Gi2555-1

Gi2555-1 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

Ars Semper Gaudendi Ex Sola Consideratione Divinæ Providentiæ, 1 s E ts ss RD v ia m ?5 B d DT Y E T. i x * 3j £s x ? E te PESQAS E - ; 3 b j Y 3 A N s D M s s s K s d a ^ d x k x 2 3 * $k a at a 22 EE N 2 X (s OE d d U 3 2 d 255 * : A A TE nl em La 5 $s 7 i s D T m d r . 5 E5j 2 Bb £ X - b s p A WE $3 s 24 PA o A. A- a iE ETA Ed p d x DN 2 P d n U. $ u Es UC us YX A x m d . E E? * A E EUVS A 2858 u) u ;. AE U - i $us i AE » z v 3 23 ES d- :: : 3 E P yas P iaf 2 * u UL o * 3. OP ^ * j Vi 43 ( w s A o » j : x & J * zM g. rOW bes A 253 - x d 5s d - * 2 já i s p Á ^* d 3* d i d A i r : st x i sst x 3 E v E ml i 2 d d . * vé -- " j i DX z. as EE p s ; v E E^ i atl s 2 2 4 s M ET . Em T - : d 2 e d 7 - : 3 A * A * - . ^ RH As D As Gu hj r " A : $ pb » 2 a 2om A E. Eu A z u z 2l C d - MT z x a E TM Es D 2» s 2 x 3 d as DX E aj ?s A $s r x a. z t P. 25 ob At s " oA » . d A. "a $. " & X 2 $s j * s d z m 3 Bu a 1 us - [opr a us N N ^ 3 '. C p* Yi TAT A » n A * pe s 3 VE - j A 2 * i D2 v $u d p É $ T EX Ms Ts 3 $ Cs 4 * * g 5 iU. HO m AR z * Y X -s d s QU E D Ed 3 i: M Ms * A. prx v :| £ * 2 v * t * AT 6 3. bs ub :? $i $? us 3 R lw? E À s i. s -ue i 5 * P o E dj 2 d P Ed - És EE P. À * £ ] 3 z ;. Y AE 25 I E 3 A: Á z 7 y x E X A C $ E a ER i * d ; X - x d i £ E ja 55 A P s o Y * 3 " j t z LR Y (J EE E S $ 2 s. UR - n * d a 3 g*? & u m M Y r 2 i E. A "3 i j A i - : U s : i Ed UA 5 X x d5 d f a ARA i l d d $ IG E s N e». 22 E : s i. o : z E - Y i E7 RE T a ^ b &l . d. A S * T. Y t r ) E B. À 8 i ery: Qu - r n : - x x x D T a s - * E p Y X x R A x A x TE P x d A . i E m est. -- À $ es d DEN. hs d as Bo WE . m d R EE g E VE m * M 2 ^s z p z iA 2 2 um E N r * COT $d - iC 2 n * 22 i ss s s i. j $ s " w Y x i. ? 2 A 4 U: 2 E m e 2 p um ? N ib N R ié x d i H $ 3 x E s. x g f—; x - d u 3 j , (qUS i Bu M AE E Ti 3 LA i ä Wt 3 x . * - TEWO p v p o ^ A. C E (s as a v 3 A 3 A - ia 24 r j . L 21 E 3 $ x s t dices A . - IX DN 1 : s 7 : Xv 5 £ m N E " X v * d fe : s A : - * u n us 2m es 5 x x s , $ i U: ^ * RE - /* d É m 3 s E 3 z t v : d z Es n N N h od S E ": & 2 . d i * : t D 6 A. at - H 3305 D À A , AE 5 N a ia r A E 4 v n Ms : lÉ 2* R ^ 2 A. E * 3 ia 2v TOU I2 N x .f As p H a $) A 24 E du A s d . 9 *f d z d x 2 p RA :.1 G s Ea J.:: $g 2 x w 23 * $ v AE LP VRSuD * oX um j j t j« d 2 * J i j 5 " * y; & 3 x e » Pa s M A 14 A PX z i H M * NU d iS V ESS a h A a ^6 . 2 d B - Ms . $ C d . R 2 s d s $5 i a FR 2s z MA AU " esd. d & 23 x i v d Es . " a NRLOS u 2 D d n : 3 d £3 E * UM d . Ia 2 nos O E x 5 . P S u 3! j s * COR T z A Y t $x z z X ee S 2* f X LE w z i 3 Ts x &t r 5 x 25 P AEUE x sb ? - * i vt 2 h AA d AE x n 358 aA u x UR UC LC " " jl & AU i a2 É C a . i us r 1 - " us A sE i E y :;' E. - M w a X s " [X i X ( i E x s A « s . A A x EXS N : d $ n :'. a &Y d D o E d L: * s s TOE f;ä j u x $- j ( a Em ^ z " w A u - X A 21 E z D. s t * d- : - a 5 ; T REA A o * , 25 5 x n as i Y i^ :5 x N i v 3j hr E À :; 4 - : U. $: N x i u Ü x Ti 2 " aC a AR J n x 5 d As * " M m ^ - M us A^ r 35 . T ^ A R Z 3 - i : * " x $: "s 3 Es TR a j s N S A * s A des: X t d 2 s E N * x : a^ É d n D g - E ET As - 3f e. s a Es $ Se r z o s m v 7- o Bs V E A * x* * . Em " x m x p R 1* dc s B i E 2 O du a I^ ? » RE x ^ T £ Dd LR t E * Á UM u D x - 2 PA R a CO j s i ; ?^ " 2 d s ( s 65 B ( i. K k: P C Dd Pj k 54 d J Pje AT z 2 as z ^ 2 7: U ii i N P ARA 2 z. E A X A R m o E. s A zi a "t z rn - a D s A Y T iU xv 4 3 3s Ls G E TE $- ;; z EM 2 U r fs TEU m l G* A ERE 2 M e E sE ^s st ia - 3 x s x D ia E * * X * d A. o VOA s d z à : & i s * T - Ab "i VAX z E u A d A A L ?. d- ER PX HOW x $ 3l j i - i. R o . t [- - s d Aeg od m x Á - TMRURT 3 s : " " i x £ d i A us b t T « N P - 5 E i ts $s TM x i* : d v MA * D o : u $ m J ^ E x *s E Y 3 N b AA i UE i EM 3. As rr» A : d AOK d E Á zE s ^oy H x v - a s f E v r i *s E * x " Hs 2 A d d5 de Z x UE 2 u z A d * '; u Y o x G AE i E r * U h s uh » 3 i » AE AE n . A LVR d s s s: E o "j s » Ls a . Es od E a. » ia ii s 24j Yoe EE E. OU i 1 zM t * ;; " N 15 sE j s E E m : . x ï: ; N ne N d IH i É t u^ z AC x AE d Y 2 u um T * "d - E » i M d. * E 2 £ jj : v 5 d z zi i. d m. f d . s A j [ 5 z j : $ 7s Ms : X t d d Y ET x - $ss s P 6s —— z odl RRR — - € ROU ao * P DT r $N - — E IU c——às xx NSSS er BM — —— Á - ARS SEMPER GAUDENDI SOLA CONSIDERATIO E DIVIN E PROVIDENTIJE DEMONSTRATA P. ALPHONSO ANTONIO nE SARASA SocixrTATi1s jxsu RT ALM.AE CONGREG ATIONI MASORI ACADEMIC/E B. MARLE VIRGINIS B ANGELO SALUTA ATE — zeUrL 77,, fm& A. STRENAM OBLATA 77 d 7&0501 x HERBIPOLI ANNo CaunisTI MDCCLVIII TOMUS I. SECRIGOD)ASIT EE as7 Typt: Vlduæ Joan. Jacobi Chriftophori Kleyer, Univerfitatis Typoglaphx lt D -al2 REVERENDISSIMO, PERILLUSTRI PERQUAM GRATIOSO DOMINO ; DOMINO . OTTONL PHILIPPO, ERHARDO, ERNESTO GR OS DE ET IN TROGGAU ECCLESL/E IMPERIAL BAMBERG. & CATHEDRAL. HERBIPOL. RESPECTIVE DhCANO CANONICO CAPITULARI REVERENDISSIMI [ CELSISSIMI PRINCIPIS EPISCOPI BAMBER GENSIS ET WIRCEBURGENSIS CONSILIARIO : INTIMO zT ECCLESIASTICO, | ET LOCUMTENENTI HERBIPOLI, VICARIO IN. SPIRITUALIBUS GENERALI, REGIMINIS ECCLESIASTICI BAMBERGENSIS, li NEC NON MAGIQTRATUS URBIS, ET li COMMISSIONIS PUPILLORUM PR/ESIDI, U CONGREGATIONIS | ACADEMIC/E MAJORIS MARIANJE PRAJEFECIO *s REVERENDISSIME, PERILLUSTRIS, ET PERQUAM. : GRATIOSE [ ] DOMINEDOMINE Je $ ET I N N N 7 , E 254 z D ET —2 H j N NSS ääö (Q, POLI lzzz*z):m pro qmore m&t&(&uü ALb D D. Sodai- Jut '-þm fzii: Xenialem ibel- M ET hun Mariana. Congrega- Tij 7i0 ;7'20/274 ,-Cuun il u- & 9ien X? zuen im jronte prefgere 1 0i - COHOECIHEns ac equum. judicavit. Nam il que duo in Prafe&o fuo or- [ namenta potiffrum fpedtat, E omnium confenfu. Tute re- il - prafontas. . lta enim digni- Tl tatemn amplifine - per[onee | in cum preclariffma. virtute | [ cojzj'zzn&am im e fufpici- Cllp p//// AA vt gmus, ut nobiliffumo ac fer- (i ventiffiio Marianorum So- Va dzz/iwzz Cetui meritiffime 0Uf pm]ïci debuiffe — oideare. du Non bujus hci eft Tuam 3 pluzfibus Profapiam Jangui- u penque evolvere , ex quo Qd prima ferme amplitudinis ij lineamenta inter bosmimes Jj Capiumtur : Qui f £recel- s X 4 Áens lts ac ugna quedam Ü i Judskes amulto ufu perpo- t Ht accedat , me fame «aftum quoddam perfüne li eateroquim q*illz;þïi poti- H dus. . Majeflasque. affluat ! ti Offcia deaique ibja [i grat- &w dia fuerimt ac louge a li vulearibus . femota — uego- ! Fiis , imenfa profe&lo ma- h gnifudo n gnitudo quedam ad priora r decora additur atque . in clientes inde derivatur.. Li- n fnt bantur , intelligis , prevo- m gative tue, o wcm/en- u z"r. Fïzyim namnque ver- borum colom' mdülz Dm' W?l- ng fublimi, /p/mdm natalium, " Officiorum, que geris , con- Jpicuee luci adjicerem , quae f 0TL ETH J X5 omnium dudum obhm "0&244 N Jis ac magnorum Principum [i & ilufrium |Collegiorum p calculis proditafuleeut. — d Ü [j in vem fatis effo, Tec/Je, qui, ] quod Prafecli WUf gTd- ziofe fufceperis, boc ipfó Cce- fi zui noffro Mariano incredi- la bilem quandam dignitatem 7 Jua perfoua conciliaris. ; 4j .N.zzm' !tl Nunc vero virtus Tua at- ] m que m Virgiueam Cetus uo- uI Jiri. Reginam pietas meque i epzþ*()/æ bujus brevitati con- Jf venit, neque ita Rodofliee Tuc cedit, ut pluribus at- p ? zingi fe patiatur. .. Ilam h- tl þemlz'[zma in vem jacram fl zoffram manu tua , Ilam admirabili in omni vitacul- jf 7s [j eus Mariani femm zllzzm ? .f?fequmtz' bomagii Magm g Matris z'zz/law;atiam, il!:sz y ducidiffimis propofiti [anttio- f Tis exemplis, illam flagran- i zfjumo Mariamos | amores ! Z uisinfübditispromovendi, ( ac nequid coutra Virginem IT agatur., intentiffim Ze/ä,. fi h dezzigue.virmmmLMazfizzm'--. - TUn iltm u expïeþ'" ,7277211 in Te imd- igut giue ita palam ipfe fam, ut ii precone aliquo mom cgeds, g quippe quem fama ac Ti 4 —— fola apud. queurcis motitia ( abunde depredicat Ita- ii que Tuce illius,quee 1 omnes tll redundat , virtutis partem 72&6 quandam, id eff, ilam. im tantamagnitudiue Tua pro- Jl j fujam fujam im Tuos bmignif)zä Zem Wuc €XCI'Ceto , Az'þ*z'mz- ( que, quem fhrene loco da- ) 2 , /il)ellzzm gratiofisdTuis Ó dignare obtutibus, ac guani- N bus infcri patere ,. unma omium fodalium cape affe- Qus, quos fiugulorum - qmine Tibi demiffifime defert feque gm;z'o/o Javori Tuo hu- u bumilime devovet atque fu. Commmiztiz pro diuturmaTua jdy 22 ferris felicitate jugiter Tl pwmmm u REVERENDISSIMJE ZHM PERILLUSTRI DOMINATIONI ift IU/E J jert ful Devotifma CowGREGATIO MAJOR ACADEMICA WIRGEBURGENSIS. Ái 'CZETE"RISQUEX | sä;e*' Reverendiffumis , Illu Wï. ais , Excellentiffmis, Perillufiribus, 9 b Pranolilbus ,. Admodazm. . Reve- reudis, Magnificis , Eximiis, Cla- rifpmis, Confaltiffimis , Expertiff- m;i;, Præglqzztzj]ï'hii: , Spectatiffi- - i ?Ai5 , L'Omatz"[wfwf.r. lu [ t MAGISTRATIBUS ALMAE CONGREGATIONIS MAJORIS ACADEMICJE, Gu DD. ASSISTENTIBUS, g n D. SECRETARIO Ü DD.CONSULTORIBUS (f 4]) UTRIUSQUE STATUS Á ECCLESIASTICI r SJECULARIS "j CUM XENIALI DONO D7 [ , FAUSTA OMNIA APPRECATUR : .SODALH;AS AMARIANA, *b OOo( &X - t ü*äïäïäïä DMREMIMUS *f*äüüä**?ïäüfä* m £ S ??5 x( E Qu ( ä&æ PO oU ifiri ü H ää*ïä n *ä*?ïä*ïäüüüäïä äüäüäüäüä* it, ( AKRS ij aj SEMPER GAUDENDI Qua vera quier animi comparauda , ex [ola cenfideratione Provwideutie drvine. 2 quomodo bac uteudum , ad. conforman- BU dam fuam *voluutatem cum drvina (NS TRACTATUS I PROOEMIALIS. (CE, Gaudete in Domino femper; iterum dico DO gaudete .. . & pax Dei, qu& exfüperat omnetrn fenfum, cuftodiar corda veftra, & intelligentias veftras in Chrifto JEfu u Domino noftro. ad Plilip. 4.v.4. - 7. Ojleizdztur grzudzum perperuum , feu. quietem [DUS auimi, etiam im boc mundo comparari. po[fc drtis bujus fumma eft, mon ves [ibi ,. fe /& vebus , prout eveniumt , accommodare : eg u AR boc pojfs , maximam de Deo baleve . opinio- qein ,cujus zutu omnia gubernautur. PRO- UR v a . ARS SEMPER GAUDENDI f(l PROOEMIUM. Turm ne € 86562 Vide tüs; dkAgnus Evanpelii, hoc eft boni efta $p nuncii przco & Apoftolus Pau- lus , gaudere nos vult Audito- dequ 2369 res. Fruflra ergo dubitem ego, pern an e re. veftra fit, de gaudio fermones in- ftituere, quod, feptem dum profert verba, s; bis fuis, hoc eft nobis, inculcat ipfe Apo- uf ütn, ftolus. Neque jam amplius dubito, an in U m hoc miferiarum loco gaudium, & quidem perpetuum fit poffibile,.cum illud mihi per inus ) Apoftolum imperet Deus, faltem commen- frumy det. 0 d An vero imperabit is, aut etiam com- mendabit id quod obtireri minime poflit ? ft nof haud equidem reor. Si vero fieri poteft, RH&a, | y Iti0n Jemper ut gaudeamus, illudque fibi gratum efle füa commendatione oftendat Deus,cur Es me trifti moerore demens involvo? cur me- TOdine lancholicis inhereo phantafinatis cogitabun- hn dus & trepidus, fi leeto & alacri; boneque A fpei pleno coelum datur confcendere ? Ita Müni egomet mecum. Idcirco ftatui gauderé Ql Idem vos prorfüs, & quidem femper. d mecum Auditores ftatuite ;« Qonvenimus u ) faw ambo. io) q Át vero cum SrNEcA, gaudium dices Ct hl( non qfï'e factitium, & lic'e-t domi naícatur , nafci J TRACTATUS PRIMUS. 3 fafci tamen füa fponte. Ita planeeft. Ve- rum nifi me gaudium ipfui fallat, quo pe- ne exilio, artem gaudendi mihi confecutus Videor. Hanc vobifcum toto hoc adver- eft bori tus; id eít; letitia tempore; communicare olus Pa eftanimus. Et ut viam reliquo adventus : Audite 'decuríüi aperiam, illud ápam iodo. Primo quidem oftendam ; gaudium Item ep perpetuum in hac inortal vita comparari qones 1 t verbi poífe; & quod id demum fit gaudium. Se- cumdo unicam tantüm peérverfam opini- pfe Apo- , n m onem, que in nobis ipfis, & non in rebus eít, mutandam effe, ut mutari non polfi- x quidem | mibi t inus ipfi pofthac, fed quiete feu gaudio fruamur ftabili & perpetuo. 'Tertio tan- comimi dem, ut hoc corifequamur, magnam in ani- rigm n ino noftro, de Dei providentia in omnibus W pofü[? fan&ta, in omnibus juíta; efformandam effe icri PO[C ) opinionerri. jj grut Á Erit igi tür hic Tratatus omnitim por- Deus, a o arme to deinceps dicendorum rudis quaedam ad- ümbratio. uod fi non tam clare rem onicibut omnem expofüeto, ut diftinéte ab ipfo pree- bongqr fertim initio percipiary date veniam imbe- cillitati mezeé divina & arcána tractanti. For- j gaudet taffis etiam ea; quaé deinceps expofiturus [dem Y fum, favente Nurnine, aliquám, qua& gau- nvcnlmus dio, quod perfequimur, inducendo , fuffi- " ym d Ciat ; lqcem 'afferent. Qf (ul ; (d As5 &L j 4 ARS SEMPER GAUDENDI l, $. L lot,q optat Optatur omnibur "verum gaudium : opti« Qum um [aue votum , quod in boc mundo po[- — ex n fuimus. apprecari. it D. B ipfo flatim felicis: hujus. Adventus A luranä initio primoque in congreffu , quo mihi vos datur intueri, inufitata & ab ipfa fiqus fn,à jam olim Grecia petita falutatione compel- lare vos eft animus, Auditores. Ubi enim Dim v cetere nariones alis & aliis apprecationi- t qlp bus occurfüm fibi mutuum folent congra- Gteci tulari, illud pracipue Greecis fibi invicem t0bis: Occurrentibus in ore & in votis erat;quo fe- Q lh licitatem . omnem . amicis , apprecabantur; Toyfler Svzrgda Tew xai évxdigew, hoc eít bene agere Dehic €9 gaudeve. Duas certe partes complecti- Cuet ! tur hec falutatio. Verum cum per totum fignif anni decuríum fermones illi. inftituantur; ter. | qui comple&untur primam , qua quidem Tàm q in bene agendo confiflit ; Adventus vero magn( tempus, illud fit; quo nos difponimus, ut Quam venientis in- carne Dei memoriam leti gau- & dentefque peragamus. (quo enim meliori ts d modo recipere poffüumus eum, qui omnis Quj gaudii fons eft & origo?) prima appreca- dlütat tione jam omifía, quamque in vobis credo QUi effe numeris omnibus abíolutam , ad. fecun- ALj dam me converto; vobisque fincerum gau- ium, "j TRACTATUS PRIMUS.: h) 5 dium, & veram letitiam, hoc eft, nifi fal- lor, quod in hac miferiarum valle maxime opratum eft, non cum Grecis modo, (ed [ N W cum ipfomet imprimis magno Apoftolo, udo - ex animo prorfus voveo & exopto, gaudete im Domino [eomper. Adventus 2. Verum inquies, cur a communi fa- lutandi modo jam difceditur ? Hodie certe; effu , quo &ab ipl fi quis alteri fiat obviam, aut felicem adven- tum , aut fauftum diem noctemve, aut bo- s ompel Ubi enirp nam valetudinem precipue diíceffurus ami- recatiotte co adprecatur. Quid igitur falutationes. e ; congt Grecia accerfimus, dií limulatis iis , qua j inuem nobis ad manum funt ? fane fi quis in gre- ca illa arcanum quid, altiorisque fcientize i quo i ecabatith myflerium reconditum putet, certe neque Belgicum noftrum 7aerz vvel abftrufiori Id caret fenfu : non enim. Zeze valeid tantum oomplà* er tORf fignificat, fed & Zene naviga, hoc eft felici- Rimanth ter. Quo quid potuit dici ad vitam huma- nam accommodatius ? Quid optabilius in qus veo magno hoc mundi oceano- fluctuantibus, quam ut feliciter. navigemus , flu&tusque yimus, V hn g eeftuantis maris fuperent dies noftri, de qui- bus id dicit Job, Dies mei ... pertranfievunt jj n quafi uaves *. Non igitur a greecanicas falutationes recurrendum eft. Habet. & 1 recte jis av Belgica leporem fuum :. Beze vale, Bene aut P'eliciter uaviga, nota nobis funt & vota; & d f nomi- A5 um g * Job. s. v. 29. diuty As 6 ARS SEMPER GAUDENDI | & nomina, évxdiupew vero, ut parum dicam; faltem eft inufitatum, dem p 3. Fateor non vulgaris eft falutatio , oxt votum noncommune, Verum ita jam af- fectus füm animo, ut nolim commune effe loqa Dos. & quafi de trivio vorum meum : commu- quo ne tamen vellem fierer omnibus id, quod & VOoveo, Ut autem confilii mei dem rati- onem , dicam vulgares falutationes cur omi- bom Yovgn ferim, Certe felicem adventum apprecari tum, cum jam adeftis, nefcio fatis quid fit; j aut quid fignificet. Adde, quod parum fit, Iamqu felicirer adveniffe, fi abeatur infeliciter; appre At en Quapropter non felicem adventum recen- ter huc ingreflis vobis , fed fauftum difcef- yto mll][iS( füm apprecari foret fatius, & magis ex ve- fira re. De difceffu vero ftatim ab initio fplis q mentionem facere, inurbanitatis id quidem Ya df Clent *effet, faltem id quoque in uíü non eít ho- ; m üt r« j 4. Felicem vero bonumque diem aut nectem,ut vulgo fit; optare non eft animus. Yigui ne d Nam primo quidem magnus facile a me committeretur error, diem dum apprecor, Ule ubi noctem debueram, Noctis enim diei- b Q que tempora a mulris jam fünt tran ofita; T ( & ut Job ait, JVo&em verterunt in y (2 m*, noctes intepras commenfantur, diesque no- UR fo Ftexn faciunt, dum eos ftertendo peragu nt, lt & -*' Job. 17. v. 1. ïj( — J : TRACTATUS PRIMUS. , 7 n dica; & perdunt in tenebris. Deinde neício equi- dem , quid bonos felicesque dies hodie ap- pellent homines. "Vulgo enim ignavi, de- (ilutatio, ' coctores , commeffatores, & ut D. Paulus q jm L loquitur, ventres pigri, & carnis maffze, bo- nune d comfut« nos dicuntur habere dies. Sed & id video, quod cum dueunt in bonis dies fuos, in pun- id, qui . &o ad inferna. defcendunt * ») ejusmodi vero dem rate cur ormi bonos dies, ne jurato quidem hofti facile Vovero. yprectt | quid fit 5. Jam vero, bonam valetudinem , vi- tamque longam & profperam omnibus ut um l; Con- nfelicite apprecer, non arridet id omnino. ftat enim. valetudinem, vitam diururnam, m m m dlfcef & profperitatem non omnibus convenire; multisque nunquam effe felicius, quam cum ypis ex V ipfis datur effe miferis. Hoc fi ita eft, (& 1 3b i[li[io ita effe certo fcio) cur contra mentem con- jj i fcientiamque meam, id ipfis voveam, quo p d ut recte velim, debeo nolle evenire? . 6. Denique commodam fauftamque na- ; diem 4 vigationem ut omnibus in commune precer; t animlü' ne id quidem íàtis mihi adhuc tutum eft. d u* Qui enim recte optavero bene ut navigent; qui quo navigent ignoro ? Quod fi enim finis quo vela dirigis, malus eft & perver- agl fus, malo certe male ut naviges; nec cur- j lm fum teneas. Loquendum eft clare. . Quid verfus navigationem lj inguam , infernum 4 initl- Peragll"ä *onb. 31. V. 1- w 8 ARS SEMPER GAUDENDI inftituis, malo te in fyrtes vadaque impelli, quam ut feliciter tuendo curfüm adeo infe: / m licem, ancboram jacias in portu tam infau- trián ífto. Ar quis adeo infanus fit, inquies, qui Iusqw eo proram vertat ? quis non cceleftem ver- port fus patriam, & vela expandat. & defideria: Tum Optime , tecum füm. Ad celum fi tendis Oner ferio, ceelique rhombum teneas, certe per ficil Euri(a me licer: Bene feliciterque naviga, nihl eeque defidero, Deus obfecundet tam bonis &tf defideriis, & profperum faciat itev tuum *. Tiichi 7. Hactenus bene. Verum illud etiam If, mq confiderandum eft, felicem navigationem; Unt, . non tantum, finem fauflum, fed & irer Ws commodum jucundumque complecti. Pro- Hünfi fectio non eft fémper fortunata, que bono Miqua & optato fine concluditur. MNeque enim Volüb bonam felicemque navigationem inftituiffe inïmi( fimpliciter dicetur , is. qui mille pericula divin perpeffus, tempeftatibus jactarus affiduis; Tnorr poft mille tedia, languores mille ambages- l Q Ális tum fübit. que, tandem, quem animo deftinarat por- Finis quidem totius navigati- Corpm onis fauftus eft ; & fic bene navigaffe qui- m ] dem dicendus eft; non vero bene navigabat Tentyr tum, cum erat in ipfo navigandi exercitio. tentari Male itaque navigavit, hoc eft incommode, Datin qui tamen bene , hoc eft feliciter , navigagi- ütad ( pnem omnem abfolvit, . KR ib * Pfalm, 67. v, 2: 8 [ Vi'q J 'TRACTATUS PRIMUS. 9 : impell 8. Videte quo hec vergant, Audito- ideo If Yes. Scio equidem coeítem verfus pa- m ifat- iriam, curíum vos omnes inflituere; peni- pies, q) tusque confido, vos tandem feliciffimum (lem v portum ingenti cum gaudio fubituros. Ve- defiderta rum illd etiam fàtis perfpicio, navigati- fi tendt onem ipfam plurimis admodum efle. dif- certe p ficilem. Primo enim multi funt, quibus ii nil mare hoc, quod emetimur; agitationum vi, m boni aérifque marini falfüpgine, naufeam creat fto- u* machi totiusque corporis languorem. Mul- jod enatt ti; inquam , in fummo faflidio vitam tra- qtiondt hunt, ad coeleftia naufeabundi, triftes ob iti- neris diuturnitatem, ad ventorum incon- d& t ed, D ftantiam vehementiamque pavidi ; torpidi; inquam, fegnesque ad omnia, ob fortunz ue bono qie aiit volubilitatem ; cafusque adverfos, qui ab inimicis modo, modo ab amicis, modo a | inüinüffe j CfiC l divitiarum cura, modo ab inopia, modo a morte, modo ab ipíà vita, inopinantibus ni- ; amdujs) hilque ejusmodi expectantibus obveniunt. ambaee Alios ipfamet navis, annonzque, hoc eít g p corporis, in quo navigavimus, cura admo- D yille QU dum habet follicitos ; fragilitatem ejus ve- rentur, quod non morbis modo, fed & pv eyercitü tentationibus, que ex carnis mifera com- paginatione exurgunt, ita vident obnoxium; ymmot utad fingula momenta, aut corporis nau- fragium, aut, quod etiam eft maois horri- bilg, ipfius anime e xpeétari merito poffit. A Alios ^ X1Oo ARS SEMPER GAUDENDI Alios:denique video, quibus miferum valde - Vento faftidiofumque in navigatione obtigit con- £te fortium. Cui enim cordato homini libeat d g cum aleatoribus, commeflatoribus, conten- Vota tiofis, quique rixis & clamoribus omnia mihi compleant, in una eademque navi diutur- f nam aggredi navigationem ? Er tamen id medi etiam nolentibus & incautis contingit quo- cells tidie. Certe querelis paffim domus perftre- tiong punt eorum , qui aut infelici conjugio co- frex .pplati, aut domeíticorum mifero contuber- a nio, aut invidorum vexati vicinia, aut con- Tete m fanguineorum atque adeo liberorum non raro moleftiis irretiti, neque eorum focie- tatem poflünt excutere , neque eriam diffi- cultates ex morum animorumque diffenfi- Gu one oborientes füperare ; quod fàne mifer- (f rimum vivendi genus eft, áj .. 