

Sperintendenti nulla competit juris-

dictio. 314
Superintendentes nec magiſtratus ſe
appellare, nec eag, quæ ad ma-
giſtratus officium pertinent, ex-
ercere poſſunt. ibid.

Per Superintendentes an elericis infe-
rioribus citatio inſinuari poſſit. ib.
— ceu commiſſarii Conſiſtorii citatio-
nes clericis inferioribus poſſunt

infinuare. 315
Superioritas.
Territorialis olim jurisdictio appella-
ta eſt- 296

Hli, qui Superioritatem territorialem

habet, & ſupremis ejus collegiis
facultas immediate citandi per
integrum territorium etiam in
apanagiis & paragiis fratrum ſe-
cundogenitorum competit. 322

Suſpicio.
De deſponſatarum perſonarum con-
cubitu & jusjurandum purga-
tionis, quod propter eam im-
ponitur, ex ſolis ſpoſalibus non
oritur. —158

Suſpectus bomo.

De perjurio ad jusjurandum admitti

non poteſt. 2 349

Ille carceri usque ad finem actionis
inſtitutæ includendus eſt. ibid.
Wyndicati.
Inſtrumentum præſumtionem verita-
tis & ſolemnitatis habet, donec
probetur contrarium. 591

— inſtrumentum an ab omntbus uni-
verſitatis membris debeat ſub-

ſcribi. ibid-
De ſubſeriptione inſtrumenti ſyndica-
tus. 598

Ad inſtrumentum Syndicatus confi-
ciendum omnia collegii membra

convocari debent. 591
Gundicus.
Syndicus ab univerſitate tantum con-
ſtituitur. 587
— inſtar procuratoris eſt. 592

— univerſitatis ordinarius an ſe ad
ſingulas cauſas legitimare de-
beat. ibid.
— generalis ad omnes, etiam futuras
lites conſtitutus videtur. 592.
it. 594
— generaliter conſtitutus actus, ſpe.
ciale mandatum alias requiren-
tes, recte expedit, nifi aperte
in detrimentum univerſitatis ten-

dant. 594
— cum quo ſit comparandus. ibid.

— majorem longe fidem meretur,
quam procurator. 595

beneficie appellationis poteſt re-
— nuneiare. ibid.
civitatis conſules ſequitur. 596
Electio Syndici, ad quam unum col-
legii membrum vocatum non
fuit, nulla eſt. 589. it. 590
— legitime facta præſumitur. ibid.
Hæxe

INDEX

Hæc præſumtio quando ceflat. 589

Ad Syndici conſtitutionem ſufficit
mandatum tacitum, 592

Publicum Syndici munus poteſtatem
agendi & reſpondendi de omni-
bus cauſis complectitur. 593

Syndiei offieium morte conſtituen-
tium, dummodo ipſa univerſitas per-
duret, non exſpirat. 595

De Syndico. 587
T.

Talionis pœna.
In calumniatoribus ſtatuta non eſt

prorſus abrogata. 620
Zemerarius.
Accuſator calumniator diei nequit
623
Zemplum.

Novum res ſacra fit, interveniente
principis conſenſu, etſi conſe-
eratio ſolemnis non accedat. 224

An pofſfſit princeps illæſa religione
ex uno loco in alterum trans-
ferre. 246
Templa collapſa non pro templis &
rebus ſacris, ſed pro areis de-
ſertis habentur. 234

— a diverſæ religionis hominibus
olim poſſeſſa, ſed anno 1624.
vacua & collapſa, poteſt prin-
„ ceps Imperii occupare. 233

Templorum anno 1624. a Catholicis
poſſeſſorum, ne pars quidem
Proteſtantibus concedi poteſt.

229

Terminus probatorius.
Contra ejus lapſum quis reftituen-
dus. 691

Teſtamenutum.

