Gi2555-1

s

E

ts

ss

RD

v

ia

m

?5

B

d

DT

Y

E

T.

i

x

*

3j

£s

x

?

E

te

PESQAS

E

-

;

3

b

j

Y

3

A

N

s

D

M

s

s

s

K

s

d

a

^

d

x

k

x

2

3

*

$k

a

at

a

22

EE

N

2

X

(s OE

d

d

U

3

2

d

255

*

:

A

A

TE

nl

em

La

5

$s

7

i

s

D

T

m

d

r

.

5

E5j

2

Bb

£

X

-

b

s

p

A

WE

$3

s

24 PA

o

A.

A-

a iE

ETA

Ed

p

d

x

DN

2

P

d

n

U.

$

u

Es

UC

us

YX

A

x

m

d

.

E

E?

*

A

E

EUVS

A

2858

u)

u

;.

AE

U

-

i

$us

i

AE

»

z

v

3

23

ES

d-

::

:

3

E

P

yas

P

iaf

2

*

u

UL

o

*

3.

OP

^

*

j

Vi

43

(

w

s

A

o

»

j

:

x

&

J

*

zM

g.

rOW

bes

A

253

-

x

d

5s

d

-

*

2

já

i

s

p

Á

^*

d

3*

d

i

d

A

i

r

:

st

x

i

sst

x

3

E

v

E

ml

i

2

d

d

.

*

vé

--

"

j

i

DX

z.

as

EE

p

s

;

v

E

E^

i

atl

s

2

2

4

s

M ET

.

Em

T

-

:

d

2

e

d

7

-

:

3

A

*

A

*

-

.

^

RH

As

D

As

Gu

hj

r

"

A

:

$

pb

»

2

a

2om

A

E.

Eu

A

z

u

z

2l

C

d

-

MT

z

x

a

E

TM

Es

D

2»

s

2

x

3

d as

DX

E

aj

?s

A

$s

r

x

a.

z

t

P.

25

ob

At

s

"

oA

»

.

d

A.

"a

$.

"

&

X

2

$s

j

*

s

d

z

m

3

Bu

a

1

us

-

[opr a

us

N

N

^

3

'.

C

p*

Yi

TAT

A

»

n

A

*

pe

s

3

VE

-

j

A

2

*

i

D2

v

$u

d

p

É

$

T

EX

Ms

Ts

3

$

Cs

4

*

*

g

5

iU.

HO

m

AR

z

*

Y

X

-s

d

s

QU

E

D

Ed

3

i:

M

Ms

*

A.

prx

v

:|

£

*

2

v

*

t

*

AT

6

3.

bs

ub

:?

$i

$?

us

3

R

lw?

E

À

s

i.

s

-ue

i

5

*

P

o

E

dj

2

d

P

Ed

-

És

EE

P.

À

*

£

]

3

z

;.

Y

AE

25

I

E

3

A:

Á

z

7

y

x

E

X

A

C

$

E

a

ER

i

*

d

;

X

-

x

d

i

£

E

ja

55

A

P

s

o

Y

*

3

"

j

t

z

LR

Y

(J

EE

E

S

$

2

s.

UR

-

n

*

d

a 3

g*?

&

u

m

M

Y

r

2

i

E.

A

"3

i

j

A

i

-

:

U

s

:

i

Ed

UA

5

X

x

d5

d

f

a

ARA

i

l

d d

$

IG

E

s

N

e».

22

E

:

s

i.

o

:

z

E

-

Y

i

E7

RE

T

a

^

b

&l

.

d.

A

S

*

T.

Y

t

r

)

E

B.

À

8

i

ery:

Qu

-

r

n

:

-

x

x

x

D

T

a

s

-

*

E

p

Y

X

x

R

A

x

A

x

TE

P

x

d

A

.

i

E

m

est.

--

À

$

es

d

DEN.

hs

d

as

Bo

WE

.

m

d

R

EE

g

E

VE

m

*

M

2

^s

z

p

z

iA

2

2

um

E

N

r

*

COT

$d

-

iC

2

n

*

22

i

ss

s

s

i.

j

$

s

"

w

Y

x

i.

?

2 A

4

U:

2

E

m

e

2

p

um

?

N

ib

N R

ié

x

d

i

H

$

3

x

E

s.

x

g

f—;

x

-

d

u

3

j

,

(qUS

i

Bu

M

AE

E

Ti

3

LA

i

ä

Wt

3

x

.

*

-

TEWO

p

v

p

o

^

A.

C

E

(s

as

a

v

3

A

3

A

-

ia

24

r

j

.

L

21

E

3

$

x

s

t

dices

A

.

-

IX

DN

1

:

s

7

:

Xv

5

£

m

N

E

"

X

v

*

d

fe

:

s

A

:

-

*

u

n

us

2m

es

5

x

x

s

,

$

i

U:

^

*

RE

-

/*

d

É

m

3

s

E

3

z

t

v

:

d

z

Es

n

N

N

h

od

S

E

":

&

2

.

d

i

*

:

t

D

6

A.

at

-

H

3305

D

À

A

,

AE

5

N

a

ia

r

A

E

4

v

n

Ms

:

lÉ

2*

R

^

2

A.

E

*

3

ia

2v

TOU

I2

N

x

.f

As

p

H

a

$)

A

24

E

du

A

s

d

.

9

*f

d

z

d

x

2

p

RA

:.1

G

s

Ea

J.::

$g

2

x

w

23

*

$

v

AE

LP

VRSuD

*

oX

um

j

j

t

j«

d

2

*

J

i

j

5

"

*

y;

&

3

x

e

»

Pa

s

M A

14

A

PX

z

i

H

M

*

NU

d

iS

V ESS

a

h

A a

^6

.

2

d

B

-

Ms

.

$

C

d

.

R

2

s

d

s

$5

i

a

FR

2s

z

MA

AU

"

esd.

d

&

23

x

i

v

d

Es

.

"

a

NRLOS

u

2

D

d

n

:

3

d

£3

E

*

UM

d

.

Ia

2

nos

O E

x

5

.

P

S

u

3!

j

s

*

COR

T

z

A

Y

t

$x

z

z

X

ee

S

2*

f

X

LE

w

z

i

3

Ts

x

&t

r

5

x

25

P AEUE

x

sb

?

-

*

i

vt

2

h

AA

d

AE

x

n

358

aA

u

x

UR

UC LC

"

"

jl

&

AU

i

a2

É

C

a

.

i

us

r

1

-

"

us

A

sE

i

E

y

:;'

E.

-

M

w

a

X

s

"

[X

i

X

(

i

E

x

s

A

«

s

.

A

A

x

EXS

N

:

d

$

n

:'.

a

&Y

d

D

o E d

L:

*

s

s

TOE

f;ä

j

u

x

$-

j

(

a

Em

^

z

"

w

A

u

-

X

A

21

E

z

D.

s

t

*

d-

:

-

a

5

;

T REA

A

o

*

,

25

5

x

n

as

i

Y

i^

:5

x

N

i

v

3j

hr

E

À

:;

4

-

:

U.

$:

N

x

i

u

Ü

x

Ti

2

"

aC

a

AR

J

n

x

5

d

As

*

"

M

m

^

-

M

us

A^

r

35

.

T

^

A

R

Z

3

-

i

:

*

"

x

$:

"s

3

Es

TR

a

j

s

N

S

A

*

s

A

des:

X

t

d

2

s

E N

*

x

:

a^

É

d

n

D

g

-

E

ET

As

-

3f

e.

s

a

Es

$

Se

r

z

o

s

m

v

7-

o

Bs

V

E

A

*

x*

*

.

Em

"

x

m

x

p

R

1*

dc

s

B

i

E

2

O

du

a

I^

?

»

RE

x

^

T

£

Dd

LR

t

E

*

Á

UM

u

D

x

-

2

PA

R

a

CO

j

s

i

;

?^

"

2

d

s

(

s

65

B

(

i.

K

k:

P

C

Dd

Pj

k

54

d

J Pje

AT

z

2

as

z

^

2

7:

U

ii

i

N

P

ARA

2

z.

E

A

X

A

R

m

o

E.

s

A

zi

a

"t

z

rn

-

a

D

s

A

Y

T

iU

xv

4

3

3s

Ls

G

E

TE

$-

;;

z

EM

2

U

r

fs

TEU

m

l

G*

A

ERE

2

M

e

E

sE

^s

st

ia

-

3

x

s

x

D

ia

E

*

*

X

*

d

A.

o

VOA

s

d

z

à

:

&

i

s

*

T

-

Ab

"i

VAX

z

E

u

A

d

A

A

L

?.

d-

ER

PX

HOW

x

$

3l

j

i

-

i.

R

o

.

t

[-

-

s

d

Aeg

od

m

x

Á

-

TMRURT

3

s

:

"

"

i

x

£

d

i

A

us

b

t

T

«

N

P

-

5

E

i

ts

$s

TM

x

i*

:

d

v

MA

*

D

o

:

u

$

m

J

^

E

x

*s

E

Y

3

N

b

AA

i

UE

i

EM

3.

As

rr»

A

:

d

AOK d

E

Á

zE

s

^oy

H

x

v

-

a

s

f

E

v

r

i

*s

E

*

x

"

Hs

2

A d

d5

de

Z

x

UE

2

u

z

A d

*

';

u

Y

o

x

G

AE

i

E

r

*

U

h

s

uh

»

3

i

»

AE

AE

n

.

A

LVR

d

s

s

s:

E

o

"j

s

»

Ls

a

.

Es

od

E

a.

»

ia

ii

s

24j

Yoe

EE

E.

OU

i

1

zM

t

*

;;

"

N

15

sE

j

s

E

E

m

:

.

x

ï:

;

N

ne

N

d IH

i

É

t

u^

z

AC

x

AE

d

Y

2

u

um

T

*

"d

-

E

»

i

M

d.

*

E

2

£

jj

:

v

5

d

z

zi

i.

d

m.

f

d

.

s

A

j

[

5

z

j

:

$

7s

Ms

:

X

t

d

d

Y

ET

x

-

$ss

s

P

6s

——

z

odl RRR

—

-

€

ROU

ao

*

P

DT

r

$N

-

—

E

IU

c——às

xx

NSSS

er

BM

—

—— Á

-

ARS SEMPER

GAUDENDI

SOLA CONSIDERATIO

E

DIVIN E

PROVIDENTIJE

DEMONSTRATA

P. ALPHONSO ANTONIO

nE SARASA

SocixrTATi1s jxsu

RT

ALM.AE CONGREG ATIONI

MASORI ACADEMIC/E

B. MARLE VIRGINIS

B ANGELO SALUTA ATE —

zeUrL 77,,

fm&

A.

STRENAM OBLATA 77 d

7&0501 x

HERBIPOLI

ANNo CaunisTI MDCCLVIII

TOMUS I.

SECRIGOD)ASIT EE as7

Typt: Vlduæ Joan. Jacobi Chriftophori Kleyer,

Univerfitatis Typoglaphx

lt

D

-al2

REVERENDISSIMO,

PERILLUSTRI

PERQUAM GRATIOSO DOMINO ;

DOMINO

. OTTONL

PHILIPPO,

ERHARDO,

ERNESTO

GR OS

DE ET IN

TROGGAU

ECCLESL/E IMPERIAL

BAMBERG. & CATHEDRAL.

HERBIPOL. RESPECTIVE

DhCANO

CANONICO

CAPITULARI

REVERENDISSIMI

[

CELSISSIMI

PRINCIPIS

EPISCOPI

BAMBER GENSIS

ET WIRCEBURGENSIS

CONSILIARIO

: INTIMO zT ECCLESIASTICO,

|

ET

LOCUMTENENTI HERBIPOLI,

VICARIO

IN. SPIRITUALIBUS GENERALI,

REGIMINIS ECCLESIASTICI

BAMBERGENSIS,

li

NEC NON

MAGIQTRATUS URBIS, ET

li

COMMISSIONIS PUPILLORUM

PR/ESIDI,

U

CONGREGATIONIS | ACADEMIC/E

MAJORIS MARIANJE

PRAJEFECIO

*s

REVERENDISSIME,

PERILLUSTRIS,

ET PERQUAM. :

GRATIOSE

[

]

DOMINEDOMINE

Je

$

ET

I

N

N

N

7 ,

E

254

z

D

ET

—2

H

j

N

NSS

ääö

(Q,

POLI

lzzz*z):m pro qmore

m&t&(&uü

ALb

D D. Sodai-

Jut

'-þm fzii: Xenialem ibel-

M

ET

hun Mariana. Congrega-

Tij

7i0 ;7'20/274 ,-Cuun il u-

&

9ien

X?

zuen im jronte prefgere

1

0i

- COHOECIHEns

ac

equum. judicavit.

Nam

il

que duo in Prafe&o fuo or-

[

namenta potiffrum fpedtat,

E

omnium confenfu. Tute re-

il

- prafontas. . lta enim digni-

Tl

tatemn amplifine - per[onee

| in

cum preclariffma. virtute

|

[

cojzj'zzn&am im e fufpici-

Cllp

p//// AA

vt

gmus, ut nobiliffumo ac fer-

(i

ventiffiio Marianorum So-

Va

dzz/iwzz Cetui meritiffime

0Uf

pm]ïci debuiffe — oideare.

du

Non bujus hci eft Tuam

3

pluzfibus Profapiam Jangui-

u

penque evolvere , ex quo

Qd

prima ferme amplitudinis

ij

lineamenta inter bosmimes

Jj

Capiumtur : Qui f £recel-

s

X 4

Áens

lts ac ugna quedam

Ü

i

Judskes amulto ufu perpo-

t

Ht accedat , me fame

«aftum quoddam perfüne

li

eateroquim q*illz;þïi poti-

H

dus. . Majeflasque. affluat !

ti

Offcia deaique ibja [i grat-

&w

dia fuerimt ac louge a

li

vulearibus . femota — uego-

!

Fiis , imenfa profe&lo ma-

h

gnifudo

n

gnitudo quedam ad priora

r

decora additur atque . in

clientes inde derivatur.. Li-

n

fnt

bantur , intelligis , prevo-

m

gative tue, o wcm/en-

u

z"r. Fïzyim namnque ver-

borum colom' mdülz Dm'

W?l-

ng

fublimi, /p/mdm natalium,

"

Officiorum, que geris , con-

Jpicuee luci adjicerem , quae

f

0TL ETH

J

X5

omnium dudum obhm "0&244

N

Jis ac magnorum Principum

[i

& ilufrium |Collegiorum

p

calculis proditafuleeut. — d

Ü

[j

in vem fatis effo, Tec/Je, qui,

]

quod Prafecli WUf gTd-

ziofe fufceperis, boc ipfó Cce-

fi

zui noffro Mariano incredi-

la

bilem quandam dignitatem

7

Jua perfoua conciliaris.

; 4j

.N.zzm'

!tl Nunc vero virtus Tua at-

]

m

que m Virgiueam Cetus uo-

uI

Jiri. Reginam pietas meque

i

epzþ*()/æ bujus brevitati con-

Jf

venit, neque ita Rodofliee

Tuc cedit, ut pluribus at-

p

?

zingi fe patiatur. .. Ilam h-

tl

þemlz'[zma in vem jacram

fl

zoffram manu tua , Ilam

admirabili in omni vitacul-

jf

7s

[j

eus Mariani femm zllzzm

?

.f?fequmtz' bomagii Magm

g

Matris z'zz/law;atiam, il!:sz

y

ducidiffimis propofiti [anttio-

f

Tis exemplis, illam flagran-

i

zfjumo Mariamos | amores

!

Z uisinfübditispromovendi,

(

ac nequid coutra Virginem

IT

agatur., intentiffim Ze/ä,.

fi

h

dezzigue.virmmmLMazfizzm'--.

- TUn

iltm

u expïeþ'" ,7277211 in Te imd-

igut

giue ita palam ipfe fam, ut

ii

precone aliquo mom cgeds,

g

quippe quem fama ac Ti

4

——

fola apud. queurcis motitia

(

abunde depredicat

Ita-

ii

que Tuce illius,quee 1 omnes

tll

redundat , virtutis partem

72&6

quandam, id eff, ilam. im

tantamagnitudiue Tua pro-

Jl

j

fujam

fujam im Tuos bmignif)zä

Zem Wuc €XCI'Ceto , Az'þ*z'mz-

(

que, quem fhrene loco da-

)

2 , /il)ellzzm gratiofisdTuis

Ó

dignare obtutibus, ac guani-

N

bus infcri patere ,. unma

omium fodalium cape affe-

Qus, quos fiugulorum -

qmine Tibi demiffifime defert

feque gm;z'o/o Javori Tuo

hu-

u bumilime devovet atque

fu. Commmiztiz pro diuturmaTua

jdy 22 ferris felicitate jugiter

Tl pwmmm

u REVERENDISSIMJE

ZHM

PERILLUSTRI

DOMINATIONI

ift

IU/E

J

jert

ful

Devotifma

CowGREGATIO MAJOR ACADEMICA

WIRGEBURGENSIS.

Ái

'CZETE"RISQUEX |

sä;e*'

Reverendiffumis , Illu Wï.

ais , Excellentiffmis, Perillufiribus,

9

b

Pranolilbus ,. Admodazm. . Reve-

reudis, Magnificis , Eximiis, Cla-

rifpmis, Confaltiffimis , Expertiff-

m;i;, Præglqzztzj]ï'hii: , Spectatiffi- -

i

?Ai5 , L'Omatz"[wfwf.r.

lu

[

t

MAGISTRATIBUS

ALMAE CONGREGATIONIS

MAJORIS ACADEMICJE,

Gu

DD. ASSISTENTIBUS,

g

n

D. SECRETARIO

Ü

DD.CONSULTORIBUS

(f

4])

UTRIUSQUE STATUS

Á

ECCLESIASTICI r SJECULARIS

"j

CUM XENIALI DONO

D7

[

, FAUSTA OMNIA APPRECATUR

: .SODALH;AS AMARIANA,

*b OOo( &X -

t

ü*äïäïäïä DMREMIMUS *f*äüüä**?ïäüfä*

m £

S

??5

x(

E

Qu

(

ä&æ

PO

oU

ifiri

ü

H

ää*ïä

n

*ä*?ïä*ïäüüüäïä äüäüäüäüä*

it, (

AKRS

ij

aj

SEMPER GAUDENDI

Qua vera quier animi comparauda , ex [ola

cenfideratione Provwideutie drvine.

2

quomodo bac uteudum , ad. conforman-

BU

dam fuam *voluutatem cum drvina

(NS

TRACTATUS I

PROOEMIALIS.

(CE,

Gaudete in Domino femper; iterum dico

DO

gaudete ..

. & pax Dei, qu& exfüperat

omnetrn fenfum, cuftodiar corda veftra,

& intelligentias veftras in Chrifto JEfu

u

Domino noftro.

ad Plilip. 4.v.4. - 7.

Ojleizdztur grzudzum perperuum , feu. quietem

[DUS

auimi, etiam im boc mundo comparari. po[fc

drtis bujus fumma eft, mon ves [ibi ,. fe /&

vebus , prout eveniumt , accommodare :

eg u

AR

boc pojfs , maximam de Deo baleve . opinio-

qein ,cujus zutu omnia gubernautur.

PRO-

UR

v

a . ARS SEMPER GAUDENDI

f(l

PROOEMIUM.

Turm

ne €

86562

Vide

tüs;

dkAgnus Evanpelii, hoc eft boni

efta

$p nuncii przco & Apoftolus Pau-

lus , gaudere nos vult Audito-

dequ

2369

res. Fruflra ergo dubitem ego,

pern

an e re. veftra fit, de gaudio fermones in-

ftituere, quod, feptem dum profert verba,

s;

bis fuis, hoc eft nobis, inculcat ipfe Apo-

uf

ütn,

ftolus. Neque jam amplius dubito, an in

U m

hoc miferiarum loco gaudium, & quidem

perpetuum fit poffibile,.cum illud mihi per

inus )

Apoftolum imperet Deus, faltem commen-

frumy

det.

0 d

An vero imperabit is, aut etiam com-

mendabit id quod obtireri minime poflit ?

ft nof

haud equidem reor.

Si vero fieri poteft,

RH&a, |

y

Iti0n

Jemper ut gaudeamus, illudque fibi gratum

efle füa commendatione oftendat Deus,cur

Es

me trifti moerore demens involvo? cur me-

TOdine

lancholicis inhereo phantafinatis cogitabun-

hn

dus & trepidus, fi leeto & alacri; boneque

A

fpei pleno coelum datur confcendere ? Ita

Müni

egomet mecum.

Idcirco ftatui gauderé

Ql

Idem vos

prorfüs, & quidem femper.

d

mecum Auditores ftatuite

;« Qonvenimus

u ) faw

ambo.

io) q

Át vero cum SrNEcA, gaudium dices

Ct hl(

non

qfï'e factitium, & lic'e-t domi naícatur ,

nafci

J

TRACTATUS PRIMUS.

3

fafci tamen füa fponte. Ita planeeft. Ve-

rum nifi me gaudium ipfui fallat, quo pe-

ne exilio, artem gaudendi mihi confecutus

Videor.

Hanc vobifcum toto hoc adver-

eft bori

tus; id eít; letitia tempore; communicare

olus Pa

eftanimus. Et ut viam reliquo adventus

: Audite

'decuríüi aperiam, illud ápam iodo.

Primo quidem oftendam ; gaudium

Item ep

perpetuum in hac inortal vita comparari

qones 1

t verbi

poífe; & quod id demum fit gaudium. Se-

cumdo unicam tantüm peérverfam opini-

pfe Apo-

, n m

onem, que in nobis ipfis, & non in rebus

eít, mutandam effe, ut mutari non polfi-

x quidem

| mibi t

inus ipfi pofthac, fed quiete feu gaudio

fruamur ftabili & perpetuo.

'Tertio tan-

comimi

dem, ut hoc corifequamur, magnam in ani-

rigm n

ino noftro, de Dei providentia in omnibus

W pofü[?

fan&ta, in omnibus juíta; efformandam effe

icri PO[C )

opinionerri.

jj grut

Á

Erit igi

tür hic Tratatus omnitim por-

Deus, a

o arme

to deinceps dicendorum rudis quaedam ad-

ümbratio.

uod fi non tam clare rem

onicibut

omnem expofüeto, ut diftinéte ab ipfo pree-

bongqr

fertim initio percipiary date veniam imbe-

cillitati mezeé divina & arcána tractanti. For-

j gaudet

taffis etiam ea; quaé deinceps expofiturus

[dem Y

fum, favente Nurnine, aliquám, qua& gau-

nvcnlmus

dio, quod perfequimur, inducendo , fuffi-

"

ym d

Ciat ; lqcem 'afferent.

Qf

(ul ;

(d

As5

&L

j

4

ARS SEMPER GAUDENDI

l,

$. L

lot,q

optat

Optatur omnibur "verum gaudium : opti«

Qum

um [aue votum , quod in boc mundo po[- —

ex n

fuimus. apprecari.

it D.

B ipfo flatim felicis: hujus. Adventus

A

luranä

initio primoque in congreffu , quo

mihi vos datur intueri, inufitata & ab ipfa

fiqus

fn,à

jam olim Grecia petita falutatione compel-

lare vos eft animus, Auditores.

Ubi enim

Dim v

cetere nariones alis & aliis apprecationi-

t qlp

bus occurfüm fibi mutuum folent congra-

Gteci

tulari, illud pracipue Greecis fibi invicem

t0bis:

Occurrentibus in ore & in votis erat;quo fe-

Q lh

licitatem . omnem . amicis , apprecabantur;

Toyfler

Svzrgda Tew xai évxdigew, hoc eít bene agere

Dehic

€9 gaudeve.

Duas certe partes complecti-

Cuet !

tur hec falutatio.

Verum cum per totum

fignif

anni decuríum fermones illi. inftituantur;

ter. |

qui comple&untur primam , qua quidem

Tàm q

in bene agendo confiflit ; Adventus vero

magn(

tempus, illud fit; quo nos difponimus, ut

Quam

venientis in- carne Dei memoriam leti gau-

&

dentefque peragamus. (quo enim meliori

ts d

modo recipere poffüumus eum, qui omnis

Quj

gaudii fons eft & origo?) prima appreca-

dlütat

tione jam omifía, quamque in vobis credo

QUi

effe numeris omnibus abíolutam , ad. fecun-

ALj

dam me converto; vobisque fincerum gau-

ium,

"j

TRACTATUS PRIMUS.:

h)

5

dium, & veram letitiam, hoc eft, nifi fal-

lor, quod in hac miferiarum valle maxime

opratum eft, non cum Grecis modo, (ed

[ N W

cum ipfomet imprimis magno Apoftolo,

udo -

ex animo prorfus voveo & exopto, gaudete

im Domino [eomper.

Adventus

2. Verum inquies, cur a communi fa-

lutandi modo jam difceditur ? Hodie certe;

effu , quo

&ab ipl

fi quis alteri fiat obviam, aut felicem adven-

tum , aut fauftum diem noctemve, aut bo-

s ompel

Ubi enirp

nam valetudinem precipue diíceffurus ami-

recatiotte

co adprecatur. Quid igitur falutationes. e

; congt

Grecia accerfimus, dií

limulatis iis , qua

j inuem

nobis ad manum funt ? fane fi quis in gre-

ca illa arcanum quid, altiorisque fcientize

i quo i

ecabatith

myflerium reconditum putet, certe neque

Belgicum noftrum 7aerz vvel abftrufiori

Id

caret fenfu : non enim. Zeze valeid tantum

oomplà*

er tORf

fignificat, fed & Zene naviga, hoc eft felici-

Rimanth

ter. Quo quid potuit dici ad vitam huma-

nam accommodatius ? Quid optabilius in

qus veo

magno hoc mundi oceano- fluctuantibus,

quam ut feliciter. navigemus , flu&tusque

yimus, V

hn g

eeftuantis maris fuperent dies noftri, de qui-

bus id dicit Job, Dies mei ... pertranfievunt

jj n

quafi uaves *. Non igitur a

greecanicas

falutationes recurrendum eft.

Habet. &

1 recte

jis av

Belgica leporem fuum :. Beze vale, Bene aut

P'eliciter uaviga, nota nobis funt & vota; &

d f

nomi-

A5

um g

* Job. s. v. 29.

diuty

As

6

ARS SEMPER GAUDENDI |

&

nomina, évxdiupew vero, ut parum dicam;

faltem eft inufitatum,

dem

p

3. Fateor non vulgaris eft falutatio ,

oxt

votum noncommune, Verum ita jam af-

fectus füm animo, ut nolim commune effe

loqa

Dos.

& quafi de trivio vorum meum : commu-

quo

ne tamen vellem fierer omnibus id, quod

&

VOoveo,

Ut autem confilii mei dem rati-

onem , dicam vulgares falutationes cur omi-

bom

Yovgn

ferim, Certe felicem adventum apprecari

tum, cum jam adeftis, nefcio fatis quid fit;

j

aut quid fignificet. Adde, quod parum fit,

Iamqu

felicirer adveniffe, fi abeatur infeliciter;

appre

At en

Quapropter non felicem adventum recen-

ter huc ingreflis vobis , fed fauftum difcef-

yto

mll][iS(

füm apprecari foret fatius, & magis ex ve-

fira re.

De difceffu vero ftatim ab initio

fplis q

mentionem facere, inurbanitatis id quidem

Ya df

Clent

*effet, faltem id quoque in uíü non eít ho-

;

m

üt r«

j

4. Felicem vero bonumque diem aut

nectem,ut vulgo fit; optare non eft animus.

Yigui

ne d

Nam primo quidem magnus facile a me

committeretur error, diem dum apprecor,

Ule

ubi noctem debueram,

Noctis enim diei-

b Q

que tempora a mulris jam fünt tran

ofita;

T (

& ut Job ait, JVo&em verterunt in

y

(2

m*,

noctes intepras commenfantur, diesque no-

UR fo

Ftexn faciunt, dum eos ftertendo peragu

nt,

lt

&

-*' Job. 17. v. 1.

ïj(

—

J

: TRACTATUS PRIMUS. ,

7

n dica;

& perdunt in tenebris. Deinde neício equi-

dem , quid bonos felicesque dies hodie ap-

pellent homines. "Vulgo enim ignavi, de-

(ilutatio,

'

coctores , commeffatores, & ut D. Paulus

q jm L

loquitur, ventres pigri, & carnis maffze, bo-

nune d

comfut«

nos dicuntur habere dies.

Sed & id video,

quod cum dueunt in bonis dies fuos, in pun-

id, qui

.

&o ad inferna. defcendunt *

»)

ejusmodi vero

dem rate

cur ormi

bonos dies, ne jurato quidem hofti facile

Vovero.

yprectt

| quid fit

5. Jam vero, bonam valetudinem , vi-

tamque longam & profperam omnibus ut

um l;

Con-

nfelicite

apprecer, non arridet id omnino.

ftat enim. valetudinem, vitam diururnam,

m m

m dlfcef

& profperitatem non omnibus convenire;

multisque nunquam effe felicius, quam cum

ypis ex V

ipfis datur effe miferis.

Hoc fi ita eft, (&

1 3b i[li[io

ita effe certo fcio) cur contra mentem con-

jj i

fcientiamque meam, id ipfis voveam, quo

p d

ut recte velim, debeo nolle evenire?

. 6. Denique commodam fauftamque na-

; diem 4

vigationem ut omnibus in commune precer;

t animlü'

ne id quidem íàtis mihi adhuc tutum eft.

d u*

Qui enim recte optavero bene ut navigent;

qui quo navigent ignoro ? Quod fi enim

finis quo vela dirigis, malus eft & perver-

agl

fus, malo certe male ut naviges; nec cur-

j lm

fum teneas. Loquendum eft clare. . Quid

verfus navigationem

lj inguam , infernum

4

initl-

Peragll"ä

*onb. 31. V. 1-

w

8

ARS SEMPER GAUDENDI

inftituis, malo te in fyrtes vadaque impelli,

quam ut feliciter tuendo curfüm adeo infe:

/ m

licem, ancboram jacias in portu tam infau-

trián

ífto. Ar quis adeo infanus fit, inquies, qui

Iusqw

eo proram vertat ? quis non cceleftem ver-

port

fus patriam, & vela expandat. & defideria:

Tum

Optime , tecum füm.

Ad celum fi tendis

Oner

ferio, ceelique rhombum teneas, certe per

ficil

Euri(a

me licer: Bene feliciterque naviga, nihl

eeque defidero, Deus obfecundet tam bonis

&tf

defideriis, & profperum faciat itev tuum *.

Tiichi

7. Hactenus bene.

Verum illud etiam

If, mq

confiderandum eft, felicem navigationem;

Unt, .

non tantum, finem fauflum, fed & irer

Ws

commodum jucundumque complecti. Pro-

Hünfi

fectio non eft fémper fortunata, que bono

Miqua

& optato fine concluditur.

MNeque enim

Volüb

bonam felicemque navigationem inftituiffe

inïmi(

fimpliciter dicetur , is. qui mille pericula

divin

perpeffus, tempeftatibus jactarus affiduis;

Tnorr

poft mille tedia, languores mille ambages-

l

Q

Ális

tum fübit.

que, tandem, quem animo deftinarat por-

Finis quidem totius navigati-

Corpm

onis fauftus eft ; & fic bene navigaffe qui-

m ]

dem dicendus eft; non vero bene navigabat

Tentyr

tum, cum erat in ipfo navigandi exercitio.

tentari

Male itaque navigavit, hoc eft incommode,

Datin

qui tamen bene , hoc eft feliciter

, navigagi-

ütad (

pnem omnem abfolvit, .

KR

ib

* Pfalm, 67. v, 2:

8 [ Vi'q

J

'TRACTATUS PRIMUS.

9

: impell

8. Videte quo hec vergant, Audito-

ideo If

Yes.

Scio equidem coeítem verfus pa-

m ifat-

iriam, curíum vos omnes inflituere; peni-

pies, q)

tusque confido, vos tandem feliciffimum

(lem v

portum ingenti cum gaudio fubituros. Ve-

defiderta

rum illd etiam fàtis perfpicio, navigati-

fi tendt

onem ipfam plurimis admodum efle. dif-

certe p

ficilem.

Primo enim multi funt, quibus

ii nil

mare hoc, quod emetimur; agitationum vi,

m boni

aérifque marini falfüpgine, naufeam creat fto-

u*

machi totiusque corporis languorem. Mul-

jod enatt

ti; inquam , in fummo faflidio vitam tra-

qtiondt

hunt, ad coeleftia naufeabundi, triftes ob iti-

neris diuturnitatem, ad ventorum incon-

d& t

ed, D

ftantiam vehementiamque pavidi ; torpidi;

inquam, fegnesque ad omnia, ob fortunz

ue bono

qie aiit

volubilitatem ; cafusque adverfos, qui ab

inimicis modo, modo ab amicis, modo a

| inüinüffe

j CfiC l

divitiarum cura, modo ab inopia, modo a

morte, modo ab ipíà vita, inopinantibus ni-

; amdujs)

hilque ejusmodi expectantibus obveniunt.

ambaee

Alios ipfamet navis, annonzque, hoc eít

g p

corporis, in quo navigavimus, cura admo-

D

yille QU

dum habet follicitos ; fragilitatem ejus ve-

rentur, quod non morbis modo, fed &

pv

eyercitü

tentationibus, que ex carnis mifera com-

paginatione exurgunt, ita vident obnoxium;

ymmot

utad fingula momenta, aut corporis nau-

fragium, aut, quod etiam eft maois horri-

bilg, ipfius anime e

xpeétari merito poffit.

A

Alios

^

X1Oo

ARS SEMPER GAUDENDI

Alios:denique video, quibus miferum valde -

Vento

faftidiofumque in navigatione obtigit con-

£te

fortium.

Cui enim cordato homini libeat

d g

cum aleatoribus, commeflatoribus, conten-

Vota

tiofis, quique rixis & clamoribus omnia

mihi

compleant, in una eademque navi diutur-

f

nam aggredi navigationem ? Er tamen id

medi

etiam nolentibus & incautis contingit quo-

cells

tidie. Certe querelis paffim domus perftre-

tiong

punt eorum , qui aut infelici conjugio co-

frex

.pplati, aut domeíticorum mifero contuber-

a

nio, aut invidorum vexati vicinia, aut con-

Tete m

fanguineorum atque adeo liberorum non

raro moleftiis irretiti, neque eorum focie-

tatem poflünt excutere , neque eriam diffi-

cultates ex morum animorumque diffenfi-

Gu

one oborientes füperare ;

quod fàne mifer-

(f

rimum vivendi genus eft,

áj

.. 9. Cum itaque tot agitatriones, tot tem.

peftates, tot pericula, tot tzedia videam paf-

im occurrere mundi hujus mare enavigan-

tibus, que iter alioquin optatiffimum cce-

10

lum ver(us, moleftum penitus reddunt ; tri-

fte & faftidiofum ; an melius aliquid optare

É

poffe videor , quam bonam, fauftam feli-

Qum [

cemque navigationem , que non tantum

Jüex

optatum portum confequatur;fed & in ipfo

Tem p

etiam mari expedita fit , jucunda, fecura &

Iftse

tranquilla ? .Hanc certe vobis apprecor,

RTR

eum gaudere vobis opto. At quia vota in

[US )[m

vens

DI

"TRACTATUS PRIMUS.

Il

mum valü

ventos facile abeunt, dum mera vora funr;

bgit u

certe artem ipfam (artis enim virtutisque

min ls

eft gaudium, non naturz) qua mirifice ad

15; CO

vota mea in rem deducenda faciet, ftarutum

bus om!

mihi eft yobiscum communicare ; qua in-

qyi du

ftru&i illud demum confequemur, ut in

p tamen i

mediis mundi hujus agitationibus & pro-

tinpit u

cellis, jucundam tamen letamque navipa-

s pertn

tionem poffimus inflituere, ne quidquam

o o

frendentibus adverfitatum ventis, dolorum-

j onubet

que & triftitie nebulis, quibus ad fingula

j &U (on.

pene momenta exponimur & infeftamur.

orum non

um (

6 IL

enam iil

W diffenfv

Gaudium. boc , in quiete. animi. confifleve,

Lfane m,fï'

Offenditur autem banc quietem in medüs mun-

di fluGibus poffe obtineri mutata tantum;

g,t

quam de vebus babemus ,opi-

iidem ^

dvione,

T

fimum &

Erum ne quis fefe fpe vana decipiat;

IOTV

aut falíis pollicitationibus deceprum

eddun[ )m'

]uid 0

p[ä(t

fe expoftulet , alia dum temere expectat;

uflam ;

J

quam ea qua promitto ; id quidem ab ipfo

jam exordio admoneo; dum Gaudendi ar-

y nf

iginil

tem profero, non de eo gaudio fermonem

inftituere me, quod vulgus, gaudium exi-

, (ecutt

reCOFu

ftimat, torumque in rifü & cachinnis, in jo-

cis jucundisque collocutionibus; in feftivis

j v

j

yo

^ enis

i2

ARS SEMPER GAUDENDI

denique faltibus & delectabili fanguinis; corz

qui;i

porisque rotius conflitutione confiftit. Nam

fier

Ut SENECA ; imo & experientia ipía teftatur:

tür

Jf bilavitates nom implent pettus, fed fron-

que.

zem vemittunts leves funt, mfi tu fovte qudi-

infini

cas iluim gaudere, qui videt.* — Minime gen-

invid

tium : Hilaritates iftze corpus afficiunt; non

Tnen(

mentem; in fuperficie carnis harenr, non

infd;

peuetrant animam ; inconflantes fünt, non

fefij

durature diutius, quam fuavis illa-fangui-

lat

nis conftitutio, blandaque humorum ctitil-

Ti

lantium agitatio perfeverat.

Animi gau-

l[ Q

dium eft quod volo, intimum, folidum,

qodo

conftans.

Et ut SENECAE verbis utar : 7Z:-

tudinis

"us debet effe. alacev , €g fideus, €9 fuper ommia

tentati

evc&fus.

Mibi crede , ves [evera eff verum gau-

gnüinis

dium,**. 'Tunc autem verum eft & perfe-

fellat j

&um, cum animus quietus eft & inconcuf-

&is &

fus, omni tempeftate. major ; fupernatans;

dereli

imo pradominans difficultatum omnium

tranfo

fluctibus ; periculorum. adeo fecurus, ut

m

inter medias undas iis ne tahgatur quidem;

Tort

Talis

neque perturbetur orbe concuffo.

Qüod li

ef? fapientis animus , inquit SgzNECA, qualis

Fütür c

mumndi flatus fupra. Lunam s. femper. illic. [eve-

lum

uum efi:*** nam quidquid comrhovere po-

12

teft, longe infra ipfüm eft. . Gaudium ira-

um N

que perfecta eft quies animi.

dom Qui

I1.Si paudium quies efljinquies,jam certe

Ya

5-cm£

fl« quam in manu noftra non fit confe-

Omn

qui,

E Ep.23. ** ibid.

* l(-—-(- EP' 59.

CUm&m

VO

'TRACTATUS PRIMUS.

I3

inis; Q

qui ; neceffe eft confiteri te. Quid enim ? qui

jf Nar

fieri poteft, quietus ut quis fit ubi moven-

fa tefttur

tur omnia ? fi quieti ego me do, quiete-

fl f

que quaro vivere ( & quis id non qu&rat!)

infinita fünt eventa quae' me turbent : hinc

fott ju)»

nime gt

invidorum honorique detrahentium linguse;

ciunt, mi

mendaces, proterva ; difcole : illinc. bonis

rent, Dot

infidiantium injuftee lites ; binc. mariti in-

fünt; not

fefli jurgia; illinc uxoris infanientis deliria,

fr fngt

liberorum etiam perfricte frontes.

Modo

m t

morbi, modo mortes chari(fimorum infe-

yimi Qdl«

Ílant amicorum ;-modo bonorum jaétura,

folidum

modo- commercia intercepta, modo egri-

tudinis moleftie , modo diabolice vexe &

ur; A

jpar ommul

tentationes bellum inferunt ; modo ipía fan-

erum pu

guinis melancholici conftitutio fübtriftis in-

fefítat ; modo ab amicis maximeque conjun-

:&PCI"

ngool

€tis deferor, modo ab ipfomet Deo videor

derelittus , & fic inter tedia plerumque

ernatgns;

otmniu.

tanfigitur szortalis vita. Quod igitur gau-

curüs, U

dium ; fi gaudium quies eft, habere poteft

1j

mortalis animus, ubi nihil in hoc mundo eft;

; quid

l

quod.non.moveatur ? & vero niíi move-

Q.

Ti

T

rentur omnia, mundus non effet hec terra ;

Ch

coelum foret.

li

12. Audio querelas, & quidem gau-

ovett p*

dium I*

dium non pofle dari contendis in hoc mun-

do, quia numquam dabitur effe quietis. At

vero hoc ipfum pernego.

Fateor quidem

omnia moveri, qua hominis animum cir-

(ir con*

«umílant, animum vero ipfum quicícere "

qh

IUAA

)

14

ARS SEMPER GAUDEN DI

tum non poffe, id vero eft, quod inficior,

endi

Urautem rem percipias : an id mihi quif-

enti.

piam negaverit; fornnüm a navigante in

medio mari capi poffe; ubi nihil tamen eft;

dias

quod non undique moveatur? certe aqua

cida

curfü & aftu rapitur, venti circumítrepunt,

Iem

epibatee transcurrunt undique , apitantur re-

füt (

mi,; navis nunc huc; nuric illüc rapitur; na-

meft

vigantis corpus movetur

r

roüt agitationis

eftt

fert impetus : denique ni

1

movearis, non

Holl

naviga$, & tamen numquid tot iriter tmotus

üm ;

fuavillime flertunt ve&tores ad horas pluri-

iund

mas, & fomno porrectis pedibus indul.

1 f

gent blandiffimo perpetes nocles, tempe-

Weuty

ftatum fecuri, & extra metum pofiti ? Cer-

ique

te periculorum fecurus altum ftertebar in

quiq

navis carina Jonas,* quietusque capiebat

deran

Íomnos tüm ; cum epibatae reliquique ve-

b m

€tores omnes , tempefítare ventorumque vi

fiérün

devicta arte, laffa fra&taque cum animis ab-

Cühjs j

jiciebant corpora, mortem quam pr& ocu-

peticy

lis habebant pavidi ; in fingula expectantes

Dote .pl

momenta Omnia hic turbata video prae-

ter unumi Jonám. — Dormit;inquies. Hoc

fi fellg

eft, quod volo, ipitur quiefcit. An vero

Jamüï'l

quietem ; quam íomnus tot inter acerbos

E

motus dare poteft corpori, tu fapientis ani-

Dittemm

ino detrahes ? neque virtute acquiri poffe

tht

r

cire-

Tün yo

* jon. x«

4ines?;

NDI

" TRACTATUS PRIMUS.

15

( inhco:

eredis, quod ipía laffitudo corporis dormi-

mili qu

enti- fepiffime concedit ?

vipatte l

13. Verum cum de navigantium me-

tanen d

dias inter tempeftates quiete & fomno in-

certe ag

ciderit fermo; lepidum fàne eft, & non abs

Tltep

re mea id, quod narrat Famianus Strada in

Itanturt

fua de bello Belgico hiftoria. —Cum intu-

pitur;

mefcens prater morem Oceanus füperatis

iitátion!

effra&tisque aggeribus bonam Zelandia

aris, o

Hollandizeque pártem, totamique fere Fri-

ter imotu

fiam magna pecorum hominumque ftrage

yas pl

inundaffet Antio 1570. & hormninum quidem

us indue

in fola Frifia viginti millium : pacato jam

S, [emge'

utcumque maris furore, a Magiftratibus un-

fi ? r

dique emiffze funt cymbee excipiendis iis;

veteba i

qui colles arborumque fummiitates con(cen-

( capiebal

derant, ne tempeflatis vim primam elucta-

ti, mifera perirent fame. Inter alios inve-

quiqx v

yuriqie "

nerunt prope Snecam in colle infantem in

cunis illac cum fele advectum, & quidem

1 animis

nprd 0

periculi tempeflatisque unice fecurum ut-

pote placidiffime dormientem.

video

prï

14. Magnam mihi puerulus ille cam

ües

fua fele cogirandi dat. materiam. Id enirn

jam inquiro, an non infantulus is eeque ac

At

ter 4

reliqui de pápo amicos , & matrem fortaffe

atremque amiferat ? an non & ejus cafa

Jen

r;dt

poiï

flu&ibus fübvería? an non & eosdem unda-

qum

j

rum vortices, ventorumque paffus eft tur-

bines ? an non undique jactatus in cunis? &

t

quid

-16

A-RS SEMPER GAUDENDI

o COn

quid tam pronum fübverti, quam cunse un-

dis innatantes, non dico turbato ventisque

phant;

quiden

agitato mari, fed etiam maxime tranquil-

lo ? Qui fit tamen, ut puerulus hic non

fàri p

paum

horruerit ? Eo quod dormiret, inquis. Au-

dio ; fed id rurfus quero, dormire qui po-

Veretu

llà tg

tuerit tot inter turbati maris aérisque furo-

res, preefertim a morte cum vix digito tranf-

CODjen

longe |

verío abeffet ? Nil mirum reponis tu; pe-

ricula, qua' . undique eum circumftabant,

efm

Cminj

ignorabat puer, neque ulla premebatur

Tüm jan

phantafia prafentis mali,|» Optime philofo-

f ex

pharis. Verum vel ex hoc refponío con-

Tepitu

fii volo ego, veriffimum proríus eífe id,

(C r

quod Epictetus more fuo do&e, & brevi-

Venire,

ter dicit in Enchyridio : Zomizes turban-

zur 102 vebus, fed quas de vebus balent , opi-

quisves

Ventur

zgionibus. Neque hic eft; quod refpondeas.

Etenim puerulus hic aures habebat, quibus

QUs tl

LA

infános ventorum aquarumque tumultus

perciperet ; fentiebat cunarum agitationem

tj j

minty |

fine dubio ; non enim toro tempeftatis tem-

pore;, quod diu tenuit, dormiffe eft credi-

&em [

bile; vigilavit aliquando , & . nihilominus

jam E

in fomnum potuit redire: ubi tu quisquis

j

Q6 n

eS iisdem in cunis conflitutus , non dico

Íomnum, fed ne fpiritum quidem pree ti-

Wa

Ilj

iore potuiffes ducere, neque adeo marina

aqua, quam fudore defluxiffes, — Quid hoc-

Veto

:

«c demum rei eft ? unde eodet in pericu-

mUH(lo 1

lo

TRACTATUS . PRIMUS. |

17

i

lo conftitutis tam difpar animus ? ex fola

Tuiaiud

Illud

ventisqe

phantafie apprehenfione difpari.

quidem imapinabatur in. cunis folitus agi-

: ag

.

*

aut cérte

s hi n

fari puer, a matre agitari fe

parum penfi habebat, a quo tandem mo-

iquis Ài

veretur ; fallem fomni cauíà erat eadem

ire qupe

Àlla apitatio ; que' te in angores ultimos

sque hr

conjecifler, hac. tantum ex cauíà, quod

ipto t

longe aliam hic motus in te phantafiam

nis tu; «

efformaffet, & aliam rur(us phantafia di-

umlb

Ícriminis exiftimationem.

Itaque . pla-

yemebatit

num jam eít, perturbationem animi non

d philofb-

tam ex rerum extrinfecus adyenientium

onio d-

firepitu & tumultu, quam ex illa, quam de

is dl

hoc tumultu & motu habes, opinione pro-

, &on

venire. O utinam id bene perciperes; quis-

n tl

quisvés o homo, quis fit, cujus nutu mo-

b(lþällf ) 0[ ,

ventur ea, que circa te füunt, omnia! illud-

refpontes

que tibi ferio perfuaderes , a Deo moveri

bur; qiià

te; ab eo tamquam a dilectiffima matre i2

- (

£unis infantem. agitari, obfervarique nihilo-

piradond

minus fumma cura! ah quam pacatus qui-

sls

etem.caperes medias inter tempeftates ; qui

T

jam ad fingula perturbaris & expavefcis!

jhilommts

15. Verum hoc jam prius ago; peto-

ü quisquïï

que, ne mihi poft hac dixeris te mille tem-

eflatibus, mille difficultatibus, mille zz7o-

np^

h

Hs -opprimi. unudique.

Falfüm id enim

e0 gt

vero eít; unica tantum difficultas in hoc

llid ho

mundo. füperanda eft ,. aut corrigenda, aut

ii pericll:

.. bene figenda ; unica, inquam, tua de rebus

opi-

18

ARS. SEMPER GAUDENDI

opinio & phanrafia : ea fola eft, que diffi-

tte

cultates omnes in domum tuam invehit.

quo

Fateor mille, imo infinitas res eíTe extra te

coní

pofitas ; cafüsque inevitabiles , humapam

ipf

phantafiam opinionemque commovere qui

frd)

poffint ; verum id etiam jam affero, hanc

&de

immotam pacatamque continere fi poflis,

caul

licet furfüm deorfümque volvantur omnia;

tea

quz te circumftant, licet in te fractus illa-

p

batur orbis, non magis tamen commoven-

di f

dum te, quam is, quem dixi , commotus

ti: [

eft infantulus ; cui dabatur effe quieto, &

&lto

fuaviter cunis indormire orbe concufífo.

m

16. Alterum eít , quod in hac hiftoria

fed T

cogitandum occurrit. Dic amabo; quod fi

enim

pupulus hic e fomno forte evigilans, ocel«

4 f

losque aperiens, matrem inquifiviffet ecu-

ipit

lis, nihilque nifi felem vidiffet e domo fu-

Ott

per ; interim undarum vortices circumfpe-

tafia

étans in lachrymas vagitusque refolviífet

Inot

ora & oculos, an id flenti puero profuiffet?

ll (

an citius quisquam opem attuliffet; aut ob-

tuliffet manum ? haud quidem credo. Et

prel

quid fi medias inter undas fübverfz cuns

infanti communem cum ceeteris attuliffent

trah

ii

mortem , nonne fíatius erat optabiliufque

ib

puero, fic fine mortis apprehenfione fuavi-

Tror

ter emori, quam poft longas eluctariones

füff

magnosque terrores undis tandem abfor-

Dl

beri? fine dubio inquis, neque dubito Fgo;

fétro

Vl

'TRACTATUS PRIMUS.

19

que dis

tamen idem malum intuliffent aque puero;

n inve

quod adultis ceteris, qui cum fümma fua

[e exa t

confternatione & pavore funt extinéti , re

Turmana

ipfa adduxerunt.

Rurfus ergo patet, non

Vovere

malum exteriüs adveniens , nec mortem

fero, hi

adeo ipfam angoris perrurbationisque effe

fi poli

caufam ; fed eam, quam de malo, aut mor-

ur ornt,

te concipis opinionem.

Suaviffima fuiffet

as il

puero illata mors, qua tamen adultis acci-

mmoye

dit formidanda : & tamen iidem erant ven-

xomrmoti

ti; éadem aqua; eadem rmortis cauíà, atque

quito;

adeo eadem imors, idem omnibus malum,

)ncuio.

& mali caufa exterius adveniens.

Sic eft,

sc hifort

fed non eadem erat mali apprehenfio : puer

0, qUo l

enim opinioni illi fuiffet immortuus, qua fe

lans; 0

a matre, aut certe ab amica manu credebat

yifer od

agitari ; ubi adulti quidquid in imorte efl

: dotmo

horribile, fibi dum undis agebantur, phan-

al*

]

tafiía depin

cebant,

Somnum denique iu

gefolni

motu fibi

ängebar p

uer, adultus mortem;

M

En omnem perturbationis caufam.

;

, at

17. Itaque, fi ipfis quoque adultis ap-

yeo. !

prehenfionem illam mortis potuiffemus dez

etfe a

trahere

five fomnum arte aliqua in me-

diis flu

&ib

al

us conciliando , five etiam ratio-

uabilul

nibus perfuadendo,; vortices illos, neque

jone l1*

mortem ullo modo nocere poffe ; ( vero ar

u

falfo non id cure eft, modo perfüafero,

phantafiamque , quam de mortis in(lantis

jbin (

^

terrore concipiunt; penitus dilüero) nonneé

à

P

tam

aó -"ARS SEMPER GAUDENDI-

ram fuaviter mortem oppetent, mortem

«W

& n

ipfam agnofcentes, quam puerulus ille cum

mortis ignorantia ? & rurfus nonne tam

do

íecuri medias inter undas cum fluctibus lu-

qu& |

€tabuntur, quam íecurus infans ille in cu-

quiel

illen

nis ferebatur ? Indubitatum id mihi qui-

dem eft; nam medias inter undas agitato,

Quel

Ín

nunc in altum projecto, nunc in imum de-

je&o corpore, habebit 2gimum . fidentem

men)

€2 [empev. eve&tum. . Floc autem nifi fallor,

que dl

eft animo quiefcere ; & tandem . fic quie-

&dmon

Hoc quidem obtineri

fcere, eft oaudere.

Itdtf,

OOT

Ro(ïe ; Jam .oftenfum efít.

Gchitn

& qu

^e - TTE

iem t

domin;

Opinio autem , quam precipue oportet cor-

vigere, ut quietem animi obtineve. poffrmus, eft

lmdisqu

(mits

quod uom Tes wobis , [ed wos vevum eventibus

T0n aj

ccommodare ,fic ut velimus fievi

debeamm 4

MU

omnia pvout fiunt.

DN

Aulatim artificium detegimus Audi-

Ion V

18.[)

tores, quo gaudium, hoc eft quie-

Tautis

tem animi, procellofum mundi hujus mare

o

falutantibus dabitur obtinere. .Quietam in-

ts

flituere vitam omnes percupimus : hanc ve-

It

ro ut obtineamus , omnia volumus ptius

quieta effe;qua. nos circumfítant , multum

tepit

quief

Íolliciti ut compef;amus fingula, dum qui-

eta

üqug

NDI

TRACTATUS . PRIMUS.

2I

eta volumus omnia. . Verum miferos nos

t mortet

us de cu

& infipientes! an. non attendimus hoc pa-

Donne t

€to. quietem obtineri non poffe , cum ea,

luctbosl

quz prima omnium inter animz porentias

ille in a

quiefcere deberet , phantafia, follicitudine

illa. nimia femper excitetur & perturbetur?

mihi qi

ls agitt

uafío diligenter ad hoc attendite.

[e]

uod

imum d

fi in navi ad fomnum tibi libeat laffa jam

n fiena

membra componere, an per tranítra foros-

aifi fl

que aíliduus difcurreres, omnes & fingulos

| [ic quie-

admoniturus, ut filentium bene magnum te-

m obtineti

neant, nec verbum hifcant, ne ftrepitu ex-

orto tibi fomnum interrumpant ? Credo

cachinnis exfibilandum te, id fi faxis, imo

& convitiis impetendum, quafi qui aliis;

idem tecum, in navi jus habentibus, velis

dominari.

Nihil de compefcendis ventis

gprtt t

undisque dico ; ftultum enim foret, fi in-

oftmih j

domitis his elementis velles lepem ponere;

7 eventigäui

non alia lege dormiturum te, nifi ftrepitum

jimus f

omnem.ponant; & molliter abblandiantur

navi Denique ridiculum pror(us foret, fi

non vectoribus modo ventisque; fed &

m A*

y d

nautis, & epibatis filentium velis indicere;

edicereque, ne rudentes moveant, ne vela

hoj

Juietim ?

transmittant,:ne tranflra obambulent, ne

remos agant ; nimium hec omnia excitare

; hr

mus (

ftrepitum, dormire debere te: & nifi

quiefcant omnia, dormire neque poffe;

neque adeo- velle.

Magne certe - vir-

dun (

u

tutis

b 3

g

22 'ARS SEMPER GAUDENDI

tutis patientieque, quod non folent, epiba.

ORE

te ut fint oportet j fi non egregie derifum;

m

contumelis etiam impetant , jubeantque

tus

ef

agere , quod libeat dormientem, aut vigi-

lem, dum ipfi rem communem agunt,

re&is

19. Ruríus, fi. hoc modo explofus in

peri

ima navis defcenderes , pallioque te invo-

epo.

luens in fomnum membra extenderes ;

Q0dn

omnes interim phantafie vires ad cooitan-

7it,|

dum explicares, omnium , qua in navi agun-

ür n

tur, rationes examinaturus ferio & expen-

tf in

füru

Q

L]

videlicet , an non nimia viatorum

L00 j

multitudo navi immiffa ? an non pondus

Íd t&

nimium, quo carina vel dehiícat vel depri-

linunt;

matur ? an naute rerum fat gnari ? an nau-

modr

clerus gubernatorque recte dirigant ? &in-

lm V

tér has cogitationes ad minimum navis im-

Cnds

pulfüm clamares illico : perimus , aCtam eft,

Que

in vada impingimus; an heec demum vide-

ti?

tur apta fatis ad fomnum captandum infti-

& fi

tuta ratio. Denique íi navigatione futura

tibim

diuturniore, etiam de annona coeperis. effe

tibi ;

follicitus, an fufficiat ? an bene conferve-

rim j

tur? quid agendum, fi deficiat, & quo de-

Wnqi

mum modo capitatim diftribuenda tum fit ?

tut, |

àn tot curis implicitus fomnum. oculis ;

pire

quietemque corpori poffes inducere? Nul-

pici

lo prorfüs modo.

Quid ergo confilii?

hod

nullum füpereft, nifi primum curas illas

plane abjicias, phantafiam compefcas, quee

ol

onge

NDI

TRACTATUS PRIMUS.

23

lent, p

longgï magis quietem interpellat ; quam

je denifn

omnis ille, qui exterius circumftrepit, mo-

jubeagi

tus & tumultns.

Manifeftum id quidem

, dlüt Vi

eft. Alios enim vectores paífim video por-

l 6gUHL

re&tis pedibus altum ftertere, iisdem tamen

explofus l

periculis eque expofitos.

Neque miror

je te.1ne

ego. His enim, quid alii qui in navi funt,

itenderes

apant, nulla eft curatio ; tu vero curas om-

( coziti

nia, ventos illi lu&usque rapi finunt pro-

nav gt

ut feruntur, fatis gnari; eorum motus non

( exper-

effe in manu fua, fruílra iis fe iraíci; tu

viatorum

vero pro tuo illis libitu velles imperare ;

i pondus

fed temere id nequidquam vis.

Viatores

ve depti-

finunt agere res fuas illis; certi nihil eos ad-

i n Dd

modum mutaturos fua cauía: tu iis mo-

;ant? (

dum vis ponere ; &fruftra cum ponis; ex-

candefcis.

Illi de nautarum gubernatoriss

j naViS Jf

um d

que imprimis arte fecuri, eorum fefe peri-

ti& committunt; tibi fufpecta funt omnia;

m i

xdm 1

& fic te ipfum inani cura exedis, quietem

tibimet adimis ; atque adeo navigas anxius;

oy, fi

( efiS-e ]

tibi aliisque permoleftus.

Navigant inte-

rim reliqui foluto animo ; & fi moventur

: ul

&qu*

undis ventisque, minime tamen permoven-

tuf , utpote quibus alacer eft auimus; €? fem-

hum

m. 0

ul

per eve&us, fatis confcii, interiores illas fu-

fpiciones curasque; nihil admodum ad com-

ere?

N

modiorem navipationem fubfidii allaturas.

; coil

20. Hoc in (chemate rudiora quaedam

curts l

enta pofüi artis illius;

efc$s Ü

gbfcurioraque lineam

4

quam

h

10

24

ARS SEMPER GAUDENDI

quám penitus defcribam, quaque optatiffi-

dl

mam quietem inter mundi hujus procellas

bene

dabitur abtinere. . Ingemifcis non raro, fat

DUt

Ício ; altumque trahens füfpirium, fieri ne

ni;

poteft, inquis, ut zumquam hic qui&s detur,

eft

do ]

& ne unico quidem folido liceat gaudere

die ? At vero interrogo ego, quis demum

diabo

Catm i

id tibi imponat, nifi pervería plane, quam

animo concipis, perfuafio ? quis, inquam;

Oi

fi tu nolis, quietem invito adimet ? Rides

df

hic tu me, fat fcio, & nihil non obftare

tranquillirati tue afferis. . Quid enim? nihil

non movetur in hoc orbe, inquis, ne ca-

lii

lum quidem ipfüm ftabile eft; movetur in

fetipi

horas & momenra fingula, & me immotum

Jetmo

vis pofle confiftere, ubi circa me moventur

&nim

ominia? mutantur omnia, & me mutari

potle

non vis? quod fi mutor, quod fi moveor,

[un

fane non quiefco.

Et vero mutationes re-

Thus

rum quis nepet, quibus res perfpecte

quam

funt , quasque oculis intuemur, & ipío' ta-

£riin

u eheu nimium experimur ? modo dies

nií

eft;

modo nox :

,

modo sítas letam

Tum

frontem explicat, modo ingruir triftis hy-

Vs f

ems ; modo aftu, modo frigore adurimur;

Pin

modo feren

eft aura, modo pluvia; mo-

dlno

do fortuna

eít profpera, modo advería ; mo-

n

Tif

do bella inftant horrida, modo blanditur

T

dubia pax ; modo in homines fàpientes in-

U

cidimus, modo in difzolos & effroenes, mo-

Q

NDI

TRACTATUS PRIMUS. — s;

Je optui

do laude, modo injuria afficimur ; modo

*

bene , modo valemus peílime

.

modo ad

l5 proceïks

n fjl

nutum fluunt res, modo peffum abeunt om-

m fier

nia; modo conftitutio ipfa . corporis vivax

juls deny

eft & alacris, modo dejecta & gravis ; mo-

do Divinus favor me profequitur , modo

t pauds

jis demut

diabolicis impugnor technis: ut paucis di-

cam omnia, modo vivo, modo morior.

lune, quit

Omnia demum cum in motu fint; qui tan-

? Ri

dem fieri poteft; ut quiefcam ego?

9 obl

21. Perbelle,ut tu quidem reris, attu-

nim ? nihi

j, E G-

liftà hec omnia.

Verum id ego clare jam

yovetur in

perfpicio, idem prorfüs tibi effe moveri &

jmmonm

permoveri ; turbari & perturbari. Neque

enim illud contendo,,in hoc mundo nos

Snoventu

pe muit

poffe confiftere fine agitatione ulla; aut mo-

tu.

f mot

Fieri id nullo modo poteft, naviga-

ius fíat fcio ; neque aliud eft vita noítra;

jariomet

et

quam ut recte Patriarcha Jacob ait : Pere-

grinatio fane gravis.

Quid. eft mundus;

D

t

mod

(

nifi mare magnum undique exeftuans, in-

numeris expofitum ventis & fyrtibus ; Na-

fs 1

[ [['i[hs ?"

vis eft respublica, navis eft res domeftica,

privatusque unius cujusque ftatus & con-

: adlll'imm;

»e

9.

uvi; P

ditio ;; neg

fieri poteft, ut non cum pro-

mifcuo hominum genere in hifce navibus

verít;

blandi

conjun&dti fimus, cum quibus neceffario vi-

i hujus enavigandum eft mare. — Velle au-

jen

tem

B;

gne» |

26

ARS SEMPER GAUDENDI

tem,ut nihil horum nobis obítrepat , aut

fiata

Qquietem interpellet, id quidem votum va-

Wj en

reim

num efít, nec fperari quidem niíi temere

quod poffit.

Et licet nullum aliud con-

quod

tubernium haberemus , quam miferrimum

eveni

hoc corpus , cui neceflitate alligati fumus;

Te$

fatis id folum foret ad quotidianos anime

totq

ciendos motus.

Denique fruftra nos tor-

omi

quemus, navigamus, & quamdiu fumus in

qu;

quen

hoc corpore; peregrimamur a. Domnino : na-

vigatio autem peregrinatioque nequeunt ef-

proi

fe fine motu.

Fateor ita eft. Non tamen

fnins

inde recte conficies , perturbari neceffario

1

debere te tum, cum turbaris ; nec commo-

t

veri, cum moveris. Certe fraenum impone

vellen

tantrumrmodo vage phantafie , perverfam-

comp

que, quam de rebus habes perfuafionem

Yiatoi

corrige, & non minorem quietem confe-

totam

queris animo, quam Jonas in imo navis aí-

Cbam

fecutus eft , corpore, & ut credo; etiam

orlh

animo , admodum fecurus rerum dum pe-

To

rirent omnia; & immotus dum forti fuae

Tüs u

nemo non impallefceret.

Ls

22. Recte hec quidem;, illud tamen

TIS, f

explicandum modo, que demum ea fit per-

€om

fuafionis, aut judicii perverfitas ; in quo fi-

&

ta, & quomodo corrigenda.

Hoc nunc

V yy

ago. Dico igitur in eo omnes falli, quod

Ton .

fibi perfuadeant primo ,. quiefcere fe non

lürby

pofle , nifi prius omnia , que fe circumftant,

Wes (

paca-

vt

TRACTATUS PRIMUS.

27

epit, d

pacata fuerint, quieta & compofita : hinc

VOtUm V

ad ea componenda incumbunt toti, labo-

Yf temet

re immodico, fructu nullo.

Deinde, id

gliad cor

quod ex hoc confequitur, rerum omnium

iferrimun

eventus ad fuos, quos fibi preftituunt ; fi-

i fürmu,

nes conceptusque conantur trahere & de-

(os anim

torquere, femper anxii & folliciti, donec

- f05 ((!-

omnia pro füo fluant arbitratu: Utrum-

fümus i

que plane perverfum eft, & quieti , quam

TTENUS

quarunt, adeo non aàccommodum , ut

prorfüs contrarium fit potius & repue

Qeunt d

n tumen

gnans.

vcdfario

«

23. Ac primo quidem , quid. aliud

commo-

agunt ii, qui omnia in hoc mundo pacata

vellent & quieta, antequam í& ad quietem

j impore

verfüm-

componere inducant animum, quam quod

viator ille; qui fomnum captaturus, navim

foafionen

etm (onee

toram iníane difcurrebat, ut paulo ante di-

cebam, filentium & ventis & aquis, & ve-

Ü naViS ,

do, etitt

&oribus & epibatis, & velis & remis, & gu-

bernaculo impofiturus, aut etiam extortu-

j dom p*

rus, ut.fibi quidem videtur, clamore & vi?

forti

Erras vir bone : quietem hoc modo fi quz-

ris, fruftra queris. '"Tu caput, pulvino ac-

yd t

commoda, contrahe phantaíiam , compone

& i

& membra & mentem fi fomnum

ugris,

n qu^

& permitte Divis cetera, non ; nocitura fi

joc rf

—

non cures, fic agimus mortales, & fic per-

llli; qllO

turbamus ipfimet nos. Quietem animi om-

efe m

nes füfpiramus ; fed. ut eam confequamur,

noiu«

püd'

ag

ARS SEMPER GAUDENDI -

nolumus neque bella moveri, nec claffica

quite

exaudiri in terra, nec in mari tempeftates;

Qu.

nec ventos in aére ; neque morbis corpora

judic

cerni

infeftari , .neque rmalevolentiam aut fcelera

inveniri in hominibus ; neque. infortuniis

dant;

tüim,

bona agrosque infeftari ; neque litigantium

clamores, neque calumniantium linguas

em]

peífimas, neque fübditorum ulla effe vitia;

Te Qb

Ventüs

denique omnia efle pacata, rationi coníona;

quiera & fancta.

Sed heu nos imiferos, fi

lisin

non, antequam he«c omnia fuerint compo-

Quietq

fita; pacem tranquillitatemque animi fumus

i af

confecuturi! Colum confcendas oportet;

um Vi

ubi tranquilla funt omnia, immurabilia &

yuet

eeterna.

Sed quod in prafentiarum volo ;

b

eft ut fane te non commoveas ; neque qui-

J

etem extra te quaras, ut felix fis.

Que

onira

demum iíta dementia eft, ea velle compo-

prm

nere & tranquillare, quee in manu tua non

füm.

funt pofita, queque multitudine funt infi-

ptofi

nita ; neque interim ad eam, que tui arbi-

?Il

trii eff; mentem unicam attendere ? hanc

£ven

Tent

folam compone, fi fapis & fruítra in te ele-

menta omnia infernusque defzvient. Hic

m

itaque primus eft error, prima judiciorum

pi,

perverfitas, omnia velle pacare preter fe.

pot

24. Ex hac, fecunda ortum habet;

Qui

quietem. confecuturi non videmur, nifi

Q

omnia pro noftro fluant arbitratu.

Hinc

cum.fecus accidunt res, omnia complemus

que-

d

"TRACTATUS PRIMUS.

39

x auffia

querelis , murmuratione, imo luctu & plan-

&tu.

Nihil non arrodimus , nihil non di-

mpdduns

$ cout

judicamus, nihil non perperam factum de-

at fcela

cernimus , nihil non fecus quam res acci-

nfortuni

dant, accidere debuiffe contendimus & fta-

tuimus. ^ Hoccine eft quietem quzrere?

itigamium

n lingoó

eamque te reperturum.credis toto corpo-

re obfiftendo marinis fluctibus , quos cum

effe viti

i confoni

ventus aítusque in Occidentem rapit, tu fo-

lus in Orientem vis deflectere, tum demum

jferos, d

: compo-

quierurus, cum rotum mare retro egeris?

in.caffum laboras demens : neque fi paca-

ni fümus

tam vitam hilaremque defideras, aliud fu-

oportety

* Nong

ublia X

pereft confilii, quam illud EricrErI:

poftules, ea. que fiunt. avbitvatu tuo fievi ; fod

m vob;

eque Qu

Jf fapis , ia fievà queque velis ut. fiunt ; fic

omnia fecunda tibi accideut. . Permitse tu ln-

$

Qxæ

rimis rebus omnibus curfüm fuum : cur-

l

e o

pD'

füm quem natura, & fortuna inftituit ; hunc

» [ant i

profequatur ; fint bella, quamdiu caíus; aut

*

Principum diffidia viresque ferent

?

fint

B[ulafl

eventus modo profperi, modo adverfi , du-

"

rent morbi, redeat fanitas; fint perverfi

4intet

!tb

l

homines, dominentur impii, opprimantur

pii involvatur füis cafibus totus orbis ; ne

gdidont

poftules tamen ea corrigi arbitratu £uo.- Eft

at

qui ad clavum fedeat; omnibusque provi-

Jf p

deat Deus.

fl

frur y

f

af. Ne-

j

ompkm

* EPICT. in en&h. €. 1]

li

36

ARS SEMPER GAUDENDI

2;. Neque hoc tantum vult Epi&e:

ütq

nequ

tus; fed perverfa judicia, quee te pertur-

bant plane üt corrigas ; non finas tantum

com

nioni

omnia fluere ut fluunt ; fed fi fapis, ita fieri

uoque veli$ ut fiumt, preter peccatum.

tiüs

dein

uod quidem fic explico. Si quid accidat;

quod extra tnanum tuam eft avertere, aut

emendare, tum vero velis ita fieri : & ut

velis , judica ita fieri debuiffe, non vero

prout tibi jam videtur. Hoc a te fi impe-

U

traveris, nihil prorfüs in orbe eft, pertur:

[

bare te quod poffir. "Pluit, ningit, tonat;

fülgurat ; ita plane, & quidem magna fru-

Bene eft. Eftne in ma-

Bum cum ruina.

26.V

nu tua tempeftatem hanc avertere ? non

fl

eft. Dic itaque, & prorfus apud te ipfum

litem

ftatue, ita fieri debuiffe, neque quidquám

moveberis.

if

Injufte ab hofte opprimeris;

lmi

morbo impeteris & quidem acerrimo. Ve-

0 CQ

rum declinare neutrum potes, nec vim il-

latam infringere in manu tua eft. — Velis er-

nir.e |

mihi

go ita fieri, & fic debuiffe fieri judica; ne-

lis j

que quidquam rurfum

commoveberis.

Hoc fi in omnibus rerüm eventibus pre-

&um

Quan

ftiteris, nonne tranquillam plane nullique

perturbationi obnoxiam vitam fueris con-

Quar

ts (

fecutus ?. Vides itaque totam femper gau-

dendi artem , in unica illa opinionis judi-

l'efig

Quig

ciique proprii recta conformatione effe

m

tl [

conflitutam. Nihil ergo jam reüat, qua

ut

NDI

TRACTATUS PRIMUS.

31

ut opinionem noftram re&te formemus;

]t E

fe pe:

neque folliciti fimus. pofthac ut quidquam

VC

componamus extrà nos. Inhac enim opi-

nionis noftre conformatione , fümma to-

pi.t ) M ät'ü

tius artis continetur, quam toto hoc libro

PECC&IUTD

uid &catt

deinceps fumus expofituri.

rertete, d

feri: &

6. IIL -

, hon Vi

qefimpe

Ut autem judices omuia lene Ffieris rerum

d pet

eveutus tton in fe ipfis ; fed Dei divigentis

ng'it, tontty

omuias difpofitione coufideva.

m

26.X7Erum ut veluti in anteceffum ali-

fine i

tere ? Iu

quid eorum, quz promitto ; per-

folvam , brevibus expedire debeo difficul-

tatem , quam fine dubio jam animo con-

: uidquäm

cepiflis omnes ; ne dubios haefirantesque

opprimens;

dimittam. Nam ut verum fit, inquies, nul-

mmo "

lo cafü perturbandum me, eum fi füperve-

nac qim

nire debuiffe judicavero ; at qua ratione id

; Vehs ij

mihi recte perfuafero, qui contrarium ocu-

j od

lis ipfis perfpicio ; & vero perfpiciunt me-

cum omnes.

]mOVCbem'

uid ? an non melior pax;

atibus

u

quam bellum ; profpera fortuna melior;

;

ij

i[s ml]

quam adverfa ; valetudo, quam morbi; pie-

fueris *

tas denique & reli

; quam impietas, hae-

äio

mper

;

refis. & tyrannis

Quis id non videat?

jonis j

l:

quis non judicet, cui aliquod bona men-

f

m tu?

yniont *

tis þeliquum eít: veftigium ? ita quide

Sed

[ü; Qmï

32

ARS SEMPER GAUDENDI

Sed o miferam cecitatem noftram ! id tu.

conf

vides mortalis homo ? tu in hujus machi-

grav

ne vaíta mole quid fit melius, introfpicis?

1ndln

Erras, mihi crede , uti folent homines ; er-

ras, inquam, & ea bona judicas, que an

deniq

Tetroj

bona, an mala futura fint; ignoras? Ni-

mium ceci fumus, quam ut iíta videamus;

prop

imo (

nimium ftupidi, quam ut recte hac in par-

te judicemus.

.Et hoc quidem toto fet-

ipnim

morji

mocinationis hujus decuríu

alam faciam

evidentiffime; ex hac enim judicii preefümz

quody

etin j

tione, fentiendique perverfirate & tenacita-

te, omnem in animis noftris p

p

.

erturbatioi

mjb

nem. video exoriri.

H

Ynor

27. Et ut verbo rem c

ontingäm , po:

Ontq

nite vobis ob oculos hominem navicularie

Tum à

artis prorfus ignarum, quique ante hàc na-

Qüris |

vim numquam confcenderit : an non is fto-

machum merito moveat univerfis, fi navis

leü &

2

PA

[

gubernatorem velir reprehendere, & ad fin-

Qu£ n

gula officii admonere eum, qui totam in

navicularia arte exegit vitam ? & quid fi

tetpel

de rg

gubernaculum in dexteram impelli videns,

ut navis, qua terram fübit , abeat ad fini-

Cufis

mde 1

ftram ,illico erroris arguat nautam, in dex-

terum latus vim quod faciat ; rurfüs quan-

hüben

ired

do ad captandum ventum obliquari navis

curfum perfpicit, clamet illico id effe tem-

Tüntés

pus perdere,; & recto quidem itinere, non

obliquo procedendum effe : cum vero vela

O f

con-

Wt

M

TRACTATUS. PRIMUS.

'33

n'ut

üs mdi

confperguntur , nimium illo pondere ágs

gravari navem : & cum navis ipfa in latus

trofpics

nin st

inclinatur, tum vero fübverti conqueraturj

denique infanos diceret nautas omines; quod

) Qu [

u)

retrorfüm remos agant, cum antrorfüm

propellenda eft navis; idque clamoribus ;

videamis

imo & rationibus velit evincere : nonne tu

ucin p

ignàrum hominem diceres ; imo fatuum;

toto It

mordicus id tenere qui velit & evincere;

m ficin

quod penitus ignorat; dignum denique, cui

|rafure

etiam indignis modis obítruatur os ? dipnus

x entcit

plane. Interim non acquiefcit mifer ; de

omnibus judicat ; & dum judicat, quod

:rrurbatio?

ignorat, ipíe fibi angores facit, navigati-

" PP;

onemque plenam miferiis: ubi alii, nauta«

avj

rum àrti & peritie fefe dum committunt,

gte Dicte

curis illis vacui , inceptum peragunt itef

o

leti & alaàcres,

, f

28. Duo fünt precipüe Auditores;

; & at

n

quie navigationis noftree tranquillitatem in-

i totam

terpellant & turbant.

Judicium ferimus

? & qui

de rebus; quas nec intelligimus, & quarum

x]i h

cauíàs rationesque penitus ipnoramus. De-

inde nimis abje&tam vilemque opinionem

m!

n

habemus de mundi hujus Gubernatore &

yilis qi

Directore Deo : Hsec fufius a me dedu-

qll

r f

centur; breviter jam dico, re vera ieno-

d

[l: [1i

rantés nos rerum effe , neque fanum de ul.-

f

J|nelo

lo fere eveütu ferre judicium , exiftimatio

yeto

r 7

noítra nos decipit; nimiumque perfpicaci-

u

tati

34

ARS SEMPER GAUDENDI

tati noftre abblandimur.

N

Retrocedere ju-

dicamus res noílras , tunc cum progredi-

Tioqt

untur quam maxime ; adverfámque puta-

quid

1nus fortunam , que tamen quafi retroactis

tOtal

remis navim in anteriora promovet : om-

[s]]

nia judicamus amifía, cum ea amittimus,

boni

qua nobis erant ultimam ruinam allatura;

Cum

fubruendos nos putamus; cum res paululum

finoi

inclinatur, & tamen neceffaria tantum obli-

Ormni

quatio eft ; tempeftatem dicimus, cum ven-

X

tus vela fortiter promovet, & ferenam au-

T e

ram tunc, cum periculofiffima eft malacia.

Vicif

ll

Denique profutura exhorrefcimus, & noci-

Tifüg

tura exoptamus.

Quid mirum ? futuro-

D

rum omnium ignari füumus, nec quo pr&-

Ithpiq

fentia vergant; fcimus ; & tamen de pra-

Doter

fentium rerum bonirate aut malitia judi-

emq

cium ferimus, quz a futurorum eventu de-

QUe

endet. Quid igitur judicas homo de re-

C0

b

u

s, quas nec intellipis, nec fcis quo ver-

mod

gant , nec quem in finem , a Magno illo

Int j

pnavis noftrzee Moderatore Deo dirigantur?

f a

certe ut parum dicam, temere facis & te-

qCer

merarie, " Hee prima turbationis origo.

lnqu]

29. Altera eíl, e:

ua proríus , quam in

Gubernatoris noftri

äel

)j j

providentia &

lo ,

cura habere deberemus fiducia ; quod qui-

lnæql

dem ex füpina infinitee illius fapientie fol-

tlocir

licitudinisque ignorantia liquido contingit.

Ottn

Ne-

NDI

TRACTATUS PRIMUS.I

35

Nefcimus porro Divina mundum hunc di-

vedore j

progre l

rigentis confilia , eventus rerum videmus

quidem ; fed quo vergant, clam nobis eft,

ique pui

( retroi

totam feriem rerum ignoramus,; totamque

Qvet ; 0

regiminis univerfi machinam. Ad univerfi

mittimi

bonum, certum eíl referri finpula; fed

m allatut

cum comprehendere nequeamus omniá , ad

g paululun

fingula hefitamus, & Ííic trepidamus ad

ntum o

omnia.

ycum v

3o. Certum vero eft, quod fi fingula re-

renam d

rum eventa attendimus, mutationes, inquam;

j maici

viciffitudinesque quotidianas , afcen(us inte-

, & C

ritusque familiarum;fortunae modo fürgentis;

; ? fünm

modo cadentis volutationes tam inopinatas;

impiorum &in omne flagitium proje&torum

x d p

potentiam, optimorum vero oppreffionem;

naliti y

denique fcelerum, injuftitie , impudentie-

que dominatum, virtutis autem oblivionem

y event j

homo &f

& conremptum ; fine dubio hec funt ejus-

ds Q*

modi, ut humanam mentem merito pof-

fint percellere. — Quin imo & de conftantia

| Mago?

fua aliquantulum fe fuiffe dimotum fatetur

dirin

e fidi

facer vates : Mei autem peeue motà [unt. pedes,

yis of

inquit, peene effufi funt gve[fus mei quia 2e-

lavi fuper iuiquos , pacem. peccatorum. videus *,

l'fl157quam,

non enim capiebat David tantam in. rebus

ovident

.qui d

incequalitàtem , tam iniquam , ut quidem ra-

j

tiocinio humano videbatur, bonorum ma-

j jent

nlfu

lorumque fortem,tam confufam in univerfo

jg o

N

G a

ordi-

* Pfalm, 73. V. 8.

36

-ARS SEMPER GAUDENDI

ordinationem, quorum omniüm dum rati-

Vent

ttmi

ones fecum ipfe vult exequi, fruftra vult:

dom

Exiftimabam ; inquit; u£ coguofcevem boc , la-

bor eff ante me, donec intvem. in [auctuarium

den

Con|

Dei , €9. intelligam in noviffimis eorum.

31. Fruftra laboramus, & non fine la-

fl

bendi periculo, fi rerum eventus, prout in

TPHI

fe fünt , tantum attendimus , fingulorum-

Vim

que caufas pertinaciter inveftigamus ; non

Tüm,

eft hec humane menti apta indagatio. To-

qu.

tam enim- univerfi molem comprehendere

d

tlcri

mente cum non poffimus, fingulorum ex-

actam rationem numquam percipiemus, X

( ink

fic fruftra indagamus. Verum zztva 2n [an-

dori

&üuavium Dd , incomprehenfibilem cuncta

D

comprehendentis mentem confidera & ad-

fler:

10,0

mirare ; hanc effe crede, qus fe totam , re-

fum omnium eventis dirigendis impendit;

Quide

tione

& facile tum acquiefces ad fingula, cum

ejus difpofitione hec credideris evenire;

SE

qui per fingula continet, confervat, & re-

&Venj

pit univerfa.

Hoc autem penitus animo

prout

infixum prius habeas, eum effe omnium

l6 cre

Moderatorem, qui in ordinatione quam ani-

mo concipit, fali non poteft, neque quem

cafüs ullus fortunaque poffit fallere.