9. Cum itaque tot agitatriones, tot tem. peftates, tot pericula, tot tzedia videam paf- im occurrere mundi hujus mare enavigan- tibus, que iter alioquin optatiffimum cce- 10 lum ver(us, moleftum penitus reddunt ; tri- fte & faftidiofum ; an melius aliquid optare É poffe videor , quam bonam, fauftam feli- Qum [ cemque navigationem , que non tantum Jüex optatum portum confequatur;fed & in ipfo Tem p etiam mari expedita fit , jucunda, fecura & Iftse tranquilla ? .Hanc certe vobis apprecor, RTR eum gaudere vobis opto. At quia vota in [US )[m vens DI "TRACTATUS PRIMUS. Il mum valü ventos facile abeunt, dum mera vora funr; bgit u certe artem ipfam (artis enim virtutisque min ls eft gaudium, non naturz) qua mirifice ad 15; CO vota mea in rem deducenda faciet, ftarutum bus om! mihi eft yobiscum communicare ; qua in- qyi du ftru&i illud demum confequemur, ut in p tamen i mediis mundi hujus agitationibus & pro- tinpit u cellis, jucundam tamen letamque navipa- s pertn tionem poffimus inflituere, ne quidquam o o frendentibus adverfitatum ventis, dolorum- j onubet que & triftitie nebulis, quibus ad fingula j &U (on. pene momenta exponimur & infeftamur. orum non um ( 6 IL enam iil W diffenfv Gaudium. boc , in quiete. animi. confifleve, Lfane m,fï' Offenditur autem banc quietem in medüs mun- di fluGibus poffe obtineri mutata tantum; g,t quam de vebus babemus ,opi- iidem ^ dvione, T fimum & Erum ne quis fefe fpe vana decipiat; IOTV aut falíis pollicitationibus deceprum eddun[ )m' ]uid 0 p[ä(t fe expoftulet , alia dum temere expectat; uflam ; J quam ea qua promitto ; id quidem ab ipfo jam exordio admoneo; dum Gaudendi ar- y nf iginil tem profero, non de eo gaudio fermonem inftituere me, quod vulgus, gaudium exi- , (ecutt reCOFu ftimat, torumque in rifü & cachinnis, in jo- cis jucundisque collocutionibus; in feftivis j v j yo ^ enis i2 ARS SEMPER GAUDENDI denique faltibus & delectabili fanguinis; corz qui;i porisque rotius conflitutione confiftit. Nam fier Ut SENECA ; imo & experientia ipía teftatur: tür Jf bilavitates nom implent pettus, fed fron- que. zem vemittunts leves funt, mfi tu fovte qudi- infini cas iluim gaudere, qui videt.* — Minime gen- invid tium : Hilaritates iftze corpus afficiunt; non Tnen( mentem; in fuperficie carnis harenr, non infd; peuetrant animam ; inconflantes fünt, non fefij durature diutius, quam fuavis illa-fangui- lat nis conftitutio, blandaque humorum ctitil- Ti lantium agitatio perfeverat. Animi gau- l[ Q dium eft quod volo, intimum, folidum, qodo conftans. Et ut SENECAE verbis utar : 7Z:- tudinis "us debet effe. alacev , €g fideus, €9 fuper ommia tentati evc&fus. Mibi crede , ves [evera eff verum gau- gnüinis dium,**. 'Tunc autem verum eft & perfe- fellat j &um, cum animus quietus eft & inconcuf- &is & fus, omni tempeftate. major ; fupernatans; dereli imo pradominans difficultatum omnium tranfo fluctibus ; periculorum. adeo fecurus, ut m inter medias undas iis ne tahgatur quidem; Tort Talis neque perturbetur orbe concuffo. Qüod li ef? fapientis animus , inquit SgzNECA, qualis Fütür c mumndi flatus fupra. Lunam s. femper. illic. [eve- lum uum efi:*** nam quidquid comrhovere po- 12 teft, longe infra ipfüm eft. . Gaudium ira- um N que perfecta eft quies animi. dom Qui I1.Si paudium quies efljinquies,jam certe Ya 5-cm£ fl« quam in manu noftra non fit confe- Omn qui, E Ep.23. ** ibid. * l(-—-(- EP' 59. CUm&m VO 'TRACTATUS PRIMUS. I3 inis; Q qui ; neceffe eft confiteri te. Quid enim ? qui jf Nar fieri poteft, quietus ut quis fit ubi moven- fa tefttur tur omnia ? fi quieti ego me do, quiete- fl f que quaro vivere ( & quis id non qu&rat!) infinita fünt eventa quae' me turbent : hinc fott ju)» nime gt invidorum honorique detrahentium linguse; ciunt, mi mendaces, proterva ; difcole : illinc. bonis rent, Dot infidiantium injuftee lites ; binc. mariti in- fünt; not fefli jurgia; illinc uxoris infanientis deliria, fr fngt liberorum etiam perfricte frontes. Modo m t morbi, modo mortes chari(fimorum infe- yimi Qdl« Ílant amicorum ;-modo bonorum jaétura, folidum modo- commercia intercepta, modo egri- tudinis moleftie , modo diabolice vexe & ur; A jpar ommul tentationes bellum inferunt ; modo ipía fan- erum pu guinis melancholici conftitutio fübtriftis in- fefítat ; modo ab amicis maximeque conjun- :&PCI" ngool €tis deferor, modo ab ipfomet Deo videor derelittus , & fic inter tedia plerumque ernatgns; otmniu. tanfigitur szortalis vita. Quod igitur gau- curüs, U dium ; fi gaudium quies eft, habere poteft 1j mortalis animus, ubi nihil in hoc mundo eft; ; quid l quod.non.moveatur ? & vero niíi move- Q. Ti T rentur omnia, mundus non effet hec terra ; Ch coelum foret. li 12. Audio querelas, & quidem gau- ovett p* dium I* dium non pofle dari contendis in hoc mun- do, quia numquam dabitur effe quietis. At vero hoc ipfum pernego. Fateor quidem omnia moveri, qua hominis animum cir- (ir con* «umílant, animum vero ipfum quicícere " qh IUAA ) 14 ARS SEMPER GAUDEN DI tum non poffe, id vero eft, quod inficior, endi Urautem rem percipias : an id mihi quif- enti. piam negaverit; fornnüm a navigante in medio mari capi poffe; ubi nihil tamen eft; dias quod non undique moveatur? certe aqua cida curfü & aftu rapitur, venti circumítrepunt, Iem epibatee transcurrunt undique , apitantur re- füt ( mi,; navis nunc huc; nuric illüc rapitur; na- meft vigantis corpus movetur r roüt agitationis eftt fert impetus : denique ni 1 movearis, non Holl naviga$, & tamen numquid tot iriter tmotus üm ; fuavillime flertunt ve&tores ad horas pluri- iund mas, & fomno porrectis pedibus indul. 1 f gent blandiffimo perpetes nocles, tempe- Weuty ftatum fecuri, & extra metum pofiti ? Cer- ique te periculorum fecurus altum ftertebar in quiq navis carina Jonas,* quietusque capiebat deran Íomnos tüm ; cum epibatae reliquique ve- b m €tores omnes , tempefítare ventorumque vi fiérün devicta arte, laffa fra&taque cum animis ab- Cühjs j jiciebant corpora, mortem quam pr& ocu- peticy lis habebant pavidi ; in fingula expectantes Dote .pl momenta Omnia hic turbata video prae- ter unumi Jonám. — Dormit;inquies. Hoc fi fellg eft, quod volo, ipitur quiefcit. An vero Jamüï'l quietem ; quam íomnus tot inter acerbos E motus dare poteft corpori, tu fapientis ani- Dittemm ino detrahes ? neque virtute acquiri poffe tht r cire- Tün yo * jon. x« 4ines?; NDI " TRACTATUS PRIMUS. 15 ( inhco: eredis, quod ipía laffitudo corporis dormi- mili qu enti- fepiffime concedit ? vipatte l 13. Verum cum de navigantium me- tanen d dias inter tempeftates quiete & fomno in- certe ag ciderit fermo; lepidum fàne eft, & non abs Tltep re mea id, quod narrat Famianus Strada in Itanturt fua de bello Belgico hiftoria. —Cum intu- pitur; mefcens prater morem Oceanus füperatis iitátion! effra&tisque aggeribus bonam Zelandia aris, o Hollandizeque pártem, totamique fere Fri- ter imotu fiam magna pecorum hominumque ftrage yas pl inundaffet Antio 1570. & hormninum quidem us indue in fola Frifia viginti millium : pacato jam S, [emge' utcumque maris furore, a Magiftratibus un- fi ? r dique emiffze funt cymbee excipiendis iis; veteba i qui colles arborumque fummiitates con(cen- ( capiebal derant, ne tempeflatis vim primam elucta- ti, mifera perirent fame. Inter alios inve- quiqx v yuriqie " nerunt prope Snecam in colle infantem in cunis illac cum fele advectum, & quidem 1 animis nprd 0 periculi tempeflatisque unice fecurum ut- pote placidiffime dormientem. video prï 14. Magnam mihi puerulus ille cam ües fua fele cogirandi dat. materiam. Id enirn jam inquiro, an non infantulus is eeque ac At ter 4 reliqui de pápo amicos , & matrem fortaffe atremque amiferat ? an non & ejus cafa Jen r;dt poiï flu&ibus fübvería? an non & eosdem unda- qum j rum vortices, ventorumque paffus eft tur- bines ? an non undique jactatus in cunis? & t quid -16 A-RS SEMPER GAUDENDI o COn quid tam pronum fübverti, quam cunse un- dis innatantes, non dico turbato ventisque phant; quiden agitato mari, fed etiam maxime tranquil- lo ? Qui fit tamen, ut puerulus hic non fàri p paum horruerit ? Eo quod dormiret, inquis. Au- dio ; fed id rurfus quero, dormire qui po- Veretu llà tg tuerit tot inter turbati maris aérisque furo- res, preefertim a morte cum vix digito tranf- CODjen longe | verío abeffet ? Nil mirum reponis tu; pe- ricula, qua' . undique eum circumftabant, efm Cminj ignorabat puer, neque ulla premebatur Tüm jan phantafia prafentis mali,|» Optime philofo- f ex pharis. Verum vel ex hoc refponío con- Tepitu fii volo ego, veriffimum proríus eífe id, (C r quod Epictetus more fuo do&e, & brevi- Venire, ter dicit in Enchyridio : Zomizes turban- zur 102 vebus, fed quas de vebus balent , opi- quisves Ventur zgionibus. Neque hic eft; quod refpondeas. Etenim puerulus hic aures habebat, quibus QUs tl LA infános ventorum aquarumque tumultus perciperet ; fentiebat cunarum agitationem tj j minty | fine dubio ; non enim toro tempeftatis tem- pore;, quod diu tenuit, dormiffe eft credi- &em [ bile; vigilavit aliquando , & . nihilominus jam E in fomnum potuit redire: ubi tu quisquis j Q6 n eS iisdem in cunis conflitutus , non dico Íomnum, fed ne fpiritum quidem pree ti- Wa Ilj iore potuiffes ducere, neque adeo marina aqua, quam fudore defluxiffes, — Quid hoc- Veto : «c demum rei eft ? unde eodet in pericu- mUH(lo 1 lo TRACTATUS . PRIMUS. | 17 i lo conftitutis tam difpar animus ? ex fola Tuiaiud Illud ventisqe phantafie apprehenfione difpari. quidem imapinabatur in. cunis folitus agi- : ag . * aut cérte s hi n fari puer, a matre agitari fe parum penfi habebat, a quo tandem mo- iquis Ài veretur ; fallem fomni cauíà erat eadem ire qupe Àlla apitatio ; que' te in angores ultimos sque hr conjecifler, hac. tantum ex cauíà, quod ipto t longe aliam hic motus in te phantafiam nis tu; « efformaffet, & aliam rur(us phantafia di- umlb Ícriminis exiftimationem. Itaque . pla- yemebatit num jam eít, perturbationem animi non d philofb- tam ex rerum extrinfecus adyenientium onio d- firepitu & tumultu, quam ex illa, quam de is dl hoc tumultu & motu habes, opinione pro- , &on venire. O utinam id bene perciperes; quis- n tl quisvés o homo, quis fit, cujus nutu mo- b(lþällf ) 0[ , ventur ea, que circa te füunt, omnia! illud- refpontes que tibi ferio perfuaderes , a Deo moveri bur; qiià te; ab eo tamquam a dilectiffima matre i2 - ( £unis infantem. agitari, obfervarique nihilo- piradond minus fumma cura! ah quam pacatus qui- sls etem.caperes medias inter tempeftates ; qui T jam ad fingula perturbaris & expavefcis! jhilommts 15. Verum hoc jam prius ago; peto- ü quisquïï que, ne mihi poft hac dixeris te mille tem- eflatibus, mille difficultatibus, mille zz7o- np^ h Hs -opprimi. unudique. Falfüm id enim e0 gt vero eít; unica tantum difficultas in hoc llid ho mundo. füperanda eft ,. aut corrigenda, aut ii pericll: .. bene figenda ; unica, inquam, tua de rebus opi- 18 ARS. SEMPER GAUDENDI opinio & phanrafia : ea fola eft, que diffi- tte cultates omnes in domum tuam invehit. quo Fateor mille, imo infinitas res eíTe extra te coní pofitas ; cafüsque inevitabiles , humapam ipf phantafiam opinionemque commovere qui frd) poffint ; verum id etiam jam affero, hanc &de immotam pacatamque continere fi poflis, caul licet furfüm deorfümque volvantur omnia; tea quz te circumftant, licet in te fractus illa- p batur orbis, non magis tamen commoven- di f dum te, quam is, quem dixi , commotus ti: [ eft infantulus ; cui dabatur effe quieto, & &lto fuaviter cunis indormire orbe concufífo. m 16. Alterum eít , quod in hac hiftoria fed T cogitandum occurrit. Dic amabo; quod fi enim pupulus hic e fomno forte evigilans, ocel« 4 f losque aperiens, matrem inquifiviffet ecu- ipit lis, nihilque nifi felem vidiffet e domo fu- Ott per ; interim undarum vortices circumfpe- tafia étans in lachrymas vagitusque refolviífet Inot ora & oculos, an id flenti puero profuiffet? ll ( an citius quisquam opem attuliffet; aut ob- tuliffet manum ? haud quidem credo. Et prel quid fi medias inter undas fübverfz cuns infanti communem cum ceeteris attuliffent trah ii mortem , nonne fíatius erat optabiliufque ib puero, fic fine mortis apprehenfione fuavi- Tror ter emori, quam poft longas eluctariones füff magnosque terrores undis tandem abfor- Dl beri? fine dubio inquis, neque dubito Fgo; fétro Vl 'TRACTATUS PRIMUS. 19 que dis tamen idem malum intuliffent aque puero; n inve quod adultis ceteris, qui cum fümma fua [e exa t confternatione & pavore funt extinéti , re Turmana ipfa adduxerunt. Rurfus ergo patet, non Vovere malum exteriüs adveniens , nec mortem fero, hi adeo ipfam angoris perrurbationisque effe fi poli caufam ; fed eam, quam de malo, aut mor- ur ornt, te concipis opinionem. Suaviffima fuiffet as il puero illata mors, qua tamen adultis acci- mmoye dit formidanda : & tamen iidem erant ven- xomrmoti ti; éadem aqua; eadem rmortis cauíà, atque quito; adeo eadem imors, idem omnibus malum, )ncuio. & mali caufa exterius adveniens. Sic eft, sc hifort fed non eadem erat mali apprehenfio : puer 0, qUo l enim opinioni illi fuiffet immortuus, qua fe lans; 0 a matre, aut certe ab amica manu credebat yifer od agitari ; ubi adulti quidquid in imorte efl : dotmo horribile, fibi dum undis agebantur, phan- al* ] tafiía depin cebant, Somnum denique iu gefolni motu fibi ängebar p uer, adultus mortem; M En omnem perturbationis caufam. ; , at 17. Itaque, fi ipfis quoque adultis ap- yeo. ! prehenfionem illam mortis potuiffemus dez etfe a trahere five fomnum arte aliqua in me- diis flu &ib al us conciliando , five etiam ratio- uabilul nibus perfuadendo,; vortices illos, neque jone l1* mortem ullo modo nocere poffe ; ( vero ar u falfo non id cure eft, modo perfüafero, phantafiamque , quam de mortis in(lantis jbin ( ^ terrore concipiunt; penitus dilüero) nonneé à P tam aó -"ARS SEMPER GAUDENDI- ram fuaviter mortem oppetent, mortem «W & n ipfam agnofcentes, quam puerulus ille cum mortis ignorantia ? & rurfus nonne tam do íecuri medias inter undas cum fluctibus lu- qu& | €tabuntur, quam íecurus infans ille in cu- quiel illen nis ferebatur ? Indubitatum id mihi qui- dem eft; nam medias inter undas agitato, Quel Ín nunc in altum projecto, nunc in imum de- je&o corpore, habebit 2gimum . fidentem men) €2 [empev. eve&tum. . Floc autem nifi fallor, que dl eft animo quiefcere ; & tandem . fic quie- &dmon Hoc quidem obtineri fcere, eft oaudere. Itdtf, OOT Ro(ïe ; Jam .oftenfum efít. Gchitn & qu ^e - TTE iem t domin; Opinio autem , quam precipue oportet cor- vigere, ut quietem animi obtineve. poffrmus, eft lmdisqu (mits quod uom Tes wobis , [ed wos vevum eventibus T0n aj ccommodare ,fic ut velimus fievi debeamm 4 MU omnia pvout fiunt. DN Aulatim artificium detegimus Audi- Ion V 18.[) tores, quo gaudium, hoc eft quie- Tautis tem animi, procellofum mundi hujus mare o falutantibus dabitur obtinere. .Quietam in- ts flituere vitam omnes percupimus : hanc ve- It ro ut obtineamus , omnia volumus ptius quieta effe;qua. nos circumfítant , multum tepit quief Íolliciti ut compef;amus fingula, dum qui- eta üqug NDI TRACTATUS . PRIMUS. 2I eta volumus omnia. . Verum miferos nos t mortet us de cu & infipientes! an. non attendimus hoc pa- Donne t €to. quietem obtineri non poffe , cum ea, luctbosl quz prima omnium inter animz porentias ille in a quiefcere deberet , phantafia, follicitudine illa. nimia femper excitetur & perturbetur? mihi qi ls agitt uafío diligenter ad hoc attendite. [e] uod imum d fi in navi ad fomnum tibi libeat laffa jam n fiena membra componere, an per tranítra foros- aifi fl que aíliduus difcurreres, omnes & fingulos | [ic quie- admoniturus, ut filentium bene magnum te- m obtineti neant, nec verbum hifcant, ne ftrepitu ex- orto tibi fomnum interrumpant ? Credo cachinnis exfibilandum te, id fi faxis, imo & convitiis impetendum, quafi qui aliis; idem tecum, in navi jus habentibus, velis dominari. Nihil de compefcendis ventis gprtt t undisque dico ; ftultum enim foret, fi in- oftmih j domitis his elementis velles lepem ponere; 7 eventigäui non alia lege dormiturum te, nifi ftrepitum jimus f omnem.ponant; & molliter abblandiantur navi Denique ridiculum pror(us foret, fi non vectoribus modo ventisque; fed & m A* y d nautis, & epibatis filentium velis indicere; edicereque, ne rudentes moveant, ne vela hoj Juietim ? transmittant,:ne tranflra obambulent, ne remos agant ; nimium hec omnia excitare ; hr mus ( ftrepitum, dormire debere te: & nifi quiefcant omnia, dormire neque poffe; neque adeo- velle. Magne certe - vir- dun ( u tutis b 3 g 22 'ARS SEMPER GAUDENDI tutis patientieque, quod non folent, epiba. ORE te ut fint oportet j fi non egregie derifum; m contumelis etiam impetant , jubeantque tus ef agere , quod libeat dormientem, aut vigi- lem, dum ipfi rem communem agunt, re&is 19. Ruríus, fi. hoc modo explofus in peri ima navis defcenderes , pallioque te invo- epo. luens in fomnum membra extenderes ; Q0dn omnes interim phantafie vires ad cooitan- 7it,| dum explicares, omnium , qua in navi agun- ür n tur, rationes examinaturus ferio & expen- tf in füru Q L] videlicet , an non nimia viatorum L00 j multitudo navi immiffa ? an non pondus Íd t& nimium, quo carina vel dehiícat vel depri- linunt; matur ? an naute rerum fat gnari ? an nau- modr clerus gubernatorque recte dirigant ? &in- lm V tér has cogitationes ad minimum navis im- Cnds pulfüm clamares illico : perimus , aCtam eft, Que in vada impingimus; an heec demum vide- ti? tur apta fatis ad fomnum captandum infti- & fi tuta ratio. Denique íi navigatione futura tibim diuturniore, etiam de annona coeperis. effe tibi ; follicitus, an fufficiat ? an bene conferve- rim j tur? quid agendum, fi deficiat, & quo de- Wnqi mum modo capitatim diftribuenda tum fit ? tut, | àn tot curis implicitus fomnum. oculis ; pire quietemque corpori poffes inducere? Nul- pici lo prorfüs modo. Quid ergo confilii? hod nullum füpereft, nifi primum curas illas plane abjicias, phantafiam compefcas, quee ol onge NDI TRACTATUS PRIMUS. 23 lent, p longgï magis quietem interpellat ; quam je denifn omnis ille, qui exterius circumftrepit, mo- jubeagi tus & tumultns. Manifeftum id quidem , dlüt Vi eft. Alios enim vectores paífim video por- l 6gUHL re&tis pedibus altum ftertere, iisdem tamen explofus l periculis eque expofitos. Neque miror je te.1ne ego. His enim, quid alii qui in navi funt, itenderes apant, nulla eft curatio ; tu vero curas om- ( coziti nia, ventos illi lu&usque rapi finunt pro- nav gt ut feruntur, fatis gnari; eorum motus non ( exper- effe in manu fua, fruílra iis fe iraíci; tu viatorum vero pro tuo illis libitu velles imperare ; i pondus fed temere id nequidquam vis. Viatores ve depti- finunt agere res fuas illis; certi nihil eos ad- i n Dd modum mutaturos fua cauía: tu iis mo- ;ant? ( dum vis ponere ; &fruftra cum ponis; ex- candefcis. Illi de nautarum gubernatoriss j naViS Jf um d que imprimis arte fecuri, eorum fefe peri- ti& committunt; tibi fufpecta funt omnia; m i xdm 1 & fic te ipfum inani cura exedis, quietem tibimet adimis ; atque adeo navigas anxius; oy, fi ( efiS-e ] tibi aliisque permoleftus. Navigant inte- rim reliqui foluto animo ; & fi moventur : ul &qu* undis ventisque, minime tamen permoven- tuf , utpote quibus alacer eft auimus; €? fem- hum m. 0 ul per eve&us, fatis confcii, interiores illas fu- fpiciones curasque; nihil admodum ad com- ere? N modiorem navipationem fubfidii allaturas. ; coil 20. Hoc in (chemate rudiora quaedam curts l enta pofüi artis illius; efc$s Ü gbfcurioraque lineam 4 quam h 10 24 ARS SEMPER GAUDENDI quám penitus defcribam, quaque optatiffi- dl mam quietem inter mundi hujus procellas bene dabitur abtinere. . Ingemifcis non raro, fat DUt Ício ; altumque trahens füfpirium, fieri ne ni; poteft, inquis, ut zumquam hic qui&s detur, eft do ] & ne unico quidem folido liceat gaudere die ? At vero interrogo ego, quis demum diabo Catm i id tibi imponat, nifi pervería plane, quam animo concipis, perfuafio ? quis, inquam; Oi fi tu nolis, quietem invito adimet ? Rides df hic tu me, fat fcio, & nihil non obftare tranquillirati tue afferis. . Quid enim? nihil non movetur in hoc orbe, inquis, ne ca- lii lum quidem ipfüm ftabile eft; movetur in fetipi horas & momenra fingula, & me immotum Jetmo vis pofle confiftere, ubi circa me moventur &nim ominia? mutantur omnia, & me mutari potle non vis? quod fi mutor, quod fi moveor, [un fane non quiefco. Et vero mutationes re- Thus rum quis nepet, quibus res perfpecte quam funt , quasque oculis intuemur, & ipío' ta- £riin u eheu nimium experimur ? modo dies nií eft; modo nox : , modo sítas letam Tum frontem explicat, modo ingruir triftis hy- Vs f ems ; modo aftu, modo frigore adurimur; Pin modo feren eft aura, modo pluvia; mo- dlno do fortuna eít profpera, modo advería ; mo- n Tif do bella inftant horrida, modo blanditur T dubia pax ; modo in homines fàpientes in- U cidimus, modo in difzolos & effroenes, mo- Q NDI TRACTATUS PRIMUS. — s; Je optui do laude, modo injuria afficimur ; modo * bene , modo valemus peílime . modo ad l5 proceïks n fjl nutum fluunt res, modo peffum abeunt om- m fier nia; modo conftitutio ipfa . corporis vivax juls deny eft & alacris, modo dejecta & gravis ; mo- do Divinus favor me profequitur , modo t pauds jis demut diabolicis impugnor technis: ut paucis di- cam omnia, modo vivo, modo morior. lune, quit Omnia demum cum in motu fint; qui tan- ? Ri dem fieri poteft; ut quiefcam ego? 9 obl 21. Perbelle,ut tu quidem reris, attu- nim ? nihi j, E G- liftà hec omnia. Verum id ego clare jam yovetur in perfpicio, idem prorfüs tibi effe moveri & jmmonm permoveri ; turbari & perturbari. Neque enim illud contendo,,in hoc mundo nos Snoventu pe muit poffe confiftere fine agitatione ulla; aut mo- tu. f mot Fieri id nullo modo poteft, naviga- ius fíat fcio ; neque aliud eft vita noítra; jariomet et quam ut recte Patriarcha Jacob ait : Pere- grinatio fane gravis. Quid. eft mundus; D t mod ( nifi mare magnum undique exeftuans, in- numeris expofitum ventis & fyrtibus ; Na- fs 1 [ [['i[hs ?" vis eft respublica, navis eft res domeftica, privatusque unius cujusque ftatus & con- : adlll'imm; »e 9. uvi; P ditio ;; neg fieri poteft, ut non cum pro- mifcuo hominum genere in hifce navibus verít; blandi conjun&dti fimus, cum quibus neceffario vi- i hujus enavigandum eft mare. — Velle au- jen tem B; gne» | 26 ARS SEMPER GAUDENDI tem,ut nihil horum nobis obítrepat , aut fiata Qquietem interpellet, id quidem votum va- Wj en reim num efít, nec fperari quidem niíi temere quod poffit. Et licet nullum aliud con- quod tubernium haberemus , quam miferrimum eveni hoc corpus , cui neceflitate alligati fumus; Te$ fatis id folum foret ad quotidianos anime totq ciendos motus. Denique fruftra nos tor- omi quemus, navigamus, & quamdiu fumus in qu; quen hoc corpore; peregrimamur a. Domnino : na- vigatio autem peregrinatioque nequeunt ef- proi fe fine motu. Fateor ita eft. Non tamen fnins inde recte conficies , perturbari neceffario 1 debere te tum, cum turbaris ; nec commo- t veri, cum moveris. Certe fraenum impone vellen tantrumrmodo vage phantafie , perverfam- comp que, quam de rebus habes perfuafionem Yiatoi corrige, & non minorem quietem confe- totam queris animo, quam Jonas in imo navis aí- Cbam fecutus eft , corpore, & ut credo; etiam orlh animo , admodum fecurus rerum dum pe- To rirent omnia; & immotus dum forti fuae Tüs u nemo non impallefceret. Ls 22. Recte hec quidem;, illud tamen TIS, f explicandum modo, que demum ea fit per- €om fuafionis, aut judicii perverfitas ; in quo fi- & ta, & quomodo corrigenda. Hoc nunc V yy ago. Dico igitur in eo omnes falli, quod Ton . fibi perfuadeant primo ,. quiefcere fe non lürby pofle , nifi prius omnia , que fe circumftant, Wes ( paca- vt TRACTATUS PRIMUS. 