Si ex ſolennibus quid omiſſum, im.

pugnatur. 28
— an valeat cum de teſtatoris vo=
luntate tam per feripturam,
quam tres teſtes conſtat. 29
— mulieris parturientis quomodo

valeat. 147
— adoptivi rumpunt ante adoptio-
nem confectum. 204

— firmum & immutabile eſt, cui
clauſala derogatoria per mo-
dum pacti adjecta eſt. 446

— a patre, qui liberis promiſſit, ſe
nihil ex bonis ſuis in extraneum
translaturum eſſe, conditum
nullius momenti eſt. 449

Teſtamenti deſeriptio.
In teſtamento princeps Imperũ an ſo-
lemnia ju is communis ſervare
debeat. vid. Princeps.
In teſtamento parentum, quo per-
ſonæ extraneæ per legatum aut
fãdeicommifſum quid relinqui=
tur, duo teſtes ſunt neceſſarii.
93
Teſtamentum recibrocum.
Ilia ſi conjuges condunt, quæ cautio

utilis illis præſeribitur. 446

In illis utile eſt pactum a teſtatore
de non mutando teſtamento.

Teſtari.
Parentibus omnem facultatem teſtan-
di adizit unio prolium. 208.

443
Te-

445

Tel

The

Fac

— .

Fad

—
4.

Kinen

4
Wi .
Pumn,
t 9
omnin
14
1opt⸗

4

elt, eul
er mo⸗
465
willt,
Nanenn
Kondinn
6
peint⸗

is e

epe⸗
„ go e
Pirtnmn i
Ielinqni.

Neceflari,

3

lu.
e Ccauii
.
teſtatot
eſtamentt
44

lein teltun.
uid. 209,
46
Te

RERVM ET VERBORVM.

Teſt ator.

Heredibus ſuis neceffitatem imponere
poteſt, arbitros in controver-
ſiis ſuis affumendi. 706
7 eſtimoninum.
Judicis conſuetudinem ſemiplene ſal-
tem probat. 99
Teſtimonio obſtetricum in inſpectio-

ne, quod puerpera rea ſit, an
fides haberi debeat. 149

Theſaurns.

Theſauri inventi pars dimidia quan-

do fiſco vindicatur. 254
Tortus.
uando actionem recte poteft inſti-
tuere. 623
Traditio.

Facta unde probanda. 405

— longæ manus actum aliquem cor-
poralem requirit. 404
Factam traditionem non probant ver-
ba, er verkaufe und uͤbergebe
hiermit. ibid.

Transactio, tranſigere.
Transactio tutoris nomine pupil' un-⸗
ta reſeindi non debet- 467
— ſpecies alienszonis eſt. 470
– uaIhilominus ſubſiſtit, etſi alteru-
ter tranſigentium ei juſto tem-
pore non ſatisfecerit. 471
Transactio quando ob læſionem ultra
dimidium reſcindi nequit. 473
*– generalibus verbis concepta an
præſumtione plenæ liberationis
pro ſe habeat. 474. it. 477
— generalis ob res poſtea repertas,
de quibus in transactione cogi⸗

Tom. I.

tatum non fuit, non reſeindi-
tur, ſed utrique tranſigenti jus
ſuum ſalvum manet. 478
— ſuper re judicata quando ſuſtine-
tur.
— dici nequit, ubi nullum dubium
& controverſia adeſt. 480.
it. 481. it. 482
— rei judicatæ habet auctoritatem.
48 1
–— ad diſſolvenda ſponſalia vel ma-
trimonium ſine Conſiſtorii au-
Goritate inita non valet. 483

—– non eſt, in qua ab una ſaltem
parte quid præſtatur, vel re-
mittitur. 485
– non valer, ſi modieum quid &
dicis tantum cauſa datum ſit. ib-
— limitatur tamen. 486
— a matre cum ſtupratore ſuper
quantitate alimentorum infan-
præſtandorum privatim in'“ an
valeat. 49
— per errorem ex 1rad cauſa inita
in irritum =7οcatur. 489

— ſpecis ł mandatum requirit, 594
ransactionis reſciſſio, ob læſionem
ultra dimidium in jure funda-
mentum non habet, uſu tamen
eſt recepta. 472
— ob læſionem enormem permitti-
tur in Saxonia Electorali &
nonnullis locis- 473
— quo caſu peti nequit. ibid.
Transactioni alienatio quædam ineſt.