?ïravg

32. Hoc totius tranquillitatis noftra

fl

Vult

fündamentum, hoc gaudii femen.

Pettar

quidem, & bene vult SENEcA , in animo

mühgr

noftro Gaudium naíci, non enim effe ad-

ven-

L

!

DI

'TRACTATUS PRIMUS.

37

dum. i.

ventitium : * volo illem domi na[ci, inquit;

jfla v

tamen femen hujus Gaudii ex celo peten-

TR

dum eft, ex immenía inquam illius provi-

imduami

dentig& cognitione.

Et uti in viatoribus

Jrit

contingit; quo majorem de gubernaroris

on f

nauclerique peritia & experientia concepe-

; prott

runt animo opinionem, hoc letiores na-

vim confcendunt , fecurioresque periculo-

ngulorum-

nus , n

rum, navigationem in(ítituunt ; ita prorfus

quo altior profundiorque de magna illa

«tio. 10

rehendet

mente veftro animo infederit opinio, eo

alacrior exurget magisque de Deo fecura,

lorum eY-

jermus;

& inter omnia tempeftatum occurrentium

a j

difcrimina letior, hoc eft tranquillior.

33. Agamus iraque hanc rem. . Quod

em Qu

ft

imationem alte vobis im

d U*

fi ergo exi

preffe-

ro, oftenderoque nihil plane, ne atomum

TO

quidem commoveri; fine expreffa ordina-

" impgn Ij

tione, omnia ratione & ftudio dirigentis

? TR om

Dei ; an non hoc fufficier, ut omnia , qua

is evcllifil

1Vàt; &'rb

eveniunt, gratanter excipias, fierique velis

prout fiunt ? fine dubio : nifi forte divina

pitus 1

te credis ftatuta poffe convellere & emen-

(fe om

dare.

p qun?

:34. Secundo, quid fi liquido demon-

ftravero, omnig ad tuum particulare bonum

]lere.

inftitui, o quisquis es homo, neque pau-

atl

gl

pertatem, neque morbos, neque fortunam

VI

)en.

malignam , neque vim hoftium, neque con-

)

g

3

vitiay

im *

* Senm cp23.

[

38

ARS SEMPER GAUDENDI

vitia, neque malam famam, non ipíam de.

tuomi

fum,

nique mortem tibi evenire ex Dei permif.

fione & decreto, nifi ut tibi. bene fit ; an

&T

circu

tum demum hac, cum accident, leeto hilari»

que vultu non excipies ?

quan

tibus

35. Tertio, quid fi planum iftud fece-

ro , & vero etiam planiffimum , omnia &

ganio

fingula, que ab ipfo mundi exordio evene-

mAtr]

re, torumque futurorum eventuum ordi-

nitüs|

ficiun

nem , tam concinne digeftum effe, tanta

fymmetria inter fe connexa omnia , tanta

füni,

fapientia difpofita, permiffa & ordinata, non

tliend

univerfa modo, fed & fingula, ut non dico

tb üt

tu ipfe, fed ne quotquot fuerunt , fünt. &

Ording

erunt humane Angeliceque mentes fimul

qom

juncte , melius concinniusque, non univer-

l ev

fuüm tantum orbem ; fed ne tuam quoque

Trntis

conditionem vitamque poffint difponere :

tüi 1

quid tum demum dicturus es ? an non hoc

1is,

fufficiet; ut os murmurationibus obftruatur,

do dj

etiamfi totum orbem. cerneres evelli fuis

Dusq

fedibus & coelum in terram diffluere , ter-

]

ram vero fuper aftra elevari ? incredibilia

f0 j;

proferre me dicis, fateor incredibilia pror-

T qr

fus erunt, donec intraverimus * pieque infpe-

Tam (

xerimus San&uarium Dei, quod brevi füb-

pofín

ibimus.

tb

36.

uarto denique, fi oftendero, om«

Vetent

nia a Deo fic difpofita, folo quo erga te

Vilin

TuuRI-

lls

* Pfalin, 72.

TRACTATUS PRIMUS.

NDI

39

Lipmd

tuumque bonum ferebatur amore impul-

Jai pem)

füm, egiffe caufam tuam ab ipía jam inde

ne fs d

seternitate ; infpectisque & fedulo expenfis

leto hts

circumfítantiis omnibus, ftatuiffe randem ec-

quando nafcereris, quo loco; quibus paren-

iftnd fe

tibus, qua corporis conformatione, quo in-

, ompi i

genio, quibus talentis ; quibus divitiis, cui

dio eyett

matrimonio deflinandus; denique ne infi-

nitus fim, fingula & omnia que te modo

faciunt, quod es modo, & cras quod cras fu-

(f , n

turus.

yg, tant

Hec , inquam, omnia fi liquido

oftendero, & quidem ex folo amore, quo

inatà, not

fon i

tibi ut bene & ut melius fit vult Deus, effe

Ordinata; an tunc quidquam requiretur,

,f à

Yes fimy

quo minus pleno amplexu omnia, quee ti-

bi evenient , excipias, ofculerisque difpo-

on unve

nentis tam amicam manum ? an aliud votis

m quX

tuis adjici cupies ? aliamne letitiam quae-

difpone

an non df

ris, aliud gaudium , quietem in hoc mun-

do aliam ? non queres fat fcio, alia namque

obf

evdli I

nusquam eft.

37. Bene itaque vobis fit.

Jntvemus.

ducre;

ergo in San&uarium. Dei.

Et vos Audito-

Ín cfþdlb: J

res, animo revolvite quidquid Providentice

il*

tam fancte , ordinationique tam concinnae

uel Pe'

brer !

poffitis opponere: mox ut per aliquod

tempus Sanctuarium hoc, humili cum re-

dero,

verentia infpexerimus ; omnia facile con-

vellam, omnibusque, ut fpero, faciam fa-

p ett'

tis.

u

C 4

38.Il-

ARS SEMPER GAUDENDI

L

49

38. Illud tantum ab ipfo exordio, te

füpplex rogoSapientia increata , Providentia

infinita, Amor immenfe, Divina Mens: * a

suibi fedium tuavum affiffricem fapientiam ; t9

*toli me veprobare a. puevis tuis, quoniam fer-

vis uus [um , eg. filtus aucille tue 3. bomo it«

Jirmus $8 exigui temporis; c9 minor ad intd-

Dd

le&uin judicii €9 legis. . Scio equidem, pror-

usque confiteor, non effs me, qui Divira

W

poflim decreta comprehendere , & arcana

i

J

infinite Mentis myfteria penetrare; homo

I

fum exigui temporis, experientize vero nuls

fünt

lius, tamen ut Er1crETUS ** preferebar ,

Jdpud bomines te defendam , demonftraturus ,

m

ut minimum, defiderium meum quo feror,

Üfnd

ut creatoris mei, gubernatoris; & Dorriini;

07

honorem inter homines promoveatn homi-

ia

nibusque ut tandem id perfuadeam, maxi.

mum id fibi decus effe ducant, maximam-

ien

que fiducige caufam, fe non alio dirigi con-

IHA

filio, non alia füftentari manu, quam omnia

[

circumfípicientis , omnia penetrantis, pQ«

ü

gentis omnia, & fingula amantis Dei,

* Sap. 9. v. 4.. 5$

l

[

Go

* * Apud Arrianum l. 2. , 16,

i

fbf

Ql[lma

$9 &

T

Cfiotm

Pans

NDI

TRACTATUS SECUNDUS. 4i

tordio, t

rovident

7$02868- -193003-:-003002- -03:63-

[éns:* ]l

pntim; (

ii f

; humi

TRACTATUS II

r al i

em, pro-

Dele&afti me Domine in fa&ura tua , &

yi Divia

in operibus manuum tuarum exul-

d arcani

tabo.

Quam magnificata fünt opera

e; fiom

tua Domine! nimis profundz fa&tz

(ero nuls

ferebats

funt cogitationes tuz.

iraturos ;

V- Sg 6-

P/almg 91.,

Q fetot

0

yr

enditur faufiur , qt)od' ut omtibur verum

; Dortin

eventibur acquie[car, babenda fit iaxi-

m hori

ma de Dei previdentia opinio, .Hec au-

ff Tiv

zem excialur prümo ex con[ideratione,

maximam«

lii *

inflrumentorum , quibuc Deus utitur ad

;

m arnà

gulernationem. uut'ver[i,

ais p

j

)51'1

PROOEMIUM.

$

3

s.llud quidem exorfüs fuüm dicere; ar«

Gi9oC39 tem omnem tranquillitatis vere ; &

flabilis inter tot tantasque tum natura tum

fortung viciffitudines tumultusque acqui«

rendz , in fola phantafiae noftra; judiciique

efformatione reéta confiftere ; fic nempe ut

quid.

)

42 ARS SEMPER GAUDENDI

quidquid evenerit, cujus in manu noftra

D p

non fit eventum impedire, illud melius ef-

Ms

fe apud nosmetipíos ftatuamus, conducibi-

mand:

liusque quam id, quod opramus: ut autem

alte infigatur hec opinio, illud certo ftatue-

re debere nos, nihil non e Dei dectreto aut

fieri aut permitti.

At vero hoc ipfüm ut

U

menti noftra imprimamus, recte a Deo fie-

ri quz fiunt, qu& permitruntur recte per-

(ethn j

mitti, hic Rhodus, hic faltus.

Difficulta-

]

tem vero, quam in acquiefcendo divinis

decretis experimur, video inde ortum ha-

T

bere, quod non fatis amplam & eximiam

l

de Dei Providentia, opinionem conceperi-

Ül

mus. Hac enim qui imbutus eít, quid que-

t5 Àu

fo, moleftie perfentifcet, ut approbet om-

dam, (

nia, fuumque quod nullum efle videt judi-

iplic

cium, fuübjiciat Divine menti ? hoc ubi a

p

fe impetravit humanus animus, nihil erit,

Tatun

quod eum magnopere conturbet, ubi quod

ET

conturbare poterat, recta ; magnaque rati-

quiq f

one eveniffe judicarit.

Itaque ut rem pro-

atüm

moveam , oflendam primo, magnam illam

IRRI, (

de Deo opinionem , componendis animis

Sent

proríus effe neceffariam.. Deinde éam ex-

i

citare ut incipiam , inftrumenta tantummo-

t d

do confiderabo attentius , que Deus, ma-

vu]

gnus ille univerfi Gubernator , dirigende

Brtio

naturz adhibet , ex quibus utcumque ma-

Qüàq

gnitudingm ; faplenriam, providentiam

que

Dünc

Dei

DI

TRACTATUS SECUNDUS.

43

x noft

Dei patefaciam, quantum nempe opinioni

mels d

illi " exiftimationique .

ongud:

quam quaro efforf

mandea fufficiet.

Ut autet

o fltte

xcreto d

"&L

ipfüm t

: Deofie

Ut acquie[car. omnibus verum. eventibus ,

certo flatuendum eff , omnia a. Deo dirigi : $3

edde pe*

Jificulti

maximam de ejus. Providentia ba-

bendam exiffnatiouem.

| divini

tum ht

a, que de navibus , navigationeque in-

ximiam

I.E

ftituta. eft comparatio non ita mihi

difplicuit; quin eam rurfus, fi veniam da-

jceperi

px& que

tis Auditores ,. adhibiturus fim, ut quas-

obet o

dam, qua occurrerunt, cogitationes fufius

j j

explicem, ac declarem : Similitudo enim in

hoc Jl t

plurimis mire convenit cum rerum huma-

nihi g

narum ufü quotidiano, prout preecedenti

ubi qui

tractatu dicere incepi.

Quid enim mare;

quid fluctus, quid zeftus, quid: receffus un-

ugu n

qem p!*

darum, quid inftabiles venti aliud deno-

tant, quam inconftantiam rerum earum ,&

j a

eventuum, qui per momenta fingula; aut

a natura, aut a. malevolorum impudentia;

o eRtl Dd

um

aut ab amicorum favore , aut ab ea, quam

vulgus Fortunam vocat, inftabilitate , & im-

Jets; IT

lirge

perio inferuntur ? jam vero illa nautarum

quaquaverfum difcurrentium follicitudo ,

ye ?

punc malos fümma celeritate confcenden-

:ntlïïmqï

tium,

44

ARS SEMPER GAUDENDI

du

tium, nunc in navis defcendentium ima,

nunc vela expandentium, nunc contrahen-

tib

fin

tium labores, nonne dilucide exprimunt

€o|

füdores hominum, gravesque curas? Ah!

ut toti fünt mortrales in explicandis velis

din

Trio

ventisque captandis! quantum eheu labo-

ratur,ubi fe favoris aut lucri vel minima

Tno

oftentat aura; omnia tumultibus tunc com-

fx

plentur, difcurritur undique; fudant, zeftu-

alig

ant univerfi,

Ruríüs vela videas nunc di-

flenta vento, nunc vento' deftituta difflu-

queí

Ti C

ere; nunc omnibus fimul velis fuppariss

que conceptas auras, volucris inflar ratem

Tetun

ferre ; nunc unico eoque minimo delatam

fnet,

velo, repere videas ; & nunc quidem recto

tramite, nunc obliquo , numquam eodem

rlgen

tenore, femper alio.

Quid tam dilucide

Toen

hümanos cafüs exprimat , viciffitudinesque

li

rferum alias femper atque alias * modo

delis

omnia profpero feruntur vento, modo me-

pira

dio, modo adverfo.

Hodie non ni(i vi-

conf

&oriz, calamitatum cras nuncii afferuntur;

fum

die

jam res publicee & privatee lete funt &

floridz, jam triftes, peffumdare , & fübver-

Tts |

tum

fe; qui modo fummitatem mali confcen-

derat, & carchefium fublimis tenebat om-

Tüm .

nibus fpectabilis ; jam tranftra perambulat;

qui paulo ante ad clavum fedebat, & a quo

Tüyis

pendebant omnia, exauctoratus jam, fen-

i

ting exhauriende admovet manum, qua

i

eia-

NDI

TRACTATUS SECUNDUS.

45

jum 1

clavum geífit. Ira füunt res humane; & fi

ontradhee

tibi ipfi applicare rem volueris , eamdem

yprimus

fane in animo tuo inftabilitatem reperies,

u) Al

cogitationes inquam modo amplas ; modo

dis vii

dimiffas, modo ad magna extendentes fefe,

jeu 1

modo contractas, viles & humiles; letas

| minin

modo, modo triftes; modo plenas/ bona

10c Com.

fpe, modo omni fiducia deftitutas; (emper

jt, lt

alias, raro conftantes fibi.

nunc d

2. Hec cum ira fint, inquies ; femper-

3 diffl

que fic fuerint; quam quafo quietem ani-

'uppariSA

mo concipiet is, qui tantam volubilitatem

y raem

rerum attentius confiderat ? Ubi

edem

delatarm

figet, immotus ut fit? In Deo folo dicebam

. te30

heri, in Naucleri totam hanc machinam di-

n egdert

rigentis arte & induftria : ita Divinum Nu-

men appellat Theodoretus, [ummum cide-

l dïhlcidö

adinesq

licet illum .Domiuum . uavis bujus , muudi. vi-

? moo

delicet , fapientiffanum | Gubevaatorem ; com-

):0

modo *

parationemque . inflitutam füa auctoritate

[*

confirmat. NNon fecus ergo, tot inter re-

n ni J

a&.efunm[)

rum eventuumque varietates;in Deo figen-

da eít fiducia, (ecurus ut fis, quam viato-

/] funt

« fobve

res folent navicularii periti&e acquiefcere;

tum cum navis tota fervet variis epibata-

jj eor

f

rum difcurfationibus & tumultu.

nebäf o

3. Verum urcumque comparatio quam

erambülal

&

navis inter, univerfique gubernationem in-

ftitui, in plurimis utrique conveniat, neque

jat

f

J

adeo ipfi 'heodoreto difpliceat, multum ta-

um; (

imen

"

46 . ARS SEMPER GAUDENDI

men inter utrumque directorem eft difcri

1

fin

minis; & uti omnis, ità & hec non pa-

rum. claudicat, comparatió.

Navicularii

qu

cel

enim ars tota in hoc fita eft, ut fe aura

accommodet, eítui obfequatur , & vela

Tul

prout venti ferunt porrigat. Induflrie ve-

qu

ro illius eft, data zftus ventorumque op-

ba

portunitate uti pro füo commodo, & pro

velorum navisque conditione. . Verum nec

Inq

Ti

ventis poteft ipfe modum ponere quantum-

cunque peritus ventorum, neque vela ipía

Qp

I)

extendere, fi exigua (int; neque mali fi ju-

fto brevior, neque navis; fi ob nimiam par-

Tüm

Tatig

vitatem a maris impetu obruenda, augere

molem.

At vero univerfi

Gubernator

foff

Omr

Deus, praterquam quod ea polleat indu-

ftria, ut nullum non eventum in fuam rem

Viat

commodumque poffit deflectere , preeítitu-

qua

toque fini accommodare, id habet eximium,

pen

tla

quod.ventos omnes in manu habeat, eos-

que poffit pro fuo libitu moderari; quodfi

tali

hec navis minus fit accommoda, eam illi-

den

co aut minuere aut augere fi vult, poteít,

om

u

quod fi fecundus ventus minus conveniat;

adverfüm certe concitare in manu ejus eft ;

0

fi ficcitatem fini preftituto videat officere;

plü

prefto fünt pluvize ; denique fi malis mi-

Qui

nus proficit ,. adfünt. volenti illico bona;

Te0:

omnia ad nutum imperantis prompra & ex-

fmg

5

$

ipfe

Pedita. Nam ipfe. dixit. €g facfa funt.

nan«

hi

TRACTATUS SECUNDUS.

E

eft i

mandavit $$ creata funt. *

Qlæ cum ita

: n

fint; ut vere funt, neício fane quid dicam:

wvicut

aut parvam de Deo opinionem habere ne-

ceffe eft homines, parum ipfi fidere, pa-

t [e a

T2

rum credere ; aut immerito fane, prater-

ufttit v

que rationem omnem , tarm facile

: gertur—

nque (

bantur.

4. Hoc inde fuam habet originem;

y&p

erüm m

inquies; quod Divina confilia ignoremus;

nec quo fingula vergant in promptu fit per-

]Uümüm'

vela ipl

cipere.

Verum, itame Deus amet, an,ut

uli f jo

Deo me credam meaque omnia, fingulo-

jnm par

rum qua tanta Mens temperat agitque;

; Q

rationes percipere neceffe eft me ? neque

übernatt

fufficit id me (cire; ab ipfo effe & diri

É

et 10

omnia ? quafi vero acquiefcere non pof

foam fe

viator naucleri fui peritie, nifi fingulorum,

)

gl

qua tota navi aguntur ex gubernatoris im.«

perio, ab ipfo gubernatore penitus & velu-

eyinl

ti a fundamentis edoceatur.

bot;

Ut ergo mor-

i

talis ego homo magnam de Divina Provi-

i

1.

J

dentia concipiam opinionem , rationem

, un]

j

omnium mihi dare cogetur Deus, & cur

jt; p*

Convcniilï

mundum fic conftruxerit , & cur eo quo

conftruxit modo , & cur tot homines & non

ü ejus a

plures paucioresque creavit , & cur hos

j Ofüceï?ï

quidem corporeos, Angelos vero incorpo-

ii

reos, & cur modo pluat, modo ningat, cur

ico Df

fingulorum temperamenta ita difpofuerit

] m&?*?

eni-

j

j

* Pfalm. 32. v. 9-

n

48

ARS SEMPER GAUDENDI

denique cur omnia fic eveniant prout vi:

Jiun

demus evenire; fingulorum inquam rati-

(

onem, & quidem bene exactam reddere

&f

debebit Deus, ut fapienter eum agere mi-

olit

hi perfuadeam ? Demens profecto fim, hoc

fi w

fi velim.

Nam preterquam quod rati.

inam

onem omnium, ut quz infinitee fünt, con-

mifa

cipiendarum capax minime fiin ; unicam,

leme

ut mihi penitus faciam fatis, rationem vi«

pong

deo füfficere, que quidem in certa & in-

ipnim

fallibili fide & ratione fündata fit, magnam;

Q f

inquam , quam mihi formo de Deo, opini-

af

onerin.

Tietg

;. Hanc fibi efformare, eft Deum co-

Tiüpng

lere & quidem cultu precipuo. Mirum id

6

vidiffe, medias inter tenebras, Ethnicum

ts noi

Epicterum, Aeligionis erga Deos iminortales,

€Xigen

inquit, precipuum illud efl , velas de. eis ba-

detur,

beve opiniones , * & ne dubium ullum relin-

àmus

quatur, de quibus agat opinionibus, füb-

Déque

jungit illico; £ feutias € eos effe, eg bene ju-

mulm

fleque. adminiflrare omnia. — Unde illud con-

menn

fequitur : paveridum e[fe eis , omribus iis, que

m f

Jiunt , acquiefcendum , &2 fequendum ultro , ut

Ll llex

que a Mente preflantiffima vegantur.

Hoe

Quit j

vero pulchre exponit Epicteti Commenta-

aïiOm

tor Simplicius.

Sive quis enim Deos effe uon

11l f

venfet ; five cum fint mom confulere vebus bue

MT

ais ; five cum eg fiut 9 vebus buma

Ji$ COMl»

"] j

fftlanï,

. Epi&t. Enchir. e 3$.

Ti

DI

TRACTATUS SECUNDUS. 49

proit W

Jülmt, id tamen g imjufle e?. imprudenter fa-

m tl

cere opigatuv ; ày meque colet 9^ veuerabitur

] redde;e

eos , neque illermm. a&tiomibus fubfevibet ac. pa-

uod

iouv Ti

vebit , ut ab optimo confilio pvofe&is.

fim, o

fi vero hoc mihi perfuafero, preeftantiffi-

uod ri

inam effe Dei mentem qua regor, quid ego

ünt, (0*

mifer homuncio me contorqueo, quafi ma-

tnican),

le mecum agatur, aut quafi melius ego dif-

onem Y

ponere poiim qua me concernunt; homo

ti n

ignarus omnium, miferum animal, nullius

aut frugi aut rei ? cur ergo non acquiefcam

magnam»

(; opim-'

praeftantiflime illi Menti ; amens ego & de-

mens, fi mens tante pveflamtiam. agnofco ,

Jeum co«

1magnamque de ea habeam opinionem ?

Virom Y

6. Hzc ergo, ut videtis, tranquillita-

Frhnicim

tis noftre fundamentum eít : hac a nobis

exigenda, ut nobis bene fit & quietis effe

TT

detur.

T

Neque enim, quam de íe habe-

amus opinionem , maenopere curat Deus;

[lum i*

ibus; !

neque, an obmurmures, an vero approbes;

multum Dei intereft, ut recte Epi&teti com-

gt

illud &*

mentator, quem dixi Simplicius; /eze £a-

enen fentiri de fe ul Deus , uz bene. fentieuti-

7j [ SW

y iiirh!

bus. bene fu.

INon quod bis egeat Deus , in-

(

quit; zeque eim probétate noffra (1d eft appro-

Ill

batione) eget, neque ve&is de fe opimiomibus,

Jo0 ffe

r

Jéd mos per bec, pro ea menfura , que nobis

l

comveniet, iluffratiouis Divine fatli capaces ,

r

m

Quid di-

Deum fufczþimzq f dignIi) Jumus. *

C

Mlüfv

* Simpl, in locum di&tum Epi&.

$o , ARS SEMPER GAUDENDI

]

ci poteft hac in re illuftrius ? fic victoribus

viatoribusque prodeft ea, quam de magi-

ftro navis habent, opinio , parum cet:ro-

quin curante, male ne an probe de fe (en-

U a

riant, nec quidquam eorum judiciis ce'Turo

Átié$;

aut daturo.

Nobis certe con(ulimus, dum

10t'til

non humiliter, fed alte de Deo & eximie

jroziü

fentimus

.

D

primaque, quam veluti omnis

Áj

tranquillitatis hoc eft gaudii bafin , fixam

ratamque opinionem

atuere eft neceffe,

hzec eft ; Deum & quidem folum effe qui

4

moderetur univerfía.

Hac certe opinione

m

imbutus, gratanter omnia excipies, certus

Tüm r

quod Zeum fu[cipis. Neque molefta an fint;

Toiliti

an jucunda, curabis magnopere ; nam ut ut

j va

funt, a Deo funt ; fic ea dum fufcipis;

jUdiciuy

JDeum fufcipis. .Et quamvis rationem even-

pitti

tus maligni aut profperi non percipias;imo

ïmlä) |

& rationi videatur adverfus; resque tuas li-

ld i

quido retroagere, non credes ipíemet tibi;

&XCita

À

hac tantum ratione nixus; ita vifum eft gu-

f0 (

bernatori navis & Magiítro Deo; .Deum

F

us m

Jufcipio ; & falva (ünt omnia.

tiorg

jj

In hac itaque magna & ingenti opini-

Tatior

one bene firmanda, ut videtis, fumma ftat

v

rei, totumque traàn

quillitatis adjpifcendæ

u

fundamentum.

tàm D

n

Tüum

s. IL

1 R01

NDI

TRACTATUS | SECUNDUS. st

viclorii

T3)

6.

II

m g

de fe f

Ut autem opiniouem magnaim de Deo effor-

cis celun

ine$ , mom ef? meceffe fingulaves omnium. Decve-

imUS, dum

zorum [cire cau[as $ fufficit univerfalis de Dei

& exin:

providentia cogititios quod primo in compara-

luri omyi

Hione viatormn de naucleri peritia judicio

n, fnut

efformando offeiditur.

: necclt

T vero ut opinionem hanc in animis

T

TA

- noftris excitemus; illud prius dicen-

opinior

dum eft ; non idcirco neceffarium effe re-

$; GTUS

rum omniumi; aut certe multarutii rationes

ia an fint

figillatim perfpectas habere; unde de Divi-

nam uc u

na Providentia preclarum apud nos ipfos

1 fufcïpiï;

judicium feramus. Nam praterquam quod

yem eità

particularis illius fcientize cápáces non fi-

C'lpiü:im.o

mus, üuti deinceps fipillatim oftendam , il-

ue tU 1

lud video; fcientiam illam ; huic opinioni

»[eme[ Ii j

excitatidze neutiquáim effe necéffariam. Ma«

im d

ono certe noftto bono; nam ut recte Pau-

0; ]u

us tnagnus céteroquin Divinorum inyfte-

riorüm Indápator , Jucomprebenfibilia funt

judicia ejus , $ invefligabiles vie ejus ;* non

j

ratione quod careant : nàm uti Prophetá

;entï )

fi

Qd

David teffatur; Ommes vie tue vevitas, **

& rurfüs Zuitas judicia ejus, fed quod a

j

tam multis circamftantiis; fingulorum even-

tuum z2quitas; ratioque; qu&e Deum o

vit;

p

de-

( [

* Kom. 11 v. 33.. ** Pfal. i18

;2. ARS SEMPER GAUDENDI

ily

dependeat , ut illis orhnibus capiendis in j

/

quibus rerum fingularum ratio ftat; huma-

;

Q

ris

Bene

Dire

na , hoc eft finita, ratio non füfficiat.

itaque nobifcum actum , fingularium illa

fepe

Ícientia quod non requiratur ; generalem

qui

que

vero opinioni illi firmandse füfficere ; quam

quidem fan&tiffimus David invenit zz Sam-

toto

ipfu

&uario Dei ; * quod. cum turbata prorfus

mente fubiiffer, egreffus eft pacata prorfus

panf

AU

& ferena; pacem. nihilominus peccatorum vi-

deus , ob quam paulo antea fuerat pertur-

QUi u

batus.

Q

Date itaque mihi hanc veniam, ut

Dei arcanum fanctuarium fübiturus, artem

D0tt

fttám

totam prius vobis paulo fufius exponam ;

ur liquido pateat, non effe fipillatim eveun-

Qtem

inftm

tuum omnium dignofcendas cauías, mente

eos ut placida excipiamus, velimusque fie-

I€mp«

füm

ri res, prout fiunt ; in quo omnis tran-

quillitatis füumma eft : modo id certo íla-

Qu«

tuamus, Deum effe, a quo omnia dirigun-

Aftie

tur, eumque Deum, qui fit 7Magzus Domi-

li, ]

zus e? laudabilis uimis €? fantlus im omuibus

Tias,

fella

operibus fuis. * *

$. Et quidem , ut ei, quam exorfus

aliESq

Wnar

fum, de navicularia , comparationi inhgz-

ream, illud fciendum eft , quod in mariti-

;

Tnum

sna navigatione, illa maxime quze Orienta-

les Occidentalesque verfüs Indias inftitu-

Vento

bit i

itur, diciturque nautis Magna navigatio;

guber—

&ürg 1

* Pfalm. 72.

t

?*

Pfal. 47.

pl

TRACTATUS SECUNDUS.

58

gubernaculum totius machine , füb ipfis

piendis j

at; hn

oris tabulatisque lateat : neque a navis

u Den

Dire&ore , fed ab epibata quodam, omnium

aium i

fepe ignaro teneatur. Res eít ftupenda ei,

qui rem non percipit.

Magifter ipfe, ne-

generalem

16 qui

que celum neque mare conípicit, verum

totos dies in arcano fedet conclavi , füb

"TA

ipfum gubernaculum. Hic in menfula ex-

a prodi

a prorii

panfam habet mappam , in aradus longiru-

dinum latitudinumque parallele divifam, in

Aorm o

pertut

qua uti portum, unde digreffus , eumque

quo curfüm diripgit, diligenter habet an-

miam, w

ys, artem

notatas, ita totum navis curfum punctis

atramentoque accurate diftinguit :-curfüm

xponam ;

autem ut affequatur, varia habet dispofita

yim eve

fig, *

inftrumenta ; ut. puta clepfydras metiendo

tempori ; compaffum in triginta duos divi-

musqu€ J

ymüs t

füum ventos, acu magnetica infignitum;

Quadrantes, Annulos, Radios & alias ex

j m v

Aftronomia petitas machinas;, Solis altitudi-

yia d

ni, Polique elevationi excipiendee neceffa-

ygi ]u

rias, Tabulas deinde Declinationum, Solis

T ani

ftellaramque Refractionum , Ephemerides,

aliasque computationes, navigationi deter-

am

x

minande fubífervientes.

'

j

t

od )

9. Itaque fimul atque ventus vel mini-

i n

mum vertitur, admonetur illico ab eo; cui

É

Qrict

ventorum demandata eít obfervatio ; fcri-

il*

Jia5

patl

bit id Magiíter, adjecta hora , qua coepit

| i

mentia venti utcumque

d

aurc mutgrio, vehe

exe

g

D 3

$4

ARS SEMPER GAUDENDI

la

expenía & afcripta, nec non & maris efítu,

foros.

Cum fefe fol aperit , altitudinem metitur,

& ve

poli elevationem computat ; & fecundum

fümm

h

c

as pluresque alias circumítantias, clavum

enim.

obverti jubet, nunc ortum, nunc occafüm

quo !

verfus prout res fert; pluribus nonnum-

türre

quam extra tramitem rectum milliaribus,

oculi

ad ventos fecundos captandum, deflexo

nec h

curfü.

Omnia interim füumma cum cura

Thüttn

mappe infcribuntur : adeo ut pluribus fze-

Thordi

pe menfibus nulla quamvis tellure confpe-

ül,' ;in

éta, tam accurate tamen iter imari trans-

Ut prà

acum in mappa defigner, quam fi terreftre

eidem

confeciffet.

am vero ad rem. meam quod

fame ]

facit, eft, totam totius machine mari inna-

curfum

tantis directionem , ex obícuro illo arcano-

Tit,

que conclavi exiftere, hinc epibatis nautis-

Tes f

que mittuntur imperia ; his vero obfequ-

1

untur omnes ; fi vela obvertenda , magi-

polla

fter pronuntiat, obvertuntur fine mora; fi

te t

contrahenda , nunciatur, contrahuntur ; fi

dubic

clavus Eurum verfus defle&tendus dicitur

fatig,

in conclavi, ad Eurum declinatur, quam-

Qum

vis in feptentrionem inflituatur navigatio;

für,.

nec quisquam hifcit, nemo obloquitur, ra-

ieC

tionem petit nemo ; fatis eft omnibus, Ma-

pong

giftro fic vifum , & e conclavi mandata

igny

deferri.

Ra

.10. Arcanum qui nefcit viator, ftupe-

incre

bit omnia, fi folum ea confpicit, que pet

Tüde;

*

'foros

NDI

TRACTATUS SECUNDUS.

£5

nari al

foros transtraque aguntur aperto in aé&re;

1 mefii

& vero rem dicet effe, uti ridiculam , ita

fecundia

füummis omnino periculis expofiram. Quid

$, dan

enim, inquiet, hocce rei eft? quid agitur;

c occalür

quo tenditur ? neque terram neque domos

TO.

turresve confpiciunt homines hi , nihil in

oculis eft nifi coelum & mare, & de nocte

illiaribus

.

, defln

nec hec quidem fünt.afpectabilia

.

venti

cum. c

mutantur in horas pene íingulas, nunc in

ribus f

meridiem, nunc recto, nunc obliquo cur-

: confpe

fü; ün aqua vero nulla apparent viarum

i trans

aut praecedentium veftigia, tora plana eft &

itenreftrt

eadem undique: fine dubio; cafu ferimur,

m quo

fame peribimus nec optatum confequemur

quri innt

curfüm. [ta quidem ille fecum obmurmu-

lo grcim.

rat,

Epibate interim bene fecuri, agunt

t

jis niti

res fuas.

1. Id quidem fateor, quod qui fàno

ro of

da 1 n

poller judicio, facile conjiciet aliquem tan-

tx moli dirigendz przeffe, magneque fine

e moit;

;hunmf L

dubio inter epibatas claffiariosque auctori-

tatis, cui tam incondita turba obíequitur;

lus d

cum tamen de eorum vita non minus aga-

Ut qu

tur, quam de vectorum omnium falute. Et

av

aitüt n

hec certe fola ratio fufficit; ut omnes com-

ponat metus, licet quid agatur figillatim

jibus

ionoret.

At vero, fi ineptus quis cenfor

j m

nautas transcurrentes aggrediatur eosque

increpet, rationemque fibi dari poftulet, cur

or,

rudentes laxent, cur clavum detorqueant ;

g

1] pff

cur

f

D 4

$6

ARS SEMPER GAUDENDI

návim deflectant ; certe, ut modefte refpon-

Thir

deant , dicent nautz, id. quidem jnefcire fe.

The

Quod fi cenfor hic excandefcat vocemque

qu.

attollat , neque ignorantibus quid agant,

hi.

committendam navim vociferetur, api de

HPU

omnium vita, non fic agpendum cum ho-

Ti

minibus , nec mari committendam navim,

qui

in qua nec clavus nec Magpifter appareat.

exif

Quid ages hoc homine ? magis aftuat quam

Teru

ipfum mare.

Agevir minime male, fenfus

Tutm

turbatos ut componas, per gradus hos de-

Tüm

Ícende, fübi conclave, & quid agarur pe-

pronu

nitus, fi placet infpice.

Ttic]

12. Intrat conclave follicitus. cenfor,

Qpini

& magiftrum. quidem multa canitie vene-

potft

randum afpicit, fümmo ftudio incumben-

Qmpe

tem mappz, fingulaque fumma accuratione

(]lle 1

difpungentem , | calculantem , pendentem.

Cnfo

Confpicit obtutu unico clepfydras hinc &

labet

hinc pendentes.

Quadrantes , Circinos,

iliq,

Regulas, Aftrolabia in manus fümit, verfat,

& dy

miratur, ftupet ; & dum ftuper, illico om-

Tatcle

nis ex animo evanefcit metus , acquiefcit

tüs of

illico.

Dic modo ; an proptetea nautice

duj

artis preecepta intellipit ? an quid fibi ve-

Quts

lint Rhombi, Parallele , Gradusque tum

mappee, tum inftrumentis tam affabre in-

fcripti intelligit ? an concipit inftrumento-

4yi

rum vim ? an de Mapiftri peritia jam edo-

nfor ?

&us eft admirator ille; paulo ante ce

*

mihi-

13-1(

DI

TRACTATUS SECUNDUS.

57

lo

minime vero ; ne nomina quidem inftru-

nefoe f

mentorum audivit ; nec quidquam eorum,

jocemq

quc& magna numerorum calculatione digef-

fir nauclerus ; percipit fmagis, quam cum

il at

non viderat,

TEU

Quid ergo turbatum homi-

cum De

nis pacavit animum ? nihil plane , nifi illa

n navin.

quam. mente concepit de Magpiflri peritia ,

exiftimatio ; hanc autem non fingularium

appardi

at quat

rerum explicatee rationes concitarunt; ve-

c, fenfi

rum illa generatim infpe&ta inftrumento-

: hos d*

rum concinnitas, graduum exacte infcri-

prorum diítin&io tam accurata, ftudium

r pe

naucleri tam improbum, hanc ei ingeffere

) cenfot;

opinionem, eum effe fenem illum , cui fe

jtie vene-

poífit tuto concedere, & a quo rationes

noumbe

omnes minurtatim exigere nefas fit , abir ira-

ceanatt

que ad íocios letus & alacer, jam pacatus

cenfor, falutatoque comiter nauclero, non

yendettit

mas hi

habet aliud quod reponat, nifi placidum

Cs

ilud , Age prout lubet Mapifter rem tuam,

ml[, Vef 3[?

& dum tuam apis, meam. En, ut fola de

il

nauclero.concepta generatim opinio , me-

tus omnes fedat, tranquillitatemque animo

acquicv»ï[

g, nalt

inducit, quam fingulorum eventuum ex-

quifita: rationes; penitus perturbarant.

jj fb*

1que tU

& Hr

»

sfb

Applicastur jam dicta judicio, quod de drvi-

[h«umemo'

,

na gubernatione ejformari debet.

i

am «

e

f

13. T Gnofcite fi longior in comparatione

:I

tam

mull

exponenda fueri.m; nam non

lmi-

3

$8

ARS SEMPER GAUDENDI

|

fimilitudo & comparatio , quam ipfiffima

Certus

rerum noftrarum eft hiftoria.

Certe Au-

i f

ditores quamdiu in turbulento hoc mari

Terior,

viatores fümus, exedimus nos ipfos füper-

[27) ja

flua follicitudine, eo, quod eventuum, quos

videmus, caufas rationesque non percipi-

cave

mus: numquam non obmurmuramus, tur-

perl

bamurque nunc ob aure aérisque intem-

totity

periem, nunc ob commerciorum infrequen-

aj

tiam, nunc ob temporis rerumque fatalita-

part

tem ; modo difplicent ii qui ad clavum fe-

em,

dent tum urbis; tum Reipublice, tum etiam

qu& In

private ; modo bella accufamus tam publi-

Vil v

ca regnorum, provinciarumque, quam do-

E mo

meílica, imo & que cum carne noftra, da-

fnr d

moneque miferi gerimus ; modo eos in-

Videy

crepamus, qui muneribus officiisque pu-

tio Pt

blicis adhibentur, injuftos eos dicimus &

0C (

incurios ; modo füperiorum juífà arrodi-

tl j

rus tanquam preter rationem ordinata;

[

tanquam nociva, tranquilliratique adverfa,

plurimasque de rebus omnibus hunc in

h?

b

modum querelas efformamus quotidie, qui-

bus non mala emendamus, fed tantum ex-

fonay

afperamus rem verbis, et , quod pejus eft;

Cllpr |

mentem noftram,

uid ergo agendum

Qutmq

inquies ? certe foros & tranftra defere, eri-

Onem l

pe te e turba, permitte unumquemque age-

re rem füam : mentemque turbatam ut fe-

!) A

des, intra cum Davide SagGuavium Dei,

CETe

t)

t)

NII

TRACTATUS 1SECUNDUS.

L

n iplfim

certus, uti D. Auguflinus afferit : a) JVibil

Certe At

fievi feufibiliter €9' vifibiliter, quod uon de in-

) hoc m

Teriori imroWfibili aula ibus. hpevatoris , aut

^

Yos f

&on jubeatur aut mom pevmittatur.

uum,qu

14. Subi, inquam, arcanum Dei con-

n p

clave, & quod oculis non potes, mente

mus; R

perluítra. Videbis illic peritiffimum illum

ue jnten

totius hujus machine Directorem Deum,

nfreque

antiquum ilum . dierum qualem Daniel con-

e fatali

fpexit. /) Videbis, inquam, incumbentem

lavum 1e

eum, oculisque conjectis in mappam , in

ym etiatt

qua mortalium omnium, & tua imprimis,

vite vieque, jam ab ipfo exortus principio

um QO.

ad mortem ufque finoulorum, exa&iffime

of d.æ'

funt defcripte , difpün&te & compofitee.

Videbat mappam hanc fümmo cum filen-

lo eo51

jisque p

tio admirabundus David, & tandem quid

hoc demum rei eft inquit ? Qmnzes vie

dioms 4

if a

mee in con[pe&'u tuo, c) quin imo & dolor

1neus im con[peGu tuo. d)

An itaque mihi

] orint

1]

attendit zterna illa Mens , fapientia infini-

ta? en quam exacte obfervata omnia, ni-

o[ldlh

qlli

hil eum latet, aut fugit..

Tu cognovifHi f|-

fiouem meam $9

vefurre&ionem meam ; e) in-

s d

| p6

JU

gd

Ícripfit nimirum mappze, ubi fteterit navis,

quamdiu hzferit, rurfus quando navigati-

T.

de(efe) Ó

onem refümferit ,& quem tenuerit trami-

[j

tem;

mqie

tam !

p

" &) Aug. l. 3. de Trin. c. 4.

5) Dan. 7. v. 9.

€) Pfalm. 118. v. £.

4) Pfalm. 37. v, 18«

g

&l

e) Pfalm. 138.

60

ARS SEMPER GAUDENDI

*

*

tem ; denique Ommes vias meas previdifi

1

J

f) non habeo pre ítupore quod loquar.

Ecce . Do-

Et non eft fermo im. lingua anea..

! fit;

mune tu coguovifli omuia woviffma e9' anmti-

Vr

qua. g)

Er quod admirationem omnem

trc

fuperat, u libvo tuo omnes. [cribentur. . Ne-

ma

f

que vitee éurfus omnes tantummodo video

tanf

defcribentem te, fed & tempora diesque

U

fecundum seternarum Ephemeridum Divi-

[

nas leges, computantem & menfurantem

j

)!

conífpicio.

Ecce menfuvabiles pofuifli. dies

3160$, b) menfuüratos utique & expenfos.

l;

fttr

Denique tanquam exactiffimum navis mez

Ven

gubernatorem , totum te video in folis al-

tll

titudine capienda, ut pro varia rerum ho-

n

minumque conftitutione & elevatione ; gra-

li,

tias difpertias, curfum dirigas & cuncta ri-

dO.

te ordinatimque difponas.

Quoniam fecun-

Corri

dum altitudinem celi a terva , corroboravit mi-

s

Jfericordiam fuem. i) 'Totus hic heereo, to-

,

tus ftapeo ,. €? zou ef? [evmo n linqua mea.

k) Illud tantum poffum 'eloqui ; mirabilis

Dwi

fa&a eft [cientia tua ex me , hoc eft, ex fola;

Tüino

quam de me habes, cura confideratione

* me

confovtata efl, €$ nom potero ad eam. — Quid-

Bo q

quid conor cogitatione aflequi , hoc tan-

Tati

tum affequor, affequi me non poffe ; gmis

ü^M

4.

t 0

um pmfzmafæ fa&e [umt cogitationes tu

W

]U an

f) PL s.

£) ibid.

b) ibid,

i) Pfil. 192.

&) Pfàl. 158.

Ui

Di

TRACTATUS SECUNDUS.

61

yeii.

Fir iufipieus qualem me confiteor zor cogio-

| lo

Jfeet , & flultus mon intelligez bac. a)

Ettt

15. Quid igitur ages David , quo te

9 al

vertes ? ad Deum meum inquit ; illi me

| Ormni

tradam animitus, absque heefiratione mini-

uN

ma, & dicam, Age tu Domine prout agis;

do vidi

tantum Proba me Deus €9 [cito cor meum;

Qiesqt

£? cogmofce [emitay meas ; 9 vide ff via imi-

m D

uitatis i me efl, eg deduc me im via ceterua.

ürantet

!

) Volebam epo perícrutari divina confi-

jjfi d

lia; peffum opinabar ire omnia Pacem zni-

Xpen[OS.

quorum videms : ideo moti fust pedes mmei;

us mee

Verum cum fübivi San&uarium Dei , dixi

(yis d*

vide fi via iniquitatis in me eff, quam ego

zm

in alüis deteftabar ; verte tu vela , contra-

ione; f

he, expande , prout tibi collibitum fuerit,

cunda t

Magifter fancte : ff via. iniquitatis in me efl ,

a

jm t

COITI

e caftiga, deprime, extolle , & ut fa-

J

cis, deduc me in portum eeterne felicita-

tis.

j

TE

!

16. Unde hec tanta & tam fübira in

Wl)äü

Davide muratio ? unde in perturbato ho-

; fil

PU

x 10j

mine tam inexpectata judicii fübmiffio , un-

(idersnt

de mentis tranquillitas tam quieta ? an a

Deo decretorum omnium feriem didicit,

n Q

ho t

& rationum omnium pondera ac momen-

Jj

ta ? Minime vero, unicam tantum genera-

e;nm

s v

tim opinionem, eamque altiffimam conce-

í

pit animo de divina in rebus Providentia

?H1-

)]d.

8) Pfal 1.

b Pfal. 138.

62

.. ARS SEMPER GAUDENDI

mirabilis fa&a . eft [cientia tua ex . me, & heee

fufücit Neque vero ex particularium ra-

|

tionum explicatione ilam haufit

fed

quemadmodum in viatore illo quem ex-

: T

[0)

ofui, fola tabularum inftrumentorumque

| detti

M

athematicorum tam affabre, tamque ac-

| Tauty

curate in fuos pradus partesque diítincto-

D

rum infpecio, maximam de Magiílri iis

utentis peritia & fapacitate, in ejus mehte

opinionem excitavit, licet ea ipía non intel-

18(

ligat ; ita prorfus David, fimul atque zz Dei

poudo

Jan&uario eximia, quibus Deus, ad mundi

füntün

machinam dirigendam , utitur, inftrumen-

Qonfy

ta, admirabundus infpexit & (üfpexit, tan-

df £

tam de divina fapientia concepit exiftirna-

fiupo

tionem , ut liquido exclamaret, cozfitebor

inyiti

nbi quia tevribiliter snagnificatus e$, a) E

lro

unde hoc colligis ? nimirum quia miralilia

llf

opera tua £. agima mea cognofcit simis : tan-

htj

to enim artificio, tànta proportione corife-

&a fünt inflrumenta , quibus uteris, tam

Cl C

concinna & pulchra, tanti denique pretii ;

d ;

ut amens plane fit, qui de artificis ea confi-

fOI'maf

cientis induftria & fagacitate prorfus eximia;

hst

aut de operum , quibus adhibentar, fym-

T.

metria & prafítantia velit dubitare.

TlVe

17. Ex hac igitur. admiranda divino-

t'm)

rum inftrumentorum fabrica, nos eam que

E fältl

fiduciee omnis tranquillitatisque fundamen-

tum fit; opinionem fabricare incipiamus.

[ Ug

$.IIII.

&) Píalm. 138.

1

!

; TRACTATUS'SECUNDUS. 63

& hat

IIII.

iuif 1

S.

f«

U: igitur. magnam illam de divina Provi-

ler e

deutia opimionem excitave incipiamus , confide-.

qu u

vautur genevatum iu[|vumenta corporca, que

llindt

Deus univerfi gubernationi adbibet ,. mo-

bisque funt. con[picua.

ifiri i

- rmefit

Erte quod fi ea quae fummus ille re-

IS.C

f inrel-

rum artifex, mundo univerfo diri-

n Di

gendo applicat inftrumenta; ea, inquam,

muridi

tantum qua oculis noftris quotidie fünt

rümee

confpicua; fedulo confideremus , ejusmodt

jt, tat-

efe fatebimur, qua humanam mentem in

xl

ftuporem rapianr, confeffionemque etiam

f

invitis exprimant, quam fanétus David ul-

F01

q) 4

tro proferebat.

Confitebor tibi , inquiebat

Umi

julli

ille ftupore defixus; quia ferribiliter magni-

)u

ficatus es. a)

19. Oculos igitur mentemque in ip(am

fe cofie

i,

ccli concavam , qua nobis patet, füperfi-

ciem attolle; & fi torum penitus artificium

j p

e CQH .

formam & materiam non potes compre-

hendere, attende pulchritudinem. & figu-

; eximiäw

gr; 1

ram.. En ut tabernaculi inftar expanfum ,

Univerfo incubat, Exzeudit celum ficut pel-

; i

len; b) inquit David , quo cun&te creatu-

re faltem corporez conregantur. Ecquod

am g

teft or4

ndame

ornatius fplendidiusque concipi po

namene

jamus

8) Pfalm. 138.

&) Pfalm. 103,

T

64

ARS SEMPER. GAUDENDI

[

namenti genus , quam quo caruleum hocce

n

men

pallium, univerfitatisque quaíi tegimen &

velum undique confperfüm eft ? ítellarum

bl

inquam tam copiofa multitudine , quibus

thtf

quafi adamantibus totum confpergitur, om«-

celur

niumque in fe oculos rapit; dum eos füa-

comp

viffimo fplendore dele&tat. Et vero in tan-

lwt' þn

ditiji

tam altitudinem machina h&c porrigitur,

ut quamvis ram exigua appareant ftellee

lum

um

fingule, ille tamen, quas primee magniru-

dinis vocant , non minus quam centies fe-

cum p

demirm

pties, que vero omnium ex afpectabilibus

minime, non minus tamen quam decies

tde (

octies totum hunc, cui infiftimus , terra-

portion

queum globum mole füperent.

:

& d«

20. Liceat hic mihi paululum extra

a[pet

preftitutum fermoriem evagari, & pio ali-

triump

men f

quid dare affe&ui. "Tantam enim extime

illius concamerationis fuperficiem dum con-

r:fm |

pii, .

fidero, exclamare jam lubet cum Propheta

Baruch; O J/rael/ quam magna eff Domus

0 f

&f t

Dei, $ ingens locus po[foffronis ejus ^ magnus

efl. .Et mon babet frgem , excelfus €g immen-

fiperf

Pediby

fs. aà) . Subduc rationes fi potes : & fi ftel-

la unica centies íepties totum terra glo-

Qun j

4l

bum continet, dic fodes, quot millionum

millionibus, totus ille ceeli ambitus, terram

Vlts ov

cælefhu

quam incolimus videatur fuperare ? metire

fpatia , imo Íi potes confideratione fola

€onm-

4) Baruch 3'.

)

TRACTATUS SECUNDUS.

6;

m ho

complecdtere. NNon potes fcio.

Hsec. tas

Jimn &

men Domus tua eít, Chrifliane ; Jic locus

Hlelarom

polfajrouis ad quam deftinaris, excelfus & im-

, quiu

snenfus.

Erige animos, tmortalis homo;

türyom«

celumque terre , quam tantopere colis;

€05 il

compára. tPunctum eít, pene nihil eft. — Ez

o 1n t

boc puutfum , inquit Seneca, ferro t?' igme

dividimus.

trigiti

Si terra punctum eft, quid Bel-

t ftellt

gium eft toti orbi comparatum? orbis pun«

nagnim-

étum eft. Rurfus quid civitas hzc; collatà

iies fe

cum Belgio ? Belvii punctum dices. Quid

abilibus

demum domum tuam quam hic potlfides

| decies

recte dices, nifi civitatis hujus punctum

jj lr

portionemque perexipuam ? & pro pune

éto décertas tu; hoc te magnum , hoc te

m exm

afpectabilem facir, in hoc gloriaris, in hoc

triumphas.

Miferos fane mortales ; & ta«

d

men fuperbos ! gloríamur in nihilo, & ve-

y exit

ram gloriandi materiam aut ignoramus ftu-

dum t

pidi, aut contemnimus füperbi.

Interim

Propiet

O Jfrael / quam 1agna. ef. Domus Dei , imo

f D

eft tia! Fec quam vides, extima tantum

/ magüllï

? (j

fuperficies eft poffetfionis tue : queque ne

jj

pedibus quidem tuis, domus poffeffionem

&

£f

cum adieris, merebitur conculcari.

m p

21. Verum ne me longius abripiat fua-

ailiontm

vitas arpumenti , viciffitudines . motusque

$) terïäm

celeftium corporum, tam eequabiles tàámen,

2 gtl

certaque aftrictos lege dum perpendo;an aliud

o D

: celi

«

exclamare poffum quagl cum Davide

e€nats

-

[

66

ARS SEMPER GAUDENDI-

enovvant. gloriam. Dei, $ opera maguum ejus

ditori

annunciat firmamentum ?. à) quis non videat,

& reg

non alias huic operi tam immenfo, tam fo-

lido , tam concinno & decoro adhibitas ef-

exqul'

fe manus quam divinas ? at quam divinas?

tribu

medi

quis hoc explicet , quis capiat, nifi Deus

ipfe, qui fe folus capit; hoc unum habeo

flatu

dicere cum D. Auguftino..

AMundus . dpfe

D0mi

ordinatiffima fua mutabilitate , €g. mobilitate;

£2 vifibilium omnium pulcbervima [pecie , quo-

fhlpez

dammodo tacitus $? fathum fe e[fe , €g non uifi

TU à

|

a Deo inejfabiliter atque. invifibiliter magno;

0 Q

eg ineffabilitev. atque amvifibiliter pulcbro , fievt

I« p

Yemot

fe poruilfe proclamat. V)

22. Jam vero folis globum cum con-

&tm

fuiffe

templaris ,. vultumque ameniífimum , quo

univerfüm. hunc mundum afpectabilem fa-

1 no

cit dum confideras ; quid cogitas, quid ju-

Iem

dicas, quid dicis? An lumen quo illuftrat

duxi

omnia, an calorem quo foventur univerfa;

um

fatis percipis ? an non formofiífimi illi ra-

illic

dii ab. hoc corpore emicantes , magis fub-

foler

ferviunt menti illuftrandae, ut conditoris

apií

magnitudinem affequatur, quam illuminan-

Rur

dis oculis ? Quis dubitet inquit Ecclefiafti-

C()I'F

cus.

Sol. illuminans pev omnia. ve[pexit , €9

Cien;

Glovia Domini plenum eff. opus ejus. ) Nec

illu

cpn-

füm

tam lumen & calorem; duam gloriam

1tO-

Vert

8) Pfai. 18.

&) Aug.]1. 11. de civit.c. 4

Dit

€) Ecclef. 43.

"

NDI

'TRACTATUS SECUNDUS.

6

ipum a

ditoris fui , toto orbe quotidie circumfert

non videt

& reprafentat.

(o; tam d

23. Si magnitudinem planetz hujus

]hibitus:

exquiris , certe centies fexagies fexies, &

[ divin

tribus octavis partibus ; hoc eft fere una

nifi a

media, terraqueum globum mole fuperare

um ha

ftatuunt ij; qui modefte fecundum Aftro-

jmáut j

nomiz placita calculos fübduxere.

mobiditd

24. Át vero firum ejus quis non. op-

ht y (

ftupefcat, ut catera fileam ?. quis nifi fum-

j at .

mus artifex, fumma atternitione & ftudio ;

eo quo fitus eft loco; folem collocavit ; ut

r ag

'rbro;/ff"

nec propinquor effet terre; nec ab ea etiam

remotior ; neque rurfus fnajor mole, nec

cum cor

etiam minor ? fi enim .terree propinquior

fuiffet, certe calore fuo aduffiffet omnia ; &

ym; q

blem à

fi non in cineres; faltem in aridum pulve-

rem redegiflet terram, fterilitatemque in-

g qui

uo J

duxiffet orbi , fcecunditati inducende fa-

€tum fidus.

uod fi a terra remotior , jam

: p

illi calefaciendae .non . fuffeciffet.

An vero

Omi 'illi li

folem, ejus rei confcium, hunc fibi, quafi

agl ]

con ROR

aptiffimum locum, delegiffe fomniabir quis?

illomit?

Rurfus, fi propinquior quidem terrz, at

m

corporis mole fuiffer minor, jam nec fufh-

Écdt

fgfpe,ï!h [

ciens terra fpatium eodem fimul tempore

illuminaffet, neque firmamenti ftellis debi-

TM

yiam

tum luminis füi praftitiffer obfequium. |.Si

Jl

vero & majorem mole & fitu terr& pro-

pinquiorem ftatueris, tum vero dubio pro-

i o^

E 3

cul,

68

ARS SEMPER GAUDENDI

[

cul, & terram ardoribus conficiet, & hu-

manos oculos nimia luce.

Quis itaque ter-

tebu

dare

ram hominesque, ita cum folis lumine ar-

Af

doreque potuit componere, altitudinem-

mani

que eam foli dare; que commoditfima fo-

ret humanis ufibus, quaque melior non

atoll

[

poterat excogitari ? certe non nifi magnd

Neque

lb

mentis eft, ram apta conftitutio.

aliud de fole dicere poffüm, ut dicam om-

fanej

tamen

nia, quam illud Ecclefieftici , as admira-

bile opus excelfi, a) vas id eft inftrumentum

od

TUCte

magni Dei, ad magnos ufus a fümmo arti-

fice adhibendum.

nis; fie

tintem

2j.

uid nunc de Lunze corpore edif-

feram ? nolo de jucundiffimo ejus afpectu

lm t

quidquam dicere, ne tempus teram rebus,

le?q

qua patent.

Verum fitum confidera, &

deri

ftupe artificem. — Quis enim , nifi cui Solis

lia 4

vehementia, terreque diítantia omni ex

Q o

parte fuerat perfpecta, corpus illud folem

Tudtent

inter & terram intervallo tàm eequo potuit

5$ Q

collocare, ut neque frigore fibi innato; ne-

Qub

timen

que humidis influxibus, nimis propinquum

terra , animalium feecunditatem prorfus in-

Bravis

OT

fringeret: neque remotius , Solis, ardoris-

que ex eo emicantis vehementiam minus

fipq

Ym

apre temperaret ? quis unius quidem aftri

calores, alteriusque frigus ira immifcuit;

Vet

ut temperiem eam, fine qua neque plan-

ta-

9) Ecd. 43.

NDI

"TRACTATUS SECUNDUS. V- 69

e, & n

tarum, neque animantium peneratio fübfi-

ftebat , grata fecundaque mixtura, terris

Itaque

umine d

daret ? An non hec demum inítrumenta,

ptudinea

Artificis manum & mentem fàtis füperque

Jifma f

manifeftant, Deumque effe qui fecit. celos i

elior nt

antellethu, a) uti Pfalmifta teftatur.

f myy

26. Quod fi oculos ad terram ipfam

libet demittere, terram, inquam, viliffimum

Nqi

jcam 0f*

fane,fi cum cceleftibus comparetur, corpus;

tamen quem non obftupefaciat, fi quis aut

r aditit

pondere fuo in medio univerfi puncto con-

1memurln

fiftentem, aut fi ita placet cum Copernica-

ymo art

nis, nefcio ubi in eethere, circa folem voli-

ore edi

tantem gyrantemque contempletur, fimi-

lem tramen femper fibi , fuaque ftantem mo-

g dfpe

le ? quis dedit pondus terre, & quis pon-.

ym 1900

deri tam, juftum equilibrium ? Quis an-

fidet ?

; ji 90

tra aperuit, in quibus lapidum metallorum-

que tot divería coquerentur genera, & for-

omn d

jod (

marentur quafi in utero? Quis ingentes il-

las cavernas & abyflos terra excavavit;

niato, f

quibus ampliffima maria. continentur: cum

tamen equabili pondere, centro incubent

g

(is]*

gravia, unde equabilem quoque,; & a cen-

pIOf

tro undique zequali diftantem intervallo;

süfd

QUi

füperficiem terre exiftlere , fecundum gra-

n P

yium natur&que lepes erat neceffe. Quod

jdem d

fi vero in lacunas depreffa non fuiffet ter-

m (

ra, totam undique aquis obvolvendam, ac

(l

g P]

li

E 3

pro-

8) Pfal. 13$,

70

ARS SEMPER GAUDENDT

propterea humanis ufibus ine

ptam pro;*f'us

futuram, liquido conftat.

re,'i

27. Rur(üs vero, quis undis extantem

CUU

fuperficiem hominum habitationi deftina-

CId

imo

tam, in valles collesque diftribuit, imo &

in montses altiffimos tanta arte eduxit, tum

liqu

D

ad arcendam ventorum rabiem, tum etiam

ojer

ad folares radios aliter atque aliter refle-

étendos , non fine varia & multiplici tum

ipforum montium; tum etiam vallium foe-

cunditate & proventu ? Quid, quod hac

ipía, quae oculis apparet plana & sequabi-

if

lis terre. planities,;

lana tamen non fit, nec

f

ad libellam perpen

4

iculumve conftrata ; fed

a mari molliter acclivis , per longiffimos

terrarum tractus paulatim affurpgat, ftupen-

292

do proríüs artificio ; quod quidem ex flu-

viorum lapfu , clare conficitur.

Starent

Oner

enim aqua omnes, nifi terra per quam de-

t

volvuntur , declivitate füa labendi faculta-

dif

Ath

term daret. Quis itaque tellurem hanc ab

ipfa inde Hollandia per lonoiffima Germa-

Omn

fott

nie fpatia ad montes ufque Italiee docuit

d

affurgere ? quis Brabantiam ita complana-

TU

j

U5 2

vit, ut tamen tota a Leodienfi tractu, Ant-

verpiam ufque Zelandiamque decrefceret,

I)

Il ]

artificio plane neceffario, ut illic Rhenus;

hic Mofa, Dilia , Scaldis aliique paffim flu-

I

It f«

vii & torrentes defluerent, & quafi ingen-

tes veng , terram undique fümma homi-

Pt

num commoditate interíecarent,

28.Ve-

5

Vr

'TRACTATUS SECUNDUS.

7X

n porf

28. Verum Íi omnia velim percenfe-

re, infinitus fim.

An autem hzc non füf-

: extantet

ficiunt, ut ftupore defixum reneant confi-

derantis animum ? Àn non ca/; enarvant,

i defin.

imo mutis vocibus proclamant Gloriam Dei,

t, m i

liquidoque demonftrant, quod fit magzus

xit, tun

um etit

Dominus Q9 laudabilis mimis $ Sau&us im

ter 1b

opevibus [uis ?

plici ti

lium fe

g. V. N j

uod hà

Jufirumenta: autem. ea. uot ea/itl fic con-

equat.

fit; net

ftru&a ,. féd fummo judicio, & Deo ufibus

[uis: aptata. effe. confideva.

; le

xoilfimd

hr Miteumenta fat feios Inde

) Bupen

20 AD

gnamque de artificis peritia opini-

Staret

onem , menti tuz ingerere iucipit tam ju-

fta admiratio ; crefcetque cum contemplan-

u d

di ftudio.

Nifi forte ut eam tibi detrahat

j fic

Atheiíta quis, divinitatis contemptor, hec

? ha d

omnia non arte & induftria, fed cafü &

d GCl'ma

fortuna, hoc quo fünt modo coaluiffe; nu-

Il doClll'

etur. Equidem fcio non paucos effe, qui-

;ompll*

j

us aut Deus difplicet , aut cogitationes

3&117 hi

proprie nimium placent, quibusque, me-

,crefcöfeïl

diis in errorum tenebris veríantes Exhnici,

Ra

Graci inquam aliquot Philofophi pretule-

ufim h

re facem.

Hi fane totum hoc quam /Jate

j n

is mi-

patet univerfum, cafü mero ex atom

nutií-

" homï'

4

| P

-

72

ARS SEMPER 'GAUDIEN DI

1

nutiffimisque pulvisculis, mutuo fe com-

qm

plexu coligantibus exiftere contendunt,

quf

Sic quidem, ut

rimo non nifi merurm cha-

an d

0s-effet, univer

á

m pulvisculis illis confufe

reliqu

,

complentibus : at tractu temporis incubu-

cum

iffe fibi paulatim atomos, & in varia, haec

üti vi

nempe, qua videmus corpora, refidendo

nullo.

fefe conformaffe ; fic ut & Sol & Luna, &

temgy

cuncta, que videmus, nihil aliud fint,

TiexU (

quam pulvisculorum temere refidentium

TInyi

colliculi aut. acerui,

Et hec quidem illi

Tungi

magno füpercilio.

105, il

30. Verum quis ejusmodi, ut parum

haferi

dicam , figmenta, equis auribus accipiat?

Nf

Dic fodes, an atomi ifti ejusdem omnes

äü

Y

erant natura, coloris, magnitudinis, iisdem,

ili «

ut dicunt, imbuti qualitatibus, an diverfis?

übi te

Quod fi omnes ejusdem nature fuerint,

ponde

quomodo atomi, qui folis acervum confti-

Ti fai

tuunt, tanta claritate calore

que jam pollent;

Tiete

cum illi,

ui terre acervum, frigidi fint,

lt g

ripidi & obfcuri ; illi vero qui aque mo-

fertefn

lem conficiunt, humidi fint, molles & fluidi?

fiths

Quod fi diverfie prorfus naturz fuiffe dixeris

t

atomosillos, & alios quidem perfpicuos, alios

Wt v

adiaphanos, calidos hos frigidos alios hos

ceruleos, flavos illos diverfoque colore rin-

.&evï

&os & virtute imbutos varia & diverfa:

ï

Tüm

dic quafo quis fic illos difcriminavit

; quis

Buss,

a circumepit, ur lucidi & calidi t

antum

Qum ,

atomi,

!

I

NDI

TRACTATUS sECUNDUS. /o$

o fe con

&tomi, & quidem tanra copia confluerent,

Yntendunt

qui folis corpori conficiendo füfficiebant ?

erür dl

an & hoc factum putas cafu ? idemque de

is conft

reliquis corporibus efto judicium. | Rurfüs,

s nbl

cum jam conveniffent pulvisculi in unum,

aria, ht

uti vis, acervum ; quis eos cum finguli

refident

nullo inter fefe vinculo colligati, fie quafi

Luna,i

temere fibi incumberent, quis, inquam, eo

iud fin

nexu tamque conítanti eos fibi mutuo ad-

dentium

íftrinxit, ut ingentes ille Aftrorum cclo-

dem il

rumque machine , jam ultra fex mille an-

nos, fibi indiffolubili vinculo conftanter ad-

j parïum

haferint, ubi eos ; qui terram conftituunt

copit?

pulvifculos, videmus minimo vento abripi

| omne

& in aére circumrorari ? Quis pulvifculis

j iisdem;

ilis coeleftibus, gyrationis rmotum indidit,

diverf

ubi terreftres omnes ad terrae centrum fuo

füerit

pondere deferuntur ? Quis folaribus ato-

n co

mis tantam celeritatem ingerere aut impri-

1 pol]enü

mere potuit, ut horz fpatio undecies cen-

tena millia leucarum facile conficiant , ubi

rid [f

ug m

rerreftres ipgnavo torpent otio, fi motum

fpe&tes, An cafus rantum potuit ? fortui-

[odyti

tusque pulvifculorum lap

füs tantam iis indig

dit varietatem ?

3[1()5)3][")S

alios I

31. Quod fi cafüm hec poffe perfra-

&te vis evincere, an vero Solis , Planeta-

yore fl

divent

rumque curfüm etiam fortuitum efle ar-

gues, cafüque fieri ut communem quidem

yit, qu

i qantum

cum cateris aftris habeant ab ortu in occa-

E ;

um

qtom

74 ARS SEMPER GAUDENDI

fum, cum toto firamamenti delati orbe;

fit Qd

interim vero quod huic raptui quafi oblu-

€tantes per Eclypticam fuum ipfi curfum

ganteï

proprium inftituant ; feptentrionaliter qui-

dam,,:

has f

dem orientalem in eftate Sol; in hyeme ve-

ro occidentalem meridionaliter, & hoc qui-

inopt

dem ea conítantia, tamque exacte, ut jam

nemp

per tot annorum millia, ne latum quidem

que €

unguem a folito füo cürfu deflexerint aut

nis 0j

aberrarint ? cafüs hec fecit, fortuita tu hec

teret

dicis, & tamen ut fapientem te circumfpi-

p

cis ?

Vicinis

t hr

32. Certe infipientie te infimulat San-

&us David, hec fine fümma Dei induftria

Mif ;

diqe

dirigi fi exiftimas.

F iufi

jen$ mon coguo-

Venfo

j

&c, ) quin&

Jcet , eg. flultus o iutelliget

ferel;

ipfe SENEcA nullo Fidei imbutus lumine,

füo ]

fupervacaneum;quafi indignabundus judicat

lipfás

ejusmodi quaftionibus immorari. Superva-

T |

caneum efty wnquit; zz prefenti offendere, non fine

totium

aliquo cuftode tantum opus flave, nec bunc fi-

flümm

derum curvfum fortuiti inpetus e[f , €g qu&

qüc or

cafus iucitat , [pe. tuvbari , €9. cito avietare:

Genfan

banuc inoffen[am velocitatem pvocedere eetevue

Qiif.

legis impevio ... . mom e[[e materie evrantis

piriq

bunc ovdimem ; meque que temevé coierumt

NU

tanta avte pendere , ut tervavum . gvaviffimum

-ta. «

poudus. [edeat. tmmotum , €g. circa. fe properau-

Ténn

[/4)

&) Píal. 91. v. 7.

Tite

"

NDI

TRACTATUS SECUNDUS.

75

la orbr

eGet. a)

jreviter & ele-

tis celi fugam,

yudf ol

ganter fane con

j

C

it toram rem.

fi curiun

33. Enim vero non tempus modo per-

aliter qu

dam, fed & auctoritatem penitus omnem,

nyemen

has fi nenias, fomnoque «onciliando non

x locqe

h

inepta figmenta vobis propofüero. .. Olim

e; Q j

nempe contigiffe, ut cum omnibus undi-

) quitt

que ex 7Eoli cavernis, nefcio quas Juno-

(erint dl

nis ob iras, immiílis ventis mundus qua-

ta tu hi

teretur univerfus, ventorum vi infinitam

1cum[j-

pulvisculorum aut arenarum copiam, ex

vicinis proculque diffitis ponti littoribus,

in hunc , quem incolimus, locum convo-

lat Sat-

laffe ; & quidem tanta copia, ut aérem un-

dodufirt

dique complerent univerfum.

Cum vero

j o

ventorum rabies, quibus arenule circum-

( qUiB '

ferebantur, refediffet, paulatim etiam eas

; Jumir

fuo pondere modefte tamen in forum de-

ips j

lapfas ; fed cafü tam felici, ut. pulcherri-

l Supgrvl-

mam hanc, quam videmus, molem, pre-

torium inquam five Domum civicam , tem-

yc hi

plumque hoc conftruxerint.

Errare ita-

25) ql(i

que omnes, qui ullam operi adhibitam effe

r

[

eenfent artificis manum, omnia enim cafu

j d

j d

coiiffe ; & fündamenta, & füperftructos

J

7 an

parietes , tectumque, & quecumque .vi-

j uitf

. dentur Archite&tonices infculpta ornamen-

il

ta. Cum enim arenule ille cafu delabe-

if

tj

rentur, ita tamen bene accidiffe , ut fibi in-

iln'f

]

yicem infidentes, debitam inter fe pro

por-

t10-

4) Sen. t. de Prov. c. 1

ARS SEMPER GAUDENDI

56

tionem obfervarint, locum dantes vacuum

portis futuris, feneftrrisque ; concavitates

Ron l

itidem conclavibus inftruendis.

Hoc ita-

dere

que ordine una arenula fuffulciente alte-

eand

ram paulatim accreviffe molem , furrexiffe-

W

que in eam, quam videmus, altitudinem;

figm

arenas vero ita fefe complexas , ut alize qui-

quar

dem fornices conficerent, alie in gradus fe

indi

conformarent: alias denique, in columnas,

Qu

baíes, capitella, ftrias, coronides fefe con-

lorin

vertiffe, tanto ordine, tanta fymmetria, ac

i

fi omnia credas artificis expolita malleo, &

m

induflria defignata ; cum tamen non nifi

f q

arenarum , cafu fibi infidentium, fit acervus.

« i

Cum vero aliquot adhuc arenz flavze fuper-

las

fuiffent, eas ita fe quoque conjunxiffe , ut

Ut cr

Aquilam hic, alibi Crucem quafi auream

des,

Rurfüs cum aliquot preter

Satis

expreflerint.

eas arenule fufci coloris diu pependiffent in

Tium

lus

aére, dubiae quo deflecterent, communi

confenfu coaluiffe, ut ferreum haftile confi-

àpno

cerent, Aquile enez , aut Cruci fuftentan-

*

tiOne]

de neceffarium

21

cui cum machina infixa

Bnam

ftabat, cafu nefcio quo arenulas aliquot te- -

Atür

naces advolaffe, quz calore folis diffolutee,

e&, Q

ferrum lapidibus, & seneam machinam fer-

Q e

ro affolidarint. Et hec quidem pulcherri-

tan[) |

me illius,

uam in foro videtis, machi-

hoc [)

nae, vel quod oculis hic afpicitis , templi :

fint

hujus eft origo & conftru&tio,

34?.Qgis

34

1

TRACTATUS SECUNDUS. . 77

J

34. Quis quafo ad hec deliramenta

dcavitata

non rideat, aut fi ferio quis hec perfua-

Hoc itt

dere mordicusque velit defendere, non ex-

Tnte al "

candefcat ? An deliros erpo credis nos effe

yrrexife

tu, quibus poffe perfüaderi tam. puerilia

udinem

figmenta exiftimas ? Ne cafülam quidem

alit qu

quantumvis humilem, imo ne haram fine

induflria confici poffe; perfüadebis homini

radus f

ylumnt

quantumvis ruftico ; & tu ingentia illa coe-

o[e con-

lorum terrarumque corpora, in immenfüm

etria; dC

expanfos firmamenti fornices, aftra fingula

1160 ) &

ea mapnitudine, fitu; ordine , concinnira-

, 1

on nii

te; quam ne mirari quidem fàtis poffumus,

4Ce VU

cafu coiiffe, cafu ftare, cafu volui, fine ul-

d fupet-

la artificis impenía induflria aut manu, vis

ut credam ? Abi fis, & hoc quidem mihi üt

xiffe, ii

p aure

des, rogo, amentem faltem ne credas me.

X pl"æfef

Satis id quidem perfpicio , ex eo te homi--

difent

num genere effe; de quibus dicit Apofto-

commu

lus. Quorum Deus veuter ef], à) & ne Deum

He CO

agnofcant, non pudorem modo, féd & ra-

tionem omnem exuunt : dementes, ne tna-

uflentie

n inHX'A

gnam illam Mentem agnofcant & revere-

jquot

antur? denique qui zerrena fapiunt , ) hoc

eft, qui non nifi terram fapiunt, fundum-

Vifolut

gt feg,

que ex quo penitum corpus circümgefti-

tant, terreítres animse. Item zerrena fapiunt,

u]cheff!f

u

hoc eft, nullum ex celeftibus rebus perci-

pientes guftum, non nifi terrena co

ncupi-

g

fcunt,

4) Ad Phil 3. v. 19.

) ibid.

m

L

78

ARS SEMPER GAUDENDI

fcunt, illis inhiant, illis inherent : & ut zer-

rena Japiant prorfus defipiunt.

P ii

35.' Vos vero Auditores, quorum cuni

[

Apoftolo conver[atio efl 31 celis , heec

enitus

confiderantes exclamabitis cum

b

avide j

TEri

Quia dele&afli me. Domine in fatluva 1ua ,&

in operibus manuum tuavum exultabo.

uain

magnificata fuut opera tua. Douine ! a). Et

hic quidem primus fructus eft, quem ex

36l[

confideratione inftrumentorum divini Arti-

düm

ficis percipiemus, fi magnam de eo opini-

Terum

onem concipimus, qui talibus utitur inftru-

lt ils

mentis, licet. ea ipfa non nifi fuperficiete-

mich

nus intelligamus : eo. fere modo, quo via-

m

torem illum non inftrumentorum nautico-

Tuyi

rum peritia & fcientia, fed fola infpectio,

confi

de naucleri fui induítria tutum & fecurum

wf

reddidit, per eam; qua' videndo excitaba-

'CQI |

tur, opinionem.

Non enim non magnus

ind

efle poteft, qui magna & preclara adhi-

tàm

bet; neque non exacta ea, ad qua confi-

if

cienda, tam exacta , tamque fublimia adhi-

prol

bentur inítrumenta,

otbj

,

0) Pfal. 9[0 Ye 7.

boyj

agen

)

Tiüm

ää*

Qnt,

u

$. VL

NI

TRACTATUS SECUNDUS. 79

t &utt

..$. VL

OEU CUf

"dde , quod tam preclara. infirumenta wuon

gc peniti

ideo confecevit Deu$ , uf ea tantum effent ia

r Dusid

verum natura, [ed ,ut per ea natuvam ipfam,

Ia du

vifibilemque buuc mundum apte diri-

jo, Qu

geret.

14 L

Tque hoc quidem ia preclariffimis

36.A

quem d

ilis corporibus precipue fpectan-

vini Ari

dum eft , ea non idcirco creata effe; ut in

o opit

rerum natura exiflerent folummodo , fed

yr inftru

ut iis uteretur ad preclaram hanc univer(

machinam dirigendam , hominumque aptan-

ger'üc'xete-

,qu Yi

dam commoditatibus, qui ea, tanquám in

; Dütio

navi vectores , continentur.

Illad modo

ii edi

confidera, quam accurate inftrumenta (üa;

x fecunit

ufibus & eventui rerum efformando appli-

; eyclde

cet divinus ille Artifex , qui ea ipía tanta

induílria & tam exacte confecit.

Certe

yn m

Jari

tam exacte e manibus ejus prodiere, ut eà

ipfemet laudarit eximie , ominique przdita

]Uæ qu :

"a

probitate declararit jam ab ipío nafcentis

orbis exordio, Jidiz Deus cun&a que fece-

vat, 99 eramt valde boua, «) non quod ea

bonitate praftarent, quae ad bene aut male

agendum, ac propterea ad laudem vitupe-

riumve requiritur ; fed quod ejusmodi ef-

(ent, quibus Deus, fecundum naturze defi-

gna-

j J

0) Gen. t,

1

80

ARS SEMPER GAUDENDI

tiq

gnatz ordinem , uti poffer apte & com:-

mode affequendo fini a fe preeítituto, even«

di ;

quíi

tibusque reruyn futurarum, fecundum füa

reflex

placita temperandis. Ita fane eft,viZit & ap-

vobavit ; etenim erant bonà & valde bona.

tam .

37. Hic vero rurfüs heereo ftupore de-

àquis

fixus. Quis enim concipiat fines eos, quos

tUpti

unia

fibi in hac Univerfi creatione, confervati-

one ; directioneque tot creaturarum, que&

firmn

numero, vt fic dicam , infinite fünt , divi-

&emqu

na Mens preftituit ? quis item admirabi-

für p

lem ilum modum, quo cun&a inter fe

fritc

Cdere

commifcendo & quafi involvendo, tamen

preftitutum fibi attingit. fcopum , recte

fant p

enarret? Id tantum dicere habeo. Magzi-

p n

Jicata: fumt opera tua Domine $g mimis pvo-

m ip

Sed

T

Junde fatle funt cogitationes tue. . a)

quod perfcrutari non poffümus , admirari

Quare

o $o

certe poffumus & venerari.

538. Hoc faltem, licet abdità non intel-

lo q

ligam , fatis video ; Solem inftrumentum

t fjb

effe quo totum Deus illuftrat orbem ; So-

CX05

lem effe, quo calorem praefítat ; Lunam

g

vero qua humorem frigusque confert: ho-

Wato,

rum autem influxuum mutua actione infra-

Q exc

€torum temperie , fcecunditatem omnem

W n

plantis animalibusque communicari. Iítud

Tüm q

video, quod ad Lunz afcenfüm defcenfum-

Quf

que, certa & inevitabili lege Oceanus quan-

Tid

tus

QUIIfer

: w) Pfalo 9!0 LA 60

TRACTATUS SECUNDUS.

II

8z

tus quantus eft turgeat, infletur, aícen-

- & o

Qt0, VCl

dat ; & rurfus deturgeat, defcendat, &

ndum fi

quafi animos ponat ; fluxuque aquarum &

reflexu motum illum eftumque caufari ,

iit u

i t

tam neceffarium purgando aéri, imo &

aquis ipfis, ne nimia quiete torpidi & cor-

üpore i

605 qui

rupti ; exhalationibus fuis orbem inficiant

ynfervat

univerfüm. "Video Solis motu; quem cum

firmamento communem habet, diem no-

im, qu

&temque confici : ex obliquatione vero cur-

nt, din-

dmirabi-

fus propri feptentrionaliter orientali a

principio Arietis eeftarem hyememque pro-

jqnrer f

), timei

cedere : eftatem quidem ut calore mature«

fcant plantee fructusque; hyemem vero, ut

. Mp

per fripus depreffo plantarum vipore , il

lum ipfum radicibus extendendis fortiusque

yir r

[)

terre infigendis, alimento denique fub terra

quarendo & infügendo aptius impendanr.Vi-

j adniti

deo Solem effe inftrumentum quo vapores ca-

lore diffoluti, ex vafto attrahuntur oceanoy

j nm] il'l[el'

ut füblimes afcendant; donec extra folis re-

qorenoo

flexos e terra radios conftituti , ruríus fri-

em ; v

gore condenfati in nubes coéant ; qua

-« Tontt

vento, per exhalationes aliis atque aliis lo-

D;Ifel'ïï M

Cis.excitato, toto aére circumferuntur, tum

joneiti*

ut umbracula fint propulfandis eftibus;,

n omed

tum etiam , ut iterum in pluvias refolutae,

ii f

quafi hauftra deferviant, quibus aque ir-

kfcenl

rigandis apris terreque fcecundande , cir-

cumferantur.

ini qüä';

F

39"V€"

82

KXRS SEMPER GAUDENDI

1

39. Verum quid his inhereo, tanquam

Tiue

aliquid pro rei dignitate dicturus ? Recte

.

quibu

Ecclefiafticus

P

Quis iagnificabit eum ficut

qu d

eft ab initio ? 4) quis artem univerfíam eno-

afla f

dabit, nifi is quem nihil latet ; & qui folus

t

novit omnia ? Certe ut aliquid noverimus,

defir

Multa ab[condita [unt amajora. bis, pauca. enim

in om

vidimus operum ejus fuübdit Ecclefia(ticus ; &

percipi

heac ipfa que videmus, quam renuiter in-

tiong

telligimus ! Quis id explicet quo pacto per

hitc B

hec ipíà inftrumenra floribus, trupibus, ar-

ter u

boribusque incrementa fübminiftrentur , fo-

Copam

lia , fructusque ; & quidem per radices

til n (

adeo informes & debiles, per quas quafi

fh ii

per anthlias, a Solis calore humores in al-

Tunin

tum extrahuntur, quibus non tantum fru-

lis i)

ticis arborisve truncus augeatur & alatur;

fed qui tandem in omnis generis flores fru-

Of q

étusque efformentur & effingantur, tam di-

D2 D(

verfe magnitudinis, coloris, imo odoris &

LT

guílus, & ne quid oculis defit, pulchritu-

pra |

dinis tam variz & admirande ?