27 epit, d pacata fuerint, quieta & compofita : hinc VOtUm V ad ea componenda incumbunt toti, labo- Yf temet re immodico, fructu nullo. Deinde, id gliad cor quod ex hoc confequitur, rerum omnium iferrimun eventus ad fuos, quos fibi preftituunt ; fi- i fürmu, nes conceptusque conantur trahere & de- (os anim torquere, femper anxii & folliciti, donec - f05 ((!- omnia pro füo fluant arbitratu: Utrum- fümus i que plane perverfum eft, & quieti , quam TTENUS quarunt, adeo non aàccommodum , ut prorfüs contrarium fit potius & repue Qeunt d n tumen gnans. vcdfario « 23. Ac primo quidem , quid. aliud commo- agunt ii, qui omnia in hoc mundo pacata vellent & quieta, antequam í& ad quietem j impore verfüm- componere inducant animum, quam quod viator ille; qui fomnum captaturus, navim foafionen etm (onee toram iníane difcurrebat, ut paulo ante di- cebam, filentium & ventis & aquis, & ve- Ü naViS , do, etitt &oribus & epibatis, & velis & remis, & gu- bernaculo impofiturus, aut etiam extortu- j dom p* rus, ut.fibi quidem videtur, clamore & vi? forti Erras vir bone : quietem hoc modo fi quz- ris, fruftra queris. '"Tu caput, pulvino ac- yd t commoda, contrahe phantaíiam , compone & i & membra & mentem fi fomnum ugris, n qu^ & permitte Divis cetera, non ; nocitura fi joc rf — non cures, fic agimus mortales, & fic per- llli; qllO turbamus ipfimet nos. Quietem animi om- efe m nes füfpiramus ; fed. ut eam confequamur, noiu« püd' ag ARS SEMPER GAUDENDI - nolumus neque bella moveri, nec claffica quite exaudiri in terra, nec in mari tempeftates; Qu. nec ventos in aére ; neque morbis corpora judic cerni infeftari , .neque rmalevolentiam aut fcelera inveniri in hominibus ; neque. infortuniis dant; tüim, bona agrosque infeftari ; neque litigantium clamores, neque calumniantium linguas em] peífimas, neque fübditorum ulla effe vitia; Te Qb Ventüs denique omnia efle pacata, rationi coníona; quiera & fancta. Sed heu nos imiferos, fi lisin non, antequam he«c omnia fuerint compo- Quietq fita; pacem tranquillitatemque animi fumus i af confecuturi! Colum confcendas oportet; um Vi ubi tranquilla funt omnia, immurabilia & yuet eeterna. Sed quod in prafentiarum volo ; b eft ut fane te non commoveas ; neque qui- J etem extra te quaras, ut felix fis. Que onira demum iíta dementia eft, ea velle compo- prm nere & tranquillare, quee in manu tua non füm. funt pofita, queque multitudine funt infi- ptofi nita ; neque interim ad eam, que tui arbi- ?Il trii eff; mentem unicam attendere ? hanc £ven Tent folam compone, fi fapis & fruítra in te ele- menta omnia infernusque defzvient. Hic m itaque primus eft error, prima judiciorum pi, perverfitas, omnia velle pacare preter fe. pot 24. Ex hac, fecunda ortum habet; Qui quietem. confecuturi non videmur, nifi Q omnia pro noftro fluant arbitratu. Hinc cum.fecus accidunt res, omnia complemus que- d "TRACTATUS PRIMUS. 39 x auffia querelis , murmuratione, imo luctu & plan- &tu. Nihil non arrodimus , nihil non di- mpdduns $ cout judicamus, nihil non perperam factum de- at fcela cernimus , nihil non fecus quam res acci- nfortuni dant, accidere debuiffe contendimus & fta- tuimus. ^ Hoccine eft quietem quzrere? itigamium n lingoó eamque te reperturum.credis toto corpo- re obfiftendo marinis fluctibus , quos cum effe viti i confoni ventus aítusque in Occidentem rapit, tu fo- lus in Orientem vis deflectere, tum demum jferos, d : compo- quierurus, cum rotum mare retro egeris? in.caffum laboras demens : neque fi paca- ni fümus tam vitam hilaremque defideras, aliud fu- oportety * Nong ublia X pereft confilii, quam illud EricrErI: poftules, ea. que fiunt. avbitvatu tuo fievi ; fod m vob; eque Qu Jf fapis , ia fievà queque velis ut. fiunt ; fic omnia fecunda tibi accideut. . Permitse tu ln- $ Qxæ rimis rebus omnibus curfüm fuum : cur- l e o pD' füm quem natura, & fortuna inftituit ; hunc » [ant i profequatur ; fint bella, quamdiu caíus; aut * Principum diffidia viresque ferent ? fint B[ulafl eventus modo profperi, modo adverfi , du- " rent morbi, redeat fanitas; fint perverfi 4intet !tb l homines, dominentur impii, opprimantur pii involvatur füis cafibus totus orbis ; ne gdidont poftules tamen ea corrigi arbitratu £uo.- Eft at qui ad clavum fedeat; omnibusque provi- Jf p deat Deus. fl frur y f af. Ne- j ompkm * EPICT. in en&h. €. 1] li 36 ARS SEMPER GAUDENDI 2;. Neque hoc tantum vult Epi&e: ütq nequ tus; fed perverfa judicia, quee te pertur- bant plane üt corrigas ; non finas tantum com nioni omnia fluere ut fluunt ; fed fi fapis, ita fieri uoque veli$ ut fiumt, preter peccatum. tiüs dein uod quidem fic explico. Si quid accidat; quod extra tnanum tuam eft avertere, aut emendare, tum vero velis ita fieri : & ut velis , judica ita fieri debuiffe, non vero prout tibi jam videtur. Hoc a te fi impe- U traveris, nihil prorfüs in orbe eft, pertur: [ bare te quod poffir. "Pluit, ningit, tonat; fülgurat ; ita plane, & quidem magna fru- Bene eft. Eftne in ma- Bum cum ruina. 26.V nu tua tempeftatem hanc avertere ? non fl eft. Dic itaque, & prorfus apud te ipfum litem ftatue, ita fieri debuiffe, neque quidquám moveberis. if Injufte ab hofte opprimeris; lmi morbo impeteris & quidem acerrimo. Ve- 0 CQ rum declinare neutrum potes, nec vim il- latam infringere in manu tua eft. — Velis er- nir.e | mihi go ita fieri, & fic debuiffe fieri judica; ne- lis j que quidquam rurfum commoveberis. Hoc fi in omnibus rerüm eventibus pre- &um Quan ftiteris, nonne tranquillam plane nullique perturbationi obnoxiam vitam fueris con- Quar ts ( fecutus ?. Vides itaque totam femper gau- dendi artem , in unica illa opinionis judi- l'efig Quig ciique proprii recta conformatione effe m tl [ conflitutam. Nihil ergo jam reüat, qua ut NDI TRACTATUS PRIMUS. 31 ut opinionem noftram re&te formemus; ]t E fe pe: neque folliciti fimus. pofthac ut quidquam VC componamus extrà nos. Inhac enim opi- nionis noftre conformatione , fümma to- pi.t ) M ät'ü tius artis continetur, quam toto hoc libro PECC&IUTD uid &catt deinceps fumus expofituri. rertete, d feri: & 6. IIL - , hon Vi qefimpe Ut autem judices omuia lene Ffieris rerum d pet eveutus tton in fe ipfis ; fed Dei divigentis ng'it, tontty omuias difpofitione coufideva. m 26.X7Erum ut veluti in anteceffum ali- fine i tere ? Iu quid eorum, quz promitto ; per- folvam , brevibus expedire debeo difficul- tatem , quam fine dubio jam animo con- : uidquäm cepiflis omnes ; ne dubios haefirantesque opprimens; dimittam. Nam ut verum fit, inquies, nul- mmo " lo cafü perturbandum me, eum fi füperve- nac qim nire debuiffe judicavero ; at qua ratione id ; Vehs ij mihi recte perfuafero, qui contrarium ocu- j od lis ipfis perfpicio ; & vero perfpiciunt me- cum omnes. ]mOVCbem' uid ? an non melior pax; atibus u quam bellum ; profpera fortuna melior; ; ij i[s ml] quam adverfa ; valetudo, quam morbi; pie- fueris * tas denique & reli ; quam impietas, hae- äio mper ; refis. & tyrannis Quis id non videat? jonis j l: quis non judicet, cui aliquod bona men- f m tu? yniont * tis þeliquum eít: veftigium ? ita quide Sed [ü; Qmï 32 ARS SEMPER GAUDENDI Sed o miferam cecitatem noftram ! id tu. conf vides mortalis homo ? tu in hujus machi- grav ne vaíta mole quid fit melius, introfpicis? 1ndln Erras, mihi crede , uti folent homines ; er- ras, inquam, & ea bona judicas, que an deniq Tetroj bona, an mala futura fint; ignoras? Ni- mium ceci fumus, quam ut iíta videamus; prop imo ( nimium ftupidi, quam ut recte hac in par- te judicemus. .Et hoc quidem toto fet- ipnim morji mocinationis hujus decuríu alam faciam evidentiffime; ex hac enim judicii preefümz quody etin j tione, fentiendique perverfirate & tenacita- te, omnem in animis noftris p p . erturbatioi mjb nem. video exoriri. H Ynor 27. Et ut verbo rem c ontingäm , po: Ontq nite vobis ob oculos hominem navicularie Tum à artis prorfus ignarum, quique ante hàc na- Qüris | vim numquam confcenderit : an non is fto- machum merito moveat univerfis, fi navis leü & 2 PA [ gubernatorem velir reprehendere, & ad fin- Qu£ n gula officii admonere eum, qui totam in navicularia arte exegit vitam ? & quid fi tetpel de rg gubernaculum in dexteram impelli videns, ut navis, qua terram fübit , abeat ad fini- Cufis mde 1 ftram ,illico erroris arguat nautam, in dex- terum latus vim quod faciat ; rurfüs quan- hüben ired do ad captandum ventum obliquari navis curfum perfpicit, clamet illico id effe tem- Tüntés pus perdere,; & recto quidem itinere, non obliquo procedendum effe : cum vero vela O f con- Wt M TRACTATUS. PRIMUS. '33 n'ut üs mdi confperguntur , nimium illo pondere ágs gravari navem : & cum navis ipfa in latus trofpics nin st inclinatur, tum vero fübverti conqueraturj denique infanos diceret nautas omines; quod ) Qu [ u) retrorfüm remos agant, cum antrorfüm propellenda eft navis; idque clamoribus ; videamis imo & rationibus velit evincere : nonne tu ucin p ignàrum hominem diceres ; imo fatuum; toto It mordicus id tenere qui velit & evincere; m ficin quod penitus ignorat; dignum denique, cui |rafure etiam indignis modis obítruatur os ? dipnus x entcit plane. Interim non acquiefcit mifer ; de omnibus judicat ; & dum judicat, quod :rrurbatio? ignorat, ipíe fibi angores facit, navigati- " PP; onemque plenam miferiis: ubi alii, nauta« avj rum àrti & peritie fefe dum committunt, gte Dicte curis illis vacui , inceptum peragunt itef o leti & alaàcres, , f 28. Duo fünt precipüe Auditores; ; & at n quie navigationis noftree tranquillitatem in- i totam terpellant & turbant. Judicium ferimus ? & qui de rebus; quas nec intelligimus, & quarum x]i h cauíàs rationesque penitus ipnoramus. De- inde nimis abje&tam vilemque opinionem m! n habemus de mundi hujus Gubernatore & yilis qi Directore Deo : Hsec fufius a me dedu- qll r f centur; breviter jam dico, re vera ieno- d [l: [1i rantés nos rerum effe , neque fanum de ul.- f J|nelo lo fere eveütu ferre judicium , exiftimatio yeto r 7 noítra nos decipit; nimiumque perfpicaci- u tati 34 ARS SEMPER GAUDENDI tati noftre abblandimur. N Retrocedere ju- dicamus res noílras , tunc cum progredi- Tioqt untur quam maxime ; adverfámque puta- quid 1nus fortunam , que tamen quafi retroactis tOtal remis navim in anteriora promovet : om- [s]] nia judicamus amifía, cum ea amittimus, boni qua nobis erant ultimam ruinam allatura; Cum fubruendos nos putamus; cum res paululum finoi inclinatur, & tamen neceffaria tantum obli- Ormni quatio eft ; tempeftatem dicimus, cum ven- X tus vela fortiter promovet, & ferenam au- T e ram tunc, cum periculofiffima eft malacia. Vicif ll Denique profutura exhorrefcimus, & noci- Tifüg tura exoptamus. Quid mirum ? futuro- D rum omnium ignari füumus, nec quo pr&- Ithpiq fentia vergant; fcimus ; & tamen de pra- Doter fentium rerum bonirate aut malitia judi- emq cium ferimus, quz a futurorum eventu de- QUe endet. Quid igitur judicas homo de re- C0 b u s, quas nec intellipis, nec fcis quo ver- mod gant , nec quem in finem , a Magno illo Int j pnavis noftrzee Moderatore Deo dirigantur? f a certe ut parum dicam, temere facis & te- qCer merarie, " Hee prima turbationis origo. lnqu] 29. Altera eíl, e: ua proríus , quam in Gubernatoris noftri äel )j j providentia & lo , cura habere deberemus fiducia ; quod qui- lnæql dem ex füpina infinitee illius fapientie fol- tlocir licitudinisque ignorantia liquido contingit. Ottn Ne- NDI TRACTATUS PRIMUS.I 35 Nefcimus porro Divina mundum hunc di- vedore j progre l rigentis confilia , eventus rerum videmus quidem ; fed quo vergant, clam nobis eft, ique pui ( retroi totam feriem rerum ignoramus,; totamque Qvet ; 0 regiminis univerfi machinam. Ad univerfi mittimi bonum, certum eíl referri finpula; fed m allatut cum comprehendere nequeamus omniá , ad g paululun fingula hefitamus, & Ííic trepidamus ad ntum o omnia. ycum v 3o. Certum vero eft, quod fi fingula re- renam d rum eventa attendimus, mutationes, inquam; j maici viciffitudinesque quotidianas , afcen(us inte- , & C ritusque familiarum;fortunae modo fürgentis; ; ? fünm modo cadentis volutationes tam inopinatas; impiorum &in omne flagitium proje&torum x d p potentiam, optimorum vero oppreffionem; naliti y denique fcelerum, injuftitie , impudentie- que dominatum, virtutis autem oblivionem y event j homo &f & conremptum ; fine dubio hec funt ejus- ds Q* modi, ut humanam mentem merito pof- fint percellere. — Quin imo & de conftantia | Mago? fua aliquantulum fe fuiffe dimotum fatetur dirin e fidi facer vates : Mei autem peeue motà [unt. pedes, yis of inquit, peene effufi funt gve[fus mei quia 2e- lavi fuper iuiquos , pacem. peccatorum. videus *, l'fl157quam, non enim capiebat David tantam in. rebus ovident .qui d incequalitàtem , tam iniquam , ut quidem ra- j tiocinio humano videbatur, bonorum ma- j jent nlfu lorumque fortem,tam confufam in univerfo jg o N G a ordi- * Pfalm, 73. V. 8. 36 -ARS SEMPER GAUDENDI ordinationem, quorum omniüm dum rati- Vent ttmi ones fecum ipfe vult exequi, fruftra vult: dom Exiftimabam ; inquit; u£ coguofcevem boc , la- bor eff ante me, donec intvem. in [auctuarium den Con| Dei , €9. intelligam in noviffimis eorum. 31. Fruftra laboramus, & non fine la- fl bendi periculo, fi rerum eventus, prout in TPHI fe fünt , tantum attendimus , fingulorum- Vim que caufas pertinaciter inveftigamus ; non Tüm, eft hec humane menti apta indagatio. To- qu. tam enim- univerfi molem comprehendere d tlcri mente cum non poffimus, fingulorum ex- actam rationem numquam percipiemus, X ( ink fic fruftra indagamus. Verum zztva 2n [an- dori &üuavium Dd , incomprehenfibilem cuncta D comprehendentis mentem confidera & ad- fler: 10,0 mirare ; hanc effe crede, qus fe totam , re- fum omnium eventis dirigendis impendit; Quide tione & facile tum acquiefces ad fingula, cum ejus difpofitione hec credideris evenire; SE qui per fingula continet, confervat, & re- &Venj pit univerfa. Hoc autem penitus animo prout infixum prius habeas, eum effe omnium l6 cre Moderatorem, qui in ordinatione quam ani- mo concipit, fali non poteft, neque quem cafüs ullus fortunaque poffit fallere. ?ïravg 32. Hoc totius tranquillitatis noftra fl Vult fündamentum, hoc gaudii femen. Pettar quidem, & bene vult SENEcA , in animo mühgr noftro Gaudium naíci, non enim effe ad- ven- L ! DI 'TRACTATUS PRIMUS. 37 dum. i. ventitium : * volo illem domi na[ci, inquit; jfla v tamen femen hujus Gaudii ex celo peten- TR dum eft, ex immenía inquam illius provi- imduami dentig& cognitione. Et uti in viatoribus Jrit contingit; quo majorem de gubernaroris on f nauclerique peritia & experientia concepe- ; prott runt animo opinionem, hoc letiores na- vim confcendunt , fecurioresque periculo- ngulorum- nus , n rum, navigationem in(ítituunt ; ita prorfus quo altior profundiorque de magna illa «tio. 10 rehendet mente veftro animo infederit opinio, eo alacrior exurget magisque de Deo fecura, lorum eY- jermus; & inter omnia tempeftatum occurrentium a j difcrimina letior, hoc eft tranquillior. 33. Agamus iraque hanc rem. . Quod em Qu ft imationem alte vobis im d U* fi ergo exi preffe- ro, oftenderoque nihil plane, ne atomum TO quidem commoveri; fine expreffa ordina- " impgn Ij tione, omnia ratione & ftudio dirigentis ? TR om Dei ; an non hoc fufficier, ut omnia , qua is evcllifil 1Vàt; &'rb eveniunt, gratanter excipias, fierique velis prout fiunt ? fine dubio : nifi forte divina pitus 1 te credis ftatuta poffe convellere & emen- (fe om dare. p qun? :34. Secundo, quid fi liquido demon- ftravero, omnig ad tuum particulare bonum ]lere. inftitui, o quisquis es homo, neque pau- atl gl pertatem, neque morbos, neque fortunam VI )en. malignam , neque vim hoftium, neque con- ) g 3 vitiay im * * Senm cp23. [ 38 ARS SEMPER GAUDENDI vitia, neque malam famam, non ipíam de. tuomi fum, nique mortem tibi evenire ex Dei permif. fione & decreto, nifi ut tibi. bene fit ; an &T circu tum demum hac, cum accident, leeto hilari» que vultu non excipies ? quan tibus 35. Tertio, quid fi planum iftud fece- ro , & vero etiam planiffimum , omnia & ganio fingula, que ab ipfo mundi exordio evene- mAtr] re, torumque futurorum eventuum ordi- nitüs| ficiun nem , tam concinne digeftum effe, tanta fymmetria inter fe connexa omnia , tanta füni, fapientia difpofita, permiffa & ordinata, non tliend univerfa modo, fed & fingula, ut non dico tb üt tu ipfe, fed ne quotquot fuerunt , fünt. & Ording erunt humane Angeliceque mentes fimul qom juncte , melius concinniusque, non univer- l ev fuüm tantum orbem ; fed ne tuam quoque Trntis conditionem vitamque poffint difponere : tüi 1 quid tum demum dicturus es ? an non hoc 1is, fufficiet; ut os murmurationibus obftruatur, do dj etiamfi totum orbem. cerneres evelli fuis Dusq fedibus & coelum in terram diffluere , ter- ] ram vero fuper aftra elevari ? incredibilia f0 j; proferre me dicis, fateor incredibilia pror- T qr fus erunt, donec intraverimus * pieque infpe- Tam ( xerimus San&uarium Dei, quod brevi füb- pofín ibimus. tb 36. uarto denique, fi oftendero, om« Vetent nia a Deo fic difpofita, folo quo erga te Vilin TuuRI- lls * Pfalin, 72. TRACTATUS PRIMUS. NDI 39 Lipmd tuumque bonum ferebatur amore impul- Jai pem) füm, egiffe caufam tuam ab ipía jam inde ne fs d seternitate ; infpectisque & fedulo expenfis leto hts circumfítantiis omnibus, ftatuiffe randem ec- quando nafcereris, quo loco; quibus paren- iftnd fe tibus, qua corporis conformatione, quo in- , ompi i genio, quibus talentis ; quibus divitiis, cui dio eyett matrimonio deflinandus; denique ne infi- nitus fim, fingula & omnia que te modo faciunt, quod es modo, & cras quod cras fu- (f , n turus. yg, tant Hec , inquam, omnia fi liquido oftendero, & quidem ex folo amore, quo inatà, not fon i tibi ut bene & ut melius fit vult Deus, effe Ordinata; an tunc quidquam requiretur, ,f à Yes fimy quo minus pleno amplexu omnia, quee ti- bi evenient , excipias, ofculerisque difpo- on unve nentis tam amicam manum ? an aliud votis m quX tuis adjici cupies ? aliamne letitiam quae- difpone an non df ris, aliud gaudium , quietem in hoc mun- do aliam ? non queres fat fcio, alia namque obf evdli I nusquam eft. 37. Bene itaque vobis fit. Jntvemus. ducre; ergo in San&uarium. Dei. Et vos Audito- Ín cfþdlb: J res, animo revolvite quidquid Providentice il* tam fancte , ordinationique tam concinnae uel Pe' brer ! poffitis opponere: mox ut per aliquod tempus Sanctuarium hoc, humili cum re- dero, verentia infpexerimus ; omnia facile con- vellam, omnibusque, ut fpero, faciam fa- p ett' tis. u C 4 38.Il- ARS SEMPER GAUDENDI L 49 38. Illud tantum ab ipfo exordio, te füpplex rogoSapientia increata , Providentia infinita, Amor immenfe, Divina Mens: * a suibi fedium tuavum affiffricem fapientiam ; t9 *toli me veprobare a. puevis tuis, quoniam fer- vis uus [um , eg. filtus aucille tue 3. bomo it« Jirmus $8 exigui temporis; c9 minor ad intd- Dd le&uin judicii €9 legis. . Scio equidem, pror- usque confiteor, non effs me, qui Divira W poflim decreta comprehendere , & arcana i J infinite Mentis myfteria penetrare; homo I fum exigui temporis, experientize vero nuls fünt lius, tamen ut Er1crETUS ** preferebar , Jdpud bomines te defendam , demonftraturus , m ut minimum, defiderium meum quo feror, Üfnd ut creatoris mei, gubernatoris; & Dorriini; 07 honorem inter homines promoveatn homi- ia nibusque ut tandem id perfuadeam, maxi. mum id fibi decus effe ducant, maximam- ien que fiducige caufam, fe non alio dirigi con- IHA filio, non alia füftentari manu, quam omnia [ circumfípicientis , omnia penetrantis, pQ« ü gentis omnia, & fingula amantis Dei, * Sap. 9. v. 4.. 5$ l [ Go * * Apud Arrianum l. 2. , 16, i fbf Ql[lma $9 & T Cfiotm Pans NDI TRACTATUS SECUNDUS. 