. 465
— zæqualitas ex utraque parte ineſſe
debet. 475

Transactionem potius ſervare, quam
fublata illa aditum ad certamen
aperire judex debet. 468

2

Ffftff vi⸗

IND

E X

— vitiat, omnis dolus. 480 it. 482
— qua ſponſalia diffolvuntur coram
ſuperintendente factum non va-

lere. 49 1
In Transactione pupilli quid requiri-
tur. 466

Transactiones a maritis de rebus
uxorum paraphernalibus initæ
valent. 470

— ſtrictiſſime ſunt interpretandæ.
474
— ad quas res ſint reſtringendæ.
. 476
de Transactionibus. 465
de Transactionibus irritis. 480⁰

In Transactionibus ſemper unus ex
tranſigentibus jus ſuum vel ſal-
. tem partem ejus remittit. 474

dubia occurentia quomodo ex-
plicantur. ibid.
Trarsßgunt recte omnes, qui alie-

Hana: facultatem habent. 465

Is, qui dolo merum ad tranſigen-
dum induxit, wandictione ob

turpem cauſam convenitur- 481
Idem in crimen & pœnam Iteuio-

natus incidit. ivid.

Tranſigendi poteſtas competit legi-
timis adminiſtratoribus. 470

Transmiſſio.

Actorum ſine cauſa denegari non
debet. vid. Acta.

ZTriennium.

Quod in Canonicis exigitur an e
die adventus in academiam, an
vero a die immatriculationis ſit
computandum. 17
Tumultuarius proceſſus. vid. Pro-
ceſſus tumultuarius.

Taor.
— nomine pupilli tranſigere poteſt
465. it. 470
— quando nomine pupilli tranſige-
re nequit. 467
Tutores vel curatores actus, ſpecia-
le mandatum requirentes, vi

officii ſui gerunt. 595
V.
Variatio.
Integritati judiciorum nocet. 94
Vaſa ſacra. vid. Sacra vafa.
. Vaſallus.

Adverſus dominum in cauſa civili po-

ſtulare non prohibetur. 496

— ob injuriam domino illatam feu-
do privari an poſſfit. 542
— ob factum, ex quo dominus de-
trimentum ſentit, feudo pri-
vandus non eſt. 443
— ob inceſtum commiſſum feudo
privari nequit-
— ſi negaverit prædium, quod poſ-
ſidet, feudale eſſe. ibid.

Venatio.

Cui ſuperior & interior concefſa eſt,
ſammt denen Gerichten. is in⸗
feriorem tantum jurisdicianem

habet. . 301
Venenum.
In bello a veneno eſt abſtinendum,
22

Gentes quæ venene uſæ ſunt. 23

Venenorum uſus in bello jure gen-

tium non prohibetur, ſed ex

jure naturæ ſaltem diffluadetur.

—

21. it. 24. it. 25.
Ve-

ribid.

Dotel
n. 470
ſte
6
ect.
i,

NN

4
VS

ivii
amn ken

inns G

6o p:.
443
1 ſede
ibie
god pol

idil,

☛n

ell el,
n. ü in⸗
lichanenn
inenaum,
2

int,. 3

re ger⸗

ſed G

Huidem.
4. 1 2,
ES

N

RERVM ET VERBORVM

Venia.
Veniæ imperatione hodie opus non
eſt, cum parentes a liberis in
jus vocantur. 189

UniverſitaKd.
per confirmationem principis conſti=
tuitur. . 587
ad ſyndicum conſtituendum com-

pellitur. 588
— jura pupillorum & minorum
habet. 589
— beneficio reſtitutionis in inte-
grum gaudet. ibid.

cum in jus vocatur, ſuflicit,
dummodo citatio ejusdem di-
rectoribus inſinuetur. ibid.
jus condendi ſtatuta habet. ibid.

Uuiverſitatis negotia per majora vo-
ta conficiuntur. 589
— membrum ad ſubeundum ſyndi-
ci munus invitum poteſt com-
pelli. 599
Univerſitati ſi jusjur. imponitur, a
ſenioribus ſaltem eſt præſtan-
dum. ibid.

Verbumt.

Verba contumelioſa in principem ad
erimen perduellionis non per-
ttiinent. 533

Veritas.

Illam qui prodit an proditor patriæ
ſit. 395
Via.
Viæ publicæ diſpoſitioni principis
ſubjacent. 255
A viarum publicarum refectione ne-
mo eſt immunis. 260
ut & itinerum. 262

2

in una perſona conſervatur. ib-

In vias publicas jus ad privatos non

tranſit. 260
— quando princeps ſibi jus arroga-
vit. ibid.