Orum

40. Quis capiat artem, qua per folem;

enim

calidi humidique variam temperiem , tam

ptoq

divería metallorum faxorumque corpora;

Tüs n

fuüis quaque in cavernis fabricer magnus il-

$r

le artifex ; qua arte adamantes induret,

que |

gemmasque ex levi formiet roris ftillicidio;

dbl

qua induftria, illic inter obfcuras denfasque

i

fulmi-

nubes, nives; grandi.nem, fulgura ,

tamq.

05 Ecclef. 45. v. 35. 56.

naque

NIE

TRACTATUS SECUNDUS.

83

» fanquam

naque cudat, iisdem plane inftrumentis,

? N

quibus catera omnia, aliter rantum aliter-

j em [v

que difpofitis & applicatis ? Deinde quo

erfam em-

aítu frigida calidis humidis ficca commit-

c qui fs

tat & commiíceat , fic ut (efe mutuo noh

1o've1'imqä

deftruant ; & tamen iis ipfis, eam inducat

houca um

a(ticos;

in omnia quotquot extant corpora, quam

percipimus, varietatem ? Denique quis rà-

muiter i

tiones comprehendar , quibus inductus,

padto p

hinc Provincie ubertatem quidem vini ; al-

jbus; d

teri frumenti feracitatem , olei aromarumve

entur, f

copiam largitus eft alteri, alteram vero noh

r nadices

nifi in fteriles exrenderit myricas ? Profe-

yas qua

&o nmimis profunde fatle [unt cogitatioues tu&e

s n d

JDomine , £2

multa. ab[condita funt majoïzz

atum i

bis. à)

& at

41. Illud tantum cum omni venerati-

one admirabundus dicam ,

forsfre

Quia. dele&tafli

jn, Laf 1

me Domine in fa&ura tua, eg im opevibus ma-

p odori

»muum tuavum exultabo. b)

Subfilit certe

Pulchritu-

pre gaudio mihi cor, inftrumentorum tu-

orum preftantiam dum contemplor ; non

enim ea procurantur, nifi in magnos ufüs

i, U

procul dubio adhibenda. Et licet ea peni-

p

tus non intelligam , illud certe jam incelli-

go : Tua effe, & effe valde bona, meliorem-

migns

j mdüm

que longe effe, ea ufibus fuis aptantem &

füliou

adhibentem manum,

denfist

42. Deinde cum jar perfpiciam , tot

fai

tamque praclaris inftrumentis inftruétum

2

u

ny

à) P. 91. 6 Érel 4 D) PÉ gis d

ARS SEMPER GAUDENDEI

84

te; nature Auctor, Confervator , & Dire-

3 u

€tor prudentiffime, nihil. jam reftat aliud;

j

Li

nifi ut totum me. pubernationi tuz com-

mittam, fecurus mei, dum Tuus fum. Fa-

teor rationes figillatim eorum que paffim

accidunt, non intelligo ; verum & ftupo-

rem meum imbecillitatemque non ignoro.

Dd

Illud enim jam video , quod non fim qui

&

mihi ipfi, ut maxime velim , ne unicam qui-

ul

dem hyemem, nec afítatem, imo nec uni-

TR

cum quidem diem íerenum aut pluvium

poflim efformare; nec minimam quidem

(l

auram ventumque, quantumvis rebus meis

r

commodum , pro arbitratu. meo effingere,

U aj

ne tum. quidem ; cum inftrumenta omnia

Sol, inquam, Luna Planete, nubes, terra-

W

que. ipfa mesz potefítati forent concredita.

(l

ia

Quid igitur. me vexo mifer homuncio,

quid me divinis decretis, directionique ca-

li

lefti immifceo , animal mortale,. nec fatis

J

divinorum capax ? F'ateor, agnofco. Ita-

que me tibi prorfüs committo , divina &

zterna Mens ; tu age; vería, dirige, prout

vifüm fuerit, magne Deus, tantum Proje

sne Deus $8 [cito. cor meum ; & cognofce femi-

2a$ meag : $9 vide fi via iniquitatis in me efh,

huc;

€9. deduc me in via eterma, & rurfüs : Grd-

Oranr

fus meos. dirige fecundum eloquium tuum , $9.

pexi

Dem

o dominetur 1nei omizis yuflitia. a).

lefha

) Píil. 158.v.; 33. 24.- P(al. 118. v. 133.

NI

TRACTATUS TERTIUS.

8j

r, & Din

eftat alid

$pH

r

i(wx

ee5 d

T 9 3

d

1j

s od

MRUR PUR

Q

n

$

|.füg QU

sfum, F

qu

TRACTATUS IIl

n & ihp:

on ignon

Dele&afti me Domine in fa&ura tua,

n m d

& in operibus manuum tuarum ex-

njcam qi

0 nec u

ultabo.

Quam magnificata fünt ope-

[ pluvium

ra tua Domine: nimis profundze fa-

; quiden

Gz íunt co

91, 5'0 6.

gitationes tuz. P/alm.,

us mei

efingete

n omoi

U? autem opinio, quam de Dei providen-

lia ammo fixam babere debemur , magis

bes, Itf*

augeatur : oftenditur , eum. etiam mini-

conordl

homund

ma queque c "viliffima, uti quidem uo-

&is "videntur , dir.

oniqi d

igere , & Pro*videmiax

N tf

Jua completti,

yfio.

, d

PROOEMIUM.

i

['igei j

nii

[ürfi

N

Ecdum arcana Dei myfleria ita perve:

p

ftigavimus, ut non abyffus infinita ad-

p

í

huc reíftet perluftranda. 'T'antum enim ad-

TL

dis: Uf

orandum Sanc&uarium Dei quafi curfim in-

iif

fpeximus: queque oculis ob magnitudi-

nem fplendoremque maxime patebant , coe-

T

leftia Artificis divini inftrumenta, co

n

d

qra

F3

in-

IU

86

ARS SEMPER GAUDENDI

inquam coeleftia admirabundi fuüfpeximus.

Ti

Jam vero id fatis conftat; obfcurum conclas

fnt, t

ve fubiro ingredienti, nihil admodum ap-

guia f

parere ex his qua iíto atrio funt difpofita:

jum a

diutius vero immoranti plüra femper fefe

condj

offerre, paulatimque fieri màgis confpicua.

quido.

Ita prorfus accidit , arcanum illud divina

0 Va

providentiae fanctuarium fübeuntibus. Pri-

flinti

mo afpe&ui omnia adhuc obfcura fünt; &

nime

iajora tantum illuftrioraque ; fic quafi pet

Tegue |

Ideo

nubem confpicienda íefe offerunt.

etitm |

pr&éclariorà tantum inftrümenta in manus

lram e

coppi; oculisque adhuc calipantibus perlu-

ftravi; & quod folum potui, fum admira-

tus.

At vero, cum diu immoratus illud

quoque confpexi, tàm ingentia, tam pra-

Ery

clara inftrumenta; minimis etiam que fü

Cotor

Luna fünt reculis dirigéndis adhiberi; tum

Eihyi

vero exclamavi, JVumiüs pvofunde fathe [unt

v

cogitatiomes iue , «) quis hoc credidiffet?

iffud quidem mihi perfuadere conabatur

humana Philofophia, ea, qua hic contin-

i

gunt; cafüm ferre, fortunamque moderari:

neque aéris intemperiem, neque animalium

tio [

vitam mortemve, neque terre viciffitudi-

Tis T

nes, divine cure fübjacere, utpote qu&

Véro

tanta majeflate prorfus indigna fint : at ve-

&orur

ro, cum omnia codi inftrumenta ad hoc

pref

Que

dirigi & difponi video; ut füblunaribus dl-

Ili-

&) Pfalm. gt. l. &

4

ENDI

"TRACTATUS TERTIUS.:

87

(fpeximit

rigendis Artifici deferviant & ad manum

Ti conda

fint, tum vero Cozfeffus fum tibi Domine;

iodum 3

quia tevvibiliter magnificatus es. a) Floc itaque

t difolt

jam ago, ut exiítimationem, quam de Deo

inper f

concipimus, magis aupeam.

Oftendam li«

confpict

quido, non ingentium modo; quz toto cce-

ld dirnt

lo vagantur, corporum, curam gerere prze-

ibus Dr.

ftantiffimum artificem Deum, verum & mi-

3 [ünt; d

nimis etiam rebus attentiffimum invigilare:

neque adeo hoc effe.indignum Deo, ut

quali p

r K

etiam hunc in. finem totam ccli fymme-

n fanus

triam compofuerit, & attemperagit.

ys perlu-

n admirte

$ I

'ACUS D

tm pre

Ex : tam con[lamii dv umiformi cæle]fiz)h

i que fi

corporum [itu €g$ circumvolutione Pbilofophi

xber; Ut

Eibuici, umum tantum e[f [ummum | Deum

uf

g gulernatorem. collegevunt, €g' boc qui-

em vette.

yelill

condit!

l.

hic cut

Uod fi ingentium machinarum; ini

3

ftrumentorumque, qua in Sancua-

od

a

vio Dei , hoc eít in arcano illo gubernato-

ris noftri conclavi utcunque confpeximus &

vicifiti

pott (

vero etiam füfpeximus, fola confideratio ;

eorumque fic quafi per nubem conípecta

p d

[ 3dh

l

preftantia inpentem quandam admirabilern-

que de excellente artificis mente opiniof

rb i,'

F 4

nen

4) Pfalm. 158.

4

88 ARS SEMPER GAUDENDI

nem ceeperit concitare : opere pretium me

3.

fa&urum exiftimo, fi in minora quedam,

orbibu

quaque, quia iis affuevimus, minus exifti-

fpicieba

inantur, oculos mentemque referamus,

tios af

ex quibus profecto illud confecuturos nos

tppella

video, ut majorem adhuc ex iis admiratio-

corum

neni opinionemque artificis concepturi fi-

que qt

mus animo; unicum fàne tranquilliratis

Tent, |

omnis, ut dixi , fündamentum, & propte-

omin

rea omnibus ingenii viribus animo

At tnt]

? tranquü—

lus ut fis, altiffime infigendum.

Iamque

2. Certe ea, quam hac&tenus propofüi,

Kctür to

attenta celeftium: corporum infpectio, ftu-

ul dif

pendus ille tantaque arte difpofitus plane-

inpi

tarum, ftellarumque ordo & fitus, eequabi-

Ti

litas & conftantia in curíü tam vario tam

Veto u

diuturna fibique femper fimilis, influxuum

üerin

vero effeCta tam divería, tam neceffaria,

em

tam jucunda, totique atmofphare tam ac-

tradit

commodata , ia gentilium quoque oculos

fed f

animosque füa preftantia perculerunt , ut,

Il g

quamvis in ordinem omnia redigere, om-

nia ingenii füi viribus conarentur expen-

Unicï

dere & dimetiri, illud ramen ftatuerint,

pun

menrem aliquam exiftere neceffe effe, hoc

m

eft; ni fallor, füpremum Deum , cujus ar-

üm

bitrio & defignatione, hac, quz oculis vi-

fic f

debant, tam apte concinneque , tam ad nu-

mag[

meros omnes exacle fuere

Ciul

compqüta ;«

vero etiam difpofita.

Il

s.Quam-

NI

TRACTATUS TERTIUS.

89

Oretim m

3. Quamvis autem planetis fingulis, &

1 quidum,

orbibus, quibus diverfum efle motum per-

us exiti

fpiciebant, fingulos etiam diver(osque ge-

Teferamis

nios affiperent, hoc eft, minores, ut ipfi

UULOS D0

appellabant, Deos ( Angelos diceremus nos)

gdmirati

eorum curfüs qui temperarent , machina-

cepturi Á

que quisque füz confervandeque attende-

tquillii

rent, ilud tamen etiam recte colligebant

x propt

homines acutiffimi, fieri minime potuiffe;

;trnqui

ut tanta proportio, tanta fymmetria, ranta

tamque accurata conjunctio & ordo ferva-

propofi

retur tot annorum evolutis jam fpatiis, fine

:&iO, üu'

ulla diffenfione, concuffione, aut. incuríü

qs pane.

impactorum inter fe corporum, tanta ta-

j æquabi-

men properantium celeritate ; nifi una &

vario tl

vero unica effet Mens, cujus ingenio omnia

infuxoua

fuerint expenía, arbitrio difpofira, & tan-

neceltn

dem imperio perfe&a ; ac deinde geniis

fe m t

tradita, gubernanda tamen non fuo genio,

qe od

fed fecundum menuis illius unic

B

& ac füpre-

erunt; V

mse eeternas leges.

jpere, Ul*

4. Recte collegerunt id philofophi;

Unicus fit oportet , qui dirigat omnes , ubi

u a

ffamerinb

agunt plures; &quo plures fünt, qui agunt;

eo major uni tribuenda eft auctoritas; ne

: effc; hæ

a?

dum non unus agere fatagit, rurbentur; &

fic fruftra laborent omnes.

Certe dum

magnificum quoddam erigendum eft edi-

cium , quisque opifex artem exercet fuam:

poüra;

& ruflicus. quidem fundamento jaciendo

5

[v

d

90

AXRS SEMPER GAUDENBDI

terram excavat: latomus ordine ad libellam

yato;

componit lapides, quos ad rectos angulos

eyiden

lapicida detruncavit ; anchoras autem . c-

t heec

teraque ferramenta ferrarius adaptat faber,

quidei

cum carpentarius trabibus tipillisque decur-

pai l

tandis & dedolandis totus incumbit, quis-

j

olim |

que fuo intentus operi.

Quod fi vero quis

curiofus inquirat , eccur foffores quidem

Dei q

non longiori tractu foffas eruderent , lato-

i fo

mi non alüius muros educant, cur haec,

D

qua dantur, non vero alia a lapicidis faxa

mpfr.

excipiant, cur eo loco columnas figant,

üthtn

non vero ad

cur columne ad iftam ,

bts, f

aliam educantur figuram, cur trabes ad

.

üque,

talem longitudinem decurtentur

)

fi id

pido

illi reponas, murorum intervallo. ut con-

tüdin:

venirent ,

latomos ad eam & non ad

üs i

aliam menfüram muros eduxiffe ; roga-

It n

bit illico ; quid quaefo caufa fit, cur carpen-

términ

tarius füam operam camentario potius,

quanta

quam füam hic illi accommodet ? — Atque

net

hinc quidem recte conficiet;alium quendam

ET

effe, cui pareant finguli, & cujus induftria

Qutm (

omnes dirigantur. Neque qui tot tamque

l0 Qn

divería inter nauticos homines munia con-

fs

templatur , hos quidem vela fübftringere,

Yonij

alios expandere ; rudentes hos attrahere;

r

remos expedire alios ; hunc atfidere clavo;

proyi

hunc bolidem dimittere, illum altitudinem

Ut pe

Solis þqgadran&te annulove excipere ; alium

3]ia i

XVCR"

NDI

TRACTATUS TERTIUS.

9íÍ

adItbelhn

vento, alium invigilate clepfydris; minus

o angi

evidenter conjiciet, non pro cujusque libi-

auem (

tu hac ita fieri , verum Magiftri alicujus, &

ptat f

quidem unius arbitrio, tantum in tam dis-

Que d

pari labore ítare confenfum.

nbit, qi

.

ac fane argumentan

di methodo;

| VerO qi

olim Philofophi in unius omnia dirigentis

s quittt

Dei cognitionem fuere delapf. Nam , ut

ent , lite

ita foret, & unus quidem genius, minorve

cur hat

Deus (Angelum dicamus nos) folem effor-

cidis fax

maffet, Lunam alter, alter ]ovem aut Sa-

s figant,

turnum , alii aftra caeetera ccelorumque.| or-

vero d

bes; finguli fingula efformare potuiffent,

tb d

atque, fi ita vis, etiam efformaffent ; quo

',fxl

pacto fieri potuit, ut eam quisque magni-

tudinem obfervaret, qua corporibus omni-

y Ut (

n &

bus inter fefe aptandis figillatim conveni-

ret; nifi unius defienatione fingula rite de-

p m

yr a

terminentur ? Hoc vero fi non fiat, en

quanta illico; minores inter Deos füboritu-.

p pb

TE

ra eft contentio, quante rixe, bella quam

g

artrocia ? nemo enim de jure fuo quid-

; ii

quam concederet, nec ullam pateretur in

fuo opere murationem.

Certe minor ille

ot n

munia t

Deus feu genius Lune opifex contendere

potuiffet, opus füum non ufque adeo de-

p

amahfïf:

primi debere, ut poftremo loco & terris

proximo flatuatur ; non adeo effe deforme,

lere daw

ut non in ipfo firmamento figi poffit inter

riidi

jl

J

alia aftra confpicuum. Solis vero genius id

«

volet

ARS SEMPER GAUDENDI

92

volet evincere, ut faltem non infra Jovem, , filf

edentulumque Saturnum detrudatur, neque

que h

lucidiffimum fane fidus prae plumbeo ob-

tümq.

Ícuroque debere contemni.

Rurfus con-

queretur,cur füus planeta , tanta celeritate

d ag

non fine offenfionis periculo impellendus

&Pr

fit, ut uno abfolvat anno curfüm, quem tar-

dever

dipes ille, veternofüsque fenecio, Saturnus

inquam, non niíi triginta ftatuat annis con-

ficere? quid , quod non levis hic rurfus

Lunse genio detur conquerendi anía, ut

hT

quae viginti novem diebus vaftum illud

P

iter copatur abfolvere , quod Sol anno uno,

Saturnusque triginta pro füa commoditate

lentus legit ; cui libeat ; inquiet, ita gyrare

eeternitate, ut fic dicam, tota, ita circum-

»

ferri, ita rotari, toties oriri, toties occum-

Tnen

bere, toties lumen amittere, toties umbram

quod

terre fubire, toties Soli fe opponere, toties

10yi

Ícend,

eclypfim pati ? patiantur hec qui volent;

epo certe non feram, non patiar. Er non-

Tation

ne hic ampla, & quidem juíta contenti-

Arl'fïol

onum eft materia ? & nifi quis unus om-

of

nibus imperet , quis turbatos animos feda-

ALf

bit, quis rebus cceleftibus modum ponet ?

Quiden

profecto bella oriri mutuisque odiis perire

ld i

minores illos Deos necefle eft; coeleftiaque

m

illa corpora, murua inter fe collifione &

Titor

arietatione detergeri & labefactari. Mini-

m ]

me igitur tot inter bella , animorumque

n ef

diflenüones tot jam animorum millibus

e.

$)

VL

TRACTATUS TERTIUS.

93

fletiffet ftabilis illa codorum aftrorum-

ia Joret

tür; nequ

que harmonia; nifi ad unius imperium nu-

imbeo 0b

tumque attemperata.

ürfüs t

Hoc, inquam filo du&i Philofopbi;

- celeritit

ad agnitionem unici Dei, cujufque arbitrio

xpellendus

& Providentia celorum orbes dirigantur;.

uem t

devenere.

Saturni

inis cot

S. II.

jc rürfi

anfä, u

ANon retíe tamen "voluere. Pbilofopbi , Dai.

Uim illud

Provideutiam ad fublunavia fefe uon

(no uoy

extendeve.

modiaté

ia gyri

hactenus quidem recte ratiocinando

6.ET

provecti funt Philofophi , illud ta-

t r

1en perperam inter fua dogmata ftatuere;

jes at

quod codlis tantummodo divinam afhigentes

j umb

Providentiam, ad fublunares res eam de-

ii u

Ícendere, minime fint paffi; errore; fi vel

rationem fíolam fpectes, fane graviílimo.

"oU

, cont

Ariftoteli dogma tam futile adfcribit D.Am-

brofius, Zriffoteles, inquit, afferit u[que d

uns

jrnos i

Lunam , ejus de[cendere provideutiam, à) quod

uidem Epicurzis ita placuit, ut expanfis

yn p*

jllud brachiis fint complexi. Pugnant illi,

diis perlfe

p

Deum, ut fane coeleftia moderetur corpora;

Jelta

minora tamen humilioraque, nubes puta;

Jliore *

aérem, terram , iisque contenra animalia,

j M

non effe ei curee fed contemptui.

norum

7.Et

ab

$) ]. 1. offic. c. I0,

94

ARS SEMPER GAUDENDI

^. 9. Et hoc quidem primo, quod fari-

9

iuna

hl

&iffimum illud venerandumque Numen vi-

lifimis, quee paffim in atmofphzra confpi-

s «

ciuntur, rebus applicare, abíonum plane

I63 ip

fit, indecens & indecorum,

uid enim?

WTO |

tüt,

non hominibus dico, ( & tamen quid funt

omines, nifi abje&ta & terrena animalia)

bile?

fed vermibus, fanguifugis, mufcis, vefpis,

in im

ranis, muribus, & ferpentibus, ut alia fce-

borur

fio n

tidiffima fileam corpora, divina fe Mens ad-

moveat, quibus ne manum quidem fuam

tus ff

Quo pj

homo quis honeftior, fine faftidio poffit

applicare ? putida fünt hec, & exilia ni-

Tentur

ponere

mis, & tanta reverentia prorfüs indigna.

Neque ea que toti regno a Rege aliquó

& puff

impendenda fünt fludia, culinz fordibus,

Tno qe

aut felibus enutriendis, nifi a focorde &

Ti q

ienavo homine adhibentur,

in m

$. Deinde an hoc non ridiculum , ut

ptofe

tredamus fupremam illam inrelligentiam

Il hg

minutiflimis reculis attendere ? nam fi hoc

lbet ;

ita efL , certe ventos etiam nubeculasque

fortu

eft

fninimas, neque has tantum, íed & folia;

arenulas, quinimo & atomos eum obferva-

te, imo & numerare neceffe eft, oculisque

Q5 0

profequi, cum vento auferuntur , quo tán-

peric

dem decidant, quo quiefcant loco. Et an

üpen

hec fünt ftudia digna Deo? quis id ferat;

u

qui trantüm Numen veneratur ?

fu [j

g T9r

DI

NDI

TRACTATUS TERTIUS. 55

9. 'Tertio denique, fi faltem inter füb.

quod f

Numn

lunaria, humanas res ejus curationi fubje.

»ra conf

élas conrendis ; preterquam quod homi-

mum pu:

nes ipfi non fint occupatio digna Deo, an

d enin.

vero tam felicirer cum rebus humanis agi-

tur, ut Deum iis fefe impendere fit credi-

*quid f

animti

bile ? an ea effet tamque injufta divitiarum

is, velp

in improbos quoque facta: elargitio, pro-

yt alia fe

borum vero ea indigentia; horum depref-

fio tanta & contemtus , illorum vero tan«

Mensat

lem füat

tus faftus & potentia , fi ifta Numine ali-

quo pio & jufto rerum moderatore rege-

lio pofi

exlia. n

rentur ? denique fi humanis rebus modum

poneret Deus, an hoc pateretur, conremni

; indige

o atl

fe paffim quotidie, & imperata defpici fum-

mo certe divinitatis fuz defpectu & inju-

focoré

ria; quam tamen a fe avertere & armoliri

in manu fua fit? quid pluribus opus eít?

hcolum;

[

profe&to; humano hec omnia ingenio ge-

ri, hominumque pro füa improbitate quid-

libet audentium arbitrio, aut certe cafu &

fafil

fortuna fic ferente contingere manifeftum

jbeadt

eft.

d 607

1o. Ethz quidem füunt blasphemee vo«

q of*

ces eorum , quibus Deum effe, aut non effe

. o

lH

perinde eft, imo quibus divinum Numen.

rqn'

füpervacaneum eít, aut potius odiofüm:

e

n

hominum, inquam, quorum JDeus venter efly

jsil

fati

Ocl-

qui -terrena fapiunt , 4) quique infanis v

bus

&) ad Phil. 3, 19.

"

96

ARS SEMPER GAUDENDI

bus illud identidem impie occlamant, crca

ul a

cavdines celi perambulat , ) iis dirigendis;

[/7) L

totus quantus eft, impeditus Deus ; item

(tatroi

celum celi Domino , terram autem dedit filüs

puerul

bominum, P) eam nempe pro fua libidine,

f ejus

fummoque Numinis, cujus preftantiam

u

verbis extollunt ; cum contemtu, inculturi

(f ag

poft hac , & pudendis fceleribus impleturi.

ftntit

11. Verum cum ad fingula refpondere

1105 T0j

non poffim hodie, certe ea qua liberum

tondijn

hominis arbitrium, fortuneque viciffitudi-

difino,

nes fpe&tant , non attinpgam modo : illud

RLUNIT

tantum perfequi eft animus , quod de re-

lz'nquet

rum , ut ipfi dicunt, viliffimarum cura;

j j

tamquam Deo indigna , infane & putide,

dlfom

imo impie obganniunt. Et primo quidem;

vondi)

ut ethnicum hominem impietati tantae op-

Jundn

ponam ; lubet generalem quandam Simpli-

glicat

cii verbis adhibere refponfionem , quam

D)

deinceps fingulari magisque inílituto fer-

quid

moni accommodata ratiocinatione profe-

Juos

quar.

COWM

o Qtoc?/i Dii,inquit Simplicius, re-

iC 10

bus non confulunt aut. provideut , aut quia mot

hus

golfunt , mom. provident, aut quia wolunt ; jam

Qiffi

fi. quia tton poffunt , id fit. aut. propter magti-

& V

fudinem verum | bumanarum Dei potentiam

excedentium ; aut. ob pavvitatem. €9. vilitatem,

fequi]

provz'dentiam effugientium.

Si cum poffit , non

Quem

vuil

4) Joh.22, 14.

&) Pfalm. 113.

)

ZNRTETONES E

hi

TRACTATUS TERTIUS.

« 97

nant, t

vult, aut ob delicias €? ignaviam eas megligit:

dirigendt

aut vurfus , quod ob pravitatem $9. vilitatem,

qus ; i

Cum autem

quamvis po[fit , eas afpernatur.

, du f

genevalis divifio fit bujyusunodi , iutevim ad om-

; Tibids

ses ejus fe&iones fic dicendum. . a)

reflantia

13. Cum tale fit INumen ; quale defcviptum

, inaili

efh, cognitione pveditum exquifitifma , €g po-

implet

tentia firiiffima,€g voluntate optima, €g' om-

'efpondexe

5ze$ ves a fe producat , sec ignmovat, ves a fe

» |iberun

conditas efe curandas ( qui flupor me. in. flupi-

acifftad

diffimas quidem pecudes cadit , gam ille quoque

jo : illu

fitos cuvant. fatus ) ueque ob magnitudinem re-

.

d de re

linquet

b

qui epim majov evit ve$ coudizore

gm Ui

Juo ? INeque ut viliores , quam que curentur,

& puid

a[pernatur , zam fi tales evant , cur. omnino

o quidem

condebantur ? — /4t mec voluntas eyus efl accu-

| tante (j

]

jauda, quafi ob delicias e9 [ocordiam eas me-

m

gligat : bominum enim ifli affelus funt , uec ,

*

ap quäm

vmnium fed nom proborum

)

cum me pecudes

flirum &

quidem ita delicatee fint &g ignave , ut. fetus

ne p

fuos uegligaut. INeque vero tamquam viles eas

contemmit, quas coudeve mom efl dedignatus.

jplics

Sic mullo imodo freri potofl , quin Deus. con[ulat

ul uiAfiW

vebus a [e conditis, ta StMPL1cCIUS,ille do-

gt

/

u

&iffimus EP1crET1 commentator; conci-

p

"nf

Íe, vere & pie.

j u

jil

14. Juverit tamen altius hanc rem pro-

m

fequi , divinumque honorem defendere,

h^

quem omnis relipioris ofores impetunt; &

npl

[//]

pro-

..8) Simplicius in cap. 58. Epict.

4

98 . ARS SEMPER GAUDENDI

profligant , venerationis majeftatisque divi-

ne, callido fuüb pretextu.

Et ut jam qui-

dem nihil de infinita Dei fapientia dicam;

de qua Tractatu proximo prolixior mihi in-

Da

ftituendus eft fermo : dic amabo te, qua

Tari

fronte Deo fublunarium rerum adminiftra-

p

tionem & curationem audeas detrahere ,

quafi, celeftium corporum globis difpo-

j

nendis & dirigendis fatis füuperque impedi-

to; hoc illi nempe opus,; hanc curam incum-

vt

bere; cum hec ipfa corpora non alio fine

ünug

molitus fit quam ut per ea tamquam per

Ane

apta inftrumenta, totam, quam incolimus,

Vatios

fublunarem regionem incolasque beneficiis

ellent

repleret ut nature auctor, & recte ut be-

d al

neficus Pater adminiítraret ? INon faris in-

lus Q

telligo, quo pacto Ariftotelis inpenium &

Al'iül

ratiocinatio in Luna heferit, quidve homi-

illac

ni ingeniofiffino in mentem venerit. At-

anino

tendite fi placet ea que dicturus füum, in-

Duit.

erent ea paulatim rectam, quam de Deo

Quer

j

abere convenit, opinionem : quam ut be-

aliur

ne firmavero, confecutus füum omnia.

Tüm

eft j

W £

fs.

äääääiääää

tl()r(

a

tion

&l

- &.III.

Tgrn

ii

"TRACTATUS TERTRIUS.

99

yquc dv

I1I.

t jum qi

S.

i dicam,

yr mii i

Däztm non celeflia tamum [ed c» [ublu-

0 te; Q

mavia, €g quidem aninutiffrma queque curare,

dmioilr:

probatur. ex. ápfa celeffium covporum con-

letrahett

Jiru&lione &2 fine.

js dl

Gedum ereo Philofophe, quisquis

: impet

Is.A

es, quid

di

icis? coeleftia corpora cu-

m ificu

Vide-

rare Deum, füblunaria non curare.

alio f

amus porro, quam id recte concluditur.

uam p

An ergo cclos, celorumque curfus tàm

colimus,

varios, aftraque idcirco effe autumas tu, ut

bendfici

effent in rerum naturaà tàntum, an vero ut

-le W Y

ad alium referrentur finem ? Certe fi mno-

n füds i

tus omnis, prout hi ipfi Philofophi cum

yenium ?

Ariftotele ftatuunt, finis eft quies, continua

äve ho

illa ceelorum circumgyratio, tot jam elapfis

neïi[. '('

annorum millibus, finem fuum non obti-

; m ?

nuit, neque obtinebit porro , donec hic

5 t

quem videmus naturce perítabit ftatus. Ad

alium itaque refertur finem, orbium illo-

)mnia-

rum continuus motus.

Neque jam opus

eít illud longius provehere, cum & ip(imet

id fateantur, & vero experientia fatis con-

ítet, quantum in his fublunaribus per al-

tiores illorum corporum influxus, tmutae

tionis accidat : quod vel folae noctis, & di-

ei; hyemis zftatisque acceffus receffusque ;

maris viciffitudines, & corporum in pleni-

G 2

luni-

g

100

ARS. SEMPER GAUDENDI

luniis, & aliis Lune planetarumque affe-

Ti

frut

€tionibus, mutationes luculente teftantur.

TDon

iNimis clara res hec eft, quam ut longius

deducatur.

Ícani

16. Id vero jam urgeo : an hoc rati-

anp

oni confonum credis tu, Deum Providen-

Q

ti&e füuz thefauros impendere cosleftibus il-

Qui

lis corporibus ordinandis, ad ea vero non

i

attendere, proprer que ea ipía corpora &

confecta; & hoc quo videmus ordine fitu-

qii

que funt difpofita ? Hoc enim vero perfua-

Tüenta

dear mihi quis, nauclerum artis füz in-

f0.ord

flrumenta curare , quibus in arcano fuo;

quem

prout explicui; conclavi utitur , torumque

Done

ejus ftudium in hoc confiftere, ut Aftrola-

AQe

bia, quadrantes, compaflum, regulas, ca-

nio f

I)

teraque recte in fuos gradus minutaque di-

vidat: acus nautica accurate ad magnetem

m'd ii?l

& ex arte fit affricta ; alia vero armamenta

d) &

nautica non expendere , neque velis; neque

fider

rudentibus, neque remis, neque clavo; ne-

tlone

que adeo vectoribus epibatisque ullo mo-

ridi

dl

do attendere ; cum tamen in horum ufüm

mad

directionemque inftrumenta illa conftet effe

nifi

confecta ? Solem, Lunam ceterosque pla-

foiff.

netarum orbes conficit Deus, terre foecun-

lis ;

diratem ut der; pluviam, grandinem, ni-

teren

ves, frigus, caloremque fuo quseque tem-

Viünt

pore ut induceret ; animantibus procrean-

&

dis alimenta ut füppeterent, gramine hu-

1nurm,

DI

'TRACTATUS TERTIUS.

TOI

jque .

mum, hortos floribus , foliis fructibusque

teffantu

frutices & arbores ut convefliret ; interea

t longu

non advigilat ; omnia permittit cafüi ; na-

Ícantur , non nafcantur animalia ; alantur,

hoc tl«

an pereant, parum ipfi penfi eft; modo cir-

rovide

ca coli cardinés recte perapantur omnia.

[libus

Quis id credat, nifi aut cui mens faàna non

'er'o not

eft, aut eft perverfía ?

rpori D

17. Àn non id faltem perfpicitis, fi

ine fIti

quidquam luminis vobis eft füper, inftru-

| perfua-

menta coleftia tanta arte di(tribui, & tan-

(üe h«

to ordine compofita confervari, ut hunc

no f0

quem videtis rerum ordinem in terris di-

umque

fÍponeret, difpofitumque confervaret ? ira

Miroli

fane cum infanis illis, nimiumque ratioci-

phs, Ciï'

nio fuo tribuentibus Philofophis, expoftu-

lat Deus ipfe, tefte.Jono.

Numquid nofli

yaque o

ordinem celi, € poues vationem ejus du tevra?

nagneffm

um

4) acíi dicat : f1 percipis.caelorum motus,

fiderum influxus, Planetarumque difcurfa-

tlis; neqm

chavo

tiones fi intelligis , nonne illico luce me-

ridiana clarius cognofces rationem tantee

3 ul]O n

rum [ Um

maching a terra dependere, hoc eft, non

nifi in fublunarium u(üm &. conmodum

:onüfïe i

fuiffe procreara ? & tu interim inftrumen-

jque Pþ

d

tis vacare me, cardiges celi perambulando de-

terere;. & ad precipuum, cui illa defer-

l

n P

viunt, opus non attendere blafphemus fin-

ges ?

proneæ*

G 3

i 8.Ar-

mmufe

a)ljob. 38, v.25

$

u

1o

p

^

ARS SEMPER GAUDENDI

18. Attendite vos, fi placet, Audito-

C x

res, & infanam Philofophorum collectio-

Then.

nem, ex eo, quod jam dico, percipite.

tulis

Quod fi artificem magna fefe induftria au-

pox

tomati, feu horologio quod rotis circum-

pere

f

agitur conficiendo impendere viderertis ; to-

pu

tos dies rotulas in fua membra dentesve

gitu

.

*

te id

dividere, excavare , perpolire

tympana

cocbleasque recte difponere, ut dentes

Àt|

idcin

dentibus ;; rotee rotis correfpondeant, mu-

tuosque excipiant & retardent lapfus; om-

dium

Dl

nibusque rite confectis, tabellam cui infcri-

pte hore , manumque qua eas defipnet

tis di

amen

extrinfecus affipere, füperne vero ss cam-

panum erigere, malleumque imponere, qui

Cred

Tneny

quot horas, totidem ictibus prodat ; deni-

que ju(ta pondera diu expendere & tandem

l'äSql

appendere, quibus automa totum, tota in-

far

quam machina, certo ordine & debita ce-

leritate moveatur.

Quis, inquam , hec

Ts jn

oculis füis perfpiciens, fi modo preseter ocu-

l"l]d [

los, mentis habeat aliquid , iftud fibi per-

Cüfet

fuaferit , non alio fpectare hec omnia ex

T

artificis mente, quam ut rotule circumfe-

Tüm

rantur, neque alium habere finem ? hore

ET

autem an defignentur ab indice, aut a mal-

r

leo campane . incumbente proclamentur; an

Eu

non; & que defignantur, an defignentur

n

recte, horane audiatur tertia cum fit duo-

t |

decima, nihil id quidem curare artificem ;

cui

(

TRACTATUS TERTIUS.

103

?

"pas

Aoditt

cui id nifi parum fano imponetur

*

xolledto-

men, inquies, femper artificem video ro-

.

vercipt

tulis adhibere manum. mentemque

.

jam

Jiria at

pondera attrahere, jam minuere, jam aue

Cif um

gere, jam denticulos abradere, limare ; per-

'etis;

purgare, campanule vero horisque, ne di-

gitum quidem adhibet, aut fi adhibet, cer-

dentes

ympt

te id quidem facit admodum perfun&torie.

At vero vir minime male, non attendis,

- dentà

][; r

idcirco rotis ponderibusque tantum ftu-

15; Offt

dium adhiberi, quod ab his omnis campu-

nule fonantis, & manicule horam indican-

j infcri

defigüet

tis dire&io dependeat ? Nifi forte tam fis

amens , ut malleum íua fponte fe movere

?s camj

credas , iétusque quotlibet, & quot ei in

M qql

p; d

mentem venerit, campane inprimere, ho-

rasque prout cafus tulerit ; indicem demon-

yandt

rare.

, tor i

19. At vero dices; demus fane , ad ho-

jbl Cï;

af ; M

ras integras dirigendas artificem attendere:

illud tamen minime credo , femihoras quod

grr (

curet, aut quadrantes ; exiguze ha funt

db p

fj

ompi d

minutie, neque digna fàtis, quibus inge-

nium iftud attendat, quod rotulis tam egre-

aira

gie accurateque conficiendis rectius impen-

n?horæ

ditur, quam quadrantium exprimendorum

u

anxia & parum utili cura. Quid enim?an

yentüh

tanta res eft quadrans, ut illi totam impen-

.flgneflmr

dat machinam artemque fuam ?

j r

$0. Ne

rf

G 4

104 ARS SEMPER GAUDENDI

Tranat

20. N« tu profecto automatum impe-

ritus es, iffa qui loqueris ! ignoras fane,

quido

quod fit automatis illius horologiique offi-

auing

cium & finis: quin imo, quo peritior eft

Tümq

artifex & exactior, eo minimarum etiam

modo

rerum, qua machinam totam conítituunt,

majorem habet rationem, confcius, in mi-

atmo|

nimis totam confiftere machine elegantiam

lis q

& perfectionem.

Idcirco non horas modo

&eris,

& quadrantes, fed & minuta fingula expri-

vias, [

mere, in votis habet, neque vero minoris

frigus,

molis eft & artis, quadrantem unum mi-

ftytg

nutumque exacte horologio determinare,

ftomig

quam horam diemve integrum : imo illud

Iempe(

conficere, majoris artis eft.

Tuür

IN

decen

gn IV.

enud

Que f

Deum vero ecleflbus. corporibur. veluti

inftrumentis uti, ad fublunarium cuvati-

tendan

oJem , expendituv, g. de-

Tqmos:

clavatur.

a]la u

H]ia Cif«

Udem fàne obícuramque quamvis;

ah'd den

.21.R

aliquam tamen divinge induftrie,

radum,

quam in procurandis rebus füblunaribus

Otns

Deus adhibet ,imaginem expofuimus: quam

mody

fi Ariítoteles non intellexit;aut potius intel-

Tenty

ligere fi noluit, magno tamen ea nobis erit

Bütim

ufüi, ut curam,; quam rerum omn/um, hu-

E

tenus 1

mana—

;NDI

"TRACTATUS TERTIUS.

1605

um impe

nianarumque potiffimum, gerit Deus, li-

)ras fin

Verum humana non

quido cognofcamus.

tique u-

attinpentes modo, ea qua terra, terrena-

eritior €

rumque rerum curam fpectent, tantum-

um etür

modo exponemus.

nflituun,

22; Certe fi res omnes, prout in hac

atmofphera obveniunt, tantummodo ocu-

5, inn

legantizur

lis contemplemur , viciffitudinem inquam

ras molt

aéris, veztorum inconftantem rabiem , plu-

vias, grandinem, nives, 'glaciem , calorem;

la expt

-mninors

frigus, dies noctesque, & has quidem modo

um m

breves,; modo loneas, modo mediocres, ob-

mmindre;

Ícuras modo , modo fübluftres : rurfus, anni

tempeftatem & temperiem adeo diveríam;

imo ll

& nunc quidem arbores fruticesque in flo-

res & folia calices füos expandere , quibus

decentiffime quafi veftiuntur ; nunc vero

denudari veftimentis omnibus ornamentis-

que fpoliari, fic ut non nifi fquallida ex-

y tl

tendant brachia , luridos flipites & ficcos

TU

ramos:item animalium diftinCtionem ; dum

)

^

alia quadrupedia terram occupant , aérem

alia circumvolitant, alia undis incubant;

alia denique intra terrz , quam reptando

ugmviïl

indu(h'iæï

radunt, vifcera, fedem ponunt ; hec vero

omnia & fingula , modo nidos conftruere;

blunii?

nus: Q

inodo generare, modo pullis undique ali-

menta conquirere, modo fedes etiam gre-

jtius intfg'

patim mutare : hec inquam fi füperficie

nobjs gt

piüm.

tenus tantum afpicimus, certum eft puero-

j

rum

n

106

ARS SEMPER GAUDENDI

eulic

rum inftar, qui horas mallei campaneque

repetitis ictibus indicari audiunt, artisque

I€ fej

omnis qua in rotis eft, ignari fünt inte-

bere :

rim, illico exclamaturos nos, hec quidem

pefta

omnia caíü evenire ; noctem effe quia nox

tot «

eft , zfítatem quia contigit, pluere quia fic

que

cecidit, res ire prout eunt, & quod eant

qui

cafü fortuito, & fic quafi temere.

piet.

23. Verum qui penitius altiusque rem

illud

confiderat; omnemque rerum ordinem vi-

p

ciffirudinumque fymmetriam artendit ; &

£nig

quidem hyemes zítatesque in orbem ire,

ttm, [

fefeque per veris temperiem, autumnique

Tietate

humores ftatis temporibus excipere ; no-

mhoder

étes & dies certis fixisque intervallis minui

& augeri: frigora, caloresque per vices

delä

imperium tenere & fibi invicem predomi-

confi

nari; animantia & volucres, fuos habere

te fa]

prefixos terminos , quibus nidos fumma

&j

arte conftruant, pullos excludant, foveant-

Videg

que : arbores autem & plantas id veluti

? ebus

perfentifcere , ecquando calices floresque

Permi

fas fit protrudere per nature leges; idque

quafi

non ante prafixum tempus moliri audeant

apfüg

aut poífint ; rurfüs quamdiu folia fuften-

Ctün

tare; & quafi manu tenere, quando vero

intun

ea debeant manumittere, & füb terras vi-

UHO UC

res contrahere, extendendis radicibus no-

Vettend

visque quaáfi füppetiis conquirendis : infe-

DURT

uícas,

&a denique ipfa, ne fim infinitus, m

culi-

UHiVer]

a)]

NII

TRACTATUS TERTIUS.

107

ppintqe

culices, locuftas, cyniphesque certis prodi-

; ütiSqu

re temporibus, certis apere, certis occum-

(ünt inte

bere: atque hec omnia fuis evenire tem-

c quidr

peftatibus, fuis effe, füis redire, idque jam

quia i

tot annorum non interrupro lapfu, modo-

que fere femper fimili, & eodem : quid;

t qui

od t

qui ejusmodi cogitationibus mentem im-

1

plet , exclamare porerit, nifi magnificum

sque It

illud Davidis, quoque omnia continentur,

inem Y

JMagnus . Dominus €g. laudabilis nimis , ma-

dit ; 0

gnus omnino artifex, qui tantam varieta-

m irt

tem, fine ulla totius machinz, artisque va-

gmnique

rietate ; inter fe committit , continet , &

moderatur.

1

i n*

Jig mmin!

24. Magisque percellor; & in ea, quam

et VIICF[

de Deo concipere incipio exiftimatione

rædomï-

confirmor amplius, quod artificium obfcu-

ys hi

re faltem intellipam , illudque percipiam,

Celi ordinem e terra vationem peteve , a) cum

ps furr

[ fgvean!:

videam liquido, ea non nifi füblunaribus

rebus aut procreandis, aut fovendis, aut

d vll

; f

permutandis defervire & in finem a Deo

quafi inftrumenta applicari, ficut rotularum

:gffsi

j

Illad enim

jri dl

(

lapfus horologio dirigendo.

certum eft & manifeítum , quod fi Solis

jis ff

g

tantummodo Luneque curíüs fiíterentur,

unoque flarent fixi loco , totam illico in-

g"

vertendam effe, immo fübvertendam ter-

jcbus

re machinam , omnem illico perituram

ylis : I

1

(

A,

Univerfi fymmetriam.

Nam praeterquam

5 mllf

|

quod

!

«) Job 3s. v. 33.

108

ARS SEMPER GAUDENDI

quod alteri hemifpherio perpetua nox in-

2

cumberet, qu& frigore & obfcuritate , to-

Totas

tum illum terre tractum redderet inhabi-

fefe |

tabilem ; illa certe fphere' dimidia pars ;

Unurm

cui Sol perpetuo directus immineret,' pa-

prem

rum foret animalium ufibus accommodara,

Titm

& que plerumque foret fterilis.

Regiones

Quo

Ton.

enim ille, qua proxime Soli fübjacerent

radiüs caloreque aduíte , & in pulverem

noftn

redacte , nullum frugibus darent locum,

Tetar

animalibus vero ne refpirandi quidem fa-

tü d)

cultatem tantis ignibus ardens aér: remo-

&I'llm l

tiores vero a fole provincie, perpetuo ri-

tet ho

gerent frigore , atque adeo habitadioni vi-

ptus $

étuique minus accommode : alique tan-

Orber

tum regiones intermediz , temperatiori fru-

Inter-

erentur aura: fed hec terre portio, tan-

tem j;

te non fuüfficerer alendee hominum anima-

lo ar

liumque multitudini ; preterquam quod

loc f

quantumvis remiffüs calor, fi femper du-

COnfri

ret, nec ulla viciffirudine temperetur , fen-

& vol

fim terre fíüccum exedat, humoremque

s &

fubducat, aérem vero malignitate corrum-

Bo f

pat.

Unde id quidem foret confequens,

Rs v

generationem paulatim diminuendam, fru-

RUT

ges annonamque putrefaciendam , aérem;

I lts

refpirationi neceffarium., inficiendum in-

IQ (

temperie, totumque hoc moódo hominum;

animaliumque. genus ; brevi tempore con-

m"qm |

ficiendum..

Rn

xlf. Ad-

NUI

M'TRACTATUS TERTIUS.

109

i r

.25. Advertite nunc , quanta induftria

dtate , t

rotas illas, orbesque ccleffes mutuo inter

et inhao

fefe nexu , horologii inftar compofuerit,

Qj pu

unumque alteri innexuerit fagax Deus. - Su-

premam quidem, quafi primam rotam,

cret, p

mmod

Firmamentum flatuit magnus ille artifex, a

Regions

quo ceu a primo mobili, aut; fi id primum

bjacert

non eft, faltem ut a fecundo ; .oculisque

yulveret

noftris magis confpicuo aftra omnia , Pla-

- Jocum,

netarumque orbes raperentur, diurno mo-

idem fe

tu ab ortu occafum ver(üs: & haec eft no-

; remo

&tium dierumque origo.

At unde ranta in-

Yetüo I«

ter-hos diverfitas ?. dicam : interim ita ra-

rioni V*

ptus Sol , obliquum ipíe carpit tramitem;

orbemque íuum percurrit Septentrionem

Que at

sdiori r

inter & ortum medius; cum in vere Arie-

tem ingreditur : curfümque hunc abfolvit

ytio, t

ym anin:

uno anno, quem quidem Luna 29. diebus,

hoc eft, plus quam duodecies, uno anno

um Q

i

conficit, füas interim gyrationes circa So-

p

lem volvente Venere, & fuas Marte, ca-

fetüLy h

lores & inremperiem Solis fine dubio, fri-

o

uU

gore füo & influxibus nobis non adeo co-

gnitis, ut attemperent. Atque eccum die-

:Onfequeuf'

goam,

rum variationem , eeftatis hyemisque vicif-

fitudines, & omnium rerum fublunarium

T

)

femina & exortus.

odun ?

o

26. Sol namque per diem radios calo

remque explicat, qui rurfüs per noctem

m ex-

temperatur. CaloF hic vapores patfi

citat;

vji' Ad.

lIO

ARS SEMPER GAUDENDI

citat, eosque e terra marique late educit;

qui per noctem condeníati in nubes co-

guntur ; & dum conden(àantur copuntur-

que, aér magna vi exprimitur, qui fic ex-

Dai

preffus ventum facit, venti vero in proxi-

fibu;

mas impacti nubes, eas aut pluviis ; aut

grandine nivibusque pravidas toto aére cir-

cumferunt , aut folis ardori temperamen-

tum allaturas ; aut pluvias rigandz terre;

nivesque fovendo íolo, quaíi hauftra cir-

z7.)

cumlaturas ; & hinc terre debita fecundi-

Ten

tas.

Semina interim fruticumque radi-

TittO

cule & flrpes calore folis excitantur,

tim,

T ad

humoremque attrahunt, quem per venu-

las fibrasque in varia forment folia & fru-

fe df

i

étus ; fpiritus fubtiliorve fanguinis anima-

lium alitur, & generationi aptatur, vires

-

Tion

teflri

dantur ,

quibus actiones queque fuas

expediant, adurendas procul dubio calo-

Oro

Iechy

re perpetuo, & frigore etiam perpetuo

nimium conítringendas.

Hinc omnis ea;

Curat

quam non íatis admiramur, rerum varie-

T10n ;

tas , exortus, difcurfationes, fuftentatio, &

le po

occafus: & omnia füis aptata locis & rem-

CQf

poribus; que quidem non a floribus tan-

qi (

tum terreque fructibus; fed & a mufcis

Biis.

ipfis, vefpis & culicibus rite & exa&te ob-

?diciu

"

ervantur.,

WIM ;

p

P )

li ]

x d

eio

$ V.

: TRACTATUS TERTIUS.

3

III

w ediri

ub

& V.

:ogumur.

Deum *vero effe & uon alium , qui. ceele-

y f

i p

Jlibus corporibus ut infrumentis utitur ad fub-

lunavia dirigeuda , magis expenditur

yiis, ul

) éred

& e Jeriptura probatur.

etamte

g. erta

m vero quis id credat,aut aliam prae-

;17.JA

ter divinam , omnemque omnium

yftra d

cecund:

rerum naturas circumítantiasque ; quze nu-

mero infinite funt, complectentem Men-

je radi

citantut;

tem , haec tam varia tamque neceflaria ter-

r& adminiítrande inftrumenta, rite potuif-

t NenU

u &f

fe difponere, ad fingula prout in lucem ve-

niunt, producenda ? aut Deum terreftria

g anin

non difponere, quis dicat, qui coeleítia tcr-

Eque (uä

reftribus tanta induflria aptavit ? An ergo

horologii artifex, rotarum & quadrantium

ibio &

1 e[pEüE

rectam dimenfionem defignationemque non

curat, X rotis tantum invigilat, cum has

omil 4

n

non nifi illis exhibendis conftruxerit? Agi-

te porro, inquit, non fine ftomacho, quaf(i

tentaliO) ]

odg

caufam fuam acturus Deus, Jobo tefte: vos

qui fublunarium curam impie mihi dene-

oribu

n

gatis ; auétorem producite , & fi poreftis,

o

[

edicite tandem.

Quis dedit vebementiffimo

exaäe

imbri cuvfum, €$ viam [onautis tomitrut , ut

lueret fuper terram abfque. bomine in defevtoy

aubj nuluy mortalium commoratur ; u£. ample-

Tef

j

1I2

ARS SEMPER GAUDENDI

dique

vet imviam €9 . defolatam , 129-* produceret. bev-

bas viveutes * — Quis eft pluvue Pater , vl

nübes

diffol

quis genuit [lillas voris ?. .De cujus utevo egr.[-

quidi

Jà «f glacies, €$ gelu de calo quis genuit ? a)

& quafi fi artem, qua hec omnia conficit,

pluvi

lic de

quamque jam generatim expofuimus , quz

delab

tota in ftellarum difpofitione confiftit, mor-

talibus vellet declarare.

te ini

INumquid , inquit;

Cs Tl

conjuugere valebis amicantes. Plejades, aut. gy-

Cere n

vum. r&uri poteris diffpare ? Numquid pro-

ducis luciferum i2 tempore fuo; €g ce[perum

n

uod fi

t

füper filios tevre) confuvgeve facis ?

neque tu, neque alius quisquam inftrumen-

lic f

Jsque

torum. aut compofitionem , aut ordinem ;

aut morum in manu füa habeat preter me;

Tatri

ld edo

qua fronte eorum , qua non nifi hifce in-

Ítrumentis conficiuntur , auctorem alium

tüm a

ponis, aut eorum mihi detrahis produ&i-

ttü f

onem ?

fmgu]a

28. Quis itaque dat vebemenutiffmo im-

pluvia

bri curfum &2 viam fomantis tomitrut ?. Quis

Tem j

|

flocu

l

non obílupefcat ? pendent in aére. nubes

imcil

multa pluvia gravidae, quam tamen nimio

frigore conflipate eniti non poffünt: exci-

Tetrim

Ine] ?

tatur itaque fuperiori in aére vehementiffi-

mus ignis, fulgeur inquam, & tandem ful-

pl

Ij

men, quod fummo impetu & celeritate nu-

bem condeníatam perrumpit, non fine in-

Ct[eto

un-

þgenti flrepitu & fragore diffilientium

ique

&) Job. 358. v. $. 28.

4j

TRACTATUS TERTIUS.

.113

J

t d.

l

dique nubium (& hic fragor tonitru eft)

at i

nubes autem fic concuffe , in aquas illico

muqi

diffolvuntur , qua lapfe per aérem in li-

quidiffimos coguntur elobulos, qui quidem

"t d)

confcl

pluviam conftituunt: íin aurem plobuli illi

fic decidentes, in frigidiorem aliquam auram

1US; qUæ

delabuntur, in nivem efformantur, aut cer-

m[; TU

te in grandinem. Dic amabo, quem tu di-

', inquih

ii fj

cis modo pluvie patrem ? eum certe di-

cere necefle eft, qui educit. nules ab extremo

quid r

terve , fulgura. in pluviam fecit, qui producit

a perim

ventot de tbe[auvis fuis. a) Interim pluvia

od 1

iromete

hac fcecundatur humus ; . radices vero ftir-

pesque humorem fügunt & attrahunt, ut

sinem

vpter )

matris papillas infantulus.

Quis vero eas

id edocuit ? Et ne de majoribus hec tan-

tile 1

tum a Deo dici putes :

Quis, inquit ; ge-

m d

guit [lillas rovis ? ítillas inquam , guttasque

Produ&i-

fingulas quis genuit, non ingentis modo

pluvie, fed vel roris matutini ? quis ro-

gf i*

j

rem ipfum ita coxit & attemperavit, ut

u1

flofculis delicatiffimis alimentum , imo &

a m i

limacibus apibusque efcam prebeat fane te-

m !

iil

nerrimam , mox convertendam in dulce

fi'un[ au

mel ?.

paneti^

29. Et hec quidem Deum non cura-

gndem »

re , iaftrumentisque füis tantum artendere,

foritte!

cetera cafüm ferre , eft adhuc, qui evin-

" [lne t

cere præfra&us vol

et? Profecto vel unius

" [lum [

H

;hri«

( p

&) Pfal. 134. v. 7-

:14 ARS SEMPER GAUDENDI

j

Chrifti evincitur teflimonio. —Aefpicite , in-

quit, volatilia celi, quoniam 1on ferunt , ueque

[

metunt , neque congvegant. im bovvea, eg. Pater

veflev celeflis pa[cit illa, an cafu paícuntur,

&q

quos ccleftis pa(cit Pater ? Rurfus, cozfide-

Tüpi

vate lilia agri , quomodo cve[cunt ; non labovant ,

tià,

Via;l

nzeque nent. ) Unde ergo eis heec prattexta

tam nobilis, topa tam candida & decora? an

Unit

CILOrf

ca(u facta , cafu inventa, cafu fcapo viridi

füperexpanfa ? Deus fic ea veftit, inquit

Qué (

Cümja

Chriftus. Et vero aliud credere quis pof-

fit; divina nempe deítinatione haec omnia

TUr at

non evenire, que tanto ordine video di-

ltbus

gefta ? frutices füam habent altitudinem,

minima

fuam flores, flores finguli fua folia defigna-

tephr

tz latitrudinis, coloris, odoris, imo & nu-

*

I

IlS pto

mero fere femper paria

.

& ad hac om-

j

pore (

nia, culicem. etiam & mufcam ne excipias,

video.celum concurrere univerfüm.

tabity

I()tulas

3o. Quid enim? an viliffimus ille quan-

tumvis flofculus, aut limax ille abjectiffi-

fio d

org ;

mus, produci potuit fine humore & calo-

re, corporibus illis gignendis attemperato:

minime vero.

At calor undenam princi-

pium fümit nifi a fole; & a nube humor?

Ál

Rurfuüs , que nubium origo nifi fol, qui

radiis fuis quafi antlia vapores e mari edu-

th

Xit; & a falfupine depuravit ? Denique ca-

lor folis atque adeo fol ipíe, a quo de-

1nutn

4) Matth. 6.

3 A]

p

NDI

TRACTATUS TERTIUS.

Il

mum prodiit, nifi ab infinita illa artificis

ïefpz'ciie, l

1

Yi tf

omnia dirigentis mente ?

31. Quis hec duo non obftupefcar,

, D

g(caot

& quis non in tanti numinis admirationem

us, uf

rapiatur? primo , tam multa, tam ingen-

9 labot

tia; tam ftupenda inflrrumenta fuiffe prae-

via, & omnia adhiberi ad flofculi unius,

c preut

unius folii, vefpae unius, rana limacisque

decorat

efformationem : iisque efformandis debito-

ap0 Vi

que ordine collocandis inítrumentis , in-

it, nf

cumbere tantum Deum ? Deinde, non mi-

quis p

nori arte paucioribusque inflrumentis cae-

ec omny

video Q

leftibus opus effe, ad procreandam mufcam

minimam , quam ad gignendos maximos

cirodioert

lis dehp?

elephantes ; neque minorem illis , quam

his producendis a Deo induftriam adhibe-

imo &

d ha $

ri. Quis hic non admiretur, quis non ftu-

pore defixus hereat ? Certe minus id mi-

n edp

atfum.

rabitur, cui jam perfpectum eft, totidem

rotulas ab artifice adhiberi, ut in horolo-

yus lt

gio defignentur minuta fingula, quam ut

l

e a

hora integre, diesque tota.

Qore U

quenpe

$& yIL

enam [

j

gb lu

Adeo wonu e[e. Deo indignums ut. coutra

mü (01

l

gloriofiffanum fit , minima queque pro-

duceve , eorumque curam

penqe

eveve.

MTM

T vero inquies, ut illud demus; ma-

ml

32.A

gna fe induflria Deum impendere,

Ha

ut

ARS SEMPER GAUDENDI

116

ut füblunaria omnia producantur : illud ta-

la a

men non eft credibile, confervationi fingu-

T

lorum mentem advertere ; indignum id cer-

lu

te videtur majeflate tanta, vililimis hifce

ET

reculis & quafi nugis impediri.

Verum

bern

Ambrofio quafo refponde divinitatis cura-

€ceu

tor prepoftere. Quis operazov megligat ope-

dum

vis fui curam? quis deferat eg deflituat , quod

Iie

ipfe condeudum putavit ? f inyuria eff (nem-

Quem

egere, monne eff major injuria fe-

etm

pe Deo) v

ciffe : cum aliquid son feciffé nulla fit imjufüi-

j

nf

£ur, von cuvare quod feceris, [umma inclemen-

mod |

ia ? 4) Ne in pecudes id quidem cadir, ut

vVibit:

reCe ex Simplicio paulo ante dicebamus.

Dos,

Ruríus alio ià loco AwsRosis. 7) Eff ali-

uf

quid bac affevtione fhultius , ut feciffe dicatur,

itipf

HUR

sundum; $9 curam ejus mon ageve ?. Ut quid

fécit ; fi. mom. ad illun. pertinet quod — fecit ?

quam

Praeterquam quod illud liquido perfpicio,

Cs

iisdem plane calorum orbibus & inftru-

Ctte

mentis opus effe ut conferventur, quibus

impiu

primirus fuere producta, quod fàne dicta

confideranti manifeftum eft.

Quam

33. Verum fi rei indignitatem arguas,

Operi|

nimiamque fore Dei fe ad gramina , are-

Videt

nulas, vermiculosque demittentis abjecti-

Derbe

onem contendis, certe illud primo cum D.

cis ef

Color

Ambrofio Simplicioque urgeo. Nmþ f tlr;-

?

$) Amb. 1. 1. Offic.c. 15.

£) Amb. incomm,

M

fä '"'*.

I. ad Cor. par. 4.

NDI

.TRACTATUS TERTIUS.

113

: ild

les evant, cur omuino condchautur ?. Si inglo-

oni ing

rium ea coníervare , ecqua fuit gloria in

m id ot-

lucem protrudere, infamiz, fi ab auctore

imis hf

agnofcantur, futuram materiam ? $Si gu-

Venin

bernare ea, fi alere, pudenda Deo res fit,

tatis QUt*

eccur hec genita eít Patri tanto. poftmo-

Tigt q-

dum pudenda foboles? Certe ab ipío ope-

hu

ris exordio graviter errafíe dicendus eít,

Óf (act*

quem operis facti poenitet ; poenitet autem

jpit -

eum operis, cujus meminiffe pudor fit &

ii

infamia,

Igitur fi confervare res hujus-

inchima-

modi Deo indignum fit, certe non confer-

vabit: nihil enim íe indigpum committet

Deus, pudebit ergo Deum opus fuum

cebamus

Hj il

aenoícere.

uod fi id ita eft, jam certe

inipía rerum formatione erraffe dicendus

t t

? U 4«;3

eft.

Quod quia in Deum cadere nequa-

quam poteft, aut coníervare & dirigere

Ti fm:'?

erfpic

cenfendus eft omnia etiam minuriffima ; aut

certe non creaffe ; hoc vero prorfus eft

u

*

u quibm

impium.

34. Deindeillud urgeo. — An tibi quid-

fine d

quam exiguum, quidquam humile in Dei

operibus, quantumvis exiguis & humilibus

um u

videtur, morralis homuncio, & tamen fu-

d 1M€

perbe? aut minorem in flofculi, aut culi-

s o

]

cis efformatione artem , quam in folis ipfius

ccelorumque ingenti fabrica ,impenfíam cre-

nä)/am Í le

dis ? Auguftnum audi. JDeus ia artifex

ut miuov Wom f im

efi magnus in magnz';,

dncn

3

puz

ir$8

ARS SEMPER GAUDENDI

18

| r

parvis, que parva, uon fua gvauditate ,

Áf

mulla eft, [ed avtificis fapientia. metienda

[

unt.

4) Quibus verbis fi addere quidquam pof-

! jlu!

| quij

fum, illud dicere non verebor, majorem

rl

me longe artis eximie praftantiam & ef-

fe&ta in mufca & culice, quam in folis lu-

cidiffimo corpore comperire. Plura certe in

qpic

&i

culice nobis confpicua fünt artis argumen-

ind

ta.

Nam ubi duos tresve in fole motus;

lame

generalesve effe&tus & vibrationes agnofci-

celli

mus, millenos fane in culice , plurimum-

li.

que inter fe differentes & varios, oculis

ipfis intuemur.

"ttendat. cbavitas. veftva,

16f

Qquaq

inquit alio loco Aupuítinus, Deumque vel in

fivi

ulice agnofcite.

Quis difpofuit iembra. pu-

j

Cipi

ci$ €9 culicis, ut babeant. ovdinem . fuum, ba-

[

beant vitam fuam , babeant motum fuum?

apti

fident

Uzam bofliolem. brevem , minutiffimam confi-

GE 0i

deva quam volueris : fi confideves ordinem mem-

um

brorum ipfius, €$' animationem vite qua mo-

Cuids

vetuv, ut pro fe fugiat mortem; amet. vitam,

culi |

uppetit voluptates , devitat o

leflias, exervit

f

w[us divevjos , viget im wotu congruo fibi!

Jüxt

Cnitr

Quis dedit aculeum culici quo fanguinem fu-

lum

gat ? quam temuis fiftula eft qua Jorbet ?. D)

adde, quod per microfcopium culicem con-

tüm

templantibus patet; forcipes habere in pro-

pon

infe

boícide, quibus carnem elevent füccumque

mell

ex-

4) Aug. l, 1r. de Civit. c. 22,

malc

-&) Aug.in Pfal, 148.

p

J TRACTATUS TERTIUS:

3

!

exprimant, fic facilius attrahendum. — Quis

7

[

difpofuit ifla, inquit Auguftinus , quis. fecit

i

f

[

illaJ expave[cis i minimis? Lauda Magnumn:

m p

qui fecit im calo augelum ,. ipfe fecit in terva

najonam

vermiculum.

Ita ille.

nad

35. Et fane mirabilior mihi longe eft,

folis l-

apicularum in fuo melle conficiendo labor

certei

& induílria, quam lunz folisque labores

-gumerþ

indefeffi.

Quid magis ftupendum , quod

1005

tamen pauci attendunt, quam favi in íüGas

agnofci-

cellulas tam artificiofa diftin&tio ? fexangu-

rimutr-

lares omnes fünt zquiangule & sequilate-

, oculi

ra, figuramque omnium ifoperimetrarum,

| wfimn

quaque fibi fic congruant ut fuperficiem

j vt

favi exacte compleant, omnium maximam

ya p

capaciffimamque conftiruunt, utpote etiam

m D

quam in medio cellule. con-

aptiffimam ;

g J

fidentes, undique ore attingant. INam li-

m dl

cet octogonum majus fit hexagono, & um-

i t

nium ifoperimetrorum maximum fit cir-

e um

culus, tamen nec octogona neque cir-

o um

culi ita fibi congruunt , ut favi planitiem ;

jj 0

juxta f& pofiti; perfe&te compleant. 'Tres

yrin h

enim circuli fe. tangentes externe , triangu-

lum curvilineum in-favo vacuum deperdi-

',g;

?

l

tumque reliquiffent, quod neque alia apis

ficem ?

otuiffet occupare, nec ab ea; qu& circulo

oft n

pID'

infediffet, apicula, ore contingi & repleri

melle...Quis autem Geo

metriam illam ani-

Fuccumquf

!

malculo indidit, quam ne

homines quidem

ni

4

120

ARS SEMPER GAUDENDI

nifi longis demonftrationibus affequantur?

Jam vero aranearum telas qui confiderat,

[

quantum ifthic reperturus in tenuiffimis fi-

flino

lis. deducendis , jungendis, inter(ecandis

i m

artificium ?. Quid vero bombyces ? ut fe-

lud |

ís filamentis füis involvit turpis vermicu-

bere

lus, daturus tamen humanz. füperbie non

glor

vilem materiam ! ut poftmodum in alitem

jeà

converfüs, totam quam fibi ex infinitis te-

quaq

nuiffimi oculorumque aciem fere fugientis

Yeno

fili complexibus , ezdificarat capfülam, ita

tüdin

perforat & penetrat, ut tamen ne unius

etlor

quidem fili texturam frangendo interrum-

judic

pat? Quid his immoror ? Volucrum tan-

lim (

tum nidos afpice , alios quidem e limo fo-

nitate

lide fübaéto circa parietes pendulos ; alios

qui&-

e crinibus quos ne homines quidem eo

One

tempore reperirent contextos, figura quafi

luei

ad tornum exaca ; alios plumis molliffime

Cer

inter fe connexis flratos : rurfüus appetitus

guttl

animalculorum varios affe&tionesque confi-

Tan

dera, ut irafcantur modo (nam & mufcis

totu

fua bilis ineft) modo gemant & doleant,

Com

modo exultent & fübfiliant ; fupgiant modo

red

& averfentur, redeant rurfüs & comple-

Quar

&anturea , quz nature fünt accommoda, aut

&nt

incommoda. Hs inquam & longe plura

m

attentius perfcrutare , & fübductis rationum

fbrr

caleulis ediflere, an non haec admiranda

magis, quam ea qua cclorum orbibus

continentur ?

35. Sed

Dr

TRACTATUS TERTIUS.

I2l

T

35. Sed ne comparationibus adnaíca-

fiderat

tur invidia, illud dicamus cum D. Augu-

fimi f-

ftino: JDeus ita artifex €g magnus in maguis,

(ecandis

ut miuor non [it im parvis. Quapropter il-

? wf

lud ftatuamus, parem eum omnibus adhi-

ermi

bere induftriam, parem curam : neque in-

yie non

glorium magis efle , nec minus tanta ma-

» alitem

jeftate dignum , minimo flori, apiculeeque,

Jitis t

quam maximo celorum orbi invipilare. At

1gienris

vero ut id dicam tertio, cum de Dei magni-

Inp n

tudine & majeftate fermo fit, an vel ipfum

- Unius

coelorum folisque regimen , occupationem

errurme

judicas dignam Deo ,. majeftatem ejus fo-

( t«

lam fi confideras, & ad tanti numinis bo-

nitatem & mifericordiam non attendis ? aut

imo 10-

quidquam in celorum accurata difpofiti-

s; d

jdem &

one reperis dignum Deo, quod non in vo-

lucris minimz conítructione reperitur?

yn qi

volifr

Certe,; quod & fapiens teftatur, 7anquam

ij

apperi[

gutta roris antelucani que de[cendit in ter-

J

[-

vam , [ic efl ante te ovbis terravum. 2) En

ld 9

k ml

totum univerfi orbem , cum minima guttula

comparatum, & vero etiam eequiparatum ,&

doleuth

nr od

reéte : neque enim aut rei magnirudo quid-

quam laudis adjicit , neque exilitas provi-

conmp

.

r

dentig divine quicquam adimit

auget

gepu

eam potius, quo magis|humanis oculis ars

fübtrahitur.

ationut

[

mira

Hs

grblbllï !

a) Sap. 1*. v 23*

jj

$i

ARS SEMPER GAUDENDI

193

36. Quarto denique non fàtis univer-

CUT

f& nature providiflet Deus, nifi minima

Ti5 Ui

etiam viliffimaque curarentur, cum ea ipfa,

ris C

nature íuftentande aut . ornande fuerint

denti

neceffaria.

Alia enim in alimentum cete-

ler,

ris, alia in medicinam cedere debebant; alia

cred

nece(litatis, ornatus cauffa alia, in hoc or-

iic

bis theatrum prodire erat neceffe : Omnia

de f

denique, ut, quod omnium rerumi finis eft

que.

ultimus, artificem Deum fuüa varietate , ma-

quid

gnitudine, exilitate, artificio tamen in om-

türg

nibus admirando , proderent ac declararent:

hia

quod pluribus oftendere füperfedeo. . Hoc

certum eít, omnia mutis vocibus, non ca-

di fup

n

(fe5

los modo fed & minima gramina ; & ani-

Wor;

malia quantumvis exilia ezarraere gloriam

.

fi us

JDei.

us

5. VIII

qUt

Tnet

Hinc coucluditur , ii omnibus etiam miui-

Hic

mis nuature eventibus , admirandam «f

jeit

e? adorandam providentiam

dico

»

ez.

Llud igitur, hec confiderantes, ma-

be, (

37-1

gna animi fübje&tione admirabundi

cret

dicamus, magnum enim vero & peritiffi-

Qund)

mum effe artificem , qui fe in omnibus pre-

faiff-

ftet admirabilem ; eumque fümma accura-

QVen]

tione invigilare omnibus, qui ad minima

j

etiam, quaeque nullius videbantur pretii ;

accu-

iv

—

-t

DI

TRACT('ATUS TERTIUS. 123

ünivet-

áccuranda, tam inpentibus tamque accura-

minimi

tis utitur inftrumentis: adeo ut ne volu-

aipf

cris quidem minima , divinam illam provi-

foerit

dentiam follicirudinemque; quantuimvis ce-

1 at

AÀn cuiquam potius

ler, poffit effugere.

ant; d

credetur quam ipfimer, cui ramen nihil

hoc ot-

ita curz eft, quam füamet gloria, bonaque

Omnt

de fua divinitate exiftimatrio ? quod fi ita-

inis el

que indignum Deo eít, parva. curare, ut

ie; It

quid igitur de ea cura gloriatur ? Gloria-

in ome

INouue duo

tur enimvero apud Matthaeum.

rarent.

Hoc

palfeves: affe veneunt, €g! umus ex illis 102 ca-

dit fuper tervam fae patre vefiro ? & fi volu-

on ««

cres adhuc ea cura dignos judicas, en mi-

& n*

nora: Feffri autem capilli capitisomnes numera-

glow'am

ti funt.a) Quis id , quantumcumque rationi-

bus evictum jam fit, fine heefitatione ulla

aut errandi formidine credidiffer, nifi ipía-

met hoc divina majeftas palam fateretur?

"D

Hic pedem figo, hic fixus fto. Sine ulla

"d

igitur trepidatione dico, & adhuc parum

,

dico pro veritate rei, Deique magnitudine,

38. Nihil prorfus accidere in hoc or-

be, quod non divina providentia; ut acci-

yes, D*

^

j

deret, fu

erit decretum ; in eumque finem

cuncta ab eo inftrumenta füumma in

duftria

vtl

bus [

fuiffe difpofira , ut omnia prout eveniunt

j at

evenirent ; ea tantum fi excipias, qud a li-

bero pendent hominum ar

bitrio.

Neque

i

terra effet,

&

qu

Xhoc tantum generatim, terra ut

8) Matth. 10. v. 26.

124.

ARS SEMPER GAUDENDI

& non aqua, aqua vero aqua, ceteraque

fe

deci

id quod funt ; neque vero etiam hyemes,

eeflatesque ut effent aliquando , uti & fri-

alis

Tigt

É

r

ora & calores ; fed hyemes modo tam

igide quod fint hoc anno, :ítates quod

Ut

ID Y

tam ficce modo, modo tam humide, plu-

vie modo tam den(z, exacte tor guttarum

phà

millionibus fete & neque pluribus neque

efti

tem

adeo paucioribus (idem de cateris efto ju-

dicium) id totum in arcano Dei fànctuario,

null

fummo confilio fuiffe conclufum, idque ut

null

hanc hoc anno fcecunditatem terre daret &

t fo

non aliam : tum vero huic pluviz exclu-

topr

dende, celeftia attemperaffe inftrumenta.

pret

Praterea, ne unicum quidem flofculum,

abit

aut gramen in tota effe terre fuperficie,

f

quod non ejus crefcat arbitrio , decretoque

nit,

clare expreffo, ut quodlibet fuo quo creícit

celer

loco, enafceretur, altitudine, craffitie, co-

debil

lore, & pulchritudine exacte ftatuta & cir-

Onpi

cumícripra.

Ne unica prorfus arenula toti

prorí

adjacet oceano, nec minimus quidem in or-

&U

m

be eft pulvifculus, qui ;non defignatum a

Deo locum obtineat : nec ullo auferuntur

rolog

vento quantumvis magno, ut preefcriprum

imoj

ab eo excedant terminum, qui non mari

totün

tantum dedit terminos, & ventis pondus;

p

Tite d

fed & arenulee minimz & pondus indidit &

Türe,

terminos, eosque mutandi facultatem con-

j

ceflïtvventis ; €xcedendi autem ultra m

etas

ldenug

a fe

TRACTATUS TERTIUS.

125

DI

a fe pofitas, minime.

Nullum ex arbore

tertqu

yems,

decidit toto orbe folium, nulla volucris

alis profcindit aérem , quam non divina di-

& fri

.

.

do ttm

rigat providentia

in arboribus quidem

aut vento immiffo, aut humore fubtracto,

s qui

Jl

jin volucribus vero excitando & movendo

phantafíam. Denique nihil quod creatum

|EEarurm

neqi

eft interit, nullum animal emoritur, nullá

tempefítas , nulla intemperies aéris exoritur,

[fo j

tuario

nulla corruptio, nulli morbi, nulle peftes,

nulla mortalitas terram hanc corripit ; nulla

]ue [

yer &

ne formica quidem occcumbit, quin deftina-

exclu»

to prefiganturfingula Dei confilio & decreto;

mnenta,

rater ea, ut ante dixi; quealibero hominum

arbitrio inducuntur; & quidem ea arte in-

culurt

ftrumenta fua, ad hec confequenda difpo-

gerücie:

Teoq

nit, ut plane tali tempore & non alio , ea

celeritate aut tarditate; ea vehementia aut

Q at

debilitate , tanto temporis tra&u & non

jtes v

longiore aut magis contraéto evenirent,

1&de

unt univerfa.

mula t

prorfüs ficut modo contin

Neque hoc magis mirum eít, quam fi di-

j

( j

cam duodecim modo ictus campana in ho-

Qitim i

rologio a malleo quod fuftineat, modo fex,

feront

modo tres, modo unum, modo nullum,;

criput

totum hoc ex artificis, rotas ponderaque

on m

rite difponentis arbitrio, dependere & eve-

:

;

ond

nire.

d

idir

39. Quid modo reflat , nifi ut illud

1 [i)n

9

] mms

identidem inclamem Magzus Domizus ;

428

r

126

ARS SEMPER GAUDENDI

in operibus mamuum tuarum exultalo : a) &

Tnus

quamcunque pofthac naturz viciffitudinem

prov

dabitur fuftinere, illud ut cum tribus pu-

huc

eris maícule inpeminem. —Aezedicite omnia

mf

opera Domini Domino, laudate e9 fuperexal-

pros

zate eum in [cecula. — Benedicite glacies q9 mives

Tico

JDomino, Lbeuedicite noGes 9 dies Domino. b)

Quid enim ? non homo aliquis, imo nec

qua

angelus quidem, verum 2pfe dixit e9 fatla

pite

fuut.....Ipfe mandavit &2 creata. funt. c) Cer-

viri)

te non patiar folummodo , fed & gaudebo

inpd

prorfuüs ex animo, creata omnia Deo bene-

dte

dicere, hoc eft, ni fallor, ejus ploriam pro-

alte d

clamare : fiquidem exacta horologii dimen-

dütem

fio , & accurata horarum defignatio , laus

exim

eft tota artificis, quam campana, licet artis

Qlen

nefcia ; fuo clangore proclamat. Cum ita-

qUüte|

que tonitruis totum orbem coricuti inaudi-

lul

ero, ah dicam! quam accuratum eft hoc

Dera

horologium, cui tam preclara praludia in-

ferta funt affabre; audientiam inter morta-

pre

plur

les concitatura, attentionemque factura , ut

f

vocem Dei audiant; ejusque majeftatem ut

inte

agnofcant !

Da

40. O magne calorum qui & terra-

Íco,

rum arbiter, eterna Mens, Numen inde-

Quo

fatigabile ? quas tibi curaeque tua pares

qua

gratias agere poffümus, mortales homines,

'tellig

& Ífi nos fpectes,

indigni plane quos con-

x

idoy

fpicias ?

quibus verbis fat magnis extolle-

mus

4)

- &)Pf. 91. V. $. £) Dan.3, v« 71.. €) P. 32, v.

90

-

i

TRACTATUS TERTIUS.

d

): )u

mus eam, quam vel oculis ipfis intuemur

rudinem

providentiam, neque tamen mente fàtis ad-

bus pu

huc perfpicimus ? 24djwva incredulitatem

fe at

mofivam, à) coecitati opem fer, in omnibus

provide , in hoc quoque benefice & mife-

jjer

[

ricors Deus.

yuit. )

41. Hanc quafo auditores veritatem

mo m

quantum poteftis animo imbibite, & infi-

g fit

gite omnibus mentis , fidei, quin & rationis

j) C

viribus. Hanc enim de Deo opinionem fi

audeo

inpeffero, quid non peregero ? hoc igitur

) bene-

agite vos, hoc modo fit veftrum ftudium,

m pro«

alte de Dei providentia opinari: reliquos

(imen

autem dubiorum navos mentibus veítris

eximere, id tum mez cure relinquite , fa-

) , las

(et att

cile nulloque negotio omnia peregero. Iftud

autem cum mente bene fixum habebitis , il-

yum 1*

]

i inatd-

lud tunc fane & cum Chrifto appofite in-

,dii

eram , fi minutiffima quaque tanto opere

dl

procurat magnus Deus,

jNoune vos magis

r mortte

pluris eftis illis ?. &g fi fenum agri. ... Deus

fic veflit , quanto magis vos odice fidei : L)

du t

apax

(hem d

intelligo argumentationem tuam

Deus, vim perc

ipio, fed curam obftupe-

d

& n

fco.

Domine adauge mobis fidem : c) certe

'

i

quod ünum jam poffum,providentiam eam

fen i

À Pafö

quam admirabundus fuüfpicio, nec fatis in-

telligo, fupplex credo & venerabundus

homite

*

jos &t*

adoro.

. TRA-

o*

z

[

$) Marc. 9. v. 24.. ) Matth. 6. v. 26. 30

.€) Luc. 17. Y. f*

^ Vvy'

128 ARS SEMPER GAUDENDI

]

rumfi

fæääæ"- 7E936€97: -6936 9- -8930 097

inttof

Cum:

furus :

TRAÁCTATUS. 1V,«

trbar

n ,Un

'Tecum faàpientia tua ( Domine) que

ipitur

novit opera tua, quz & affüit tunc

percu

cum oOrbem terrarum faceres , &

hm p

fciebat quid effet placitum oculistuis,

ente [

& quid dire&um in przceptis tuis.

One . gr

óap. 9. "U. 9.

COHMe;

dabo jn

Verum cum non fufficiat [cive me, omuia

Ons n

a Deo adminiflrari, ut omnibur rerum

Tüm «

prava

eventibur acquiefcam , mifi id etiam . in-

0s (

teligam fapienter adminiflrari: omnia

ad firmandam peuitur magnam quam de

Que |

opini

direclione Dei ,. concipere debemur. opi-

henfi

aionem , offenditur. infiita. Dei. fapien-

pong

üa fcfientia.