4i tordio, t rovident 7$02868- -193003-:-003002- -03:63- [éns:* ]l pntim; ( ii f ; humi TRACTATUS II r al i em, pro- Dele&afti me Domine in fa&ura tua , & yi Divia in operibus manuum tuarum exul- d arcani tabo. Quam magnificata fünt opera e; fiom tua Domine! nimis profundz fa&tz (ero nuls ferebats funt cogitationes tuz. iraturos ; V- Sg 6- P/almg 91., Q fetot 0 yr enditur faufiur , qt)od' ut omtibur verum ; Dortin eventibur acquie[car, babenda fit iaxi- m hori ma de Dei previdentia opinio, .Hec au- ff Tiv zem excialur prümo ex con[ideratione, maximam« lii * inflrumentorum , quibuc Deus utitur ad ; m arnà gulernationem. uut'ver[i, ais p j )51'1 PROOEMIUM. $ 3 s.llud quidem exorfüs fuüm dicere; ar« Gi9oC39 tem omnem tranquillitatis vere ; & flabilis inter tot tantasque tum natura tum fortung viciffitudines tumultusque acqui« rendz , in fola phantafiae noftra; judiciique efformatione reéta confiftere ; fic nempe ut quid. ) 42 ARS SEMPER GAUDENDI quidquid evenerit, cujus in manu noftra D p non fit eventum impedire, illud melius ef- Ms fe apud nosmetipíos ftatuamus, conducibi- mand: liusque quam id, quod opramus: ut autem alte infigatur hec opinio, illud certo ftatue- re debere nos, nihil non e Dei dectreto aut fieri aut permitti. At vero hoc ipfüm ut U menti noftra imprimamus, recte a Deo fie- ri quz fiunt, qu& permitruntur recte per- (ethn j mitti, hic Rhodus, hic faltus. Difficulta- ] tem vero, quam in acquiefcendo divinis decretis experimur, video inde ortum ha- T bere, quod non fatis amplam & eximiam l de Dei Providentia, opinionem conceperi- Ül mus. Hac enim qui imbutus eít, quid que- t5 Àu fo, moleftie perfentifcet, ut approbet om- dam, ( nia, fuumque quod nullum efle videt judi- iplic cium, fuübjiciat Divine menti ? hoc ubi a p fe impetravit humanus animus, nihil erit, Tatun quod eum magnopere conturbet, ubi quod ET conturbare poterat, recta ; magnaque rati- quiq f one eveniffe judicarit. Itaque ut rem pro- atüm moveam , oflendam primo, magnam illam IRRI, ( de Deo opinionem , componendis animis Sent proríus effe neceffariam.. Deinde éam ex- i citare ut incipiam , inftrumenta tantummo- t d do confiderabo attentius , que Deus, ma- vu] gnus ille univerfi Gubernator , dirigende Brtio naturz adhibet , ex quibus utcumque ma- Qüàq gnitudingm ; faplenriam, providentiam que Dünc Dei DI TRACTATUS SECUNDUS. 43 x noft Dei patefaciam, quantum nempe opinioni mels d illi " exiftimationique . ongud: quam quaro efforf mandea fufficiet. Ut autet o fltte xcreto d "&L ipfüm t : Deofie Ut acquie[car. omnibus verum. eventibus , certo flatuendum eff , omnia a. Deo dirigi : $3 edde pe* Jificulti maximam de ejus. Providentia ba- bendam exiffnatiouem. | divini tum ht a, que de navibus , navigationeque in- ximiam I.E ftituta. eft comparatio non ita mihi difplicuit; quin eam rurfus, fi veniam da- jceperi px& que tis Auditores ,. adhibiturus fim, ut quas- obet o dam, qua occurrerunt, cogitationes fufius j j explicem, ac declarem : Similitudo enim in hoc Jl t plurimis mire convenit cum rerum huma- nihi g narum ufü quotidiano, prout preecedenti ubi qui tractatu dicere incepi. Quid enim mare; quid fluctus, quid zeftus, quid: receffus un- ugu n qem p!* darum, quid inftabiles venti aliud deno- tant, quam inconftantiam rerum earum ,& j a eventuum, qui per momenta fingula; aut a natura, aut a. malevolorum impudentia; o eRtl Dd um aut ab amicorum favore , aut ab ea, quam vulgus Fortunam vocat, inftabilitate , & im- Jets; IT lirge perio inferuntur ? jam vero illa nautarum quaquaverfum difcurrentium follicitudo , ye ? punc malos fümma celeritate confcenden- :ntlïïmqï tium, 44 ARS SEMPER GAUDENDI du tium, nunc in navis defcendentium ima, nunc vela expandentium, nunc contrahen- tib fin tium labores, nonne dilucide exprimunt €o| füdores hominum, gravesque curas? Ah! ut toti fünt mortrales in explicandis velis din Trio ventisque captandis! quantum eheu labo- ratur,ubi fe favoris aut lucri vel minima Tno oftentat aura; omnia tumultibus tunc com- fx plentur, difcurritur undique; fudant, zeftu- alig ant univerfi, Ruríüs vela videas nunc di- flenta vento, nunc vento' deftituta difflu- queí Ti C ere; nunc omnibus fimul velis fuppariss que conceptas auras, volucris inflar ratem Tetun ferre ; nunc unico eoque minimo delatam fnet, velo, repere videas ; & nunc quidem recto tramite, nunc obliquo , numquam eodem rlgen tenore, femper alio. Quid tam dilucide Toen hümanos cafüs exprimat , viciffitudinesque li rferum alias femper atque alias * modo delis omnia profpero feruntur vento, modo me- pira dio, modo adverfo. Hodie non ni(i vi- conf &oriz, calamitatum cras nuncii afferuntur; fum die jam res publicee & privatee lete funt & floridz, jam triftes, peffumdare , & fübver- Tts | tum fe; qui modo fummitatem mali confcen- derat, & carchefium fublimis tenebat om- Tüm . nibus fpectabilis ; jam tranftra perambulat; qui paulo ante ad clavum fedebat, & a quo Tüyis pendebant omnia, exauctoratus jam, fen- i ting exhauriende admovet manum, qua i eia- NDI TRACTATUS SECUNDUS. 45 jum 1 clavum geífit. Ira füunt res humane; & fi ontradhee tibi ipfi applicare rem volueris , eamdem yprimus fane in animo tuo inftabilitatem reperies, u) Al cogitationes inquam modo amplas ; modo dis vii dimiffas, modo ad magna extendentes fefe, jeu 1 modo contractas, viles & humiles; letas | minin modo, modo triftes; modo plenas/ bona 10c Com. fpe, modo omni fiducia deftitutas; (emper jt, lt alias, raro conftantes fibi. nunc d 2. Hec cum ira fint, inquies ; femper- 3 diffl que fic fuerint; quam quafo quietem ani- 'uppariSA mo concipiet is, qui tantam volubilitatem y raem rerum attentius confiderat ? Ubi edem delatarm figet, immotus ut fit? In Deo folo dicebam . te30 heri, in Naucleri totam hanc machinam di- n egdert rigentis arte & induftria : ita Divinum Nu- men appellat Theodoretus, [ummum cide- l dïhlcidö adinesq licet illum .Domiuum . uavis bujus , muudi. vi- ? moo delicet , fapientiffanum | Gubevaatorem ; com- ):0 modo * parationemque . inflitutam füa auctoritate [* confirmat. NNon fecus ergo, tot inter re- n ni J a&.efunm[) rum eventuumque varietates;in Deo figen- da eít fiducia, (ecurus ut fis, quam viato- /] funt « fobve res folent navicularii periti&e acquiefcere; tum cum navis tota fervet variis epibata- jj eor f rum difcurfationibus & tumultu. nebäf o 3. Verum urcumque comparatio quam erambülal & navis inter, univerfique gubernationem in- ftitui, in plurimis utrique conveniat, neque jat f J adeo ipfi 'heodoreto difpliceat, multum ta- um; ( imen " 46 . ARS SEMPER GAUDENDI men inter utrumque directorem eft difcri 1 fin minis; & uti omnis, ità & hec non pa- rum. claudicat, comparatió. Navicularii qu cel enim ars tota in hoc fita eft, ut fe aura accommodet, eítui obfequatur , & vela Tul prout venti ferunt porrigat. Induflrie ve- qu ro illius eft, data zftus ventorumque op- ba portunitate uti pro füo commodo, & pro velorum navisque conditione. . Verum nec Inq Ti ventis poteft ipfe modum ponere quantum- cunque peritus ventorum, neque vela ipía Qp I) extendere, fi exigua (int; neque mali fi ju- fto brevior, neque navis; fi ob nimiam par- Tüm Tatig vitatem a maris impetu obruenda, augere molem. At vero univerfi Gubernator foff Omr Deus, praterquam quod ea polleat indu- ftria, ut nullum non eventum in fuam rem Viat commodumque poffit deflectere , preeítitu- qua toque fini accommodare, id habet eximium, pen tla quod.ventos omnes in manu habeat, eos- que poffit pro fuo libitu moderari; quodfi tali hec navis minus fit accommoda, eam illi- den co aut minuere aut augere fi vult, poteít, om u quod fi fecundus ventus minus conveniat; adverfüm certe concitare in manu ejus eft ; 0 fi ficcitatem fini preftituto videat officere; plü prefto fünt pluvize ; denique fi malis mi- Qui nus proficit ,. adfünt. volenti illico bona; Te0: omnia ad nutum imperantis prompra & ex- fmg 5 $ ipfe Pedita. Nam ipfe. dixit. €g facfa funt. nan« hi TRACTATUS SECUNDUS. E eft i mandavit $$ creata funt. * Qlæ cum ita : n fint; ut vere funt, neício fane quid dicam: wvicut aut parvam de Deo opinionem habere ne- ceffe eft homines, parum ipfi fidere, pa- t [e a T2 rum credere ; aut immerito fane, prater- ufttit v que rationem omnem , tarm facile : gertur— nque ( bantur. 4. Hoc inde fuam habet originem; y&p erüm m inquies; quod Divina confilia ignoremus; nec quo fingula vergant in promptu fit per- ]Uümüm' vela ipl cipere. Verum, itame Deus amet, an,ut uli f jo Deo me credam meaque omnia, fingulo- jnm par rum qua tanta Mens temperat agitque; ; Q rationes percipere neceffe eft me ? neque übernatt fufficit id me (cire; ab ipfo effe & diri É et 10 omnia ? quafi vero acquiefcere non pof foam fe viator naucleri fui peritie, nifi fingulorum, ) gl qua tota navi aguntur ex gubernatoris im.« perio, ab ipfo gubernatore penitus & velu- eyinl ti a fundamentis edoceatur. bot; Ut ergo mor- i talis ego homo magnam de Divina Provi- i 1. J dentia concipiam opinionem , rationem , un] j omnium mihi dare cogetur Deus, & cur jt; p* Convcniilï mundum fic conftruxerit , & cur eo quo conftruxit modo , & cur tot homines & non ü ejus a plures paucioresque creavit , & cur hos j Ofüceï?ï quidem corporeos, Angelos vero incorpo- ii reos, & cur modo pluat, modo ningat, cur ico Df fingulorum temperamenta ita difpofuerit ] m&?*? eni- j j * Pfalm. 32. v. 9- n 48 ARS SEMPER GAUDENDI denique cur omnia fic eveniant prout vi: Jiun demus evenire; fingulorum inquam rati- ( onem, & quidem bene exactam reddere &f debebit Deus, ut fapienter eum agere mi- olit hi perfuadeam ? Demens profecto fim, hoc fi w fi velim. Nam preterquam quod rati. inam onem omnium, ut quz infinitee fünt, con- mifa cipiendarum capax minime fiin ; unicam, leme ut mihi penitus faciam fatis, rationem vi« pong deo füfficere, que quidem in certa & in- ipnim fallibili fide & ratione fündata fit, magnam; Q f inquam , quam mihi formo de Deo, opini- af onerin. Tietg ;. Hanc fibi efformare, eft Deum co- Tiüpng lere & quidem cultu precipuo. Mirum id 6 vidiffe, medias inter tenebras, Ethnicum ts noi Epicterum, Aeligionis erga Deos iminortales, €Xigen inquit, precipuum illud efl , velas de. eis ba- detur, beve opiniones , * & ne dubium ullum relin- àmus quatur, de quibus agat opinionibus, füb- Déque jungit illico; £ feutias € eos effe, eg bene ju- mulm fleque. adminiflrare omnia. — Unde illud con- menn fequitur : paveridum e[fe eis , omribus iis, que m f Jiunt , acquiefcendum , &2 fequendum ultro , ut Ll llex que a Mente preflantiffima vegantur. Hoe Quit j vero pulchre exponit Epicteti Commenta- aïiOm tor Simplicius. Sive quis enim Deos effe uon 11l f venfet ; five cum fint mom confulere vebus bue MT ais ; five cum eg fiut 9 vebus buma Ji$ COMl» "] j fftlanï, . Epi&t. Enchir. e 3$. Ti DI TRACTATUS SECUNDUS. 49 proit W Jülmt, id tamen g imjufle e?. imprudenter fa- m tl cere opigatuv ; ày meque colet 9^ veuerabitur ] redde;e eos , neque illermm. a&tiomibus fubfevibet ac. pa- uod iouv Ti vebit , ut ab optimo confilio pvofe&is. fim, o fi vero hoc mihi perfuafero, preeftantiffi- uod ri inam effe Dei mentem qua regor, quid ego ünt, (0* mifer homuncio me contorqueo, quafi ma- tnican), le mecum agatur, aut quafi melius ego dif- onem Y ponere poiim qua me concernunt; homo ti n ignarus omnium, miferum animal, nullius aut frugi aut rei ? cur ergo non acquiefcam magnam» (; opim-' praeftantiflime illi Menti ; amens ego & de- mens, fi mens tante pveflamtiam. agnofco , Jeum co« 1magnamque de ea habeam opinionem ? Virom Y 6. Hzc ergo, ut videtis, tranquillita- Frhnicim tis noftre fundamentum eít : hac a nobis exigenda, ut nobis bene fit & quietis effe TT detur. T Neque enim, quam de íe habe- amus opinionem , maenopere curat Deus; [lum i* ibus; ! neque, an obmurmures, an vero approbes; multum Dei intereft, ut recte Epi&teti com- gt illud &* mentator, quem dixi Simplicius; /eze £a- enen fentiri de fe ul Deus , uz bene. fentieuti- 7j [ SW y iiirh! bus. bene fu. INon quod bis egeat Deus , in- ( quit; zeque eim probétate noffra (1d eft appro- Ill batione) eget, neque ve&is de fe opimiomibus, Jo0 ffe r Jéd mos per bec, pro ea menfura , que nobis l comveniet, iluffratiouis Divine fatli capaces , r m Quid di- Deum fufczþimzq f dignIi) Jumus. * C Mlüfv * Simpl, in locum di&tum Epi&. $o , ARS SEMPER GAUDENDI ] ci poteft hac in re illuftrius ? fic victoribus viatoribusque prodeft ea, quam de magi- ftro navis habent, opinio , parum cet:ro- quin curante, male ne an probe de fe (en- U a riant, nec quidquam eorum judiciis ce'Turo Átié$; aut daturo. Nobis certe con(ulimus, dum 10t'til non humiliter, fed alte de Deo & eximie jroziü fentimus . D primaque, quam veluti omnis Áj tranquillitatis hoc eft gaudii bafin , fixam ratamque opinionem atuere eft neceffe, hzec eft ; Deum & quidem folum effe qui 4 moderetur univerfía. Hac certe opinione m imbutus, gratanter omnia excipies, certus Tüm r quod Zeum fu[cipis. Neque molefta an fint; Toiliti an jucunda, curabis magnopere ; nam ut ut j va funt, a Deo funt ; fic ea dum fufcipis; jUdiciuy JDeum fufcipis. .Et quamvis rationem even- pitti tus maligni aut profperi non percipias;imo ïmlä) | & rationi videatur adverfus; resque tuas li- ld i quido retroagere, non credes ipíemet tibi; &XCita À hac tantum ratione nixus; ita vifum eft gu- f0 ( bernatori navis & Magiítro Deo; .Deum F us m Jufcipio ; & falva (ünt omnia. tiorg jj In hac itaque magna & ingenti opini- Tatior one bene firmanda, ut videtis, fumma ftat v rei, totumque traàn quillitatis adjpifcendæ u fundamentum. tàm D n Tüum s. IL 1 R01 NDI TRACTATUS | SECUNDUS. st viclorii T3) 6. II m g de fe f Ut autem opiniouem magnaim de Deo effor- cis celun ine$ , mom ef? meceffe fingulaves omnium. Decve- imUS, dum zorum [cire cau[as $ fufficit univerfalis de Dei & exin: providentia cogititios quod primo in compara- luri omyi Hione viatormn de naucleri peritia judicio n, fnut efformando offeiditur. : necclt T vero ut opinionem hanc in animis T TA - noftris excitemus; illud prius dicen- opinior dum eft ; non idcirco neceffarium effe re- $; GTUS rum omniumi; aut certe multarutii rationes ia an fint figillatim perfpectas habere; unde de Divi- nam uc u na Providentia preclarum apud nos ipfos 1 fufcïpiï; judicium feramus. Nam praterquam quod yem eità particularis illius fcientize cápáces non fi- C'lpiü:im.o mus, üuti deinceps fipillatim oftendam , il- ue tU 1 lud video; fcientiam illam ; huic opinioni »[eme[ Ii j excitatidze neutiquáim effe necéffariam. Ma« im d ono certe noftto bono; nam ut recte Pau- 0; ]u us tnagnus céteroquin Divinorum inyfte- riorüm Indápator , Jucomprebenfibilia funt judicia ejus , $ invefligabiles vie ejus ;* non j ratione quod careant : nàm uti Prophetá ;entï ) fi Qd David teffatur; Ommes vie tue vevitas, ** & rurfüs Zuitas judicia ejus, fed quod a j tam multis circamftantiis; fingulorum even- tuum z2quitas; ratioque; qu&e Deum o vit; p de- ( [ * Kom. 11 v. 33.. ** Pfal. i18 ;2. ARS SEMPER GAUDENDI ily dependeat , ut illis orhnibus capiendis in j / quibus rerum fingularum ratio ftat; huma- ; Q ris Bene Dire na , hoc eft finita, ratio non füfficiat. itaque nobifcum actum , fingularium illa fepe Ícientia quod non requiratur ; generalem qui que vero opinioni illi firmandse füfficere ; quam quidem fan&tiffimus David invenit zz Sam- toto ipfu &uario Dei ; * quod. cum turbata prorfus mente fubiiffer, egreffus eft pacata prorfus panf AU & ferena; pacem. nihilominus peccatorum vi- deus , ob quam paulo antea fuerat pertur- QUi u batus. Q Date itaque mihi hanc veniam, ut Dei arcanum fanctuarium fübiturus, artem D0tt fttám totam prius vobis paulo fufius exponam ; ur liquido pateat, non effe fipillatim eveun- Qtem inftm tuum omnium dignofcendas cauías, mente eos ut placida excipiamus, velimusque fie- I€mp« füm ri res, prout fiunt ; in quo omnis tran- quillitatis füumma eft : modo id certo íla- Qu« tuamus, Deum effe, a quo omnia dirigun- Aftie tur, eumque Deum, qui fit 7Magzus Domi- li, ] zus e? laudabilis uimis €? fantlus im omuibus Tias, fella operibus fuis. * * $. Et quidem , ut ei, quam exorfus aliESq Wnar fum, de navicularia , comparationi inhgz- ream, illud fciendum eft , quod in mariti- ; Tnum sna navigatione, illa maxime quze Orienta- les Occidentalesque verfüs Indias inftitu- Vento bit i itur, diciturque nautis Magna navigatio; guber— &ürg 1 * Pfalm. 72. t ?* Pfal. 47. pl TRACTATUS SECUNDUS. 58 gubernaculum totius machine , füb ipfis piendis j at; hn oris tabulatisque lateat : neque a navis u Den Dire&ore , fed ab epibata quodam, omnium aium i fepe ignaro teneatur. Res eít ftupenda ei, qui rem non percipit. Magifter ipfe, ne- generalem 16 qui que celum neque mare conípicit, verum totos dies in arcano fedet conclavi , füb "TA ipfum gubernaculum. Hic in menfula ex- a prodi a prorii panfam habet mappam , in aradus longiru- dinum latitudinumque parallele divifam, in Aorm o pertut qua uti portum, unde digreffus , eumque quo curfüm diripgit, diligenter habet an- miam, w ys, artem notatas, ita totum navis curfum punctis atramentoque accurate diftinguit :-curfüm xponam ; autem ut affequatur, varia habet dispofita yim eve fig, * inftrumenta ; ut. puta clepfydras metiendo tempori ; compaffum in triginta duos divi- musqu€ J ymüs t füum ventos, acu magnetica infignitum; Quadrantes, Annulos, Radios & alias ex j m v Aftronomia petitas machinas;, Solis altitudi- yia d ni, Polique elevationi excipiendee neceffa- ygi ]u rias, Tabulas deinde Declinationum, Solis T ani ftellaramque Refractionum , Ephemerides, aliasque computationes, navigationi deter- am x minande fubífervientes. ' j t od ) 9. Itaque fimul atque ventus vel mini- i n mum vertitur, admonetur illico ab eo; cui É Qrict ventorum demandata eít obfervatio ; fcri- il* Jia5 patl bit id Magiíter, adjecta hora , qua coepit | i mentia venti utcumque d aurc mutgrio, vehe exe g D 3 $4 ARS SEMPER GAUDENDI la expenía & afcripta, nec non & maris efítu, foros. Cum fefe fol aperit , altitudinem metitur, & ve poli elevationem computat ; & fecundum fümm h c as pluresque alias circumítantias, clavum enim. obverti jubet, nunc ortum, nunc occafüm quo ! verfus prout res fert; pluribus nonnum- türre quam extra tramitem rectum milliaribus, oculi ad ventos fecundos captandum, deflexo nec h curfü. Omnia interim füumma cum cura Thüttn mappe infcribuntur : adeo ut pluribus fze- Thordi pe menfibus nulla quamvis tellure confpe- ül,' ;in éta, tam accurate tamen iter imari trans- Ut prà acum in mappa defigner, quam fi terreftre eidem confeciffet. am vero ad rem. meam quod fame ] facit, eft, totam totius machine mari inna- curfum tantis directionem , ex obícuro illo arcano- Tit, que conclavi exiftere, hinc epibatis nautis- Tes f que mittuntur imperia ; his vero obfequ- 1 untur omnes ; fi vela obvertenda , magi- polla fter pronuntiat, obvertuntur fine mora; fi te t contrahenda , nunciatur, contrahuntur ; fi dubic clavus Eurum verfus defle&tendus dicitur fatig, in conclavi, ad Eurum declinatur, quam- Qum vis in feptentrionem inflituatur navigatio; für,. nec quisquam hifcit, nemo obloquitur, ra- ieC tionem petit nemo ; fatis eft omnibus, Ma- pong giftro fic vifum , & e conclavi mandata igny deferri. Ra .10. Arcanum qui nefcit viator, ftupe- incre bit omnia, fi folum ea confpicit, que pet Tüde; * 'foros NDI TRACTATUS SECUNDUS. £5 nari al foros transtraque aguntur aperto in aé&re; 1 mefii & vero rem dicet effe, uti ridiculam , ita fecundia füummis omnino periculis expofiram. Quid $, dan enim, inquiet, hocce rei eft? quid agitur; c occalür quo tenditur ? neque terram neque domos TO. turresve confpiciunt homines hi , nihil in oculis eft nifi coelum & mare, & de nocte illiaribus . , defln nec hec quidem fünt.afpectabilia . venti cum. c mutantur in horas pene íingulas, nunc in ribus f meridiem, nunc recto, nunc obliquo cur- : confpe fü; ün aqua vero nulla apparent viarum i trans aut praecedentium veftigia, tora plana eft & itenreftrt eadem undique: fine dubio; cafu ferimur, m quo fame peribimus nec optatum confequemur quri innt curfüm. [ta quidem ille fecum obmurmu- lo grcim. rat, Epibate interim bene fecuri, agunt t jis niti res fuas. 1. Id quidem fateor, quod qui fàno ro of da 1 n poller judicio, facile conjiciet aliquem tan- tx moli dirigendz przeffe, magneque fine e moit; ;hunmf L dubio inter epibatas claffiariosque auctori- tatis, cui tam incondita turba obíequitur; lus d cum tamen de eorum vita non minus aga- Ut qu tur, quam de vectorum omnium falute. Et av aitüt n hec certe fola ratio fufficit; ut omnes com- ponat metus, licet quid agatur figillatim jibus ionoret. At vero, fi ineptus quis cenfor j m nautas transcurrentes aggrediatur eosque increpet, rationemque fibi dari poftulet, cur or, rudentes laxent, cur clavum detorqueant ; g 1] pff cur f D 4 $6 ARS SEMPER GAUDENDI návim deflectant ; certe, ut modefte refpon- Thir deant , dicent nautz, id. quidem jnefcire fe. The Quod fi cenfor hic excandefcat vocemque qu. attollat , neque ignorantibus quid agant, hi. committendam navim vociferetur, api de HPU omnium vita, non fic agpendum cum ho- Ti minibus , nec mari committendam navim, qui in qua nec clavus nec Magpifter appareat. exif Quid ages hoc homine ? magis aftuat quam Teru ipfum mare. Agevir minime male, fenfus Tutm turbatos ut componas, per gradus hos de- Tüm Ícende, fübi conclave, & quid agarur pe- pronu nitus, fi placet infpice. Ttic] 12. Intrat conclave follicitus. cenfor, Qpini & magiftrum. quidem multa canitie vene- potft randum afpicit, fümmo ftudio incumben- Qmpe tem mappz, fingulaque fumma accuratione (]lle 1 difpungentem , | calculantem , pendentem. Cnfo Confpicit obtutu unico clepfydras hinc & labet hinc pendentes. Quadrantes , Circinos, iliq, Regulas, Aftrolabia in manus fümit, verfat, & dy miratur, ftupet ; & dum ftuper, illico om- Tatcle nis ex animo evanefcit metus , acquiefcit tüs of illico. Dic modo ; an proptetea nautice duj artis preecepta intellipit ? an quid fibi ve- Quts lint Rhombi, Parallele , Gradusque tum mappee, tum inftrumentis tam affabre in- fcripti intelligit ? an concipit inftrumento- 4yi rum vim ? an de Mapiftri peritia jam edo- nfor ? &us eft admirator ille; paulo ante ce * mihi- 13-1( DI TRACTATUS SECUNDUS. 