Vias publicas quis exprefſe inter re-
galia retulit. ibid.
Vidua.
Viduæ jura minorum quod ad reſti-

tutionem in integrum non ha-
bent. 669

— dicuntur perſonæ miſerabiles, ib.
Virgo. 7

Reipublicæ cauſa abſens. vid. Ab-
ſens.

Vitioſa res.
Illæ a fiſeo ſine metu edicti ædiliti

vendi pofſunt. 530
Vitia libelli.
de Vitiis libelli ſanabilibus. 375

Vitium.
Vitia & enera rei ipſi, de qua con-
trakitur, inhærentia indicari de-
bent. 645

Vitricus.
in alimenta privignorum
actione negotiorum

606

Sumtus
impenſos
geſtorum repetit.

–— ratione privignorum pro extra-
neo habetur. ibid.

Ultio.

Propter injuriam a republica aut
rectore ejus illatam, de civibus
ſumitur. 307
Fff ffza Unio

INDEX RERVM ET VERBORVM.

Unio prolium.
Adimit parentibus teſtandi facultem.
207. it. 443
–— quo tempore eſt introducta. 208

non inter vivos ſed per teſtamen-
tum mutuum parentum conſti-
tuta nullius momenti eſt. ibid.

——

— maxime eſt odioſa, ibid.
— magis reſtringi quam extendi de-
bet. ibid.

Unione prolium, cujus intuitu vi-
tricus privignos aluit, reſeiſſa,

repetuntur alimenta. 606
Vocare in jus.
De in jus vocando. 313
Voluntas. .
Conſtans & perpetua cadit in ho-
minem.
Ultima ambulatoria eſt usque ad
mortem. 45 1

Votum, ſuffragium.
Votorum pluralitas locum non ha-
bet inter principes plures in
communione viventes. 37
Iniquum eſt per plura ſuffragia ali-

cui daimnum & præjudicium
afferre.

Uilis res.

Res non ſuperfluæ ſed neceſſariæ &
utiles eccleſiæ auferri non poſ-
ſunt, alias ſacrilegium eſt, 226

38

F. I N IS.

Utilitas.
Ex pacto ſecum inite qui nihil uti-
litatis eſt percepturus, alterum
ad id ſervandum cogere ne-

quit. . 413
UWufructuarius.
A ſatisdando eſt immunis. 356
Wure. .
Nudo pacto promiſſæ civitatibus ad-
judicantur. 397
Uſuras non petitas judex adjudicare
nequit. 384
Uus.

Solus non uſus legem non tollit. 100
Uſus actionum peœnalium Romana-
rum. 608

Vulnus.

Lethale ſi dominus ſervo per ſupi-
nam negligentiam inflixit in ca-
ſtigando, non hæret ille in dolo,
ſed culpæ tantum reus eſt. 168

Uxor.
Principis & legibus & jurisdictioni
mariti eſt fubjecta- 73
In Uxorem transtertur omnis digni-
tas & honor, quo maritus gau-
det.

193
2.
Ingabe.
Hæc vox de quibus debet intelligi.
476

3

4d.
NN
(are

3

100
ane.

609 .

ſt.

do,

166

—

TINI LEVYVSERI

DPNIARVM ET PRINCIPIS
AXONIS AVLA CONSILIARII
ERGEN SI ORDINARII CONSISTORII
TORIS IN TRIBVNALIET SCABIN ATV
MI ADSESSORIS

ATIONES
DECTAS

QvIBVS N&τ11D⁰m
A IVRIS CAPITA GI

EXPLICANTVYVR CVM IVRIBVS
ERVNTVR ATQVE VARIIS CELEBRIVM
ESPONSIS ET REBVS JVDICATIS
PLVSTRANTVR.

e

VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset

:
EE
Balance

☚
—
ſ◻
ι
.

E
E
E

9 & V & W. I.

TIO NOVA.

E

55323u3322a:

VCKAENTHALVII

3BERNHARDI FRIDERICI GEGELII.
b I9 CC LXXVIII.

9 Copyright 4/1999 VxyMaster Gmbhi wwNW „ννaster, com