Quen

pend

PROOEMIUM.

lior«

erint

Ix dubito multos arbitrari deceptos fe,

Qu

V

mirarique me, qui artem femper gau-

Qann

dendi, mentisque tranquillandaee & compo-

l'e('ep

nendee in tot adverfis rerum eventibus pro-

adeo(

miferim , ad divina myfteria , reconditas-

que rationes explicandas effe delapfum. Ve-

rmp

DI

TRACTATUS QUARTUS. g

rum fi penitius confilii mei rationem lubeat

introfpicere, fortaffis rem non improbabis,

Cum enim oftenderim, & vero etiam often-

v,

furus fim luculentius, omnia etiam qu& nos

turbant, a Deo effe ; inde petenda fuit medici-

na ,unde mali enaíci poterat occafio. Magna

) qe

igitur de Deo concitanda erat opinio, ut ea-

Jit tült

perculfus'er-ubefcat tandem homo; in ma-

€5 5 &.

lam partem ea fe capere, quae a tam fapi-

Jis t

ente Deo fuerint ordinata.

In hac opini-

Ís tl

one artem tranquillande mentis maxime

confiftere, jam planum faciam: praxinque

dabo imprimis unicam , qua millenas rati-

ones inuenire erit facillimum, in omni re-

t

- qerum

rum eventu , quibus tumultus animi aut

prevenias ne exfurgant, aut jam commo-

im i

tos fedes.

Deinde , ut ingentem illam,

afniily

quze huic praxi habendae praemitrenda eft;

u d

opinionem animo concipiamus, incompre-

henfibilem fapientiam Dei vobis ob oculos

i g

ponam; triplicem. nempe fciendi modum;

quem rebus omnibus rite dirigendis im-

pendit Deus.

Quod fi obfcuriora diffici-

lioraque quam ut recte capiantur viía fu-

erint, illud mementote, Dei arcana efle;

qua proponam.

Quod fi minus intelli

p

yer p

antur, illum tum, quem maxime cupio;

referemus fructum , ut maximi faciamus

of

PO'

s de-

ibus p!*

adeoque & adoremus fan&iffima eju

cret'a';

i V

fifl

130

ARS SEMPER GAUDENDI

creta, cujus profundiffimam Sapientiam;

lu

dum non capimus? admiramur.

li x

I.

Oi

6.

zl

0€

at

Ouod fi, prout omnia a Deo fiunt , ita

Japienter fievi, 9 in bonum fiuem ordinari mi-

ind

dete

. i pe

vfuafevo ,. 1um vero video me omui-

bus verum. eventibus debeve.

Inan

a fei

acquie[ceve.

mihi hanc veniam, incomprehen-

que.

bis

r

bilis Deus , ut arcana Divinitatis

tuge myfíleria paulo altius penetrem & per-

d d

(ilfim

fcruter » neque enim proríus id ago, quafi

fi ea me fperem poffe comprehendere, il-

Intre

tedi

lud enim pro comperto habeo , quod 7-

dicia tua abyffus anulta , à) & quidem tan-

CIef]

ta, ut ne Angelico quidem poffit ingenio

bo,q

pervadari. Verum non eo fefe extendit mea

totur

temeritas. FHoc tantum nunc ago, ut eo-

ij

rum, que me fides vera edocet, remini-

16 (

Ícens, agnofcam ftuporem meum , neque

[j þa

me effe, qui ea intelle&u poffim perfequi.

ini

I

Quod cum agnofcam, exfurget illico ea;

quam de tua providentia par eít habere

eutt

uj

mortales nos, exiftimatio: hanc autem cum

confequar, tum vero totum me meaque

Quaí

und

omnia, fanctiffimse tuz directioni, fine cun-

&atione lubens ac letus tradam.

omr

2.Hic

hüm

9) Pfalm. 35. v. 7. -

y

"TRACTATUS QUARTUS.

131

Jentiam,

2. Hic meus eft fcopus, Auditores;

huc collimo.

uod fi enim tria bzc mi-

hi penitus perfuafero, Przmo Deum effe,

omnia qui moderatur, & quidem non ne-

pligenter aut perfunctoria, ut ira dicam,

ii i

manu, fed füummum adhibendo ftudium &

ii -

induftriam : Dezsde non alio curas inten-

778

dere, aliumve fibi praefixiffe fcopum , quam

manifeftationem olorie fuz, hominumqué

a fe creatorum bonum & commodum ; ipfi-

yrelien-

que adeo magis efle perfpectum quid no-

bis conveniat, quam nos ipfi poffimus re-

initati

*

éle diícernere

*

Ttrtio denique; commo-

& pet-

diffimas eum , ut finem fuum confequatur,

) quäfl

inire rationes , facillimas & breviffimas in-

lere, l

T

od 3

edi vias, & aptiffima inrentioni fue per-

j

ciende adhibere inflrumenta ;; dic ama-

jem tl

bo;, quid demum obfítabit, quo minus me

i ingcnio

totum quieti dem , inrerque omnes maris

d m

hujus exzftuantes procellas, rideam & rma-

j U g

re,; & ventos & omnia, fecurusque dicam

renit*

in pace in id ipfum dormiam & "requiecam?

neque

in idipfum , hoc eft ea; quam de tua gu-

ef equL

bernatione tuaque fapientia jam concepl,

]ioo &

exiftimatione fecurus, o mapne Machine

( p

hujus dire&tor Deus! Turbetur íane mare;

rem d

quaffetur carina ; concutiantur navis latera,

m

undis obvolvatur, peífüm ire videantur

[ine. a

omnia : nihil timeo, non cafus, non fortu.-

Hoc fCiO'«j

nam, nam illam non agnoíco.

li

l23

clavo

122

ARS SEMPER GAUDENDI

clavo aflidere te; te San&tum, te Sapientem,

tb

te omnium rerum conícium, te Mifericojy-

de

dem & Bonum.

Ipgitur z idipfum quod

tio;

turbentur omnia , z pace dovmiam €9$ we-

ficie

quie[cam ; non enim turbantur nifi a te, fi

fopie

tamen turbari dicenda fint, quce dirigun-

prud

tür a te

.

.

nec alia fpe frerus requiefcam;

praf

nifi guogiam tu JDomine figulavitev im [pe

denig

confhtuiflüà :n.. — Enim vero figulaviter , hoc

« d

eft methodo prorfüs fingulari ; inducendo

que .

me videlicer in fanctuarium. tuum, & ar-

modi

cana Providentie tuze myfleria & inflru-

ln |

menta demonftrando ; quamvis quafi per

QUim

caliginem & fubobícure. Atque hec qui-

dem ratio eft, cur admiranda illa inftru-

menta Divini artificis , quibusque impen-

dantur rebus ; quamvis curfim expenderi-

U

inus.

*

fM)u

D

.3. Verum ut non füfficit viatori navi

expofito, merum omnem follicirudinemque

f g

Tit, q

ut deponat, naucleri füi inftrumenta fuit-

n

fe contemplatum , quadrantes, aftrolabia;

circinos, pixidesque fuiffe demiratum, nifi

id etiam fibi perfüadeat, & adhiberi ma-

4

gno fludio, & vero. etiam magna fapientia

a magiftro obfervari ventos , vada fyrtes-

inqu

que aut cognofci aut bolide pertentari ; de-

ant,

nique ex artis regulis, navigandi fcientia,

Tepi

« rerum nauticarum cognitione dirigi om-

lnün

nia; ita nec tranquillandis hominum men-

Tum

tibus

I

TRACTATUS-QUARTUS.

.133

piente

tibus füfficere videtur ea, quam habemus,

fiferico:

de codeftium orbium inftrumentis cogrii-

m qui

tio; neque vero etiam quibus rebus con-

n

ficiendis applicentur ; nifi etiam conftet ,

TINI

fapienter & recte adhiberi, ea qua par eft

*

du

prudentia

.

item finem illum, quem fibi

luiefcam

prefixit Deus, nobis maxime convenire ;

"N

denique omnia, qua circa nos aguntur,;

jfer,

ea effe, que noftra maxime interfint; ne-

ducent

que meliora inveniri potuiffe compendia

j &t

modumque aptiorem, quo ad convenien-

inftru-

tem nobis portum daretur pervenire,

ufi pet

quam is, quo finguli ferimur modo.

iec que

a t

ln

; m

yputit

Ut autem boc ipfum tibi pev[uadear , wuon

eft opus ommium. eventuum fcive vationes, eas-

gori t

que juflas e[Je ut judices : tamtum id certo ffa-

gineng

zue, & Dei fapientia buuc evemtum eff. defri-

"

natum , €9. tum facile acquie[ces vationes-

if

que invemies , quibus fatum

at v

defendas.

:

n

4

Uditores, difputationem de rebus fin-

gulis inftituere fi velimus, illudque

us

d

(

inquirere, an convenienter fingula eveni-

b

ant, qua hic five in nature curíu; five in

ntari;

'

j foe

republica, five etiam privata geruntur; fane

d*

infiniti laboris opus apgredimur , cum te-

um

rum eventus numero fint infiniti : eorum-

(

que

I3

:34 — ARS SEMPER GAUDENDI

que rationes indagare, uri immenfüs , ità

qu

&fk

& improbus labor, neque viribus noftris

par. Et tamen hac via infàni tendimus, ut

ia

Tami

de Dei fapientia judicium , prout nobis

quidem videtur , fàpiens feramus.

Mul-

füd

füimm

tum laboramus interim , contentione fana

máxima, fructu nullo.

Deplorat id Eccle-

Tnus

fiaftes

La

[2

n

Jolummodo boc imveni, inquit poft

indagationes rerum acutiffimas , quod. Deus

füer

tion

Jecerit. bominei vethum, $g üpfe fe iufinitis ai-

[cuerit. que[Hionibus, a) ad rem fane, hoc eft

Om-

od

pácandis anirnis, quae faciant nihil.

nia cum fe labore fümmo perveftigaffe fa-

froid

teatur fapientiffimus Salomon, hoc demum

Vente

intellexit nihil fefe intelligere, & hac de-

colur

blic

inum fümrna fuit fapientia, Zztellexi, inquit,

quod ommium operum Dei , muillam. poffit bo-

Otia

nità

-o irvenire vationem éorum; que fub fole fr-

unt.

Et quaüto plus laboraverit ad. queven-

,

dum , tánto mhinus invemiat

Tut

; etamfi dixerit

Japieus [e mo]e, — INom potevit veperire, D)

Ut :

tani

$. Alia & quidem contraria prorfus

vià incedend

um eít, difpurationibus omni-

Qu

tio,

bus finem fi vis ponere , omnesque diffi-

cultates enodare, hac nempe , ut numquam

etmni

rerum eventus; prout fünt; in fe ipfis at-

Ut

!

tendamus , priusquam eos in Divinz Sapi-

Dit:

entie luce füerimus contemplati. Clarius

Tatt

Hir

rem eloquar. Primo illud certum fixum-

que

Qui,

4) Ecdl. 7.

&) Eccl. $.

-

"TRACTATUS (lUARTUg 135

Dl

rem factam bene;

(is , )

que ftatuere. debemus,

& fic evenire debuiffe , ur re

&e nobifcum

: nollts

Imus;

ageretur ;

antequam rationem ullam inqui-

ramus, qua re

&e factam effe, nobis per-

t n

N

os autem contraria via infi-

m

fuadeamus.

dagare dum volu-

te firt

ftimus , per rationes in

mus an quid factum bene

: cum prius id

| Ecde

in rebus Deum concernenti

bus ftatuendum

t p

d facti ra-

fuerit, fadum bene, antequam a

d Dt

jb tl

tiones animum advertamus.

' 6. Certe fi curiofius in

dagavero ; cur

hoc dl

Om-

modo aftas tam humida, modo cur tam

noxize, an fa-

ff -

frigida, an pluviee fegetibus

modo fim in«

ventes, cutr modo aeprotem,

lemum

ot pa

lmarum vir Reipu-

yc d

columis, cur ifte t

blicze tam neceffar

ius moriatur, cur bella

, Inquii

]tirudine infi-

ii )

oriantur, atque his fimilia mu

"

nita earumque rationes omne$, cur eveni-

7

j

!

D-

ant, difcutere fi incipiam & ponderare, i

uv

finitis (ane me involvo queftionibus ; &

du

f

ut aliquam rationem invenerim, illico tot

j

J

ium fuggeret, aut ja-

yoni

tantasque in contrar

&urge, quam propterea

patior, confidera-

us ont

(antis timor, aut

tio, aut nature rem aver

u d

emolumenti commodique pro

prii aviditas;

unqi

fa&ti bo-

ut facile rationem illam que pro

decla-

j f[S Dd

nitate forte occurrebat , elifurus fim,

x 9

raturusque, nullam effe aut fane exiguam.

Chub

Hinc omnis perturbationis eft origo cum

y f

quid votis noftris co

ntrarium accidit; quo

qu:

I 4

con«

?

136 ARS SEMPER GAUDENDI

contra vel faltem preter rationem ea nobis

D.A

eveniffe cenfeamus

; rationum indagatores

vf

fane perverfi.

1101) (

7. Agedum itaque qui ita cenfes. An

gulo:

ergo.credis tu, quidquam horum, qua to-

4

pri

to geruntur Orbe, evenire fine Numinis

Providentia, id jam olim ab ipfa inde ater-

even

nitate füo dirigentis arbitrio , difpicientis-

e[fe.

que, quid , qua hora, quomodo fingula

[ p

evenirent, cum omnibus plane circumítan-

i&

tiis, quibus res (ineulas evenire jam perfpi-

alinm

cimus ? non arbitror id negare re ; jam id

of

fuperiore "Tractatu evicimus. 4) Id vero

confi

claritatis caufa jam addo, omnia qua na-*

türis

turam ípectant, nec ab humano pendent

Hon

arbitrio, eeterno & determinato Dei id ita

tüit

ftatuentis evenire decreto, omnibus creatu-

tüm

ris confpirantibus , ut Dei obediant zter-

Dei

nz legi.

Illud igitur fic habe, neceffario

tüs

omnia ifthec contingere, fi res creatas fpe-

bus

&tes ; libere vero, fi Dei fic omnia ftatuen-

Dor

tis voluntatem. Ea vero, ad quz fefe hu-

T

mana porrigere poteft voluntas & libertas,

Qu

ideo evenire, quod ab eeterno Deus ftatue-

tis

rit illa permittenda : hoc autem rur(üus íta-

CU[

tuit, quia id permittere, melius e re fua

imo & noftra effe ftatuit

e(f

» quam impedire.

ew

Etiam peccata inquies ?

Etiam , atque

þoc deinde . perfequar. )

Interim illud

Qu

D.

Ílin

$) Tra&. 3 )) Tra&. 6. Aug. l.3. de Trin. c. 4.

i

J

TRACTATUS QUARTUS:

—137

i noly

D. AvucusriNi repeto , zilil fieri fenfibiliter 9

iputora

vifibiliter (imo nullo prorfüs modo) quo

zon de interiore aula illius Imperatoris ; aut 108

Yes, A

qubeatur , aut non pevmittatur.

Hoc itaque

que

primum fit.

Numini

$. Deinde an nefcis, omnia hec rerum

le ant.

eventa aut imperata aut permiffa a Deo fic

icienti

effe difpotita , ut finem fibi in divina Men-

finpii

te preícriptum confequatur ? Tertio , an

imila

id etiam ignoras, finem hunc Dei, non

per(gl-

alium effe, quam fuam fibi gloriam con-

jami

ícifcere, quam quidem in eo arbitratur

] vero

confiftere, ut omnibus a fe conditis crea-

Ug na-

turis bene fir; & quidem tibi precipue o

yadent

Homo, quem per hec eventa tandem fta-

a

tuit ( nifi tu non vis ) ad falutis eeterna por-

T

tum provehere ? Hsec tua eft felicitas, heec

nt &

Dei dirigentis oloria.

Hec fi mihi peni-

gf

tus infixa heferint, quid àlia qua&ro qui-

bus mentem componam ; alia certe ratione

qts [

f

non indigeo, ut rationum omnium. füm-

,

(

mam in quocumque eventu habeam, cui-

Jibett

que penitus acquiefcam, a Deo fui hono-

ris apprime tenaci, meique boni inprimis

y (

ytisl

cupido, hac ira difpofita; ac propterea ita

effe debuiffe, nec convenienter aliter. fuiffe

J lüi

n dlff

eventura. .

E

9. Hoc judicium fixum indubiratum-

que fi habuero, preterquam quod ampli-

jf i]lll(':

]

flimum mihi campum aperuero, adorandi

E

j

in

n o^

w

138

ARS SEMPER GAUDENDI

in omni rerum fucceffu Divinum Numen,

quifi

fummo cum merito & religione, & vero

T e

etiam cum affuevero, fumma cum animi

& (e

mei jucunditate

illud inde referam com-

perfii

modi preterea , quod centenas illico hu-

buiff

manas, divinasque rationes reperturus tum

enti

fim, quibus menti turbate fatisfaciam , eli-

dicu

fürusque omnes eas quas natura , aut af-

nolu

fe&tio , aut etiam Daemon ipfe turbanda

tion

menti, non fine animi in

quietudine,; tqmul-

eamq

tuque fügperebant.

nem,

10. Praxim hanc quieti mentis indu-

cende accommodatiffimam , Ecclefiafticus

j

mihi jam olim prefcripfiffe videtur hifce

verbis.

-

Tor

ui timent Domnimumn (hoc eft co-

j

lunt, magni faciunt; eeflimant, reveren-

lico :

""

Ri

tur) zgventuut judicium juflum : &2 juffitiam

Tent

quafi lumen accendunt,4) qu& quidem ver-

illud

ba fic intelligo , ut preclariffimam hanc

hd

bati

praxin, quam pre manibus habeo , iis li-

türo

quido contineri commendarique prorfus

:

credam.

MU

vmodo attendite. In om-

11. Si placet

Du

nibus rerum eventibus , iis maxime que

[

nor

nos noftraque prope contingunt, illud nos

lu

precipue turbat, vexat, angitque, quod

infi

femper judicemus, id ita evenire non de-

licer

buiffe, aut non eo tempore & modo ; il-

evaf

ludque judicium ne nobis evellatur , con-

per

qui-

Àty

€) Eccl 32.

DI

'TRACTATUS QUARTDUS.

139

Nüme

quifitis undique, prout rationum feraciffi-

& ven

ma eft nature maligna affectio, ftabilimus

n anim

& (epimus argumentis: illud unice nobis

fr COTf

perfuadere conantes , aut id fieri non de-

ico li

buiffe, aut fa&um aliter futurum conveni-

[5 tUf

entius. Hoc autem tum femper facile ju-

m d

dicamus, cum, quod fa&tum eft, factum

qu d

nolumus. Voluntatem hanc perverfam ra-

rbande

tionum omnium qua menti occurrunt

furm«

eamque turbant, caufam effe atque origi-

nem, res eft manifefla.

l;ndu-

12. lllud enim ftatuamus, jure an in-

Vlicus

juria , non id quaro, ramen ad patris

: hifce

mortem anhelaffe te ; eo quidem inductum

e q

judicio, rebus tuis id quod conduceret : il-

stl

lico infinite propemodum rationes occur-

rent animo fic praeoccupato , que judicium

"

em iU

illud confirment; omnemque fopiant pertur-

m h

bationem , quam ipfamet etiam natura na-

)) ]ish'

tureque fenfus, fuo jure poterant excitare,

& vero etiam in íaxeo cient pectore.

Pmrfus

Quamvis autem id pudore prapeditus non

[ ott

fpargas in vulous, tamen ribi ipfi

dices

ime 0*

non indiferte, fenecionem fuiffe & filicer-

(

nium, pondus terrz, aliis fibique gravem;

illnc ?

e quo

infirmitatibus plane acerbis obnoxium, te-

licem profecto qui miferias has humanas

non &

9d0; !

evaferit , fortunatumque , uti non abs re

ll' ) COB

fperas, qui obtinuerit aeternitatis portum.

q

At vero fi longiorem parentis quantumvis

inr-

140

ARS SEMPER GAUDENDI

miferi & exefi vitam, tuis rationibus con-

ducere judicaffes, nihil certe ponderis mo-

hi eí

peru

mentive haberent rationes ille, nec vero

ulia, detergendo moerori tuo ; qua tamen

nien

effet

doloris omnis perturbationisque etiam ve-

ftigia,in priore eventu complanarunt. Tan-

guid

ner

ti intereft illud tibi per(uafiffe, fieri de-

buiffe id; quod fit, ut pleno marte omni-

fion

eXel

que ingenii contentione , recte id factum

effe, propugnes. At vero, fi res quantum-

g

D

hi

vis peffima, tuisque emolumentis prorfus

adverfaria , menti tuz judicioque infederir;

quià

conjugium puta plane difpar & contem-

Q?

ptibile ; illudque. ftulta quedam animee af-

quod

fe&tio prepedite menti commendarit per-

fput

fuaferitque ; fruflranez tunc íàane funt,

m

quotcumque ad diffuadendum rationes af-

h

feruntur; eas tu vel halitu difflaveris, ut

&b

ventus paleas, & quidem ipíius D. Pauli

me

teftimonio convelles & enervabis.

tan

13. Ita prorfus in omni rerum fuccef-

mit

di

fu agendum eft, ne turberis. Id prius fta-

tue tramquam indubiratum, ita fieri debuif-

Yig

fe, ita ratione fadtum , & quidem factum

t

convenientius ; & nunc nec aéris intempe-

tl

rantia, nec propinquorum mors, neque

Y

adeo fortuna ulla a mentis quiete ac con-

ftu

.

.

ftantia te poterunt dimovere

rationibus-

Que

que occurrentibus hoc unum oppones;

Titu

quo cuncla fopias, fcire te. factum bene.

14. At

ER

-

I4I

n

TRACTATUS . QUARTUS.

JUS C0l«

14. At vero, inquies, manifeftum mi-

U

hi eft, non omnia bene geri; nec,ea qu&

i W

eruntur bene , ea effe qua& non conve-

nientius poffent geri.

Melius certe mihi

? [l

m Ye

effer falvo & incolumi, quam fit lan-

to : melius cum humano ge-

nt. Tut

guido & segro

eri d

nere ageretur,

'fi neque bella neque diffen-

fiones orirentur, nec tam crudelia paífim

: Qrn-

exercerentur odia. . Certe quis non videat,

fadiun

anturm.

Dei quoque ex honore magis fore; fi nul-

la inter homines committerentur fcelera,

yoríüs

eder

quibus & humane & divine turbantur le-

&). Audio differentem te: & quidem:

nteme

ges ?

quod peccata attinet ;

longiorem exigit di-

Wt a

d -

fputationem , quam brevi dabimus. - Illud

modo generatim dico, aliud longe effe nul-

e fünt

Ones d

la peccata exiftere , aliud vero ea ut fint;

a Deo permitti; & fic, quanquam . fatear

, W

j

melius fore hominibus , f1 ea non comm t-

D, Pall

tantur, melius tamen effe ea a Deo per-

mirti, plenamque arbitrio humano conce-.

" fuC»E[

di libertatem, manifeftum dabo.

In cate-

nl

ris autem quibuscumque eventis, videre

jl debut(

te, ais, quid fit melius , quid convenien-

i n

tius, quid tibi aliisve accommodatius ; an

jpreti

l

paupertas

e re tua magis fit an divitize ; an

s; I

fecunda, an advería fortuna,

an vita deni-

que optand

a magis an mors; id vero pe-

tioni

Non eo

nitus nego & pernego videre te.

fe

] bett.

4) Txa&. 6,

T

X

145 ARS SEMPER GAUDENDI

fe extendir humana mens , ut iftud folide

que

tion

poflit judicare, prout paulatim difcurren-

do fecuturis tractatibus planum faciam,

tTaf

u

inin

g.

II

Ornn

- Probatur exponiturque magis jam dicta

ef o

praxis.

xis, |

funr

D modo generatim dico, in judiciis

pir

I yI

de rerum eventu ferendis vehemen-

Tius,

ter errate nos , quod rationes prius omnes

(iit J

ad trutinam vocemus , ut ea que nobis ac-

cidunt, bene & ratione nobis a Deo im-

Qu ;

f

miffa judicemus: ordine fane prapoftero;

Oplni

cum prius a Deo, atque adeo bene id fa-

elt j

&um Ílatuere debeamus, antequam ratio-

attem

nes in alterutram partem conquiramus.

cium

uanquam ne conquirere quidem opore

addi

teat, quietus ut fis.

Id enim fi menti in-

[

fixum habeo, Deum hujus; que moleftiam

fnon

mihi faceffit , fortune, Auctorem effe aut

bus

directorem, non vero eam, quam contra

que

me agentem video creaturam ; rurfus fi id

Git,

mihi perfüafero , omnia creata , aérem, ven-

V nnS

Qican

tos, frigus , venena , voluntatesque etiam

Veto

perverífas hominum, inftrumenta tantum

cemql

effe, quae füummum iftud Numen adhiber;

Wi q

ut morbum quo opprimor, calamitatem-

que

,

Es

N

143

Di

TRACTATUS QUARTUS.

d (oli

ro alias ra-

que qua vexor immittar: tum ve

[cortet

tiones non attinet indagare me, hoc unico

ïiamv

tranquillus judicio, juf/us es domiue, 9 ve-

&um judicium tuum. 4) Juftum, quia Do-

mini, recum quia tuum, hoc eft, füper

omnia fapientis Dei.

16. Et in hoc firmo fixoque judicio fita

ii

eít ea, quam ex Ecclefiaítico afferebam , pra-

xis, qua divinorum decretorum indagandae

funt rationes, quibusque cum delectatione

udicis

pafcatur, etiam in erumnis conftitutus ani-

emelne

mus. Qui tüment dominum , inveniunt judi-

ymues

cium juflum. 1) Quod quidem fic expono.

jis &t«

Qui reveretur Dominum ; reveretur au-

e0 m

tem , quisquis altiffimam de Domino habet

.

opinionem ; Zmveniet

udicium juftum , hoc

ofteto;

3117

eít judicabit illico recte & jufte a Domino

attemperari omnia.

At quomodo judi-

n nl

girams

cium iftud invenier inquies ? audi, id quod

addit Ecclefiafticus, Ez juflitiam quafi lumen

n o*

yenti i

accendunt ; quod quidem pro inítituto fer-

lolemäm

mone fic intelligo : Juftitia quam in omni-

bus fervat Deus , quamque fcio, eum ne-

effe d

y conit

que velle reque poffe infringere ; mihi fuf-

ficit, ut omni prorfus abjecta hefitatione,

s 1

dicam & ftatuam id factum bene.

Hoc

vero judicium mihi facem preferet, lu-

e etidfl

tantut

cemque dabit, qua plurimas etiam huma-

nas conquiram inveniamque rati

ones, qui-'

!dhlbeh

bus

ytater

&) Pfalm. 118

5) Eccl, 22.

que

144. ARS SEMPER GAUDENDI

bus factum fàpientis Dei fulciam & defen-

rem

dam, ad quas tamen extra illud lumen con-

Sac

fütuta mentis acies caligabar.

tum.

17. Experire hanc praxim, & manife-

dubi

fte rem fic effe, ipfa te tua docebit experi-

felici

entia Neque enim vidua quantumvis in-

diga , tanto in chariffimi füi mariti obitu

magn

dolore opprimetur, quin, fi femel hoc im-

e(l ]

biberit, alteque magna religione menti in-

lilit,

fixerit, a Deo mortem hanc immiffam,

tiamy

adeoque recte id factum & bene, flatim plu-

eju |

rimz,etiam ex natura petitee rationes ei oc-

prout.

curfure fint, quz factum approbent : tunc

preftt

videbit, rei familiaris fuiffe prodigum mari-

Siplent

tum, fliis jam adultioribus convenienter

Titione

mala qua dabat fübtracta effe exempla, alia-

infinits

que occurrent vitia, quibus fe mundo fa-

&0m a

ciebat contemptibilem ; denique plurima

QU n

jam cernet viduitatis commoda , que non

tet iy

nifi ad lucernam hanc fuere confpicua: ce-

Ziany,

tere autem, qua contra militabant, ratio-

pret

nes evanefcenrt illico; & cum illis nimius;

eflm

cumque per rationes fovetur, in immen-

inat

füm excurrens dolor.

$

Sipi.

18. Et vero fine ullis deinceps ratio-

Quam

nibus, haec una ratio, omni mentis tempe-

Quafi

ftati. fedandee füfficit, Deum effe cujus nu-

tüm ;

tu hec geruntur qu& eveniunt, juítum,

Cre (

Sapientem, & Sanctum.

Juftum; ut cui ni-

Quieti

hil placere poteft nifi quod re&um eft;

Sapientem, ut.cui perfpecta fünt omnia ad

ipitn

rein

m

Vl

TRACTATUS QUARTUS.

145

& defe.

rem fuüam meamque que poflint facere;

Qet Cor.

San&um , ut cui nihil ita fixum. eft & ra-

tum ,. quam per rerum eventus quantumvis

t müle

dubios & incertos, hominem ad fanctum

I eqpt

felicitatis portum evehere & promovere.

imyisi

19. Omnis itaque tranquilliratis ars ad

riti ob

magnam de Deo opinionem jam reducta

| hocin

eít. Ea autem opinio pr&cipue in eo con-

mentiit

fiftit, ut alte de fümma ejus fapientia fen-

miffn,

tiamus.

Parum enim fuerit magnam de

tim pli

ejus porentia exiftimationem

excitaffe,

:5 ] QC-

prout füperioribus tractatibus . utcumque

t: func

preeftitimus, nifi illud etiam animo hereat,

m mari«

Sapientem eum effe: proinde magna cum

ienenet

-

ratione & circumfpectione propemodum

infinita, rebus. omnibus moderari ; errare

npïa,aïw-

mundo f

eum a fuo fcopo prorfus non poffe; deni-

; plunii

que non aliam eífe rerum rationem pra-

ue Dl

ter ipfum Deum.

JDeus enim , ut recte Na-

fpicue:

zianzenus , eff ipfiffma ratio , & (i aliquid

reter rationem moliretur, jam Deus effe

at [aFiG

ls mirmiu

defineret. Ut igitur facile Dei decretis or-

dinationibusque acquiefcamus, ipíam Dei

j n*

Sapientiam , infinitamque rerum molem,

Ceps

"i

quam divina füa mente complectitur, fic

y

quafi generarim intueamur. lmmane quan-

ts E

Qu us n

tum ad opinionem, quam de Deo nos ha-

bere convenit, accedet incrementum: imo

altun

yr al j

quieti tranquillitatique noftre. Nam cujus

»

l

étis-

um *

fapiegtiæ fidimus ; facile diétis ejus fa

que

omii ^

i

L

ARS SEMPER GAUDENDI

146

.

que acquiefcimus

.

Quam facile duci fuo

arenr milites, de cujus arte militari non

dubitrant ? quam fine hefiratione ulla, re-

Ua

fponía petuütur accipiunturque a juris pe-

rito, cujus exiftimationem litteree apud om-

Diio

D

nes extenderunt ? quam pacato animo me-

dicing fümuntur prefcripte a medico; cu-

jus nomen magna imprimis rerum expe-

rientia ftudiaque commendarunt? tum cer-

te probantur omnia & fingula ; fic ut er-

zx.P

rores ipfos ab eo liquido commiffos, in

^i fül

alias conjiciamus caufas potius ; quam ut

Ton ut

quidquam ab ea quam concepimus opini-

(iis 0j

one detrahamns.

Contra vero timidi &

Tüm ar

trepidi poculum fümimus, quod ea mifcuit

ficere-

manus, de cujus experientia, & ftudio in

Thinor|

circumílantiis morbi indagandis & diícer-

incom

nendis, vel minimum dubitamus.

hetdis

fitos (

.20. Intremus iraque penitius SanZa-

Ver,

arium Dei , ejusque fcientiam: infinitam ,

1

aut fi humano more loqui liceat, ftudia di-

vina, libros, Bibliothecamque ; in qua to-

comp

Quisq

tus eft, perfcrutemur.

Thenr;

lVin

füerir

aCeri

d

nog

$s

anim

: 'ISn IIII

Vb

CTRACTATUS QUARTUS.

147

du fb

liari n

S.

III.

l;

Ut autem. [ummam concipiar de Sapientia

| j

JDei opinionem , vavie ejus Scientie exponumn-

qpud o

nimo m

zur ; feu [ciendi modi ac primo quidem,

ut beologi eam vocant , Scientia

dico t

fomplicis. intelligentie.

m eye

tum «t

21. T Neffabilis, & incomprehenfibilis Deus!

jc u d

licebitne tandem mibi mortali homi-

iffos, it

ni fuübire arcanum illud Sanctuarium tuum,

uam u

non ut ea, quz ifthic geruntur, intelligam,

j 0 iti-

quis emim cognofcet [eu[um domimi ? a) quis

imidi

K

tam arcana confequetur, aut cui ea pare-

, mf

facere tu ipfe poffis prout fünt, nifi non

(rdio i

minori te ? verum ut id faltem cognofcam,

& d

incomprehenfibilem effe. te; qui compre-

hendis omnia, neque limites ullos effe po-

fitos fcientiee tuee, qua tamen limiras uni-

'15 N

verfa.,

infntim

22. Utinam auditores, illud tantum

f i

comprehendere poílimus , quanto ftudio

i qua f

quisque noftrum fteterit fapientiffimee illi

menti, quamque profunde 'Theologiam;

Divinitatem , inquam , fuam perícrutatus

fuerit evolveritque, ut id tandem de nobis

faceret quod nunc fümus ! ah quanto id

nos gaudio permulceret, quantam daret

animi fecuritatem ! Certe audendum eft ;

fen-

N 2

4) ad Rom. t1.

«

ARS SEMPER GAUDENDI

148

perc

tentanda eít alea ; fübeamus altius Saendu-

avium Dei, & quamvis id certo fciam in-

a&ui

teligere Sapientiam tantam me non poffe;

& quantumcunque ingenii vires extendam,

durä

fipa

eam tamen non poffe contingere , 707 po-

zero ad eam, tamen ad id conducert tenuis

pote

entia

& exilis rantae rei confideratio , ut penitus

obítupefcam, ut totum me pronus incom-

pled

prehenfibili menti fübjiciam.

plac€

23. Omnia cafu arbitrabaris fieri , &

æ[El'I;

eífe, & confervari , & interire; imperite

homuncio.

An vero noffe vis; quanto la-

quorj

bore, quantis ftudiis & quidem quam

potto

l'æ *

)

'Theologicis & Divinis, Deo íteterit non

|

univerli modo productio, fed tu ipfe figil-

quot

diving

latim , eventüsque , qui modo te circum-

ítant, tam varii, tam implexi? Aulam Dei

d

dorur

interiorem fübi , fapientiamque ejus obftu-

peíce fi potes fatis.

Bibliothecam totam

fibile

u

per partes aperio.

24. Ac primo quidem, prima quee in-

Tas (

€Xer

tranti occurrit, & fine qua nihil confilio &

ratione extra fe, imo ne intra fe quidem;

Cr'eQ

O

ut preclari cenfent "Theologi, apere po-

tuit Deus, eff feiemtia finplieis: imtelligentia.

alio:

um

Simplex eít cognitio, quia tota in contem-

Quo

platione confiftit; nec quidquam actu po-

nit extra mentem Dei.

Eft autem cogni-

Dtoj

tio qua omnes creaturas poflibiles, totaque

Der

eternitate ab infinira füa. potentia creabiles

ord

per-

-RACTATUS QUARTUS. .149

NDI

percipit, & uno prorfus comprehendit

35 atf

fciam i

actu.

25. Hic jam in abyffum incidi, fun-

n pol

extendun

dum plane perdidi, nec habeo ubi pedem

Extende mentis aciem. quantum

; i p

figam.

(cet fenu

potes, o homo ! & fi vaftiffimum hoc fci-

it peniw

entiz pelagus potes vel cogitatione circum-

15 IOR

ple&i, homo non es, Deus es. Facite , fi

placet audientiam.

26. Non id dico, Deum jam ab ipfo

fieri, 0

imperile

eeternitatis, fi ita loqui fas fit; exordio co-

gnoviffs quotquot. jam funt, fuerunt, ac

aoto h

n qum

porro future íuünt tota eternitate creatu-

.

ra

5

parum id fane eít.; verum & quot-

rerit 01

Adeo ut in

quot omnino funt poffibiles.

p

divina illa mente fit: cognitio clara; perfe-

t i

&a & diftin&da infinitorum omnino mun-

hh

dorum, (infinitorum enim finguli funt pof-

um 05

fibiles) quorum rantum unus eft, hoc quo

nunc eft univerfum.

iNovit itaque infini-

tas omnino fpecies generaque hominum

]s a?

exempli gratia, ratione praditorum, qu&

J co[l(l]il)ö

creare fi libeat, poffit ; alias aquarum; ar-

(e qul &

borum , animaliumque infiniras fpecies,;

g p

alios denique mundos infinitos, qui ne uni-

j

i

cum quidem corpufculum, cum hoc orbe,

j o

quo fruimur, haberent commune; fed alia

n p

proríus omnia, quam quee videmus conti-

m of

nerent. In hoc vero, qui nunc eft; rerum

a, DOf

J

?

ordine & orbe novit non angelos modo

Jo

] Cl'eüb

3

qui

per'

1jo

ARS SEMPER. GAUDENDI

& d

qui nunc fuünt, hominesque & ceeteras cre-

aturas quae. aut fünt, aut erunt, aut fuere,

hos,

verum & infinitas preeterea cujusque fpe-

mine

ciei creaturas, quee quidem numquam fa-

pott

ture funt, fünt tamen poffibiles, earumque

nullu

omnium fipillaiim habet ideas tam claras,

nem,

tam diftinétas, ram accuratas, ur fi eas in

etj

lucem creando libeat edere, tales omnino

Dum,

exha

fiot future, quales in Dei mente ideaque

funt deftripte.

cum ]

27. Hanc vero infinitam infinitarum

fit, «

rerum pofífibilium. fcientiam Deo ineffe,

Non ]

Deoque competere , perfe&tus ut fit Deus,

di igi

id quidem manifefto liquet Dei naturam

Omnib

penitius confideranti.

Nam fi alias creatu-

dom |

tür n

ras non cognofcat, pretter eas quas jam

condidit, condetque in hoc qui volvitur

pror

rerum ordine ; id quidem fateri neceffe eft;

exhauftam effe hac creatione Dei poten-

'agam:

tiam, nihilque plane creare poffe, quam id

nof

quod adhuc eft creaturus, igitur abfoluta;

pine.

verbi gratia, hominum adhuc creandorum

Diun

ferie; que quidem ante judicii diem cer-

dari

to certius abíolvetur, exhaufta erit in Deo,

quar

homines creandi potentia. Nemo enim ef-

proc

ficere id poteft quod nefcit, neque cafula

Inm

etiam minima conftrui poteft, cujus non

tis ]

precefferit aliqua, in mente artificis, idea.

Quid eft autem ideam mente circumferre,

Cogr

| ià te

Qquam rem ut poflibilem cognofcere; cujus

eg

I5I

NDI

TRACTATUS QUARTUS.

TT (

ea eft idea ?. Quod fi igitur Deus, preter

at foen

hos, quos creaturus eft, nullum alium ho-

que f

minem cognofcat poffibilem , creaturam

; id fàne confequens eft,

quim i

poflibilem nullam

H

unomqy

nullum , preter i

llos , creare poffe homi-

Quod fi verum

m cart

nem, creaturam nullam.

fiest

eft, jam certe per hanc feriem tam homi-

- Qmnim

nurm,quam creaturarum adhuc creandarum;

exhaurienda eft divina potentia. At vero;

jdeag

cum hec feries futurarum rerum finienda

fit, etiam Dei potentiam finiri neceffe eft.

itarüm

ine[[e)

Non igitur

Dei potentia eft infinita : non

cujus natura eft in

t [Jeus,

eft igitur tandem Deus;

naturam

omnibus effe infinitum, quod qua

m abfur-

Aut igi-

$ u

dum fit dicere, nemo non videt.

tur negandus Deus , aut hanc fcientiam ei

s ju

| voliit

pror

füs competere ftatuendum eft.

28. Verum fine difputationum tricis

veft d

agamus rem. Hoc fane conftat, ab eter-

g pu

no fuiffe in Dei mente perfectiffimas ima-

, qui

gines , ideasque exa

étiffimas, rerum om-

-abfont,

eandortt

nium quafi'femina ; hoc eft cognitionem

clariffiiogam rerum omnium poflfibilium;

(em &*

quarum tamen infinire nunquam in lucem

ia

-ub

proditure fünt, nec aliam habiturz,quam

in mente clariffima, omnia comprehel:x en-

u al

tis Dei.

s

J

29. Neque tamen

cum omnia à Deo

iCis )

(2

ofci auditis, id credite fieri per

actus

cogn

;umfetfel

inter

fe diftin&os & difcretos, quafi unum

T0-

It C"j:

4

Es

3

1j2 ARS SEMPER GAUDENDI |

modo , modo alium, angelum modo, modo

Deo.

hominem , aut hunc primo , alterum deinde,

J

tertium tertio cognofcat, tempore aut co-

Mpie

gnofcendi ordine & a&tu difcreto & fepa-

ormr

rato, prout in nobis cognitiones variarum

obn

rerum, variis etiam a

á

ibus videmus effe

cit

difpunctas & feparatas; id enim exilitati

mentis noflrae tribuendum eft :

pro

.qua, quia

Da

ad omnes unico obtutu fe nequ

it extende-

pel

re, oculum mentis circumducit, ut diver-

lii

fis quafi afpe&tibus attingat fingula, quee

abíi

non poteft fimul multa.

In Deo . autem,

Omn

infinita inquam mente,.cum nullus fit com-

(;

prehenfive virtutis terminus, ita nihil eít,

Q«

quod aciem ejus fupiat; & tam diftin&e

itno

percipit, a&u tamen unico, univeríà, quam

Tent

1 unicee tantum rei cognofcendae , toram

Ipfür

mentis füz aciem ingeniumque impende-

tret.

3e. Vin' plura dicam ? certo id di-

co, cognitionem illam Deum ipfum effe:

D

Et fi cognitio ea non exifterer, Deum non

dhie

fore.

Adeo ut ficut effentía animze noftrae

eft effe rationabilem ; hoc eft, ratione uti

.

ita effentia Dei

poffe , poffe cognofcere

D)

3t.

€it, non poífe tantum , fed actu ipfo co-

gnofeere, quidquid cognofci poteft; Deus

ld

enim actus purus eft, ur loquuntur Theo-

LE

logi, nulla omnino poffibilitate involutus,

&t

aut mutationi ulli obnoxius, Quidquid in

Deo

D

TRACTATUS QUARTUS.

153

0, m

Deo eft,eft, & non tantum poteft effe. Ego

deind

fum, quà fum , & qui eft, mifit me. a) Ita fe Deus

QUE (

ipfe appellat , quod fi.vero non actu unico

& f

omnia comprehendat , certe mutationi eft

iatiamüm

obnoxius Deus; nam fi cum angelum cogno-

m d

fcic, non cognofcit actu eodem hominem,

exilia

profecto manifeftum — eft , mutatum effe

yt, ii

Deum, factumque ex Deo cognofcente An-

XEGT

gelum , Deum .cognofcentem hominem.

: dirt

Igitur non eft Deus. . Quod cum fit plane

TEU

abfürdiffimum, dicamus fane quod res eft,

autemy

omnes illas rerum omnium poflibilium fpe-

t Com-

cies, imagines, ideas, & cognitiones uni-

.h'll 6&;

co & puro actui divine mentis competere;

Wtnde

imo omnes illas cognitiones, fic in una

, quii

mente conjunctas, nihil.aliud effe , nifi

, (

ipfum Deum.

ppai

& V.

pil &

Quam nece[faria " fuerit. Scientia. fmmplicis

um die

Jeurm d

antelligentie . ad ordinandum . boc / Univerfum

€g bauc creaturarum [eviem , que

g n*

modo eff.

qior V

s itaque fic recte conflitutis & per-

entit UH

jpfo 9

31.HI

penfis, illud praterea fciendum eft,

ideas illas infinitarum rerum profus infini-

j ]u

Ut Thfü'

tas, magno ut fic dicam ftudio pervolviffe

eternam illam fapientiffimamque Mentem,

ol

K 5

ïdquidï

&) Exod. 3.

*

s

154 ARS SEMPER GAUDENDI

mo

& ut hbumano more ad homines loquar;

quafi deliberationem fecum inftituiffe, qua-

füo

lem & quem mundum, ex infinitis , quo-

Mei

rum ideas habebat in promptu , ex Divina

illa mente depromeret, & in lucem daret;

quo

nat

omnibusque rite perpenfis, examinatis om-

nibus rerum omnium circumftantiis, pon-

que

derarisque, que hinc & hinc occurrebant

cef

rationibus fine dubio infinitis ; tandem ex

pol

infinita illa mundorum congerie, hunc de-

Don

nique Univerfi ordinem , rerum feriem;

Tir

quam mundum hunc appellamus, & qui-

Jfäqu

dem folum, pro füa libertate ftatuiffe con-

ällqu(

dere & creare.

Rurfus vero quia in hoc

folur

rerum ordine feu mundo , infinitee alice

andi

fine

poterant creari fpecies rerum, quarum

ideas clariffimas in mente deícripferat : in-

h

finitis aliis preetermiffis, has fpecies Ange-

hun

lorum , hominum, animalium, fruticum,

fibi

elementorum orbiumque coeleftium crean-

vel

das fibi fümpfit, & non alias ; idque rur-

TO

fus libere, nemineque necefliratem . impo-

du

nente.

Tandem quia rurfüs in quavis cre-

T

aturarum fpecie, puta hominum, infinita

p

individua fuünt poffibilia , infiniti homines

po

alii, quam jam fint , infinite alie arbores;

«t

animalia infinita, infiniti Angeli prorfus alii

Pu

atque alii; omnibus rite expenfis has , quz

On

fuerunt , eruntque creaturas, & inter illas

fin

te, quisquis es, o mortalis ! feleoit fum-

ino

J

TRACTATUS QUARTUS.

155

loqutn

mo ftudio immenfíà illa & vafta Mens, &

[e; qi*

fuo quem conftituit loco & tempore , e fua

j QU

Mente producendum libere deftinavit.

.

*

nihil . eft' enim;

; Diint

32. Libere inquam

1 du

quod fu^remo domino neceflitatem impo-

atiS OT

nat ; ompmia ,quecumque voluit, fecit. a) — At-

que hinc iterum manifeftum fit, quam ne-

$, Ut

urebatt

ceffario ftatuenda fit in Deo irfinita . illa

Si enim

jem &i

poffibilium creaturarum cognitio.

Inc Q

non aliam cognoviffet rerum feriem feu

eriemy

mundum, alium certe creare non potuiffet,

itaque creare fi quando ftatuiffet mundum

( u-

e C0l

aliquem, jam fane ad hunc creandum; quem

in hoc

folum norat, neceffirabatur, cum alius cre-

g de

andus menti non occurreret, libertas enim

quuram

fine ele&tione non eft, incogniti autem nul-

v : 1

la eft electio.

Ut ergo libere creatum

s A

hunc a Deo mundum afleramus, alios pof-

fibiles cognoviffe neceffe eft; ut ex iis, quem

riütion

((l C[wn

vellet , feligeret rejiceretque. Quod fi ve-

ro unicum tantummodo poflibilem mun-

|rue TU

n n*

dum cognitum fatearis preter eum , qui

modo eít conditus , infinitorum illico co-

nitio concedenda eft Deo.

Infinita enimr

j inínit

foni*

offibllia cum fint , & quidquid poflibile

eft, fir cognofcibile ; confequens eíft, co-

arbor

'"nofcibilia effe infinita.

,ol'fus Jl

Quapropter cum

omne cognofcibile comprehendat Deus; in-

105 qllæ

finita fane poffibilia eum cognofcere fare-

aris

m.

gi[ fü

fi

&) Pfalm. 1134

::6 ARS SEMPER GAUDENDI

aris neceffe eft, Nulla enim ratio ad unum

illud

poffibile cognofcendum determinat, ubi in-

fadi

finita comprehendendi vis eft, & plura

j

poffibilia ftatuuntur effe, cognofci. qua

fuit

potlint.

*

Jid

33. At vero, inqui

es; libere cum agat

dire

omnia, cur hunc hominem potius crean-

Vogi

dum deftinavit, quam infinitos alios, qui

:

[/À

creati non funt, & quos tamen aque facili

füs

negotio e fua Mente poterat educere ? Ar-

QUil

duam rem petis,quisquis hanc petis. Quid

D

dicam? verum &illud interropo ego, cur

J

pictor aliquis hanc tabellam picturamve ex

Tnen

mente fua educit, penicilloque defignat ;

(i,

& non aliam ? quamquam comparatio hec;

i

ut video ,non plane congruit. Refponderi

qui

enim facile poffet, ideo hanc efformari pi-

€toris penicillo, quia hujus tantum & non

flet

alterius ideam in mente circumferebat ; &

lud

quamvis alias poterat efformare penicillo

qu

exprimendas ,. nullas tamen re ipfa effor-

D

Inaverat.

At vero in Deo id non eft ; om-

en

nes enim omnium rerum idee eque pre-

él.

fentes illi fünt , eque clare, eque ut produ-

fü

cantur faciles; cur igitur has füfcipitinlucem

de

producendas, rejectis aliis numero infinitis?

34. Quid refpondeam ,. quo me ver-

[)

tam , nefcio.

Et vero fcio. . Ad te me con-

&«

verto Mens increata, Mens Divina: in te

rerum omnium rationes invenio expeditas,

illud

um

)

157

'TRACTATUS QUARTUS.

d'omm

illud cum fcio, deftinato hec confilio a te

mog

facta. Nam ut recte monet Sapiens: 7ecum

af-

p pl

fapientia tua , que ttovit opeva tua , que v9

d qu

jfuit tunmc, cum orbein tevravum faceves ,. &9

Ciebat , quid effet placitum oculis tuis, €9 quid

1m 4

dire&hum in praceptis tuis. aà) Morrales! quis

cre

cog

.

novit fenfum Domini , aut. quis coufiliarius

3 qi

ejus

fuit? D) inquit divinus Paulus: & rur-

e facll

füus

fapientiffimus Salomon , quia omne; quod

2 A

voluevit , faciet ; €9 fevmo illius poteftate ple-

Qu

nus eff , nec quisquam diceve ei poteft , quare ita

), CU

facis ? c) Àn non fatis eft fcire me ; im-

we ex

inenfam illam Sapientiam, poft tanta ftu-

dia, tantamque in expendendis omnibus

fxgnat )

Q D

inftituram deliberationem, ita flatuiffe, ut ac-

yonderi

quiefcam & dicam : fa&tum bene.

m p*

35. Verum cum etiam illud mihi con-

ftet, omnia , quecumque agir Divinum il-

; &t

di; d

lud Numen, ad füam gloriam. honorem-

eniCi Ü

que referre, univeva emim proptev femetipfum

opevatus eff Dominus , d) illico fit illud plane

l dir

credibile; hos Angelos , hos homines; haec

eü)üm

élementa, hos codlos, hoc denique Univer-

üe pfæ

[ I'Odu'

füm pre ceteris omnibus creationi fuiffe

deftinatum, quod ha creature maxime ad

inhed

onducerent ;

ipfni

loriam füam promovendam c

Aut fi alias

oftentationemque artis füz.

me y"

me «t

etiam creaturas poffibiles effe contendis, ad

are

a:inw

£) Eccl. &.

(iti

a) Sap. 9-

[pe

'£) ad Rom. r1;

d) Prov, 16.

jl

158

ARS SEMPER GAUDENDI

artis demonftrationem, pra his; que defer-

lium

virent;id vero preterquam quod tu nefcias,

cpm

neque ad id probandum quidquam prater

dem

conjecturas afferre poffis ; certe flatuendum

toni

eft, has & non alias ab artifice fümmo effe

6; !

electas, in quibus & per quas Sapientie &

lis à

Scientie füe, imo & Bonitatis & Miferi-

cordiz thefauros abíconditos re ipía pate-

omr

faceret & declararet.

Qza Vvero motus ra-

qua

tione id eperit, nefcio ; rationes non inda-

diffi

Il

go ; fed faétum approbo, veneror & adoro.

Cünfi

Et vero , quis pictorem appreditur ; perir-

jl

que,cur per hanc picturam potius, quam

lxo,

per aliam voluerit artis füze fpecimen dare,

QOV

eamque commendare pofteritati, cum aliae

debi

füpereffent ideze, quibus zeque id facile con-

Cite

fequeretur ? certe quia per hanc nomen

pro

fuum commendare volebat, non per aliam:

inte

nulli ideze injuriam fecit, omnium fabrica-

füm

tor, & proinde omnium dominus.

al

10

36. Miferi, fi naturam in nobis corru-

vol

ptam , at fi deftinationem Dei attendimus,

ple

feliciffimi mortales! quantam habemus Deo

€eri

maximo gratias apendi materiam vel ex

Que

hoc folum capite , quod nos ex infinita il-

üt

f

la hominum poflibilium congerie , fipilla-

tim nominatimque exceperit, per quos

W

fuam ipfe gloriam commendaret ? quid,

Pla«

quod & illius glorie percipiendae capaces

der

offibi-

fecerit ? Ubi pra tota hominum p

Ad

lium

DI

159

: 'TRACTATUS QUARTUS.

g defer.

lium infinitudine , id fumus meriti ? quid

lr

egimus, quid contulimus ? Rurfus identi-

dem id cogita, qua quaío fronte , dispofi-

|prant

uendom

tionibus ejus fanctiffimis audeas intercede-

mo eft

re, totamque idearum fymmetriam quere-

ontig &

lis indebitis interturbare ?

Mifen.

37. Quafi vero in artificiofiffima & ad

à p

omnes artis leges exacta pictura effipies,

JtüS It«

qua fecundum perfpectivae tenorem magis

: inde

diffite ut appareant , obícurioribus obdu-

cuntur coloribus, minoresque defignantur,

adoro,

jufte conqueri poffint , quod eo ftatuantur

pe[i[-

quam

loco, quod tam obfcuro, quod tam exigui

| dttey

efformentür mafculi, cum nullo labore in

m g

debitam educi poffint altitudinem. . Quies-

]l o

cite quafo infani maículi , neque pictura

noma

proportionem veftris obmurmurationibus

intervertite: fatis id quidem vobis glorio-

Y du

fübris

fum eít, a mente artificis eductos vos, cum

alios poffet quamplurimos efformare: fàtis

is f

vobis fit, effe , & tabulam illam artificii

plenam pofitione veftra condecorari. lllo

ndini$;

msDo

certe debebatis effe loco; & non alio, ne-

que clariores, neque adeo etiam majores,

vdd

Oc

fniti *

ut artem fuam pictor commendaret.

Ífi vos non percipitis, fatis id fit, artificem

; f

Q

id dignofcere, artifici fic vifüm , artifici fic

r qi

placuiffe. Pluribus rem non explico: vi-

?g

l

detis oppido, quo rendam & quid velim.

CQPECCS

Ad alia faciamus gradum.

Pofflbï-

ga&Iï,

]u

B

:

]

160 ,A.RS SEMPER GAUDENDI

pofit

S. VI

Qione

omnit

Exponitur. Stientia. Vifionis : d* quomodo

füm (

Deus . creaturas veipfa. aliquando creandas

minin

ordiet ac difponat.

ju &

Ognita itaque beneque perfpecta tb;

hon

'-afs.C

ta poffibilium creaturarum congerie,

decrevit Deus aliquas; pretermiflis ccteris,

tend;

e Menre fua educere & in lucem dare : il-

ut fic

lud inviolabili ftatuens decreto, quot fo-

tionil

rent & numero & fpecie : quafi fi pi&tor

&do,

certo ftatuat ,quot & quas effipies in rabel-

(1 qui

lan fuam velit educere, & fpe&tatorum

1on (i

oculis vifendas proponere. Hoc decretum,

um

non temporis, fed nature, ut 'Theologi lo-

pofta.

quuntur; ordine, fübfequitur fecunda in

efcri

Deo fcientia, que in Scholis dicitur Scieu-

térpre

tia' F'ifiomis, & recte.

Uti enim videnti ea;

tonpilug

quse videt, prafentia effe neceffe eft, ita per

|

ET

hanc fcientiam , omnia quae poflibilitatis ar-

téttig

canas tenebras evafüra fünt, & tota seter-

COf

nitate funt'creanda aut futura, fiunt pre-

0109j :

fentia Divine Menti, apud quam nihil fa-

7770

turum eft: eaque in fe ipfis; quafi eterni-

tati füze, qua omnia tempora complectitur,

q ver:

coexiftentia intuetur.

fing,

39. Adeo vero exacta eft hec vifio,

p

uti (

ut penetret prorfus rem omnem, omnem

& af

gaturam comprehendat; proprietates., dif-

po 1tl-

DE

-

Vl

TRACTATUS QUARTUS. réi

pofitiones ; fitus omnes pervadat ; perfe-

&tionem ; numerum ; magnitudinem rerum

omnium exacte norit; adeo, ut in tota re-

gum

rum omnium congerie ne capillus quidem

tundt

minimus, non arenula, non atomus fit, cu-

jus & pondus; & exilitatem , & duritiem

od t

non exacte penitusque difcernat & videat.

0ngr

40. Neque id mirabitur, quisquis at-

tenderit, omnes omnino creaturas ex Deo;

C&RECTS

le: d

ut fic dicam, effluere, hoc eft, ex cogita-

yor f

tionibus ideisque, que in Dei mente funt:

adeo, ut nulla poffit effe creatura, ne mu-

j pi&or

n tabd-

Íca quidem aut viliffima formica, cujus idea

.

orum

non fit in Deo

.

neque alio modo extra

ectetu

Deum in naturae hujus quafi tabula fit ex-

glogi l

pofita; quam prout in Divina Mente eft

x t

deícriptà.

Ita Divinitatis ille magnus in-

iur if

terpres DioNvsius : Omniuim cau[am . prius

confltuiffé ommium vevum exemplavia conce-

videntih

eü, i[aptï

deudum eft - --- Exemplavia autem . dicimus ;

ylitas d

e[feutie verum effettvices vationes, que in Deo

t d

conjyuntle aute fuerunt - - - Divinasque ac

fiux *

bonas voluntates , que conflituumt eg. faciunt

ommia. d)

» niii^

yfi at

41. Obfervatione inprimis digna funt

ea verba, rerum que im JDeo comjundia aute

nP]gälülh

fuerust. — Quod quidem, fic intellige.. Ve-

j

f

luti fi aquz per fex feptemve canaliculos

aC [

ex caílello conchave defluant , nihilominus

) of

:

L

in

V dl

a) D. Dionyfius de div. nom.c. $. in fine,

Po[l[l*

ARS SEMPER GAUDENDI

162

in ipfo fonte fuere conjuncte , conjun&te-

Quo

que unam conítituebant aquam, quae mox

lus (

per canales in lucem prodeuntes fuere di-

E

ipfür

Ícretae

D

ira, imo longe perfectiori modo,

fam

creature omnes in Deo fuere conjuncte,

türa

conítituebanrque unum Deum : quz dein-

eft

de cum : e Divinitatis fonte derivari coepe-

pitn

runt tamquam rivuli, fingule feorfim fa-

Ita diferte divinorum

preh

€tee fünt creaturae.

nibu

conícius, ipfemet Joannes. «) Quod fattum

Ti pi

efl, in ipfo vita evat ; ita commate difpun-

exud;

gendam effe hanc fententiam docet Aucu-

STINUS , eamque, in rem meam fic admira-

Rs

uid efl boc ? fa&a eft

bundus exponit.

Ti qo

zerva , [ed ipfa tevra, que fatla e[l, mon eff vi-

tffeq

10. - Efl autem in ipfa [apientia [pivitualiter

uits

vatio quedam , (Ideam dic) qua fa&a e[f ter-

Dor G

vya : bec vita efl. Et rurfüs poft pauca. Sic

intelf

ergo fratres chariffüni , quia [apientia Dei, per

Tiemq

quam faca funt. omuia, f&cundum avtem cou-

Yolünr

zinet omuia , amtequam fabvicet omnia; binc

trüder

que fiumt per ip[am avtem , mon contimuo vita

Qtdine

Junt , féd quidquid fa&tum ff , vita eff in illo.

lt tot

)) Nemini iraque mirum videri poreít, ni-

Ia n

hil effe in toto rerum ordine creaturave ul-

Sjts (

la, quod aciem ejus effupiat ;; nam praeter-

quam quod eas in fe ipfis quafi preefentes

Titst

videat, cognofcit praterea eas in

fe ipfo.

Ut ef

Quod

' imag

&) foan. z.

5) Auguítinus tr. 1. in Joan.

circa finem.

: UI

Vbl

TRACTATUS QUARTUS.

164

njunde

Quod fi ergo aliquid effer; quod non peni-

Qu Ti

tus comprehenderet, jam vero neque fe

füere d

ipfum viramque füam comprehenderet ;

; modi

nam quod fa&um ef?, & extra ipfum crea-

njunda,

tura eft, Joc, in ipfo vita eff , in ipfo Deus

Q du

eft. Si ergo quod factum eft, non intelli-

ri p

pit nec comprehendit, neque fe ipfüm com-

yfim f

prehendit, adeoque non eft numeris om-

Viorun

nibus perfe&us Deus. Quod tamen fieri,

1fb

ne per Deum quidem poreft.

difpu

. 42. 'Tandem habita rerum omnium tam

: AUGU-

exacta notitia, demum accingitur Sapiens

yxdmirde

Deus, ut eas omnes & fingulas ordine bo-

fid d

no componat, finique quem fibi prafixit

a du

affequendo accommodet.

Quis is eft, in-

pult

quies? nullus certe, nifi Divinitatis fuze ho-

nor & gloria: quam quidem in eo pofitam

d ir

a *

intelligit, ut univerfüm illum mundum fe-

riemque rerum, quam intelleétu percipit;

j D

j

voluntateque libera creare & in lucem pro-

trudere jam decrevit, optimo quo poreft

iil W

j

ordine difpertiat , & in rem deducat ; fic

ut tota rerum facies, ordo & fymmetria,

"EL

od

ipfaluce clarius egavvenz loriam Dei, huc

Ts

ejus omnia collimant ftudia.

n

43. Et vero fatis conftat, artem amoe-

gt

nitatemque picturz nobilis non id exigere,

ut effipies finpule , feu perfone rerumve

j m

ng

imagines, eeque exacte fint exprefIz , eeque

concinng, eque al & expaníz : imo con-

J 104"'

2

v

tra

,

164 . ARS SEMPER GAUDENDI

prim

tra potius , eequalitas illa turbaret omnia,

imperitiamque pictoris argueret ; cum ma-

CTent)

plant

nifeftum fit, aliam quidem perfonam an-

trorfum quafi prodire debere, aliam vero

Qipne

cülta:

retrocedere ut accurata perfpectivae ratio

habeatur, in qua quidem picture perfectio,

ceffa

ars amoenitasque confiftit, neque enim fatis

&q

eft nefcio quot mafculos in tabulam con-

proc

jeciffe fic quafi temere, nifi ordine inter fe,

que

fitus pofitionesque fingule, ex arte & de-

Crant

thean

coro difponantur.

44. Sic prorfus in hac nature tabula

CL

Non id fíàtis erat

exornanda actum eft.

creaturas producere, ut recte cenfeantur

Que ir

produ&e, nifi per fua queque tempora;

Kbm

& loca nature apta, rite & ordinatim di-

Vüs,

l^.

erantur.

Quod fi enim quotquot fuere

Tatür

i

fuit

uturique fünt homines, cetereque, qua

modo fünt, creature , uno temporis mo-

dis ,

Adec

mento producte , & in hac mundi tabula

uno eodemque die fuiffent expofitee , que&

Ídio.

Gf

demum terra tantam rerum hominumque

farraginem fimul capere potuiffer ? unde

lIt ir

alimenta tantee multitudini alendee füffecif-

jum j

fent ? idcirco conveniens terre fpatio crea-

hübu

turarum multitudo creanda fuit, certus ar-

Que.

borum planrarumque, certus animalium,

Yeris

hominumque numerus mundo huic expo-

tum

nendus , qui & terre füfficeret, & cui alen-

fpiCiw

do terra abunde füppeteret.

Illis itaque

terit

primo

-

£65

NDI

TRACTATUS QUARTUS.

RUO

primo illo mundi nafcentis exordio pro-

qunm

creatis, feu hominibus feu animalibus aliis

nam d

plantisque , fimiles fibi fpecie creaturas pro-

üiam vel

ienendi, a Sapientiffimo Deo virtus & fat

iv m

cultas, fumma providentia ; fimul eft con-

ceffa ; fic tamen, ut etiam providerit, quot

perfe&ic,

enim (

& quaz, quo tempore, & a quibus fuerint

Jam QU

procreande , fübítituendaeque earum loco;

: jnter

qua lapfü temporis ex Divino decreto

e&o

erant interituree, locumque hunc & quafi

theatrum orbis ceffure poft fe exponendis

creaturis.

g tabo

at erat

45. Et quidem , ut hanc interitus ortus-

que in rebus omnibus viciffitudinem infer-

afeantur

tempott

ret, mira fane induílria cclos, nubes; plu-

vias, hyemes , aftates ; nebulas, ventos;

um (

got fit

naturam omnem , fuis temporibus difpo-

fuir & attemperavit Deus, aliis ut gignen-

qu, Q

dis , corrumpendis alis ut fubferviant.

) oris n*

Adeoque ridicule proríüs perfuadet fibi ne-

yi dl

Ício quis, cafü & fortuito fe venenata aut

fitz; qi

certe mala afflatum aura, qua ejus tentata

)mi[mmqllf

fit imo & afflida valetudo ; cum ab ipfa

a

jx il

jam inde eternirate Deus conftitutum illud

habuerit, ventos eo modo difponere, aérem-

bxutio *

que ifta intemperie corrumpi ; qua corripe-

, cenmt

reris tu, eo prorfus tempore, quo interi-

mimzliilmz

tum tuum, convenienter naturz deberi pro-

hoic

fpiciebat. . Atque pari prorfus ratione; in-

teritus ortusque omnium omnino rerum

[[is 10

3

per

prmw

[

166

ARS SEMPER GAUDENDI -

per fua loca temporaque, fecundum natti«

din !

re tamen id exigentis leges , digeffit fapi-

pulc

ens Deus.

Cum, enim creaturas omnes ;

quib

Angelos excipio & animam hominis , cur-

1utq

in r

ruprioni obnoxias creare pro íua libertate

ftatuiffet, ita ex ea; quam de fingulis habe-

Cmr

firib

bat; fcientia & notitia, fingula inter f& ftu-

pendo plane artificio attemperavit; ut fin-

p

0

oula fibi manum darent : & ut ad exortum;

erant fütürà àdjumento naícituris, ita &

qua

occafui praeberent caufam; interituris futu-

&qu

ra offendiculo,

Iæg

46. Àt; cum non tempora creatura-

patar

rum folümimodo ordinanda effent, fed &

&pol

compofitiores; ftatus , naturaeque earum;

que |

qu& eodem temporis tractu fimultanee in

Tatür,

hoc theatrum mundi erant proditur&i, aut

Tietat

ut in comparatione heream, in hac natu-

Tent,

"

r& tábulà erant exponends creature i cer-

40

Íord

te in earum ordinatione admirabilem fefe

demonftravit artificem, ingeniofaque pror-

pie

Ut

füs manu fingula defignavit.

Id enim pi-

&oris egregii eft, varietatem tabule dare;

Yan

& in varietate, artem & amaenitatem. Et-

pid

enim fi omnes omnino creature, ea qua fol

adu

lor

claritaté forent fpe&tabiles, quae demum ea

foret natur& comtnendatio ? fi omnia om-

fe :

nino animalià; Elephantes magnirudine ex-

Tün

&quarent, quam parvus earum effet ufüs?

Tet

1 aque omnes, ienis calore pollerent,quam

«f

lu

2

D

TRACTATUS QUARTUS.

167

m atl

diu natura fübfifteret ? fi terra adamantis.

fft f&pl

pulchritudinem duritiemque prz fe ferret;

Qmnó;

quibus tandem aratris fubig

eretur, parare-

? certe attentior

H

lls , QU

t.rque ferendis frugibus

in rem füam fuit Deus, qui perfectionem

libertit

[is bdbe

cmnem ita temperavit & per fingulas di-

flribuit creaturas, ita fitus locaque digeffit;

r fefu

) Uf üll-

proprieta

tes eas dedit, ut meliori fane mo-

do exponi non potuerint.

Non quod

XOTtufl

iià

quavis creatura , alterius perfectionem ad-

a&quet aut zemuletur; quis enim dicet ter-

j fütt-

rg glebam

adamantis pulchritudini com-

? fed quod optima ratione fint

eatürds

parari poffe

f( &

expofitee ; propriet

atibus iis dotate fingule;

hoc eft,

earuma

que fini, quem Deus prafixerat;

paturg füftentationi , pulchritudini , & va-

neg

rietati inducendz, quam maxime conveni-

ür, di

rent.

Er hoc quidem fenfü, melius effe

yic nl

ajo, terram effe inconditam, obfcuram &

a ; qu

fordidam glebam , quam fu

mmi fplendoris

jlet f

pretiique adamantem : prorfus uti dicen-

Q p*

dum eít, informem homuncionis; obícu-

eniri [*

ramque in pictura perfpectiva ultima; de-

H

uf df

i&am effipiem, melius ifthic eo modo

m P

i

l

adumbratam effe, quam fi vivaciffimis co-

ag

loribus clariffime expreffa, primarum que

Fj d

t perfona-

fe in primo tabulee plano offeruri

niia 0l*

rum, accurationem vivacitatemqu

e füpera-

TU

ret: eft enim prout fitus & diítantia ;

ho;

]"'erullsï

uam

eft; prout ars requirit.

47.Ne;

nt;d

4

(ii

168

ARS SEMPER GAUDENDI -

T

47. Neque tamen id, inanimatas in-

n prc

ter, aut ratione carentes creaturas, folum

ftus el

prefítitit Certe inter homines id quoque,

Tüt ex

ineffabili plane artis eventuumque varietate,

trig

eft ordinatum.

Cum enim creandis homi-

nibus numerum & multitudinem preefixif-

íet, hunc qui futurus eft ; tunc demum

tempus cuique füum, imo & locum , pa-

Eyy

rentesque e quibus nafcerentur , ordine dis-

D7

pofuit: rurfus quanto tempore vitam pro-

Ti

traherent, per quos eventus, paulatim aut*

[y j

fübito interirent, liquido determinavit. De-

mum, cum fümma inter hominum condi-

tiones, imperantium & parentium neceffa-

48-V

ria effet diftin&tio & intercapedo, aliis alias

que, (

naturg dotes impendit : flatuit, quo cor-

epm

pore, quibus viribus, qua valetudine , qua

Decef

forma, quo oculorum afpectu , mas an foe-

Tati0n

mina forent efformandi ; rurfüs qua men-

Crtüm

tis acie aut hebetudine procreandi, quibus

emp

dotandi divitiis, quomodo preponendi ce-

Qu ,

teris, quo pacto rurfus, fi rebus id conve-

ET

niat, deturbandi & ad humiliorem ordi-

m

nem redigendi, Omnes denique eventus,

füm |

eventuumque circumílantias , prour nunc

femp-

eveniunt, & porro deinceps evenient, fci-

Ti d

entia illa Vifionis complexus eft. Er vero

R

ftatuit ordinavitque fingulos figillatim; fic

.

Que

prout nunc fünt, eruntque

.

hoc enim &

moj

non alio modo fübferviebant honori divi-

ICH Q

no

3

Vr

TRACTATUS QUARTUS. 169

Datts 1

no propagando , qui in recta totius Univerfi

fitus eft conftitutione ; & hec rur(us exori-

5, folum

uX

tur ex fingularum partium debita fymme-

Vatiett

tria.

!s hont

&. VIL

præfixif-

demun

Expouitur Scientia Dei media , feu Stien-

lfTl j pa*

jine d

zia conditionalium , que Deo nece[Jaria od di-

vigendos bominum /dngelorumque aftus libevos,

am pI

m at

eosque eveutus , qui ex libero creaturee

"t

t De-

avbitrio depeudent.

condie

48-

Erum, quo pa&to inquies, res hu-

m Celide

manas ordinare poteft Deus, eas-

s at

que, qua, ut fint aut ne fint, ab humano

u9 Q

dependent arbitrio, cui certe .Deus nullam

jne; qUï

neceffitatis legem ftatuit imponere ? Quod

ratione & libertate carentes creaturas, ad

qs a t

p m

certum fcopum noverit dirigere, hoc qui-

dem poreft intelligi. Id enim preeftant fin-

j, qiii

me['ldi (b

gula, quod eorum natura neceffario fert:

adeoque ignis femper urit & calefacit; quan-

jb ome

rem 0f

tum poteft, lapis natura fua femper deor-

fum fertur, femper lucet fol, humida eft

i eventi

our 1

femper aqua, in motu femper venti; om-

nia denique agunt id, quod ea apere voluit

nient, i

p

Deus ; aguntque cum poffünt, quaecum-

que poflunt.

Adeoque creaturarum ejus-

]urit l

modi vires, füis decretis Deus aptare po-

: enin :

teft commodiffime. Sic cum Sodomam fta-

yri

L;

tuit

n

170

ARS SEMPER GAUDENDT

]

tuit in cineres redigere, vel, ut nefandi

Veto,

fceleris fupplicium cum cineribus toto or-

Que $

be fpargeretur, vel, ut memoria fceleftiffi-

fünt ,

morum hominum in fílammas, cineres-

quade

que, & denique in ventos iret ; certe, ut

quaci

fententiee late executionem affequeretur ,

fià q

flammas ultrices urbibus pone defignatis

liquic

Deum immififfe, fatis fcimus.

Ignis, na-

lic f

ture füe raptus impetu, aduílit omnia. Fe-

& unl

cit quod debuit, quia fecit; quantum om-

fit D

nino potuit.

At vero; fi ignis ille libero

det, ]

voluntatis arbitrio fuiffet preeditus, adure-

fpices

reque proinde potuiffer, quantum quidem

tim

fuiffet collibitum ; quo paéto Deus certo

flS; q

fcire poterat imperii fui eventum , qui ex

quibu

ignis arb'.:io, & quidem totus depende-

Cntu

ret ? non enim per conjecturas agere cen-

haffa

fendus eft Deus, errori ne fit obnoxius;

Beloi

infallibilia ut fint oportet, quae Deus dire-

teref

€tioni fusze adhibet, ne alias turbari poffint

f m

confilia, nec decreta interverti omnia diri-

dias j

gentis Dei.

Quod fi vero infallibilia fint

-

Tpia

decreta, quomodo fünt homini adhuc li-

ld eg

bera? & fi homini libera , infallibilia qui

te de

funt Deo ?

&ne

49. Solida prorfüs eft hec queftio;

h fit

cui diffolvendee tertia quee in Deo eft; ea-

Cümfi

que prae ceteris admiranda, obtutu unico

f

confideranda eít Scientia ; quam quidem

Qu

k Hac

Scigntiam conditionalium appellamus

Vero,

ïa[i()[]e

i

TRACTATUS QUARTUS, 17

t n

Vero, non ea qua futura fünt tantum, ne-

019 0!-

que vero etiam quea& fimpliciter poffibilia

(celeft

funt, comple&itur ; fed inter has media

Cinere-

quadem, eaque ampliffima (cientia ; omnia

certe, u

quacumnque non quidem fient; fed qua po-

]UCI'C[UI',

fira quacumque conditione futura

fuiffent ;

ln

liquido clareque comprehendit.

Abyffus

hic fe rurfüs aperit, Auditores, immenfa

7ni 1

inia, F*

& infinira. Hinc conjicite, fi poteftis; quid

1m Of«

fit Divina mens: non enim hoc tantum vi-

e [ibeto

der, hec non legere modo te, librum in-

adure-

íÍpicere, loco huic intereffe; verum id

quidem

etiam novit, quo loco futurus, hic fi non

g «

fis; quid ifthic fa&urus dicturusve, cum

j qm io!

quibus & quamdiu acturus.

Novit, ante

centum annos nati fi fuiffemus, quid defti-

dq)ende-

qet n

naffemus animo ; quaás partes, fi primis

jbaoxi

Belgii herefisque tumultibus contigiffec in-

Jeis d

tereffe, fuiffemus libero arbitrio fecuturi;

yi p

fi modo pauper es, novit tamen quid me-

dias inter divitias conftirutus, aut etiam in

mpia dl

jbi i

repgia dignitate pofitus, quid rnas; fi fcemi-

na es; quid foemina, fi nunc tnas es, men-

jl

lia d

te defignaffes ; qua ratione poteftate data;

bene an tnale ufurus.

Et vero, cum nul-

: quælïio,

la fit creatura, quee non infinities variis cir-

cumítantiis & conditionibus expofita con-

20 eü; 63

o 9^

fiderari poteft, infinitique cum fint cafus;

(

qui fi mihi füpervenirent, alia atque alia

; (i

f

ratione me gererem, pro mea tamen vo-

[[ius

uri«

FU

i7&. ARS SEMPER —

luntate liberoque arbitrio ; certe de me &

pro

de quavis creatura, infinitam omnino Scien-

0ppo

tiam habere dicendus eft Deus, qui omnia,

optin

qua quavis in conditione, ftatu, tempore,

füo ;

& occafione libere fuerim facturus , perfe-

mini

&iffime penetrat & cognofcit. Atque adeo

figill

de omnibtüs fimul creaturis, quz infinities

fequ

infiniis conditionibus poffunt implicari;

ciat ,

Ícientiam habet infinities infinitam.

Hac

4

Ícientia qui utatur , deinceps explicabi-

t€ tf

mus. 4)

udie

jo. Immenfe & omnia comprehen-

dens Deus! An non id faltem fateri debeo,

lm q

effe zucomprebenfibiles vias tuas$ : certe i tan-

dit

tum eam, quam de me variis conditioni-

lu(tr

bus fubítante , fcientiam habes infinitam;

ütis

confidero, cogor exclamare cum Pfaàlmifta,

Tie |

Mirvabilis fa&a eft [cientia 1ua ex me 5 con-

confi

Et

Jfortata efl, €9 mon potero ad eam. D)

um

eam quis fperet fe pofíe comprehendere ?

Gpit

Amens fanefit, Hocego nunc tantum di-

Tüünc

cam, Deum, poftquam omnes omnium re-

Cl'igep

rum circumílantias füb quavis conditione

ln

futuras, quid quisquis in iis libere dicturus

— —

pad

acturusque, profpexir, tum fine ullo liber-

fb

tatis fefe hoc vel illo modo determinantis

V Qu

prajudicio , ex. omnibus, quotquot dari

B] te

poflunt ; conditionibus , eam feligere pro

aouS

uatn

jnünira füa bonitate & mifericordia; q

Qu

pro

£,

4) T:ra&. s. |

Q Pfalm, 138«

Y

TRACTATUS QUARTIJ;S. 173

de m i

pro conítitutione nature , pro temporis

ino t

opportunitate, pro locorum differentia,

i omm

optimam commodiífimamque judicat fini

fcmpot

fuo ; hoc eft; bono publico; naturaeque ad-

miniftrationi, & demum etiam cujusque

, p

que d

figillatim privatee faluti & incolumirati con-

infnit

fequende. Si quid, quod contra hec fa-

mph'cari,

ciat, forte occurrit, aut hec obífcurius di«

UT

&ka videantur, in fequentem quafío differ-

te tractatum & dubia qua occurrunt , &

iplicd

audientiam quam poftulo.

rehen.

$1. Suflicir mihi modo; immenfam il-

i debeo,

lam quam mihi dirigendo fcientiam impen-

» Lt

dit omnifcius Deus, uno velut oculo per«

mditir

luftraffe, infpexiffsque immenfam Divini-

tatis abyffum, ex qua me; omniaque, qua

nün'xram»

P(almiüa.

me ípe&ant, tanto ordine , tam maturo

(

confilio , video profluxiffe.. Itane nobi-

Ill

, 8

fcum agitur ! ranta ftudia, tam profundae

cogirationes tibi impenduntur mifer ho-

antum 0

muncio, luti fruftulum, terre pondus ! &

mnium d

erigere te audes nihilominus , rerumque a

tanta mente prefícriptarum rationes ex-

odl*

endere, arrodere, imo convellere non

e didum

erubefcis ? Abfit profecto, abfit a me tan-

ylo b*

ii

ta audacia , arrogantia tam projecta. Ado-

ro te, o Sapientia infinita ! o Scientiee pe-

quot o

o Providentie abyffus! & licet re-

jpert ]

lagus!

conditas pectoris

tui rationes non intelli-

fidenter affero , quia omnia

]i quärfg-

gam, illud certe

TTE

174 ARS SEMPER GAUDENDI

snandata tua. equitas , ommia in [apientia feci-

$

[. 4) Et quamvis humana, que fibi ni-

mium adblanditur, ratio obganniat, ramen

?

[//

oft hac cum EricT&TO, Egoze i omni-

$, apud bomines defeudam : b) & cum Da-

vide, Providebo Dominum im confpeBu imeo

T«

femper , quouiam a dextevis ef mibi. c) Non

n

eas que mihi occurrunt rationes, fed Do-

M

minum omnibus providentem, in omnibus

d

agentem providebo ; & demum id confe-

quar, ut acquiefcam , Nam propzer boc le-

Tatum eff cov meum , quoniam tu. Domine , in

n

[pe fiugulaviter. conflituifli me.

Taud

j

2) Pfalm. 118. Pfalm. 103.

D

ll

b) Epi&. apud Arrian. 1. 2. €. 16,

c) Pülm. 4.

h

; x

I»

*

P

Lal

TA

onib

poffo

€q1

ehim

mil'an

TRA-

Don ]

i

"CTRACTATUS . QUINTUS.

175

kfi f

e f v

-03068- -03: €1- :-03060- -o3:ed-

ib t

TRACTATUS. V.

i Ol

cum ]

hu t

''ecum fàpientia tua, ( Domine ) quæ

novit opera tua, quz & affuit cunc

) N

fed Do

cum orbem terrarum faceres, & fci-

mjb

ebat quid effet placitum oculis tuis,

] confe

& quid dire&tum in przceptis tuis.

duc lt

$ap. 9.

nint , 1

Jandem ex dittir oflenditur , tibil pror-

Jus temeve , aut cafu fievi, fed [ummo

Dei judicio , attentione , Q* ratione.. Ra-

Lionum autem percipiendarum bumanam

mentem capacem mon e[fe, liquido de-

monfiratur,

PROOEMIUM.

Andem aliquando ingentem de Deo opi-

1

nionem imbibemus ; & quidem rati-

onibus iis inducti, quas admirari quidem

poffumus, intelligere plane non poffumus.