57 lo minime vero ; ne nomina quidem inftru- nefoe f mentorum audivit ; nec quidquam eorum, jocemq quc& magna numerorum calculatione digef- fir nauclerus ; percipit fmagis, quam cum il at non viderat, TEU Quid ergo turbatum homi- cum De nis pacavit animum ? nihil plane , nifi illa n navin. quam. mente concepit de Magpiflri peritia , exiftimatio ; hanc autem non fingularium appardi at quat rerum explicatee rationes concitarunt; ve- c, fenfi rum illa generatim infpe&ta inftrumento- : hos d* rum concinnitas, graduum exacte infcri- prorum diítin&io tam accurata, ftudium r pe naucleri tam improbum, hanc ei ingeffere ) cenfot; opinionem, eum effe fenem illum , cui fe jtie vene- poífit tuto concedere, & a quo rationes noumbe omnes minurtatim exigere nefas fit , abir ira- ceanatt que ad íocios letus & alacer, jam pacatus cenfor, falutatoque comiter nauclero, non yendettit mas hi habet aliud quod reponat, nifi placidum Cs ilud , Age prout lubet Mapifter rem tuam, ml[, Vef 3[? & dum tuam apis, meam. En, ut fola de il nauclero.concepta generatim opinio , me- tus omnes fedat, tranquillitatemque animo acquicv»ï[ g, nalt inducit, quam fingulorum eventuum ex- quifita: rationes; penitus perturbarant. jj fb* 1que tU & Hr » sfb Applicastur jam dicta judicio, quod de drvi- [h«umemo' , na gubernatione ejformari debet. i am « e f 13. T Gnofcite fi longior in comparatione :I tam mull exponenda fueri.m; nam non lmi- 3 $8 ARS SEMPER GAUDENDI | fimilitudo & comparatio , quam ipfiffima Certus rerum noftrarum eft hiftoria. Certe Au- i f ditores quamdiu in turbulento hoc mari Terior, viatores fümus, exedimus nos ipfos füper- [27) ja flua follicitudine, eo, quod eventuum, quos videmus, caufas rationesque non percipi- cave mus: numquam non obmurmuramus, tur- perl bamurque nunc ob aure aérisque intem- totity periem, nunc ob commerciorum infrequen- aj tiam, nunc ob temporis rerumque fatalita- part tem ; modo difplicent ii qui ad clavum fe- em, dent tum urbis; tum Reipublice, tum etiam qu& In private ; modo bella accufamus tam publi- Vil v ca regnorum, provinciarumque, quam do- E mo meílica, imo & que cum carne noftra, da- fnr d moneque miferi gerimus ; modo eos in- Videy crepamus, qui muneribus officiisque pu- tio Pt blicis adhibentur, injuftos eos dicimus & 0C ( incurios ; modo füperiorum juífà arrodi- tl j rus tanquam preter rationem ordinata; [ tanquam nociva, tranquilliratique adverfa, plurimasque de rebus omnibus hunc in h? b modum querelas efformamus quotidie, qui- bus non mala emendamus, fed tantum ex- fonay afperamus rem verbis, et , quod pejus eft; Cllpr | mentem noftram, uid ergo agendum Qutmq inquies ? certe foros & tranftra defere, eri- Onem l pe te e turba, permitte unumquemque age- re rem füam : mentemque turbatam ut fe- !) A des, intra cum Davide SagGuavium Dei, CETe t) t) NII TRACTATUS 1SECUNDUS. L n iplfim certus, uti D. Auguflinus afferit : a) JVibil Certe At fievi feufibiliter €9' vifibiliter, quod uon de in- ) hoc m Teriori imroWfibili aula ibus. hpevatoris , aut ^ Yos f &on jubeatur aut mom pevmittatur. uum,qu 14. Subi, inquam, arcanum Dei con- n p clave, & quod oculis non potes, mente mus; R perluítra. Videbis illic peritiffimum illum ue jnten totius hujus machine Directorem Deum, nfreque antiquum ilum . dierum qualem Daniel con- e fatali fpexit. /) Videbis, inquam, incumbentem lavum 1e eum, oculisque conjectis in mappam , in ym etiatt qua mortalium omnium, & tua imprimis, vite vieque, jam ab ipfo exortus principio um QO. ad mortem ufque finoulorum, exa&iffime of d.æ' funt defcripte , difpün&te & compofitee. Videbat mappam hanc fümmo cum filen- lo eo51 jisque p tio admirabundus David, & tandem quid hoc demum rei eft inquit ? Qmnzes vie dioms 4 if a mee in con[pe&'u tuo, c) quin imo & dolor 1neus im con[peGu tuo. d) An itaque mihi ] orint 1] attendit zterna illa Mens , fapientia infini- ta? en quam exacte obfervata omnia, ni- o[ldlh qlli hil eum latet, aut fugit.. Tu cognovifHi f|- fiouem meam $9 vefurre&ionem meam ; e) in- s d | p6 JU gd Ícripfit nimirum mappze, ubi fteterit navis, quamdiu hzferit, rurfus quando navigati- T. de(efe) Ó onem refümferit ,& quem tenuerit trami- [j tem; mqie tam ! p " &) Aug. l. 3. de Trin. c. 4. 5) Dan. 7. v. 9. €) Pfalm. 118. v. £. 4) Pfalm. 37. v, 18« g &l e) Pfalm. 138. 60 ARS SEMPER GAUDENDI * * tem ; denique Ommes vias meas previdifi 1 J f) non habeo pre ítupore quod loquar. Ecce . Do- Et non eft fermo im. lingua anea.. ! fit; mune tu coguovifli omuia woviffma e9' anmti- Vr qua. g) Er quod admirationem omnem trc fuperat, u libvo tuo omnes. [cribentur. . Ne- ma f que vitee éurfus omnes tantummodo video tanf defcribentem te, fed & tempora diesque U fecundum seternarum Ephemeridum Divi- [ nas leges, computantem & menfurantem j )! conífpicio. Ecce menfuvabiles pofuifli. dies 3160$, b) menfuüratos utique & expenfos. l; fttr Denique tanquam exactiffimum navis mez Ven gubernatorem , totum te video in folis al- tll titudine capienda, ut pro varia rerum ho- n minumque conftitutione & elevatione ; gra- li, tias difpertias, curfum dirigas & cuncta ri- dO. te ordinatimque difponas. Quoniam fecun- Corri dum altitudinem celi a terva , corroboravit mi- s Jfericordiam fuem. i) 'Totus hic heereo, to- , tus ftapeo ,. €? zou ef? [evmo n linqua mea. k) Illud tantum poffum 'eloqui ; mirabilis Dwi fa&a eft [cientia tua ex me , hoc eft, ex fola; Tüino quam de me habes, cura confideratione * me confovtata efl, €$ nom potero ad eam. — Quid- Bo q quid conor cogitatione aflequi , hoc tan- Tati tum affequor, affequi me non poffe ; gmis ü^M 4. t 0 um pmfzmafæ fa&e [umt cogitationes tu W ]U an f) PL s. £) ibid. b) ibid, i) Pfil. 192. &) Pfàl. 158. Ui Di TRACTATUS SECUNDUS. 61 yeii. Fir iufipieus qualem me confiteor zor cogio- | lo Jfeet , & flultus mon intelligez bac. a) Ettt 15. Quid igitur ages David , quo te 9 al vertes ? ad Deum meum inquit ; illi me | Ormni tradam animitus, absque heefiratione mini- uN ma, & dicam, Age tu Domine prout agis; do vidi tantum Proba me Deus €9 [cito cor meum; Qiesqt £? cogmofce [emitay meas ; 9 vide ff via imi- m D uitatis i me efl, eg deduc me im via ceterua. ürantet ! ) Volebam epo perícrutari divina confi- jjfi d lia; peffum opinabar ire omnia Pacem zni- Xpen[OS. quorum videms : ideo moti fust pedes mmei; us mee Verum cum fübivi San&uarium Dei , dixi (yis d* vide fi via iniquitatis in me eff, quam ego zm in alüis deteftabar ; verte tu vela , contra- ione; f he, expande , prout tibi collibitum fuerit, cunda t Magifter fancte : ff via. iniquitatis in me efl , a jm t COITI e caftiga, deprime, extolle , & ut fa- J cis, deduc me in portum eeterne felicita- tis. j TE ! 16. Unde hec tanta & tam fübira in Wl)äü Davide muratio ? unde in perturbato ho- ; fil PU x 10j mine tam inexpectata judicii fübmiffio , un- (idersnt de mentis tranquillitas tam quieta ? an a Deo decretorum omnium feriem didicit, n Q ho t & rationum omnium pondera ac momen- Jj ta ? Minime vero, unicam tantum genera- e;nm s v tim opinionem, eamque altiffimam conce- í pit animo de divina in rebus Providentia ?H1- )]d. 8) Pfal 1. b Pfal. 138. 62 .. ARS SEMPER GAUDENDI mirabilis fa&a . eft [cientia tua ex . me, & heee fufücit Neque vero ex particularium ra- | tionum explicatione ilam haufit fed quemadmodum in viatore illo quem ex- : T [0) ofui, fola tabularum inftrumentorumque | detti M athematicorum tam affabre, tamque ac- | Tauty curate in fuos pradus partesque diítincto- D rum infpecio, maximam de Magiílri iis utentis peritia & fapacitate, in ejus mehte opinionem excitavit, licet ea ipía non intel- 18( ligat ; ita prorfus David, fimul atque zz Dei poudo Jan&uario eximia, quibus Deus, ad mundi füntün machinam dirigendam , utitur, inftrumen- Qonfy ta, admirabundus infpexit & (üfpexit, tan- df £ tam de divina fapientia concepit exiftirna- fiupo tionem , ut liquido exclamaret, cozfitebor inyiti nbi quia tevribiliter snagnificatus e$, a) E lro unde hoc colligis ? nimirum quia miralilia llf opera tua £. agima mea cognofcit simis : tan- htj to enim artificio, tànta proportione corife- &a fünt inflrumenta , quibus uteris, tam Cl C concinna & pulchra, tanti denique pretii ; d ; ut amens plane fit, qui de artificis ea confi- fOI'maf cientis induftria & fagacitate prorfus eximia; hst aut de operum , quibus adhibentar, fym- T. metria & prafítantia velit dubitare. TlVe 17. Ex hac igitur. admiranda divino- t'm) rum inftrumentorum fabrica, nos eam que E fältl fiduciee omnis tranquillitatisque fundamen- tum fit; opinionem fabricare incipiamus. [ Ug $.IIII. &) Píalm. 138. 1 ! ; TRACTATUS'SECUNDUS. 63 & hat IIII. iuif 1 S. f« U: igitur. magnam illam de divina Provi- ler e deutia opimionem excitave incipiamus , confide-. qu u vautur genevatum iu[|vumenta corporca, que llindt Deus univerfi gubernationi adbibet ,. mo- bisque funt. con[picua. ifiri i - rmefit Erte quod fi ea quae fummus ille re- IS.C f inrel- rum artifex, mundo univerfo diri- n Di gendo applicat inftrumenta; ea, inquam, muridi tantum qua oculis noftris quotidie fünt rümee confpicua; fedulo confideremus , ejusmodt jt, tat- efe fatebimur, qua humanam mentem in xl ftuporem rapianr, confeffionemque etiam f invitis exprimant, quam fanétus David ul- F01 q) 4 tro proferebat. Confitebor tibi , inquiebat Umi julli ille ftupore defixus; quia ferribiliter magni- )u ficatus es. a) 19. Oculos igitur mentemque in ip(am fe cofie i, ccli concavam , qua nobis patet, füperfi- ciem attolle; & fi torum penitus artificium j p e CQH . formam & materiam non potes compre- hendere, attende pulchritudinem. & figu- ; eximiäw gr; 1 ram.. En ut tabernaculi inftar expanfum , Univerfo incubat, Exzeudit celum ficut pel- ; i len; b) inquit David , quo cun&te creatu- re faltem corporez conregantur. Ecquod am g teft or4 ndame ornatius fplendidiusque concipi po namene jamus 8) Pfalm. 138. &) Pfalm. 103, T 64 ARS SEMPER. GAUDENDI [ namenti genus , quam quo caruleum hocce n men pallium, univerfitatisque quaíi tegimen & velum undique confperfüm eft ? ítellarum bl inquam tam copiofa multitudine , quibus thtf quafi adamantibus totum confpergitur, om«- celur niumque in fe oculos rapit; dum eos füa- comp viffimo fplendore dele&tat. Et vero in tan- lwt' þn ditiji tam altitudinem machina h&c porrigitur, ut quamvis ram exigua appareant ftellee lum um fingule, ille tamen, quas primee magniru- dinis vocant , non minus quam centies fe- cum p demirm pties, que vero omnium ex afpectabilibus minime, non minus tamen quam decies tde ( octies totum hunc, cui infiftimus , terra- portion queum globum mole füperent. : & d« 20. Liceat hic mihi paululum extra a[pet preftitutum fermoriem evagari, & pio ali- triump men f quid dare affe&ui. "Tantam enim extime illius concamerationis fuperficiem dum con- r:fm | pii, . fidero, exclamare jam lubet cum Propheta Baruch; O J/rael/ quam magna eff Domus 0 f &f t Dei, $ ingens locus po[foffronis ejus ^ magnus efl. .Et mon babet frgem , excelfus €g immen- fiperf Pediby fs. aà) . Subduc rationes fi potes : & fi ftel- la unica centies íepties totum terra glo- Qun j 4l bum continet, dic fodes, quot millionum millionibus, totus ille ceeli ambitus, terram Vlts ov cælefhu quam incolimus videatur fuperare ? metire fpatia , imo Íi potes confideratione fola €onm- 4) Baruch 3'. ) TRACTATUS SECUNDUS. 6; m ho complecdtere. NNon potes fcio. Hsec. tas Jimn & men Domus tua eít, Chrifliane ; Jic locus Hlelarom polfajrouis ad quam deftinaris, excelfus & im- , quiu snenfus. Erige animos, tmortalis homo; türyom« celumque terre , quam tantopere colis; €05 il compára. tPunctum eít, pene nihil eft. — Ez o 1n t boc puutfum , inquit Seneca, ferro t?' igme dividimus. trigiti Si terra punctum eft, quid Bel- t ftellt gium eft toti orbi comparatum? orbis pun« nagnim- étum eft. Rurfus quid civitas hzc; collatà iies fe cum Belgio ? Belvii punctum dices. Quid abilibus demum domum tuam quam hic potlfides | decies recte dices, nifi civitatis hujus punctum jj lr portionemque perexipuam ? & pro pune éto décertas tu; hoc te magnum , hoc te m exm afpectabilem facir, in hoc gloriaris, in hoc triumphas. Miferos fane mortales ; & ta« d men fuperbos ! gloríamur in nihilo, & ve- y exit ram gloriandi materiam aut ignoramus ftu- dum t pidi, aut contemnimus füperbi. Interim Propiet O Jfrael / quam 1agna. ef. Domus Dei , imo f D eft tia! Fec quam vides, extima tantum / magüllï ? (j fuperficies eft poffetfionis tue : queque ne jj pedibus quidem tuis, domus poffeffionem & £f cum adieris, merebitur conculcari. m p 21. Verum ne me longius abripiat fua- ailiontm vitas arpumenti , viciffitudines . motusque $) terïäm celeftium corporum, tam eequabiles tàámen, 2 gtl certaque aftrictos lege dum perpendo;an aliud o D : celi « exclamare poffum quagl cum Davide e€nats - [ 66 ARS SEMPER GAUDENDI- enovvant. gloriam. Dei, $ opera maguum ejus ditori annunciat firmamentum ?. à) quis non videat, & reg non alias huic operi tam immenfo, tam fo- lido , tam concinno & decoro adhibitas ef- exqul' fe manus quam divinas ? at quam divinas? tribu medi quis hoc explicet , quis capiat, nifi Deus ipfe, qui fe folus capit; hoc unum habeo flatu dicere cum D. Auguftino.. AMundus . dpfe D0mi ordinatiffima fua mutabilitate , €g. mobilitate; £2 vifibilium omnium pulcbervima [pecie , quo- fhlpez dammodo tacitus $? fathum fe e[fe , €g non uifi TU à | a Deo inejfabiliter atque. invifibiliter magno; 0 Q eg ineffabilitev. atque amvifibiliter pulcbro , fievt I« p Yemot fe poruilfe proclamat. V) 22. Jam vero folis globum cum con- &tm fuiffe templaris ,. vultumque ameniífimum , quo univerfüm. hunc mundum afpectabilem fa- 1 no cit dum confideras ; quid cogitas, quid ju- Iem dicas, quid dicis? An lumen quo illuftrat duxi omnia, an calorem quo foventur univerfa; um fatis percipis ? an non formofiífimi illi ra- illic dii ab. hoc corpore emicantes , magis fub- foler ferviunt menti illuftrandae, ut conditoris apií magnitudinem affequatur, quam illuminan- Rur dis oculis ? Quis dubitet inquit Ecclefiafti- C()I'F cus. Sol. illuminans pev omnia. ve[pexit , €9 Cien; Glovia Domini plenum eff. opus ejus. ) Nec illu cpn- füm tam lumen & calorem; duam gloriam 1tO- Vert 8) Pfai. 18. &) Aug.]1. 11. de civit.c. 4 Dit €) Ecclef. 43. " NDI 'TRACTATUS SECUNDUS. 6 ipum a ditoris fui , toto orbe quotidie circumfert non videt & reprafentat. (o; tam d 23. Si magnitudinem planetz hujus ]hibitus: exquiris , certe centies fexagies fexies, & [ divin tribus octavis partibus ; hoc eft fere una nifi a media, terraqueum globum mole fuperare um ha ftatuunt ij; qui modefte fecundum Aftro- jmáut j nomiz placita calculos fübduxere. mobiditd 24. Át vero firum ejus quis non. op- ht y ( ftupefcat, ut catera fileam ?. quis nifi fum- j at . mus artifex, fumma atternitione & ftudio ; eo quo fitus eft loco; folem collocavit ; ut r ag 'rbro;/ff" nec propinquor effet terre; nec ab ea etiam remotior ; neque rurfus fnajor mole, nec cum cor etiam minor ? fi enim .terree propinquior fuiffet, certe calore fuo aduffiffet omnia ; & ym; q blem à fi non in cineres; faltem in aridum pulve- rem redegiflet terram, fterilitatemque in- g qui uo J duxiffet orbi , fcecunditati inducende fa- €tum fidus. uod fi a terra remotior , jam : p illi calefaciendae .non . fuffeciffet. An vero Omi 'illi li folem, ejus rei confcium, hunc fibi, quafi agl ] con ROR aptiffimum locum, delegiffe fomniabir quis? illomit? Rurfus, fi propinquior quidem terrz, at m corporis mole fuiffer minor, jam nec fufh- Écdt fgfpe,ï!h [ ciens terra fpatium eodem fimul tempore illuminaffet, neque firmamenti ftellis debi- TM yiam tum luminis füi praftitiffer obfequium. |.Si Jl vero & majorem mole & fitu terr& pro- pinquiorem ftatueris, tum vero dubio pro- i o^ E 3 cul, 68 ARS SEMPER GAUDENDI [ cul, & terram ardoribus conficiet, & hu- manos oculos nimia luce. Quis itaque ter- tebu dare ram hominesque, ita cum folis lumine ar- Af doreque potuit componere, altitudinem- mani que eam foli dare; que commoditfima fo- ret humanis ufibus, quaque melior non atoll [ poterat excogitari ? certe non nifi magnd Neque lb mentis eft, ram apta conftitutio. aliud de fole dicere poffüm, ut dicam om- fanej tamen nia, quam illud Ecclefieftici , as admira- bile opus excelfi, a) vas id eft inftrumentum od TUCte magni Dei, ad magnos ufus a fümmo arti- fice adhibendum. nis; fie tintem 2j. uid nunc de Lunze corpore edif- feram ? nolo de jucundiffimo ejus afpectu lm t quidquam dicere, ne tempus teram rebus, le?q qua patent. Verum fitum confidera, & deri ftupe artificem. — Quis enim , nifi cui Solis lia 4 vehementia, terreque diítantia omni ex Q o parte fuerat perfpecta, corpus illud folem Tudtent inter & terram intervallo tàm eequo potuit 5$ Q collocare, ut neque frigore fibi innato; ne- Qub timen que humidis influxibus, nimis propinquum terra , animalium feecunditatem prorfus in- Bravis OT fringeret: neque remotius , Solis, ardoris- que ex eo emicantis vehementiam minus fipq Ym apre temperaret ? quis unius quidem aftri calores, alteriusque frigus ira immifcuit; Vet ut temperiem eam, fine qua neque plan- ta- 9) Ecd. 43. NDI "TRACTATUS SECUNDUS. V- 69 e, & n tarum, neque animantium peneratio fübfi- ftebat , grata fecundaque mixtura, terris Itaque umine d daret ? An non hec demum inítrumenta, ptudinea Artificis manum & mentem fàtis füperque Jifma f manifeftant, Deumque effe qui fecit. celos i elior nt antellethu, a) uti Pfalmifta teftatur. f myy 26. Quod fi oculos ad terram ipfam libet demittere, terram, inquam, viliffimum Nqi jcam 0f* fane,fi cum cceleftibus comparetur, corpus; tamen quem non obftupefaciat, fi quis aut r aditit pondere fuo in medio univerfi puncto con- 1memurln fiftentem, aut fi ita placet cum Copernica- ymo art nis, nefcio ubi in eethere, circa folem voli- ore edi tantem gyrantemque contempletur, fimi- lem tramen femper fibi , fuaque ftantem mo- g dfpe le ? quis dedit pondus terre, & quis pon-. ym 1900 deri tam, juftum equilibrium ? Quis an- fidet ? ; ji 90 tra aperuit, in quibus lapidum metallorum- que tot divería coquerentur genera, & for- omn d jod ( marentur quafi in utero? Quis ingentes il- las cavernas & abyflos terra excavavit; niato, f quibus ampliffima maria. continentur: cum tamen equabili pondere, centro incubent g (is]* gravia, unde equabilem quoque,; & a cen- pIOf tro undique zequali diftantem intervallo; süfd QUi füperficiem terre exiftlere , fecundum gra- n P yium natur&que lepes erat neceffe. Quod jdem d fi vero in lacunas depreffa non fuiffet ter- m ( ra, totam undique aquis obvolvendam, ac (l g P] li E 3 pro- 8) Pfal. 13$, 70 ARS SEMPER GAUDENDT propterea humanis ufibus ine ptam pro;*f'us futuram, liquido conftat. re,'i 27. Rur(üs vero, quis undis extantem CUU fuperficiem hominum habitationi deftina- CId imo tam, in valles collesque diftribuit, imo & in montses altiffimos tanta arte eduxit, tum liqu D ad arcendam ventorum rabiem, tum etiam ojer ad folares radios aliter atque aliter refle- étendos , non fine varia & multiplici tum ipforum montium; tum etiam vallium foe- cunditate & proventu ? Quid, quod hac ipía, quae oculis apparet plana & sequabi- if lis terre. planities,; lana tamen non fit, nec f ad libellam perpen 4 iculumve conftrata ; fed a mari molliter acclivis , per longiffimos terrarum tractus paulatim affurpgat, ftupen- 292 do proríüs artificio ; quod quidem ex flu- viorum lapfu , clare conficitur. Starent Oner enim aqua omnes, nifi terra per quam de- t volvuntur , declivitate füa labendi faculta- dif Ath term daret. Quis itaque tellurem hanc ab ipfa inde Hollandia per lonoiffima Germa- Omn fott nie fpatia ad montes ufque Italiee docuit d affurgere ? quis Brabantiam ita complana- TU j U5 2 vit, ut tamen tota a Leodienfi tractu, Ant- verpiam ufque Zelandiamque decrefceret, I) Il ] artificio plane neceffario, ut illic Rhenus; hic Mofa, Dilia , Scaldis aliique paffim flu- I It f« vii & torrentes defluerent, & quafi ingen- tes veng , terram undique fümma homi- Pt num commoditate interíecarent, 28.Ve- 5 Vr 'TRACTATUS SECUNDUS. 7X n porf 28. Verum Íi omnia velim percenfe- re, infinitus fim. An autem hzc non füf- : extantet ficiunt, ut ftupore defixum reneant confi- derantis animum ? Àn non ca/; enarvant, i defin. imo mutis vocibus proclamant Gloriam Dei, t, m i liquidoque demonftrant, quod fit magzus xit, tun um etit Dominus Q9 laudabilis mimis $ Sau&us im ter 1b opevibus [uis ? plici ti lium fe g. V. N j uod hà Jufirumenta: autem. ea. uot ea/itl fic con- equat. fit; net ftru&a ,. féd fummo judicio, & Deo ufibus [uis: aptata. effe. confideva. ; le xoilfimd hr Miteumenta fat feios Inde ) Bupen 20 AD gnamque de artificis peritia opini- Staret onem , menti tuz ingerere iucipit tam ju- fta admiratio ; crefcetque cum contemplan- u d di ftudio. Nifi forte ut eam tibi detrahat j fic Atheiíta quis, divinitatis contemptor, hec ? ha d omnia non arte & induftria, fed cafü & d GCl'ma fortuna, hoc quo fünt modo coaluiffe; nu- Il doClll' etur. Equidem fcio non paucos effe, qui- ;ompll* j us aut Deus difplicet , aut cogitationes 3&117 hi proprie nimium placent, quibusque, me- ,crefcöfeïl diis in errorum tenebris veríantes Exhnici, Ra Graci inquam aliquot Philofophi pretule- ufim h re facem. Hi fane totum hoc quam /Jate j n is mi- patet univerfum, cafü mero ex atom nutií- " homï' 4 | P - 72 ARS SEMPER 'GAUDIEN DI 1 nutiffimisque pulvisculis, mutuo fe com- qm plexu coligantibus exiftere contendunt, quf Sic quidem, ut rimo non nifi merurm cha- an d 0s-effet, univer á m pulvisculis illis confufe reliqu , complentibus : at tractu temporis incubu- cum iffe fibi paulatim atomos, & in varia, haec üti vi nempe, qua videmus corpora, refidendo nullo. fefe conformaffe ; fic ut & Sol & Luna, & temgy cuncta, que videmus, nihil aliud fint, TiexU ( quam pulvisculorum temere refidentium TInyi colliculi aut. acerui, Et hec quidem illi Tungi magno füpercilio. 105, il 30. Verum quis ejusmodi, ut parum haferi dicam , figmenta, equis auribus accipiat? Nf Dic fodes, an atomi ifti ejusdem omnes äü Y erant natura, coloris, magnitudinis, iisdem, ili « ut dicunt, imbuti qualitatibus, an diverfis? übi te Quod fi omnes ejusdem nature fuerint, ponde quomodo atomi, qui folis acervum confti- Ti fai tuunt, tanta claritate calore que jam pollent; Tiete cum illi, ui terre acervum, frigidi fint, lt g ripidi & obfcuri ; illi vero qui aque mo- fertefn lem conficiunt, humidi fint, molles & fluidi? fiths Quod fi diverfie prorfus naturz fuiffe dixeris t atomosillos, & alios quidem perfpicuos, alios Wt v adiaphanos, calidos hos frigidos alios hos ceruleos, flavos illos diverfoque colore rin- .