Neque hoc tamen a nobis alienum eft: id

enim etiam humanis in rebus ufíü venit;

miramur ea, quorum rationes caufasque

non percipimus ; ut autem has intelligi-

gimus,

TW

176 ARS SEMPER GAUDENDI

]

gimus, ea mirari deinceps definimus. Stu-

pore defixos tenent artis ignaros ; hydrau-

licae fontium machine, arcus, irides, ftel-

Pry

le ; pluvie, vitrorum itagines, quz per

compreffam fiftulis aquam , jucundo fane

Da,

[77)

artificio efformantur : ut vero ars innotuit;

ceffat ftupor. Idem in divinis prorfus ac-

cidit: quo altiora videntur ea qua dixi-

mus, queque dicturi fumus porro, rurfus

i

quo ea percipitis minus clare, obícrue mo-

) Sa;

do fi percipitis , hoc ego id quod volo af-

locdi

fequor felicius. "Tantum enim id probare

t df

eft animus, eam effe divine Sapientize prae-

Nqie

ftantiam, ut eam affequi nulla mentis acies

pettos

poffit.

Quid deinde inquies ? quid inde

2

confequar

H

Illud certe ; tante Menti, ut

QIe p

Dicere

fumma alacritate fübmiffurus fis animüm;

1) fex

fuis tantum opinionibus inquierum , faffu-

ERE

[is vo]

rusque liquido, non eum efle te , qui de

tum j

mundi ordinatione , fingularibusque cafi-

m

3

non (

bus judicium poflis ferre.

Hoc igitur

& adi

agam modo, percurfíisque ftrictim divine

fapientie voluminibus , oftendam primo,

quo pacto tota illa fcientia, in rerum di-

hi

(ico?

fpofitione . uratur Deus.

JDeinde quod

Ditar

hinc confequitur , nihil penitus cafü fieri;

Ommne

ftudio autem defignari univerfa. 7zrtio de-

nique , nimium 1nfirms mentis effe nos;

UMV

quam ut quidquam horum quz obveniunt,

Orur

5 inj

poffimus aut corrigere; aut reprehendere.

.

D

lE

NDI

TRACTATUS QUINTUS.

177

m 3

; hydr

S.

I.

ides, f

Proponumtur vuv[us. breviter tes &tientie

qu

JDei , ceu tves. libri ,. quibus Deus. fludet ; t

ando f

innoti

iude deducatuy. mibil cafu , féd fludio fievi

0omitAtd.

rorfsa

n

i di

Y

"

no quaáfi oculo, curfim, & ceeco modo

) us

U

circumfpeximus arcanos libros Divi-

TUe De

ne Sapientiein quibus ipfiffima T'heologia,

volo d-

hoc ef&que in Deo eft, (cientia quanta quan-

j

probare

ta eft, tota comprehenditur & continetur,

ii pree

Neque vero idcirco, faltem aliquo ufque;

(is acies

apertos a me quis credat, quafi eos expli-

d i

care prafümferim , aut etiam. penitius in-

frenti, U

Ípicere: quis emim cogmovit fegfum Domini ,

animin

4) fenfüm inquam eorum, quz Divinis il-

lis voluminibus continentur ? 'Titulos ran-

I ; fä ,

, 9H5

tum infpexiffe fat fuir;ut haberem id, quod

non fats humanum in

gque &

genium poffit capere

[oc igimf

& admirari.

im d

2. Quis enim fatis ftupeat immenfum

m n

illud primumque volumen ; quid volumen

retum

dico ? Bibliothecam, inquam,; & quidem in-

ii qu",d

finitam , //mplicis z'ntelligegatiæ Scientiam , qua

omnes res poffibiles circumplectitur ? in

Twit

hoc certe volumine, infiniti milliones Mun-

effe 03

dorum defcripti funt & vivaciffime expret-

bvenit

li

íi; inter quos Mundus hic nofter tantum

unus

dind

Í

s*

$) ad Rom. 1 ;

178

ARS SEMPER GAUDENDI

unus eft, Et in infinitis illis Mundorum mil-

quot.

lionibus, infinita cognofcit creaturarum,

fllnt,w

non dico tantum individua, fed genera &

exa&]

fpecies infinitas, inter quas tota hominum

Tüm

Rurfus in fin-

Ípecies, tantum eft unica.

pora

gulis creaturarum fpeciebus, infinita intel-

pita

ligit individua poffibilia, quae tamen in re-

difpt

rum naturà numquam futura funt ; infini-

fmgr

tos Angelos prater eos; qui nunc funt, in-

u n

finitos homines, collos folesque infinitos;

Don

infinitas denique in quavis fpecie, prater

pire

eas , qua future fünt, poflibiles creaturas.

fcufj

Earum vero omnium naturam , tempera-

deniql

mentum , flarum , conditionemque novit

AXatdt

tam exacte, ut non aliter future effent, fi

otam

fierent, quam in illo volumine funt defi-

que (

gnata.

Omn.

3. Secundo, ex hoc immenío volu-

& m

mine, illud fedulo poftquam evolverat, &

Vr

pervolverat ; contractiorem quendam li-

ftoul

brum compofuit fagax Deus, quam Sctien-

eVentu

tiam vifionit nomines ; perfpectis enim om-

nibus ,

mm P(

fic. fecum conftituit dixitque ;

hic q

Hunc ego, ex omnibus, quos poffibiles co-

Dorug

gnofco , Mundum rerumve feriem volo in

qud

lucem emittere; & quafi ut fic dicam, ty-

Vitim

is edere : hos celos, hunc Solem , hos

l]po

h

omines, non illos, hos Angelos,non alios

Dos

Adeo ut

quos tamen fcio effe poffibiles.

Ut yi

in hunc librum; feu potius Bibliothecam,

Jfong;

quot-

NDI

"TRACTATUS QUINTUS.

179

omm o

quotquot umquam zternitate tota future

QELOTU,

funt,creaturas congeflerit ; ordine tamen

enett i

exacto ; fic ut quasque fpecies , & fpecie-

ä

omin

rum individua, per claffes fuas; loca & tem-

[üs in (

pora, annos diesque quafi per libros, ca-

nita i

pita, paragraphosque accurare dipefferit &

nen t

difpuuxerit.

'Tam copiofe vero tractantur

L ; inlt

fingula, ut nihil prorfus fit omiffum ; adeo,

: [unt;i

ut ne minima quidem formica fit, cujus

infinitt

non ortus, & nativitas, & fi ita loqui fas fit,

, prax

parentes, etas, magnitudo, habitatio, di-

Teatürts

fÍcurfationes, rixa, bella, interitus, hiítoria

empert

denique tota fit diligentiffime expofita &

ye Dovit

exarata. Non itaque mireris tu, o homo;

E(ïem; ü

totam, qua te contingit ; rerum eventuum-

(in; d&

que feriem, ortum, occafum, copitationes

omnes & actiones, quid quovis die, hora

uf w

& momento a te defignandum, quibuscum

jlyert!

acturus, qua loca petiturus , quamdiu in

fingulis hefürus, quid moliturus , quo

luelldamlh'

um o

eventu, profpero an adverfo , denique to-

tam penitus, quz te fpectat, hiftoriam ift-

; enn o

- i

hic enarrari, & per fingula diftribui tem-

orum momenta. Illud enim certum eft,

ofíbise

quod Píalmifta, vix obiter infpecto, qui

g

apho , illico

! diümïpfï

vitam füam contingebat, paragr

ftupore plenus exclamarit ;

uid hoc eft

Yolefs ü

obafli ine ,.

)

T

Domine ? quid agis ? Dominze pr

ut video, £ cogzovifii me : tu cog

novifli fe[-

At

Jntel-

od

fiouem meam g reþtrre&ionem meam.

"

lexifli

qL'Ol'

180

ARS SEMPER GAUDENDI

fnin

lexiffi cogitatioues ineas. de louge, €?. funiculum

Verü

meum imve[igafli ; €g ommue$ vias qeas pra-

do&

vidifli.

Et quafi fi vitee fuüee hiftoriam, me-

al

liq

lius indagaturus rem , iterum infpexiffet,

admirabundus rurfüs exclamat. 2) Ecce Do-

Tum

€qtu.

qnine, u coguovifli omuia, noviffrma e$. auti-

qua : tu formafli qme & pofuifli fuper me ma-

fnc

[j

zum tuam.

Denique, quafi fi librum ma-

nibus deponeret , plenus veneratione fàcra,

neque verba , quibus fe explicet inveniens,

Omn

düm;

ilud tantum ingeminat, Afirabilis fa&la eff

Jcientia tua ex me; confovtata efl, g non po-

fv

zevo ad eamm.

Que &

Qüid,

4. Quod fi eam non poffit mente con-

fequi divinus David, quis immenfíam Coz-

vit ])

que

ditionalium [cientiam poterit comple&ti ani-

mo, qua non tantum ea, que re ipía futu-

Tibili

fent

ra fünt; fed & que pofira quacumque con-

ditione erant eventura continentur ! . ja-

fi

vat id paucis adhuc exponere. ^ Non

Tum

Ven

enim id Deus folummodo videt, quid

tibi toro matrimonii tempore , fi conjuga-

Ti

tus es, fit füperventurum ? verum & quid

Hup

acturus , fi celebs, fi facerdos, fi religio-

per

fus, fi in India natus aut educatus, ubi fu-

türu

turus modo , fi huic loco non intereffes;

m

denique an fi dives ; doctus, in honore con-

et

1ci

ftitutus, eternas poenas fceleribus meritu-

rus fuiffes, an vero praemia virtuti debita,

Da

bono arbitrii tui ufü confecuturus.

. Ne-

mini

4) Pfalm. 138.

xgi

NDI

TRACTATUS QUINTUS.

furiula

mini enim poteft effe dubium, quin omne

verum a Deo cognoi'catur.

Jam vero, ut

ld Pu?

füfn, D*

do&iffime profequitur Su AR EZ, VASQUEZ

aliique, fi aut in India aut inter heretico-

[pexit

Eto D

rum primos tumultus, narus fuiffes aut edu-

catus, alterutrum verum eít , aut dam-

g if

r fl T

nandum te, aut non damnandum. Quod

qung

i itaque verum eít, non damnandum

te, füne id novit Deus, aut non novit

ne fadi)

Vehiens,

omne, quod verum eft.

Atqui non

damnandum te eo ca(u, conditionatum eft,

atha d

feu verum tantummodo fub ea conditione,

07 D

qua te in India natum ponebat ; itaque ali-

quid, quod conditionate futurum eft, no-

nie con«

vir Deus. 1ta fàne Sidoniorum Tyriorum-

um r

que converfionem futuram , certo & infal-

J

ed dti

libilirer predixit Chriftus ipfe, f ea fuif-

jf fit

fent illis in urbibus patrata miracula, quae

(ique [

fadta in Corozaim ; 4) cum tamen ea mo-

ml J

rum converíio numquam fuerit confecuta:

o

verum tamen erat , fuiffe confecuturam , fi

[ qud

1modo, quae Corozaim oculis perípexerat;

; con

ftupenda Chrifti facinora Tyrii Sidoniique

m &*

erfenfiffent.

Unum vero conditionate fu-

f r*

turum infallbiliter fi novit Deus, novit

5 ubl l

omnia: omnium enim par eft ratio; fcili-

inrardn

cet determinata veritas, feu poffe cogno-

f

yorctd

Íci. . Omne autem cognofcibile a&u novit

n gt

Deus.

j &

H

Ms

s- Ve'

.C,

I

€) Luc. 10.

jl

182 — ARS SEMPER GAUDENbI

alten

$. Verum rem hanc ulterius hic per-

fequi non eít animus, cum jam apud

quo.

plerosque & optimos Theologos res hec

lem

in confeffo fit; & quamvis in modo , quo

Deo

Ícientiam hanc habeat Deus, an in de-

vfüs

cretis conditionalibus ,

an fine decretis,

bimt

quidam inter íe varient, non dubDitant

m

tamen de re. Interim ex

banc

plicate vos qua-

fo ingenii veflrri vires , & agnofcire tan-

tf q

dem, quam zveffigabiles figt vieejus. De

hoce

me folo immeníàm ut habeat fcientiam ne-

füris

ceffe eft.

Poterat id enim effe & a Deo

ftatui, ut quovis mundi loco nafcerer; nul-

Ic0 1

lo non die & hora poteram condi ; anima

& ln

mea nulli non humàno corpori porterat co-

Catn

pulari; nullum eft inpenium , aut. mentis

Intr

Cl

acies, qua hac anima dotari non poterat,

cumg

nulla pulchritudo, vires nulle, quibus cor-

il I$ |

pus hoc meum non poterat exornari ; nulli

ts

ftatus , nulli honores, nulla conditio, quam;

T0g

fi Deus ita ftatuiffer, confequi non vale-

Va

bam : nullee divitie, nulla commoda , qui-

t V

bus non poteram recreari ; nulli etiam

fetu

morbi, nulle calamitates, quibus non pote-

opu

ram opprimi: nullo non confortio poteram

elt

frui ; nullo non conjungi matrimonio; nul-

ifir

la non tentatione pregrauari : & ita con-

tüm

ditiones poffibiles omnino fünt infinitz.

G

Et tamen in his omnibus & fingulis novit

dila

Deus, quid acturus fuiffem , quid cogitatu-

fdd

rus, bene, an male libero ufurus arbitrio;

alteru-

—

NDI

TRACTATUS QUINTUS.

183

Ti

alterutrum. enim femper verum eft, X

quod verum eft, novit Deus. Admirabi-

m a

; r t

lem enim vero Dei fcientiam , & dignam

Leo! Neque vero jam indago; ad quos

ylo,

n in d

vfus fcientiam hanc adhibeat, id mox vide-

tantum admirationem ingentem

decdi

bimus ;

dub

jam excirare fuit ani

mus, confeffionemque

bilem prorfüs fa&am

Vos qu

banc exprimere, mira

(cite t

efe d

us Scientiam vel ex 11e, cum eamdemy,

,

hoce

j

j

ft, infinitam, de fingulis habeat crea-

tiam I

turis.

ftupore defixus hee-

ca D

6. Hic jam totus

reo :idemque mihi contingit, qu

od idiote

r Dd

bibliothe-

, um

& litterarum rudi, in ingentem

cam magna librorum farragine confertam

yen o

u men[ls

intranti : illi profe&to vel fola librorum cir-

cumfpecti

o maximam parit de poffefforis;

3 potetti

illis, ut fin

e dubio fibi perfuadet , incum-

ubis r

bentis, ftudio & fcientia opinionem.

Li-

r

bros tamen habere tantummodo in concla-

1io, quP

non W el.

vi expofitos , id quidem adhuc parum eft;

at Vero totam , qu

« libris omnibus conti-

noda, q

netur, fcientiam mente circumferre;

hoc

yili &

opus , hic labor eft, & hoc demum fcire

j

eft. Id foli Deo competit: quidquid enim

j; p

infinitis ills voluminibu

S continetur, to-

)onio; y

fus diftin-

j d

tum id complectitur ; neque rur

i

&is actibus, quafi hec

modo, modo h&c;

T.

fingula cognofcat;

dilabendo per fingula;

ulis

fed actu prorfus unico & fingulari compre-

d gt

en-

o

184 ARS SEMPER GAUDENDI

hendit univería ,. veluti

; fi ego quinque

manus mes digitos uno

oculorum conje-

€&tu & obtutu afj

piciam, & vero longe cla-

rius Imo ut dicam id, quod maximum

0ft

eft, omnia illa volumina, omnes rerum hi-

[ ]

florie ifthic defcriptae , omnes inquam co-

poni

gitationes ille, nihil fünt aliud , nifi Deus

ipfe: ita quidem, ut fi aliquid horum . aut

ignoraret penitus, aut certe alicujus non

meminifet, neque re ipfa uno , quidquid

li

cogenofcibile eft, actu cognofceret ; Deus

Ut rel

ilico effe defineret.

Ti g

(f

7. Sed jam fatis fit divinos libros ut-

Qj e

cumque adfpexiffe.

Illud nunc agendum

&po

efít, ut attendamus, quo pacto illis utatur

Jüsvis

Deus, quo illos modo legat & evolvat.

;

Res eft admiratione pleniflima. — Arrige hic

&hünt

aures, quisquis es, qui cafü aliquid eveni-

Clen

re fufpicaris, .cafu naíci, cafu eífe, cafüu

iT

etiam agi & circumvolvi.

Arttende , in-

il q

quam, libros fuos legentem Deum, & dum

eopi

tuam agnofcis imperitiam ; in omnibus cone

Qen

filium fapientiffimi Dei venerare.

&

[

& ( &

ape'

tüe

T

[

N

S. II.

NDI

185

TRACTATUS QUINTUS.

) quig

l1.

p

S.

lx 0

Ofleuditur ex . dictis , mibil cafu creatum

maximm

aut produ&tum , fad. deftinato Dei confilio.. Ex-

rerum l

quam d«

ponituy 5ovo odo , quid fit Creatio , aut. pvo-

du&io i& Deo, quid confervatio, quid cre-

ii Ds

um at

aturavum a Deo dependentia.

Bs n

C inprimis, nihil omnino temere &

"À

cafü creatum, aut productum. effe,

guidqi

[5 DeuE

ut recte percipias, pretium opere facturum

me arbitror, fi quid fit creare, aut. produ-

cere, faltem prout ego nunc concipio, pau-

bros tl

cis explanavero ; fortaffe non difplicebit

expofitio.

Creationem itaque, feu rei cu-

agenöum

Jis utatt

jusvis productionem nihil aliud. effe intel-

x eyolt

ligo; quam claram pronuntiationem, feu

enuntiationem earum rerum, quas divinos

At

Ícientiae fuz libros evolvens legit, & eli-

|

gl at

it Deus.

Adeo, ut creatum me effe, ni-

effe ; C?[ll

(l

hil aliud fit, quam a Deo fic quafi tacite

Tey

mx& j

cogitabundo , librumque fimplicis inrelli-

enti , feu Poffibilium infpiciente, tan-

1f

ho d

Vi

dem clara voce pronuntiatum me.

Expli-

canda res eft , ut intelligar.

'9. Concipite itaque; librum aliquem

aperire me.

Litteras ifthic plurimas in-

tueor; quas fi pronunciare volo, tumr cer-

te verba ore efformare me neceffe eft.

Nam fÍi proprie & exacte loqui velimus,

$

non

J

186

ARS SEMPER GAUDENDI

non fünt verba, qua liber habet : conce-

effor

tus auctoris continet, expreffos fignis ali-

eft c

quibus, feu litteris ; ad quas fi peritus le-

tür (

d0,

étor animum velit advertere, conceptus

auctoris percipiet, eosque poterit, fi adli-

Conc

aut |

beat; per voces verbaque exprimere. Con-

ceptus itaque in libro fünt & in legentis

em

hil e

mente : fed verba, quz legens format , ex-

;

tra librum in ore legentis funr.

ferio

Poffi-

1O. Sic igitur rem intellipite.

if à

bilia, que Deus intelligit, non funt adhuc

licem

creature, dum ea tantum intellipgit ; Divi-

Id q

na cogitationes; feu conceptus fünt, Deus

di(ert

ipfe funt.

Intra fe ea legit & inrelligit.

U fa

Verum fimul atque ea enunciat, extra fe

Tàntu

mentemque füam conceptum ponit; & tum

foni :

Adeo ut

Creatura eft; id quod loquitur.

Verbi

creare fit ; mentem fuam clare eloqui De-

ltpo

um; & fic creatio nihil aliud eft, quam

.

tr,

divina elocutio

*

cum vero nulla elocutio

tur

fit fine verbo & voce, fic nulla Dei pro-

deb

nuntiatio eít fine alicujus creature efforma-

——

ln

tione, adeoque omnis creatura, vox eft, &

que

externum verbum Dei.

Internum enim

Ti

—

verbum , quod fibi Deus dixit, fecundam

[j

0

effe in Trinitate Perfonam , non eft quod

Q

dicam.

üi

1r. Nefcio an intelligar

.

L

clarius ita-

llm

que rem propono. Sicut locutionis noftrae

ed

cisque

terminus íeu efïg&us ; eft verbi vo

effor-

Vi

'TRACTATUS QUINTUS.

187

: Qu

efformatio , ita locutionis divinze effectus

jpris d

eít creatura ipfaà quam eloquitur, Uti igi-

eritu

tur cum và. Murndus , vel «ó So] ore pronun-

Oncpti

cio, verbum vocemque efformo, per quam

f il

conceptum interiorem, quem de Mundo

e. Q

aut fole habebam, extra me pono & in lu-

legemk

cem profero ; ita prorfus Deum loqui, ni-

at ) ]

hil eít aliud, quam rem aliquam, quam in-

teriori libro. Simplicis iutelligentie: concepe-

Dl

rat, aCtu patefacere, extra fe ponere; & in

lucem edere.

Neque vero hec a me ita

t adhu

; Dive

dici credite: certe divinam locutionem ita

diferte exponit David. Jpfe dixit , inquit;

t, Deus

velipit

€2 fa&a [unt. a)

De noftra locutione id

tantum licet dicere apfé dixit &$ dida futit ,

eun

p & t

foni fünt, voces funt, verba fünt: at vero

verbum externum Dei opera ipía funt;

Md t

utpote qui nihil agat nifi loquendo, &loqui-

loqui J

tur, faciendo id quod loquitur.

Non igi-

m

; db

tur tibi perfuadeas, prius quidem dicere

debere Deum , volo ut formetur Sol, aut

| De[ PIO'

g du

Lux, deinde vero potentiam íuam artem-

que admovere condendo Soli aut Luci : mi-

VOX CM

un &

nime vero; eloquitur tantum rem, & hec

elocutio eft effe rei. Clare id teftantur fa-

f

,die

cre paging. 2) Dixit Deus fiat. lux , &9 fa-

&a eff lux, quod quidem non effe fic intel-

ligendum , quafi lux facta fit, poftquam

us

edixerat Deus , /íat lux , ex Hebraeo mani-

nis 1047

feftum

vt

&) Pfal 148.

5) Genef. r,

g

188 ARS SEMPER GAUDENDI |

*

feftum eft fonte; ubi liquido habetur: Di-

emiti

xit Deus , fiat lux $g. evat , fcilicet lux : quid

bum

clarius ? dicere Deum fiat lux, erat effe lu-

bus i

cem : eodem proríüs modo , ficut dicere

me verbum illud, quod ore effero, eft effe

vulti

id verbum aut fonum in rerum natura ; &

pror

rurfus non dicere, eít non efle eam vocem.

Ofe (

Nefcio certe, an non & hunc. fenfum ha-

quir

beant hec, que dicit Pfàlmifta ,

Jgnis,

Cüm «

grando nix , glacies , [pivitus procellarum , que

tiüs;

Jaciuut. verbum ejus : 2) quod licet fic vulgo

longio

exponatur, ut verbum Dei facere, idem fit

fiüs v

ac obedire verbo, hoc efít mandato Dei;

T0 n

preterquam , quod non fatis pateat, quo

(0eva

:

R

aécto rebus inanimatis & ratione carenti-

T& on

Unt v

bus Deus imperare proprie poffit, fic ut

verbum Dei pro ejus imperio hic accipi

Inom

debeat: illud certe non video, cur hac ver-

loqie

ba, iguis, grando egc. que facitis verbum ejuss

me, f

hoc fenfu non poffint intelligi, quee eftis

UT

Verbum Dei, íeu que conftituitis Verbum

Sbiri

Dei: hoc eft, ut clarius loquar, que eftis

E

creature Dei ; nam creaturam effe, nihil

tum,

eft aliud, quam effe verbum externum Dei,

Cteat

feu vocem in libro fimplicis intelligentiee

que

legentis Dei. . Ita diferte ; ni fallor, de cre-

&p

aturarum formatione Pfàlres loquitur, Emit-

E

te Jpivitum tuum $9. creabuntur , €g venovabis

ho

faciem tevve. D)

Quis autem ípiritus hic

emitti

* Qui

4) Pfal. 148. v. .

0) Pf. 103. v 39.

]

TRACTATUS QUINTUS.

189

etur: J

emitti poftulatur, nifi quo formarur ver-

: qu

bum oris ejus, hoc eft creature ; dé qui-

j dfeli

bus illico fübjicit, Ez ereabuntar ?

üt diet

12. Jam vero,fi;quid fit Confervatio,

,didi

vultis intelligere; rem fic habete. Eodem

atüld;

prorfus modo , ficut dum verbum aliquod

n voct

ore efformo, totum effe verbi, ut clare I-o-

fim 1

quar, a meo dependet ore : neque enimt

durat diu-

]gnii,

cum 3à $0] pronuntio , vox illa

i (

tius, quam dum loquor; & hanc fi

c vui

longiori tractu temporis durare volo; diu-

idem It

tius vocem traho ; dum vero os compri-

o Dei;

mo, nec anhelitum in vocem effingo, illi-

co evanefcit, & non eft : ira rurfüus creatu-

it; QO

r

ra omnes, qua faciunt, hoc eft, conftitu-

, f v

unt verbum ejus, femper omnique temporis

jc «t

momento , ür fint, dependent ab actuali

ho vt

loquela Divini oris; quod quidem clariffi-

me, fi mentem advertimus, rurfüs te(tatur

d

p «5

David. .Verbo Domini celi firmati fuut : &g

: Vetit

Spiritu oris ejus, ommis virtus eorum a) quafi

id evidenter dicat, non ideo eos efífe tan-

j d

Mfe mhïl

tum, quia Dei fuere Verbum, cum primo

crearentur : fed & modo quod fint; quod-

um i^

:euigemiz

que conferventur in priftino ftatu, forma

& pulchritudine, totum id efe a fpiritu feu

I;d

od

anhelitu divini oris, quo eos pergit cloqui,

Jl Emg;

hoc eít efformare, id quod funt.

Quod

[

quidem in omnibus ormnin

O creaturis ita

jrtus P

locum

enil

&) Pfal; 52. v. 6.

5

;9o ARS SEMPER GAUDENDI

locum habet, omnesque fic dependemus a

que

ab «

Spiritu .oris ejus, ut i, quod quidem fieri

amo

non poreft , Deus aut effe defineret, aut,

quod fieri etiam poteft, Spiritum anheli-

dop

lem

tumve, ut ita dicam, retraheret , nec am-

cefft

plius loqui veller; omnes illico creaturee

Crea

evanefcerent; non dico morerentur tan-

tum, fed evanefcerent inquam , & non ef-

fiüa

Con|

fent in rerum natura: ficut, cum os clau-

tüm

do, definit vox effe, quod erat. Quod qui-

dem rurfüs clare fatis, fi mentem adverti-

&n

mus , teftatur David de creaturis, Deum

i,

alloquens ; 7Zvertente autem te faciem , tuv-

(f

babuntur , aufeves [piritum. eorum $5 deficient,

hm

€g in pulvevem [uum veverteztur, à) Neque

he , quas jam videmus, creature pereunte

lt

Deo effent pofthac poffibiles; nam he, ut

pulv

jam funt, verbum fünt & elocutio hujus;

ltno

& non alterius, & quidem hoc modo &

tém

non alio loquentis Dei, aut, ut cum D.

mui

Paulo loquar, Portantis ommia verbo virtu-

li

zis fue. b)

p

13. Neque hic ftat comparario. Sicut

&

enim verbum, quod profero, quocumque

C

mihi lubet tempore & loco; poffum eloqui.

Vat

tono alto vel depreffo, fuavi aut afpero;

tqlis

contracto vel producto ; quidquid enim in

u

verbo eft, a me eft; ita & tempus, quo

ereature fünt; & modus, quo fünt, omnis-

€00

que,

c) Pf. 103.

) vd Hebr. 1. v. 3.

"

vbl

TRACTATUS QJINATUS.' Ht

demist

que, qua excellunt, pulchritudo & decor,

ab elocutione Dei eft.

Si fuavis eft &

lem f

It dl

amoeena elocutio , amcena eft creatura ; fi

n anh-

depreffa & fübobfcura vox Dei eft , humi-

TC df

lem certe & depreffam effe creaturam . ne-

Cfator

ceffe eft.. Si nunc loquitur Deus, nunc eft

creatura,quam eloquitur ; fi vocem conti-

[üt

( Don

nuat, continuatur illa & durat ; vocem fi

contrahit ; contrahitur illa, fi vero Spiri-

05 dit

tum prorfüs continet, illico illa evanefcit

jod qi

& non eft.

Ita ex omni parte verum eft

advert

id, quod Píalmifta dicit; .Ez fpivitu ovis

Deun

J j l W-

ejus, ommis virtus eorum.

14. Quis jam miretur, creaturas om-

df

N

nem in partem a Deo verti & inverti poffe,

attolli; deprimi, mutari, projici.

Sicur

eteuntt

n hæ, [

ulvis , quem projicit ventus a facie tevre? a)

imo longe facilius : cum omni momento

jp huj

m

temporis, in omnibus qua apimus, loqui-

mur , cogitamus, imo , quod jam hic fimus;

t o^

hecque lepamus & intelligamus, totum id

ao t

pendeat ab ore nos aífidue proloquentis

Dei? & vero quid facilius eft, quam vo-

i, 9t

cem flectere & infle&tere, deprimere & ele-

luocumqu?

vare, vel etiam omnino fiftere ? En mor-

m d

talis, ut non tantum in manu Dei, fed in

gt d

ejus ore fis, a quo es, quidquid es.

jj eit!

15. Mire funt, ut verum fatear, he

npus; t

cogitationes, quibus, quamvis rem utcurn-

que

;;; 0 m;y

p

& P(alm, 1. v. 4.

192

ARS SEMPER GAUDENDI

que illuftramus, tamen penitus adhuc non

praf

comprehendimus. Ut quid ipitur iis nos

denic

involvimus;inquies, aut quid ex iis emolu-

quas

menti reportabimus ? Multum enim vero.,

omni

Primo enim iis inducti , adorabimus excel-

Verü

lentiffimum Dominum, ejusque profundif-

irm

fimam Íícientiam admirabimur.

Agnoíce-

cenda

mus deinde continuam noítrum omnium

a Deo' dependentiam, &2 bumiliabimur. fub

poteuti manu Dei, ») 'lertio reverebimur

Divinum illud os, neque per fümmam ar-

h,

rogantiam interrogare audebimus ,

cuf

[1/77]

iftud hoc vel illo ad loquendum modo

tj

componat. An enim verbum, quod ego

profero, contra os meum hiícere audeat,

a quo habet quod fit, & hifcere contra me

"

quod poffit ? Quarto denique illud per-

fpicue videbimus , nimis brevem, nimis

d þofl

t &

flaccidam effe mentis noftree aciem , quam

ut ifta penetret & comprehendat.

! Wüm

l

V.

16. Quid tum deinde inquies ? Tum

t w

vero interrogabo te, cur non acquiefcas;

cur non te finas dirigi; & quafi pronuntiari

Mif

1l Q

a fapientiffima illa Mente, quae tantum ad-

Marh

hibuit ftudium , ut te efformaret verbum

Ü un,

fuum, illudque (üo tempore rite, & pro

fuo genio eleganter ornateque efferret ? an

ip

omnis oratio aque mollis eft , omnis fer-

dj

Amo aque þlandus ? oratori id relinque,

&) 1. Petr. 5. v. 6.

præ—

DI

,

Vi

TRACTATUS QUINTUS. :93

luc at

praefertim tam acuto & diferto. ^ Petam

F Ils

denique , ut quid judicium feras de rebus,

s emil-

quas non percipis, & de eventibus, quos

m ven

omnino, boni fint an mali, non intellipis?

üs od

Verum non minemur nos acturos, illico

vofavi

agamus rem, & que ex jam dictis dedu-

ägno(ce-

cenda fünt aliquando, deducamus modo.

omni

m i

'ebitnüt

G. III.

dfm dl«

Nibil cafa. aut temere in verum jam cve-

, at

atavum natura fievi. 74c primo quidem ig

modo

velus vatiome $g libevo avbitrio caven-

zibus"id offeuditur.

X 600

auüüt )

Recipuum vero illudque omnium;

yntra m

i7-P

qua& ex doctrina jam expofita dedu-

lod p

ci poffünt, caput eít, nihil omnino , teme-

" Timi

re & cafü fieri in univerfo terrarum orbe;

n, qui

verum omnia evenire conício & directore

Deo.

Illud etiam de avium volatu difer-

s? T

te teflatus efít Chriftus.

Nonue quinque

^ UIC[C&)

palfeves veueunt. dipoudie, &g' umus ex 2llis uon

onutil

eft in oblivione coram Deo ? a) pretfius apud

nrum

Matthaum, — JVozge duo paffeves affe veneunt;

14

£2 unus ex illis mou cadet in tervam . [ine Pa-

: v

&p

£ve ? b)

nl

18. Et vero ex iis, quae jam diximus,

m &

Ilud enim dicitur;

clare id intellipgitur.

Ccaiu

rl

Pfif'

£) Matth. 10. V. 29-

8) Luc. 13.

ARS SEMPER GAUDENDI

194

cafü fieri , quod vel prater notitiam, vel

am

preter voluntatem fit ejus, qui opus illud

ina

bun

exercet , ex quo eventus aliquis, qui non

quirebatur, confequitur. Lapidem in al-

yel

tum conjicio ; opprimit is, conteritque la-

0pi

píu fuo caput infantis, quem quidem ne

cend

in rerum quidem natura, multo minus a

e

trahe

lapide contingi poffe reminifcebar

*

certe

trahe

mors infantis mihi cafüs eft: non enim

10;0

eo dirigebatur lapis, infantem ut occideret,

ftem

Hoc fi cafus vocetur & quidem reéte ; ni-

fpiti

hil ego ia rerum natura cafu fieri fidenter.

yele

dico; fiquidem a Deo fiunt aut permittun-

yerb

tur omnia, ut jam prolatum eft ; & ut

robatum minime foret, fufficit unicum il.

T

.

.

Qmnia

ev

ud D. Joannis teftimonium

Inen

zpfum fa&a . funt, & [ime ipfo fa&um eft mibil.

Vent

4) Itaque non cafu.

vian

pro

19. Primo enim quo pacto cafüm in

dec

Deo poffümus excogitare; cum nullum non

han

eventum poflibilem rei praefciverit in libro

mih

Scientie fimplicis Intelligentiz , & deinde

Da

ipfemet lepgerit & pronunciarit ut effet,

ff

tranfluleritque rei future confcius in li-

r

brum Scientie Vifionis.

lpin

20. Magis urgeo. Qua ratione, cafu

IOql

quidquam dices evenire, cum, ut eventum

Doy

hunc exprimeret, pfnnia fua inftrumenta

J()q[

tam

ür

9) Joan. r.

J

"TRACTATUS QUINTUS.

195

liim, W

ram coeleftia, quam füblunaria Deus fum-

pus ii

ma induftria difpofuerit ? Omnia funt ver-

. quimt

bum Dei, ut docuimus; ut vero quis verbum

m.ind

vel minimum proferat , quanto non e

opus artificio ? labia certo modo vel dedu-

itque l

üdem i

cenda fünt vel comprimenda , lingua con-

mints à

trahenda nonnumquam, nonnumquam pro«

M

trahenda, labiis admovenda nunc ; nunc pala-

n enim

to ; organoque fic conftiruto, qui (onum di-

cidete,

ftemperet e pulmonibus quafi e follibus, aér

]e ; 1

fpiritusque immittitur, nunc molliter, nunc

identet

vehementer, qui demum in voces abit, &in

nittüle

verba difpergitur. Ita prorfüs naturalia cor-

du

pora, tamquam vocis efformande aut vo-

imm «

luntatis fuz&e exequende organa & inftru-

m p

menta difpofuit Deus ; nubes quidem , ut

ventos hos excluderent ; ventos, ut plu-

;ejim'i

viam huc deferrent ;. pluvias, ut terras hoc

prorfus modo humeé&tarent , & idem eíto

efim d

de omnibus judicium : & tu tempeftatem

hanc,hanc hyemis intemperiem cafu accidiffe

ylor r

mihi ut perfüadeas, cui inducende , tanta

r [b

& d

Deus preftituit inftrumenta ?. verbum Dei

fi fint omnia, temere Deum loqui credam,

ut Cfrf[ )

j 1*

& preter mentem agere aut agi ? ut quid

ipitur tali modo movert labia, fi tali modo

i

loqui non vulr ? an vero intemperiis agi

o

Deum credam ego, quique, quod neícit,

j

loquitur ,.aut certe loquitur, que non vult?

um

t

Cur planetarum influxus ita compofuit, cur

N2

, V€rie

ARS SEMPER GAUDENDI

196

pet

ventos, cur glacies, cur nives ita adduxit,

& reduxit, explicuit & contraxit, fi hye-

ni,

iem hanc tam duram & acerbam nolebat

qui

€loqui; hoc eít agere ut efler ; ea enim in-

ne

trad

ftrumenta effe , quibus verbum fuüum, hoc

eft voluntatem formet & compleat , reftis

facil

nihi

eft iterum mihi Pfalmi(ta, cum ait: /ggis,

Tne ,

graudo , mix , glacws , [pivitus. procellarum,

que facitis verbum Dei, a) hoc eft, que

ff

inftrumenta eflis, per que verbum fuüum

N d

"

externum proferat Deus , divinamque in

il

]ucem edat voluntatem.

Atque hac eft

Abu

fecunda horum verborum interpretatio; et,

Tenr.

ni fallor, non incommoda.

allqui

21. Non igitur tecum fic ftatuas, aut

tb

cafüm effe, quod nimium pluat, aut quod

quoc

non fatis; cafu caritatem annonoe, cafu mor-

bos, cafu peftem, caíü mortalitatem ingru-

ere ; illis enim, quos tu cafüs vocas, cala-

nm

mitatibus aut rerum eventibus immitten-

bitrk

dis, confilio & arte coelum aéremque at-

Cürqr

Ortt

temperavit Deus, cumque fciret, eam pla-

team aut porticum pro tuo arbitrio libere

fbi

obambulaturum te, deftinato confilio ta-

lis,.

lem ventum iftuc immifit ,Deus, quo tu

dra

plateas libere obambulans , neceffario cor-

poff

ripereris, & in catharros jam difflueres.

22. Cur vero id agit Deus , inquies?

Suífficit mihi fi

—

hoc nunc non inquiro.

per-

&) Pfalm. 148. v. g.

*

"TRACTATUS QUINTUS.

"9T

NDI

hac & his fimilia, hoc eft om-

addng,

perfuafero,

nia, non cafü & temere, fed a Deo;, &

,

DOb

quidem confilio & arte fieri : quod fi fe-

- enim t

nelevicero, tum vero, prout preecedenti

tractatu dicebam, rationem rerum omnium

um, hr

facile fuerit invenire.

Sufficit nunc dicere,

at, i

r: f

nihil prorfus cafu fieri : nam, ut redtiffi-

me Auguftinus, Quidquid cafu fit , temeve

Qul

d

fít.

uidquid temere fit , ston fit provideutia.

i ergo cafu aliqua fiumt im muudo, mom pro-

n füun

qque n

videntia uuiverjus mundus adminiffratur. . a)

Ab univería enim adminiítratione excipe-

hzc el

300, 6l

retur, id quod tu ca(u fieri fufpicabare;

aliquid autem adminiítrationi Divine fub-

, QU

trabere, eft ejus divinitatem detruncare;

3 qu

quod prorfus tïlasphemum eít & impium.

xf mor-

23. Itaque tecum fic ftatue , omnes re-

m ing

rum eventus , qui a libero non pendent ar-

s; G

bitrio, ab ipfo Deo , deftinato ftudio pro-

immitt

curari: in eos itaque neque cafüm, neque

fortunam , neque temeritatem quidquam

eum p*

fibi juris arrogare poffe, neque ab ullo il-

yio lbt*

lis, citra fummam divini Numinis , omnia

)nflllO i

circumfpicientis, omnia agentis injuriamy

S;u

p

pofle tribui,

Il (

qr0

Tucre

i

; m

N 5

E

pCf'

&) Aug. l. $3. quaft, qu. 24.

—

198 — ARS SEMPER GAUDENIDIA -

^

t ,

&. IV.

cert

fica

Nibil etiam in. ür, qui a. libero bomiuum

[

avbitrio. depeudent , eventibus , cafu. fievi

uf

velpe&u Dei , explicatur.

&f

Uid vero jam dicemus de eventibus

D'r

^*Q

iis, quibus hominum intermifce-

geti

tur liberum arbitrium , quive toti etiam ab

fd.[)l

eo pendent ? occidit innocentem Abelem

p D

T .

Cain, aut invadentem fe vitee füce propu-

gnator, an etiam liberum arbitrium, fine

if

quo tamen mors hzc non eveniffet, ab ipío

(tife

Deo neceflitatur ? fi etiam ; quomodo ho-

gll d

mini occidenti flat libertas ? fi nulla arbi-

ww

trio vis infertur ; quo pacto certo & infal-

fiQ;

libiliter eventum hunc, & ea que even-

tum coníe

folon

re ?

quuntur,; Deus potuit deügnaf

m

B

2;. Admiranda fane res eft, quam di-

cam, ne libertati preejudicium ullum infe-

t |

rat Deus, in vaftiffimo illo volumine, fci-

p

Iu

entia, inquam, cozditionalium contempla-

Tüinig

tur fagax Numen, quid quisque homo, in

A&

quavis occafione & circumfítantiis rerum

Ctto

conftitutus, libere &

pro fuo, quo gaudet,

Dtox

arbitrio, facturus fit.

Hisque rite circum-

tewd

;

fpectis, eas circumftantias feligit , easque

Wt

pofitiones rerum, in quibus ira quivis fuo

even-

mtetur arbitrio ,. dt libeþa i&a actio;

d tu.b

V

TRACTATUS QUINTUS.

195

tul ,

uem Deus menti prefixum habet;

Eft fic;

certo infallibilirerque deferviant.

fi caufas proximas ad effectum co

ncurregz—

hm

tes fpectas;

fepe cafüm dices : fi Deum

caufas remore difponentem,

confilium imo

fu j

Ita

& fatum feu effatum Dei effe fatebere.

D. Thomas : dicuztur aliqui effe&tus coutin-

:Ventit

rermilte

gentes, pev

[A0]7/

[

i

avationem ad proxmmas cau-

fuis effe&ibus deficeve po[Junt : mon

etiam à

jJas, que in

Abelen

propter boc,

quod aliquid fieri poffrt cxtra . to-

bevnatiomis divine ; quia boc

propte

tum ordiuem gu

er ordinem

zpfum ,

quod aliquid contigit pret

.

m, line

me , efl ex aliqua cau[a

[ubjecfa

ib ipfo

caufe proxi

guþewzatz'

oni divine. d) Re

s eft proríus ftu-

lo ho«

fed in confeffo ; tantum explica-

j a

penda ;

tione indiget, ut percipiatur.

Id jam ego.

) & mfal

26. Dic amabo, cafüne accidir, ut Ab-

ye o

folon crinibus imple&eretur arbori,ac fic

T

demum in aére pendulus, Joabi hattis trans-

figeretur, futurus orbi contempt

v* auctori-

qune

? b) Sup-

tatis paterne ferale documentum

Jfum i*

plicium hoc;

vilis expenfisque pe

rditi ho-

ynim ^

decreverat juftus. Deus.

minis fceleribus ;

onrenp

Executioni mandandum erat proc

ul dubio;

g hOIUOlm

fi caufas

certo & infallibiliter : & tamen

ris 1

entes at-

proxime ad mortem hanc concurr

afu concurrifle ,

fed te-

) gäm $

tendis, plurima c

j a*

mere judicabis.

Cafus certe fuit, inquies,

qllE

quo

m [2

N 4

gl

M

0) D. Tholn. l. P- q- 10;- 8. 70

TO

&) z. Reg. 18.

u

R

x

2c0 ARS SEMPER GAUDENDI-

quod fub arborem íe immiferit , cafus,

Abf

quod detecto ca

pite , cafüs, quod tam pro-

volur

miffum modo e

flet capillitium, cafüs , quod

perfi

ventus paffos crines & fine dubio füdore

hoc

colli

madentes fparferit, cafus, quod ramus pro-

mineret, cafus denique, quod ramo crines

Cant

im

pacti & tanta tenacirate. fint impliciti.

det ;

Quis enim aliud credat, quam cafüm omnia

quan

fic tuliff:? Ita tamen habe.

Cum fcelerum

indo|

ultor Deus fceleribus nefarii filii ftatuiffet fi-

l:.nre

nem ponere atque orbi exemplum ingens, li-

pium

brum conditionalium infpexit, in eoque le«

o

git; quod fi Abfàlon , caftris exueretur, libe-

jisqu

re fugam capefferet, & quidem mulo altiori

: à

infidens: item quod talem pertranfiturus effet

erisq1

locum; rurfüs, quod pro fua libertate & for-

plicu

taffis etiam libidine , crines fi colore fuif-

lori

fent aureo, muliebrem in morem & pre-

Qpit

ter confüetudinem effet promiffürus : ita-

Toem

que circumftantias illas felegit Deus, nul-

Tum

laque libero arbitrio illata vi, aurei coloris

lum

dedit capillitium ; illud libere Abíalon co-

f

luit; viam, neício quorum manibus, alio

Tem

tamen fine id agentium , in campo, ubi

ugnandum erat, fterni olim permifit ; ar-

b

[06)

llSql

rem iíto loco plurimis ante annis, rufti-

Iul

ci cujusdam rei fuz ftudentis arbitrio ufus,

flan

plantavit ; crevit illa folito more, fed non

Tün

in ufus folitos ;

nubes vento gravidae aéri

1

I

inminebant.

Pugnatur, vincitur Abfalon;

Tep

Abfo-

i

TRACTATUS QUINTUS. 2e:

t ais

Abfalon fugit;qua eum fert voluntas; fed

m pn.

voluntate qua ferendus effet, jam id olim

üs, qui

perfpectum erat Deo. — Itaque cum arbori,

9 fidor

hoc eft füpplicii loco; admovetur Abfàalon;

Qs p

colliduntur nubes, ventus emittitur ; impli-

o ctiti

cant fe aure crinibus, crines arbori, pen-

implici[i.

det Ábfalon, non evafürus Joabi ferociam;

n omni

quam Deus quoque praviderat, pro Joabi

celerun

indole & libero arbitrio , nequidquam no-

aiffet

l.nte imo & prohibente Davide , in im-

gens -

pium Abfalonem captumque fuis crinibus;

que le

exercendam. — Quid dicitis ? an hic ulla cu-

r, Hbe'

jusquam libertati illata eft vis ? Nulla pror-

altiori

füs: & tamen quanto artificio humanis li-

uset

berisque actionibus ufus eft Deus , ut fup-

Ts fot«

plicium tam juítum certum & infallibilem

fortiretur eventum ? . Quam lonpe alias

ye f

p

cogitationes habebat rufticus ille, qui te-

nuem ifíthic ftipitem plantarat ? quam pa-

j ; d

5 nul'

rum attendebat , regio juveni fefe patibu-

lum conftruere ? libere tamen egit omnia:

j coltn

n o

fed cautus Deus, libero libere agentis in

rem íuam ufus eít arbitrio.

»y 3110,

27. Age, cum exempla placere videam,

!

iisque dilucide explicetur res : cafune id

nilt;£ |

g ^

accidit, ut Patriarcha Jofeph, uti facre te-

ftantur litterae; ex Chananeea per varias re-

j Ui

?.

rum viciffitudines abduc&tus, tandem im

ff

JEgyptum devolveretur , ifthic primum a

ldæ g

ibf

rege obtenturus locgm :

totique provinciee

P

pro

m

*

202

ARS SEMPER GAUDENDI

pro poteftate fibi data imperaturus, ac de-

fed 1

nique a fratribus , qui id fummopere de-

enim

ireCtabant, adorandus ? a) Sane fi proxi-

volur

rne concürrentes cauías attendis, cafu id

yola j

factum interpretabere.

Quid enim ? cafü

vala

id fane accidit , ut invidiam fratrum, pro-

hac i

demi

pter nefcio qua narrata fomnia incurrerit;

cafü a Patre ad querendos, qui forte ab-

tadat

erant, fratres miffus eft, cafü in eremo,

tqit, :

apto fceleribus perpetrandis & occultandis

ym ;

loco, a Jofepho inventi fünt ; ca(u a fra-

W m

tribus eum trucidare certis, fed Rubeni

dere,

precibus utcumque emollitis, in cifternam

n ng

forte occurrentem & ficcam, i(thic fame

fitm

periturus eft conjectus; cafu ifthac I(ma-

r

élitee inftitores iter egerunt ; cafu illis ven-

Cum

ditus eft Jofeph ; cafu denique in /Egy-

-

Ht«

ptum direxerunt iter Ifmaélite , fervum

Cha

fecum deferentes, poft varios cafus toti

[iba

Verum

tandem /Eeypto dominaturum.

proí

eft, cafüm dices hic ferre omnia, fi fpectes

türa

fingula & que proxime Jofephi delationem

bis

in /Egyptum conducebant ; fic ea quidem

Tnq

contigere , ut non contigiffe potuerint.

Qs

At vero, fi Deum fpectes, qui Jofephi fa-

a

-

Tnei

turam conditionem jam olim per ariftarum

ind

manipulos ,

ftellasque undecim mediam

lt&q

quandam ílellam manipulumque adorantes,

t«

fuit,

1iqgido prenunciarat, certe cafus nori

th[

fe

V V $) Geh. 7. & feqq.

ftu

Qu

JTRACTATUS QUINTUS. 205

.Deus

$i

fed infallibiliter futurus eventus.

enim in tertio fuo .Seientie conditionalum

pue l

jj pro

volumine cum legiffer, quid fratrum male-

li d

vola invidia molitura effet; fi Jofephum in

n1 al

vafta illa eremo interciperent ; quid , fi ift-

]m, pm'

hac inftitores peregrini occurriffent; quod

|curterit

demum hi /Egyptum ad negotia fua . per-

rte d

tractanda. effent petituri ; ita. quidem fta-

eremo,

tuir, nullam .cujusquam liberrari inferre

vlrandi

vim ; Patrem fane finit Jofephum ad fra-

u a ftt

tres mittere, fratres Jofephum libere ven-

Raben

dere , emere I(maélitas, pro fua liberraté

fernam

in /Egytum eos abire ; atque hoc modo in-

jc fame

ftrumenra fant Dei, quibus Jofeph ex Dei

;c lm

decreto, ad deftinatum ab eo defertur lo-

cum.

Interim eadem cozdizionalium.Scien-

ills ve*

in E

ia cum cognofceret, fi fteriliras famesque

, fenur

Chananze, ubi Jacob fratresque Jofephi ver-

fabantur, ingrueret , futurum , ut annong

cfüs t

Verün

profpe&turi in proximas, ubi frumenti fu-

tura erat copia, regiones delaberentur ; nu-

Í fpeäei

elurion

bes . coelosque ita compofuit, ut ficcitate

maxima tota Chananewe regio adufta fru«

j ql]l &i

rea fru-

ges terre neoaret ; t'urgente inte

otuefi[ïf-

Jofephi

mento univería /Egypto , horreis

induftria & extructis & repletis.

Libero

a

mill

itaque arbitrio ufi, ZEgyptum petunt fra-

tres ; libere Jofephum rei frumentariee, toz

1doranttl31

tique prefectum provincie adeunt ; libere

j

of J

!

1t; ne-

f

"

fupplices fa&ti adorant; quem ,.quis:

ciunt;

E

2o4 ARS SEMPER GAUDENDI

T

fciunt ; füoque libero arbitrio, & decretoe

lus ur

& vero etiam per prophetica fomnia a Deo

IetQr |

pradicte adorationi, quam fratres tanta a

que u

Íe amoliri opera conabantur, fua fponte,

afula

fütura

quin imo per ipfas, quibus adorationem

ilam a íe avertere nitebantur, actiones,

ünive

neícii quidem rerum, libere tamen coope-

cul oi

rantur. En ut libertate falva & incolumi,

div'mg

eam tamen ad finem prarítitutum affequen-

tam (

dum, dirigat fapiens Deus.

locut,

28. Denique Chriftum ipfum in Beth-

alio 1

leem, & quidem in pauperrima ca(à, na-

mi (bl

tum cafü , quis non dicat, fi ea quz pro-

emplar

Xime contigerunt, folum confiderat ? a)

Qibi;

.Cafu certe tum, cum divino pignore effet

qum |

gravida, orbisque falurem Virgineo utero

Atj

.Mater fanéta circumferret, edi&tum ab Im-

b

'peratore Rome prodiit, quo fingula ca-

lcíon

pita cenferentur, & quisque ad füam, unde

Riünog

originem trahebat, urbem, cenfü capitatim

| Beth]ey

adícribendus abiret ; cafus fuit, Bethlee-

m

mum Virgini obtigiffe ; cafus fuit , fe-

tàt te

rius

Bethlemum

accurriffe ^ Virginem;

ls;

-quam .ut concurrentibus undique ad cen-

defigf

fum advenis, commodum partui locum

Inox

puerpera nancifci poffet ; cafüs fuit, in ho-

Tandi

mines tam duros & apreítes incidiffe , ut

ul-

: gravide, cui ;amen omnia favent jura, n

u$

Qua |

iüm

$) Luc. 2?..

Hatua

-

)

TRACTATUS QUINTUS. zj

Qecre

lus urbe tota rationem haberet, aut move-

.

hao

retur mifericordia futuri fcetus

.

caífu ita-

$ [antd 1

que urbe egreffa eft, cafu. deferta occurrit

p

cafüla ftramine maligne tecta, ejus tandem

rationem

futura aula, cujus imperium non nifi orbis

acliona,

univerfi limitibus terminatur. Tamen pro-

cul omni dubio cafus non fuit, id quod

1 o

ncolugi,

divino afflati Spiritu futurum , toties &

tam difertis verbis Prophete fuerant pro-

ffeque

locuti.

Decreverat enim vero Deus non

n Detl-

alio nafci loco , quam in viliffimo Bethle-

TE

mi flabulo , ingens ablipfis incunabulis ex-

g pro-

emplum fubmiílionis & patientice daturus

u ? 0)

orbi ; decreverat id, inquam, certa & num-

ye edt

quam immutanda voluntate; cumque per

Scientiam. conditionalium noffet , fi ab Augu-

«) Ut

2 I

íto ejusmodi edicta Roma deferrentur;

lt (

hacsomnia talem curfum habitura ; inhu-

manos durosque pro fuo arbitrio f

turos

am,une

Bethlemi cives caterosque advenas : hac

capl rl

pertlee

omnia cum cognofceret, fingula fuze liber-

tati relinquens , ita tamen ufus eft omni-

i,

Tirgineml

bus, ut tandem optatum fibi, menteque

defignatum prafepe humile confequeretur;

d d

gi lod

mox Angelis ipfis totique adeo Orbi ado-

randum.

" j

- confideratió hec eft,

29. Auditores

)

jife, !

arem veftrum om-

jra, ?

qua penitus imbutos opt

|

nium animos : id fane;

certo apud vos ut

ftatuatis, nihil omnino in tota hac orbis

ina-

^

506

L

ARS SEMPER. GAUDENDI

machina, rerumque omnium circumvolu-

Qratit

tione contingere; quod non prefixo Dei

15 n

confilio eveniat & dirigatur.

Huic verita-

modo

ti prorfus inherendum, illique, ut randem

nümq

quiera fit, affuefacienda mens. lllud itaque

jutiti

etlam

identidem animo veílro inculcate, & dici-

.

te

]

Non cafus hanc fert pluviam, non

altius

tonitru, non fulgura, non hyemes, non ca«

vt d

lores, non morbos, non fterilitatem : Deum

da eí

hic agentem video, Deum loquentem au-

fies,

dio, Dei verba excipio, cum gnem , vives,

pupe

graudinem &2 Spivitus procellarum audio, qui

bere 1

Jjaciunt . verbum ejus, hoc eft, (anctiffimam

menfl

exequuntur Dei voluntatem.

Rurfus bella;

diits |

tumultus, Regum moderatorumve intem-

Ite r

peítiva imperia, preliorum infelices even-

tuife |

tus ;

non

tam hominum funt facinora,

ii

quam Dei hominum imprudentia , fcgleri-

malev

busque in rem fuam utentis, eaque idcir-

Veto ]

co permittentis, fana juítaque confilia. Ri-

ment

deo fane hominum fefe invicem accufan-

um

tium & excufantium dicteria ; altius. pe«

Quer

tenda eít bellorum ratio, quam ab huma-

àpat

nis eventibus : 2) ita tecum flatue & om-

Ts .

nibus acquiefces , prout pluribus poftmo-

dum explicabo:

Item miferiarum, qua

càpii

nos opprimunt; tædiique,.quo affligimur,

Ones

caufam in homines conjicimus, in hunc

ane

ubi

lmodo, modo in illum : modo filiorum in-

gra«

caí

4) TraG, 9.

Vr

"CTRACTATUS QUINTUS.

207

3vl

gratitudinem accufámus profligatosque mo-

fixo D

res, modo mariti conjugisve diffolutionem;

|c vetit

modo amicorum vicinorumve petulantiam;

t tanden

numquam non Judicum Re&orumque in-

Tuftitiam.

Sint fane hec omnia, & veroó

yd itq

& die

etiam fzepe fünt, ut dicis: verum ego rem

m m

altius introfpici volo ; reconditioribus libris

n

ut ftudeas neceffe eít; a radice res peten-

: Deon

da eft: quod fi ages, illud liquido inve-

Lerm du

nies, ftatuiffe Deum , quod fic conveniat;

1, fl

pauperem effe debere te, in ordinem de-

fjoy (l

bere redigi, rali die flendum effe tibi, tot

iffimam

menfibus affigendum le&o ; ne tuo damno

dives fis, aut hilaris, aut fanus corpore;

us bels

: Jntette

certe rationes non examino, verum ira fta-

x5 QVl

tuiffe Deum certo id ício : tum vero hac

ut in te perageret, filiorum improbitate;

ficinott

, fle

malevolorum intemperantia, moderatorum

vero incuria & injuftitia, tamquam inftru-

yc i

xf V«

mentis ufum effe, ut finem fuum fibi pre-

fixum, tibi autem tam convenientem affe-

E

queretur.

Malum , ut nemo non libere

jnus p*

b hune

agat, permittit ; fed malo bene utitur bo-

nus Deus, tibi tandem urt fit bene.

30. Ita prorfüs eft.

Aliter qui rem

g pOHH'-

?.

capit, male capit ; & vero Dei genium actiz

uft; qhæ

Nihil

onesque non capit ; non inrelligit.

]&[igimüfw

fane temere fit, nec cafüs habet locum;

n hupc

ubi totum Deus occupat.

In Deum vero

| Orum Jk

Bo&-

cafus non Icgd;t. Qgis enin, ut recte

p

. tiug,

!

eo$ — ARS SEMPER GAUDENDI

f

tius, co&vcente im ordinem. cun&a Deo , locus

W. l

effe ullus temevitati potefd ? — Licet igitur de-

TT

Jinive 5 Cafum effe , inopinatum &$ ex . conflu-

ditem,

entibus caufis, i2 dis que ob aliquid geruutur,

lücule

e€ventum.

Concuvrere vero atque confluere

Ximo-

caufa$ , facit ordo ile imevitabili conmexioue

/

pwocedens , qui de Providentie fomte de[cen-

dens, cum&la$ (fcilicet caufas) fuis tempori-

bus difpouit.2) Er vero fapientiffimus Au-

Omml

uflinus, exponens ea qua pertractavimus

TC d

falmifte verba.

lgnis, graudo, nix , gla-

fui

cie5, Spivitus procellarum , que facitis verbum

ejus, — INibil tam videtur , nquit, cafibus vo-

lvi, quam omues ifke procellfe e$ tuvbulen-

-2 qualtates , quibus celi bujus iufeviovis;

aI.V

quod nzon immevito etiam tevre nomine depu-

tatum eft, facies vaviatur €g. vertitur. ( Sed

que f

1ie re

cum addit, que faciumt verbum ejus, fatis

oque vevum ovdinem, droino

füenti

offendit eavum qu

Jübditum impevio, lateve uos potius, quam uni-

/

Iqui

verftatis deeffe matuve. b)

De iis vero;

Wutm

Tt à

quae a libero creature ratione predite

pendent arbitrio , ita preeclare fane Anfel-

prou

inus :

uamvis bomo vel malus /JA4ngelus , di-

elg1

fam

vine ordimationi fubjacere molit , mon tamen

eam ejfugere valet.

Quia , fi vult fugere de

&rdo

fub voluutate jubente , currit. fub. voluntateim

[5

en-

NUA

peru

punieutis €g. traufit fub volugtatem. pevimitt

[719

Vele

4) Boét. L. s. de Confol. profa r.

l'equ

&) Aug. de Gen. ad litt. L. 5. c, 1.

j

"

I

TRACTATUS QUIN'iI*US.I 29

Do, la

zi — Et boc ipfum , quod pervevfe vult aut agity.

iginm d

in univer[italis prejatee ordinem &g pulcbritu-

et uj

dinem , fumma [apientia. comvertit. à). Quid

] u

luculentius dici poteft ? Verum hoc pro-

t of

ximo Tractatu diligentius pertractabimus.

QOnotm.

j dj

& V.

] tempm'i-

jmus Ài

Omnia igitur. bene. evenire f'atueudum eft;

Clavims

sec o miferos movtales eos eff , qui quid-

Ill

J

quam poffimus im bac verum [evie vepre-

TU

2

f o

bendere , corrigere smulzo

if t«

Sninus.

turdult-

$1.

Erum inquies, ut id fit, Deum effe,

jj

qui totam hanc rerum eventuum-

m A

que feriem compofuerit, & vero etiam be-

Al

J

ne recteque difpofuerit ; ea tamen adhuc

fili Flfl]

1nenti obverfatur dubitatio, an non melius

yn, d

aliqua rectiusque potuiffet difpenfare? nam;

um i

ut mihi faltem videtur, inquies, fatius fo-

i

ret auram toto anno confítantiorem efle,

e ii

prout ea fruitur Brafilia ; meliusque cum

fine d

Belgio ageretur, fi tantis imbribus, aérique

An u

tam humido non effer expofitum ;

Solis

4iü Wu

ardores non raro nimii füunt ; hyemes pra-

j j

ter morem frigidiores, maximo cum paü-

u

perum incommodo : venti tempeftatesque

vehementiores,.quam par eft : morborum

z permz'iifä;

affi-

—frequentia Gepe nimia ; denique bellis

duis

&) Anfel. I. 7. cur Deus homo. c. 1.

,

áilO

ARS SEMPER GAUDENDI

duis concutitur orbis univerfüs: & tamen

Tetur

Tnifidt

pauezn qutetemque hominum oenerl, pro-

paoaflom, con[ervanomque mams conve-

ft&q

nire, quis non videt, qui quldquam vi-

p

der ?

abfol

32. Ain vero tu? ita ceníes ? at ego

deba

hic infanum , aut potius arrogantem mor-

abs T

ralium ftuporem fefe demum prodere vi-

pivo

cond

deo, i quidquam video.

Sufpicor fane in

blasphemas ilas voces tandem aliquando

que |

eruprurum te, quas ALFONSUM cognomen-

prd

to Sapientem improvido, ut parum dicam;

fiülpet

ore evomuifle, in fua hiítoria prodit Saw-

Biosqq

CTIUS.

Hic (àne, cum fibi Sapientis no-

nge

rmen per Aftronomie fcientiam vulgo com-

db

paraffet , eo abreptus eít arrooannæ, ut

ül'l'()g

multa fefe in coelorum orbibus re&ms com-

fiu

ponendis obfervaffe , eaque . correcturum

apud

caüu

fuiffe, fi in primo mundi exordio divinis

confiliis difpofitionibusque admotus fuiflet;

«mp

per fümmam impudentiam jactitaret. 4)

con

Qua hec demum eít, ftultitiane dicam,

dex

an projecta porius audacxa ? m Deum do-

tüs

füs

ceas mortalis ? tu Deum ? Certe cum pre-

fractus flaret in fententia , brevi infaniam

üs

fuam dedidicir.

Horrenda namque tem-

Ti |

peffas ; nocte jam media , civitatem totam

mu

corripuit & concuffit , fragore tanto toni-

ti,

truum, ut tota a fundamentis evelli vide-

lal

retur,

4) Sanchez parte 3. Hift. Hifp. c. s.

d

»

211

3

TRACTATUS QUINTUS.

X Faf

retur , inrermicabant interim fulgetra ful-

eri; pl

minaque tam deníà toto aére, ut nullus ef-

$ Cone

fet, qui Sacerdotem auderet accerfere , qui

pavido, & pene pre timore exanimi Regi

um v

abfolutionem peccatorum, uti quidem vi-

debatur ultimam, impertiret.

Neque fane

jaten

I o

abs re erar tantus; nec jam panicus Al phonfi

dere v

pavor: totum enim, in quo decumbebat;

fanei

conclave perpetuis micabat ignibus, veftes-

quando

que Reginz, fülmine correpte, jam defla-

10men.

rabant.

Mors in momenta fingula cum

j

u

batur, Re-

dicatiy

lgetris toto conclavi circumfere

it $-

giosque ob oculos oberrabat. — Sedata eft

(s no-

tempeftas, & omnis ex Alphonfi animo

abit tumor. Faífus eft magna fubmiffione

go com.

aue, V

arrogantiam fuam dié&torum penitens Rex,

faftumque multis peenitentie editis fignis;

d0s COT

redunut

apud fuos , blasphemie nimirum conícios,

caftigavit, Ut tamen & apud pofteros ex-

o d

5 fall

emplum , & Deo fua ftaret auctoritas in-

concuffa , jufto fane confilio permifit vin-

lt

tl

; (idih

dex Numen , ut rebellem pofthac exper-

Jeum &

tus filium, ab eo denique per fummum ne-

e

fas atque injuriam , r

gno tandem expul-

üm Pfl

fus fit. I nunc, & cole

it

ibus orbium fpha-

lnfänxm

ris dirigendis confilium Deo da, mifer ho-

u i

muncio, qui nec iis quidem, quos genui-

m U (

fti, liberis recte inflituendis, confilii fatis

jro £0

*l

j d

habes, aut imperii.

&Uj

O2

3 3.Vc:-

212

ARS SEMPER GAUDENDI .

in

33. Verum id quidem effe arbitror,

neminem.noítrum effe, qui eo audaciz pro-

opti

ruperit, ut verbis tam blasphemis divinum

tiffi

Numen audeat irritare, & quafi vocare in

Tna

jus: tamen nefcio qui? fcrupuli menti ho-

fi;

verf

minum plerumque infideat, eamque arro-

dat : aliqua nimirum effe, que licet for-

taffe bene, adhuc tamen rectius agerentur.

tant

Quid enim ? certe fi rectiffime agi dijudi-

16

cares omnia,an quidquam effer, quo pertur-

?

gis

baretur omnibus acquiefcens mens

.

Cur

Venti

bella difplicent, nifi quia pacem rebus ma-

pem

£s convenire cenfes ? cur pluvie non ar-

quies

rident, nifi quia fudum celum prefers?

lo f

cur morte imminente turbaris, nifi quia vi-

qi,

tam meliorem judicas ? Quod fi itaque il-

RU

lud tecum ftatueris, non re&e tantum, fed

Dto

& rectiffime gubernari omnia, eumque,

ia

qui modo contüngit,eventum optimum ef-

tion

íe, fane non video, turbare te quid poffit.

efle

34. Ita eft inquies

*

.

fed aliter fe res

tetr

habere, multaque melius fieri potuiffe, vi-

fita

dere mihi faltem videor, aut certe füfpicor.

Tera

Verum o iníanam temeritatem hominum!

Vian

o deplorandam cacitatem ' Quo pacto te-

mio

nebras has deteroam ? Tu divina vides;

e&i

imo perfpicis confilia ? tu judicium de re-

Tiq

bus tam fublimibus fers, inops ipfe confi-

tus

li in domefticis rebus recte difponendis?

dex

« )qui domi tu& ceecutis; tam es perfpicax

1

Ri

j

u

TRACTATUS QUINTUS.

21$

ybitIOhy

in aliena ? At quis mihi perfüadear, non

C p

optimo modo feciffe id, quod facit ; fapien-

divinum

tillimam mentem, cui tam facile fuit opti-

ocre i

ma ratione rectitlimaque difponere univer-

yenti -

ía, quam non tam bona aut etiam per-

u at«

veria :

:

jcet f

fapienfïa

25. Age tu, qui tibi de tua

;erenmr.

tantopere abblandiris ; dic fodes & eloque-

dind

re. Quid modo orbi aut Belgio huic ma-

pertut«

gis convenit, ferena aura, an pluvia ? quis

? Q

ventus aptior, an qui meridiem , an qui fe-

us ITe

prentrionem fpirat ? Qui meridiem , in-

non df*

quies : quam ob rem ? quia feprentriona-

ræfets?

lis frigidior eft, rheuma progenerat, meo-

que, quo nunc premor , officit catharro.

quia V*

mqe?

Deus bone ! magnam enimvero rem, ut

Deo fuccenfeas ! Interea non id attendis;

um A

enmqh

in rem tuam tam atrentus cum f(is, fepten-

trionalem auram novalibus tuis campisque

imurm «

effe neceffariam, ut gleba conclufa femina

d polü(

4"

terra mandata foveantur, radices ut agant

r m

fate fegetes, limaces vero vermesque; te-

)[UlHeï "

if

ff

neras fruges depafturi ut enecentur? Plu-

viam inclamat adufta caloribus terra, ni-

1()mmum

mioque zeítu fatif(cens rimas agit : fatianda

) 3&0 [*

eít imbribus camporum fitis ; & haec om-

ina V

f&

nia terre neganda credis tu; ut implu-

fe conh

tus ficco pede domum e convivio re-

deas ? & fic quidem paffim agimus, infi-

yure

ftul-

nitisque in eventibus, judicium fane

3

tum

214 ARS SEMPER GAUDE:NDI

qui

tum incauti ferimus, uni tantum , divino

rect

inquam, quia non acquiefcimus.

ul |

36. Et vero , fi hec omnia pro hu-

manis judiciis & arbitrio fint agenda, ho-

Univ

prol

minesque flatuere debeant, quid quovis

tempore & loco magis conveniat, an non

quis

videmus confeftim turbanda omnia, & li-

mag

tibus rixisque humanam focietatem quan-

plan

Teru

tocyus diffolvendam ? unus damnabit,

quod alter melius effe fibi videbatur recte

tütui

judicaffe.

Nauta ventos inclamabit ; So-

lem pellio ficcandis pellibus , aut lino de-

fD

albando nefcio quis ; colonus pluviam con-

onibu

diciis

te(tabitur effe neceffariam; fingulique id eo-

dem volent tempore.

uis cedet ? uter

«l

€on

utri ? quis litem dirimet ? Bellum pra-

feret, optabitque inter arma natus miles,

nuüb

cives pacem praeoptabunt? fterilitatem fru-

R

mentique inopiam laudabit monopola quis-

plu

buc

piam frumento carius vendendo inhians,

gement interea pauperes pre inopia. Tu

Cuk

dit

ipfe vitam tibi exoptas, pro ea pugnas: in-

terim qui tuz heereditati dignitative inhi-

i

ant, vel quibus nimius es, mortem tibi fi-

Cer

bique convenientiorem effe judicant. Quis

aliq

tot litibus, judiciisque tam in contraria ab-

ete

euntibus, finem ponet & modum ?

p

37. Miferos nos cccosque mortales!

VO

qua fronte quefo judiciam ferre volumus,

qu

quid quovis in eventu fit melius fingulis;

àl

qui

NDI

-TRACTATUS QUINTUS. 215

qui omnia, quid fint, ignoramus ? — Quis

, diia

recte flatuet, quid univerfo fit melius, nifi

cui tota rerum univerfitas, omnesque, qua

| pro d

end, l

univerfitatem faciunt , rerumi circumftantize

d qui

probe (int coghitee & perfpe&te ? rurfus

;, dn 01

quis etiam , quid fingulis ; adeoque fibi

lia j & h

magis conveniat, recte judicabit , nifi id

plane fciat, quem ordinem fingula , in ea

m qui

rerum univerfitate , habeant a Deo coníti-

mnabl

ur re

tutum ?

bir; $e

38-

Illud tamen agamus modo. Quod

fi Deus tot. tamque diuturnis murmurati-

lino de

atm COf«

onibus, perverfisque de directione fua ju-

diciis fuftinendis tandem fatigatus, totam

eid eo-

coli füblunaris machinam tibi in manus

? utat

confignaret, illudque diceret ? En homo

um p

us ml

nubes, ventosque, en inftrumenta omnia;

tu pofthac auram diripe, ventos excita;

qem f

pluvias inmitte , ferena coelum, prout lu-

polt ql]ii-

buerit ; pro tuo nutu ape omnia, neque

) jnhian

cuiquam pofthac querimoniis caput obrun-

pl T'J

dito.

uid hic ageres füperciliofe cenfor?

yni:t

1]

quo re verteres ? An non ribi everteretur

t J

cerebrum, antequam vel pluvia guttulas

7 Iibl J

aliquas recte & ex arte e nubibus tibi con-

ant. ans

creditis poffes educere ? Certe mille im-

mrariaa

properiis impetendum te, mille diris de-

1

]

'

vovendum crediderim quantocyus ; per-

f

or[&lä1

quirendum quin imo ad fupplicium a tur-

volus

ertur-

bata plebe, tamquam Reipublice p

| fingüllïf)

4

bato-

j

$16 — ARS SEMPER GAUDENDI

;

batorem auguror; adeoque publico abfli-

etiam

nendum foret huic novo pluvie patri

fa

|

dem

Ifthic nimium hercle nimium proluiffes (a-

ta; ifthic nimis parca manu aquam effudif-

fluerc

fateri

fes ; modo nimis frigidam fuiffe florum

cultores

quererentur , modo calidiorem

fadu

quam par erat; modo nimiam lotrices in-

Ícien

clamarent ; modo ruftici agricoleque non

4

fatis abundantem.

Denique omnia forent

bam,

querimoniis pleniffima ; execrarentur fàne

que |

te omnes ; arrogantem te, ftupidum, ine-

günt,

ptumque, tantis rebus qui fe immifcear; in-

fad

geminarent , ignorantem rerum , cuique,

Omnit

quid quzvis ferat tellus , tellurisque necef-

Q

fitas, minime fir perfpe&um. .. Et recte di-

T

cerentur omnia.

Quo pa&o enim fcies

mo

tu ; quantam pluviam agris immittere fit

nyi

conveniens, nifi id etiam íc

3

ias, qui Soles

li,

deinceps orituri fint, qui pluvice frigus füo

tutb

calore moderentur ? Aut fortaffe Solem

ang:

etiam tuo imperio, ad temperandas plu-

trig

vias, fubjicii poftulares ? Ne quefo id

hun

faxis : timeo enim , ne cum novo Phaé-

Curn

thonte, novum rurfíüs toto orbe excitan-

loif

dum fit incendium.

Nunc vero nonne id

u

vides, te ne Solis quidem Dominum quid-

quam adhuc poffe perapere, nifi ad regen-

Tur

dum folem ipfüm quoque fü

b tuis aufpiciis

Sit

militet firmamentum ? Vide

O in

quis ; qua-

Cur

propter & firmamentum mihi confignari

D

&tiam

VDI

TRACTATUS QUINTUS. :217

o dbf

etiam vellem, recte ut peragerem univer-

i ptti

fa

Ain vero? Deus ut video deberes tan-

viffes i

dem eífe tu, recte cuncta pro tuo nutu ut

effadi

fluerent. Hoc eft autem, quod volebam:

- florum

fateris denique, ne a teipfo quidem fatis-

lidioren

factum iri tibi, nifi Deus fis ; aut faltem

ricts I

Ícientia potentiaque Deo par.

39. Bene eft : habeo, quod exquire-

Jue 10

| forett

bam. Cum itaque fcias modo , agnofcas-

ur f

que Deum effe , res qui hoc, quo contrin-

n, ift-

günt, difpofuit modo, idque non temere;

&tf If«

íed perpenfis undique circumflantiarum

yuique,

omnium momentis ; quid temetipfüm exe

n

crucias ftulta indagine, rectene an perpe-

«die d

ram id eveniat, quod non niíi bene ab opti-

im fde

mo fapientiffimoque Numine potuit ordi-

ynerc It

nari ? Quod fi bonum eít id quod eve-

yl ls

nit; cur ego me, quod id eveniat, amrens

turbo ? Abs re eft fane, quod me bella

s fi

» u

angant , bellorumque fücceffüs adverfi, pa-

trieve calamitates affligant, exedant , fom-

us p

lo 1

numque dormituro interpellent, fi fic mee

cum ftatuo, jam inde ab ipía eternitate vo-

io D

luiffe Deum , bellum hoc tempore ut his

exot

n

regionibus incumberet,

40. At civitates evertuntur, profter-

m

nuntur incole, respublica in interitum ruit.

i

Sit fane ; an. mihi patriee confervande in-

aufþiCib'

.cumbit cura ? & demum cur non id; quo

j; 0*

Deo fic bella permittente - accidit, quietus

g

$

Vl«

if

218

ARS SEMPER GAUDENDI

video, tragediarum , quas ipfe Deus agit;

h?

futurus fpectator, & vero etiam, fi ita Deo

|

&um |

vifum fuerit, ex parte actor ?

uid , quod

| Rtmin

b:lla ipía hominumque inter fe diftraétee

qum ?

voluntates; ipfiffima inttrumenta fünt, qui-

Certe

bus civitates deftruere, regiones affligere;

BO

nimiumque fortaffe luxuriantis populi fa-

. perfüa

ftum deprimere & enervare, Divina Men-

| fmgule

tis eít confilium ?

omnia

41. An ideo male cum natura actum

|

K me

eft, quod urbes numero infinire, olim or-

qud

bis ftupor, nunc nuda fint meraque nomi-

na? an cum Troje incenfis favillis in ven-

prehä

tos omnia abiere ? Cecidit Troja, Afie

fedo

oculus, facta eft pueris declamandi mate-

conf

ria; & nihilominus terra ftat.

Neque ma-

t

n

le cum rebus humanis agitur; Affyriorum;

turb

Medorum, Gracorumque regna quod eva-

Givit

nuerint, imperia quafi circumferente Deo.

fut

Egoerunt Affyrii, egerunt Medi, egerunt

Tam,

Greci fuam fabulam ; hocque inter nos &

liate

illos intereft, quod eorum res acta fit, no-

W «

flra vero adhuc agitur: & nofltra quoque

imo

dum peracta fuerit, de theatro difceden-

libi

dum erit nobis : neque propterea rebus

ülter

humanis futurum eft male.

Vivent fine

tit,

nobis pofteri, & nos quoque pofterorum

des,

memoria facile carebimus.

Er quid itum;

fann

fi ne pofteri quidem futuri funt ? quid tum;

Cit, [

fi cras natura intercidat, pereatque univer-

Tien

a.

NDI

2I9

TRACTATUS QUINTUS.

615 al

(à ? Quid id mea intereft ? cur non fa-

i ia Ut

&um probem, fi id fciam, craftinum effe

id, qui

rerminum ultimum a Deo narure prafi-

dilrd

xum ? Hoc vero fic inquies, non intelligo.

It qi

Certe fi fic non intelligas ; fac, ut hoc vel

Aflpet;

illo, vel quocumque demum modo tibi

optli h.

perfüadeas.

Hoc íane intelllggo , Deum

ve Me

fingula fic flaruere, qui ramen inrelligit

omnia ; deinde id etiam intellipo, ignora-

| ao

re me omnia, qui tamen improbo fingula:

[im 0f«

quod fàne rationi proríus eít contrarium.

nomi«

2. At vero, vin? dicam,unde illa re-

n verie

prehendendi libido & temeritas ? Id pro-

fecto ex emolumenti, jactureque proprie

j A-üæ

j t«

confideratione ortum ducit : nemini bella

qu f*

Japonum Chinenfiumque fomnum inter-

Yioru;

turbant ; ifthic pugnatur bene , recte ifthic

JOd &Vi

civitates regnaque integra evertuntur , ju-

.

ye D

ffius ett ifthic Deus

*

hic vero agit perpe-

egemm

ram. Bene longinquis in regionibus fteri-

f

litate pereunt omnia , aut pefte abfüumun-

i t

tur aut fame ; quin hac ipía in Provincia

imo & urbe, bene caftigatur unius quidem

u

t

libido, alterius nimia arrogantia & luxus,

alterius intolerandus furor, plebis infolen-

, 15

'et I

tia, füperiorum injuftitia, inftirorum frau-

des.

Omnia bene facit juftus Deus ; id

ferorifi

i m

tantum in tota rerum univerfitate male fa-

cit; quo tibi male eft. Miferum eheu Nu-

jd tf

men !. Omni ex parte perfe&tus fuiffet

unin

2'

e€uSs

'H

220

ARS SEMPER GAUDENDI

]

Deus, ufquequaque fàpiens, ufquequaque

juftus, unicum tantum errorem, quem in

| fpiciä

te commifit , poft tam immenfà ftudia evi-

E&nf

tare fi potuiffet rantus Deus.

credi

has :

43. Ridiculum id quidem eft , pudo-

remque fatuitati noftre quod incutiat.

poni

iden

Hoc vero minime ridiculum.

ZEquumne

eít, univerfam rerum feriem mutari invito

pra

i

Deo, fed tamen volente te ? ZEternam il-

ua

lam librorum divinorum fàpientiam , &

fieri

conftituiionem ex illis decretam , irritam

bis.

üit t

velles reddi ? tantum ut guftu tuo judicio-

que pareatur,; hanc adverfitatem ut evadas,

LU

filii vitam ut conferves , mortem tu ut ef-

IU

fugias, patria ut floreat ; victoriam hanc ut

h

[/]

;

confequatur, totam univeríi futuram fe-

——

riem judicas interturbandam tu ? attamen

to)

fi attendis , ab hac hujus pueri vita aut

,

morte, a tuo interitu, ab hac clade aut vi-

GUsT

€toria, infinitee dependent difpofitiones re-

cnf

rum futurarum , longiffimo fecuturorum

]

temporum tra&u inter íe concatenatz;

|

quas non nifi ex morte tua tali tempore

obeunda, & ex iíta, qua cruciaris, patrice

clade, maximo artificio contexuit & inter

SONSER

Íe connexuit fapiens Deus.

Enim vero

omnia effatorum divinorum fila intertur-

banda funt, imo prafcindenda omnino, ut

tibi bene fit.

Univerfitas, inquam, rerum

perturbanda, ut univerfitatis particulae om-

nino exigue non fit male.

44. Cre-

*

22I.

Ti

TRACTATUS QUINTUS.

equaqe

44. Crede mihi, rem penitius fi intro-

Ípicis, ingentem tanro Deo injuriam facis,

juem i

Idia ej

& neutiquam fapientiffimum . effe Numen

credis, cujus fapientiffime facta non appro-

, pide

bas: non approbas autem cum fugillas: op-

incuti

ponis te vero ; dum non cedis.

Illud

Quom.

identidem . oculis. praefixum habe, quod

præc'are monet FricT: TUs.

ANe poftules ea,

[ Inyit

nam i*

que fiunt , avbitvatu tuo fievi : Jed ft. [apis , ia

[!

fieri queque velis, uz. fiunt

.

4) quibus ver-

ïm;&

rritam

bis commentarium fübnectens SiwPricius;

ait rectiffime, JJoc emim difciplinam inorum

Idicio»

vidiSy

omuem continet , [e conjumgeve umivev[o , Q9

unum cum eo e[é velle : uon autem ab univer-

we

vnc t

Jo fefe avellentem , €g. in angufHas ac potius

am

ad uibilum vedattum, Univer[o vepugnare ; 9

velle, ut. univer[um partem. tam vilem fequa-

artame

vità dl

zur. D) Sed fatis fit. Illud tamen cum Av-

GusriNo Epricríri fenfüm & fere verba

Qu "

ones fe

confirmante, numquam dixero faàtis. c)

rorut

Duc ime fumme Pater ,vafli moderator

T

Olympi ,

enp

Quacumque placuit , nulla pavendi snora

, Puli

& um

"dfum impiger. Face n.olle, comitabor.

emens »

ff u

nretti

Malusque patiar, facere quod licuit

070

j u

m

Pans IIL'

a) Epi&. Ench. c. 15.

Jie 0*

D) Simplic. in comm. c. 78. Epi&

c) Aug. l. 8. de civ. c. $.

W

222

ä*ä ( M

*

TOMSHIMER

DOeeeee

inpe

X g €

l

r

ER

$ U

ggml

JSbeses

& Q

&

pE

E

ese

GYe

$r G

ejus

CO

"

ER

S

ä

j

d

Bs

[

am

OP SHIHIHSHNE RO QH IKHOMQNÉS

illan

otbi

prir

PARS IL

Cap:

judi

Re[pona'etur duliis qua Divina

linq

COnt

providentia [clent. opponi.

ànim

dixif

TRAGTATUS. VL

ocu

dlej

Univerfa propter femetipfüm operatus

ete

us

eft Dominus; impium quoque ad

tient

diem malum. Prov. 16. v. 4.

Con:

Opiime a Deo permitti peccata in boc mun-

capi

do, demonfiratur ; ac propterea neminem

Tent

ür Lurbari debere,

lera

tur,

petr

PROOEMIUM.

fefec

ss:-oägw

Plaü

ä H Q actenus Divinge Sapientiæ infcru-

am

A Wg. tabiles abyflos conremplati íu-

i[l [0

mus, non ea quidem fiducia, quod fperare-

lor

mus illam mente poffe complecti, fed ut

: inggn-

'TRACTATUS QUINTUS.

223

200

ingentem opinionem, qua tantopere indi-

&

"

gemus, de magna DEI mente concipientes,

9r

at

ejus tandem providentiie acquiefícamus.

f0l

[

Jàm vero cum id etiam viderimus, infinitam

d

illam fcientiam neceffariam plane fuiffe huic

orbi recte dirigendo, duo inprimis ftatui;

primo, nihil prorfus cafü accidere; deinde,

capaces non effe nos, qui de rerum eventibus

judicemus; ac proinde id folum nobis re-

linqui, ut recte & quidem optime omnia

Ziwim

contingere ftatuamus. Hoc vero cum jam

^

animo fixum omnino fit, certe, ut ante me

dixiffe memini, plurima pofthac rationes

!l.

occurrent, quibus ut EPICTETUS ajebat, fa-

cile z omnibus Deum apud bomines defendam, a)

pentt

detergamque querimonias omnes ,

qui-

bus non recte de divina providentia fen-

wale 1

tientes fucum faciunt, veritatique tenebras

conantur afpergere. Ac inprimis illud quafi

capirale occurrit; DEI providentia fi rege-

LA

rentur cuncta, certe non permittenda fce-

g

lera, quibus & DEI glorie multum detrahi-

tur, & mundus concutitur univerfus. Hec

etra fcandali iis, quibus ftatutum eft ruere,

fefeque precipitare. Verum occurrere eis

lacet: Divinitatisque acturus caufam, often-

; ii

dam inprimis, ultimum finem, quem Deus

in omnibus fuis fpectat actionibus, effe (uam

pla

li li

Yi

gloriam,; feu Divinitatis fuze manifeftatio-

fy

nem.

fl

maeü

4) apud Arrian. l. 2, c, 16.

a24:. ARS SEMPER GAUDENDI

nem. Unde fecundum liquido elucefcet:

incufa

nimirum optima ratione ductum , ícelera

| Iefrao

quanrumvis gravia permififfe, nullaque in

cumtt

re, providentic füz mirabilem artem pree-

TUf

clarius oftendiffe , quam cum per ipíà fce-

| neceff

lera, glorie fuze, imo & hominum come u

modis, maxima adjicit incrementa.

; tligi

Thort

16 d

S.

I.

3f Cü

pluis

Juculcatur iterum; omuia a Deo beue färi;

It d

uosque capaces mom effe, qui de verum

j

ii

eventibus yudicemus, aut quidquam

flatuamus.

(Ue5 p

QUi eus

li& fün

Aneat ipgitur illud fixum ratumque

1. h/l

fundamentum , cui totam mentis

, Inonig

impro

noftrescogitationum, judiciorumque machi-

nam, tranquila ur fir, incumbere neceffe

2

ponam

eíl. Pramo quidem, nihil proríus in tota

nature rerumque ferie agi ; quod non Deo

Wentu

QUe .c

deftinante & dirigente agatur. . Idque non

temere & prout cafus fert, fed poft infinita

| Omniu,

| um

ftudia, omnibusque recte expenlis & per-

penfis eum ftatuiffe, quidquid mihi aliisque

Wente

ümma

obvenit: eaque eo, quo obveniunt, temqore;

eo loco, per eas ipíàs perfonas accidere,

LT

Tyoriar

mihi natureque longe fuiffe conducibilius.

Quod quidem idcirco fpeciatim dico, quod

| m

por

üminc

videam, cum rem ipfam ; quz nobis accidit

incu-

TRACTATUS SEXTUS. .

Vi

22j

incufare non audemus, ne divina videamur

luceft

refragari voluntati; tum vero modum cir-

, f

lique

cumítantiasque arrodere. Sicque conqueri-

mur paílim, petimusque; an tum omnino

em pre

neceffaria effer pluvia cum iter adornaba-

ipf (*

Ifri COT

mus? an tum omnino cgrotandum, cum

religionis opera apitabamus animo? an tum

3morte diffolvendum matrimonium ;; cum

res domeftice profpere incipiebant fluere?

an tum vite fila incidenda filio . poftquam

plurima educatus cura & zre, in fpem ma-

tt f

J

tris adepta furgebat dignitate ? bella hec

At

differri an non poterant ? adverfitatesque,

il

quas patimur, an non ab aliis, quam ab his

qui eas inferunt, poterant immitti? Infini-

te fünt ejusmodi noftrum omnium queri-

ratumq"

monie: de modo querimur, ubi rem ipfam

i 1eni

improbare penitus non audemus.

ge m

M

2. Ad hec non aliud habeo, quod re-

je n

tüi

ponam, quam quod fine circumfítantiis,

us n 0

eventum ipfum non difpofuerir Deus, ne-

] non18

que circumfítantias fine eventu. Rationes

idax n

omnium perfpectas qui habuerit, erit impo-

fterum mihi Deus.

of il

Illud fcio, a divina

[is 917

iente in hunc ordinem cuncta non ca(u, fed

li

il

yhid

fumma induftria fuiffe digefta; eumque mor-

bum, eam tempeítatem , illud bellum , eam

$ a

(

injuriam, id genus mortis & non aliud, hoc

dbl

tempore & non futuro quocunque, per hos

lic0 (

T

homines & non per alium ullum mihi füper-

bs»cwl

" veni-

f

226

ARS SEMPER GAUDENDI

venire, fuiffe convenientius, & mihi natu-

tll

reve, &. me naturamque dirigenti Deo.

pejor

Hoc fixum, hoc ratum fit.

Hic fto, hig

tes ip

quieíco.

3. "dlterum , quo projectam in divinis

quidl

confiliis dijudicandis perulantiam , audacem-

dece

que temeritatem penitus frzenem , imo in-

confi

fringam, eft ftupor imbecillitasque mentis

Cert

mese, tam.coece in fentenriam ferendam pro-

Titio

filientis: cum nihil ram clarum fit, quam,

fitn

quid fir modo melius, quid conveunientius,

inten

detenninare, nobis neque generarim, ne-

quod

que etiam fpeciarim effe polílibile: Dic fo-

Áie ]g

des, generatim naturee quid fit melius, ho-

ipnors

die pluere an non pluere; ventos & quidem

f ul

hos, & quidem hac vehementia fpirare; an

quid

quiefcere? quis hié loqui audeat, nifi cui

tü,n

tota natura penitus eft perfpecta, omnium-

Terurm

que camporum animaliumque nora & ex-

quid

penía eft neceffitas? Quid convenientius fit,

timid

morbis vexari civitates ; bellis Rempub!i-

Tecef

cam, cujus eft id dijudicare, nifi cui 1

iby.

etiam notum eft, qui demum morbos bel-

Deden

laque. confequentur cafüs, & quidem longa

fette

eventuum ferie? nam morbos peftesque plu-

L

rima civitatibus bona confécura füunt ; multa

&R

etiam per bella in Rempublicam inveécta funt

NG

commoda, quibus jam in pace, ad quam ta-

füs,

men tantopere anhelabant, fefe carere , Bel-

£üm

non-

ga, cum hec fcribimus; confitentur ; &

nulli

NDI

TRACTATUS SEXTUS.

222

milht t

enti Dj

nulli etiam deplorant. Sic pax nonnunquam

.

E-I

or bello eft; & victorie in

: [lo,

gentes; vi&f)-

res ipfos (:epiffime everterunt.

4

uid igitur tantopere clamamus?

jn diviti

quid conquerimur? quid ftatuimus? Quid

dudacen

decernimus miferi homunciones , quorum

j m i

confilia tam aur nulla fünt, aut infirma?

je meni

Certe, ur rectiffime monet fapiens, Cogita-

dam pre

tiones mortalium timide , g. incertee providen-

; quii

fienoflre. d) Wis fcire cur timidae? quia

nientit

in tenebris füumus. — Sicque nobis accidir, id

jm;

quod concubia nocte in conclavi fibi ienoto

Dic f

fine lumine ambulaüti, omnia timet, quia

MS) hO-

ignorat omnia; etiam tutatimet, quia ne-

, quim

Ícit ubi figat pedem; & ut fixerit , neícit,

jrare; d

quid porro deincepsfit. Ita nobifcum api-

; nl dl

tur, ne quidem harum, quibus inheremus;

orniut

rerum circumfílantias omnes perfpicimus;

j d

quid deinde fururum fit; ignoramus plane;

yentis A

timide igitur ut fint cogitationes hominum

enpi

neceffe eft, zeque firme conceptioues eorum, ut

TU

habet Syriaca expofitio. Non habemus, ubi

orbor *

pedem figamus lapfus fecuri: idcirco, ut

den

fert textus Arabicus, Cogirationes mortalium

ll«

funt timores, quidquid enim agis, femper

esqrh

Jt

Amens fit

yr;

de rei eventu timendum eft.

yed fit

certe; qui ignoto loco, in renebris conftitu-

jqun*

tus, fine duce, pro fuo libiru qusquaverfus

«

rri vult; & tum forte

at j

eum tulerit impetus, fe

)

n

!

2

pro-

!

j

4) Sap. 9. 14»

1

228

ARS.SEMPER GAUDENDI

prolapfus, de ruina tanquam de injuria fibi

fteu

f a

ilata, apud .obvios quosque conqueratur.

Amentior, qui ducis omnia prefcientis pr:e-

& vel

oblatam manum ferox averíatur,

cipitia

poter

eamve cceecus plane fuo nihilominus vult ar-

bitrio moderari.

Qu

Cocus es, o homo! qui

immi

aud

cuncta dijudicare vis;. preteritorum imme-

mor , praefentium ignarus, futurorum igno-

ipfis,

rans; & tu judicium de rebus fers, nec eru-

aiflis

beícis ? ftupidum te agnofcis, mentis lu-

VisQh

mine te captum ícis, & necdum files? na-

dey

ture dire&tori (apientiffimo , confiliorum

Vitm

omnium arbitro acutiffimo audes obfítre-

Nitit,

pere? Amens & ipfe fim, fi de hac re plu-

ld

ribus tecum agam.

I

5. Verurm fi tuis te in rebus, domefli-

miinii

caque familia contemplanda acutiorem putas;

inmas

tibique faltem , quid magis congruat, arbi-

li |

traris videre te; ad unicum hoc, quod modo

dum?

interrogo, refponde, & eris mihi magnus

eflis

Apollo. Filium hunc, quem ranto ftudio

potej

enutris, afpice. Afpexiíti ? dic modo, utrum

poffe

convenientius judicas & magis e re tua; eum

(

tibi flapervivere, an a te mortuum efferri?

quis

quid hares, quid ftas? quin, quod judicas,

"s

plane eloqueris ? verum quid ifthac te inter-

ïcar-

rogo, quem judicium fanum ferre non pof-

nibil

e, certo fcio ? quis enim id recte feret,

lOi

nifi qui praefciat, furura filii latura quid fit

Tnoty

dies? verum id quidem eft, valet ingenio,

Venje

manu

p

DI

""TRACTATUS . SEXTUS.

, 229

juria f

menu eft promptus, valetudine admodum

querdut

firn a eft; matri jam feni poterit effe folatio;

Dtis p

& vero etiam adjumento.

Fateor, fic eft

yerfatur

porerit: at quid facturus fit, quis id fcit?

; vultd-

Quam multos vidimus ingratiffimos filios,

.

mo! qi

H

mmemores a quibus vitam hauferint, vitae

m impm

auctoribus interitum accelera(fe? & pro his

m g

ipfis, cum in infantia aegrotarent, vota fe-

Tiec t

ciflis miferi jam parentes; pro his Deo Di-

ntis ]i

visque füpplices ,

preces anathemataque

les? nt

devoviftis: nihil non actum, ut barbarus hic

iliorum

vitam protraheret. En vivir, uti voluiftis;

obítre-

vivit, fedin paternos maternosque luctus.

Baculum hunc effe volebatis fenectutis ve-

ye pl

ftra ; baculus nunc eft, baculum experi-

domdd

mini; non quidem, cui inniramini , fed cujus

em puta?y

immanes ictus, verum impios perferatis.

jt, df*

Quis modo vobis eft fenfus? quod judi-

od d

cium? cur tantopere pro tam immani vita

j my

eftis deprecati ? Nihil fane aliud proferre

Y [hldm

poteftis, quam obvium illud, evenire hoc

jo

poffe non credideram.

6. Hoc tantum ut fatearis volo , quis-

at

quis tibi videris fapere; fapies, id fi agnove-

" i

d judiiäï)

ris, Jucevtay e[fe providentias noffras.

Diju-

dicare dum volumus, quid fit convenientius;

croiti

gj*

nihil judicio, conjecturis agimus omnia.

Proinde nihil a fundamento cui innitor di-

x&e

feri

motus, fecurus mei pronuntio, omnia con-

i llld K

inge

venientius fieri; quze fiunt modo , quam quee

f

iji

3

Ine«

256

ARS SEMPER GAUDENDI

|

l

qus t

melius fieri poffe, poffem fufpicari. . Pro-

inde cum jam fruamur pace, quantumcun-

que multis fit incommoda, dico conducibi-

, «cqui

|

J

lius effe, jam carere bellis, pacisque bonis

urcunque frui; cras fi bellum ingruat, cras

bellum preferam.

Cum ferenum erit cae-

1Uta

lum, illud pra pluvio approbabo ; cum

(ut 0

vero

upirer maduerit, madere debuiffe

um

clare

4

icam. Dum fpiro, dum vitam traho,

li

eam mihi preoptabo; cum mors ingruerit;

eam vitz anteponam.

ua randem indu-

&tus ratione ? unica hac, quia omnibus recte

appenfis, trutinatis , & expenfis, tandem

fic vifum Deo,; qui videt omnia. Hic non

A

cacutio, clare id fic effe planeque perfpicio.

tique,

Caterum in rationibus figillatim examinan-

quatg

dis ceecus fum, fateor: fed ducentem fe:

haber

quor, & quidem non cecum Deum.

fb p

7. Hec ftrictim dixi, figillatim expo-

Divir

fiturus omnia.

Id tamen jam generatim

quid:

dicendum eft, omnia ea,quz in manu no-

Tasr

ftra non eft avertere, aut impedire, conve:

tüm

nientius effe, ut nobis accidant. Nam impe-

tam

diri mortem (exempli caufa) a me non pot-

niuvi

ífe, id inde fit; quod Deus circumftantias

du

omnes inftrumentaque ita pro tempore,

tam

loco, & perfonarum conditionibus, difpo-

em

füerit, ut evitari non poffit euentus ille, queni

ade.

fuis rebus, hoc eft, univerfitatis adminiftra-

du

tioni rectee, judicaverat expedire

Even-

QU(

tus

251f

y

TRACTATUS SEXTUS.

n D

tus itaque ifte a Deo eft: & hoc fat

is gü, ut

OUf

acquiefcam.

QR

ue boii

S.

II.

üdt, C

erit d

Ut autem plene. acquie[camus , judicemur-

) d

que omnia op

time fievi, offenditur, quod finis

debuil

ultimus omnium a

&ionmn Dei fit. ejus glovia.

m trilt

Lnc defumitur nova praxis gaudendz iu

ngruerif,

vis, que g advevfis

m indi-

*Tïþuj prof[pe

convelti.

us redt

tandem

9. Lterum tranquillitatis fundamentum;

quodque adhuc vacillanti ; dubitan-

Hfic nort

grfpico.

tique;

an convenientiffimo modo Deus exe-

quatur omnla, plane fatisfaciet;

eft, id (ibi

yamint

xntef 1

habere praftitutum; Finem ultimum; quem

fibi prefixit Deus, nullum alium effe ; quam

If

Divinitatis fuze honorem & gloriam; quc&

tim "

enerdt

quidem in eo primo eft pofita, ut creatu-

ras ratione preeditas in eeternee falutis por-

man

tum inducat: Deinde ut convenienter to-

i o

tam hanc mundi machinam,; qua-tanquam

Va nf*

navi ferimur, in hunc finem dirigat provi-

e no? paf

utti

dusDeus. Certe negare non poflumus, to-

'umaaü

tam hanc celorum, elementorumque mo-

- [eff

pOI

W

lem humanis plane ufibus fübíervire ; neque

US; dl[PG

adeo effe ut fint; quam ut homini; fecun-

j ill quem

dum naturz fuz neceffitatem, bene fit. Non

ldmlm[m

autem Deus vult homini, ut ei a creaturis

, pe

")

4

cete-

1

255

ARS SEMPER GAUDENDI

ceteris bene fit, nifi quia

u

hic

bus, melius vult ut fit !

homini.

pre cateris omni-

iNon au-

teet

tem melius effet homini, nifi ad altiora de-

audi

flinatus foret homo a Creatore Deo. Si

Vild

enim aliud futurus non eft, quam quod nunc

hr

natura eft, melius certe homini prae ceeteris

Jaul

creaturis non ezit, quee & hoc quoque na-

tura funt, quod funt. Verum altiorem tibi,

euli

o homo, dignitatem providit Deus: ad co-

DN

lum duceris o natura, füpra naturam prove-

fl

CUT

henda; hoc tantum felix nomine; iíthuc

T

AU

quod duceris.

O

9. Ad hoc omnia collimant Dei ftudia ;

0mo

ad hoc orbium ccleítium globos,; ad hoc

t qi

Solem, ad hoc terram , elementaque omhia

frem.

confervat, fovet & gubernat; non ut illa

quem

fint, fed ut tibi fint, tibique ferviant. Sic

angel

nauclerus inftrumentis fuis invioilat, navis

dnte

curam gerit, oblinit, firmatque, vela con-

&f

ftruit, expandit, ventos captat , guberna-

Intey

culum tenet manu ; non ut gubernaculo;

T0

navi, velisve bene fit,

Ícatur

non quod ventis pa-

&Dou

aut delectetur ; fed quod. ve&torum,

Trany

viatorumque bonum adamet, eosque in

lat

portum flatuat inducere falvos & incolu-

imnes.

Cpic

Ita prorfus dicendum eft ; Deüm

en

toram hanc machinam curare, omnes re-

Num

rum omnium viciflitudines obfervare , .di-

SR]Om

fÍcutere, ordinare , tantum te, o mortalis!

21]1

m

in feliciffimam ^ illam patriam ut inducat;

ifthic

J

'TRACTATUS SEXTUS. : 233

ris of

ifthic a te fümmo gaudio, tuaque felicita-

Non d

te etiam fumma tota deinceps zeternitate ut

tiora d

avdiat magnificum illud, Zezedi&io 9 cla-

Doo. 3

vitas, eg [ipiemtia, €g. gratiarum | a£hio , Lo-

10d nux

sor , €g virtus, €9 fortitudo : Deo . noflro, in

e car

Jiecula. [eeculorum , 74men. a)

10. O admirabilem & nullis vocibus

)que t

rem )

explicandam bonitstem & mifericordiam!

: adae

neício fane, an non dicere debeam, nimis

facilem tanti. NNuminis humanitatem ! Hu-

1 PI'OVE-

; hi

manus certe nimium eft, etiam antequam

homo factus fit Deus, humanus adeo, ut

(tadi;

homo factus fuerit, tantum ut homo fie-

wl hoc

ret dignus Deo.

Verum quid id Dei in-

j omü'la

tererat, ab homine miferrimo laudari eumy

; w ll

quem 7Zfhra laudamt matutina, b) hoc eft;

ant. N

angeli in ipfo mundi exordio pro Deo fuo

flantes, Numini femper grati quia felices,

qt; 10f

vela

& felices quia prati ? imo quid Dei mqgi.s

intererat ab homine fàlutari, quam a mini-

guberna-

ermacib

mo qui inter Arabige deferta ienotus repit,

yentis j*

angue aut vermiculo ? Hic fane vela con-

traho; vocem. comprimo , & mifericor-

jeor

diam generi humano prafítiram quam non

capio; füpplex tacitusque adoro.

Ita ta-

x ii

men efít : Gloriam füam querit divinum

m

Numen: nam ut diferte Deus ipfe apud

moé

vatéy

"

Salomonem fatetur , uziver/a proptev [emet-

!j

ipfum operatus efl .Dominus , c) adeo ut,

qoit

mduczr;

;

quan-

4) Apoc. 7. ) Job.38. «) Prov. 16. . 4-

f

234

ARS SEMPER GAUDENDI

quantum video, circulum faciant Deus,

flato

A Deo nam-

creature caterge , & homo.

mod

que prodiere veluti e fonte creaturee om-

qüe

nes, idque ut hominum commodis infer-

virent ; bomini autem przftitum. eft, ut

Tar

ad Deum illo fruiturus redeat : & hoc mo-

fidi

do per hominem ceterz creature, faltem

belli

per obfequium homini preftitum, ad om-

trib

nis boni fontem Deum revertuntur.

"Me-

ht

rum quo me tandem avehit materie fua-

9110 |

vitas ?

An y

11. Il'ud jam aoo, illud urgeo.

- Qued

Do,

fi omnia ad gloria fuze manifeítationem re-

Cur |

ferat Deus, glorieque fuc fit prorfus avi-

mo

diffimus, qua quafo ratione credam ego;

mod

£

ere univería, hoc eft;

non eum optime a

mOdw

eo modo, qui ad

g

l

oriam fuam provehen-

ptop

dam maxime conducat ? Homines gloriae

bio

cupidi, quod non femper ea moliantur que

t to

maxime funt honorifica, id quidem eft,

ii

quia non fciunt femper quid fit honeftius,

liil

neque qua fciunt, femper volunt, neque

nifeüa

qua volunt, femper poflunt in rem dedu-

Tünc (

cere.

At vero Deum video & fcire, &

fitim

velle femper , id quod honeftius, id quod

decentius, id quod famz füae eft conduci-

Qie c

bilius.

Etenim poteft quidquid vult, om-

Q

zia namque quecumque voluit fecit ia celo &g

fuci

in Tevva. a)

Quid igitur hereo? quin id

füm

ftatu-

li

) Píalm. 135. v. 6.

Ti

'TRACTATUS SEXTUS.

235

t Dety

flatuo , omnia optimo a Deo fa&ta fuiffe

60 Ddil

modo, eoque qui Dei Sapientiam famam-

if Of

que maxime proclamaret ?

js infa-

12. Certe sque facile eft Deo, fere-

eft, t

nare caelum quam nubibus obducere ; eeque

10c m

facile, pace totum orbem moderari, quarm

.

. fültn

bellis infeftare

P

s&que facile divitias mihi

ad on

tribuere, quam premere paupertate : eodem

Ve

flat opere, morbis corpus meum aflligere,

jee f

quo valetudinem confervare ; neque ut me

in vivis rerineat magis laborandum eft

Quod

Deo, quam ut vivorum numero expungat.

em 1e-

Cur igitur id jam facit Deus ? certe quia

modo mors, modo vita, modo valetudo;

Qs aVl

n 00

modo infirmitas, modo bellum, modo pax,

E

modo ferena aura, modo pluvia honori ejus

»ovehen-

pr

agando provehendoque, fine ullo du- .

bio e

i

conducibilior.

Dubium autem om-

; g

ne tollit ; quod fciam ,' Ugiverfa propter fe-

rr qe

jem &

anetipfum , hoc eft, propter gloriee fuee ma-

nifeftationem , opevatum e[fe Dominum. Ma-

ondtls

b anue

nifeftatio autem iíta plena atque perfecta;

tunc fiet, cum non iz «nigmate, fed. facie ad

g d

fcire j H

faciem fapientiffimam illam mentem ; ejus&

que confíilia dabitur intueri.

i quod

conti

13. At inquies, culpa mea ftupiditate-

que propria mihi evenere plurima, que

ylt; f

facile fuiffet evitare : culpa mea. pauper

j (

fum, culpa mea in morbum incidi.:

]ta

j

yun 4

fit

l.S 5

faqe fit; fed ut verbo unico faciam fati

1

236

ARS SEMPER GAUDENDI

bitric

id fcias, illam ipfam quoque quam agnofcis

culpam, inftrumentum fuiffe. Deo , quo te

hoc.

bonis tuis exueret, te vero infirmitate hac

vem;

opprimeret, quam eo tempore tibi judica-

támq

form

verat expedire, fueque glorie promoven-

-T

-

da maxime conducere.

Tiatui

14. Atque hinc quidem: pulcherrima

efl,|

fe(e praxis ratioque aperit, qua tam in ad-

'COHCI

verfis, quam in profperis gaudere quis pof-

ideo

fit folide, fibique gratulari.

Arrideant ía-

tibi;

ne profpera, per me licet ; fed fi vero fo-

tier

lidoque gaudio vis repleri, arrideant non

def

adeo, quod ex voto tibi fluant ominia; pla-

plicie

ttio

ceant divitie ; non adeo, quod tibi com-

moda; placeat valetudo, non adeo, quod

Qttq

grata ; placeant dignitates, non adeo , quod

oþt'mr

clarum te faciant omnibusque confpicuum;

ifiem

quam quod iítis te bonis aflluere Deo vifüm

ihe t

fuerit; adeoque te ufus fuerit tamquam in-

N

ftrumento , quo liberalitatem fuam , divitias-

5, A

que demonítraret; te effe; per quem fuam

modo ;

pulchritudinem, induftriam, mentis aciem,

T v

mifericordiam, ceterasque- perfectiones: in

quoc

fua Divinitate latentes quafi excudit , prelo

THTSBROSS

Titione

exprimit, & tandem manifeftam in lucem

dat.

At t

Nam, ut proximo Tra&catu diceba-

It epit

Prout te

mus, Jpfe dixit eg' fa&la funt.. a)

Lin ]

eloquitur, ita es.

OS. r

]

15. Gratulare igitur tibi, non quod ex

Q5 u

voto- tuo fis id quod es; fed quod Dei ar-

í

|

bitrio

Ciit.

«) Pfalm. 33. v. 9,

TRACTATUS SEXTUS.:

237

DI

à

bitrio orique fis conformis ; qui quidem

ii

, qui

hoc jam fibi

loriofum efle cenfuit, fua-

vem, commodam , pulchramque per te,

itate h

n

| j

tamquam oris divini fobolem, vocem ef-

formare.

Et hec fane non vulgaris aut. e

ov

natura petita gaudendi ratio eft ; Divina

herrint

eft, füpernaturalis eft; ideoque firma & in-

1

concufla.

Ibi enim cum divitiis abundas;

üis p

ideo tantum gaudes, commode quod fit

ant f

tibi ; certe paupertas cum inpruerit , muta-

ero fo-

ta:erit gaudendi ratio, adeoque & mutan-

1 non

da eft animi affectio.

At vero fi hoc tibi

; ple

placuerit; quod pro fua voluntate & arbi-

trio vocem, quam voluit, per te Deus cf-

; cortt»

, quod

formarit; fane tum cum e dignitate quam

obtinuifti, in minorem fueris redactus or-

»y quod

dinem, cum divitiis exutus , cum valetu-

j

dine tentata conciderit pulchritudo corpo-

ovifüm

m i

ris, gratusque vigor emarcuerit , illico di-

ces, Ah ! mutata eft vox Dei

*

.

rudior eft

diviti*-

modo, demiílior & afperior.

Ita. fit, ta-

il fuam

; adith

men vox ejus eft, Jpfe dixit, & factus (uüm

id quod fum.

Cerie non minus fiftula, fi

j

[, P]'ifio

ratione predira firj gaudear, in altos fi in-

fletur tonos, quam fi in|demiffos; neque ft

) of

o

in epithalamicos adhibeatur modulos,quam

fi in lugubres leffos efformetur.

Idem eft

rgut

os artificis quod applicatur, idem auheli-

tus qui infpirat tonum , eumque qui pla-

u

cuerit , quemque nomini íuo & honori,

Dei [id

pro

bir)

238 ARS SEMPER GAUDENDI

( p

pro varia opportunitate locorum & tempo-

omni

rum, maegis, judicaverit expedire.

pra

16. Sic prorfus nobis agendum eft, fi

femper gaudere optamus. Non id fpectan-

miru

abiti

dum eft quod fümus, fed per quem; Adeo-

que congratulandum nobis etiam in afperis,

Qui

etiam in duris, etiam in huinilibus, quod

quis

fimus inftrumentum elorie Dei, hoc eft,

fequ

trahi

per quod voluntatem füam mundo manife-

ftat. . Ipitur in omnibus /t zomez Domini

quar

midi

beuedi&tum ex. boc muuc ufque in feculum. a)

Nomen Domini, hoc eft fama Dei & gloria

mod

Dei evulgetur toto prorfus univerfo ; ex Joc

gtl

Wunc, id eft, ab hoc quo nunc premor

j

morbo, ab hac qua nunc premor calami-

RIN

tate, in omnem retro seternitatem.

Ah!

ny,

quanto folatio id fuerit, id fi quis fecum

fibi;

eltc

perpendat, inftrumentum fefe effe, quo

gloriam fuam Deus faciat manifeftam :. &

lunta

0 1

quamvis modo leniter, modo afpere, modo

lete, modo lugubriter, modo clare, modo

volu,

1101]

obfcure, modo demiffe infler; femper ta-

men modulatur, prout gloris füsee decla-

Tuat

randae maxime fcivit convenire.

h(

17. Atque inde mentis noftre quies

&

turbatur, quod finem hunc, quem fibi

pon

iD

Deus propofüit, non agnofcimus, fed po-

tius intervertimus. Podem in opere fpectat

Que

In,

IU

Deus gloriam fugm, tu commodum ruu

rü

&) Pfa.lm.'.ns. y.'z.

-

DI

TRACTATUS SEXTUS.

239

[ernpe

tu gloriam tuam, tu dignitatem tuam ;

omnia adeo ad proprios, tibique a te ipío

mell, 1

prefcriptos fines derivantur. Ergo quid

mirum fi turbentur omnia? in alia prorfus

pda-

N

abiris, tu & Deus in diverfa funem trahitis,

Quis autem veflitit ei, &g' pacem babuit ? à)

afpei

$ qui

quis vector pacem habuit qui nauclerum non

fequitur, aliumque quam ipfe atque alio

hoc d

manl

trahit funem ? certe pacem habiturus es nun-

quam, nifi hoc tibi placuerit, quod füummo

Jonii

Com-

Jun. )

machinz totius placuit Mapiftro.

modo tuo ftudet, fic tamen, ut non negli-

! ploria

rb

gat gloriam füam. Utrum tu precferendum

judicas? An non bona, fancta, & jufta eft

ptemm'

Dei voluntas, nifi quando tibi fuerit com-

calam

moda & jucunda ? aut tu vis Deum velle,

» À

fibi id honori ut ducat, quod tibi maxime

g fecum

eft commodum ? Audi AucusTINUM.

J o-

[ ) qUO

luntas IDei eft aliquando ut. [auus fis , aliquam-

i

do ut cgrotes : fi quando [anus. es, duleis. eft

voluntas Dei, quando autem cegrotas, amaras

e,m00

7:0n es Te&o corde , quia som vis voluutatem

m n

zuam ad Dei dirigere voluntatem, fed conmtra.

)) Quod fane pror(us eft abfürdum. — San-

é&hiflims autem voluntati Dei fi tuam inter-

re qlll

b

ponis, imo & opponis, jam non te finem

yem 1

a Deo fibi praeftitutum fed propria nefcio

f

qua emolumenta fe&ctari, manifeftum eft.

ef

Illud enim indubitatum. e(t, ultimum,; &

yn L^

quo

&) job. 9.

b). Aug. in Pfal. 35.

240

ARS SEMPER GAUDENDI

quo tandem diriguntur omnia , effe mani-

olari.

micid

feftationem glorie Dei.

triam.

go I II.

Tam |

tànta

—

Hinc oflenditur , bene a. Deo peccata per-

meliu

mitti.

fe; u

Primo quidem, quia gloriofius Deo

a creatura libero avbitrio preedita , libere ,

dra

quam ab alis ueceffitate fibi

obediri.

pauinä

quad

ec fi ita prorfus fint, inquies, glo-

Ti (cn

i

riofumque fe in omnibus prebere

»

tefpon

defideret magnus Deus, cur igitur tanta

mala orbem hunc occupant? an hoc dire-

ii

D

€&ori omnium poreít effe honorificum?

allam

morbos, venena, rerum interitus , certe

Tléc im

mala videntur effe, aut faltem non adeo

TE

"

tüm ij

bona, ut quis de iis a. fe invectis ploriari

füerinr

merito poflit.

Neque vero in coleftem

patriam ea admittentur, quod íàltem non

Qud a

ífint bona. Adde ; quis recte adminiftrari

ttori f

judicet hanc Rempublicam, in qua peffimo

Tdis (

cuique ad fummas dignitates, divitiasque

Qüsquar

pateat via , probis occludatur ? cur illi di-

lllfelïUm

vires qui divitiis funr. abufuri ; hi egeni,

20,

quibus pecunie, virtutis liberalitatisque fu-

ii

tura effet materia ? Denique íi gloriam

lnter T

fuam fpectat Deus, fane gloriofum non eft,

ri, vi-

N

pgfiïm imperia equ excuti, peffumda

olari;

feiquod

Vi

C'TRACTATUS SEXTUS.

241

[f m

olari 5 nifi quis etiam dicere voluerit, ho-

micidia , adulteria ; blafphemias, idolola-

triam, veneficia, atque his pejora, ad glo-

riam illius .conducere ; qui nullo negotio

tanta fcelera poterat evitare.

Id fi ita fit,

Af

r-am Jj«

melius certe eft peccata effe, quam non ef-

Íe; atque adeo non peccat, qui peccat; fa-

TET

/ ,

hjerty

cit enim id, quod efle melius eft.

19. Multa hic fimul congeruntur, quae

paulatim | enodabimus.

Ultimum. nunc;

quodque divine providentie ofores maxi-

)S,

g]

me femper urgent, jam aggredior. Erut

rebere

refponfio fit manifeftior, illud jam moneo;

yr tanfa

longe aliam effe queftionem , meliusne fit;

y d-

in rerum natura effe fcelera, aut non eflfe;

i?

aliam vero , meliusne fit permitti fcelera,

5 catt

nec impediri,an neutiquam permitti. Cer-

of Edeo

tum id efít , melius fore univerfo, fi nulla

; glorit

fuerint omnino peccata, nec quidquam,

cojel

quod aternge legi obftrepat ; at vero id

lrem 0Ul

etiam certum effe ajo, melius zterno legis-

mmllh'äfl

latori fuiffe, peccata permittere, nec omni«

, p

modis. caviffe , ne legi fus contravenire

i

quisquam

jvitt

l,

poffet. Hoc quidem fic fiet.ma'-,-

ul

nifeftum.

20. Primo enim, ad gloriam Dei con«

l CUQm)

j

ducibilius fuiffe ajo, creaturam aliquam

* pjori

inter corporeas (puta hominem) produce-

] non N

re, quz libero praedita arbitrio poffet age-

bedire

"

n

Ie; quod pra;cipit?r,vel non agére, o

0i

"

Ü

-' Deo;

242 . ARS SEMPER GAUDENDI

Deo, aut fi vellet, imperia detrectare : ac pro-

fpet

4nde quz peccare fi vellet, poffet ; poflet ni-

-hilominus etiam non peccare. Hoc fi pianum

[put

fecero, etiam gloriofius effe Deo peccata per-

amnitti , fiet illico :manifeftum.

]am vero;

mulrg

füo

non id ex eo probo capite, quod longe

fponi

optabilius fit homini ipfi, libero praditum

comi

effe arbitrio, ac proinde peccare pofle,

xuam fi omnis peccandi facultas ei pror(us

pianr

publi

fuiffet adempra.

Benefaciendi namque ne-

lici

«effitas, & male agere non poffe, ut füm-

160

znum, feliciorem fortaffe feciffet hominem;

aimeliorem aurem .nullo modo , nec vero

fonp

T. r

«tiam meriti alicujus laudisque capacem.

Vatent

JNulla enim laus ex eo promanat opere,

dlie

quod. neceífitas exprimit : neque quidquam

$u1

-honoris premiive meretur Sol, quantum-.

t

xumque magnis, quos exhaurit quotidie;

lente

laboribus ; quia quod agit, fic agit; ut id

pis

non apere minime poffit.

Itaque nihil la-

(iving

-boribus illis. debetur : non enim tam apit

f deb

quam agitur. Laude vero tantum dignus

li (p()

eft is, Qui potuit zrausgvedi €g gom eff trauss

Qent-

greffus, facere mala & mon fecit. | Quis eft bic

*

(s d

€9 laudabimus eum

*

fecit. enim maralilia. in

$

vita [ua : à) ut apud omnes in. comperto

WS It

eft.

Melius itaque homini eft poffe pecs

care ;

at

quam tantummodo peccare non pof-

kfeí

fe.

Verum, cum jam non quid homini

n

Dem

fit

ongí

[

elius fit, fed quidPeo ipfi. glxogrioü.u—s

p

Lc) Eccl. 31.

NDI

'TRACTATUS SEXTUS.

243

t

fpe&em , hanc in alium locum differo di-

pollz

fput

ationem. Iftud jam agendum eft.

fi n

ii. Nemo certe id mihi negaverit,

catàpe

multo gloriofius effe, principem obfequio

am veny

fuo libero homines habere addictos , qui

d ln

fponte fua, principique placendi ftudio eum

oradim

comitentur, ejus imperia nutusque exci-

re pol

piant, quam fi non nifi mancipiis ftipatus in

l pror(us

publicum prodeat, iisque adhuc ferro col-

T que n

ligatis, ne fi principis latera nolint claude-

ut für-

re, obíequium tamen debitum detrectare

yminetl

non poflint. Atqui m.ncipia ; qua fuos nu-

ec VerO

tus, non voluntate; fed neceffitate obfer-

apacem.

varent, habebar Deus infinita ; omnes vi-

Sic fàne

; opetey

delicet ratione carentes creaturas.

Sol, Luna, coelorum terreque orbes Paczunt

yidqqun

quamum-

verbum ejus, fateor, fed neceffitate compel-

lente faciunt.

Ab ejusmodi ergo manci-

qu()lidi?;

glt )

[

piis fatis fuperque profpe&tum cum eflet

li

diving aule, an non id etiam majeftati tan-

nih

m dj

t€ debebatur, ut eos haberet fübditos, qui

m dgp

fibi fponte fua voluntarie fe fuaque fubji-

j [ !f(lllï-

cerent ? Íta plane.

uod fi id eft, jam

"d

A

certe eft evidens, honeítius longe Deo fu-

m

iffe , angelos hominesque creari libero pror-

fus preditos arbitrio , quique fe Deo füb-

of p*

dere fi vellent, poffent, poffent etiam nol-

port

pU

le fe fübdere: horum enim obfequium li-

berum cum fit, longe ei, cui preeftatur ; €

"

m

['IOHUS H

honeftius, quam quod aï) invito per vi

Á

aut

Fi

244

ARS SEMPER GAUDENDI

aut etiam neceífirate a ratione carentibus

1

X

creaturis exprimitur.

türon

lr

22. Alterum eft, quod preclare urget

AucusrINus his verbis.

uibus autem vi-

Tatur

detur , fic bominem fieri debuiffe ,ut peccave uol-

frme :

let , aon .eis difpliceat jftc effe fa&hum ,. ut o

TeCle

Jolfét. peccare , fi- nollet.

INumquid enim fi me-

tum ;

jor eJJct, qui wom po[[et peccave, ideo mon be-

&Urum

ze fatius efe, qui po[fet & mou peccave ?. ,4ut

effe ?

vero u[que adeo defipiendum efl , ut. bomo vi-

fs i

deat melius aliquid fievi debuife , €9. boc Deum

.

QUe f

vidiffe uom putet

*

aut putet vidiffe, & .boc

1 vil

Deum faceve noluiffe : aut vluiffe quidem , fed

Jtomp

sninime potuife ? JAvertat. boc. Deus a cordi-

& fern

us piorum. 2) Expendenda hic vero funt

duf

€a AUGUSTINI verba: Qui po[fct €g mon pec-

teram

c€ave.

Si enim fic creatus homo effet ,-ut

folidi

non poffet non peccare, procul dubio pec-

empib

cata commifla non homini, fed hominis

conditori

verterentur vitio & dedecori.

d. n

lferitue

Jam vero ab eo perpetrantur, qui cum

[ CH 1

peccat, poffit € monm peccave : id fane non

M

ex Dei mente fit, fed ex perverfirate ejus,

d x

qui licet male, libere ramen pro füo pec-

Omine:

cat arbitrio.

Talem vero condi hominem

QUi p«

melius erat, quia Deo gloriofius talem fibi

Tre

obíequi, qui excutere qua poffet , non in-

D

vitus accipit imperia; & libens paret.

NUS,()

æqll((l'e 1

23. Ta-.

Tij g

- 9) D. Aug. l. 2. contra adverfarium legis. c. 14.

p

P

NDI

"TRACTATUS SEXTUS.

24f

arent

23. Tamen demus id fíane, melius fu-

turum homini, peccare fi non poffet ; an

ire Ym

iccirco melius eft illico, non effe in rerum

Qutem t

ratura hominem, peccare qui poffet ? Sit

.

tcare -

f:ne aurum argento praftanrius

$)

an hinc

TL

recte concludes tu, melius fore, fi argen-

jim r

tum non effet ? an non conducibilius eft &

) 00 U

aurum effe, & argentum nature non de-

? A

effe ? aut quia argento aurum eft pretio-

lotmo t«

fius, idcirco argentum credis aurum quo-

v Dun

que fieri debuiffe? Id fane non dixeris, ni--

, g

fi valde abs re.

Nam hoc fi dederis, in

dem;/ffl

promptu eft, quod reponam ; dicam enim;

( Cordie

& ferrum , argento vilius, in auri maffas

debuiffe conformari

*

L

1o fünt

neque minus vere

terram omnem, aquas, aéremque, non nifi

o p

e[ïet ) a

folidum auri corpus effe debuiffe, quia his

ubio p

omnibus melius eft aurum. — Quis vero id

| homiii

dicet, nifi cui natura ipía exofà eft, quique

dedic

interirüm optat orbis univerfi ? Aliud igi-

tur eft afferere , aurum preftare argento;

u a

fing 19

& illud hoc effe melius, aliud vero, melius

effe argentum non effe. Aliud' quoque eft

"T

fuo j*

hominem faltem aliquem meliorem fore;

hon/d

qui peccare cum. poflit, poffit etiam non

peccare..

"

24. AÁcute rem hanc urget AuGUSTI-

j mon. lr

NUS, obtrectatoribusque occludit os. Cum

T

eequare volugt genera bouorum , inquit ; tume-

vum wiguust; eg dmmoderate augendo umum

m

3

genus.

fs ol

246

ARS. SEMPER. GAUDENDI

genus, alterum tollunt.

uis emim boc audi-

ínan

vet , fi diceret, quoniam excellentior eff. fenfus

iO.

vid udi,quam audieudi , quatuor e[fent oculi , g

dam

auves mon e[Jeut ? lta [i excellentior ef crea-

p

fuva

u JDeo [ubditur - - - - quis ve&e. imtelli-

4

Ang«

gens

icat , talis. effe

et ifla, qualis illa: mec vi-

guati

deat [e mibil aliud. diceve,

quam non effet ifla,

tione

Jed. [olum effet. illa

? 4) Preclare hec, ut fo-

let, AucusTINUs.

Enimvero, ut. nobiliffi-

polfn

lünto

mum corporis membrum oculis fit auri-

füt; Q

busque longe excellentius, quis tamen re-

atb

&e dixerit, non' melius effe corpori ab au-

enegz

ribus fimul & ab oculis, quam fi fine illis,

Tif

quatuor oculos circumferret ? nam fi hoc

Vátiet

urges ; urgebo & ego, omnia corporis

membra adeoque corpus totum, quantum

D

'Muürï

eft, non nifi oculum effe debuiffe; quod

tollaf

nimis profecto eft abfonum : cum id íàtis

Áug

conítet, humani corporis admirandum ar-

fetvi

tificium, ex tanta membrorum diverfitate

Cata |

& mutua conjunctione exiftere,

Tat aj

25. Neque vero de magno mundo ali-

fibi a

ter, quam de microcofmo philofophandum

tium

efl. Certe tanta creaturarum varietas (ar-

Wt D

tificis induftriam , artem, majeftatemque

maxime commendar.

Hec vero inter ce-

ngm )

t

teras praeftantiffima eft diverfitas, quod tam

"iffifa

varia, modisque tam variis , divinitati a

Uidmïia

creaturis praeftentur obíequia.

Ab inani-

k

f

matig

|

; 4) D. Au. l. 1t. de Gen, ad lit, c. 3.

r

Vi

" TRACTATUS SEXTUS.

247

hot a.

inatis enim & ratione carentibus neceffa-

d [

rio ; a demonibus & füpplicio zterno

TA

damnatis , quafi a reluctantibus mancipiis

as

per vim coactionemque dum fervitur ; ab

]c ia

Angelis felicibusque animabus; utpore in

:f d

oratia confirmatis voluntaria quidem agni-

dþ if!d,

tione adoratur , fic tamen, ut. peccare non

c uf

offint: ab homine denique in terris con-

nobill

ftituto , ejus imperia legesque fic obfervan-

t a

tur, ut ea nihilominus libero undequaque

nen Ie

arbitrio poffit excutere; obedientiamque

j db al

denegare.

An non hec praclara fane ; glo-

bi defervientium eft

?e illis

riofaque magno Deo fi

fi hoc

varietas! an non ea majeítatis eft evidens

tporis

iluftrisque commendatio?

26.

uod fi ita eft, varieratem hanc ne

quamum

e qui

tollat , numerumque ne minuat, ut recte

n id f

AucusriNUs, dum genus alterum fibi de-

».ndum [

fervientium auget.; neceffe fane fuit, pec-

nl

cata permittere: ne dum libero vim infe-

rat arbitrio, & naruram muret; & gloriam

sudod

fibi adimat, quarg ei dat libere defervien-

Quamobrem

hd

tium fpecies & multitudo.

nies !

j«

ut D. DvoNisir verbis utar, vamum fermo-

approbamus , qui

(ht

nem pluvimorum uequaquam

ajuit , divinam: providentia

m no$ vel imvitos a.

j i*

Nam non eft pvo-

o ti

virtutem debere. impelleve.

videntie , tatuvam violave. Quamobrem , tan-

jvinid

ce

cu

(

Ap n

quam providentia, que matuv

J'.

$que 'cC0fi-

J

u pre

ditis ut libeve fe

Ti

1/0-

järvatrix fit . libero inot

4

248

ARS SEMPER GAUDENDI

moventibus, eg. unive

T

fis ac fingulis modo quos

dam vuiverfo ac cuili

Pet proprio, profpicit (in

quantum eorum, quil

us providetur , natura ca«

pit) univerfee atque

omimigena providentie be-

D

veficia ,

que cuique pro captu [uo. dantuv ; a)

(uia

ita ille.

27..Àt

of

fite

que hinc ad fecundam propo-

/

veritatis demonftr

ationem gradum fa.

'cimus.

Nam

preeterquam, quod glorio-

1ius Deo fit

creaturas efle, peccare quae pof-

fent

lon

; uti evidenter oftendimus ; iftud adhuc

28.M

ge profe&o oloriofius, quod quemlibet

rio, f

h

ominem íüe relin

quens nature & arbi-

poffe ]

trio, &v

ero etiam peccata fceleraque fic

Tem Q

quafi tacit

US permittens, iis

ipfis tamen

gmqu

fuima dexter

itate utatur glorize (üse ftu-

Ynvert

diofus Deus,

*

ut preftirutum fibi fcopum

üt Qu

affequatur, ma

Jorem videli

cet plorie fuze,

Tu efl

nominisque manifeftatione

m.

Sic nempe

cum f

fuümma navicularig artis eft, no

n quod na-

Ti [

vis gubernator ventos pro fuo

libitu com-

f v

ponat, feptentrionalemque meridionali mu-

Tiotem

tet prout res fert & neceffitas ; hoc enim

e

Qf

non elt nauclerum apere

*

fed ventis uti,

gloria

prout indito fibi feruntur i

mpetu , velaque:

Wiütat

velificationi obtendere, fic

ut adverío etiam.

vento curíüm fibi

pÀ

&ec demum naucl

preacftitutum promoveat,

!

frinps

eri

loria eft, qua tota

in artis. fue

r

E

Decar

eonfiftit,

mgnife

tione exercitioquf:::

Rütura

T.

9. IV'

) .D. Dyon. I. de Div.

nom. c. 4.

NDI

TRACTATUS SEXTUS.

249

Id

ia a

& 1V.

TT

Àntie h

Deinde gloriofiur eft. Deo , peccata permittï;

Wif ; i

quia per ea ipfa gloviam [uam amplificat y.

offendendo mimirum longe plures. pevfectiones:

| prope

fuas , quam fi peccata mulla fuiffeut

idum f

aut e]jä potuiffeat..

| glori.

Agnus fefe hic mihi aperit dicendi

ue p*

28.'M

dadhüt

campus. Strin;enda tamen erit ora-

emlibet

tio,.ne diffluat.

Verum id quidem eft,.

X arbi-

poíffe Deum , ut rerum omnium condito-

rem & arbitrum ,. nature legem ponere;

que fic

; t

eamque infledtere , innovare, atque etiam.

( Q

invertere. Ignis ut madefaciat, caloreque:

[copun

ut aqua ab(ümat omnia, hoc vero in ejus ma-

rice futy

nu eft, fateor.

At illud etiam video, quod.

cum fümma Dei ut creatoris laus fit, om-

C nemmp:

nia condidiffe prout. funt , diverfitatemque

quod Dh

tam variam rebus induxiffe ; certe non mi-

Y (Un-

norem effe laudem, ea confervare , que re-

onali m

&te facta fünt ; füummam vero artem effe

hoc eiit

gloriamque Directoris Dei, natura non im-

entis D)

iutata aur refracta recte debiteque uti.

,vl

29. Fateor itaque nihil obftitiffe, quo

rfo &i

|

omord

minus hominem crearet Deus, qui prorfus

|

peccare non poffet. — Verum tum non. hanc

? qoii

naturam humanam condidiffet , non hac; in-

ratit

libertate

quam , arbitrii; qua nunc pollet

g

5

o pree

|

250

ARS SEMPER GAUDENDI

l

viff

preditam. Et tamen lianc effe voluit ; hanc :

qua

certe condidit; & quidem quod hanc rati-

T0 (

onibus fuis, hoc eft , glori& , prout modo

D7

oftenfüm eft, judicaverit expedire. Libe-

ram ergo naturam humanam confervet ne-

nef

ceffe eft, ne penitudine quafi du&tus, cre-

pen

ationis prima videatur opera retraclare.

Tüar

At vero , id etiam ei,qui füumme bonus eft,

tem

tüm

incumbit, mala cum [int peccata , ita ho-

minis actiones inftruere , ut, licet poflit, ta-

Den

men libere non peccet ; aut fi peccat libe-

pui

re quidem fed male, malis ipfis bene uti.

prat

3o. En modo, ut utrumque praeftite-

[ümn

rit fapiens & mifericors Deus.

In&rmita-

Ym

tem nature, prafertim jam corrupte, ex-

obtrg

hortationibus internisque afflatibus firmat;

1I

minis propofitis, conícientieque ftimulis

p«

audaciam comprimit , & deterret a fcelerej

pot

Yiden

premiis longe maximis ad obfequium fibi

preftandum allicir; interiores etiam pra-

fia[ Ti

tias, quae füpra naturam cum fünt, natu-

fis im

r& tamen zgritudini medentur, fümma li-

ftiti

beralitate omnibus fingulisque diftribuir, &

& (

peractis omnibus, relizquit. bominem in maz

tlotig

zu confilü fui,a) ut agat prout vulr, recte

lt dif

an perperam, id quidem in manu ejus eft.

^l (

31. Verum cum in tertio, quem ex«

r

pofui, fapientie füe volumine, condirioua-

þ) u/l(

ogno-

li?ï?l, inquamx z Scfentia, illud certo c

Tif Í

viffet;

BL

-?) Eccl. 1. Tra&. 4. & 5.

)

Jl

VTRACTATUS SEXTUS. g

viffet, hominem, /fi z manu confilii fui velin-

THIS

jnc n

queretur , peíffima initurum confilia; & ve-

ro etiam in fecundo , Stieztia nempe 7jfi-

Qüt m

. Ti

orij, nequidquam homini tot praftita | be-

neficia;, nequidquam tor gratias fuiffe im-

rVet D

lu, d

penías videret : quin etiam fcelera per füum-

tracrs

mam impudentiam, effreenemque liberta-

)nus d

tem peracta & perpetrata jam afpiceret;

tum vero omnes Divinze Mentis contraxit

ia o

nervos (fit verbo venia) ut ea ipía fcelera

jlfit, t

at lib

per (ümmam injuriam contra f& commiffa,

e üti

preter rebellantis nature opinionem, in

füummam fíui nominis cederent eítimatio-

vellitee

nem & gloriam.

Qraite-

( W

32. Rideo itaque Divinz Providentice

obtrectantium cavillos & dicteria, quafi

- frmit

flimul

peccata quod permittantur; Deo vitio verti

poífit ; cum nusquam. magis Divinz Pro-

; fodi

videntie ratio & fibi conflet, & vero.etiam

rum

fiat manifefta, quam cum per füummum ne-

am D*

fas impetita Dei gloria ab ipfis, quibus im-

t Büm'

um Á

petitur, fceleribus fumpferit incrementa.

Hec artis fümma eft, hec fümma glorie

Tibuls

glorie fus per contraria velificari. Nam

i

ut diferte vereque Auguftinus : — /Voz. enim

JDeus omnipotens ( quod etiam iufideles fatentur,

j ejl]s l

vevum . cui [umma poteflas) cum [umme . bouug

gem

fíit , ullo imodo . fiuevet mali effà. aliquid im. ope-

d

vibus fuis, mifi u[que adeo e[Jet. omnipoteus. eg

j cognü'

bonus, ut bene facevet etiam de malo. a)

l

4) D. Al;g. Enchir. c. 10. & 11.

3 3.» Om-

»

252

ARS SEMPER. GAUDENDI

]

fere

33. Omnipotens cum effet , quid ni' ,

peccatis potuiffer intercedere, eaque pr&-

Un

cidere ? quid ni preftare poffet, peccare

homo ut minime poffet ? Verum hoc non

Cata

erat Providentie, quam recte, ut vidimus,

jell

D. Dyonifius vocat ANature cujusque confar-

cl

tisfa

vatricem. — Libertatem hanc, quam obtinet

homo;ut peccare poffit; tollere, non eft na-

TI1

turam gubernare,; fed deflruere : naturam

efl

vero deflruere , omnipotentie id quidem

COm

opus eft, non Providentie. Videte nunc

tüm

igitur Providentiam Omnipotentis Dei,

Sipia

qui quod deítruendum non effe recte

T 1

ft:tuit, Íítatuit id effe re&te ordinandum.

Dà h

Cum enim perverfas hominum mentes

pv

voluntatesque quafi ventos adverfos cer-

biliy

*

neret contra fe infürpgere

9

ut peritiffi-

flim,

mus QGubernator, nature cum ílatuiflet

lánto

nullam inferre vim, vela obliquat, proram

&tmij

obtorquet ; hoc eft; omnia Divine Sapien-.

tür Ine

tie fuce decreta fic ordinat, fle&tit & infle-

Khta

€&tit, ut ea ipía rebellantis naturz perverfi-

l g,

tas, glorie füe promovend&a proríus in-

l Der

ferviat. Etfic, ut recte Auguflinus, Pyo-

ptan

pterea Divine | Providentie ifla difpofitio tri-

To T

Puenda efl 5 m quia peccatores facit, fed quia

llCl[, (

ibía ordimat , cum peccavevimt. à) Ordinat

locens

igitur, quc' permittit peccata Deus. — Ve-

Onpe .

rum quem in finem ordinat ? certe ad

4 g

oftenfionem gloriz fue, & quod mapis mi-

rere,

)

€) D. Aug. Pf. 7.

(DI

"TRACTATUS SEXTUS.

253

rere, ad majus etiam peccatorum bonum,

qui i

lue præ-

Utrumque fic expedio.

34. Primo namque;

fimul. atque pec-

pEL'CHH

hoc nui

cata vifà funt exfurgere, quibus Divina Ma-

jeftas nimium quantum erat irritanda, illi-

aidimis

? (l

co Dei mifericordia excitata eft, tum ad fa-

obtin

tisfaciendum ]uftitiee fecundum omnem ju-

T

ris rigorem , quod procul dubio irrirara Ma-

Vaturarm

jeftas exigebat ; tum etiam ad parandam

commodiífimam humano generi per pecca-

guidem

: D

tum lapfo medicinam. . Cum vero omnibus

: Dei

Sapientie fue evolutis libris commodio-

rede

rem modum non inveniret, quam fi Filius

Dei homo fieret , Incarnatio ipía tandem

,Udum-

mentes

previfo peccato decreta eft, prout proba-

bilior Theologorum fert fententia ; Sancti-

y «

d

eii

ffima Virgo decernitur furura Mater ; & ut

tanto Filio foret digna ; ab originali labe

Qu

jroram

eximitur : flatuitur mors Chrifti, exhiben-

tur merita morientis Dei, expenditur obe-

Sapien-

dientia, per quam factus ef? obediens u[que

gite

ad mortem , mortem autein crucis ; a) Chri-

ene

fti merita, fatisfaciendo peccato oblata ac-

yfüs i*

ls,PW'

ceprantur ab irato Deo : moritur ergo Ho-

mo Deus, feque holocaufti inftar torum fub-

9j

j lt

jii

jicit, offert atque immo!at in ara crucis in«

D

nocens victima

.

atque hoc paécto major

Ordit

qint

um facta

longe ad gloriam Dei per peccat

m

eft acceffio, quam Ííi nunquam pe

ccaffet

erte ^

teme«

gpis f

&) aci Phil. 2. v. 8.

p

54

ARS SEMPER GAUDENDI

temerarius Adam. Tllud enim certum' eft

fecit

majoris meriti, gratiofioremque apud De-

pti;

um Patrem fuiffe folum illum a&um ulti-

tuifl

mum & unicum, quo fefe illi fübjecit mio-

UH

riens Chriftus , quam omnia omnium ho-

minuüm Angelorumque tota cternitate fu-

hom

tura obfequia , fimul fumpta & in unicam

fem

eontracta actionem. Neque rurfüs omnia

j

omnium hominum fcelera tantam injuriam

dure,

Deo Patri inferre potuerunt, quantum glo-

tüm

rie is unicus pro peccato morientis Chri-

trio

fti actus offenfo Deo attulit.

En ut per

ponul

injurias, füam gloriam Deus non repararit

pofft

modo, fed & auxerit.

JNeque tamen id-

lvl

circo dicas benefeciffe Adamum peccando:

p

prevaricator fuit, & rebellis: fed felicita-

mand

tis noftre fuit, in talem Deum quod inci-

pem .

derit, qui ut

rzclariffime Auguflinus , zoz

Tàm à

» .

!

Á

finevet. effé m

aliquid , mifi ufgque. adeo effit

omiipo'ens g. bonus, ut [civet bene faceve etiam

vitdic

de male. 4) —|Neque vulnus ideo malum e(:

omm

fe definit , quod in peritum medicum le-

J Y

fus inciderit, facilemque medicinam.

dem

35 Deinde i gloria Dei in eo pofita

Decear

M

eft, ut. perfectiones füas mundo manife-

ii

r

ftet; nihil enim aliud eft gloria, quam cla-

ferip?

rà cum laude notitia; ut recte cum Philo-

it puo

fopho D. 'Thomas ; certe. preclariffimas

Quod.

pe;*fe&iOnes attributaque celeberrima Deus

fecit

Flel'eri

4) Aug. fup.

hi

"TRACTATUS SEXTUS.

$$

tüm d

fecit manifefta, occafione ex peccatis fum-

d D

pra, qua tamen fi homo peccare non po-

um dl

tuiffer, aut numquam fi peccaffet ; mündo

&CIE I

commendare minime poruiffet.

36. Primo enim mandata ferendo , &

um ht

Itare fj

hominibus dicendo jus, oftendit Lepislato-

rem fummum effe fe , penes quem omne

unicit

; Oi

jus; omne imperium ; & cui fas fit man-

njuriam

dare, ftatuere, prohibere; aut etiam lici-

tum facere & permittere cuncta pro arbi-

im gl

trio.

; Chr-

Certe Legislatoris pàrtes apere non

otuiffer, fi non is fuiffet homo;, parere qui

ur p

pararit

poffet & non parere, atque adeo peccaré

fi veller, poffet, & fi nollet; poffet etiam non

yn -

ao*

peccare.

use enim leges ferri, aut que&

mandata dari poffünt faxo & lapidi, fi le-

hii

od Id

gem ftri&e accipias, & non

per metapl?o-

ram aut accomodationem ?

qus; tij

37. Secundo Juftitium Deus oftendit ;

ul i

vindicativam quidem, cum nocentes punit;

m di

Commutativam autem, cum bene merentis

m *

bus pramia elargitur.

At vero , quid tan-

jcum 4

dem puniendum erit, ubi nemo poterit

jl

iU

peccare aut legem infringere ? & que pree-

'pogra

mia erunt danda, ubi ea mereri nemo po-

) male

g

terit ? aut quomodo quis merebitur , ubi

1

ira productus eft; ur non poffit non. agere;

m

phi

quod vulr Deus ? An Solem quidquam

;lzrifümö

mereri jure quis dixerit ?

H

f

g;g.' Twm

-

2;6 — ARS SEMPER GAUD-'ENDI

38. Tertio ut ftrictim multa dicam;

infinitam .oftendit Longanimitatem & Pa-

tientiam toties offenfus Deus, cum non il.

Mil

lico rebellem hominem caftigat & perimit;

Man(uetudinem , cum eum fceleris com-

miíli admonet , & ad reconciliationem in-

| n

eundam etiam invirat ; Mifericordiam, cum

' l

toties tamque liberaliter fcelus fatenti igno-

fcit ;

Amorem infinitum, cum inimicos

*

etiam, fibique tam injurios ultro comple-

&irur: fic ut longe amabiliorem humano

etiam

bonin

generi fe preeftiterit, poftquam ab eo tam

pudendis modis eft offenfus. Hac omnia,

| Quine

tam Divina tamen, Deoque tam gloriofa

|

BU/T/!

attributa, in ipfa Divinitate latere debuit-

| m p

fent, nifi peccata hominum, ea ipfis etiam

& fin

feciffent. peccatoribus manifefta.

'Taceo

lt

nunc Paffionis Dominice emolumenta lon-

, Bepet

maxima , gratiarum augmentum , imo

b

&

ipfius Beatitudinis, quae multo jam ma»

lm

lidem

jor erit, multo excellentior, multo etiam

Chriflo gloriofior, quam Ífi peccata num-

i eff

quam fuiffent, aut Chriftus non propter

f

peccata, fed ad gloriam celeftem homini

| A0 vif

promerendam, Adamo non peccante, (quod

* Nequw

liet "

quidam facturum fentiunt. "Theologi ) car-

nis noftre morralitatem induiffet.

Ecce;

| Ht dj

Itl e

;ut Sapiens Deus per ipíà peccata ploriam

fuam. extenderit , & bene fciverit facere

früm J

etiam ex màlo, malum bene permittens;

E Chgrit

-quod.recte noverat ordinare.

D

$ V.

|

Di

TRACTATUS SEXTUS.

255

Qicity

L &

unie .V.

nonl

Oi

Meliur eft. peccata a. Deo ;permz'ttä » quiá.

I Corh

Deuj üs utztur etiam ad bonum $9 utilita-

nem i«

tem bominum, que fuimna Dei avs

eft «g. glovia.

(m, du

ti g

Dimioi

Uid, quod Deus peccata f'celeraque;-

»(3

quod fecundo loco dicendum erat;

onple

etiam ad majus hominum detorquere novit

TR

bonum, ut recte Divus afferit. Dionyfius?

20 tafl

Quin etiam iis qui mali evaferunt , ad ipforum

jmnid

aut aliorum. privatam vel. communem utilita-

;lorioüx

*em Providentia benigue utitur. a)

Ita ille,

deballe

& fane rectiffime. Certe plurimis ad ían-

jg

étitatis augmentum, peccaffe profuit.

Ex

Ti

perpetrato enim fcelere; maximo Dei do-

onta lo

no, majorem concipiunt fragilitatis fuae no-

m; j

titiam, impotentie agnitionem ; majorem

m m

tandem fübmiffionem mentis; nimium ante

Jto efitl

Ruríus, teneriori

hac effere & fuperbz.

at nuf*

feruntur amore erga Deum , cujus beniguif-

y pj

fima vifcera mifericordiamque fünt experti.

' Jori

Neque vero dubitandum eít, quin lapfus

ji) (quü

licer graviffimus negantis Petri, & Magda-

lo

p

lene diflolui mores majoris fuerint fan-

]

n

&itatis exordia, amorisque erga tam beni-

; g

num Dominum incitamenta ; cujus ergà

ra

rt fig

Íe charitatem tam eximiam, tamque fup

mnite

id

4) D. Dion. füp.

P

256

ARS SEMPER GAUDENDI

id,quod fperari poterat, excellentem nun-

lera

quam , nifi peccaffent, fuerant experturi. Et

otb

hzc quidem & alia multirudine infinita, per

Cet

peccatum, homini fcelerum

poenitenti ; pro-

Cani

curat Deus.

nib

40. Át vero Íi prafracte iis inhereat

alia

peccator ; neque refipifcat ; tum vero Ju-

phi,

ftitize oftenrandz erit mareries, vel fuppli-

fl

ciis devotus eeternis , vel etiam in hoc mun-

LU

do juítitie exempla mortalibus daturus, fi

Ft

fummo fic vifüum fuerit Legislatori.

rumq

fic providentie omnia bene dirigentis or-

dul

z

dinem peccator non effugiet, femper futu-

flon

rus mortalibus terror, ut fuppliciis refipi-

ltqi

fcat alienis, ne in manus Judicis & vindi-

fum

cis incidant, quem Legislatorem non fint

CUür

reveriti & contempferint.

übi |

41. Denique profpiciens Deus, quod

tyru

nec bon.tate, quam hominibus praftat, nec

f

fuüppliciis etiam alienis permovenda foret

T0s

prefracta multorum hominum malitia &

Cllpl

impudentia, mira fane induftria & confilio

tull

prorfus Divino, ea ipfa utitur, ut, quod

invy

ipfis nocet ad fupplicium, aliis falrem pro-

fiem

fit ad virtutis fanctitatisque eximium incre-

Qüi

mentum,

Infinitam enim fübminiftrant

:

€onti

bonis juftisque virtutum exercendarum fe-

$j

getem malevolorum fícelera , quarum fine

ïlllHu.

malitia aliena, nulla aut tenuis admodum

fuiffet copia. Resin confeffo eft. — Si íce-

&te

fhàyir

lera

p

i

TRACTATUS SEXTU'S. | zvyp

em f«

lera non permififfer Deus , qui tandem in

rturi d

orbe fuiffent tyranni ? admodum nullus.

jitàs p

Certe jam. innumeris Ecclefia triumphans

Ts p

caruiffet Martyrum preclariffimorum agmi-

nibus, quorum fanguis & vulnera nihil

jnhere

aliud fünt, quam Ecclefiz trophea & trium-

veo ].

phi. Quid, quod fi defint fcelera , ne Chri«

| pj

o quidem mors unquam fuiffet illata;

oc mut

triumphorum omnium bafis & origo ?

ii Í

42. En ut in omnibus gloriae fuüz,füo-

!l

rumque utilirati promovenda invipilet in-

nti Ol«

dufítrius Deus! Perveríitatem peccatorum

r füti-

non vult, execratur quin imo & deteftatur.

rdipi-

At cum obtigerinr, illis utitur, & in bo«

j d-

num alterius dirigit, quod ab altero pec-

«atur.

qon f

Ubi nunc forent merita Stephani;

ubi palme Laurentii, ubi infinitorum Mar-

U5, qïJOd

tyrum coronze, fi non fint perfidi ludei;

,æüata L

fi Nerones, Diocletianos, aliosque Darba-

od fot

ros tyrannos non ferat effera imperandi

malti o

cupidiras ? Ubi Virginum conítantia, fi

& nl

nulla fit perditorum hominum libido? Ubi

inviéta infinitorum hominum patientia ; fi

| U qll()ü

i

nemo injurius ,.qui eam exerceat, nullus;

j

qui calumniam ingerat , nullus, qui famam

jurm

ynn

l

«t

contra fas attrectet ; nullus, qui bona inju-

ftus invadat, nullus, qui citra jus imperet,

danm *

"m

nullus, qui faftuofe nimium dominetur ?

Certe praciía eft ipfinita virtuti materiess

admodü

, gt

maximaque Deo gloria fübtrahitur , quam

jj

2

Y

ex

".

258

ARS SEMPER GAUDENDI .

|

ex virtutum heroicarum actibus, a füis cli-

&n

entibus per tot faítidia generofe exercitis;

W T

confequetur, dum ejus obíequio tanta con-

nem

ftantia inhazretur.

füp

43. Fatere tandem o homo quisquis e5)

—

PL

quique de re&da Dei Providentia finiftri

tür .

uid fufpicabare, nullam te querimoniis

tuis rationem poffe obtendere: neque quid-

gna

quam tibi ftomachum movere poffe — eo-

orbe

rum,quz male toto paífim geruntur orbe;

pei

ne peccata quidem maxima permitti ,. do-

& (

lere debere te ; fruftraque effe, honorem

Jatie

injuriamve Dei dolori ruo quod preten-

cude

das.

Nam ut dilucide fapienterque D. Au-

n

guítinus, Deus naturas creat bonitate , €$ vo-

prorf

duntates. ovdinat poteflate ; ut i eis nulla fit,

lem

que ab ipfo mom [it ; im voluntatibus autem

modi

zulla boua fit, cui non prafit ; mulla mala fit ,

li

qua beue uti non poffit..aà) 1mo; fi Augufti-

modo

no quidquam licet ad

Cümql

ur modo oftenfüm -eft.

Jicere ; femper uratut,

tb

i

44- Quod fi igitur peccato peccatori-

lü N

busque fuccenfeas Divini honoris du&tus

lmpe

zelo, recte id quidem ; facis id, quod ràá-

Tiani

tio Deique offenfi amor jure exigit. — Ve-

&tj

rum ne turberis animo; neque te honoris

SOXESAISeRN

lOper

Divini magis cupidum prafta, quam Deus

Thodg

ipfe fit; honoris füi tamen nimium quan-

1 qut

tum appetens. - Patitur ille fcelera, patere

Pt J

&) D. Aug. 1. 8f de Gen. äd litt. €, 23.

)

^

ii

!

: '?'I'RA.CT'A'[;US— .SEXTUS.

259

j

füsi

& tu: fi non vindicat, differt vindictam,

yerdi

ut manfuetudine . peccatores ad peenicudi-

ftà O

nem alliciat, aut ut caíti

O

cet luculentius.' De

fuppliciis follicitus ne fis, Aibi vinditfa,

Squis

€8 ego vetribuam : ia de fe; & pro fe loqui-

- [rmtt

tur Deus ipfe. 4) -

:

it Deus. Ma-

rimoris

45. Interim age; prout ag

H

j gii

gna cum tranqui

llitate univerfa, qua toto

orbe committuntur, fcelera confpicit, fem-

[p w

r orx;

per immotus; femper quietus.

Impedire

i, d*

ea conatur ; fi hoc non affequitur, fcelera

norenm

patiencer fert : femper enim;

urcumque res

taetell-

ceciderit, peccet homo an non peccet, videt

D. Au-

id rationibus fuis obeffe minime poffe. Ita

g

prorfus tibi agendum eft. Ut quid enim

te modo blasphemie in Deum conjecte,

aila [h

j autal

modo furta, modo rapine, modo extorta

lucra, modo falfimonia, modo. homicidia;

qii h

g

modo adulteria; modo libidines, & quse-

cumque demum commiffa tantopere per-

y utit)

turbant fcelera ? quid ex perturbatione il-

la percipis vel rei vel fpet ? Qüod fi ea

yeccatü

impedire & corrigere in manu tua eft; age

: dub

inanum appone; fed citra tumultum, citra

qui

l

animi perturbationem, ut quid enim tan-

).1['

fi fceleri, quod deteftaris;

; o

J

topere anperis;

uod

modum ponere tibi in promptu eft?

"

fi autem ea vel tollere omnino, vel ne (er-

mm

48j

1j Paw'

pant lqngius, impedire

i;n. te nqn eft ; íci

3

ea

8) ad Rorh. 13»

^

260

ARS SEMPER GAUDENDI

ea omnia a Deo permitti

ad glorie füae hi

manifeftationem ; nihil

queaterequiri, quam

p

ut & tranquillus vide

as,

cauf

& emendare qua

non poffis , feras, quia

fert Deus.

Omnia

[

fuis curfibus moveantur d

tüe

fiant.

s

& prout fiunt,

po

46. Át vero, inquies, malo meo ma-

—

gcn

lus eft ille, fceleratus eft meo impendio,

Ycfe.

mea res apitur

fief

; male cum fic agitur; malo

meo injuítu

S eft judex , malo meo calum-

Ton .

nia impinpitur. Ain vero vir bone ? hoc

tiden

d

te urit ? en ut tandem propria confeffione

Ti

convinceris, non honoris divini zelo con-

proyi

tra fcelera te a

gi; fed proprii commodi ap-

petentia, Ea enim permitrebat Deus, ut

mgla

Ws

exercereris ut, ut magna tibi íefe offerret

patientiz materia,

riam cederert.

qua quidem in füam glo-

Ubi nunc divinus honor, cui

tantopere ftudebas ? ubi animi fubmiffio,

u51 rerum terrenarum contemptus, alieeque

Virtutes, quibus excirandis aliena malitia

anfam dabat

; ideoque a Deo, magno fàne

delectu fuer

at permiffa

? "Tibi certe pec-

cavit ille; cujus fcelera

deteftaris, hoc. eít

tuo commodo, tuo bono, quantumvis fce-

leftus fuerit malo füo.

Aut forte vis, ho-

mini liberum eripi arbi

trium , libertatem-.

que adimi, in te

Peccare ut non poffit? id

certe Deus,

ne hon

oris quidem proprii de-

fendendi caufà

facir Quid ergo tibi pra-

ftari

DI

TRACTATUS SEXTUS.

261

ie fit

ftari etiam pra Deo vis ? quid tibi arro-

i qua

as ? aut fi nil arrogas , quid conquereris

ftqu

caufam tibi cum Deo communem effe? Fa-

Omrit

tere tandem perturbari te; quod fcelera in-

i fun,

tuearis tantum, & non ut fubjecta divine

providentize ; omnia ad bonum finem diri-

60 T

g« ntis.

Hanc igitur intuere, hanc admi-

yendity

rzre, hanc adora, eique

contemplande aí-

fvefce , quotiescumque fÍcelera occurrunt;

; m

calütt-

non aliena modo, fed & tua ; illudque iden-

? ho

tidem inclama ; vere tu es Deus folus, mi-

ffiont

rabilis fuper omnes Deos, qui tam bene

& tam provide bonus, ut

) COll«

providus es,

diap-

mala nunquam. pe

rmiflurus fis, nifi. ftatu-

g, W

eris Bencfacere etiam de malo.

yfertet

imgl

not, i

9yN

7709

(

bmiiïlox

NUA

N

A

Y

ag

ml

T0 fi

yte p

h d

yile

v*

ertitel

vfii?i

r

TRA-

jbi Pïl

l

R 4

EM

252 ARSP SEMPER GAUDENDI

,

3Oye ucfh

ahe w

x

5

Bu

xQye

plan

[

g

E

Qp* "QUW

6

KE

[3 63

9

:

0.

d5 od

lum

DN

QUE CUR XQUR

p

phe

füit

TRACTATUS VIIL.

r

lor

Pene moti fünt pedes mei , pacem im-

lr

piorum videns.

Exiftimavi ut. co-

Ton

gnofcerem hoc , labor eft ante the;

tür

donec intrem in San&tuarium Dei;

(]UC |

& intellipam in noviffimis eorum.

m

" Je P2

s

Ton

tont

g

Ofïenditur » bona ('7 mala bujur mundi be-

hn

ne dari-etiam malir , fic ut. mec. foli &

Ya

omnes mali bona babeant, aut mala ;

Com

uec etiam omnues. c». foli boui. bonir af-

Tüon

Jluant , aut. malir. "vexentur.

taque

Cus

Hon ajfügar wor fortuma aliena.

àüt

Q

PROOEMIUM.

üm

Tier

M

Agrnum f(àne tranavimus eequor, illud-

lisa

que difficilimum , maxima, inquam,;

jUE

qua diving providentie obducende op-

poni poterat , nubes deduéta eft & difcuffa.

Um,

Xlfm;

Scelera divino honori ade

o non officere,

Tom

ut etiam illi

promovendo fuerint neceffaria,

l:

»vPl.zmum feci

mus. Verum illud adhuc com-

dud

pla-

Tenn

I

"TRACTATUS SEPTIMUS. . 263

planandum reítat; quod non Erhnicis E

y,(;g

lummodo Philofophis, fed & Davidi Pro-

|

1

if

phetisque humano more philofophantibus

fuit offendiculo.

Ut ut fit, non impedian-

!

tur fcelera, permittantur fane, cunr.Dei

honor, liberumque.id hominis exigat arbi-

Il If

trium.

At vero cur, quae fünt fcelera,

lt (

non permirtuntur modo, fed & profperaü-

e m

tur ? cur flagitiofis opes dantur , cedunt-

| DCH

que omnia feliciter ? fi non omnibus , fal-

JUfT

tem cur plurimis, imio cur ulli ? an .hoc

non eft fovere fcelera ? Probi vero: cur

contempti aut depreffi; cur rerum- indigi ,

& quidem improborum malevolentia ? fi

iib

non femper, faltem cur plerumque? . Quid

jl d

vero eít virtuti officere, fi^hoc non. eft.

il

Communiffima hzc eft/ mortalium queri-

ht

monia; queque in omnium verfíàtur ore.

m

l

Cum enim nemo fe non:probum eflimet;

aut certe non adeo malum ; rurfum vero

cum nemo tam felix fit; qui fefe depref-

fum imo oppreffum malis non arbitretur;

nemo etiam putat, jufte fe non conquert.

j

Iis autem ut os obítruam, oftendam primo;

hn i

mquüm)

preclariffimis (àne du&um rationibus De-

um, fceleratitfi

mos homines felicitate. mna-

z 0

xima donaffe.

Deinde diftributionem bo-

difcu

norum aliter inftitui non potuiffe ; .quam

of

BCCHW'

fic ; ut nec impii omnes a felici fortuna ex-

cluderentur, nec boni omnes adverfà preme-

yc o

rentur : fed tam in bonos, quam in malos,

p]a

bona

$

264

ARS SEMPER GAUDENDI

bona malaque hujus vite fors divideretur

me

promifcue. . Hoc inde demum confecutu.

Cur

rus; ut nec alienz felicitati invideam, nec

lf

vero etiam infelicitate perturber.

bo

qu

& L

Pr

Q!'I

ànU

,Q)nar? via impiorum profperetur , non in-

selligemus- pevfe&e , mift im. noviffimis. eorum.

frd

* Ut modo acquie[cam., fufficit [cire 1ne ,

tent

Deuim id fic difpouere.

pot

pdi

r .Ommunifïïmam ; maximeque inter

dtm

cccos mortales vulpatam de divina

Ntm

providentia conquerendi materiam aggre-

od

dior. Mirantur paffim homines, fuis fem-

Ipf

per intenti commodis, eccur Deus homi-

Tno

nem crearit tam indigum rerum omnium;

Jia

tot fortunae cafibus expofitum, tot miferiis

Wlþl

morbisque corporis fubjectum , cüm faci-

tQle

le, nulloque negotio , aut ullo fuo incom-

quo

modo, potuerit hzc aliter condere & or-

td

dinare. . Quod fi refpondero, non fic ab

qui

initio conditum hominem ; peccatum pri-

Ia

mi Parentis interce(fiffe , primamque ordi-

D

mationem . interturbaffe ; ac proinde mife-

Anim

rias omnes, fructus effe peenasque peccatis

lto

debitas ; hoc, inquam, fi repofuero , tum

&f

vero velut agmine facto, Critici illi Divi-

ne Providentie Ceníores involabunt in

me;

J

TRACTATUS SEPTIMUS.