&evï &os & virtute imbutos varia & diverfa: ï Tüm dic quafo quis fic illos difcriminavit ; quis Buss, a circumepit, ur lucidi & calidi t antum Qum , atomi, ! I NDI TRACTATUS sECUNDUS. /o$ o fe con &tomi, & quidem tanra copia confluerent, Yntendunt qui folis corpori conficiendo füfficiebant ? erür dl an & hoc factum putas cafu ? idemque de is conft reliquis corporibus efto judicium. | Rurfüs, s nbl cum jam conveniffent pulvisculi in unum, aria, ht uti vis, acervum ; quis eos cum finguli refident nullo inter fefe vinculo colligati, fie quafi Luna,i temere fibi incumberent, quis, inquam, eo iud fin nexu tamque conítanti eos fibi mutuo ad- dentium íftrinxit, ut ingentes ille Aftrorum cclo- dem il rumque machine , jam ultra fex mille an- nos, fibi indiffolubili vinculo conftanter ad- j parïum haferint, ubi eos ; qui terram conftituunt copit? pulvifculos, videmus minimo vento abripi | omne & in aére circumrorari ? Quis pulvifculis j iisdem; ilis coeleftibus, gyrationis rmotum indidit, diverf ubi terreftres omnes ad terrae centrum fuo füerit pondere deferuntur ? Quis folaribus ato- n co mis tantam celeritatem ingerere aut impri- 1 pol]enü mere potuit, ut horz fpatio undecies cen- tena millia leucarum facile conficiant , ubi rid [f ug m rerreftres ipgnavo torpent otio, fi motum fpe&tes, An cafus rantum potuit ? fortui- [odyti tusque pulvifculorum lap füs tantam iis indig dit varietatem ? 3[1()5)3][")S alios I 31. Quod fi cafüm hec poffe perfra- &te vis evincere, an vero Solis , Planeta- yore fl divent rumque curfüm etiam fortuitum efle ar- gues, cafüque fieri ut communem quidem yit, qu i qantum cum cateris aftris habeant ab ortu in occa- E ; um qtom 74 ARS SEMPER GAUDENDI fum, cum toto firamamenti delati orbe; fit Qd interim vero quod huic raptui quafi oblu- €tantes per Eclypticam fuum ipfi curfum ganteï proprium inftituant ; feptentrionaliter qui- dam,,: has f dem orientalem in eftate Sol; in hyeme ve- ro occidentalem meridionaliter, & hoc qui- inopt dem ea conítantia, tamque exacte, ut jam nemp per tot annorum millia, ne latum quidem que € unguem a folito füo cürfu deflexerint aut nis 0j aberrarint ? cafüs hec fecit, fortuita tu hec teret dicis, & tamen ut fapientem te circumfpi- p cis ? Vicinis t hr 32. Certe infipientie te infimulat San- &us David, hec fine fümma Dei induftria Mif ; diqe dirigi fi exiftimas. F iufi jen$ mon coguo- Venfo j &c, ) quin& Jcet , eg. flultus o iutelliget ferel; ipfe SENEcA nullo Fidei imbutus lumine, füo ] fupervacaneum;quafi indignabundus judicat lipfás ejusmodi quaftionibus immorari. Superva- T | caneum efty wnquit; zz prefenti offendere, non fine totium aliquo cuftode tantum opus flave, nec bunc fi- flümm derum curvfum fortuiti inpetus e[f , €g qu& qüc or cafus iucitat , [pe. tuvbari , €9. cito avietare: Genfan banuc inoffen[am velocitatem pvocedere eetevue Qiif. legis impevio ... . mom e[[e materie evrantis piriq bunc ovdimem ; meque que temevé coierumt NU tanta avte pendere , ut tervavum . gvaviffimum -ta. « poudus. [edeat. tmmotum , €g. circa. fe properau- Ténn [/4) &) Píal. 91. v. 7. Tite " NDI TRACTATUS SECUNDUS. 75 la orbr eGet. a) jreviter & ele- tis celi fugam, yudf ol ganter fane con j C it toram rem. fi curiun 33. Enim vero non tempus modo per- aliter qu dam, fed & auctoritatem penitus omnem, nyemen has fi nenias, fomnoque «onciliando non x locqe h inepta figmenta vobis propofüero. .. Olim e; Q j nempe contigiffe, ut cum omnibus undi- ) quitt que ex 7Eoli cavernis, nefcio quas Juno- (erint dl nis ob iras, immiílis ventis mundus qua- ta tu hi teretur univerfus, ventorum vi infinitam 1cum[j- pulvisculorum aut arenarum copiam, ex vicinis proculque diffitis ponti littoribus, in hunc , quem incolimus, locum convo- lat Sat- laffe ; & quidem tanta copia, ut aérem un- dodufirt dique complerent univerfum. Cum vero j o ventorum rabies, quibus arenule circum- ( qUiB ' ferebantur, refediffet, paulatim etiam eas ; Jumir fuo pondere modefte tamen in forum de- ips j lapfas ; fed cafü tam felici, ut. pulcherri- l Supgrvl- mam hanc, quam videmus, molem, pre- torium inquam five Domum civicam , tem- yc hi plumque hoc conftruxerint. Errare ita- 25) ql(i que omnes, qui ullam operi adhibitam effe r [ eenfent artificis manum, omnia enim cafu j d j d coiiffe ; & fündamenta, & füperftructos J 7 an parietes , tectumque, & quecumque .vi- j uitf . dentur Archite&tonices infculpta ornamen- il ta. Cum enim arenule ille cafu delabe- if tj rentur, ita tamen bene accidiffe , ut fibi in- iln'f ] yicem infidentes, debitam inter fe pro por- t10- 4) Sen. t. de Prov. c. 1 ARS SEMPER GAUDENDI 56 tionem obfervarint, locum dantes vacuum portis futuris, feneftrrisque ; concavitates Ron l itidem conclavibus inftruendis. Hoc ita- dere que ordine una arenula fuffulciente alte- eand ram paulatim accreviffe molem , furrexiffe- W que in eam, quam videmus, altitudinem; figm arenas vero ita fefe complexas , ut alize qui- quar dem fornices conficerent, alie in gradus fe indi conformarent: alias denique, in columnas, Qu baíes, capitella, ftrias, coronides fefe con- lorin vertiffe, tanto ordine, tanta fymmetria, ac i fi omnia credas artificis expolita malleo, & m induflria defignata ; cum tamen non nifi f q arenarum , cafu fibi infidentium, fit acervus. « i Cum vero aliquot adhuc arenz flavze fuper- las fuiffent, eas ita fe quoque conjunxiffe , ut Ut cr Aquilam hic, alibi Crucem quafi auream des, Rurfüs cum aliquot preter Satis expreflerint. eas arenule fufci coloris diu pependiffent in Tium lus aére, dubiae quo deflecterent, communi confenfu coaluiffe, ut ferreum haftile confi- àpno cerent, Aquile enez , aut Cruci fuftentan- * tiOne] de neceffarium 21 cui cum machina infixa Bnam ftabat, cafu nefcio quo arenulas aliquot te- - Atür naces advolaffe, quz calore folis diffolutee, e&, Q ferrum lapidibus, & seneam machinam fer- Q e ro affolidarint. Et hec quidem pulcherri- tan[) | me illius, uam in foro videtis, machi- hoc [) nae, vel quod oculis hic afpicitis , templi : fint hujus eft origo & conftru&tio, 34?.Qgis 34 1 TRACTATUS SECUNDUS. . 77 J 34. Quis quafo ad hec deliramenta dcavitata non rideat, aut fi ferio quis hec perfua- Hoc itt dere mordicusque velit defendere, non ex- Tnte al " candefcat ? An deliros erpo credis nos effe yrrexife tu, quibus poffe perfüaderi tam. puerilia udinem figmenta exiftimas ? Ne cafülam quidem alit qu quantumvis humilem, imo ne haram fine induflria confici poffe; perfüadebis homini radus f ylumnt quantumvis ruftico ; & tu ingentia illa coe- o[e con- lorum terrarumque corpora, in immenfüm etria; dC expanfos firmamenti fornices, aftra fingula 1160 ) & ea mapnitudine, fitu; ordine , concinnira- , 1 on nii te; quam ne mirari quidem fàtis poffumus, 4Ce VU cafu coiiffe, cafu ftare, cafu volui, fine ul- d fupet- la artificis impenía induflria aut manu, vis ut credam ? Abi fis, & hoc quidem mihi üt xiffe, ii p aure des, rogo, amentem faltem ne credas me. X pl"æfef Satis id quidem perfpicio , ex eo te homi-- difent num genere effe; de quibus dicit Apofto- commu lus. Quorum Deus veuter ef], à) & ne Deum He CO agnofcant, non pudorem modo, féd & ra- tionem omnem exuunt : dementes, ne tna- uflentie n inHX'A gnam illam Mentem agnofcant & revere- jquot antur? denique qui zerrena fapiunt , ) hoc eft, qui non nifi terram fapiunt, fundum- Vifolut gt feg, que ex quo penitum corpus circümgefti- tant, terreítres animse. Item zerrena fapiunt, u]cheff!f u hoc eft, nullum ex celeftibus rebus perci- pientes guftum, non nifi terrena co ncupi- g fcunt, 4) Ad Phil 3. v. 19. ) ibid. m L 78 ARS SEMPER GAUDENDI fcunt, illis inhiant, illis inherent : & ut zer- rena Japiant prorfus defipiunt. P ii 35.' Vos vero Auditores, quorum cuni [ Apoftolo conver[atio efl 31 celis , heec enitus confiderantes exclamabitis cum b avide j TEri Quia dele&afli me. Domine in fatluva 1ua ,& in operibus manuum tuavum exultabo. uain magnificata fuut opera tua. Douine ! a). Et hic quidem primus fructus eft, quem ex 36l[ confideratione inftrumentorum divini Arti- düm ficis percipiemus, fi magnam de eo opini- Terum onem concipimus, qui talibus utitur inftru- lt ils mentis, licet. ea ipfa non nifi fuperficiete- mich nus intelligamus : eo. fere modo, quo via- m torem illum non inftrumentorum nautico- Tuyi rum peritia & fcientia, fed fola infpectio, confi de naucleri fui induítria tutum & fecurum wf reddidit, per eam; qua' videndo excitaba- 'CQI | tur, opinionem. Non enim non magnus ind efle poteft, qui magna & preclara adhi- tàm bet; neque non exacta ea, ad qua confi- if cienda, tam exacta , tamque fublimia adhi- prol bentur inítrumenta, otbj , 0) Pfal. 9[0 Ye 7. boyj agen ) Tiüm ää* Qnt, u $. VL NI TRACTATUS SECUNDUS. 79 t &utt ..$. VL OEU CUf "dde , quod tam preclara. infirumenta wuon gc peniti ideo confecevit Deu$ , uf ea tantum effent ia r Dusid verum natura, [ed ,ut per ea natuvam ipfam, Ia du vifibilemque buuc mundum apte diri- jo, Qu geret. 14 L Tque hoc quidem ia preclariffimis 36.A quem d ilis corporibus precipue fpectan- vini Ari dum eft , ea non idcirco creata effe; ut in o opit rerum natura exiflerent folummodo , fed yr inftru ut iis uteretur ad preclaram hanc univer( machinam dirigendam , hominumque aptan- ger'üc'xete- ,qu Yi dam commoditatibus, qui ea, tanquám in ; Dütio navi vectores , continentur. Illad modo ii edi confidera, quam accurate inftrumenta (üa; x fecunit ufibus & eventui rerum efformando appli- ; eyclde cet divinus ille Artifex , qui ea ipía tanta induílria & tam exacte confecit. Certe yn m Jari tam exacte e manibus ejus prodiere, ut eà ipfemet laudarit eximie , ominique przdita ]Uæ qu : "a probitate declararit jam ab ipío nafcentis orbis exordio, Jidiz Deus cun&a que fece- vat, 99 eramt valde boua, «) non quod ea bonitate praftarent, quae ad bene aut male agendum, ac propterea ad laudem vitupe- riumve requiritur ; fed quod ejusmodi ef- (ent, quibus Deus, fecundum naturze defi- gna- j J 0) Gen. t, 1 80 ARS SEMPER GAUDENDI tiq gnatz ordinem , uti poffer apte & com:- mode affequendo fini a fe preeítituto, even« di ; quíi tibusque reruyn futurarum, fecundum füa reflex placita temperandis. Ita fane eft,viZit & ap- vobavit ; etenim erant bonà & valde bona. tam . 37. Hic vero rurfüs heereo ftupore de- àquis fixus. Quis enim concipiat fines eos, quos tUpti unia fibi in hac Univerfi creatione, confervati- one ; directioneque tot creaturarum, que& firmn numero, vt fic dicam , infinite fünt , divi- &emqu na Mens preftituit ? quis item admirabi- für p lem ilum modum, quo cun&a inter fe fritc Cdere commifcendo & quafi involvendo, tamen preftitutum fibi attingit. fcopum , recte fant p enarret? Id tantum dicere habeo. Magzi- p n Jicata: fumt opera tua Domine $g mimis pvo- m ip Sed T Junde fatle funt cogitationes tue. . a) quod perfcrutari non poffümus , admirari Quare o $o certe poffumus & venerari. 538. Hoc faltem, licet abdità non intel- lo q ligam , fatis video ; Solem inftrumentum t fjb effe quo totum Deus illuftrat orbem ; So- CX05 lem effe, quo calorem praefítat ; Lunam g vero qua humorem frigusque confert: ho- Wato, rum autem influxuum mutua actione infra- Q exc €torum temperie , fcecunditatem omnem W n plantis animalibusque communicari. Iítud Tüm q video, quod ad Lunz afcenfüm defcenfum- Quf que, certa & inevitabili lege Oceanus quan- Tid tus QUIIfer : w) Pfalo 9!0 LA 60 TRACTATUS SECUNDUS. II 8z tus quantus eft turgeat, infletur, aícen- - & o Qt0, VCl dat ; & rurfus deturgeat, defcendat, & ndum fi quafi animos ponat ; fluxuque aquarum & reflexu motum illum eftumque caufari , iit u i t tam neceffarium purgando aéri, imo & aquis ipfis, ne nimia quiete torpidi & cor- üpore i 605 qui rupti ; exhalationibus fuis orbem inficiant ynfervat univerfüm. "Video Solis motu; quem cum firmamento communem habet, diem no- im, qu &temque confici : ex obliquatione vero cur- nt, din- dmirabi- fus propri feptentrionaliter orientali a principio Arietis eeftarem hyememque pro- jqnrer f ), timei cedere : eftatem quidem ut calore mature« fcant plantee fructusque; hyemem vero, ut . Mp per fripus depreffo plantarum vipore , il lum ipfum radicibus extendendis fortiusque yir r [) terre infigendis, alimento denique fub terra quarendo & infügendo aptius impendanr.Vi- j adniti deo Solem effe inftrumentum quo vapores ca- lore diffoluti, ex vafto attrahuntur oceanoy j nm] il'l[el' ut füblimes afcendant; donec extra folis re- qorenoo flexos e terra radios conftituti , ruríus fri- em ; v gore condenfati in nubes coéant ; qua -« Tontt vento, per exhalationes aliis atque aliis lo- D;Ifel'ïï M Cis.excitato, toto aére circumferuntur, tum joneiti* ut umbracula fint propulfandis eftibus;, n omed tum etiam , ut iterum in pluvias refolutae, ii f quafi hauftra deferviant, quibus aque ir- kfcenl rigandis apris terreque fcecundande , cir- cumferantur. ini qüä'; F 39"V€" 82 KXRS SEMPER GAUDENDI 1 39. Verum quid his inhereo, tanquam Tiue aliquid pro rei dignitate dicturus ? Recte . quibu Ecclefiafticus P Quis iagnificabit eum ficut qu d eft ab initio ? 4) quis artem univerfíam eno- afla f dabit, nifi is quem nihil latet ; & qui folus t novit omnia ? Certe ut aliquid noverimus, defir Multa ab[condita [unt amajora. bis, pauca. enim in om vidimus operum ejus fuübdit Ecclefia(ticus ; & percipi heac ipfa que videmus, quam renuiter in- tiong telligimus ! Quis id explicet quo pacto per hitc B hec ipíà inftrumenra floribus, trupibus, ar- ter u boribusque incrementa fübminiftrentur , fo- Copam lia , fructusque ; & quidem per radices til n ( adeo informes & debiles, per quas quafi fh ii per anthlias, a Solis calore humores in al- Tunin tum extrahuntur, quibus non tantum fru- lis i) ticis arborisve truncus augeatur & alatur; fed qui tandem in omnis generis flores fru- Of q étusque efformentur & effingantur, tam di- D2 D( verfe magnitudinis, coloris, imo odoris & LT guílus, & ne quid oculis defit, pulchritu- pra | dinis tam variz & admirande ? Orum 40. Quis capiat artem, qua per folem; enim calidi humidique variam temperiem , tam ptoq divería metallorum faxorumque corpora; Tüs n fuüis quaque in cavernis fabricer magnus il- $r le artifex ; qua arte adamantes induret, que | gemmasque ex levi formiet roris ftillicidio; dbl qua induftria, illic inter obfcuras denfasque i fulmi- nubes, nives; grandi.nem, fulgura , tamq. 05 Ecclef. 45. v. 35. 56. naque NIE TRACTATUS SECUNDUS. 83 » fanquam naque cudat, iisdem plane inftrumentis, ? N quibus catera omnia, aliter rantum aliter- j em [v que difpofitis & applicatis ? Deinde quo erfam em- aítu frigida calidis humidis ficca commit- c qui fs tat & commiíceat , fic ut (efe mutuo noh 1o've1'imqä deftruant ; & tamen iis ipfis, eam inducat houca um a(ticos; in omnia quotquot extant corpora, quam percipimus, varietatem ? Denique quis rà- muiter i tiones comprehendar , quibus inductus, padto p hinc Provincie ubertatem quidem vini ; al- jbus; d teri frumenti feracitatem , olei aromarumve entur, f copiam largitus eft alteri, alteram vero noh r nadices nifi in fteriles exrenderit myricas ? Profe- yas qua &o nmimis profunde fatle [unt cogitatioues tu&e s n d JDomine , £2 multa. ab[condita funt majoïzz atum i bis. à) & at 41. Illud tantum cum omni venerati- one admirabundus dicam , forsfre Quia. dele&tafli jn, Laf 1 me Domine in fa&ura tua, eg im opevibus ma- p odori »muum tuavum exultabo. b) Subfilit certe Pulchritu- pre gaudio mihi cor, inftrumentorum tu- orum preftantiam dum contemplor ; non enim ea procurantur, nifi in magnos ufüs i, U procul dubio adhibenda. Et licet ea peni- p tus non intelligam , illud certe jam incelli- go : Tua effe, & effe valde bona, meliorem- migns j mdüm que longe effe, ea ufibus fuis aptantem & füliou adhibentem manum, denfist 42. Deinde cum jar perfpiciam , tot fai tamque praclaris inftrumentis inftruétum 2 u ny à) P. 91. 6 Érel 4 D) PÉ gis d ARS SEMPER GAUDENDEI 84 te; nature Auctor, Confervator , & Dire- 3 u €tor prudentiffime, nihil. jam reftat aliud; j Li nifi ut totum me. pubernationi tuz com- mittam, fecurus mei, dum Tuus fum. Fa- teor rationes figillatim eorum que paffim accidunt, non intelligo ; verum & ftupo- rem meum imbecillitatemque non ignoro. Dd Illud enim jam video , quod non fim qui & mihi ipfi, ut maxime velim , ne unicam qui- ul dem hyemem, nec afítatem, imo nec uni- TR cum quidem diem íerenum aut pluvium poflim efformare; nec minimam quidem (l auram ventumque, quantumvis rebus meis r commodum , pro arbitratu. meo effingere, U aj ne tum. quidem ; cum inftrumenta omnia Sol, inquam, Luna Planete, nubes, terra- W que. ipfa mesz potefítati forent concredita. (l ia Quid igitur. me vexo mifer homuncio, quid me divinis decretis, directionique ca- li lefti immifceo , animal mortale,. nec fatis J divinorum capax ? F'ateor, agnofco. Ita- que me tibi prorfüs committo , divina & zterna Mens ; tu age; vería, dirige, prout vifüm fuerit, magne Deus, tantum Proje sne Deus $8 [cito. cor meum ; & cognofce femi- 2a$ meag : $9 vide fi via iniquitatis in me efh, huc; €9. deduc me in via eterma, & rurfüs : Grd- Oranr fus meos. dirige fecundum eloquium tuum , $9. pexi Dem o dominetur 1nei omizis yuflitia. a). lefha ) Píil. 158.v.; 33. 24.- P(al. 118. v. 133. NI TRACTATUS TERTIUS. 8j r, & Din eftat alid $pH r i(wx ee5 d T 9 3 d 1j s od MRUR PUR Q n $ |.füg QU sfum, F qu TRACTATUS IIl n & ihp: on ignon Dele&afti me Domine in fa&ura tua, n m d & in operibus manuum tuarum ex- njcam qi 0 nec u ultabo. Quam magnificata fünt ope- [ pluvium ra tua Domine: nimis profundze fa- ; quiden Gz íunt co 91, 5'0 6. gitationes tuz. P/alm., us mei efingete n omoi U? autem opinio, quam de Dei providen- lia ammo fixam babere debemur , magis bes, Itf* augeatur : oftenditur , eum. etiam mini- conordl homund ma queque c "viliffima, uti quidem uo- &is "videntur , dir. oniqi d igere , & Pro*videmiax N tf Jua completti, yfio. , d PROOEMIUM. i ['igei j nii [ürfi N Ecdum arcana Dei myfleria ita perve: p ftigavimus, ut non abyffus infinita ad- p í huc reíftet perluftranda. 'T'antum enim ad- TL dis: Uf orandum Sanc&uarium Dei quafi curfim in- iif fpeximus: queque oculis ob magnitudi- nem fplendoremque maxime patebant , coe- T leftia Artificis divini inftrumenta, co n d qra F3 in- IU 86 ARS SEMPER GAUDENDI inquam coeleftia admirabundi fuüfpeximus. Ti Jam vero id fatis conftat; obfcurum conclas fnt, t ve fubiro ingredienti, nihil admodum ap- guia f parere ex his qua iíto atrio funt difpofita: jum a diutius vero immoranti plüra femper fefe condj offerre, paulatimque fieri màgis confpicua. quido. Ita prorfus accidit , arcanum illud divina 0 Va providentiae fanctuarium fübeuntibus. Pri- flinti mo afpe&ui omnia adhuc obfcura fünt; & nime iajora tantum illuftrioraque ; fic quafi pet Tegue | Ideo nubem confpicienda íefe offerunt. etitm | pr&éclariorà tantum inftrümenta in manus lram e coppi; oculisque adhuc calipantibus perlu- ftravi; & quod folum potui, fum admira- tus. At vero, cum diu immoratus illud quoque confpexi, tàm ingentia, tam pra- Ery clara inftrumenta; minimis etiam que fü Cotor Luna fünt reculis dirigéndis adhiberi; tum Eihyi vero exclamavi, JVumiüs pvofunde fathe [unt v cogitatiomes iue , «) quis hoc credidiffet? iffud quidem mihi perfuadere conabatur humana Philofophia, ea, qua hic contin- i gunt; cafüm ferre, fortunamque moderari: neque aéris intemperiem, neque animalium tio [ vitam mortemve, neque terre viciffitudi- Tis T nes, divine cure fübjacere, utpote qu& Véro tanta majeflate prorfus indigna fint : at ve- &orur ro, cum omnia codi inftrumenta ad hoc pref Que dirigi & difponi video; ut füblunaribus dl- Ili- &) Pfalm. gt. l. & 4 ENDI "TRACTATUS TERTIUS.: 87 (fpeximit rigendis Artifici deferviant & ad manum Ti conda fint, tum vero Cozfeffus fum tibi Domine; iodum 3 quia tevvibiliter magnificatus es. a) Floc itaque t difolt jam ago, ut exiítimationem, quam de Deo inper f concipimus, magis aupeam. Oftendam li« confpict quido, non ingentium modo; quz toto cce- ld dirnt lo vagantur, corporum, curam gerere prze- ibus Dr. ftantiffimum artificem Deum, verum & mi- 3 [ünt; d nimis etiam rebus attentiffimum invigilare: neque adeo hoc effe.indignum Deo, ut quali p r K etiam hunc in. finem totam ccli fymme- n fanus triam compofuerit, & attemperagit. ys perlu- n admirte $ I 'ACUS D tm pre Ex : tam con[lamii dv umiformi cæle]fiz)h i que fi corporum [itu €g$ circumvolutione Pbilofophi xber; Ut Eibuici, umum tantum e[f [ummum | Deum uf g gulernatorem. collegevunt, €g' boc qui- em vette. yelill condit! l. hic cut Uod fi ingentium machinarum; ini 3 ftrumentorumque, qua in Sancua- od a vio Dei , hoc eít in arcano illo gubernato- ris noftri conclavi utcunque confpeximus & vicifiti pott ( vero etiam füfpeximus, fola confideratio ; eorumque fic quafi per nubem conípecta p d [ 3dh l preftantia inpentem quandam admirabilern- que de excellente artificis mente opiniof rb i,' F 4 nen 4) Pfalm. 158. 4 88 ARS SEMPER GAUDENDI nem ceeperit concitare : opere pretium me 3. fa&urum exiftimo, fi in minora quedam, orbibu quaque, quia iis affuevimus, minus exifti- fpicieba inantur, oculos mentemque referamus, tios af ex quibus profecto illud confecuturos nos tppella video, ut majorem adhuc ex iis admiratio- corum neni opinionemque artificis concepturi fi- que qt mus animo; unicum fàne tranquilliratis Tent, | omnis, ut dixi , fündamentum, & propte- omin rea omnibus ingenii viribus animo At tnt] ? tranquü— lus ut fis, altiffime infigendum. Iamque 2. Certe ea, quam hac&tenus propofüi, Kctür to attenta celeftium: corporum infpectio, ftu- ul dif pendus ille tantaque arte difpofitus plane- inpi tarum, ftellarumque ordo & fitus, eequabi- Ti litas & conftantia in curíü tam vario tam Veto u diuturna fibique femper fimilis, influxuum üerin vero effeCta tam divería, tam neceffaria, em tam jucunda, totique atmofphare tam ac- tradit commodata , ia gentilium quoque oculos fed f animosque füa preftantia perculerunt , ut, Il g quamvis in ordinem omnia redigere, om- nia ingenii füi viribus conarentur expen- Unicï dere & dimetiri, illud ramen ftatuerint, pun menrem aliquam exiftere neceffe effe, hoc m eft; ni fallor, füpremum Deum , cujus ar- üm bitrio & defignatione, hac, quz oculis vi- fic f debant, tam apte concinneque , tam ad nu- mag[ meros omnes exacle fuere Ciul compqüta ;« vero etiam difpofita. Il s.Quam- NI TRACTATUS TERTIUS. 89 Oretim m 3. Quamvis autem planetis fingulis, & 1 quidum, orbibus, quibus diverfum efle motum per- us exiti fpiciebant, fingulos etiam diver(osque ge- Teferamis nios affiperent, hoc eft, minores, ut ipfi UULOS D0 appellabant, Deos ( Angelos diceremus nos) gdmirati eorum curfüs qui temperarent , machina- cepturi Á que quisque füz confervandeque attende- tquillii rent, ilud tamen etiam recte colligebant x propt homines acutiffimi, fieri minime potuiffe; ;trnqui ut tanta proportio, tanta fymmetria, ranta tamque accurata conjunctio & ordo ferva- propofi retur tot annorum evolutis jam fpatiis, fine :&iO, üu' ulla diffenfione, concuffione, aut. incuríü qs pane. impactorum inter fe corporum, tanta ta- j æquabi- men properantium celeritate ; nifi una & vario tl vero unica effet Mens, cujus ingenio omnia infuxoua fuerint expenía, arbitrio difpofira, & tan- neceltn dem imperio perfe&a ; ac deinde geniis fe m t tradita, gubernanda tamen non fuo genio, qe od fed fecundum menuis illius unic B & ac füpre- erunt; V mse eeternas leges. jpere, Ul* 4. Recte collegerunt id philofophi; Unicus fit oportet , qui dirigat omnes , ubi u a ffamerinb agunt plures; &quo plures fünt, qui agunt; eo major uni tribuenda eft auctoritas; ne : effc; hæ a? dum non unus agere fatagit, rurbentur; & fic fruftra laborent omnes. Certe dum magnificum quoddam erigendum eft edi- cium , quisque opifex artem exercet fuam: poüra; & ruflicus. quidem fundamento jaciendo 5 [v d 90 AXRS SEMPER GAUDENBDI terram excavat: latomus ordine ad libellam yato; componit lapides, quos ad rectos angulos eyiden lapicida detruncavit ; anchoras autem . c- t heec teraque ferramenta ferrarius adaptat faber, quidei cum carpentarius trabibus tipillisque decur- pai l tandis & dedolandis totus incumbit, quis- j olim | que fuo intentus operi. Quod fi vero quis curiofus inquirat , eccur foffores quidem Dei q non longiori tractu foffas eruderent , lato- i fo mi non alüius muros educant, cur haec, D qua dantur, non vero alia a lapicidis faxa mpfr. excipiant, cur eo loco columnas figant, üthtn non vero ad cur columne ad iftam , bts, f aliam educantur figuram, cur trabes ad . üque, talem longitudinem decurtentur ) fi id pido illi reponas, murorum intervallo. ut con- tüdin: venirent , latomos ad eam & non ad üs i aliam menfüram muros eduxiffe ; roga- It n bit illico ; quid quaefo caufa fit, cur carpen- términ tarius füam operam camentario potius, quanta quam füam hic illi accommodet ? — Atque net hinc quidem recte conficiet;alium quendam ET effe, cui pareant finguli, & cujus induftria Qutm ( omnes dirigantur. Neque qui tot tamque l0 Qn divería inter nauticos homines munia con- fs templatur , hos quidem vela fübftringere, Yonij alios expandere ; rudentes hos attrahere; r remos expedire alios ; hunc atfidere clavo; proyi hunc bolidem dimittere, illum altitudinem Ut pe Solis þqgadran&te annulove excipere ; alium 3]ia i XVCR" NDI TRACTATUS TERTIUS. 9íÍ adItbelhn vento, alium invigilate clepfydris; minus o angi evidenter conjiciet, non pro cujusque libi- auem ( tu hac ita fieri , verum Magiftri alicujus, & ptat f quidem unius arbitrio, tantum in tam dis- Que d pari labore ítare confenfum. nbit, qi . ac fane argumentan di methodo; | VerO qi olim Philofophi in unius omnia dirigentis s quittt Dei cognitionem fuere delapf. Nam , ut ent , lite ita foret, & unus quidem genius, minorve cur hat Deus (Angelum dicamus nos) folem effor- cidis fax maffet, Lunam alter, alter ]ovem aut Sa- s figant, turnum , alii aftra caeetera ccelorumque.| or- vero d bes; finguli fingula efformare potuiffent, tb d atque, fi ita vis, etiam efformaffent ; quo ',fxl pacto fieri potuit, ut eam quisque magni- tudinem obfervaret, qua corporibus omni- y Ut ( n & bus inter fefe aptandis figillatim conveni- ret; nifi unius defienatione fingula rite de- p m yr a terminentur ? Hoc vero fi non fiat, en quanta illico; minores inter Deos füboritu-. p pb TE ra eft contentio, quante rixe, bella quam g artrocia ? nemo enim de jure fuo quid- ; ii quam concederet, nec ullam pateretur in fuo opere murationem. Certe minor ille ot n munia t Deus feu genius Lune opifex contendere potuiffet, opus füum non ufque adeo de- p amahfïf: primi debere, ut poftremo loco & terris proximo flatuatur ; non adeo effe deforme, lere daw ut non in ipfo firmamento figi poffit inter riidi jl J alia aftra confpicuum. Solis vero genius id « volet ARS SEMPER GAUDENDI 92 volet evincere, ut faltem non infra Jovem, , filf edentulumque Saturnum detrudatur, neque que h lucidiffimum fane fidus prae plumbeo ob- tümq. Ícuroque debere contemni. Rurfus con- queretur,cur füus planeta , tanta celeritate d ag non fine offenfionis periculo impellendus &Pr fit, ut uno abfolvat anno curfüm, quem tar- dever dipes ille, veternofüsque fenecio, Saturnus inquam, non niíi triginta ftatuat annis con- ficere? quid , quod non levis hic rurfus Lunse genio detur conquerendi anía, ut hT quae viginti novem diebus vaftum illud P iter copatur abfolvere , quod Sol anno uno, Saturnusque triginta pro füa commoditate lentus legit ; cui libeat ; inquiet, ita gyrare eeternitate, ut fic dicam, tota, ita circum- » ferri, ita rotari, toties oriri, toties occum- Tnen bere, toties lumen amittere, toties umbram quod terre fubire, toties Soli fe opponere, toties 10yi Ícend, eclypfim pati ? patiantur hec qui volent; epo certe non feram, non patiar. Er non- Tation ne hic ampla, & quidem juíta contenti- Arl'fïol onum eft materia ? & nifi quis unus om- of nibus imperet , quis turbatos animos feda- ALf bit, quis rebus cceleftibus modum ponet ? Quiden profecto bella oriri mutuisque odiis perire ld i minores illos Deos necefle eft; coeleftiaque m illa corpora, murua inter fe collifione & Titor arietatione detergeri & labefactari. Mini- m ] me igitur tot inter bella , animorumque n ef diflenüones tot jam animorum millibus e. $) VL TRACTATUS TERTIUS. 93 fletiffet ftabilis illa codorum aftrorum- ia Joret tür; nequ que harmonia; nifi ad unius imperium nu- imbeo 0b tumque attemperata. ürfüs t Hoc, inquam filo du&i Philofopbi; - celeritit ad agnitionem unici Dei, cujufque arbitrio xpellendus & Providentia celorum orbes dirigantur;. uem t devenere. Saturni inis cot S. II. jc rürfi anfä, u ANon retíe tamen "voluere. Pbilofopbi , Dai. Uim illud Provideutiam ad fublunavia fefe uon (no uoy extendeve. modiaté ia gyri hactenus quidem recte ratiocinando 6.ET provecti funt Philofophi , illud ta- t r 1en perperam inter fua dogmata ftatuere; jes at quod codlis tantummodo divinam afhigentes j umb Providentiam, ad fublunares res eam de- ii u Ícendere, minime fint paffi; errore; fi vel rationem fíolam fpectes, fane graviílimo. "oU , cont Ariftoteli dogma tam futile adfcribit D.Am- brofius, Zriffoteles, inquit, afferit u[que d uns jrnos i Lunam , ejus de[cendere provideutiam, à) quod uidem Epicurzis ita placuit, ut expanfis yn p* jllud brachiis fint complexi. Pugnant illi, diis perlfe p Deum, ut fane coeleftia moderetur corpora; Jelta minora tamen humilioraque, nubes puta; Jliore * aérem, terram , iisque contenra animalia, j M non effe ei curee fed contemptui. norum 7.Et ab $) ]. 1. offic. c. I0, 94 ARS SEMPER GAUDENDI ^. 9. Et hoc quidem primo, quod fari- 9 iuna hl &iffimum illud venerandumque Numen vi- lifimis, quee paffim in atmofphzra confpi- s « ciuntur, rebus applicare, abíonum plane I63 ip fit, indecens & indecorum, uid enim? WTO | tüt, non hominibus dico, ( & tamen quid funt omines, nifi abje&ta & terrena animalia) bile? fed vermibus, fanguifugis, mufcis, vefpis, in im ranis, muribus, & ferpentibus, ut alia fce- borur fio n tidiffima fileam corpora, divina fe Mens ad- moveat, quibus ne manum quidem fuam tus ff Quo pj homo quis honeftior, fine faftidio poffit applicare ? putida fünt hec, & exilia ni- Tentur ponere mis, & tanta reverentia prorfüs indigna. Neque ea que toti regno a Rege aliquó & puff impendenda fünt fludia, culinz fordibus, Tno qe aut felibus enutriendis, nifi a focorde & Ti q ienavo homine adhibentur, in m $. Deinde an hoc non ridiculum , ut ptofe tredamus fupremam illam inrelligentiam Il hg minutiflimis reculis attendere ? nam fi hoc lbet ; ita efL , certe ventos etiam nubeculasque fortu eft fninimas, neque has tantum, íed & folia; arenulas, quinimo & atomos eum obferva- te, imo & numerare neceffe eft, oculisque Q5 0 profequi, cum vento auferuntur , quo tán- peric dem decidant, quo quiefcant loco. Et an üpen hec fünt ftudia digna Deo? quis id ferat; u qui trantüm Numen veneratur ? fu [j g T9r DI NDI TRACTATUS TERTIUS. 55 9. 'Tertio denique, fi faltem inter füb. quod f Numn lunaria, humanas res ejus curationi fubje. »ra conf élas conrendis ; preterquam quod homi- mum pu: nes ipfi non fint occupatio digna Deo, an d enin. vero tam felicirer cum rebus humanis agi- tur, ut Deum iis fefe impendere fit credi- *quid f animti bile ? an ea effet tamque injufta divitiarum is, velp in improbos quoque facta: elargitio, pro- yt alia fe borum vero ea indigentia; horum depref- fio tanta & contemtus , illorum vero tan« Mensat lem füat tus faftus & potentia , fi ifta Numine ali- quo pio & jufto rerum moderatore rege- lio pofi exlia. n rentur ? denique fi humanis rebus modum poneret Deus, an hoc pateretur, conremni ; indige o atl fe paffim quotidie, & imperata defpici fum- mo certe divinitatis fuz defpectu & inju- focoré ria; quam tamen a fe avertere & armoliri in manu fua fit? quid pluribus opus eít? hcolum; [ profe&to; humano hec omnia ingenio ge- ri, hominumque pro füa improbitate quid- libet audentium arbitrio, aut certe cafu & fafil fortuna fic ferente contingere manifeftum jbeadt eft. d 607 1o. Ethz quidem füunt blasphemee vo« q of* ces eorum , quibus Deum effe, aut non effe . o lH perinde eft, imo quibus divinum Numen. rqn' füpervacaneum eít, aut potius odiofüm: e n hominum, inquam, quorum JDeus venter efly jsil fati Ocl- qui -terrena fapiunt , 4) quique infanis v bus &) ad Phil. 3, 19. " 96 ARS SEMPER GAUDENDI bus illud identidem impie occlamant, crca ul a cavdines celi perambulat , ) iis dirigendis; [/7) L totus quantus eft, impeditus Deus ; item (tatroi celum celi Domino , terram autem dedit filüs puerul bominum, P) eam nempe pro fua libidine, f ejus fummoque Numinis, cujus preftantiam u verbis extollunt ; cum contemtu, inculturi (f ag poft hac , & pudendis fceleribus impleturi. ftntit 11. Verum cum ad fingula refpondere 1105 T0j non poffim hodie, certe ea qua liberum tondijn hominis arbitrium, fortuneque viciffitudi- difino, nes fpe&tant , non attinpgam modo : illud RLUNIT tantum perfequi eft animus , quod de re- lz'nquet rum , ut ipfi dicunt, viliffimarum cura; j j tamquam Deo indigna , infane & putide, dlfom imo impie obganniunt. Et primo quidem; vondi) ut ethnicum hominem impietati tantae op- Jundn ponam ; lubet generalem quandam Simpli- glicat cii verbis adhibere refponfionem , quam D) deinceps fingulari magisque inílituto fer- quid moni accommodata ratiocinatione profe- Juos quar. COWM o Qtoc?/i Dii,inquit Simplicius, re- iC 10 bus non confulunt aut. provideut , aut quia mot hus golfunt , mom. provident, aut quia wolunt ; jam Qiffi fi. quia tton poffunt , id fit. aut. propter magti- & V fudinem verum | bumanarum Dei potentiam excedentium ; aut. ob pavvitatem. €9. vilitatem, fequi] provz'dentiam effugientium. Si cum poffit , non Quem vuil 4) Joh.22, 14. &) Pfalm. 113. ) ZNRTETONES E hi TRACTATUS TERTIUS. « 97 nant, t vult, aut ob delicias €? ignaviam eas megligit: dirigendt aut vurfus , quod ob pravitatem $9. vilitatem, qus ; i Cum autem quamvis po[fit , eas afpernatur. , du f genevalis divifio fit bujyusunodi , iutevim ad om- ; Tibids ses ejus fe&iones fic dicendum. . a) reflantia 13. Cum tale fit INumen ; quale defcviptum , inaili efh, cognitione pveditum exquifitifma , €g po- implet tentia firiiffima,€g voluntate optima, €g' om- 'efpondexe 5ze$ ves a fe producat , sec ignmovat, ves a fe » |iberun conditas efe curandas ( qui flupor me. in. flupi- acifftad diffimas quidem pecudes cadit , gam ille quoque jo : illu fitos cuvant. fatus ) ueque ob magnitudinem re- . d de re linquet b qui epim majov evit ve$ coudizore gm Ui Juo ? INeque ut viliores , quam que curentur, & puid a[pernatur , zam fi tales evant , cur. omnino o quidem condebantur ? — /4t mec voluntas eyus efl accu- | tante (j ] jauda, quafi ob delicias e9 [ocordiam eas me- m gligat : bominum enim ifli affelus funt , uec , * ap quäm vmnium fed nom proborum ) cum me pecudes flirum & quidem ita delicatee fint &g ignave , ut. fetus ne p fuos uegligaut. INeque vero tamquam viles eas contemmit, quas coudeve mom efl dedignatus. jplics Sic mullo imodo freri potofl , quin Deus. con[ulat ul uiAfiW vebus a [e conditis, ta StMPL1cCIUS,ille do- gt / u &iffimus EP1crET1 commentator; conci- p "nf Íe, vere & pie. j u jil 14. Juverit tamen altius hanc rem pro- m fequi , divinumque honorem defendere, h^ quem omnis relipioris ofores impetunt; & npl [//] pro- ..8) Simplicius in cap. 58. Epict. 4 98 . ARS SEMPER GAUDENDI profligant , venerationis majeftatisque divi- ne, callido fuüb pretextu. Et ut jam qui- dem nihil de infinita Dei fapientia dicam; de qua Tractatu proximo prolixior mihi in- Da ftituendus eft fermo : dic amabo te, qua Tari fronte Deo fublunarium rerum adminiftra- p tionem & curationem audeas detrahere , quafi, celeftium corporum globis difpo- j nendis & dirigendis fatis füuperque impedi- to; hoc illi nempe opus,; hanc curam incum- vt bere; cum hec ipfa corpora non alio fine ünug molitus fit quam ut per ea tamquam per Ane apta inftrumenta, totam, quam incolimus, Vatios fublunarem regionem incolasque beneficiis ellent repleret ut nature auctor, & recte ut be- d al neficus Pater adminiítraret ? INon faris in- lus Q telligo, quo pacto Ariftotelis inpenium & Al'iül ratiocinatio in Luna heferit, quidve homi- illac ni ingeniofiffino in mentem venerit. At- anino tendite fi placet ea que dicturus füum, in- Duit. erent ea paulatim rectam, quam de Deo Quer j abere convenit, opinionem : quam ut be- aliur ne firmavero, confecutus füum omnia. Tüm eft j W £ fs. äääääiääää tl()r( a tion &l - &.III. Tgrn ii "TRACTATUS TERTRIUS. 99 yquc dv I1I. t jum qi S. i dicam, yr mii i Däztm non celeflia tamum [ed c» [ublu- 0 te; Q mavia, €g quidem aninutiffrma queque curare, dmioilr: probatur. ex. ápfa celeffium covporum con- letrahett Jiru&lione &2 fine. js dl Gedum ereo Philofophe, quisquis : impet Is.A es, quid di icis? coeleftia corpora cu- m ificu Vide- rare Deum, füblunaria non curare. alio f amus porro, quam id recte concluditur. uam p An ergo cclos, celorumque curfus tàm colimus, varios, aftraque idcirco effe autumas tu, ut bendfici effent in rerum naturaà tàntum, an vero ut -le W Y ad alium referrentur finem ? Certe fi mno- n füds i tus omnis, prout hi ipfi Philofophi cum yenium ? Ariftotele ftatuunt, finis eft quies, continua äve ho illa ceelorum circumgyratio, tot jam elapfis neïi[. '(' annorum millibus, finem fuum non obti- ; m ? nuit, neque obtinebit porro , donec hic 5 t quem videmus naturce perítabit ftatus. Ad alium itaque refertur finem, orbium illo- )mnia- rum continuus motus. Neque jam opus eít illud longius provehere, cum & ip(imet id fateantur, & vero experientia fatis con- ítet, quantum in his fublunaribus per al- tiores illorum corporum influxus, tmutae tionis accidat : quod vel folae noctis, & di- ei; hyemis zftatisque acceffus receffusque ; maris viciffitudines, & corporum in pleni- G 2 luni- g 100 ARS. SEMPER GAUDENDI luniis, & aliis Lune planetarumque affe- Ti frut €tionibus, mutationes luculente teftantur. TDon iNimis clara res hec eft, quam ut longius deducatur. Ícani 16. Id vero jam urgeo : an hoc rati- anp oni confonum credis tu, Deum Providen- Q ti&e füuz thefauros impendere cosleftibus il- Qui lis corporibus ordinandis, ad ea vero non i attendere, proprer que ea ipía corpora & confecta; & hoc quo videmus ordine fitu- qii que funt difpofita ? Hoc enim vero perfua- Tüenta dear mihi quis, nauclerum artis füz in- f0.ord flrumenta curare , quibus in arcano fuo; quem prout explicui; conclavi utitur , torumque Done ejus ftudium in hoc confiftere, ut Aftrola- AQe bia, quadrantes, compaflum, regulas, ca- nio f I) teraque recte in fuos gradus minutaque di- vidat: acus nautica accurate ad magnetem m'd ii?l & ex arte fit affricta ; alia vero armamenta d) & nautica non expendere , neque velis; neque fider rudentibus, neque remis, neque clavo; ne- tlone que adeo vectoribus epibatisque ullo mo- ridi dl do attendere ; cum tamen in horum ufüm mad directionemque inftrumenta illa conftet effe nifi confecta ? Solem, Lunam ceterosque pla- foiff. netarum orbes conficit Deus, terre foecun- lis ; diratem ut der; pluviam, grandinem, ni- teren ves, frigus, caloremque fuo quseque tem- Viünt pore ut induceret ; animantibus procrean- & dis alimenta ut füppeterent, gramine hu- 1nurm, DI 'TRACTATUS TERTIUS. TOI jque . mum, hortos floribus , foliis fructibusque teffantu frutices & arbores ut convefliret ; interea t longu non advigilat ; omnia permittit cafüi ; na- Ícantur , non nafcantur animalia ; alantur, hoc tl« an pereant, parum ipfi penfi eft; modo cir- rovide ca coli cardinés recte perapantur omnia. [libus Quis id credat, nifi aut cui mens faàna non 'er'o not eft, aut eft perverfía ? rpori D 17. Àn non id faltem perfpicitis, fi ine fIti quidquam luminis vobis eft füper, inftru- | perfua- menta coleftia tanta arte di(tribui, & tan- (üe h« to ordine compofita confervari, ut hunc no f0 quem videtis rerum ordinem in terris di- umque fÍponeret, difpofitumque confervaret ? ira Miroli fane cum infanis illis, nimiumque ratioci- phs, Ciï' nio fuo tribuentibus Philofophis, expoftu- lat Deus ipfe, tefte.Jono. Numquid nofli yaque o ordinem celi, € poues vationem ejus du tevra? nagneffm um 4) acíi dicat : f1 percipis.caelorum motus, fiderum influxus, Planetarumque difcurfa- tlis; neqm chavo tiones fi intelligis , nonne illico luce me- ridiana clarius cognofces rationem tantee 3 ul]O n rum [ Um maching a terra dependere, hoc eft, non nifi in fublunarium u(üm &. conmodum :onüfïe i fuiffe procreara ? & tu interim inftrumen- jque Pþ d tis vacare me, cardiges celi perambulando de- terere;. & ad precipuum, cui illa defer- l n P viunt, opus non attendere blafphemus fin- ges ? proneæ* G 3 i 8.Ar- mmufe a)ljob. 38, v.25 $ u 1o p ^ ARS SEMPER GAUDENDI 18. Attendite vos, fi placet, Audito- C x res, & infanam Philofophorum collectio- Then. nem, ex eo, quod jam dico, percipite. tulis Quod fi artificem magna fefe induftria au- pox tomati, feu horologio quod rotis circum- pere f agitur conficiendo impendere viderertis ; to- pu tos dies rotulas in fua membra dentesve gitu . * te id dividere, excavare , perpolire tympana cocbleasque recte difponere, ut dentes Àt| idcin dentibus ;; rotee rotis correfpondeant, mu- tuosque excipiant & retardent lapfus; om- dium Dl nibusque rite confectis, tabellam cui infcri- pte hore , manumque qua eas defipnet tis di amen extrinfecus affipere, füperne vero ss cam- panum erigere, malleumque imponere, qui Cred Tneny quot horas, totidem ictibus prodat ; deni- que ju(ta pondera diu expendere & tandem l'äSql appendere, quibus automa totum, tota in- far quam machina, certo ordine & debita ce- leritate moveatur. Quis, inquam , hec Ts jn oculis füis perfpiciens, fi modo preseter ocu- l"l]d [ los, mentis habeat aliquid , iftud fibi per- Cüfet fuaferit , non alio fpectare hec omnia ex T artificis mente, quam ut rotule circumfe- Tüm rantur, neque alium habere finem ? hore ET autem an defignentur ab indice, aut a mal- r leo campane . incumbente proclamentur; an Eu non; & que defignantur, an defignentur n recte, horane audiatur tertia cum fit duo- t | decima, nihil id quidem curare artificem ; cui ( TRACTATUS TERTIUS. 103 ? "pas Aoditt cui id nifi parum fano imponetur * xolledto- men, inquies, femper artificem video ro- . vercipt tulis adhibere manum. mentemque . jam Jiria at pondera attrahere, jam minuere, jam aue Cif um gere, jam denticulos abradere, limare ; per- 'etis; purgare, campanule vero horisque, ne di- gitum quidem adhibet, aut fi adhibet, cer- dentes ympt te id quidem facit admodum perfun&torie. At vero vir minime male, non attendis, - dentà ][; r idcirco rotis ponderibusque tantum ftu- 15; Offt dium adhiberi, quod ab his omnis campu- nule fonantis, & manicule horam indican- j infcri defigüet tis dire&io dependeat ? Nifi forte tam fis amens , ut malleum íua fponte fe movere ?s camj credas , iétusque quotlibet, & quot ei in M qql p; d mentem venerit, campane inprimere, ho- rasque prout cafus tulerit ; indicem demon- yandt rare. , tor i 19. At vero dices; demus fane , ad ho- jbl Cï; af ; M ras integras dirigendas artificem attendere: illud tamen minime credo , femihoras quod grr ( curet, aut quadrantes ; exiguze ha funt db p fj ompi d minutie, neque digna fàtis, quibus inge- nium iftud attendat, quod rotulis tam egre- aira gie accurateque conficiendis rectius impen- n?horæ ditur, quam quadrantium exprimendorum u anxia & parum utili cura. Quid enim?an yentüh tanta res eft quadrans, ut illi totam impen- .flgneflmr dat machinam artemque fuam ? j r $0. Ne rf G 4 104 ARS SEMPER GAUDENDI Tranat 20. N« tu profecto automatum impe- ritus es, iffa qui loqueris ! ignoras fane, quido quod fit automatis illius horologiique offi- auing cium & finis: quin imo, quo peritior eft Tümq artifex & exactior, eo minimarum etiam modo rerum, qua machinam totam conítituunt, majorem habet rationem, confcius, in mi- atmo| nimis totam confiftere machine elegantiam lis q & perfectionem. Idcirco non horas modo &eris, & quadrantes, fed & minuta fingula expri- vias, [ mere, in votis habet, neque vero minoris frigus, molis eft & artis, quadrantem unum mi- ftytg nutumque exacte horologio determinare, ftomig quam horam diemve integrum : imo illud Iempe( conficere, majoris artis eft. Tuür IN decen gn IV. enud Que f Deum vero ecleflbus. corporibur. veluti inftrumentis uti, ad fublunarium cuvati- tendan oJem , expendituv, g. de- Tqmos: clavatur. a]la u H]ia Cif« Udem fàne obícuramque quamvis; ah'd den .21.R aliquam tamen divinge induftrie, radum, quam in procurandis rebus füblunaribus Otns Deus adhibet ,imaginem expofuimus: quam mody fi Ariítoteles non intellexit;aut potius intel- Tenty ligere fi noluit, magno tamen ea nobis erit Bütim ufüi, ut curam,; quam rerum omn/um, hu- E tenus 1 mana— ;NDI "TRACTATUS TERTIUS. 