265

erett

me, illudque tritum toties ob os obtrudent;

&UUA

cur,fi miferi& peccatorum poene fint, fce-

N

leftifimus quisque extra miferias- pofitus

tamme-

bonis abundet, dignitatibus turgeat, vi

que. agat proríüus feliciter ? Quid quo

d &

Prophete Hieremie fit ifta querimonia?

Quare, inquit, via zmpiorum pv

9f

eratur ? a)

t j*

an ut foveatur impietas ? Neque

Á

octantum;

20f

fed fint fane felices, fint divites, fint po-

tentes: verum cur id permittit Deus, ut

t

potentia fua bonos opprimant, exfpolient ;

peffumdent ; quafi vero felicibus effe non

jnet.

detur, nifi per juftorum calamitates & rui-

ivind

nam. Hoccine eft juftum effe, juftitizeque

ggte-

ordinem obfervare ! /Egre ferebat id vel

ipfe Habacuc

*

e.

. idcirco querelas hominum

l

homi

modefte Deo referens : Quare, inquit ve-

Jpicis fuper imiqua agentes, €9 taces devovante

Yi

nfens

ampto

ufliorem [e ? 1) id certe non videtur

n t

tolera

B

ile. Caftigare fceleftos deberet Deus;

incoffe

quod fi nolit , faltem favorem bonis füb-

&

tractum

indecens eft impiis impendere ;

1 iicüþ

quafi vero pro fcelefta vita mercedem pree

m

miaque reportarent.

Que demum hec

EM

i

Dei eft gloria, que Providentia, premiis

] ml[ö'

animare fcelera ? quee juftitia, miferiis ul-

x

tro ingeftis ; virtutis ftudiofos exanimare;

fifi

& fic virtutem tandem tollere?

)j

Di

r /

4) Hier. 12.

5) Hab. r.

2. Qxef

t

466 — ARS SEMPER GAUDENDI ^

2. Querela:, imo injurias, quas in

fue1

V

Deum congeris, audio cenfor importune:

injurias non libet reponere. Tamen cum

flo

taf

EPICTETO Ego Deum apud homines defendam.

Ac inprimis, cum Dei .majeítatem — voces

€0l

Til

tue imperant, certe a Deo hec omnia pro-

venire & difponi in hunc ordinem, fatearis

0s

&i

neceffe eft. . Procul dubio inquis, nam hoc

eft, de Deo quod queror. At vero, hec

[

ipfa, & quidem fola ratio fufficit, ut hac

omnia quietus videam, & tranquillus. pa-

ilq

tiar.

Si enim hec a Deo facta eft rerum di-

pen

ftributio, certe facta, quia voluit.

Qmuia

o

eunim, quecunque voluit, fecit, neque voluit

Omr

quicquam, nifi de induftria. Quod fi voluit;

g

ilico juftum eft, quod fecit.

Idem enim

IT

eft, juftam quid effe, & id velle Deum, ut

f

recte: D. Cyprianus cujus voluztas , inquit,

tem

Jola €' vera quflitia efl. )

illu

3. An vero fim ego usque adeo impu-

füm

dens, ut juflitiee divinae rátiones figillatim

n

mihi exponi 'poftulem, aut juftum id effe

[

neger judicium, cujus momenta omnia ar-

BI

biter ego non difcuffero & approbaro?

E OR EUDBFSSCRENESSENCRUSENS. D SRRSNSSASS

(

Enim vero quis eo dementie provehatur,

m

Afb

ut caufas omnes in. füpremo regni concilio

Alopt

dijudicatas, fibi exhibendas effe proclamet;

E

)

neque juftam effe fententiam, niífi quee fibi

Ádi

fïifcufiï's omnibus riteque expenfis, plene

&tim

fuerit

2) 'Cypr. I. de Singul. Cleric.

T

'TRACTATUS SEPTIMUS. 267

DI

fuerit comprobata? an non is rifum mo-

us n

OU

veat modefte agentibus, fenatoribus autem .

[ CU

ftomachum? certe ut parum dicant , illud

fa.

tamen magna ratione ingerent , Quwis fe.

VC

couflituit judicem fuper 10$, & quidem aucto-

it pro

ritate publica fententiis ferendis prepofi- ,

tears

tos! Hoc certe tibi longe potiori jure fan-

m hoc

Giffimae Trinitatis aula opponet quisquis,

, hic

es, quis te conflituit judicem [uper nos ?

t ha

4. Et vero, an illud oblitus es modo;.

$ Pa-

id quod modo expofui, non effe nos eo in-

i di

genii acumine; divinorum. decretorum ra-

17777]

tiones percipere qui poffimus, nifi omnium

roluit

omnino rerum: circumítantiarumque com-

ololt,

lexus evolvantur? & hos mente tam in«

rma circumple&i qui poffis ?. Acquiefce

'enm

1m, t

tandem, Mortalis, quisquis es, & debilita-

tem tuam agnofce, tempus aperiet omnia;

mqül[,

ilud nempe, dijudicando orbi preftitu-

tum. Nunc certe patiendi tempus eft

m

emendare qua non poflis . tunc erit dijudi-

j

candi. Er quod praeclare monet Aucv-

d

srTiNUS, J boc quoque manifeflabimur,

niat

du

quam juflo judicio fiat , ut nunc tam multa , ac

pene omnuia 4ufla judicia Dei ,- feufus mentesque

rehämri

anortalium lateant : - cum tamen in bac ve pio-

;gncïïm

vus fidem non lateat , juftum e[fe, quod latet. a)

dumi

t.

Neque

useïI

Adde, & juftum.effe, quod latea

enim praclaram hanc Auguítini fententiam

Jone

ic

diei

|4) .Aug. l. de civ. €. 2*

268 ARS SEMPER GAUDENDI

fic tantum intelligendam effe video , quafi

| gna

id velit enuntiare folummodo, nos in claro

vid

extremi judicii die; cum manifeftabuntur

fcit

univerfa , rationes omnium decretorum

[

Dei liquido percepturos, ad quas nunc ce-

N

curimus; verum & illud etiam luce clarius

Inc

nos vifüros affero, bene juftaque Dei or-

pE

dinatione factum fuiffe, ur rationes illee nos

In.

laterent modo , oculisque noftris fuübtrahe-

Tan

rentur; idque unicum debuiffe nobis nunc

flu

füfficere, juftum effe, quod fit.

ilq

$. Ceterum, fi humanarum rationum

dia

trutina rem expendimus, illud fane cum

Chr

Auguílino fateri cogemur.

Znte faciem

&d

meam laborem inextricabilem video, ut coguo-

fcam , quomodo 3uflus fit-.Deus , $ ves bumanas

cuvet; C9 mon fi imiquus, quod peccantes 9

Jeeiera — facientes felicitatem babemt. im bac

hi

ferra, pii vero fentationibus plerumque 9. in

laboribus fatigantur.

Magua diffcultas efl

foc [ciré. ) Neque mirum, quod Augu-

ftino difficilis vifa fir hec res.

Certe de fe

601

hac cogitatione perculfo fatetur David ipfe,

Pente imoti funt. pedes mei, pacem. peccatorum

€on

videus. Et labor efl aute me, donec iutrem in

fie

Sauttuavium Dei, 7 intelligam in noviffimis

pro

eorum. D) Fateor iraque cum Auguftino,

Qui

inextricabilem effe laborem , fcire, quo-

Dtoc

modo juítus fit Deus; & ruríüs quod -

Qu

U

Qüri

$) Aug. in Pfal. 73.

&) Pfalm. 72.

—

J

"TRACTATUS SEPTIMUS.

269

T

gna difficultas eft boc fcire. . Verum id etiam

1 du

video, nullam difficultatem effe, hoc nolle

Dunt

Ícire; nulliusque laboris effe, juftum effe

TOTUrm

credere, quod ignoro, quomodo juftum fir.

o b

iNulla mihi jam indagandarum rationum

Clris

incumbir neceffitas: intellipam id penitus

Jel of-

in moviffimis eorum, cum intromiffus fuero

lre nos

in Sanctuarium Dei, ubi caufam fuam co-

ER

ram toto orbe acturus, & evicturus efl, ju-

| fu.

ftum fuiffe, quod nunc facit; meum jam eft,

id quod rationis lumine clare convictus ju-

um

dicabo, ccce nunc, fed pie credere.

Hoc

curmi

Chriftianum eft, hoc mentis Deo fubdite

i

dcin

& devota.

cogno-

T

1e .

u d

fil hi

Felicitate f'mp."brum uiur Deur, qt-Sor

TL

anagis in fide confirmet , prefertim vefur-

vetlionis €9' vite cterue.-

l

Jut |

u d

À

Erum fimul atque oculos mentis ra-

dl

6. V

tiocinationibus humanis hac in parte

li*

conquirendis occludo ; Deus bone, quanra

TL

j

fefe offert füpernaturalis lux, qua ingentes

prorfus , divinasque .rationes diícerno ;

quibus feliciratem impiorum recte a Deo

gufhüüï

procurari; evidenter videam, planiffime-

, q

que dijudicem? Ac inprimis iftud illico oc-

u 1

xurrit, fceleratorum profperitatem; ingen-

g»ld

tem

,

270

ARS SEMPER GAUDENDI

xem effe confirmationem fidei mez: liquido

ttítt

enim video, aliam neceffariam debere effe

fil i

pófthac viram preter hánc miferam, quam

hut id

nunc vivimus , vel potius infeliciter trahi-

üm,

nius.. Docet id me primo. Clemens Roma-

dem (

nus Pontifex. . Z/oc ipfum, inquit, qmod i

w ft,

[

prejenti vita nom vedditurunicuique pro. a&i-

bus. [uis, indubitabilem fidem. facit. [cientibus,

Tnanl

des,

g'gzo:/ judicium erit: à) & vero ratio id evin-

cit manifefte. ; Erenim Deo imputás, que-

impy]

Nà

rerisque fortunati quod funt peílimi: Deum

itaque efle- fateris tu, fortunas qui diftri-

cum a

buat. Recte. ]am vero iítud urgeo; an

T at

ulla in parte juftitize limites Deum excedere

lam, al

poffe credis? non autumo, nifi id etiam

enique

ftatuas, .poflibile 'effe, . non effe Deum.

m n

Quod fi vero non poffit non effe juítus

Id

Deus, certe non poteft non püunire tari-

"t mj

dem aliquando ícelera, nec. virtuti debita

modo |

10 fola

premia íemper poterit denegare.

]am

Vvero, nonne id fateris , improbos hac in

Qüm j

totum

vita felices effe , non caftigari eorum 'fce-

dera, vitam . ducere jucundiffimam, probos

fs

vero non nifi miferiis implicari ? fane hoc

Vütäs, i

tute.ipfe fateris, hec enim tibi conqueren-

liry 1j

di tota.eft mareria.

ltaque neceflario ;fi

UM

amentem adverris, aliam pofít hanc effe vi-

-

$ fEIi

tam fatearis -oportet.

Nam ut recte urget

| n

qui beue opevati fu-

D Chryfofcomus ) ubi.

evine

2) Clem. Rom. R 3 recognit in medio.

—

U

"

DI

TRACTATUS SEPTI MUS; 27t

liqih -

erint bonis fruentur ? ubi autem mali contra-

ere dh

vis, nifi fit futura vita quedam poft banc. a)

, qua

ut id plane concludendum eft ; aut dicen-

r tral-

dum , Deum injuftum efl^ poffe ; quod qui-

Ront-

dem dictu eft execrabile, & vero re ipía

ut fit, nullo pacto eft poflibile.

(l i

"o d

7. En, ut feliciras impiorum, qua hu-

iti

manis oculis expenfa ; Davidis quoque p:-

] evin-

des, quafi in lubrico pofitos , in lapfum

impellebat , noftre fidei fit fulcimentum.

, Q

Deum

Non intelligimus cur floreant fcelerati,

dillri-

cum adhuc in flore funt; v zoviffimis au-

0; df

zem eorum intelligemus , aliam füpereffe vi-

cedere.

tam, alia gaudia , aliam felicitatem, aliam

| enum

denique expectationem noftram, prae ea

TDeon.

quam nobis pratendit mifere hujus terre

1 Dlm

fucara felicitas & voluptas ; alias denique

jte Laf

efle miferias & füpplicia preter ea, quae

modo perfentifcimus & horremus.

Et ve-

j d

ro fola ea fpes exípectatioque fufficit, ut

"

[j

cum ingenti animi tranquillitate, videamus.

s hi

totum hunc fortune curfüm, labilesque

um u

fpes hominum ifthic depreffas, ifthic cle-

i pmbO»

N

vatas, ubique caducas.

Pacem itaque pecca-

fane

torum videutes, dicamus illico : P) | Omnis

nquere

j

confummationis vidi figem , finemque cum vi-

TIEROD

deo, felicem tandem exfpe&to, quem vero

T

fortunati illi habituri funt, id illi relinquo,

(le urgef

$

qui

Wil À

P

4) D. Chryf. hom. g.in 2. Cor. 4

) Píal. 128.

0.

ARS SEMPER GAUDENDI

272

qui novir moderaturque omnia. Id certe | Qite,

impiorum deploranda felicitas mihi confert quod

boni, quod fidem meam penitus confir-

Tatior

met,

Crd

mifer

$. IIL

Pïopl

Tequ

Felicitar impiorum juffos confirmat

et

in fpe.

joju

Uid, quod impiorum profperitas;

nl

S-Q

fpem Chriftianam mirum in mo-

R

dum acuat atque exftimulet ? idcirco enim

penig

malis & fceleratis in hac vita bona quadam

Yf

largitur bonus Deus, ut toti orbi conftet ;

Opeta

quam munificus futurus fit remunerator,

toin

tum cum perfectis gratiz operibus merce-

Wpo

dem plenam $$ coagitatam , €9 fupevefRuen-

n ]

zem &) daturus eft Deus, fibi tam chara ca-

prer

pira excerno devinécturus amicitiee vinculo;

alfel' [

cum tam liberalis fit tamque profufus mo-

fitex

do, ut íceleratorum fibique rebellantium

Tiones

quadam bona opera (nature tamen foetus

ff

& non gratie) eaque adhuc multis fceleri-

Ti p

bus intermixta, tot bonis; tantaque natura

1i j]

felicitate compenfet.

Cogitatio hec divi

Jat,

Chryfoftomi eft, eoque digna deducenda

Cejfu ]

eft paululum, ut percipiatur vis. 7)

9. Illud fane mihi facile quivis dabit;

aäl ,

neminem effe adeo perverfze mentis ac per-

&U

ditae,

$) Luc. 6.

&) D. Chryf, hn. 67. ad pop.

DI

)

TRACTATUS SEPTIMUS.

273

uf

dite, qui non aliquid agat laude dignum;

COnfat

quodque moralem fíàltem, hoc eft naturee

conft.

rationique confonam fortiatur bonitatem.

Crudelis ut fit 'T'yrannus, aliquando tamen

mifericordiam viétis exhibet , natureque

propenfio infitam animo emollit ferociam:

neque qui in omnem luxuriam projectus

Itl

eft, idcirco juftitiam non colit ; neque qui

injuftus, alia humanitatis, imo ne Religi-

yerittby

onis quidem erga Deum, deferit officia:

j mo

Res hec in confeffo eft.

Attendite nunc

) eniit

genium indolemque Dei: certe tam gene-

1ædam

rofa eft , ut ea ipfa qualiacumque bona

nftet ;

opera nolit omnino abire indonata: id ve-

atatoty

ro in altera vita preftari cum non poffit,

melc

utpote ab omni felicitate ifthic extorribus;

vt

in hac confert quidquid poftulari poffet

hat C

premii, ne quidquam omnino favoris , in

vinadl

altera poít hanc vita, quafi jure aliquo pof-

fit expeti, aut bonum aliquod opus in ra-

füs 1

tiones computumque deduci.

Quod fi fu-

:llamiuq

evit peccator aliquis , verba fünt Chryfofto-

n fbb

$ fLCICfl

mi, fexcentis imalis coopertus, eg. qui im pluri-

bus illorum, in[anabili morbo labovet , qui va-

e niift

hec

piat , qui fraudet 5 ideirco pr.

of

.

eyo verum [uc-

ceffa. fruitur, ue mercedem iff.

h

[[4

Y€,

ezaf. q)

i

j

[

Io. Contra vero , cum juftum vides

')

1bl

affligi, illud tecum reputa, neminem adeo

j

recto

accuratum efle; qui non aliquando a

n

Z

defle-

—c) Chryfoft, hom, de adverfa valetud. tom. $.

p

274

ARS SEMPER GAUDENDI .

l

defle&tat tramite ; neque aceo bonum, quin

( 10 (

aliquid aliquando fa-iat vasli. )

Idcirco

| enim .

hic patitur, inquit Chryfoftomus , u purus

! endo-

binc abest , nihilque . puniendum reftet.

debet:

Quod fane praeclare Lazari confirmat. ex-

| mod

emplo.

Quoniaimn ergo , inquit, g Lazarum

[Onit

babevi

(4

ucedam peccata comtigevat , g divitem

Tà Qu

aliquo

i

bonum babere : propterea. dicit Abva-

at QU

Bam , nibil bic vequire, bona. ilic Tua recopi-

folvi

ffi; ? Lazavus imala. fua. b) | Et ne quis id

besq

me ita dicere credat, inquit Chryfoftomus,

Y 0

certe ipfiffima Abrahami verba fünt 7ua

nimirum & Sua, hoc eft que tibi deben-

i

tur, X qua Lazaro.

Quod urt evidentius

1 df

declarer Abraham, non dicit 74ccepifli , fed

Q

Recepifli bona tua : nam quod accipitur non

V05 (

femper debetur, debetur autem quod reci-

f fo

pitur.

Bona itaque quadam debebantur

fücy

Epuloni.

Lazaro autem quadam mala.

&fer

En verba Chryfoftomi ; Epulonem allo-

nimi

quitur.

Fecifla aliquid boui ? vecepifli. opes

üur,

Juas; [anitatém Tuam , delicias, potentiamy

-

divir

Lonovem : uibil debetur , vecepifli lona. Tua.

tbute

'Tum ad Lazarum orationem deflectens.

Tuünis

Quid igitur, mibilue Lazavus peccavit ? imo

C

4vevo.

Et Lazarus füniliter mala , (cilicet fua

h'ü de

vecepit. — Cum tu. Tua bona vecepifti, tum La-

ting

zarus mala, idcirco wunc ifle confolatur, Tu

mitm

vere

masl

4) ibid, — 4) 'Luc.—16.

"

)

'TRACTATUS SEPTIMUS.

275

m,qui

Tdoio

ivevo cruciavis. Jufte omnino, & recte. Cum

enim Lazarus, pro perperam factis, pati-

At u

endo fatisfecerit; puniri non poteft, nihil

rele

deber: cumque pro recte factis nihil ei ad-

mat e

/

modum fit perfolutum, adhuc ei debentur

"

r

omnia. 'Tibi vero pro bene gefítis prefti-

dititi

ta cum fint omnia, nihil debetur premii:

; lr

at quia debitorum fuppliciorum nihil ex-

; nj

folvifti hactenus, in pleno ere Dei es, de-

quis ]

bes omnia, & quia zquiras id exigit, fol-

(lomus,

ves omnia.

- Zu

11. Mentem huc advertite , quotcum-

deber-

que fortunari effe vultis & dici. Fortunati

lentius

fi eftis, & nihilominus Dei hoítes & pec-

jj f

catores, hujus s&vi, terreque fortunatos

vos credite ; non alterius & cterni. Duret;

qyr non

od r

fi fortuna fic fert, eo quo vives tempore;

pebantu

fucatà illa qua deliniris feliciras ; at vero

seternitate tota tibi quid fier ? Dona dat

em dl

nimium tibi benignus Deus, divitias largi-

tur, dignitates impertit & honores ; tuque

q);fh qu

gianti

divinis beneficiis, in injuriam benefactoris

gt 1

abuteris. Non percipis interim irati Nu-

iinis effe timenda beneficia ? Nihil deli-

ul

'

?

j

n

ciarum, nihil felicitatis tibi detrahit, ut ni-

.

.

ra-

ia

hil débeat, fi forte recte quid egifti

tiones inrerim tecum pro fibi a te debitis

,Im ^

jiin ^

initurus ; uti hquidi(ïimas ; ità ö(þ rigïdimf

mgs.

Sg

125.Vin

276

ARS SEMPER GAUDENDI

Vus.

12. Vin plura ? certe cum Dei arcana

con(lia tetigerimus, illud etiam dicam ut

Tro(

QTO

aurem tibi. vellicem ; nimiumque ne tibi

de felicitate blandiaris.

An nefcis divitias;

lc ar

TUf

fortunasque eo confilio tibi a Deo fübinir-

ti; ut majori, ut fic dicam, animo, te in

ITta

elle

extremo torique orbi confpicuo judicio ar-

guát;, fecuriusque condemnet ? Cur fic in-

Qu

àg

quies? dicam. Caufi fuz sequitatem, om-

nibus creaturis confpicuam facere cum fta-

det

teh

tuerit ; idcirco felicitati tu&, cum poffit,

nihil detrahit ; ut omnibus conftet, nihil

[^!

li

tuiffe

omnino rationis afferre te poffe, cur eo

audacie prolapfüs fis, ut tam beneficum

Vette

uf

Numen te non puduerit injurià impetere;

ejusque tam jufta imperia detrectare. Fe-

fine

licem te facit, quamvis peccatorem, ut tan«

uj

dem aliquando juflificezur in fermouibus fuis,

Ji

:

CM

dei

& viucat cum judicavit. a)

13. Audi Ambrofium hec in [uda ex-

n

Iu

ageerantem.

De Suda Proditore , inquit;

bec colligere licet : qui $^ 7Apoflolus iuter eos

&

ele&us eff, ut loculos pecuniarums quos paupe-

U

vibus ev

[/]

avet , commafJos baberet 5 ué videatur

ls |

quafi in

Á

LU

0Z0TU$ Qui qu

afi egenus$. Dominun

prodidiffé. b) Quid deinde ? E ideo ut u-

fui

DI

Jificetur. im eo Dominus , bec ei contulit , ut

mon quafi injuvia exa[peratus , fed. quafi pra-

À

varicatus gratiam, majori e[fet offen[z obno-

xius.

Opq

«&) Pf. 51. 6.

5) Ambr. L. 9. offic. c. 15.

".

)

'TRACTATUS SEPTIMUS.

2"7T

. r

yius. Optime Ambrofius & Tudze & tibi.

cam Wt

Fruftra id jam quidem Jude, id & tibi di-

ne t

ceretur, quisquis es peccator, & cum dici

liviti

Íic ambias , peccaror fortunate.

Quod (i

fübimit

rerum omnium egenus fuiffes , certe tot

), teil

fürta, injuftasque technas , paupertati de-

[cio dl«

pellende aliquo (àltem modo poteras im-

fic it

purare; Quod fi calamitatibus, dedecore

& eerumnis te Deus oppreffiffet , vindictae

7 Offi

m fl«

de ram íevero Domino fümendz cauía ei

po(ü[,

te bellum dixiffe, legesque tibi impofitas ex-

cuffiffe, male quidem, tamen in fpeciem po-

, nibi

tuiffes obtendere: at jam quid dices? quo te

ur.eo

ficüm

vertes ? quid afferes excufationi ? quomodo

caufam tuam orbi jam probabis ? Nefcio

i

'þüü'

&

[2]

fane. Illud videt orbis univerfüs quod zz-

crafatus. eff dileus eg' vecaleitvavit 5 imcra[-

t

fatus, impinguatus , dilatatus , & nihilominus,

j Ju

dereliquit. Deum fatlorem fuum, & veceffit &

du d

JDeo falutavi fuo. a)

Habemus fatentem

reum , & eo racente res ipfa loquitur; evi-

jingh

n

€ta caufa eít: itaque vemiat movs fupev eos

eg de[ceudaut in inferuum viventes.

Percipi-

u p

tis tandem, cur malis bona det bonus Deus?

T

ut ju[lificetur in eo Dominus ; & caufam

fwii

fuam contra omnes obtrectatores evincat

iil

cum judicarz't.

"L

14. Nunc vero ad vos mihi fermo eft

u

Auditores. Quisquamne inter vos eft; qui

,,,M:[)IW'

[]

operum füorum fibi mercedem integram

in

S 4

Ij

$) Deut. 32.

478

ARS SEMPER GAUDENDI

]

in hoc mundo preftari defiderat, plenàmz

ty fü

que omnium quz fibi debentur przmio-

Ó o

rum apocham, nihil ultra petiturus velit

filt i

dare ? Felicem modo te hic reddat Deus

nimin

fervat

vis ei cadleftem quam tibi daturus eft olo-

ram tranícribere , & omne debitum con-

dum

donare ? Minime vero inquis , abfit hoc a

Tmer

me. Sapis profecto, fapis. Jam vero, aa

! debet

etiam adeo amens fis, ut vel'minimam de-

ætery

bite mercedis partem ; & ut ita dicam ato-

mum velis concedere, in hoc mundo for-

quod'

tunatus ut fis ? terrena gaudia coelefti elo-

Verfi

ri&, corporis commoda deliciis anima,

Thente

seternis peritura ut equipares, imo ut prae-

Ui) iï

ponas? non arbitror adeo infanum te, nec

tibi ipfi tam inimicum.

Quod fi ipgitur

s&terna tanti facis, quid tantopere conque-

reris, terrena quod tibi deneget, ut plena

ij

& intepra tibi ftet merces ifthic folvenda,

(l

ubi cum datur quod debetur, debitum ra-

men numquam exítinguitur ? Cur non tibi

ipfi gratularis cum affligeris ; certus te;

que debes füpplicia pariendo delere, fic

if A

ut omni zre alieno liber, creditor ipfe de-

du

birorem Deum poffis libera & exporrecta

pniti

fronte convenire ? Sane hac fpe fretus,

s

ridebat miferias omnes laboresque divinus

Paulus.

qäïd

Bonum inquit, certamen certavi,

qui

hoc eft mu

Itum mihi defüdandum fuit, non

Q

-

Pïïrv; certamina fuit'inui » Curfum con[umm

[

J

TRACTATUS SEPTIMUS.

279

lenirie

vi, fidem fervavi.

J veliquo vepofita eft mi-

termio

hi corona jufittie, quam veddet amibi Domi-

s vei|

zus in ila die , juflus Sjudex. aà) ; Repotitam

a

|

!

nimirum gaudet coronam integram & re-

( gloi'

fervatam mercedem plenam , cujus admo-

m o

dum nihilin hoc mundo receperit : certo

hocà

tamen recepturus, quia juítus eft is, qui

deber laboranti premium, & beni

T0, d

gnus,.'

m Q

eeternitati illud cum refervat.

n at

15. [nterim fatere modo, abs re effe

o fot«

quod conquereris, profpera fceleratis, ad-

verfa piis cedere, fateberisque, fat fcio;

] g'IO-'

]imæ;

mentém Dei confiliumque fi; prout expo-

i

fui, intellexeris.

[ pïæ-

$u

jpwt

. IV.

jonque

Filicitas impiorum magnitudinem . celeflis

y p

Jvendi

Glorie demon[lvat. . Pateve. igitur felici-

tatem eovum , tibi tam

m t |

utilem.

gon t

Dde, quod ex ea quami tantopere

ts 9

lts ^ |

'IG.A

miraris fceleratorum hominum feli-

citate, cceleftis quze nos manet glorize ma-

p

ones "

gnitudinem, datur conjicere & inveftigare.

Age fis, & quidquid terra fert gaudii; quid-

] fl'emsl

diris

quid deliciarum Imperatorum aulz, quid-

quid divitiarum expoliate armis Provin-

gt

im fa.«

fm[ ) n(]ü

cig, quidquid dignitatis eve

'&a per v

li

$

j

ftigïla,

D]

$) 2. Tini. 4 v7.8.

280

ARS SEMPER GAUDENDI

ftigia;, homini quem tu fortunatum vocas

umquam contulere, ob oculos tibi propo-

tepc

ne, & fi potes mente concipe : theatrorum

fümt

acclamationes, conviviorum luxus chorea-

bus j

rum gaudia, luxuriantium inanes rifüs, &

as

deba

fleriles cachinnos; quidquid denique im-

lid

modica conferre poteft fortuna , cogitatio-

Then

ne defigna. Delignafti ? jam vero fic te-

Creti

cum, imo mecum ago. Quod fi ram mu-

fem«

nificus, imo tam profufus eft Domizus , ju-

Tnu

flus tamen. S'udex , ut bona quadam opera;

Du

naturam tamen non excedentia, & quidem

feru

tot tantisque fceleribus contaminata com-

-

Yetü

penfet ; que demum erit illa gloria, quee

Qhi

delicie, que corona, qua gratie perfecta

LT

opera, hoc eft, Sanguinis a Deo homine

D

'

[

profufi merita compenfabit ? Si tam bo-

as

Veti

nus eft tamque liberalis erga hoftes, Maje-

Tion

ftatis fuze jura per fümmum nefas. infrin-

Vi

gentes ; quaz tandem repofita eft corona di-

Nihi

ligentibus fe; quae hereditas filiis, per Filii

l0i

I

fui dilectiffimi Sanguinem adoptatis ? Si

Votig

talia impertit gaudia in exilio conflitutis;

E[Te 1

&

in hanc lachrymarum vallem ablegatis ; quee

pus

uti

demum ferenitas erit in montibus aternis;

Qu

in centro volupratum, ubi flumina delicia-

rum Aetficaut civitatem Dei ? à) O Teru-

falem cocleftis! Domus Dei ! civitas fanc&ta:

p

Quan

patria dilecta ! qualem ego te contemplor;

int (

cum exilii hujus feliciatem afpicio!

Votis

17. Con-

2): Pfal, 4.

DI

TRACTATUS SEPTIMUS.

281

] Vcd

17. Contemplari eam veluti in eenigma-

prop

te poffümus Auditores, ea frui necdum pot-

LE'OTUT

fümus ; defcendendum .eft itaque e monti-

chorete

bus illis zeternis, quos jam mente confcen-

ifus, d

debamus vallemque noftram repetentes, il-

je im.

lud vobiscum jam reputate, quanti mo-

girario-,

menti fit, ingentem de Deo Divinisque de-

[ic t&

cretis animo imbibiffe opinionem ? Cum

» m

femel illud tamquam indubitabile ftatueri-

Itf ;)I"

mus, bonum effe & re&tum quidquid agit

Opem;

Deus, illico rationes fefe magna copia of-

udem

ferunt, quibus fingula defendamus. — Adeo

COf

verum eft, ut expofui, illud Ecclefiatici.

, que

ui tünet, hoc eft, qui reveretur — Domi-

t

mum;, imveniet judicium , €g. jufHitiam , nempe

mm'me

Dei, quafi lumen acceudet , ut. plurimas in-

am W

veniat rationes, quibus, juftum effe, quod

Mi

non dubitabat juítum efle , rationibus con-

infti-

victus afferat, & convi&tum fefe gaudeat.

Nihil adeo videbatur difficile; quam intel-

d

l

ligere quo pacto juftus fit Deus, impiorum

Eet7Fi

&

votis cum obfecundat ; & tamen juítum id

1üi[llïi$7

effe poftquam ftatuimus, quam facile fuit

juftitiee ante tam incognite rationes con-

js; *

u

quirere & invenire ?

18. Has itaque mente generatim. com-

dei

0]e

ple&entes, quiefcite pofthac , neque quid-

quam ultra inveftipate : fint felices modo ,

; d

fipt fortunati, fint divites, fluant ex eorum

' I

votis omnia ; qualia fuerint vota iutelliges

[

17.

(it

L

282

l

ARS SEMPER GAUDENDI

in soviffimis eovum.

patien

Neque quod juftum

efle in omnibus fceleratis generatim credi:

pedt

Wm p

tis;id de nefario quopiam particulatim am-

.

plius exquirite

.

neque cur hunc Tyran-

ftti;

num ferat Deus , cur hoc fcelus non im-

Ts no

pediat, cur nefarius hic tam ample domi-

Ts hi

netur.

Superfluum eft, quaftiones ejus-

fiti

modi fpecialiter inftituere, ubi de juftitia

; Üb

M

generatim conftat.

Verum id video, ho-

mines plerumque non tam de fceleratorum

lm

bonis generatim , quam de hujus nefarii

P

qui prz oculis eft, de hujus impudici, de

da

hujus truculenti a quo quis opprimitur;

re) HO

felicitate angi & potentia dolere.

Hunc

dini

füblatum vellent; hunc depreffüm, hunc in

(;

Tat?

[

ordinem redactum. Sint (àne in Indiis ty-

ranni, fintimpii in Japonia felices, domi-

&

nentur ifthic fcelera , parva de hoc nobis

ptie

eft curatio.

Ain vero tu ? Certe jam per-

Que

fpicio, non Dei gloriam, fed tuum incom-

W0

inodum has querimonias expreffiffe.

Tdnt,

19. Quod fi nihilominus Divini ho-

feunt.

noris affertorem te dicis, ejusque glorie

QU

cupidiffimum ; fis fane, & permitte Divis

—

Qum

catera.

Puniet eos Deus,. deturbabit de

m

gradu; faftum coercebit, tum cum id erit

Bd

ei gloriofiffimum.

Tu de hac re , ne cu-

Tij

ra. Interim id modo ad gloriam Dei con-

2

ducir maxime, ut modo aflliparis tu, ut op-

titi

Prim-aris,- ut mala füflineas, & malos feras

&Unt

pati-

N

DI

TRACTATUS SEPTIMUS.

2835

patienter.

Hec Dei laus eft, hanc a te ex-

juln

f credi

pectat.

Idcirco hoc fcelus, hunc proter-

tim am-

. vum patitur; ut tibi per eum patientiz ma-

Tya

teria; fibi vero laudis per te detur.

Po-

nas nonnumquam es commeritus

.

.

nefa-

301 if«

» domi-

rius hic flagellum eít, virga eít qua cafti-

s (s

garis, ut poft hanc miferam vitam, nihil

tibi folvendum reftet.

Patere flagellum ef-

jii

30; ho'

fe : caftigato filio flagellum fit ignis pabu-

IEOTUFT.

lum , filio hareditas ex affe refervatur.

nefarii

20. Jam vero, fi nefarius ille virpa tua

eft, cur conquereris eum tam potenrem ef-

i, dé

nitury

fe, florere opibus, florere fortuna, florere

Jdignitate ? Virga eft, & quaris cur flo-

Hunc

yxcin

reat? ut tibi magis doleat, ea cum percu-

teris.. Quid ergo! Virgam efle vis ficcam

dist

& emarcidam ? Et qua tum tibi daretur

T

patiendi materia, quod virtutis exercitium?

qua caítigationis erit utilitas , ubi doloris

Lam PCT*

non eít fenfus ? Floreant (ane virgz, flo-

jncom

reant, füccum e terra trahant, baccis tur-

j

geant ; in folia fefe diftendant, fint confpi-

vini *

*

j lO ii

cue, fint. virentes, floride .

.

tempus erit

te DIW

cum cuncta diffluent, nihilque futurée nifi

E

flammis devovende victimz

p

filis cafti-

babit i

j d

gandis quondam utiles, ceterum pofthac

inutiles futuri rami.

g

21. At inquies, longinqua eft hzec fpes,

Dei t

.pimium durant virpe ha : cur non abji-

y U d

ciuntur modo, cur tam diuturna eis felici-

j f

N r

pau-

384 ARS SEMPER GAUDENDI

&ind

tas ? Ah querulum hominum genus! Lon-

gum tibi videtur tempus hoc quod exigi-

türbe

mus? Audi Auguflinum. Quod tibi vi-

ca(üg.

detur longum , breve efl..— Fis effe longanimi

f2

.

üt À

junge te eteruitati Dei, Nam attendis ad dies

hoc e

Tuos paucos: Q9 diebus tuis paucis vis implevi

noftn

ommta,

Que omuia ? ut damnentur omnes

a

impi, g corouentuy ommes pi. a) An non

fead

id video , contra omnem rationem id vel-

pora

le té ? id enim vis, ut maxima pars orbis

plicar

pereat, vivente te.

Non hoc volo inquies,

unicum tantum , illudque fceleftum plane

caput diris devoveo : hoc fi aufertur; pla-

na mihi pofthac füunt omnia. Ne tu cau-

Nle

fam tuam, fed non Dei, agis preclariffi-

! li lo

me ! At vero non id perfpicis , eodem

(Nt ;

prorfus modo alium de alio, fibi eeque ac

tuüs tibi, infefto , tertium de tertio zeque

1l

ur fibi videtur fcelerato ac ruus tibi, con-

quefturos ? Nemo certe fere unus eft, qui

D

non aliquem fibi habeat infeftum, quem

fuüblatum cuperet, eodem quo tu jure. Ne-

que vero tu ipfe is es, quem non aliquis

Quod

hibi obftaculo effe retur, licet id nefcias.

Det f

Quid ergo ? an illico omnia deftruenda

hg

fünt, ut conquerentium votis Deus fàtis-

l hhus ]

faciat ? Certe & tu in numerum eorum

T

n n

venies, quos de medio rollendos ftatuit hu-

Vi

mana fatuitas.

Ridicula hec plane funt;

Q

blS !

Bo

&) Aug.in Píal. 9r,

[f

)

TRACTATUS SEPTIMUS.

28$

s!or

& indigna que tranquillitatem noftram per-

turbent vota. — Floreant, vireant fcelerati,

| exip

tili d-

caftigentur, deprimantur ; verum Deus ; ut

(

ait Auguftinus, émpleat ea im tempore fuo,

d dii

hoc eít tempore a fe preeftituto.

Tempus

noftrum anguftum eft nimis & breve ; &

npii

3US

anguítior nobis adhuc mens eft, quam uc

in noj

fe ad ea que Deus pofuit in [ua poteflate xem-

id d-

pora defignanda queat extendere ; & ex-

; orbis

plicare.

|guies

lané

&v

j Pla'

] ClU»

Retle tamen mec folis malis bona, wec fo-

luifi

lis bouis «ala eveuiunt : ut biuc difcas, mec

eodem

que vocagtur bona , vera bona , nec que ma-

Qu *

la, veve inala. effe , binc utraque eflima

o aq*

prout funt , mon prout momi-

j &

Zantuv.

e&, qlll

22.[ TA&enus belle. — Verum inquies—, il-

j qu.m

lud exinde rurfus exfürgit difficile,

p

T

qu

quod nec omnibus fceleratis fortuna fem-

u

5

per faveat, nec juftis omnibus fit adver-

Ils

d

íà : & rur(us plurimi impii miferiis ingen-

tibus implicentur, ubi boni quamplurimi

i dfv

funt in deliciis. Quid hic repones? Pro-

j eonin

videntiam Numinis hic quo pacto vendi-

r

cabis ? Difficultatem hanc magnam fibi

y li

propofuit, in omnibus magnus Auguftinus.

unc

286

ARS SEMPER GAUDENDI -

ANune. vero , inquit, quaudo mon folum . i

1 fo la

mlo fust. boui ; ey im bono mali,

uod vi-

*

e

mnm

detur. injuflum

verum etiam . plerumque

[

[

LU

(quod quidem eft veriffimum) £g malis za-

4

j

[

la eveuiunt, eg bouis boma pvovemiunt ; magis

Ti

gn[erutabilia fugt. Sfudicia Dei, g imveftigabi-

]i

les vie ejus. a) Alio vero loco explicatius.

AVon emim [oli boui plenas babent. domos vebus

gE 17

Jutis

ueceffaviis; aut [oli boui vel falvi fatli Junt,

Tür en

vel ab egvitudine comvalefcunt 5 aut foli boni

pean

filios babent , [oli bomi pecumiam , folz boni cce-

,

zeva apta buic vitee tempovali atque tran[eunti

thgi

baleut bec €g mali y &g" aliquando defunt. bo-

fj

mis , fed defunt &g malis ; €g þlerwnq;æ jflis

tttend:

magis quam illis, aliquando illis quam iflis po-

Dobis

tius abundant.. Permixta ifla tempovalia Deus

—

fit

eff& voluit.

Infcrutabilia quamvis hec Dei

judicia, inveftigabilesque vias dicat Augu-

* o

& [ol

ftinus, ipfo tamen duce, difficultatem hanc,

jIcere -

ut fpero, fuperabimus, cum füummam Di-

f tr

vinge Providentige rationem intelligemus. .

23. Urget difficultatem D. Gregorius,

m

eique enodande lucem aliquam rationem-

tüm j

que prafert, que non parum felicium ani-

ündün

mos domet, voluptatemque nimiam infrin-

Wt ma'.

at & remperet. Audi Gregorium ; Cun

7

oni$ bic bene efl, €9 malis male ; incertum

eft valde , utrum. boni idcirco bona | accipiaut ,

Diurgg

RD

at provocati ad aliquid melius cvefeaut ; an u-

0

! ) Aug. in Pfal. 66.

)

e

t

i

CTRACTATUS SEPTIMUS. 287

il

tid j

flo latentigue Dei 3udicio , bic [uorum operum

vemunevationem vecipiant, ut a pramis vita

|

rmnqa:

uentis imamefcaut ; Qg utvum malos idcivco

nl at

:

1

v

evfa feriaut , ut fe ab cetevmis fuppliciis cov-

s nmgþ

vigendo defendaut ; am bie eovum.penà inci-

Uf/il'glllþl-

)licatüs

puat, ut quandoque compleuda, eos ad ultima

eheune tovmenta perducat. 2) 1deo, inquit;

yy rad

juítis feliciras femper füfpecta eft : veren-

TA

tur enim, ne mercedem , quam in calis ex-

oj j

pectant, hic celo excludendi recipiant. Uz-

hani n

de fit, verba Gregorii fünt, w£ fan&i viri

.nfeufzfi:

magis im boc wmundo pvofpera , quam . adver[a

n bo-

Jormident. Ratio D. Gregorii , fi hominem

«t i

ho

attendas, optima eft ; cum enim incertum

ifit -

nobis fit; quem tandem exitum fortituree

j; Dut

fint res noftre ; füfpe&ta femper nobis ef-

Ia Du

fe poteft, praefertim nimia profperiras, ne

j u

ea fola fit merces operum. Atque hinc con-

m hangï

jicere licet; quee ea randem fint bona, qus&e

mam !

tam triftem nata funt ingerere füfpicionem.

pemi

24. Verum, cum Deo fit perfpicuum;

ï'reg[)fiü)

qui demum felicem habituri fint vitz exi-

o*

tum, qui vero infelicem ; adhuc id expli-

cuné

eandum reftat, cur non omnibus bonis bo-

mift*

na, malis autem mala tribuerit ? Si enim

"T (

terrena felicitas bona eft, certe non aliqui

j

prorfus boni, ab ea penitus fuerant exclu-

a[[jpmifh

dendi: fin mala, omnes plane mali, & non

l.

j; !

|

erant caftigandi. Hiunc

)

|

aliqui tantux?'x illa fu

T

no-

8) D. Greg. $. Mor. €. 1.

288

ARS SEMPER GAUDENDI

/

[

nodum íic, & fàne féliciter, folvit Augu-

fnerat

ftinus,

uamvis evgo me[ciamus , quomodo

t D

Deus ifla faciat. vel fieri finat , apud quem [um-

qua

ma virtus eft, [umma [apie;tia, [uminaque ju-

mala

Jflitia $. [alubviter tamen. dif-imus 5 2on. magini

immi

gpeudere feu. bona; feu anala , que videmus effé

folis

bouis imalisque commuuia: €g illa boua queve-

nefcio

ye, qu& bouorumy atque illa mala maxime fu-

Ti e

[2

ve, que propria fuut malovum. a)

ua

n j

E

emum ifta ? fane, virtus animi , divinaque

4l jj

ratia, tam que actualis dicitur, quam quae

fi nj

j

abitualis eft, animamque fanctam facit, &

j

jus glorie tribuit, in.hac vira fola bona

tifj t

funt, bonis. propria : in futura vero, ipía

ff

glorie confecutio, neque preter hec, ulla

d

bona fünt, que boni tam preclaro nomi-

& d

ne mereantur appellari.

Injuftis propria

m ;

mala mentis affectio , peccatum ; & hoc

P

confequens gratiz fanctificantis , hoc eft,

folid

20

juris ad codleíte regnum amiílio, perpetua

Vnfe

denique peccati merces ; condemnatio , hec

inala adeo mala funt, ut fola-mala fint.:

Pt p

hd

25. At quis id credet, inquies ? nemo

Tij

non aliter fentit. Sic eft. Verum cum bo-

. Cor

nitarem perverfitatemque rerum difícernere

» hOH

Dei folius fit cui, quid queque res fit, in-

h Emmr

time & foli penitus eít perfpectum : ejus

ET

certe, nifi decipi volumus, judicio deciden-

da eft hec res, & non opinione vulgi, te-

n £

. imera-

9) Aug. l. 2o. De C. ]. a

) N

Vi

"TRACTATUS SEPTIMUS 289

t At

merario rerum arbitro, Igitur quid judi«

quomaJ;

cat Deus? vide quid egerir; inalis dat hec;

nj

que' tu dicis bona, nec tamen omnibus;

D

mala itidem;. ut vulgus ea appellar., bonis

jj g

immirtit, nec. tamen omnibus, nec etiam

dmo?

folis,

Cur id agit ? dicam cum Senecaj

"

nefcio an ex commercio cum D. Paulo lu-

uj

men ei aliquod naturam füperans adhafe-

Qxæ

fit.

JHoc, inquit , eff propofitum Deo, fapi-

|vinaqu

enti viro oflendere , bec que vulgus. appetit

am que

que veformidat , uec bona effé , nge mala: ap-

facit, d

pavebunt. autem bona effé , f illa uon mifi bonis

i bom

viris tribuerit ; €g mala e[fe, fi inalis tantum

10j ipfä

eYogaverit. q)

uid praeclarius commen-

dandaí Dei providentie dici poteft ? quid

r uuü

; norm

ad recte de rebus ex Dei mente judican-

dum afferri poterat. illuftrius ?

: propïïf

&

26. Nuge funr profecto, &

ad tiivia,

,hoc d

flolidamque fzcem omnia rumulru per-

p

agenrem ablegande fünt he voces ; mala

ao

eft paupertas, mala liberorum aniiffio, ma-

h li

la dignitatis jactura, mala plebis fervirus;

s?

mala egritudo, mala mors. INeque minus

ille corrigendae (ünt, quibus recta valeru-

difst

do, honores, divitie, corporis commoda;

t5 n

liberorum procreatio , & czetera .his fimi-

i

lia a vuleo bona per errorem fane gravif-

yn:

imnum nominari folent.

) dCCldeu

Expungenda, in-

mina, que nihil habent

vl

quam, (unt hec no

(5

rei

n

4) Sen, J. de Prov.l e. $.

[

;

299

ARS;.SEMPER GAUDENDI

Tus,

rei, apparatus vero mendaciique plurimum.

Hoc certe nos doceat Dei, ea prout funt;

patin

x

&.non prout appellantur, diftribuentis au-

gaud

&toritas.

Si enim accuratius rem perpen-

alios

CQ T

dimus ; certe fi bona ea effent.vera & fin-

cera, quae vuleus inconditum dicit bona;

quod

an ea finceris fibique dilectiffimis amicis;

Tnur,

-hoftibus fuis danda íübtraheret, amicitie

hät, J

tam exa&us cultor Deus ?. Rurfus, fi vera

lu

mala fint, quze paffim dicuntur mala,an non

ila hoftibus fuis puniendis. impenderet,

bon.

&0, ]

quibus jam amiciffimum quemque fzepenu-

mero exercet ? Denique, fi bona fint, que

à

DA

hi

vocas bona, an ea quibusdam amicis tan-

tum, nec tamen maximis , impertiret ;. his

Vg

vero, quibus familiariffime utitur, prorfus

Opem

invideret ? Abfit hoc a Deo, fi juftus eft;

templ

fi fincerus eft, fl amicis vere amicus e

füfis

Quod cum .certe fit, & ita quidem fit, ut

Obtm

non poffit non effe id, quod eft, cumque

Titàs

putatitia illa tum. bona, tum mala, paffim

pv

bonos inter malosque difperfa a Deo; fic

1. pe

o

quafi temere , videamus; fateamur certe;

neque morbos. mala effe, neque tentationes

Oftn

mala, nec egeftatem , nec adverfam fortu-

OQtic

nam vera mala effe ; nec rurfus profpe-

J n

ram íortem , divitias, delicias corporis;

commodam valetudinem , honores, & quid-

m, 8

quid natura adamat, effe vera & folida bo-

&mm

abora-

n

na. Res manifefta e&, de nomine 1

m mus.

b

"

hi

TRACTATOS. SEPTIMÜUS. 's9i

Qrimy

mus.

Ut quid ergo tam honefto nomine

yut li

paffim. compellantur ? Dicam : quia paffim

entisd

gaudemus decipi, & decepti in errorem

pel'penv

alios trahere.; ne foli decipiamur, menda-

2 &

cia nobis invicem miferi imponimus , &

jt bor

quod miferrimum eít, mendaciis delecta-

Inur.

Ut autem mendacio fucum detra-

ämici&

amici

hat, promifcue tum bona tum mala diftri-

f vt

buit, equus rerum expeníor Deus.

27. Quid'ergo funt, inquies, íi nec

a m

nderth

bona funt, nec mala fünt ? illico refpon-

deo, inftrumenta fünt, quibus mala poffis

iepent

i qué

agere, & vero etiam bona.

uis enim id

mihi perfuadeat, divitias mala effe, quibus

js -

s; s

video hutmana commercia füflineri , tot

U

j Pïüï

Opera pietatis mifericordieque exhiberi,

ylus e&l

templa conítrui, relipionisque dignitatem

fuftentari ?

uis vero ea mihi bona effe

yias &

Tf fi,t

obtruferit, cum illud liquido conftet, ex iis

j cumqæ

rixas fere omnes; lites , periuria, inimicitias

privatas inter homines, inter principes ve-

l Palþ

*

.

Con-

po h

ro bella etiam crudeliffima exoriri

trà vero quis paupertatem mihi, tamquam

Ti a

u

bonum, recte commendaverit , quam. tot

"

homicidiis provinciarumque depreedationi-

m 1

bus anfam dare, quotidie experimur ? Rur-

g p

fus quis malum effe pauperratem . afferue-

g

qr

rit; ex qua omnis in republica officiorum;

artiumque nata' eft varietas, prout fequen-

j

j

ti tractatu demonítrabimus ? 'Tandem clg-

Y laboæ'

T 3

re

J*

-

392 ',ARS SEMPER GAUD'FNISI

re id perfpicio, per morbos , per erume uft

nàás,

er egeflatem , per omnia denique;

* pofth

qua dicuntur mala, plurimos cclum pete-

quar

re, & obrinere ; plürimos etiam iniferias

Toent

has &tetnis cornmutare,

Neque id etiam

& má

obfcurum eft, fed plane mianifeftum, divi«

QU d

tias ; honorésque, quibus plürimi ad infe«

fimir

Ximin

tos degrávantur; aliis id felicitatis praftis

tiffe; ür perituris aliquando divitiis, aeters

GODVer

nas hüriquam extin

terant

guendas emerint &

compáráririt.

qiiden

28. Quid ergo tandem dicendum eft,

Oqte |

quomodo loquendum ? Sic ftatue & dic;

F nor

omnia & bona effe poffe & mialá ; bona, fi

W Qu

bene iis ütaris ; fi rnale, rnala.

Mala ita»

jn v

que non funt, féd cum (ünt; tu facis ma-

t m

la; bona vero cüm fuerunt; bona.certe ut

füerin

effent , tu fecifti — Rectiflime Auguftinus:

Tem ]

Onmnia ifla bona Juüt , fed unde facias. bene;

d

ton que te faciant bomum. a): Addáàmus nost

tum vero fies bonus tu , fi ex eis, aut per

ea facias bene.

Pénicillus neque bonum

facit piétorem, neque adeo malum ; bonus

(f

utcumque fir, málusque, ut vulgo loqui-

lib [

mur penicillus , illo qui bene üritur, bo-

Jey m

nus eít pictor, qui male; malus : nequé

preítantia inítrumenti artificem commen-

T fe

a

t; fed rectus ufus. Ita funt omnia : in«

7

us

rumenta funt'-, ufus vero bonus an al

ut

ZS.G

.aj Aug. fer, s. de SS, Innoc.

Ti

TRACTATUS SEPTIMUS.

293

' gt

ut fit,id penes te eft. Non igitur mihi

poíthac importunus quisquam obftrepat,

deniqi

m pete

quaratque, cur bona Deus, hoc eít, initru-

iniferi

menta virtutum cur. promiícue bonos inter

& malos diftribuerit.

Illud, fi vult, petat;

id etit

n, d

cur tam perverfe inítrumentis fibi a Deo

fübminiftratis utantur fcelerati ; & hoc in

d iife

Domini füi dedecus, fuamque perniciem

| præffi-

$, &t

convertant, quo bene laudabiliterque po-

terant fruí;. 'Tum vero ftatim regeram, id

rint &

quidem ex malevolo hominis arbitrio , ma-

m ell

loque libertatis ingenite ufü ortum trahe-

re, non vero ex hoc capite, quod non füm-

& diC,

od (

ma curn prudentia , fummoque confilio, ut

xah ita'

jam vidimus, hec que vulgus vocat bona

NU

aut mala, bonos inter & malos promifcue

fuerint diftributa. Maneat igitur , divifio-

cente u

T

nem hanc tam equaliter inzequalem ; bene

a d

receque inftitutam.

misto

, dl l1

$. VI.

e Doni?

T h)

Ofleuditur / divifionem. illam. fortunarum

alitev inflitui non debuiffé , adeoque mec potu-

jtur p

iffe, mifi eo mtodo quo jam fadla efl. . ltaque

ne felicitati alienee imvide, &9' alienis ma-

; m

eprim

lis acquie[ce.

mnia J

29.

Uid jam vobis eft animi,'quis fen-

, ff 1j

tu

j

fus Auditores ? an pofthac tri

4

4lu

29; 'ARS SEMPER GAUDENDI .

illud, fed ut parum dicam, temerarium oo-

tee

geretis ,. Quare. via . impiorum pro[peratur ?

nif.

füs

acquiefcetisne judicio illius, gui dat ommi-

bus prout vult , neque vult quidquam , nifi

lon:

quod equum eft? Bene eft. Altius tam

.

en

vd ;

lubet aícendere

*

non enim divifionem

Conq

hanc fortüanarum tam

promifcuam, juftam

düe

folum effe contendo, fed nec aliam effe de-

Tem

buiffe, adeoque nec potuifle aliter inflitui.

f

Cauíz fecurus, id conftanter affero.

30. Hic vero íübrides tu , fat. fcio,

efit,

1umeros contrahis, fupercilium elevas &

itqui

frontem rugas. Aliquid, ut video, hic ti-

ipfo.

bi non placet ; non ufquequaque a Deo

Ven

actum eft bene.

Verum age, conferamus

n

manus fi placet. Ain vero tu, füpercilio-

ind

fe. Cenfor; cui nullum non admordere funt

mll

delicie ; an tu tibi tam amice abblandiris;

nif :

ut fortunam cuique fuam te melius con-

Türm

fignaturum fuiffe tibi perfuadeas ? 'Tentan-

n .ipi

da fane hec res eft, erroremque fuum, fi

Qs

fieri poteft, dedocendus tandem Deus. Il

fl

lud itaque fic ftatue, omnes omnino, quot-

Qu

quot in orbe funt divitie , omne aurum

fici

argentumQque , quod aut. fert India, aut

üm|

quod ex terre vifceribus. haCtenus erutum

—

ptiu

toto vagatur orbe , penes te effe fequeftra-

lpfe,

tum ;. nihil pretiofi effe; quod non in ma-

W to

nu.tuà fit eroeare , diftribuere, retinere,

W |

upee-

Dd

prout libitum fuerit: ;æteros omnes pa

fes

*

DI

TRACTATUS SEPTIMUS.. 293

dum u

res effe; omnium egenos; nihilque expectare

enahr!

nifi ate.. An tibi fat virium, imo fat fen-

:

f nl

fus & judicii effe arbitraris, divifionem

am, ni

hanc qui poffis , non dico abfolvere , fed

15 C0f vd

vel inftituere & inchoare ? Si non ; quid

viftonen

conquereris id factum ; quod ut velis; emen-

, jln

dare tamen non poflis? .Si etiam ; itaque

elfede

rem ordire, fi placet; neque

jam verbis?

:

infütu,

fed rebus ipíis dirimamus rem.

us

]

31. Dic igitur fodes.

Quis prim

!2 fäO)

effet, cui divinas affipnares ? Egomet ipfe;

vas

inquis. Facis profecto non illepide :

d

a fe

hic t« -

ipífo enim charitas incipit, ordinata ut fit.

1 Deo

Verum quantum &ris , quantum auri & ar-

rumus

- genti ex tota congerie extraheres , tuosque

erlle- -

in thefauros confipnares ? Quot feftertium

lre füt

milia ? auri quot milliones ? non enim

Jandins

nifi unica rantum vice potes elipere , me

uid heres

jius dU*

numquam abíolvamus rem.

Ten

in ipfo limine ? quid tam cito duübitas ? an

foum, fl

prius ftatuendum , quanram habiturus fis

familiam ,. quot. procreaturus fis liberos;

Jas P

no, qu

quam obiturus dignitatem , quee: expenfze

faciende , priusquam id fcias, quee tibi fint

g a

qdit g

fumtibus ífuffe&urze divitie ? Id vero fi

. prius ftatuendum eft tibi, age copita tecum

|

".,

f ueüï ,

[|

ipfe, antequam de te quid ítatuas. Verum

ut totius orbis expe&tationi facias fatis ; te

pin ff

getitel

iff

$

pro hac opportunitare preterito ; ad pro-

gpup

piciendum cateris abeamus ,. ne totus; fi

"* diu

T

|

296 ARS SEMPER GAUDENDI

diu morandum eít, in te irruat offenfus j

orbis.

.Si tamen de te ipío flatuere certi

| que

quid non poflis, quid aliis facturus fis, fa-

p

cilis jam eft conjectura. Pergamus tandem

fott

ad caeteros.

&Ver

32. Dic faltem amabo ; quis ex omni-

p

bus, quotquot fünt hominibus, a te fecun-

pe

dus erit, cui partem füam munificus affi-

Iet

nes ?

uid rurfus hic circumfpicis, quem

tandem déíignas oculis ? En fratrem tuum

)

hic penes te: nullus (ane hoc tibi conjun-

Ten

€ior natura & fanguine^ Quid caput mo-

fint

ves ? Frater, inquis, eft; at novi fratrem:

qui

eum nempe; qui mihi pàrentum amorem

gïMh

blanditiis fal(imoniisque fubtraxit perfidus;

Qu

jim me adorat, a me cum totus pender.

ïï) ]

iNovi ingenium viri, hercle, indonatus mi-

iig

hi abibit hodie ; recedat modo, cras vide-

Ad|

ro. N tu elato nunc.es animo vir bone,

lion

fortunarum factus arbiter.

Verum fi tam

t

cito lites moveantur & jurgia, quando de-

mum finienda eft hec diftributio, quam ne

i

quidem datur incipere ? An non hic ex-

illà

pe&andae. fünt totius orbis querimonie &

(&

clamores execrantis te reipublica, laboran-

Com

ti mundo quod non fübvenis ?

jl

35. Verum ftultus ego fim & demens,

Ten

lateri tuo fi adheeream, fperemque te quid-

EU

quam acturum recte, nifi prius , quid cu-

Quar

jusque ferat genus, quid neceffitas, quid fi-

f liO-

Qu |

"d

DI

"TRACTATUS SEPTIMUS. , 297

Jf

liorum futura multitudo , quid uniufcujus-

fe cari

que etas, quid vite diuturnitas, quid di-

flS, fl'

pnitatis ratio, qüid bellorum impetus; quid

tandem

fortunae futura varietas , quid negotiorum

eventus, quid hominum bonis in(idiantium

L O

perfidia, fint allatura, probe penitusque

[ecite

perfpexeris. Hec autem omnia perfpice-

us al

re.te poffe putas, homo minirma mentis;

, quen

& projecte audacim ? fine quafío ; fine

| tUüm

eum agere res fuas, imo & tuas, mo-

onjun-

inenraà cui omnia, necelffitatesque penitus

]t f0

funt confpicug. — Agat ille prout placuerit,

trem.

qui agir omnia 27 poudere t? men[ura , qui

jorem

gratias. [ua$- divifit. prout oult ,' vült autem

Yidus;

quod videt viribus, genio; naturz, tempo-

ri; maxime accommodatum ; quod «ter-

enöeg.

gus I

ne faluti procurand& maxime conveniens,

; Vi

Ad has leges omrià attemperavit : has quia

jt bon

non attendimus, ad omnia coecutimus ; niec

y f um

tamen coeciratem. praefracti agno(cimus.

do d

34. Lubet támen/eam prorfus detege-

ré. Adhuc enim obinurmuras , fat. fcio,

um li

jbicel

illudque tibi ipfi tacirus. dicis, falem — illi

(& aliquem mente defignas) bona tanta non

ynit

o

committerem , in manu fi foret mea. , Sce-

leratus eft, impius eft, faftus nimius depri-

mendus eft.

dematb

- Bene habet ; verum & hoc

quoque alius de tertio conqueritur, alius de

g qi

uld [

quarto ; & fic denique nemo homo eit,

qui non queritur ; nemo homo , de quo

g

que-

l

298

ARS SEMPER GAUDENDI

querimonie non deponuntur.

Quod fi

t

querele jufte funt, íane nihil in toto re-

fli

rum ordine ; a Deo factum eft jufte. . Igi-

an

tur emendemus omnia, reflituamus ordi-

cul

nem;& ne querelis detur locus, ftudia con-

feramus, juftamque tandem inftituamus re-

tife

rum omnium divifionem.

Attendite nunc

I

quotquot eftis: mortales : facer Senatus jam

]s:

coactus eít; res intus apitur magna: de le-

hr

e inquam agraria , . & argentaria, fenarus

dm

h

u

mani confulto ; peremtoria ferenda eft

1lns

fententia.

li

if

35. Et ut ordine tota cauíà deducatur,

a

illud priüs ad judicium revocandum eft, an

&

lm

licet diviti2e fortuneque non male forraflis

Dini

Deus ; malos inter bonofque promifcue di-

ïmpx

fpertierit; non congruentius faltem, meli-

](]s

I

uíque. uni tantum ordini fuiffent affignan-

lib

da.

Nam quod non male, imo bene fa-

EU

€tum eft, melius tamen fieri poffe, non re-

lm

ugnat.

Itaque irritemus diftributionem

&j

ei, omnibufque detrahamus bona omnia;

Y

imo-& mala. Iftud jam in queflione eft,

chl

non cui danda figillatim, nam id nimis lon-

tiíc

ge confultationis eft, uti vidimus, fed. cui

tibu

ordini. An folis omnibusque bonis bona,

pre

an vero: bonis omnibus folisque mala: ma-

&ne

lis autem-an folis bona, an folis danda fint

malis .mala.

Yols

Nihil enim amplius quzeren-

eXpe

dum reftat;, nec alia invenietur divifio, pre-

;

ter

Kq

iprtü

DI

"TRACTATUS SEPTIMUS.

299

ter eam, que jam eft. Propofita eft qua-

Quoi i

(0t0 I

flio.

Igitur fi placet; ar

bitrare ; & vide,

an non in maximas. implicandus fis diffi-

& T

g OId

cultates.

Dic tamen fententiam.

dia con-

36. Ego vero, inquis ; fic ftatuo, ma-

mus r

nifeftam eífe rem.

Bona certe omnia ma-

fe TU

]

lis & perverfis omnibus abjudicantor ; ma-

tus um

lis vero & calamitatibus omnino oppri-

uis enim

« dele

muntor; fic judico, fic ftatuo.

fenatus

dementi arma non eripiat, quibus & fe &

d dl

alios in perniciem; iis male ufürus trahat?

Ita tu; & quidem magno faftu.

At vero ,.

YCatuy

an id.e re publica futurum putas, & vero.

eltan

etiam. quod maxime fpectandum eít , e re

urafis

Divini Numinis ?. Quisid dubitat, inquis?.

( d

Imprimis ego. Si enim modo tot benefi-

j D*

ciis alleti a Deo . & implicati peccatores,

ifigt

nihilominus tam impudentes funt, ut bar-

bene r

barum in morem ei rebelles fint ; ejuífque

,non t

tam (anéta imperia detrectenr ; in quantam

yarioft

eos impudentiam abituros cenfes ;fi injuriis

1 omniü,

a Deo f& peti exifítiment ; exiftimaturi pro-

cul dubio, fi cun&ta fibi bona eripi períen-

jont i

jmso?

tifcant;.& preterea non ferendis calamita-

(.al

tibus involvi ? Etfrontem fi fe mendicus

gis

prebeat eleemofynam lautam cum accepit,

benefactorisque füi oculos impudenter in-

yo:

ii

volet ; quid demum ab hoc fcelefto capite

expectari poreft , indonatus fi dimittatur,

ueid

& quod pejus eft mul&tatus male ? Non

MO:-Pïï

igitur e.re & honore Dei crit ifta divifio.

37.NNon

200

ARS SEMPER GAUDENDTI

37.. Non etiam e re publica: fi enim

ls

modo fcelerati illiy cum divitiis abundaat,

nullaque ullius rei, nifi virtutis penuria, pre-

dive

mantur, de impietate tamen füa non eru-

fcele

befcant , fraudes conícientia reclamante ni-

divi

&i

hilominus texant, juftitiam corrumpant, &

peffüumdent: quid demum illi , paupertate

Vitig

extrema cogenre, non audeant? Certe cum

füm

in omne nefas proje&um fit ejusmodi homi.

p |

num genus, neque quid conícientia dictet;

$:

quidve Deus imperet , magnopere foleant

vitiu

attendere; furtis, latrociniis, & bonorum

CT

depraedationibus complebuntur omnia: íce-

fiütur

leribusque tantis neceffitas & paupertas, ne-

[

que plane abs re; pretexetur.

Qr

.38. Video , inquies ; erravi.

Bonä

—

itaque, ne peílimi evadant, qui mali fünt,

dearcj

0ng

fceleratis omnibus, & folis poft hac , & qui-

dem profüfe ingeruntor.

uid enim?

pe

Saepius fane me audiffe- memini , & vero

etiam facre paoinze teftimoniis comprobari,

t f

divitias ruine caufam optimis ceteroquin

ftloy

viris, fepe numero prebuiffe.

Subtra-

fon

henda igitur ipfis eft mali occafio, ut fem-

TEUS

pàce

per boni fint. Scelerati vero cum jam orco

Que

fe devoverint, ea poffideant, nocere poffe(-

um

fori que pollint.

Neque, fi fupplicia

ls

strerna, qua evafüri non. fünt, malefactis

Cujpi

augeant, curandum eft magnopere.

$0

GUm

39. P'riori

[

TRACTATUS SEPTIMUS. 30i

[

TE

39. Priori hic arbitratus non eft abfimi-

indan,

lis. .Quis enim non videat, quod fi nemo

$ p

dives efle poft hac potfit, nifi fit fceleratus,

]

fceleratos illico fore quamplurimos, ut fint

1te T

divites? quod fijam. ubi bonis effe darur

nt, à

& fimul divitibus, multi nihilominus, ut di-

)CI'IBIB

vitias fibi parent, fectantur fcelera; quid

€ curn

tum fururum reris, cum ad opes nonnifi

homi«

per fcelera patebit via ? Infinitos (ane a re-

é&to virtutis tramite avocabit, & in omne

jidet

jJeant

vitium natura fua proclives precipirabit

orum

certa illa fceleratisque folis propofita divi-

fces

tiarum ípes. Fatere ipitur, iterum erraffe

yne

te, & nec malis. folis bona, nec adeo folis

& omnibus mala effe ingerenda.

Doni

40. At cum bonis tam bene affici vi-

j fünt'

deare, neque absque caufa, cum & te inter

&i

bonos fine dubio connumeres ; quid illis

enm!

agendum cenfes ? Divitesne vis ut fint om-

X vt

nes, an ut omnes pauperes ? divites, inquis,

ut fint; volo, & quidem omnes, & quidem

robafi;

atl

folos, Iutelligo: rem tuam agis, & pro do-

Tno tua, nam inter bonos te recenfes.

Sed:

Subire

üt f

pace tua dixerim, id certe Deo non erit us-

que adeo honorabile: infinita enim homi«

Til ora.

num. congeries, honeftaris virtutisque par-

/

: poffef-

tibus adjicier animum, non ut Deo, fed ut

»

j

cupiditati füuze obíequantur ; nec jam ple

j

f

Deo vivetur, fed divitiis; quod recte Au-

GUSTINUS admonert: Permixta, inquit, zfja

NHIPO-

paoi

s

»

ARS SEMPER GAUDENDI

jo2

fider

zemporalia. Deus. eff voluit: quia ft bonis folis

ea davet, putaveut 2 mali pvopter. beec. colen-

nem

dum Deum , a) quod fane,fi re&te expendis;

ion

non eft Deum colere; fed fe.

Adde, fi, ut

fitue

tari

recte paulo ante monuiíli , boni omnes efz

fent opulenti, non omnes in arrepto virtu-

qu ]

Tum

tis tramite perfeveraturos.

. Multos enim

divitie perdidere ; neque omnes eo füunt

Ino

cerebro, ut fine capitis vertigine faventem

ti fa

foliti

fortunz auram füftinere diu queant. Auge-

rent itaque, ut vides, 'divitiee bonis omni-

poten

bus paíffim & temere conceffe malorum

| diij

numerum ; & fic cum bonis favemus, mu-

Ti d

ltiplicamus malos.

41. Pauperes ergo fint omnes, inquies,

Qiam

Votum bonum eft fa.

df

ut femper boni fint.

teor, fententia vero non bona, imo perni-

| Dinj.

ciofa, quam quie maxime. Nam fi nunc,

l 15 d

quando boni, vite hujus commodis opi-

| Oinne;

busque minime excluduntur, tam pauci ta-

inen funt Deum virtutemque qui fincere co-

Q00m

lant, quam . paucos tunc futuros arbitraris,

O

ubi fanctos mores certo certius confecutura

eft mifera paupertas? Quis tum malus per-

veríam vitam in meliorem commurtabit, &

Vij q

ad bonorum ordinem tranfiliet, fi illico ex

tmidqu

opulento futurus eft miferrimus, &'üt bo-

h st

norum numero adícribatür, dimittenda vi-

C,ES)Obi

deat bona, qua non nifi fceleratis fas fit pos-

| Uf

fide-

Ug

4), Àug. in Pf; 66.

*

!

[

TRACTATUS SEPTIMUS. 303

fidere? Interim fi bonorum nemo dives;

ii

(

nemo potens, nemo opulentus, quis reli-

endi,

gionem fovebit opibus ? quis templa con-

u

ítruet, quis dotabit facras domus, quis al.

nse.

taria procurabit ? fceleratis fcilicet impiis-

. virti«

que hominibus ea incumbet cura.

Ipfo-

; enim

rum denique tyrannidi quis refiftet, f1 ne-

1no potens bonus ? quis eorum impuden-

[ fun

rentem

tize fe opponet: quis virtutis defenfor, quis

folatio oppreffis futurus, fi nemo juftorum

p

Omnk

potentie quidquam habeat, & omnis cum

divitiis , uti fieri affolet, auctoritas, omnis

lorum

vis, omne imperium, ad folos impios fue-

; u-

rint devoluta * "Vides jam certe , fi quid-

quam vides, neque malos omnes pauperes

jl

T

effe poffe, neque omnes divites: & longe

minus ; bonos, rectosque homines, aut om-

)

[, nunj

nes divitiis. cumulandos , aut paupertate

omnes miferifque effe implicandos.

»diS OPi'

auate

42. Video , inquies, fed quid agam?

quo me vertam ? illud tantum occurrit mo-

r

do, ut omnium fortunarum zqualis fiat in-

ybitrit

ter omnes divifio ; omnes pari pradu fint;

nfecuti

divites, opulenti, & felices ; nec quidquam

lus

fibi : detradtum obmurmurent boni ; nec

jbl

quidquam bonis adjectum conquerantur

il

mali : tum fane ceffabunt indignantium vo-

" (

ces ,obftru&aeque argento querimoüice con-

ticefcent, Verum utinam tacuiffes tu ipfe,

vir minime male! Hic enimvero omnium,

" flïäï

U

quos

E

304

ARS SEMPER GAUDENDI

quos protulifti, dementiffimus eft arbitri-

| f f

tus ; prout fecuturo T'ractatu planum fa-

| malu

ciam. Omnia dum zquas, perturbas om-

Te f.

nia, & dum cunéta facis paria, pervertis

Hc porro

!

facit

fingula, & perdis univerfa.

deinceps, uti dixi: nam diffolvendus eft in

Cl [

aliq

prefentiarum hic hominum cun&a arro-

quir

dentium ridiculus

: Senatus, cras agentur

ubi

reliqua.

tegra

43. Illud tantum nunc ex hac ratioci-

Qui

natione colligam, abs re effe, quod me alie-

1 t

na felicitas, aut etiam advería fortuna an-

; Bf

gat, follicitum habeat, & perturbet. Rur-

Otdins

fus ab omni ratione longe alienos effe fer-

IQ

mones illos, quibus otiofi quarimus ; cur

Tiones

boni deprimantur, cur mali floreant : cur

1oy|

fi aliquibus bonis bene fit ab opibus, & a

Àc

re domeftica, non fit omnibus : cur , fi ma-

lis aliquando futurum eft male, non fit mo-

"tl

hs

do : cur fi plectantur aliqui, non caftigen-

gj

tur univerfi ? illud enim jam oftenfüm eft;

Toyy

univerfim magno confilio & fàna ratione;

"

Íceleratiffimo cuique fpes etiam maximas

IlbuS

fuiffe ingeftas: deinde etiam, non alia, quam

lrlfe

tam inaquali malos inter bonosque forti-

:

quide

tione, bona vel debuiffe diftribui, vel etiam

n j

potuiffe. Quod fi vero veritatis hujus vim

percipio, tum fane hujus fcelefti & illius

impii, & tertii nimium infolentis felicitati;

m;-

opibusque quantumcumque flagitiofi ho

nis

J

TRACTATUS SEPTIMUS. 39j

lrb'm)-

üm i«

nis facile acquiefcam , nec invidebo, ^ Si

malus eft, & tamen dives ; dives eff, ut be-

15 07*

ne faciat, & tandem bonus fiat : felicem

1Velts

facit Deus, ut ad füum obfequium benefi-

j pOl'l'O

ciis perverfüm alliciat, Obfequi fi noluerit,

s elit

aliqua ejus bona remuneratur, ne quid.

| qo-

quam in extremo judicio poffir exigere,

agentur

ubi plena fcelerum ineunda eft ratio, & in-

,tegra füppliciorum fübeunda eft menfura.

'atigc«

Quid nunc nequidquam rurbor ? zsrelligem

e dlit

22 novi[[nis eorum : l(thic toti mundo fiet

12 df*

perfpicuum, non nifi providentiffima Dei

fur.

ordinatione hec fic fuiffe difpofita; fanctif-

fc fer»

qu

fimaque prorfus ratione id factum, ut ra-

!

tiones Divinae Providentig nos laterent.

p.OÍ

Providentiam hanc colo, & fecurus fum;

lsa&a

hanc veneror & felix füm ; hanc adoro &

[,üma

beatus füm, — Omnia fic fecit, qui fecit om-

i m

nia ; & ut facerer omnia , fic effe voluit

al

p

fingula.

Juftus eft, qui fuum cuique dat;

nfum [j

Providus, qui cuncta recte ordinat ; San-

yatiom

&us, qui non nifi rectiffimum finem ope-

maxlmai

ribus fuis habet prefixum.

Itaque Zene-

lit;

(

dicite ommia opera Domimi Domimumn, &

u Om

quidem Ex oc gume ignorantie mez , wf-

qd

j

que in feculum,

i jl

& 0o( &*

fjj

o ho

i[,

j

U^

TRA-

506

ARS SEMPER GAUDENDI

fed

tem

-:03062- -$03063: R3 —æagæ«-

€ur

Uny

TRACTATUS vnh

Plic:

j

vidi

Pufillum. & magnum ipfe fecit : &

n

zqualiter eft illi cura de omnibus.

Dan

-

enda

Sap. 6 » $.

Qu

Oflenditur , (* bouor. e* malor promifcue

Tud

inter fe babitare debuile * item mon. £o-

dimus

ls

za fortune modo, fed . dotes corporis

loci

Q animi bominibus non equaliter. de-

mon

buife dari. ltaque me te affigaut. de-

niby

jféctur , nec. miferie. alieue

pror

, aut eliam

ii ]

proprie.

Dorur

fifen

PROOEMIUM.

m

iffe I

E omnibus curam eequalem quod perat,

quen;

D

nullius perfone exceptor Deus , tam

lürg

id quidem verum eft, quam verax eft ipfe

titm

Deus, qui id fuo ore teftlarur, & vero etiam

tione

factis comprobat.

At quis id fibi perfua-

n qu

ferit, inquies, qui tanram non in reliquis

modo creaturis, fed & inter homines ipfos

rerum omnium, non fortunarum modo,

fed

"

",

DI

TRACT;!&TUS OCTAVUS. 3oy

fed & corporum ingeniorumque varieta-

b

tem attendit? An vero eandem filiis fuüis

curam adhibere cenfebitur parens, qui

unum quidem ftudiis magno impendio ap-

plicat, alterum vero ad quisquilias, plebe-

I

Jorum fzecem abjicit; ut laborando maligne

victitet ? fi pater eft communis, communes

d

.fifint filii, cur non communis favor? Hec

Audi-

Yibus

Deum rurfüs impetit querimonia.

enda eft omnino, & porro detergenda.

Quod ut ordine agam , prout preacedenti

'Jractatu de fortunz bonis egimus, often-

Va

dimusque, ea neque bonis neque malis fo-

n lo

lis potuiffe erogari, fed promifcue ; ita &

nvpm*ir

hoc ipfum magis dilucidandum eft, & de-

u d-

monítrandum preterea; hoc quoque om-

nibus tum corporis tum animi dotibus

ui d

prorfus convenire.

- Oftendam vero, fine

; dit

hac ingeniorum, indolis, humorum , cor-

porum, conditionum varietate, nec orbem

fuftentari potuiffe ; nec vero etiam homi-

num eternam falutem convenientius potu-

iffe procurari.

Ex quo illud fiet confe-

.quens, neminem alienis malis, feu ex na-

tura vitio , prout funt faftidiofi conviven-

eüs:fa,

tium mores, feu etiam ex fortunge muta-

( eft 1?*

tione oriantur, imo ne fuis quidem debe-

f0 eüa

re quemquam magnopere perturbari.

!

j pl

&

ydit

e5 iP d

U.

$.L

; m

0j

Í

M

H

l

E

E

3o$. ARS SEMPER GAUDENDI

! forn

g. IO

: doti

Propouitur ingeus. bominum ,. won. fortu-

! Comi

| pi

"is modo , fed mature dotibus, moribus , in-

dole, ingenio intev [fe diffeventium, &2 wibilo-

| Rum

| Quid

minus inter [e promifcue babitantium varietas,

multarum. pertuvbationum caufa $ verum bo-

fequ

quad

mineg mev [e tam vavios promifeue fibi

conmvivere debuiffe offenditur.

flt, ü

Come

Ratias omnino maximas injuftis licet

tullin

'G

hominum de Dei Providentia con-

lia

querentium vocibus : quo enim querimo-

"t (

nias magis accumulant, eaíque accuratius

inn

expendo, eo magis illa mihi pleniusque elu-

Tf

ceícit. Injuriam fane maximam humano ge-

Nett

neri feciffe videtur Deus, dona fua, naturee

dint

inquam munera, tanta inzequalirate inter ho-

if

mines quod difperferit ; iniquum enim eft,

Tüen

inter eequales eequalitatem non fervari. At

Qne -

ego id affero, numquam zquiorem fe ho-

minibus preftitiffe Deum : equiffimumque

QG, 1

fuiffe, varietatem tantam & inaequalitatem

Ti

quod induxerit.

Quod clare ut expendam,

pIiC&1

audienda: fünt prius conquerentiurn voces,

(umn

ne muílitent denuo inauwditos effe conde-

tis |

mnatos fe,

Q()rpo

?. Àn non id ftupendum , idquieSa

|

fll'ma[

|

quod cum homines prima oripgine & na-

lm y

tura pares fint; tam impares tamen effe non

for-

map

J

'TRACTATUS | OCTAVUS. 309

fortunee modo, fed & animi corporibusque

dotibus ? quafi fi natura, que omnium

communis rnater eft, non paucis fuerir ri-

fi.

T

gida noverca.

Hac quidem perturbatio-

num inter nos, & non minima eft origo.

tll

qtidlil

Quid enim? imprimis(inde tamen id con-

fequitur) unus pauper eít; alrer dives,

Itl ')0'

quod quidem fortunge eft. — Tamen ut ut

jl

fit, unus commodis undique diffluit , laute

comedit, ftertit fine curis, fora obambulat

i licet

nullius rei follicitus ; late imperat, fervos

| COf*

habet ad nutum obfequentes.; denique vi-

,»rimo-

vit, oblectatur curis vacuus , deliciarum

YatiUs

plenus. Alter interim non vivit; fed ad di-

g du«

menfum quotidie victitat, nullus ei pro-

no g

ventus, nifi quem manus rigide callisque

m

dant obdu&te, nullus ei fructus provenit;

yet t

nifi quem rigavit immanis füdor : & ta-

ym eu

men homines funt natura pares ; conditi-

a. M

one fimiles.

nfe l

3. Deinde, unus quidem vir eft, hoc

um

eft, robufto virilique corpore; alter foemi-

ylir

na, plurimis certe pre viro corporis im-

plicata: incommodis.

Et inter hos iterum

pen ii

( «5

fumma efít varietas. Aliqui namque mem-

bris funt bene compaéctis , bona valetudine,

.C conde-

corpore contra aéris inclementiam probe

firmato : aliqui, carne tam flaccida, viribus

inqu'läl

tam remiífis, capite tam porofo, ut mini-

Ti

ra, & in catharros toti dif-

ecm

imna PerHentur au

fluant.

fr

U4

i

310 — ARS SEMPER GAUDENDI

fluant.

Àn non tamen ex eadem omnes

Tiato

eruti terre maffa ? qui fit ergo, ut in tam

fider

difpares teffas lutum tam fimile, idem pla-

tepe

ne figulus coegerit ? certe paria eademque,

fej,

pari modo eodemque labore

iTnare.

poterat effor-:-

linc

Tient

4. Preter hec, quanta, Deus bone! in

Ünus

ünguli

s eft geniorum

; ingeniorumque di-

alter

verfitas ? flupidus hi

c nihil percipit, ad

jods

omnia cecutit ; merum fluporem dixeris:

(ip f

alter perfpicaciffimi eft ingenii. Rurfus in-

Ictà

ter hos, mira multis facilis

que in percipi-

10 g

endis rebus eft agiliras,

fed in retinendis

lo

fallaciffima memoria : aliis ingenium fit li-

C Ver

cet rardius, pervadunt tamen ftudio & per-

tt,

rumpunt omnia, eaque qu& íemel mente

il

complexi fünt , memoria retinent tenaciffi-

ais

tna.

f ty

Rurfuüs non omnibus ftudiis eadem

inf

eodem modo a

pta fünt ingenia : quaedam

his,

Us

his alia percolendis mapis fünt accom-

lum

moda.

Denique qui bono valet ingenio,

Quni

judicio fepe eft exiguo, tepe exotico, fee-

Yero

pe nullo : quibus in percipiendo ingenium,

infa]

& judicium in difcernendo, non raro deeít

In

memoria: & tandem quibus eft animus ad

f

bj /

omnia compofitus , iis deeft corporis vale-

minu

tudo , animae agentis neceffarium inftru-

inentum.

itio

j. At vero magnum illud geniorurn

f p

indol

1$, morurm;, animorum ad varia incli-

Vi

nato-

-

J

TRACTA*VTUS OCTAVUS.

m

ornnd

natorum diífidium inter homines qui con-

in ttm

fiderat, id fane inveniet, ne duos quidem

mple

reperiri in toto terrarum orbe fibi conftan-

mquo

tes , fibique fimiles.

Id vero quis ferat?

: efor.

hinc jurgia, hinc diffidia, hinc averíiones

mentium , hinc animorum perturbationes.

nel i

Unus enim faceto liberalique eft ingenio;

ii d«

alter melancolico , fibi aliisque tetrico: ille

jt,

jocis delectatur & cantibus, huic ifta fafti-

ixells:

dio fünt, lachrymis oble&andum credas;

Q5 If

hic tardus eft lingua, manibus remiffus, to-

ripi

to corpore lentus & frigidus, neque faci-

lendz's

le hominem moveas nifi vi propulfum ; il-

fit li«

le vegetus, alacris fanguine, in agendo ce-

u

ler, fertur füo genio promptus ad omnia,

Ts

fibi femper fimilis, femper letus.

Illum

m&d[rl-

fi tantillum moveas, illico in ignes diffilit,

exdem

in furias apitur abreptus ira ; hunc omni-

m

bus commendat ingenita manfüetudo. l-

lum comit

accon

, affabilitas, facilisque 'genius

cunétis charum faciunt & amabilem ; hunc

ingeni(l)

0

vero ruflicitas , inconditi corporis motus ,

penill

infulfique geftus cun&tis invifum reddunt,

o d

in fylvas ablegandum proclamant omnes;

jj

ubi Aud puev. excidit. aluo.

En quanta ho-

yrs v

minum varietas, quam difpar omnium con-

ditio. Et inter hos dum vivitur,

; nv

quis poQ

fit placide vivere ?

6. Lamentari, ut video, rurfus incipis,

gjorit

ji n

Veruman dixifti omnia ? an omnem mo-

U5

vifti

pit

512

ARS SEMPER GAUDENDI

vifti lapidem ? Haud reor: nam illud pra-

(05;

termififfe non debueras, quod tamen ma-

huc

ximum querimoniis tuis dabit pondus , di-

ithy

verfitatem hanc tam variam tamque into-

lis,

lerabilem non in diverfis modo hominibus

df

reperiri ; fed quod peffimum eft, & in uno

pofi

eodemque homine, pro rerum temporum-

tüte

que varietate , varios reperiri homines in«

Ofe

I

ter fe maxime diflidentes, femper varios;

raro eosdem.

Hec fane res eft, ut fera-

qii f

tur, difficillima ; quaeque rectam conviven-

Q (

tium focietatem, imo civitatum ordinatio-

nem probam, civiumque conjunctionem

fi Q

reddit proríus difficilem. — Si enim fuis ho-

Tehr

mines moribus conítarent , genioque con-

fbi

ftanter & mordicus inhazrerent, fcio ego;

ïæp

inquis tu, quo pacto forent omnia ordinan-

pl

da. Ain vero fcis ? age porro, ordina.

tetr

748

uod fi; inquis, melancolico qui funt

tj

genio, femper tales forent, qui.

ta indole

Tum.

femper leti, iracundi femper colerici, ad ftu-

Iones,

dia propenfi femper fibi conftantes; & fic

Quor

deinceps; tum fàne civitatem totam in com-

Opeta

pita vicosque dividerem ego, ítatuerem-

l'UmQ

que, ut omnes, qui ejusdem penii funt;

—

Thlütm

iisdem in vicis quafi tributim habitarent:

Tt,

ut modo íolent veteramentarii, veterum-

Tnt (

que veftium interpolatores.

Sic ergo jo-

TQM )

viales illos geniique lepidi homines , in

unum vicum compingerem, ifthuc mufi-

B

cos ?

DI

-'(TRACTATUS OCTAVUS.

313

d p

cos; ifthuc cytharados ; ifthuc vietores, Atl«

|en r

huc vina, ifthuc coquos, ifthuc bellaria;

ls; d

ifthuc parafitos, ifthuc aleas, ifthuc teflu-

je into-

las, omniaque oblectamentorum genera per

minibus

claffes fuas rite difponerem.

Sane fic.com-

- jn um

pofiti vivere poterunt pro genio fuo, can-

Qrum

tare ad ravim ufque, faltare dum toto cor-

ines 1f

ore fudor diffluat , idque fine tetricorum

varios

j

ominum murmurationibus. aut impendio;,

yt fer

qui fibi femper occlamant obtundi caput;

wivert

cum quis agit lepide, aut loquitur jucunde.

inatio-

$. Deinde vero, hiíce recte ex fenten-

jonern

tia compofitis, omnes illos Saturni eemulos;

jis ho-

melancolicos inquam; quibus numquam ne

& eu«

fibi fecum quidem convenit, filicernia, terz

) Q

re pondera, quibus caput nigris femper op-

pletum vaporibus , & talento gravius in

)fQinan-

rdint.

terram propendet, in extrema amandarem

yi fitt

urbis compita, feptentrioni, frigido nimi-

, i*

rum vento maxime expofita ? iisque vefpil-

lones, libitinarios, fandapilarios, & quot-

s

S,&IC

quot corporibus. fepeliendis. impendunt

operam, interfererem; tetricos quoque re-

,f (

rum omnium indagatores & cenfores, qui

(l li

1fü

murmurandi materiam undique conquire-

It

rent.

Illic (ane admurmurarent, arrode-

b

vt

rent & fe & omnia pro fuo libitu; fterte-

rent, plangerent, lachrymarentur, fine au-

em

n

dienrium invidia aut faftidio: omnes enim

ine

u m

ejusdem íünt genii.

[

9. Jam

314 --ARS SEMPER GAUDENDI

9. Jam vero bellicofos illos, illos Mar-

ä

|

loq.

tis pullos, quibus exaftuat bilis, & ira eft

Deri

ferventiór, quos bella delectant & jurgia;

ne |

quis non judicet una compingendos ? ha-

Diien

bitent certe iriter eos cultrarii , enfium ar-

fuffc

morumque politores, per me licer, ut in-

inreg

flrumenta genio fuo apta ad manum ha-

dos

beant.

Ifthic narrare poterunt bella, &

done

.

quibus interfuere prelia

P

ifthic nova po-

feipu

terunt concitare bella, jurgari, clamare, &

tint

rixis mifcere omnia ; pugnare fi libet de-

fpera

nique, & mutuis fefe vulneribus confode-

liberi

re.

Agent certe pro fuo genio, nec ul-

ptoy

lius nifi fuo impendio.

fürba

IO. Sapientes autem viros, non e

ft du-

j

bium; quin una neceffe fit convivere, ut

Yi

conferant ftudia , ut fe animent, ut extra

Cne

ftrepitum fint tumultuofe debacchantium,

Quis

ut moderate agant inter fe., & fructum

d.

quafite ; & invente jam fapientie fecuri

percipiant.

His vero bibliopolas , libro-

guillo

rum excufores, librarios, amanuenfes con-

Ipim

jungi debere, non attinet me dicere ; res

eP'fias «

ipfa loquitur. . Funginos denique homines,

E

ne fapientibus moleíti fint , tetrica inquam

L

capita ; quibus cum parum fit rei, multum

B

Dftmr

tamen verborum eft ; ftultos aut. femiftul-

Fpot

tos clarius dixerim , qui nihl non effutiunt;

numquam non garriunt, fine ullo aut in-

ï' yico t

icas

genii, aut judicii acumine; pürtacqs d

aut

1 Jurigs

J

TRACTATUS OCTAVUS. a

.M ^ ^ Joquaces picas, defultorie quod ob os ve-

u

nerit, proclamantes : hos; inquam, onmines

l

ne fapientibus pofthac obftrepant, in infa-

)

!urgi

d«

nientium domum , aut fi domus una non

]m df«

fufficit (nec vero fufficiet ) vicum inquam

Q n

integrum, eumque bene

mapnum , ablegan-

m ht-

dos omnino cenfeo.

Ifthic fibi fapiant,

[ &

donec infaniunt. Hoc modo provifüm erit

Nunc vero ubi omnes habi-

n p

reipublice.

re d

tant promifcue, quid tandem tranquillitatis

t de-

fperari poffit ? Sapit vir, infana eft uxor:

fode-

liberi fcelerati ; & in omnem volupratem

c ul-

propenfi domum complent clamoribus;

turbatur jocantium cachinnis avus, multis

(t du

jam ab annis putridus fenecio ; rixantur fer-

An hec eft forma

( n

vi, infaniunt vicini.

t exi

bene & in ordinem dioeíte reipublice ?

gtiumt

quis id patienter ferat ? cui, ut maxime

velit, tot inter turbas dabitur effe tran-

um

. fecurl

quillo ?

II.

Ah mifefos nos mortales! ut de-

, Ibre

s Q

fipimus, cum nobis fapimus! quas non in-

8 m

eptias congerimus; cum cogitationibus no-

ftris abblandimur, iisque frenum remitti-

Ominö)

jngu?

mus ! Verum ut paucis hoc abfolvam, quod

tantum abfurditate füa novitateque place-

mult?

re poteft : dic quafo caftrorum metator,

vl*

ffu[iü]ïï)

vicorumque defignator acutiffime ; in quo

vico tute tibi domicilium conquireres ? in4

g*

o: ho:

y 08

jurius fane fum homini, id qui rog

'minem

J

316 ARS SEMPER GAUDENDI

minem enim vero longe füpra vulpgus fa-

de;

ent

pienrem alloquor. Quis dubiter , quin in

fapientum vico domus ei collocanda fit, &

pro

Que

quidem non vulgaris ?. Ira fir, ifthic ha-

bita. Jam vero, uxorem tuam in quem vi-

Q00

Ie (

cum amandabis ? Rides hic, fat fcio, & ne

de hac quidem dubitari poffe illico clamas:

Ton

Vett

in infanientium , aut. certe non recte fapi-

entium inpentem vicum, ablegandam pror.

fes Q

dis r

fus, & quidem quantocyus. Arqua de cau-

fa ?

uia defipit inquis, aut, quod parum

Ti

lis i

diftat; fapit ut foemina.

12. Áin vero tu ? & ego quidem cum

Y i

bene calculos fübduxi, ajo in ftultorum

compita compingendum te ; illam vero in

mo&:

mylt

fapientum efle deducendam vicum, & qui-

dem honorifice; neque enim & ifthic de-

(Xec

effent foeminz.

itig

Miraris quod id afferam?

rationemque exquiris ? Dicam.

'Tam fa-

&ntui

Itmo

piens cum (is, omnia ut recte potueris or-

dinare, certe flultam tibi copulaffe fcemi-

fittus

nam, non nifi extreme id eft dementic,

Me l

Quis id non videt ? uxor autem tenuitatis

t Qu

Yeri

fuc fibi confzia, (apientem virum qui fibi

preíto foret, quod delegerit, ea demum

If

bl 0r

fumma dicenda eft fapientia, ioitur fi ftul-

ta eft , fapuit ftulte, cum tu fápienter de-

[ fi[(

fipis. Quid hic repones ? utrum vicum de-

hs

ftinari tibi autumas ? certe neutri es aptus,

üuke !

Non infanientium profecto , quia fapis her-

ce;

TRACTATUS OCTAVUS.

317

cle; fapis quam maxime : non etiam fàpi-

YUs l

entum ; quia dum fic fapis , infipienter

Quim n

prorfüs agis.

Vos litem hanc domi quis-

li,

Ü

yc ht

que fuz,íi vultis dirimire. Ego jam iftud

em v

ago, ajoque; hinc ipfiffimam rationem cla-

re deduci, cur tanta penioruur varietas,

T

non in claffes quaeque fuas fit diftinguenda,

Jumas

verum mifcenda promifcue : fic ut paupe-

: [ipi

res divitibus, amceni melancolicis, iracun-

| pI'Ol'-

dis maníüeti, incultis & ruflicis urbani,

& CQ«

arum

malis boni, fapientibus ftulti, ftupidi acu-

tis intermixti , unam pariter conftituant ;

fU

nec interpolatam habitatione rempublicam.

13. Nam, ut cetera taceam incommo-

otum

qon

moda, quantam putas exorituram illico tu-

multuantium. hominum tempeftatem , ut

« qui

executioni mandaretur hec res ? quis fe

hic de

iracundum, quis fe melancolicum, quis fe

Teram

lentum, quis fe infipientem fatebitur ; cum

m f

nemo fibi non fit fapiens, nemo non man-

reris 0i

fuetus, nemo non elegans? fane per vim

.f

(f

fefe mutuo e compitis ejicient homines;

umcntïæ:

ut quisque quod vult occupet ; feíe vul-

emm

(l

neribus conficient, de loco fibi debiro dum

jl

fi

difputatur : ficque confectus extinctusque

denif

erit orbis, antequam in füum ordinem ri-

TL

te fit difcretus.

En! ut exercitum totum

ntet i

deles caftrametator egregie, caftra dum tam

cum

] [| (s

ftulte difpungis & metaris.

ips

hu

14. ]ath

di

318

ARS SEMPER GAUDENDI

-14. Jam vero, ut dicere inftitueram,

«

l

l

l

ii

ut ira-foret, totumque mortalium genus in

claffes fuas pro moribus, & genio cujusque

E

foret diftinctum, triftesque triftibus, lztis lae-

( a

ti, mali improbis, probis probi; ira ferventes

l

l

Is

iracundis, manfuetis manfueri, ftultis infipi-

dli (

entes, fapientibus modefte (apientes cohabi-

Tatür

tarent, unaque conviverent: fit ita; per me li-

Thita

cet. At quamdiu credis duraturum ejusmodi

qui

commercium ? ne diem quidem unicum.

AO

Tanta eft enim, non hominum tantum,

W

fed & unius hominis varietas, ut vix una

f

fibi conftet hora

5

D

femper eft varius : qui

Uxor

diem hodie ducit letus, craftinum triítis

| Vitam

exiget : nunc bile , vel atra, vel flava urge-

i0ret

mur: nunc perplacent omnia , nunc difpli-

qi :

cemus ipfimet nobis; nunc cantus nos de-

Tib

le&ant, nunc auribus officiunt ; nunc ad

|. Utür

omnia exporrecti & agiles, nunc nobismet

Virja

t f

ipfis fümus oneri. . Quod fi ergo. pro ge-

niorum morumque diverfitate defignanda

E2

eft habitatio , quotidie mutandee fünt edes:

l exq

neque quidpiam tota urbe videbimus nifi

kc f

|

ultro citroque miprantium iníanas difcur-

I

litednt

fationes.

8&Qh

15. Ita eft. Vix umquam vitio noftro

- "ü'moy

id fümus, quod fümus, aut effe quod de-

li N

bemus ; preterquam quod tanta preterea

M

fit, non genii modo, fed & fortuna nos

Ition

circumítantis , morborum ingruentium,

| ri) t

everi-

guod,

$

,

J

"TRACTATUS OCTAVUS.— 319

RP

eventuum nos prementium varietas . ut

nus t

"

iidem, licet maxime velimus, effe vix pof-

fimus.

Jam volumus, quod noluimus; jam

jüsqu

vt l-

ample&imur; quod horrebamus ; jam timge-

VOT

mus, jam amamus, alia femper atque alia :

iip-

alii femper atque . alii.

Volvirur & imftnu-

tb

tatur homo,; Ez zumquam in eodem flatu pev-

meli

manue.a) Non igitur in mores aliorum,

smoti

quibuscum tibi convivendum eft, pertur-

aicurm.

bationis tuz caufam rejice, fed in tuos.

ntüm,

Neque illud oggeras, cum. tali mihi pax

Y u

eflet, illi viro pacifice conviverem ; hec

: quí

uxor eX meo genio effet, cum hoc amico

trilti

vitam ducerem jucundiffimam, tranquillitas

w

foret eeterna,

Erras inquam , erras quam

qui maxime : nam & tuus tibi mutatur ge-

dfpl-

s d-

nius, & is qui modo perplacet amicus, mu-

tatur ut tu ; nam & homo eft fimilis tui ;

unc d

obisme

varietati ut tu obnoxius.

Coníonent li-

cet fides , dulcemque edant fibi confone

po p

fymphoniam ; quid ramen concentus ab

ignan 1

iis exfpectari poteft, fi murantur fingule ,

y as

qus Ilill

nec flatum , quem ars dedit, mordicus re-

tineant ? remittit fe una, altera in altiorem

; di»

affurgit tonum , & fic tota interturbatur

harmonia, ubi concordie non eft conítan-

p ii

tia. Non igitur putide conqueramur poft

qu'

hac ; tam diverfis hominum geniis & con-

præfefæ

ditionibus quod convivamus ; ita certe fie-

t n

Id tantum agite ,

ri ut videtis, oportuit.

n

quod, ut non turbemur hominum a nobis

u

X

- dii-

$) Job. 14. v. 2.

^

420 — ARS SEMPER GAUDENDI-

diffidentium vitiis, opportune moner Apo-

l$,

ftolus, 7lter. altevius oueva portate , quae evi-

bam

tare non poteflis, t9 fic adimplebitis legem

TE (

Chrifli , a) Dciqu; fic ordinantis omnia vo-

red;

fs (

lunþatem.

g. I I.

i

&ntmr

At inquies , diverfitatem illam indolis , condi-

mine

diomis, €9 gemiorum JDeus iutev bomimes idu-

cere non debuerat.. Proponitur obje&atio:

i q

Dort,

ompuia [cilicet equaliter dividi

debuiff?.

Anteli

fateor; inqui&s,

prour

Llud quidem tandem

I6-l

hominum tam diveríz fortune cum

( Q

Wque

jam fint, tam varia corporum, animique

-

conftitutio ,tanta morum, fanpuinis; inpenii

Wequi

&tiüm

varietas, eos inter fe mifceri debuiffe, ne-

que feorfim habitationem fuam cuique ge-

enim

Comy

neri debuiffe affiphari. "Tamen difficultati

occurrere potuiffet Deus : occurriffet au-

hlS, [

tem; fi eam quam invexit; hominum varie-

qu.

Ite

ratem conditionisque differentiam nonþüa—

tuiffet.

0mpjg

17. Quantum audio , rurfus tu Deo

ïe&e I

confilia vis porrigere, & arbitratus in ma-

!

— tÉt!ÀÀ

Á t

num dare. An ergo ea, quam preecedenti

fermone inftituimus , tibi tam bene cecidit

Áj

ex fententia confülratio, ut rurfüs audeas

tl

aperire os ? De divitiarum fola divifione

c()ïpm

Doti

agebamus ; neque id potuifli recte decer-

nere, malisne folis & omnibus , an folis

j5j qu

bo-

tantum & omnibusr effent tribuendz

Tütyr.

nis.

Q e

9) ad Gal. 6. v. 2.

]

».

)

TRACTATUS öCTAVUS.. 825

t

nis.

Quod vero de divitiis tunc. dice-

1e «

bamus , id eodem plane jure de natu-

T.

d

re dotibus, corporis inquam valetudine ,

Dia YO

recta membrorum: conformatione , fangui-

nis temperie, viribus , venuftate, judicii

preftantia , morum eequabilitare; item de

jand

animse conílitutione, ur pura ingenii acu-

mine, affabilitate fermonis, animi alacrita«

j d

j

te,; queque heec omnia confequuntur, ho«

nore, muniorum dignitatumque preeflantia;

intelligendum . eft.

Illud igitur maneat;

prout pracedenti "Tra&atu decifuüm eft,

qules )

: cum

hec omnia neque malis folis confequenda;

.

neque deneganda etiam. omnibus

)

.grurfüus

nique

ia, neque

ngenll

neque bonis omnibus dari o

etiam omnibus fubtrahi debuiffe.

. Nimis

m

u

enim gravia ex illa divifione orirentur in«

commoda ; que quidem omnia & fingula;

f

(or d

his, quas commemoravi , corporis, animi»

que dotibus dividendis, palam eít, etiam

n Va

interceffura.

i

Igitur:neque malis & folis

omnia, neque bonis aut folis aut omnibus;

recte poruere aut detrahi aut dari.

tü DCU

18. Quid igitur faciendum fuiffe cen-

;nm

fes tu qui huic , quam jam videmus, divi«

fioni non acquiefcis ? Illud quod folum

o Q j

reftat, inquies : omnes tum fortunge; tum

; ii

j

corporis, trum animi dotes, fingulis eequa

portione , dividendas effe ftatuo.

JEqua-

d«

les qui fünt jure& natura , zequalibus etiam

4 oI!:

nature ur fruantur bonis, equum juftnm-

d

ns

fi pracftitiffer Deus;

que effe fcntin. . Hoc

2

pote-

$46 'ARS SEMPER GAUDENDI

poterat autem nullo impendio , Deus im-

eftim

mortalis!qualem habuiffemus orbem , quam

di:

inodeftum , quam pacificum ! quam quie-

Qptin

tam duceremus vitam , fi fufficientes cuili-

lr«

bet effent opes! quisque füo viveret, nec

&odi

inhiaret alieno admodum ; fenatorum fub-

ff

fellia litigpantium vocibus non perftreperent;

do b

non exaudirerur martius bellorum fragor;

modc

nec invidentium fortunis alienis importu-

gadi

ne querimoniz ; ceflaret iniqua contrahen-

Ti

tium fides; jurgia non eflent aut perjuria;

denique deterfus foret alienis opibus inhi-

E

n

ao

antium infanus labor. Suo quisque dimen-

per

Ío, eoque fat liberali contentus viveret;

p li

& hoc demum effet vivere.

fper

19. Quod fi preterea, uti maxime cu-

— —

for

perem, omnes effent ingenio acuto, & ad

lda

percipiendum facili, corpore fano & for-

jm.

moío vultu (& quid ni effe poterant) hu-

I6 f

morum fÍànguinisque conílitutione tempe-

&rim

rata, animo alacres, moribus candidi, & ad

ipfüm

amonitatem facti, affabiles, comes, huma-

1

ni denique & ad communem focietatem.na-

p,

ti: quanta tum demum effet mortalium fe-

|

um

licitas, vita quam jucunda ! communuis ef-

l qu

fet vita & amor omnium : paradifus certe

lsf

foret miferum hoc exilium; quod quidem

Titur

faciunt effe longe miferrimum tam fibi in-

| Ym

fenfi genii, & inter fe tam difcrepantes mo-

res.

Jam vero omnia confufa cum fint,

| Qf

quid demum eft humanum commercium ,

| ïlæ

.j

li

nifi merum Chaos'? cui minus rei efty plqs

€

l

$

Ji

TRACTATUS OCTAVUS.

32$

xis t«

eft invidiz ; aliena rapit, qui de füo pauper

, qun

eft : mortem quin imo etiam parentum aut

1 quie

"optamus , aut acceleramus, eorum futuri

s Cul-

haredes : amorem vagum circumferimus

" ne

& odia transportamus, prout diveríà homi-

m fib-

num occurrunt aut formz aut ingenia : mo-

peren

do bene, male modo cum amicis convenit;

mpot;

modo oneri füunt, modo voluptati ; modo

IPOI[U-

gaudii praeftant materiam , modo triftitie.

rahet-

'Taceo catera incommoda numero infinitay

rjuri

perpeffu di

fficillima.

" Hinc exacerbationes

. nbl

animorum , hinc tedia, hinc tumultus, hinc

[tmen

perturbationes. . Quae quidem ormnia quat

ts

plana detergerentur manu, nusquam fi di-

Ípar effet conditio, omnes autem fi narurae

g

fortunarumque eequali portione fruerentur.

,al

Id autem praftare cum potuerit Deus, cur

& for

jam tantam inequaliratem . invexerit; id fa-

nt hu

ne non video.

Non vides ? facile credi-

tenpe

derim ; occupat enim tibi cerebrum hoc

j, 4

ipfum quod deteflaris, obícurum chaos.

)

hr

20. Adesdum itaque maleferiatum ca-

yerm i

put; cum tua putida fententia. Paradifüum

jomie

dum denique futurum hunc orbem reris

j d

tu, cum tuo confitus & in ordinem dige-

Ua

AU

Ítus fuerit arbitrio ? at ego id pugno non

merum chaos rantum, fed & inferno pro-

J

i

ximum futurum hunc orbem ; eum deni-

b , zerram tnife-

5

que fore, quem defcribit Jo

vie----ubi umbra snovtis ,

eg nullus ordo;

«l

Jed - fempiternus . borvo

v inhabitat. d) . Alero

be Pl

Jl

X

itaque

!

&) Job. 10. v. 21.21.

324

ARS SEMPER GAUDENDI

!

con

itaque nusquam divinse füg providentiae

admirandas izventioses, 2) ut reCte eas. vo-

etia

€at David, preclarius & evidentius often-

jhif(

diffe; quam in ea tam difpari bonorum om-

nium, ingeniorumque inaqualitate, & tam

lon

concordi geniorum difcordia : illam vero

fj

füiffe prorfus neceffariam ; primo quidem

Q

ad totius humani generis confervationem ,

Ü

utpoté finé qua diícordia mundus non fla-

DT

ret : déinde vero ad falutem eternam mor-

eu

talibus procurandai. .^ Fidem mihi dene-

tlj

i

gaté, utrumque donec planum fecero &

]

€viceró.

dj

IIT.

S.

lii

Ofleüditir , fine maxima opum fortuneque in-

i

incg

eitalitate , genus. bumamum licet condi po- '

tuiffét , coufervari uon poti[f.

hi

cha

Tque ut primum ordiamur caput;

z—fr.A

àn hon id cuique perfpicaum eft,

den

i

Qquod ficut in microcofmo, humano inquam

corpore; varià neceffe eft, effe membra, &

fof

fitü, & magnitüdine, & preftantia; & offi-

pla

€ió admódugi inter fe difcrera, toti tamen

Qui

Corpori, àut alendo, füftinendo, aur diri-

fang

«t

géndo; aut promoverido in primis neceffa-

fiaj ita plané mégacofitm, magnam hanc

totu

genéris humani communionem;, & quafi

Qu

corpus ifipens, ex diverfis admodum con-

Corp

Vlde

rion

ftáre partibus, quafi membris debüiffe ; ut

A

ipfa tantum fibi coriftet univerfitas, fed

Ti

&

:

' fingulæ eonferventür partes ? fatis enim

fipi

con-

&) PfAl, 76. v. 15.

j

TRACTATUS OCTAVUS.

325

dentit

conftat, ubi toti corpori male eft; fingula

a5 Y

etiam membra prótinus diffluere. Verum

ofte-

hifce non inhereo, res in confeffo eft.

d

22. Jam vero, cur Deus tantam inter

&t

homines conditionum differentiam invexe-

1 Ye

fit,cuim rüe importunus interroges, fane

cum D. Theodoreto & quidem ejus verbis,

videm

neft,

€? ego te quoque lubens iuterrogaverim, Cuv

J 1

fióm omhibus covporis moffri membris , unam

f0f«

c2? eamdeim . viin, verum opifex indiderit ?. [od

dene

oculis quidem colorum 89 figuravum judicium

[o &

coimmijm ; auditum vero, vocum 7 Jotorum

diferimina cagmofcere voluit ? 4) Et ita de re-

liquis deinceps merbris ftatue & loquere.

Quod fi rurfüs interrogem , cur ftomacho

W if-

incübát, cibos coquere & dirigere , ori

j

maflicate & mandere, cur non & ftoria-

chus ocülus fit, & os; & manus; pedesque:

p

denique catera membra, cur rion fint oculus;

In d

cuin facile in fimilem fabricam potuerint ef-

ngu

formati? illico refponfio tibi ad manur eft;

nbl'81&

&o

plüra ad humani corporis conftitutioniem re-

quiri, qu

am ut tantum videat: audiat enim j

um

olfaciát , gufter, pliantafietur nece

ffe

j d

tangat ;

on füfficeret, fi

eft; ad que praftanda f

ne'ccfïä'

toturh corpus effet oculus, Et vero, oculo

r

quis al

imentà, quis fpiritus preeftaret ; nifi in

(

corpore effet fto

machus ? quis eum ad plura

j u

rtet , nifi pedes forent?

Videnda circumfe

f t

Idcirco tam diverfa corpori membra dedit

[15; (ed

m tanm

fapientiffimus artifex Deqs, quia unu

inui-

j um

4

(

&) "T heod. Otat. 6. dc Prov,

*

326 . ARS SEMPER 4GAUDENDI'

multis exercitiis non füfficit: neque vero,

pef

nifi alterum alteri prefto ffit

; ullum pro«

€om

fecto, ut diu fit , fufficit fibi ipfi.

Quod

p

fi autem divería . debuiffe efle co

rporis

tell

membra fatearis, toti corpori ut bene fit;

vgriz

füpervacaneum fane erit querere, cur unum

(ien

alteri magnitudine precellat, cur robuftius,

hof

cur infirmius ; cur unum alteri fitu; & pul-

pro

chritudine, & mollitie, & dedecore preftet;

dit

nam fine hac circumítantiarum varietate;

€orm

nulla erit membrorum differentia , quam

tamen fatebare corpori oppido neceffariam,

lom

23. Áuditores, eamdem plane, quam in

effe,

humano corpore, in.tota humani generis

fevi

3machina confervanda & dirigenda, provi-

ficia

dentie vim exhibuit fapiens Deus: eadem

*

COn

prorfus eft, fed hic ad plura extenditur,

&|

iflhic ad pauciora contrahitur. Conítat cer-

x

te.unum fine altero hominem, nec multum

Is

nec diu pofle fübfiftere , nequidem ut cor-

libg

pori neceffaria füfficiat: adeo mifer eft ho-

&dii

mo; cum folus eft homo.

Communicati-

DN

one vivimus, communicatione fubfiftimus,

p

Pane ut vefcamur , terre mandanda fünt

f c

femina: terra ut profcindatur , cudendus

lnql

eft vomer : excuffüm triticum mola teren-

qua

dum eft : pinfendus panis, committendus

Q

furno, furnus ipfe conftruendus: texendi

as

funt panni quibus tegimur

.

L

fcindendi ut

fen

corpori conveniant, confüendi ne diffluant:

an

conftruendae fünt zdes, quas tu preeterea

hi

inflructas vis tapetiis & picturis adornatas:

1j

per

d

[

TRACTATUS OCTAVUS. 327

V&toy

per varias mundi plapas inftituenda funt

commercia, ut a variis terrz parcibus; fin-

1 p

Qu

ulis bene fit: nec enim omnis fert omnia

tellus : tradende fünt fcientizg , & quidem.

rpons|

*

nefl

varie , ut viris floreat respublica

M

€?.(p€,-

tumia|

dienda arma; quibus contra incumbentium

ul

hoftium ferociam defendatur. Alia infinita

ypil

propemodum fünt ejusmodi, plane inter fe

li

diftincta munia , que tamen, ut recte &

etatt

commode vivamus, penitus requiruntur.

juum

24. Jam vero quis non videat, unum

"atf

hominem tot tantisque rebus parem non

min

effe, nifi ab aliis adjuvetur ? An forte tu

yeris

fervilia, quotquot funt , addifcere vis arti-

Qtte

ficia ?

etiam tonflrinam agere, calceos

confüere , & exercere veteramentariam ?

»,adem

ditury

& licer in hac arte expeditus effes &

—Ü

T

eximius, an etiam panem pinfere,; late-

res indurare, calcem fübigere, muros a

um |

rar- |

libellam erigére , coementariam agere tibi

adlibeat, ut.domum folus tibi exfítruas? &

süho' :

nict

fi lubeat;an tibi ad tam varia fatis effe tem-

ts

poris putas, imo virium & induftrize ? cer-

; f

i

|

te ego me illis fordibus non immergerem;

]endUS

inquis, . Quid ? dives forem & opulentus

quantum fatis : & an bonis non fruerer ego

Kai

gl

commodisque, quz fortuna, & Deus ero-

garit? amens fim fi id non ago.

Itaque

exendl

fervilia iftheec opera aliis facienda deman-

du

Quant

darem ; locarem operas, mercedem darem

largiter: pecunie , ut fcis , obediunt om-

um

nia.

ut!

u

N tu plane geridiculum es cap

^j

an

Pel'

$28

ARS SEMPER GAUDENDI

an fortuna tibi cerebrutn ita dimovit, üt il

fententiee , quatm tulifti , memoriàm excuf-

fis|

ferit ? certe non te tàntumimodo divitem,

| d

fed c&teros omnes , divitiis confimiles tibi

m

effe oportebat meéminiffe te, & quidem tuà

Qfat

ex fententia.

Quo: pacto igitur tibi labo-

vite

fare vis eos, qui tuo minime indigent? pa-

| ficik

res tibi divitiis cum feceris, obfequio , la-

Thus

boreque cur tibi vis effe impares ? & üt ve«

qui

lis, quomodo id tandem impetrabis ? Le-

do:

pide id pertractat TuiopontTUS: Quo pa-

Ü

j

&o, itiquit, demique ommés &

quales cum frt ,

i

em

t» ommes opibus abundeut, meceffaviorum . iu-

epium, * ufum. bomiues favcient ?. aut. quis fi

&f

eádem. cum . veliquis abundaittia. inftvuBus. fit ,

|

eor

altevi fevvire. volet ? quis daquam igni. affde-

|

ülta

ve, Obfomia pavave; quis item panes coquere

Iiec

&2 mola triticum comtereve, nifi inopia eg 6gt«

bic

flate cogatur, fuflincbit ? a) ltaque fi omnes

obf

éeque divites, nemo alteri. laborem preefta-

Ore

bit ullum; te igitur & omnes colere artes;

|

glreri

omnesque tibi ipfi exercere neceffe eft, ut

imp

vivas, non dico laute & opipare, fed mi-

| Vl

fere quoque & frugaliter. "Tu tibi fis óm-

E:

hià unus neceffe eft, cum omnes unum

| Wl

facis.

| fUdOI

25. Effent inquies, qui divitiarum àmo-

fé duci, lucrandi ftudio operam fuam fa-

. Qid

lg

cile impenderent.

Fateor; at fi lucrentur

£omm

nummum ili, tu vero nummum erogas;

dhfer

urum

Wter

án nof id vides, lilli'co ditiorem füt

illum

^) Theod. fup,

D

J

TRACTATUS OCTAVUS.

329

it, d

dllum, pauperiorem te ?. icitur fublata rur-

&if

us foret, quam tu tantopere commenda-

Iitém,

bas, divitiarum opumque zqualitas. : Cer-

les tii

te memorem decretorum tuoruim oportu-

.

*

em tU

erat effe te

omnes volebas effe eque di-

i ld-

vites; & dum.piger effe vis, ditiores alios

p

facis, tuasque ipfemet leges infringis pri-

mus.

!iO ) Ia'

Quod fi fió & alii agant, nonne

Qv

quantocyus in orbem inducetur, que mo-

?h

do viget, divitiarum indequalitas ? quid er-

j0 j

o incufas Deuin ob id, quod ne tuis qui-

d

J

em , quas condis, legibus poteris evitare?

1 -

:26. Neecdumi caput demittis; vir bone,

]ill.f L

& fententiam ? minime inquies ; nam con-

h

cordiam inire poffent homines; fic ut unus

i [

r

alteri preefto fit ; idque liberaliter , nulla

nec pacta, nec data. mercede. Ceritum ti-

Wtf

r?f?f'

bi cerebrum eft, ut video, & quid quefo

obfequii alteri praeftare tu. ipfe velles; la-

omá

jglle

bore improbo; mercede nulla? Ego inquies

alteri obfonabo ; fit ille mihi a pedibus;

e ao

e&; i

imo & a calceis.' At vero eodem jure , fer-

vilia quaeque officia a te exigit alter ille;

4

fs

U

laute & opipare obfonaturus tibi; calceos

aut coletnido hortum ;

n

ipfi cum confeceris,

fudore bene-cum diffluxeris.

Quid dices?

& apud quem?

jn *

quid repones ? jure ages ?

interim fi pro pinfendo pan

e inftiruitur ifta

j i

concertatio, timmeo ne fame per

eatis ambo;

gt

antequam lis ifta decifa fi

t ad liquidum,;

etote

Stultum eft pla-

u[ul'llm

uter alteri pinfat panem.

leOï—

j

ne & ridiculum ejusmodi fententias

Icus

$30 . ARS SEMPER GAUDENDI

dicus velle defendere. ^ Fatere id quod res$

, quin

eft; diverfa debere effe & officia, & munia

m

pon

& artes artiumque exercitia, ut genus hu-

manum ftet ; neque diverfitatem illam pri-

alite

mo induci potuiíle , nifi fortunarum inter

Qun

homines effet

Qim

litas. :

" & quidem ingens ingqua-

Wntür

qida

& IV.

ingen

Expeuditur. quauto avtificio tantam. muni-

attbg

orum d

D

iffeveutiam iutev . bomümes imvexervit

Eu

JDeus

.

aique bine eviucitur, ingemiorum Q3

vt

iuclinationum . tautam varietatem plage

Tarür

- fuiffe ovbà ueceffaviam.

titio

T vero, quis non obftupefcat artem

—

qui

27.'A

eximiam, qua Deus, numquam fa-

—

Qui

tis admirandam illam varietatem , orbi ta-

diis

f

men tam neceffariam inter homines nihil

Trgn

ejusmodi cogitantes induxerit ? ^ Confide-

ratione fane res digna eft, ut artificis indu-

Thar

ftriam admireris.

ipit

Pace igitur tua Magne

et fapax Deus, cum Davide AMeditabor in

Qu

Yi«

omibus operibus tuis , eg im adimventiomibus

fuis exercelor, à) quas nemo invenire pote-

E& d

CUi ]

rat nifi tu ; in iis autem confiderandis ex-

ercebor, ut ea dum obítu

gium

peo, iis ctiam acf

quiefcam.

I q

28. À te ergo incipio importune Cen-

Jïüem

Or; qui omnes, quotquot funt homines

ütt

ejusdem genii, & ingenii volebas effe. An-

[

non; ubi ranta officiorum ftudiorumque re-

&) P(l. 77. v. 12;

quire-

TRACTATUS OCTAVUS.

331

J

od t

quirebatur differentia , etiam ad divetía

muna

propendentium ftudia ingens exigitur cor-

ys hü-

porum varietas & animorum aliter atque

aliter affe&orum inclinatio ? ubi finguli

m pri

v intef

apunt omnia, nihil apitur, ut modo often-

dimus: ubi finguli agunt fingula, expedi-

ieque

untur facile omnia. Ítaque neceffarii fünt

quidam, qui manu laborent, quidam qui

ingenio, quidam qui utroque : quidam qui

i«

artibus fefe dent : quosdam militia, quos-

xett

dam fcientiee requirunt ; & hos quidem

varie rurfus varios; quosdam rerum divi-

u

4

narum, quosdam reipublicee exigit procu-

ratio , omnes funt neceffarii, nemo non re-

quiritur.

Qu

od cum ita fit, illud etiam li-

NG

quido conftat, eum, qui laborat manu;

ftu-

m

.

diis non poffe incumbere

P]

nec qui fe dat

bite

ftudiis , eum fervili operi admovere pofle

nili

manus, non ferrum cudere, non naves per

yfide

maria devehere; non Martem fequi. Quid

jdi

igitur confilii, ut tanta habeatur inter eos;

UbuG

qui natura pares funt, difparitas ? homines

j t

vi cogere, & fingulos & omnes; id quidem

j

eft adynaton ; & vero etiam libero arbitrios

PO[

cui vis adhiberi non debet, plane contra-

gt

rium. En ut hac fefe difficultate expediat,

mv

is qui fcientia fua , Zdrringit a fine u[que - at

fiem fovtiter , e difponit omnia fuaviter: a)

*

] (

ia quo

d fibi beneplacitum, cer-

m

Fortiter; qu

füaviter , quia libertati hu-

)d

;p exequitur ;

/ inana

d j2

Sap. $. Y« I-

j

332 — ARS" SEMPER GAUDENDI !

mange vim non infert, ea dum utitur. At-

| dge

rendite fi placet adizveztiones Dei.

p

ficlle

29. Subtrahit primo opes, & corpori

neceffaria quibusdam , quibus alios locuple-

- qui

tat ; hos vero, fibi cum foli non füfficiant,

ipit

divites licet fint, ab aliorüm opera vult pen»

Qul

dere: pauperes itaque, corpori füo ut pro»

d

lüs s

fpiciant,

ivitiasque ,. quibus carent, quzse-

affim

rant ; quantocyus ad artes, obfequia, imo

fint,

& fervitia libere ac volentes applicánt ani-

tüm |

mum, ut ea, quibus indigent, ex potenti-

Atj

orum manibus emungant & eliciant ; ficque

dum neceffitati quisque füee aut etiam cupi-

hi

ditati dum obfequitur, fervitur univerfis

Áint :

& quidem libere.

Incredibilis profecto

I t.ama

providentie fuir, illa in orbem inve.

( M«

€ta divitiarum. inzqualitas, per quam fit;

| füm

ut dum differimus finguli, ftemus omnes.

l

f

Dum tu diviris alios, fane alius robore,

| Ver

arte alius & induftria te füperat : quod fi

1 &

itaque diviriee tue neceflarie fint illi, cui

| Com

vita eft opera ; certe illius tibi opera eft ne-

i,

ceflaria, fine cujus opera tibi non ftat vita;

of

aut fi flat vita, (àltem non tam commode.

ïgimx

Quod fi clientes, fervos, minorisque fortis

It a

homines , videris principum virorum atria,

l

&t

neceffitatis , aut pratiee conquirenda caufa

| dtm]

obambulare , (ane & ego non íemel vidi

Vati

principum deauratas rhedas , pre foribus

Alig

tabernarum flare, & vel neceffaria coemi ;

It

vel etiam preníari manus.

Sic fit ; nemo

l

lore

non eget; utcumque dives fit; & tam in-

u

diget

)

TRACTATUS OCTAVUS.

339*

l'. A[!

diget Rex piftore;quam piftor Rege. Quam

parum id attendit humana fuperbia! quam

DT

facile is. cunétos defpicit, quo multi egent!

p

quafi vero non pluribus indigeat.

Quid

1CIU

ipitur fuperbis homo , quid caput erigis?

L o

opulentus es fateor ; in dignitate conftitu-

tus es, ita fit : multi a te dependent, tu vi-

o

qua

ciffim a plurimis ;. multi fine te parum pof-

funt, fic eft; fed tu fine multis nihil. Ve-

; IQ

[ al«

rum his non inhereo.

Provehenda eft di-

Letls

vinze indufílriee confiderartio.

icque

30. Cum itaque divería plane artium,

ftudiorum , fcientiarum adminicula orbi ef-

cüpi«

ieríis

fent neceffaria : non fàtis vifa eít fufficere

tantz varierati obtinende divitiarum fola

í

«

YNe

inequalitas ; ut alia quisque & alia fibi de-

fumeret exercenda officia, etiam lucri cau-

n lh

omntä-

fa.

uid enim ! fi quisque ad unum ad.

gbort

vertat animum ? fi omnes quotquot füunt

Í

ad laborandum applicent manus, ut victum

od

ll]h di

comparent ? ubi tum fururz fcientiz ?. fi

omnes ftudiis incumbanr ; ubi tum fururze

le(tne

t vt

opere, ubi milites , ubi artifices? omnes

igitur pecunia alle&i, unum tantum fi ve-

n

le 0[[5

lint agere , perdira rurfüs eft res humana,

Verum huic incommodo-profpexit provi-

7 d

dus Deus.

Inclinationes itaque animorum

; (

varias nature inferuit arrifex fümmus.

jd d

Alis quidem fübtiliorem fübmifit fangui-

fb

[9]

;enero-

coeni

nem ; cogitationes exinde altiores;

f

antiora

fioresque fpiritus, quibus ad pre

; nemO

[

ii

quadam. füpraque vulgus evecti, quaíi a.

natu-

du

—

3344 ARS SEMPER GAUDENDI

natura, aípirarent. : alis autem . indolem

fum:

cum íanguine inferuit craffiorem ,^ tardio-

remque, quo fefe humilioribus contenti,

qitur

abjectioribus etiam libentius, quafi ad ma-

T0n i

jora inepti applicarent: mediam inter hos

ilquo

- indolem aliis indidit, qua nec nimium phan-

t d

tafmatis elati, nec etiam depreffi nimium,

IU

medium tenerent iter ; artibusque & fcien-

at

tis vuleo expetitis mentem adverterent;

füt fmg

iisque demum & non aliis exercendis, a vi-

j

r

^

&us neceffitate, aut etiam divitiarum cupi-

neni

[

ditate allicerentur.

titm

.3r. Et quamvis ingenita indoles, ani-

Vi

^mi dotes, & ad divería ftudia diverfze in-

tür of

clinationes innatge. confuetudine & familia-

t dd

ritate maligna fzepe depraventur ,. aut. mu-

Qu

tentur, fzepe etiam alieno exemplo prafer-

cult,

tim domefítico excitentur ; fzepe etiam vitio

liby

noftro deprimantur, aut ftudio virtuteque

diof

erigantur & emendentur, tamen ex varia

tiij

humorum, phlegmatis, inquam, & melan-

Ni.

coliz, fanguinis item colereque admirabili

ïqfüto.

permixtione , geniorum varietatem ; qua

Viyire

inter nos eft; originem füam ducere; expe-

j

rientia tefte. fit certiffimum.

Ex varietate

| lum

E

vero geniorum in diverfía propendentiuur,

Gf

illico. tam : varius , aliud atque aliud agen-

£

u

tium, exiftir ordo : zrabát ezim fua quemque

| ln

i

voluptas : idque volupe eft apere, quod ex

T 1'1;

genio agitur ; quem i quis fequitur, fuum

Tif

arbitratur effe longe pulcherrimum , aut cer-

m

te viribus natureque füa accommodatitti-

-

Uaj

ium :

"

J

TRACTATUS OCTAVUS. ssg

dom

mum: & fic parum follicitus quid apant

tudi -

ali,; apit ipfe res fuas, dum a penio fuo

Diteftüy

apitur.

Quod autem preter genium fit,

l mi-

non agitur aut bene,aut diu. ls vero agit

er Is

id quod agit, qui id agit; quod, dum agi-

tur, delectat.

yplite

Et fic dum agunt omnes;

Qribra

omnes ferviunt, licet ad id animum non

Lfcie

advertant ; & dum ferviunt finguli, fervi-

ferenty

tur finpgulis, & bene eft univerfis.

.32. Manifeftum eft ipgitut, non om-

j

api

nem omnium hominum indolem aut pe-

nium communem omnibus eumdemque

, df«

efíc potuiffe, ubi tam diveríà requireban-

If

tur officia. Certe alia omnino phantafma-

(l

jl

ta debentur militi, alia fanguinis temperies,

p D

qua audaciam ad perfringenda mortis peri-

st

cula, viresqué corpori fufficiat, ad militize

m ia

labores perferendos: alia fcientiarum ftu-

t

diofis , inftitoribus alia, alia tandem fervi-

X Vaü

tis & communi labore victirantium fzci.

mclan

Nifi forte aut milites omnes vis effe , aut

d

inflitores omnes ; aut certe neminem íua

mir

vivere conditione contentum.

1 quæ

33. Hac ipíà de caufa mulierum fexui,

[4] Nx

virt

d

mano generi propapando in primis ne-

ceffario , aliam longe a viris indolem -aliud

a

Jd qu

fanguinis temperamentum excogitavit Deus.

ld

Lon

illud deterius, mollius, & füavius:

que

ml]

"ub

non rigidum, fed facile & flexile; non afpe-

rum,íed ad omnem mifericordiam propen-

) fllum

füm. Hinc, fi inconflantes, reneriores ta-

nto

odïlm

þen habent foemine affcctiones; ut ta

aci«

gt

N

-

336 ARs SEMPER GAUDENDI

-faciliu$ liberorum amore tangantur & mife-

iffedh

ricordia fle&antur : teneritudo autem amo-

n

ris, fi humano generi defuiffet, quantulum,

fum,

.Deus bone nunc effet humanum genus! qui

foie

.enim fieri potuiffer, ut tam. incredibiles,

fetlio

in liberis preefertim educandis , labores fu-

tfcen

Ítinuiffent mifere , fed ut fibi videntur fe-

?

lices matres ? tanta tedia, tot vi

iliasy tot

lor «

edaces cu-

:

infomnia, tantam inediam, tam

T

ras, quo demum animo perfregiffent; nifi

ii

hec omnia deterfiffet liberorum amor, quo

Y t

delibute , non agunt modo quod agunt,

præfer

fed agendo fic delectantur, ut non id age-

tnty

re, fir eis ipfa morte moleftius ?

At

i 1

quo pacto aflicientur bene erga infantem,

pori

quem numquam neque viderint antehac,

j

neque cognoverint ? interim a quo mala

*

ign

plurima funt perpeffze

2

quique fape nu-

&or

|

mero nihil habet admodum pulchrirudinis,

null

quod. delecter, multum vero deformitatis,

tef.

quod avertat.; imo qui modo natus, clamo-

& a

re incondito ; lachrymisque importunis;

penc

epram adhuc a partu molefítat matrem.

miu;

Qua ratione , inquam, amabunt tam infau-

Qu i

ftüm feetum , nifi amor ille cordi, vifceri-

|

0 Qj

bus, & phantafie ab altiori imprimatur

ftmy

rnanu , & quodammodo ingeneretur mater-

! Wito

ne anime ? Rurfus denique fi fanguinis

! l6Q

cerebrique remperamentum iis tenerius;

QG

molliusque non fit, fic ut facile impreflio-

&dm

nem amoris füfcipiat, & imbibat ; fane aut

àt (

hunc

difficile admodum criF, lis teneriorem

&

aile-

|

"TRACTATUS OCTAVUS.

939

[ mife.-

affe&um indere ; aut fi indatur;, facile etiam;

] ao«

ut in viris fir, redeunte ad naturalem fta-

tulüm

fum , qui amore motus fuerat, fanguine,

ge! i

fpecies ille, quge teneram erga liberos af-

fbl

fectionem faciunt, obliterabuntur & eva-

res f

neícent, & cum illis maternus amor.

wur &

34. Fateor quod eam ob caufam mol-

jasy (

-liori

etiam fünt infirmioreque corpore; ce-

ce5 Q

rebro item teneriore, nec ad majora per-

i nil

cipienda apte attemperaro ; rurfüs quod

I qUO

ire, triftitie, ceterarumque affectionum;

] Unt

prafertim fübitarum impetus facillime pa-

| ag*

tiantur, facile etiam remittant.

Sed quid

Àt

ages ? non omnia poflumus omnes ; cor-

ntem

poris fanguinisque id fecum fert conflitu-

yehats

tio. Eam autem requirebat liberorum pro-

p ml

ignendorum neceflitas, & ut vidimus;alen-

d

orum amor; qui nifi fuiffet tenerrimus;

epe f«

ipudis

nullus fuiffet.. . 'l'ener autem effe non po-

(

teft, ubi fanguinis temperatura robufta eft

cume

& afpera. Hecíi viri (ecum accurate per-

)

ortut

pendanr , patientur illi facile, quibus ni-

m

mium exacerbantur, vitia in tenero fragili-

p

j

que fexu. Nimirum excandefcentiam mo-

(«

do nimiam, triftiiam modo exorbitantem;

,"

fermones quandoque non adeo gratos; &

porro etiam intolerabiles. Foeminam cer-

te cogitent fic a natura conftitutam, & li-

cet vitia ratione corrigenda fint , id tamen

[eneflu('

j

admodum eft difficile, ubi vitia natura fert,

aut fi non fert ; facile füfcipit.

L

t j

X x

r.Ve-

J

—

ARS SEMPER GAUDENDI

!

838

35. Verum ne mulierum tanrummodo

faolim

caufam agere videar,vide nunc,qua ex hac

Y00,

doctrina confequuntur. Ingeniorum enim;

&t f

hac de caufa, fapientiffime tanta inzequali-

plus i

tas a Deo ptocurata eft, ut parvo contenti,

dere,

nec majorum capaces, vilioribus fe minus

orum

acuti & hebetes, leti tamen alacrefque im-

plicat

pendant obfequiis.

Ingeniofo enim homi-

cilllo.

,

ni, precellenti judicio , ceterisque animi

dotibus predito, manum textrine admo-

CiOID:]

vere, aut nefcio cui a pedibus effe, id fane

Tüm

foret admodum intolerabile.

Hinc e2o

tüm Y

rideo nonnumquam , ftuporem hebetudi-

Oftür

Mojb

nemque in fervis.& ancillis, tam eegre

quod ferant tetrici quidam, nimiumque fa-

temp

ftidiofi heri.

Stupidos íane hebetesque

ter [

oportuit effe; ut fervi fint: & ut quod

Vati

funt, fine tedio fint.

Neque enim fi in-

aliqu;

eniofi fint, fi acuti, ei volent obfequi,

tet,

cui, fi dotes fpectas, debuerant imperare.

5,q

Voluntarium itaque facit effe obfequium

^

ïï; 'in.

enii tarditas, quod. violentum redderet

ltls

fo

L

a

victus conquirendi neceflitas.

divg

36. Deinde, robur viresque corporis

[iOne;

incequales effe, erat prorfus conveniens tan-

,

:

te muniorum varietati inducende. Is enim

venul

qui validis eft nervis, mufculis bene com-

ER

pactis, toto corpore ad labores indurato ,

Qitis

validiora arripit onera; majoris quidem lu-

Qu

cri fpe, arripit tamen ea & perfert; quibus

di

alii fuftinendo non fint : item fi tanti non

füs (

fint

EE

äc ingen-ii iea exerce;,, qua licet majoris

1n9«4

»

g

M"TRACTATUS OCTAVUS. : 839

nmoo

tnoliminis, minoris tamen fint induftria: is

: ex hàc

vero, qui debilius fefe corpus fortitum vi»

j enin)

det, facilioribus fe impendit, aut iis, quae

gqul

plus ingenii requirunt. Sic qui ferrum cu-

onrenti

dere, cufüumque in laminas deducere brachi-

: Tnus

orum lacertis non valet,.digitos acui ape

g im-

plicat, aut fi induflria valeat, etiam peni-

| homi-

cillo.

- nimi

37. Ttriio ; cum ad hanc tantam offi:

admo.

ciorum diverfitatem, tanta temperamento-

d fane

rum diftinctio effet neceffaria ; fanguisque

iam varie miícendus, tantam etiam more

c €g0

etudi«

borum differentiam exoriri erat necefle.

Morbi enim cum nihil aliud fint; quam

ægrc

K ft-

temperamenti diffonantia, humorumve in-

x

ter fe digeftorum difcrepantia ; certe ubi

[ qUO

varie funt confonantie , ifthic mutatione

nflin-

aliqua facta , diffonantias effe varias opor

jfeqi

tet.

Etfic aliis videas morbis melancoli-

operute

cos, aliis colericos, alios aliis exerceri ; len-

tis illos, hos acutis, diuturnis aliquos, fü-

equit

od

bitis alios doloribus urperi ; quae omnia

diverfam corporis humorumque compofi-

j

tionem liquido confequuntur.

38. Deinde, exinde oritur tanta etiam

gt

j gl

venuftaris inzqualitas : oculorum vivacitas,

aut obtufio: color rofeus aut emortuus;

j q

ydurdt)

cutis leniter. expanía ; aut in rugas contra-

idem ]

&ta; mollities carnis aut fcabrities ; hifpi«

d& genz, aut glabra, vultus denique to-

; ujbüs

tus feverus aut benignus ; fuavis afpectus

m[i D

& ad amomnitatem decore compofitus

, aut

;

3

nv

fcrox

340

ARS SEMPER GAUDENDÍ

1

ferox & ad horrorem factus.

Hec enit

dt res

Ron u

omnia, variam illam humorum fanguinisque

jam defecati, feu fpiriruum quaquaverfus

tus ef

toto corpore pervapantium varietatem ,

qe d

fuo quafi jure comitantur. Quod quidem

tempe

action

multis demonftrare non mihi foret admo-

dum difficile, inutile tamen inítituto fer-

aptin

füs f

moni, vobisque fortaffe non gratum. Suf-

ficit id mihi, oflendiffe me, quanto Deus

dl

fit ufus artificio , inpentem hanc machi-

nl

ham, tam variis, tamque neceffariis adju-

mj

fnentis ut inftrueret. Quod quidem in eo

pen]

maxime eft pofitum, ut cum omnes apant

Duit |

diverfiffima, omnes tamen fere agant, quz

fitym

Orum

volunt ; & dum finguli, pro füa libertate,

in difparata abeunt, in hoc tamen omnes

at q

etian

€onveniant; quod quisque fibi dum laborat,

aboret omnibus.

Que fane ut haberetur

Tum

-

difformitas tam uniformis, incongrue om-

Hgnew

tüno dotes omnes tum fortunz, tum cor-

; Dte;

poris , tum animi, bonze bonis omnibus,

&tem

inique vero folis malis fuiffent difpertitas

fempe

fed gratiffima qua modo fruimur varietate,

Qisa

promifícue tradenda fuere tum bonis rum

m;

talis, ad totius univerfitatis, que ex utro-

* fj

l

nem.

que conflat ordine, debitam füftentatio-

:

'0) l

;

Aïä, ]

:39. Jam vero facile erit intelligere; cur

uT

hic ipfà humorum temperamentique vari-

Infiy

etas, non in diverfis modo divería, fed &

Dong

in uno eodemque prorfus homine ' vario

ani[m

témpore tam varia reperiarur : ftupend

! a

tofis

[*

341*

)l

TRACTATUS OCTAVUS.

Cum. enim :

c eni

eft res, fed ratio in'promptu.

non uni tantum

[0]

fficio; aut a&tioni de

ftina-

inisque

aver[ür

tus effet homo;

fed ad varias, plurimum-

ue difcretas inter íe ; fanguinis quoque:

taterm,

-

divería ftudia -

guidem

temperiems ex q

ua animi a

, lifque. exercendis:

qdmo.

actionesque. inclinantur

to ft-

aptantur, Va

riam effe atque

diverfam pror-:

füs fuit nece

flarium. Alia. infantes agimus;

, Sih

-Deus

alia pueri , alia juvenes ;

.

Cum enim firma-

s imbecillitas , & in

macii-

ri adhuc debeat corpori

majorem mol

em excrefcere;

(ane rebus

adj

fint ferize, impendi non de-

in e0

agendis ,. quze

buit puerorum

fanguis, quique ex hoc ex-

agzmt

li in virili eetate aut fili-

QUE

furgunt fpiritus.

orum procreationi

& educationi,aut ftudiis

at

omna

aut artibus, aliisque rei aut domefticae aut

otiis impenduntur; quo-

abort

etiam publicae neg

beretyt

rum omnium fru&

us in fene&tute fatis ma-

diffluente paulatim cor-

üe of

ligne dum capimus;

m «

pore abimus, aliisque 1

ocum damus.. Cum

mniis

autem imbecillitas noftra tanta fit; ut non

femper liceat arcum tendere;

modo nego-

peritt

endimus,;

modo relaxa-

ariet)

tiis.agendis vires int

mus ; modo laboran

dum eft, modo quie-

jj L

do colenda erga Deum reli-

p t

fcendum ; mo

io, modo erga afflictos

pietas ; inodo no-

gnit

modo

T

modo aliena, modo publica;

privata, ag

enda eft cau

fa; modo in iram

Efexcu,r

ut malis fortiter nos op-

infurgendum eft,

y

modo in moeftitia

m flectendus

B

ponamus ;

animus, ut

doloribus medeamur alienis; aut

: Wfio

Que cum tam mul-

noftros perferamus.

tà

4

342 ARS SEMPER GAUDENDI'*

[

ta fint, & tam inter fe difcreta; bene fapi-

enterque confuluit hujus fabrice conftru-

'Tam

é&or Deus, ut & mutationi fanguinis & hu-

[

morum , imo aéris & eetatis,

hoc:corpus

f

fubjaceret ; aliasque atque alias tum vires,

tum inclinationes, prout reg

gerende fgr—

yent, animo fübminiftraret.

4

40. Neque rurfus aut adverfam for-

Quo

tunam femper pati, aut etiam femper pro-

Ípera gaudere homines voluit ; nec pauper-

Rur

hr

tate incommodisque urgeri femper; neque

etiam divitiis lautitiisque affluere'; nec hi-

Qrbi

laritate femper efferri, nec moeftitia fem-

Tm

per deprimi, aut omnes prorfuüs homines

Ieg

aut etiam finoulos.

Verum haec omnia

bone

promiícue diftribuens diverfis ,; & diverfo

boj

Vero

tempore etiam fingulis , jucundiffimam

anc , ex tam vario concentu , compofuit

fl

harmoniam.

fem.

Unus quidem Z«affum feu

mufice inferiorem partem intonat, dum al-

üm

Dri

ter füperiorem occinit , füperioremve agit

partem ; aliis interim medios tonos expri-

QU

n

mentibus ; & fic una fit ex tam difpari con-

centu concordia, per quam totius univer-

] r

fitatis ftat mufica ;

ite

neque facile quis partes

fingulas recte

.

z

diftribu:

Tue

et; rnifi qui «tlovti-us. dU

pioy;

or eft hax'moniæ.

lotar

deby

Qd

lg

& V.

*

r

l

J TRACTATUS OCTAVUS. 343

e fi

5. V.

onftm-

&hu

*STamam condiionum , fortume, ingenio-

vum, C9 offiiorum smutationem &9 vavieta-,

corpis

- Vil

z [aluti u

offre couducibiliorem e[[e .

offeuditur.

pe fit-

quet igitur varietatem banc tantam

4I.LI

m fot

ingeniorum , fortunarumque , &

quod inde fequitur officiorum , conditio-

r pte

num imo & fortis, modo evecte , modo

iüper-

humilis, modo profpere , modo adverfz,

Teque

x lii«

orbis füftentationi in primis fuiffe neceffa-

riam.

Verum fi & eam faluti noftre eeter-

fem

ne maxime conducibilem viderimus, Deus

muoes

bone quanta nobis hic fefe offeret divinze

ormnit

dv

bonitatis providentieque admirande ; &

vero etiam laudande feges ?

Id ergo

fimum

|

oftendamus modo.

Nolo autem eam par-

npofuit |

tem demonfítrandam affumere, qua proban-

m f r

i

dum effet, non debuiffe homines femper

deprimi, femper affligi, femper laboribus

g a

& quidem. graviffimis implicari : id enim

; 'eXPfl-

omnes mihi facile dabitis, & vero natura

o d

',,

u

x

pro me ítat: non enim ideo fuit condita;

'ut ei femper male fit ; quod autem jam ei

male fit fzepiffime, id vero naturz fefe de-

r d

pravantis vitium eft, non auctoris.

42. Illud. precipue declarandum, eft,

totam univerfamque naturam non femper

debuiffe commodis , felicitateque frui, quod

quidem oftendere eft perfacile. Nam fi de-

&

liciis ; commodisque fcorporis omnes

s

5

qui

gvl

?

$44 — ARS SEMPER' GAUDENDI -

quidem femper abündaflemus, miferos nos!

hi J

quo tandem deveniffemus ? in quam .non;

ipnra

Deo rebelles prorupiffemus audacian? An

ftam

enim feliciorem, magisque naturz coníó-

fut a

nam conditionem fibi quis poffit effingere,

( p

quam qua primis obtigit parentibus ? &

LEUTUN

famen quid non fünt aufi! quam cito con-

fieu

ditoris reverentia ex animo nimis fortuna-

gai

ahtet

to, dolorumque adhuc ignaro effluxit? Dia-

boli eommentum id fuit, inquies.

]tà ffit;

05

verum ut acute Chryfoftomus : f/zgamus

f

gibil diabolum coufuluiffe ymibilque peuitus Evee

filit

ordi

de liguo locutum fuiffe 5 um fme . peccato. per-

füitiffet, fi id ita uon contigiffet ; Minime . ve-

Timi

Mu

vo; Jam cui mulier tam facile quod volebat

pevfuafit , ipfe etiam. diabolo abfemte ex. fe ipfo

Ton

Ri

quamprimum $n peccatum corruiffet ; quo ma-

4ori quoque pena mul&tavi debuiffet. 2) Yd ve-

€Onc

ro pulchre probat.

—

INam qui.tam facile,

pa

inqutt, propinatam fibi ab altero deceptione

xoi

fulcepit , is profe&o 9 negligentis, ey. laxi af-

(

Jéctus fuiffe offenditur : hinc'ei , legem a Deo

fon

imponendam, eaque coercendum fuiffe do-

tior

cet : fi enim 7dam voluntate €9' animo 1am

fe&.

zegligenbi , prout fuiffé. offenditur, uullum fu-

ttis

[cipiat maudatum, fed im deliciis qg. fecuritate

hrj

pevfiflat 3 ex bujusmodi licentia , imbecillitas

üfe

tanta atque megligeutia, ad smeliorane, am . ad

flcq

deteriora prorumpet ?. liquet profeto illum ad

IT

fummum fafigium vitiorum evafurum, ff abs-

Cün

que cura fit.

INaim [i necdum de. immortali-

m

tate

9) Chryfoft. l. 1, de Provid.

L

«

p

)

TRACTATUS- OCTAVÜS.

345

'05 to1

jate fecurus , eamque fpem dubiam pendere nor

] nf

ignovans,i1m tantam avvogantiam atque amen-

n? Àn

tam eft elatus, ut. Deus fier. [peravet : iftud-.

confo-

que cum id promittentem ( Diabolum) wulla

1npttt

ex parte fidelem cermevet. : fi firmam &2 [ecu-

s

vam immortalitatgm (nempe corporis) coz-

tQ COf

fecutus fuifft , quo wom progvefJus effet. avro-

Jitiliad

gantie ? quid mon pecca[fet * quando ille Deo

? Dit«

obtempeva[fot ? ita fapientiffime aureum illud

Jrá i

O8,

Infelix fuüit Adam, quia nimium diu

gt

felix ; & tamen eheu quam paucis diebus

LEot

felix fuit! Quid oprabilius amicitia & con-

cordia ? & tamen ea Ad

um inter Evam

) päï-

p u-

nimia .fuit: ita enim amor ille emolliverat

d

viri animum, ut uxori ne di(pliceat, Deum

m

non vereatur offendere. Utinam importu-

nitaté füa, nonnumquam bilem marito Eva

p f

J

conciraffer ? utinam jurgiis fuiffet turbata

(l[ifh

pax domeflica : certe non adeo timuiffet

uxorem offendere, offenfus ipfé aliquando.

pn'ormn

]

43. Verum an te Adamo fàpientiorem

j f

futurum fuiffe exiftimas ? — T'u illo fapien-

tior, Adami infaufta proles? liquet hoc pro-

ffe d-

n i

fe&to in tibi prorfus fimili Caino. Ne pa-

tris quidem exemplo doctüus fapuit : zz 4o-

"m

a

loribus parichat filios infelix mater, & in fu-

dore vultus fui ve[cebatur paue a) exul pater,

ii

if

[l [

ficque fceleris fui poenas miferi dabant: in-

terim quid nón egit impudens filius, ut do-

]u d

cumenta daret, qua efílet oripgine natus ?

j

-jam illud urgeo cum Chryfoftomo: Quid

gt

ii

É 17103

*

8) Gen 3.

346

ARS SEMPER GAUDENDI-

zon fecifet Caim im pavadifo degens , tautisque

f

deliciis frueus , quamdo bis ommibus privatus,

UM

patrisque fupplicium. aute oculos babeus , ne fic

n

quidem emendatus efl ; im tamtumque iuepti

Deu

provupit, ut. bomicidium ipfe primus invenerit,

eu

n

aufuque nefario impleverit ? 2) quid ad hec

eneris tui prima exempla refpondes infe-

dan

ix homo? An ribi aurea pollicenti aut cre-

Tür

dam ipíe , aut tu etiam credes tibi ? Adam

t

felicitate füa fpoliatus eft, tefte Chryfofto-

"d

To, quia.ex bonove fibi prefHito deteviov effe-

[

Qus effot , i poft [prerum violatumque qmanda-

n

zum ünmotus ille flabilisque duvafft : b) & tu.

UP

te. in Dei obfequio perfeveraturum credis,

quit

fi omnia tibi forent faufla & felicia ? Lon-

j

ge fane alia de humano genere , in tertio

dir,

ícienuz conditionalium ; quod expofui,

| p

volumine legit Deus : idcirco laboribus,

| effe

zrumnis, indigentie , & morbis fubjecit

! Qum

hominem, ut fpiritus indomitos compefce-

E

ret; laeta tamen intermifcuit , ne illi prorfüus

i i

opprimantur.

miyi

44. Interim quid apgimus adhuc quo-

lts

tidie ? etiam miferi, in Deum tamen intre-

&rp

pide infürgimus , flagellantis manum. non

;

ft

!

expavefcimus: quo demum non impuden-

]

itn:

ti& prorupturi felices , nulliufque opis in-

Tevoy

digi ? Redte telum hoc intorquet aureum

Os; fi enim bis addidli, c) fcilicet labori. &

toj

dolo;'i, ue fic quidem peccave. defiffimus ; quo

Terg

( 6'-:

mü [

€) Chiyfoft. ibidem,

P) Ibidem.

€&) Chryfoft, ibidem.

TRACTATUS OCTAVUS.

947

J

effet. audacia uoffra , ft

Ti

K

Celerum progrefJa t10n

jUI;

10

afflueve. deliciis €g' otio cou[Hit

uifét Deus?

, t

omnia enmin mala docuit otiofitas. Quis tunc

Deuim effe meminiffet; cujus jam omnium

i;uþi(æ

vtl

egentes, infelices ; & miferi non recorda«

d hat

mur , nifi, quod peffimum eft; ut eum offen-

» infe-

damus? Felices & füpra communes homi-

num miferias evectos, divini Numinis con«

j cte

Àdm

temptores effe-videbat, & deplorabat Da-

vid, atque illico rationem tantee impuden- '

foflo-

uf

tie attexens, i2 laboribus, inquit, bominums

Tl-

non fuut, €g cum bominibus uon flagellabun-

& t

zuv ; ideo temuit eos [upevbia, opevti [umt iui-

3di5 )

quitate g impietate [uay prodit. quafi ex adi-

lon-

je iniquitas eovum , tranfevunt in affettum cor-

tevunt in celum os fuum. à) Verum id

terto

dis , pofi

probi non agerent, inquis : fic

eft, fi probi

pofui,

nbosy

effe perfeverent. Adam nonne probus erat,

cum felicitatem füam ferre non poruit? fed

ia

y

felicitas diu probum effe non permifir. Et

tu ipfe; nonne tunc deterior, nonne tunc

xorfus

maxime Dei incurius es peccatisque obno-

xius, cum in labore hominum rion es; curm

cque

Vittte

corpori genioque bene eft ? Quid hzc di-

(n. 10

fputamus ? evidens eft experientia quoti-

p

diana; deploranda plane res eft, non autem.

revocanda in dubium.

pis

45. Ex ver

oan non vides, in terrenag

yrem

tandem, & coel

eflium inanes animas, dege-

10X'i

neraturos nos; fi

nihil, nifi quod volupe eft,

»

[

!

terra inortalibus

niüi quod delectet, hec

[

fup«

0) Pfal- 7,3 V" S- 60 7- 80 94

348

ARS SEMPER GAUDENDI

fuppeditaret. Quis coelum füfpiraret, fi hic

t5,

fua vota compleri.prorfus omnia, homines

omn

€ terra nati perfentifcerent ? En ut adhuc

&u

modo; ubi habitationem habemus tam mi-

omn

feram, & incommodam, ei tenaces mordi-

totu

«us inheremus, allecti nefcio qua felicita-

Qu

tis umbra ? O mors

[

uam amava e[] 1nemovia

1ua. bomini pacem ba

/

enti im fubflamtüs fuis:

pot

viro quieto, €9 cujus viee dire&le funt. in om-

Ten

aibus? a) Nihil hic admodum dulce eít

& commodum , quod non felle & quidem

& ;

amari(fimo fit conditum ; divitiee plense cu-

lis du

gundi

ris & follicirudine ; amores zelotypia invi-

Totug

diaque pleni ; conjugia plena faftidiis, cor-

üt at

poris voluptates plene morbis, & dolori-

[ni

bus; dignitates plenz infomaiis , füfpicio-

[oti

de o

nibus plene, & ipía inconftantia timende:

& tamen ftulti amarioribus his inhaeremus,

End

lu),

divinorum immemores, aternorum gaudio-

f

fütnty

rum prorfus incurii.

Quod fi autem ea

qua hic fünt, peritura quamvis ; fefe pof-

Mon

ftdiye

fefforibus etiam invitis ereptura gaudia,

lmpa

j

quiete diu datum fuiffet poffidere ; timeo

& D

certe, ne Deo valere juffo habereque res

üftq

fuas, in illas demum impias voces eruptu-

4

zi fuiflemus: Celum celi domino, terram au-

ptttas

tem dedit filiis bominum : D) coelum deinceps

lipi

E

Wt

habeo, ubi mihi vita coelum eft, & rerra pa-

W

radifüs. Sed (atis jam fir.

H

)

46. liludque demum concludamus, fa-

IH

pientiflima fane ratione; dotes tum corpo-

imhic

At

ris P

J;

4) Ecclef. 4.

|)) Pf 113 v.16,

J

"TRACTATUS OCTAVUS.

349

,lihic

ris, tum animi, tum fortune, ex quibuä

ymin

omnis feliciras exiftir , hominibus tam in-

adhic

equaliter Deum diftribuiffe: quod quidem

m rni

omnino fic ei faciendum neceffario fuit, ut

"

mordi

enus, tam in naturge,

torum humanum

elicit-

quam in gratie ftatu coníervaret; neque

'

HUR

enim felices, aut orhnes aut femper hic effe

* [ii

poterant homines, seternum felices ut fo-

jj (

rent.

,

ciifh*ibutio* facta

c t

47. Secundo, modum etiam, quo

aidem

eft, effe pulcherrimum ; neque bonis omnibus , & fo-

lis danda bona omnia; neque improbis omnino denee

g a

ganda.

Nam praterquam quod longa felicitas , bo«

inVif

norum fortaífe fuiffet ingens depravatio.

Preterea ,

or-

ut ait acuriffime "THEoponETUS : aperti/frmumn. defen.

olott»

fronis campum baberent malitie operarüi , fi in bac pre-

finti vita , folis juflis divitiarum tbe[auros (& idem eft

i.

de omni alia. dote judieium.) JZadex ide diffribuiffet,

d

Eadetn enim , que ipforum magifler ac doclor (diaboe

remus

lus) coutra Jobum locutus efl, dicerent : quia tu cir-

cumvallofli interiora QY exteriora domus ipfortm , fra-

gaudiü-

Sed mitte manmm

rem «

suentum Q7 vinum multiplicafli eis.

tam, 7 tange quecumque babent, uifi in faciem. be-

f p

sedixeriut tibi. à) Quod íane convitium Deo fic

'aUdlay

impa&uin, foret omnino gráviffimum : nec enim id

ex Dei bonore eft , non habere quemquam , qui fibi

; RO

obfequatur , nifi quem .quafi mercede conduxerit.

que d

48. Nunc vero, cum tam hona, quam rmiala, pau«

enprt

;pertas & divitiz, dignitates humilioraque officia, vo«

s n

luptares & erumne, ingenia , conditiones , omnia de-

j

nique tum malis, tum bonis promifcue fint commu-

nia; nemo habet , quod conqueratur, nemo,' quod

enp

Deo objiciat.

Non enim improbi, quibus adver.

Íz fuerunt res, paupertatem domeflticam, morbos,

]ub Á

amicorum

odium ;

conjugis

inconditos

mores ,

Íceleribus

1 q

fortunam denique ífemper iniquam ,

m

eXxcus

a) Theod, Orat, 6. de Prov.

bl

3 'S 9

ARS SEMPER GAUDENDI

excufaudis jure porerunt pratendere;. illico enim

innumerabiles exiftent probi, qui divini Numinis Ma-

jeftatem defendant ; utpote quibus adverfa fortuna,

communisque imo & gravior paupertas, ad majoris

fan&itatis culmen gradum fecerit.

Neque rurfüus di-

vitias, dignitatnm culmina , voluptatumque ille-

cebras fibi fraudi, imo & oneri fuiffe caufari pote-

vunt, quafi fi cum illis divinus cultus non fubfifte-

ret & cohareret : fane innumeri etiam cum fint viri,

probitate omni , nec minus etiam opibus dignitateque

confpicui ; obftruetur illis illico os, docebuntque fuüo

exemplo, non mala fuiffe illa,

qgib;ls cum bene ufi

iunt,; fa&i funt boni.

49. Maneat itaque illud ratum , omnia bene. a

Deo effe diftributa, neque melius munera fua diílrie

buere potuifle, tum fi fuam gloriam , noftramque fa-

)

lutem; tum fi totius univerfitatis humane fuftentatioe

nem fpectet. »Hoc tandem quremus nos, ut quz re-

&e in pondere & meníura nobis donata funt, re&e

iis utamur, re&eque utendo boni fimus. Illud iden-

tidem omnium benefactori, cum gratiarum actione

occinamus: Qaan magüificata funt opera 152 Domine!

| Jl

Omnia in fapientia feeifli : impleta eff terra' po[feff-

eue tua.a) O quando hac poffeffione Ccclum ipfum

tandem implebitur! Quod bonum eft in oculis -

tuisin eclo & interra, hoc fiat ; & cum

l

volueris, fiat.

i

b) Pál. xo4.'v. 24«

O A. M. D. G

À

!

6

b5

(

E.

N

m

93

T?PISX

GESBEDLSR

d.

E

—

t

VE

TT Weol

EC

z

'»

m d

umpoeeeemm d

z

T

is

d

d

asss

"p

W

—— —

—

gb

——

— À

— COPPMMS

m ncecatpes

ais ii

E.

ii

g

L*

s

E

,

i

s

A

2

iE

*

-

.

2

5354

v

ü&wä

o

RE

hs

us

4.9,» Es

$x

QUs

m

AE

d

o

"4

d

.

CT

w

N

um

a

VoN

Is

a

v

Cs

r

PA

z

n

d

r

2

ju

M

z

M

E

ts

Z

22

n

ia

.

zE

.

DT d

i

22

p5

"

Dcis

9s

$

s

$x

Abr:

WW

T

at

d

L

À

s

E.

*

"

"B

i

5

É

U

1

Rs

k

s

*

s

M

d

Ra

PA

A

i

k

2

:

efn

Z

X

£

*

rE

v i

ia

Fs

TET

r

F

pets

:

:

Val

E

x

;

E

A:

:

CC

E

st

z

E.

:

:

As

m,.

(m.

r

,WMW

s

a E

VEU

4

-

J

*

A

u

E2

A

t

Y

2

Es

p

p

:

*

i

A

E

A.

ii

T Pa

^

o

i

m

5

z

H

P.

s

?.

^

-

?WW-MWr

*

$

5

2

:

s

"*

-;

.

Y ET

|

du

14

ia

Ü

;

N

T

t

r4

*

u

lo

YR

r

p

e

u

E

.

s

As

V

"

*s

2

-

T

$s

z

E

ii

*

2

[

m

g*

Y

2

»

*

4

e

EM

"

Aa

d

i*

AC

326

s

d

i

2

E2

d

ie

[2

Is

Va

us

Y

x

M

)

$t

x

280

53

m

5

9

y

g

TOE

o

Q

g?

M

v

2

E

hs

s

H

£2

.

s

9

£

x

3

P

&

N

M

ia

f

*

s

U

RAT

E Am.m.ääwä

z2

À

u

d

B

d.

r

A

iL

*

j

3

D

3*

iE

i

m

P

A

Y

P

OT

As

-

R.

*

x

A:

M

p

N

s

H

j

PU

AUs

u

-

4

2

d

r

3

ES

U

x

^

$UM

X

?

n

As

.

s

u

h

Y2r

n

r

s

B

i

.

VE

n

U

m

x

CX

A

ia

d

z

i

a

a

E

z

t^

t

5

13

i

.

RA

25

d«

:

T

us

u

n

m

ET

£

ä&

vj

5

1

i

tj

h

r

3

i

Es

E

r

M

b

-

fy

$n

E

AT

i

DXf

M

ia

i

z

us

x

R

—

Rn m

J

s

z

d

Vb

d

g

3

u

z

M

d

-

iE

w

m

s

A

p

p

3v

$

Qp

R

o

2

2

j

*

3

"g

I

M

Ka

z

dte

z

s

m

i

A

ET

AE

N

3

D

m

d

e

LU

d

s

12

*

ERE

:

N

r ass Mb

x

Z

Y

EM

X

W

19

18

E

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

ARS SEMPER

7

GAUDENDI

ä

SOLA CONSIDERATIO P

M

-

u

DIVINJE

PROVIDENTI :

o

DEMONSTRATA

SN

al

P ALPHONSO ANTONIG

BUDIOC d

DE SARASA

2

SOCIETATIS JEsu

ALMÁE CONG'REGAT JONI-

r

8

MASORI ACADEMICA

7

B. MARLE VIRGINIS -

Í

; 4B ANGELO SALUTATAE

ADTUTVALVA

6

L/rS

5

J don. L/STRENAM OBLATAsL/zäfz(/

HERBIPOLI

ANNO CHRISTI MDCCLVIII.

s

4

TOMUS I

3

CA USODYASE T E SES as

2

T;jxs Vidue ]oan Jacobi Chriftophori Kleyer

Univerfitatis Typogxaphx

1

4 " Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com