1605 um impe nianarumque potiffimum, gerit Deus, li- )ras fin Verum humana non quido cognofcamus. tique u- attinpentes modo, ea qua terra, terrena- eritior € rumque rerum curam fpectent, tantum- um etür modo exponemus. nflituun, 22; Certe fi res omnes, prout in hac atmofphera obveniunt, tantummodo ocu- 5, inn legantizur lis contemplemur , viciffitudinem inquam ras molt aéris, veztorum inconftantem rabiem , plu- vias, grandinem, nives, 'glaciem , calorem; la expt -mninors frigus, dies noctesque, & has quidem modo um m breves,; modo loneas, modo mediocres, ob- mmindre; Ícuras modo , modo fübluftres : rurfus, anni tempeftatem & temperiem adeo diveríam; imo ll & nunc quidem arbores fruticesque in flo- res & folia calices füos expandere , quibus decentiffime quafi veftiuntur ; nunc vero denudari veftimentis omnibus ornamentis- que fpoliari, fic ut non nifi fquallida ex- y tl tendant brachia , luridos flipites & ficcos TU ramos:item animalium diftinCtionem ; dum ) ^ alia quadrupedia terram occupant , aérem alia circumvolitant, alia undis incubant; alia denique intra terrz , quam reptando ugmviïl indu(h'iæï radunt, vifcera, fedem ponunt ; hec vero omnia & fingula , modo nidos conftruere; blunii? nus: Q inodo generare, modo pullis undique ali- menta conquirere, modo fedes etiam gre- jtius intfg' patim mutare : hec inquam fi füperficie nobjs gt piüm. tenus tantum afpicimus, certum eft puero- j rum n 106 ARS SEMPER GAUDENDI eulic rum inftar, qui horas mallei campaneque repetitis ictibus indicari audiunt, artisque I€ fej omnis qua in rotis eft, ignari fünt inte- bere : rim, illico exclamaturos nos, hec quidem pefta omnia caíü evenire ; noctem effe quia nox tot « eft , zfítatem quia contigit, pluere quia fic que cecidit, res ire prout eunt, & quod eant qui cafü fortuito, & fic quafi temere. piet. 23. Verum qui penitius altiusque rem illud confiderat; omnemque rerum ordinem vi- p ciffirudinumque fymmetriam artendit ; & £nig quidem hyemes zítatesque in orbem ire, ttm, [ fefeque per veris temperiem, autumnique Tietate humores ftatis temporibus excipere ; no- mhoder étes & dies certis fixisque intervallis minui & augeri: frigora, caloresque per vices delä imperium tenere & fibi invicem predomi- confi nari; animantia & volucres, fuos habere te fa] prefixos terminos , quibus nidos fumma &j arte conftruant, pullos excludant, foveant- Videg que : arbores autem & plantas id veluti ? ebus perfentifcere , ecquando calices floresque Permi fas fit protrudere per nature leges; idque quafi non ante prafixum tempus moliri audeant apfüg aut poífint ; rurfüs quamdiu folia fuften- Ctün tare; & quafi manu tenere, quando vero intun ea debeant manumittere, & füb terras vi- UHO UC res contrahere, extendendis radicibus no- Vettend visque quaáfi füppetiis conquirendis : infe- DURT uícas, &a denique ipfa, ne fim infinitus, m culi- UHiVer] a)] NII TRACTATUS TERTIUS. 107 ppintqe culices, locuftas, cyniphesque certis prodi- ; ütiSqu re temporibus, certis apere, certis occum- (ünt inte bere: atque hec omnia fuis evenire tem- c quidr peftatibus, fuis effe, füis redire, idque jam quia i tot annorum non interrupro lapfu, modo- que fere femper fimili, & eodem : quid; t qui od t qui ejusmodi cogitationibus mentem im- 1 plet , exclamare porerit, nifi magnificum sque It illud Davidis, quoque omnia continentur, inem Y JMagnus . Dominus €g. laudabilis nimis , ma- dit ; 0 gnus omnino artifex, qui tantam varieta- m irt tem, fine ulla totius machinz, artisque va- gmnique rietate ; inter fe committit , continet , & moderatur. 1 i n* Jig mmin! 24. Magisque percellor; & in ea, quam et VIICF[ de Deo concipere incipio exiftimatione rædomï- confirmor amplius, quod artificium obfcu- ys hi re faltem intellipam , illudque percipiam, Celi ordinem e terra vationem peteve , a) cum ps furr [ fgvean!: videam liquido, ea non nifi füblunaribus rebus aut procreandis, aut fovendis, aut d vll ; f permutandis defervire & in finem a Deo quafi inftrumenta applicari, ficut rotularum :gffsi j Illad enim jri dl ( lapfus horologio dirigendo. certum eft & manifeítum , quod fi Solis jis ff g tantummodo Luneque curíüs fiíterentur, unoque flarent fixi loco , totam illico in- g" vertendam effe, immo fübvertendam ter- jcbus re machinam , omnem illico perituram ylis : I 1 ( A, Univerfi fymmetriam. Nam praeterquam 5 mllf | quod ! «) Job 3s. v. 33. 108 ARS SEMPER GAUDENDI quod alteri hemifpherio perpetua nox in- 2 cumberet, qu& frigore & obfcuritate , to- Totas tum illum terre tractum redderet inhabi- fefe | tabilem ; illa certe fphere' dimidia pars ; Unurm cui Sol perpetuo directus immineret,' pa- prem rum foret animalium ufibus accommodara, Titm & que plerumque foret fterilis. Regiones Quo Ton. enim ille, qua proxime Soli fübjacerent radiüs caloreque aduíte , & in pulverem noftn redacte , nullum frugibus darent locum, Tetar animalibus vero ne refpirandi quidem fa- tü d) cultatem tantis ignibus ardens aér: remo- &I'llm l tiores vero a fole provincie, perpetuo ri- tet ho gerent frigore , atque adeo habitadioni vi- ptus $ étuique minus accommode : alique tan- Orber tum regiones intermediz , temperatiori fru- Inter- erentur aura: fed hec terre portio, tan- tem j; te non fuüfficerer alendee hominum anima- lo ar liumque multitudini ; preterquam quod loc f quantumvis remiffüs calor, fi femper du- COnfri ret, nec ulla viciffirudine temperetur , fen- & vol fim terre fíüccum exedat, humoremque s & fubducat, aérem vero malignitate corrum- Bo f pat. Unde id quidem foret confequens, Rs v generationem paulatim diminuendam, fru- RUT ges annonamque putrefaciendam , aérem; I lts refpirationi neceffarium., inficiendum in- IQ ( temperie, totumque hoc moódo hominum; animaliumque. genus ; brevi tempore con- m"qm | ficiendum.. Rn xlf. Ad- NUI M'TRACTATUS TERTIUS. 109 i r .25. Advertite nunc , quanta induftria dtate , t rotas illas, orbesque ccleffes mutuo inter et inhao fefe nexu , horologii inftar compofuerit, Qj pu unumque alteri innexuerit fagax Deus. - Su- premam quidem, quafi primam rotam, cret, p mmod Firmamentum flatuit magnus ille artifex, a Regions quo ceu a primo mobili, aut; fi id primum bjacert non eft, faltem ut a fecundo ; .oculisque yulveret noftris magis confpicuo aftra omnia , Pla- - Jocum, netarumque orbes raperentur, diurno mo- idem fe tu ab ortu occafum ver(üs: & haec eft no- ; remo &tium dierumque origo. At unde ranta in- Yetüo I« ter-hos diverfitas ?. dicam : interim ita ra- rioni V* ptus Sol , obliquum ipíe carpit tramitem; orbemque íuum percurrit Septentrionem Que at sdiori r inter & ortum medius; cum in vere Arie- tem ingreditur : curfümque hunc abfolvit ytio, t ym anin: uno anno, quem quidem Luna 29. diebus, hoc eft, plus quam duodecies, uno anno um Q i conficit, füas interim gyrationes circa So- p lem volvente Venere, & fuas Marte, ca- fetüLy h lores & inremperiem Solis fine dubio, fri- o uU gore füo & influxibus nobis non adeo co- gnitis, ut attemperent. Atque eccum die- :Onfequeuf' goam, rum variationem , eeftatis hyemisque vicif- fitudines, & omnium rerum fublunarium T ) femina & exortus. odun ? o 26. Sol namque per diem radios calo remque explicat, qui rurfüs per noctem m ex- temperatur. CaloF hic vapores patfi citat; vji' Ad. lIO ARS SEMPER GAUDENDI citat, eosque e terra marique late educit; qui per noctem condeníati in nubes co- guntur ; & dum conden(àantur copuntur- que, aér magna vi exprimitur, qui fic ex- Dai preffus ventum facit, venti vero in proxi- fibu; mas impacti nubes, eas aut pluviis ; aut grandine nivibusque pravidas toto aére cir- cumferunt , aut folis ardori temperamen- tum allaturas ; aut pluvias rigandz terre; nivesque fovendo íolo, quaíi hauftra cir- z7.) cumlaturas ; & hinc terre debita fecundi- Ten tas. Semina interim fruticumque radi- TittO cule & flrpes calore folis excitantur, tim, T ad humoremque attrahunt, quem per venu- las fibrasque in varia forment folia & fru- fe df i étus ; fpiritus fubtiliorve fanguinis anima- lium alitur, & generationi aptatur, vires - Tion teflri dantur , quibus actiones queque fuas expediant, adurendas procul dubio calo- Oro Iechy re perpetuo, & frigore etiam perpetuo nimium conítringendas. Hinc omnis ea; Curat quam non íatis admiramur, rerum varie- T10n ; tas , exortus, difcurfationes, fuftentatio, & le po occafus: & omnia füis aptata locis & rem- CQf poribus; que quidem non a floribus tan- qi ( tum terreque fructibus; fed & a mufcis Biis. ipfis, vefpis & culicibus rite & exa&te ob- ?diciu " ervantur., WIM ; p P ) li ] x d eio $ V. : TRACTATUS TERTIUS. 3 III w ediri ub & V. :ogumur. Deum *vero effe & uon alium , qui. ceele- y f i p Jlibus corporibus ut infrumentis utitur ad fub- lunavia dirigeuda , magis expenditur yiis, ul ) éred & e Jeriptura probatur. etamte g. erta m vero quis id credat,aut aliam prae- ;17.JA ter divinam , omnemque omnium yftra d cecund: rerum naturas circumítantiasque ; quze nu- mero infinite funt, complectentem Men- je radi citantut; tem , haec tam varia tamque neceflaria ter- r& adminiítrande inftrumenta, rite potuif- t NenU u &f fe difponere, ad fingula prout in lucem ve- niunt, producenda ? aut Deum terreftria g anin non difponere, quis dicat, qui coeleítia tcr- Eque (uä reftribus tanta induflria aptavit ? An ergo horologii artifex, rotarum & quadrantium ibio & 1 e[pEüE rectam dimenfionem defignationemque non curat, X rotis tantum invigilat, cum has omil 4 n non nifi illis exhibendis conftruxerit? Agi- te porro, inquit, non fine ftomacho, quaf(i tentaliO) ] odg caufam fuam acturus Deus, Jobo tefte: vos qui fublunarium curam impie mihi dene- oribu n gatis ; auétorem producite , & fi poreftis, o [ edicite tandem. Quis dedit vebementiffimo exaäe imbri cuvfum, €$ viam [onautis tomitrut , ut lueret fuper terram abfque. bomine in defevtoy aubj nuluy mortalium commoratur ; u£. ample- Tef j 1I2 ARS SEMPER GAUDENDI dique vet imviam €9 . defolatam , 129-* produceret. bev- bas viveutes * — Quis eft pluvue Pater , vl nübes diffol quis genuit [lillas voris ?. .De cujus utevo egr.[- quidi Jà «f glacies, €$ gelu de calo quis genuit ? a) & quafi fi artem, qua hec omnia conficit, pluvi lic de quamque jam generatim expofuimus , quz delab tota in ftellarum difpofitione confiftit, mor- talibus vellet declarare. te ini INumquid , inquit; Cs Tl conjuugere valebis amicantes. Plejades, aut. gy- Cere n vum. r&uri poteris diffpare ? Numquid pro- ducis luciferum i2 tempore fuo; €g ce[perum n uod fi t füper filios tevre) confuvgeve facis ? neque tu, neque alius quisquam inftrumen- lic f Jsque torum. aut compofitionem , aut ordinem ; aut morum in manu füa habeat preter me; Tatri ld edo qua fronte eorum , qua non nifi hifce in- Ítrumentis conficiuntur , auctorem alium tüm a ponis, aut eorum mihi detrahis produ&i- ttü f onem ? fmgu]a 28. Quis itaque dat vebemenutiffmo im- pluvia bri curfum &2 viam fomantis tomitrut ?. Quis Tem j | flocu l non obílupefcat ? pendent in aére. nubes imcil multa pluvia gravidae, quam tamen nimio frigore conflipate eniti non poffünt: exci- Tetrim Ine] ? tatur itaque fuperiori in aére vehementiffi- mus ignis, fulgeur inquam, & tandem ful- pl Ij men, quod fummo impetu & celeritate nu- bem condeníatam perrumpit, non fine in- Ct[eto un- þgenti flrepitu & fragore diffilientium ique &) Job. 358. v. $. 28. 4j TRACTATUS TERTIUS. .113 J t d. l dique nubium (& hic fragor tonitru eft) at i nubes autem fic concuffe , in aquas illico muqi diffolvuntur , qua lapfe per aérem in li- quidiffimos coguntur elobulos, qui quidem "t d) confcl pluviam conftituunt: íin aurem plobuli illi fic decidentes, in frigidiorem aliquam auram 1US; qUæ delabuntur, in nivem efformantur, aut cer- m[; TU te in grandinem. Dic amabo, quem tu di- ', inquih ii fj cis modo pluvie patrem ? eum certe di- cere necefle eft, qui educit. nules ab extremo quid r terve , fulgura. in pluviam fecit, qui producit a perim ventot de tbe[auvis fuis. a) Interim pluvia od 1 iromete hac fcecundatur humus ; . radices vero ftir- pesque humorem fügunt & attrahunt, ut sinem vpter ) matris papillas infantulus. Quis vero eas id edocuit ? Et ne de majoribus hec tan- tile 1 tum a Deo dici putes : Quis, inquit ; ge- m d guit [lillas rovis ? ítillas inquam , guttasque Produ&i- fingulas quis genuit, non ingentis modo pluvie, fed vel roris matutini ? quis ro- gf i* j rem ipfum ita coxit & attemperavit, ut u1 flofculis delicatiffimis alimentum , imo & a m i limacibus apibusque efcam prebeat fane te- m ! iil nerrimam , mox convertendam in dulce fi'un[ au mel ?. paneti^ 29. Et hec quidem Deum non cura- gndem » re , iaftrumentisque füis tantum artendere, foritte! cetera cafüm ferre , eft adhuc, qui evin- " [lne t cere præfra&us vol et? Profecto vel unius " [lum [ H ;hri« ( p &) Pfal. 134. v. 7- :14 ARS SEMPER GAUDENDI j Chrifti evincitur teflimonio. —Aefpicite , in- quit, volatilia celi, quoniam 1on ferunt , ueque [ metunt , neque congvegant. im bovvea, eg. Pater veflev celeflis pa[cit illa, an cafu paícuntur, &q quos ccleftis pa(cit Pater ? Rurfus, cozfide- Tüpi vate lilia agri , quomodo cve[cunt ; non labovant , tià, Via;l nzeque nent. ) Unde ergo eis heec prattexta tam nobilis, topa tam candida & decora? an Unit CILOrf ca(u facta , cafu inventa, cafu fcapo viridi füperexpanfa ? Deus fic ea veftit, inquit Qué ( Cümja Chriftus. Et vero aliud credere quis pof- fit; divina nempe deítinatione haec omnia TUr at non evenire, que tanto ordine video di- ltbus gefta ? frutices füam habent altitudinem, minima fuam flores, flores finguli fua folia defigna- tephr tz latitrudinis, coloris, odoris, imo & nu- * I IlS pto mero fere femper paria . & ad hac om- j pore ( nia, culicem. etiam & mufcam ne excipias, video.celum concurrere univerfüm. tabity I()tulas 3o. Quid enim? an viliffimus ille quan- tumvis flofculus, aut limax ille abjectiffi- fio d org ; mus, produci potuit fine humore & calo- re, corporibus illis gignendis attemperato: minime vero. At calor undenam princi- pium fümit nifi a fole; & a nube humor? Ál Rurfuüs , que nubium origo nifi fol, qui radiis fuis quafi antlia vapores e mari edu- th Xit; & a falfupine depuravit ? Denique ca- lor folis atque adeo fol ipíe, a quo de- 1nutn 4) Matth. 6. 3 A] p NDI TRACTATUS TERTIUS. Il mum prodiit, nifi ab infinita illa artificis ïefpz'ciie, l 1 Yi tf omnia dirigentis mente ? 31. Quis hec duo non obftupefcar, , D g(caot & quis non in tanti numinis admirationem us, uf rapiatur? primo , tam multa, tam ingen- 9 labot tia; tam ftupenda inflrrumenta fuiffe prae- via, & omnia adhiberi ad flofculi unius, c preut unius folii, vefpae unius, rana limacisque decorat efformationem : iisque efformandis debito- ap0 Vi que ordine collocandis inítrumentis , in- it, nf cumbere tantum Deum ? Deinde, non mi- quis p nori arte paucioribusque inflrumentis cae- ec omny video Q leftibus opus effe, ad procreandam mufcam minimam , quam ad gignendos maximos cirodioert lis dehp? elephantes ; neque minorem illis , quam his producendis a Deo induftriam adhibe- imo & d ha $ ri. Quis hic non admiretur, quis non ftu- pore defixus hereat ? Certe minus id mi- n edp atfum. rabitur, cui jam perfpectum eft, totidem rotulas ab artifice adhiberi, ut in horolo- yus lt gio defignentur minuta fingula, quam ut l e a hora integre, diesque tota. Qore U quenpe $& yIL enam [ j gb lu Adeo wonu e[e. Deo indignums ut. coutra mü (01 l gloriofiffanum fit , minima queque pro- duceve , eorumque curam penqe eveve. MTM T vero inquies, ut illud demus; ma- ml 32.A gna fe induflria Deum impendere, Ha ut ARS SEMPER GAUDENDI 116 ut füblunaria omnia producantur : illud ta- la a men non eft credibile, confervationi fingu- T lorum mentem advertere ; indignum id cer- lu te videtur majeflate tanta, vililimis hifce ET reculis & quafi nugis impediri. Verum bern Ambrofio quafo refponde divinitatis cura- €ceu tor prepoftere. Quis operazov megligat ope- dum vis fui curam? quis deferat eg deflituat , quod Iie ipfe condeudum putavit ? f inyuria eff (nem- Quem egere, monne eff major injuria fe- etm pe Deo) v ciffe : cum aliquid son feciffé nulla fit imjufüi- j nf £ur, von cuvare quod feceris, [umma inclemen- mod | ia ? 4) Ne in pecudes id quidem cadir, ut vVibit: reCe ex Simplicio paulo ante dicebamus. Dos, Ruríus alio ià loco AwsRosis. 7) Eff ali- uf quid bac affevtione fhultius , ut feciffe dicatur, itipf HUR sundum; $9 curam ejus mon ageve ?. Ut quid fécit ; fi. mom. ad illun. pertinet quod — fecit ? quam Praeterquam quod illud liquido perfpicio, Cs iisdem plane calorum orbibus & inftru- Ctte mentis opus effe ut conferventur, quibus impiu primirus fuere producta, quod fàne dicta confideranti manifeftum eft. Quam 33. Verum fi rei indignitatem arguas, Operi| nimiamque fore Dei fe ad gramina , are- Videt nulas, vermiculosque demittentis abjecti- Derbe onem contendis, certe illud primo cum D. cis ef Color Ambrofio Simplicioque urgeo. Nmþ f tlr;- ? $) Amb. 1. 1. Offic.c. 15. £) Amb. incomm, M fä '"'*. I. ad Cor. par. 4. NDI .TRACTATUS TERTIUS. 113 : ild les evant, cur omuino condchautur ?. Si inglo- oni ing rium ea coníervare , ecqua fuit gloria in m id ot- lucem protrudere, infamiz, fi ab auctore imis hf agnofcantur, futuram materiam ? $Si gu- Venin bernare ea, fi alere, pudenda Deo res fit, tatis QUt* eccur hec genita eít Patri tanto. poftmo- Tigt q- dum pudenda foboles? Certe ab ipío ope- hu ris exordio graviter errafíe dicendus eít, Óf (act* quem operis facti poenitet ; poenitet autem jpit - eum operis, cujus meminiffe pudor fit & ii infamia, Igitur fi confervare res hujus- inchima- modi Deo indignum fit, certe non confer- vabit: nihil enim íe indigpum committet Deus, pudebit ergo Deum opus fuum cebamus Hj il aenoícere. uod fi id ita eft, jam certe inipía rerum formatione erraffe dicendus t t ? U 4«;3 eft. Quod quia in Deum cadere nequa- quam poteft, aut coníervare & dirigere Ti fm:'? erfpic cenfendus eft omnia etiam minuriffima ; aut certe non creaffe ; hoc vero prorfus eft u * u quibm impium. 34. Deindeillud urgeo. — An tibi quid- fine d quam exiguum, quidquam humile in Dei operibus, quantumvis exiguis & humilibus um u videtur, morralis homuncio, & tamen fu- d 1M€ perbe? aut minorem in flofculi, aut culi- s o ] cis efformatione artem , quam in folis ipfius ccelorumque ingenti fabrica ,impenfíam cre- nä)/am Í le dis ? Auguftnum audi. JDeus ia artifex ut miuov Wom f im efi magnus in magnz';, dncn 3 puz ir$8 ARS SEMPER GAUDENDI 18 | r parvis, que parva, uon fua gvauditate , Áf mulla eft, [ed avtificis fapientia. metienda [ unt. 4) Quibus verbis fi addere quidquam pof- ! jlu! | quij fum, illud dicere non verebor, majorem rl me longe artis eximie praftantiam & ef- fe&ta in mufca & culice, quam in folis lu- cidiffimo corpore comperire. Plura certe in qpic &i culice nobis confpicua fünt artis argumen- ind ta. Nam ubi duos tresve in fole motus; lame generalesve effe&tus & vibrationes agnofci- celli mus, millenos fane in culice , plurimum- li. que inter fe differentes & varios, oculis ipfis intuemur. "ttendat. cbavitas. veftva, 16f Qquaq inquit alio loco Aupuítinus, Deumque vel in fivi ulice agnofcite. Quis difpofuit iembra. pu- j Cipi ci$ €9 culicis, ut babeant. ovdinem . fuum, ba- [ beant vitam fuam , babeant motum fuum? apti fident Uzam bofliolem. brevem , minutiffimam confi- GE 0i deva quam volueris : fi confideves ordinem mem- um brorum ipfius, €$' animationem vite qua mo- Cuids vetuv, ut pro fe fugiat mortem; amet. vitam, culi | uppetit voluptates , devitat o leflias, exervit f w[us divevjos , viget im wotu congruo fibi! Jüxt Cnitr Quis dedit aculeum culici quo fanguinem fu- lum gat ? quam temuis fiftula eft qua Jorbet ?. D) adde, quod per microfcopium culicem con- tüm templantibus patet; forcipes habere in pro- pon infe boícide, quibus carnem elevent füccumque mell ex- 4) Aug. l, 1r. de Civit. c. 22, malc -&) Aug.in Pfal, 148. p J TRACTATUS TERTIUS: 3 ! exprimant, fic facilius attrahendum. — Quis 7 [ difpofuit ifla, inquit Auguftinus , quis. fecit i f [ illaJ expave[cis i minimis? Lauda Magnumn: m p qui fecit im calo augelum ,. ipfe fecit in terva najonam vermiculum. Ita ille. nad 35. Et fane mirabilior mihi longe eft, folis l- apicularum in fuo melle conficiendo labor certei & induílria, quam lunz folisque labores -gumerþ indefeffi. Quid magis ftupendum , quod 1005 tamen pauci attendunt, quam favi in íüGas agnofci- cellulas tam artificiofa diftin&tio ? fexangu- rimutr- lares omnes fünt zquiangule & sequilate- , oculi ra, figuramque omnium ifoperimetrarum, | wfimn quaque fibi fic congruant ut fuperficiem j vt favi exacte compleant, omnium maximam ya p capaciffimamque conftiruunt, utpote etiam m D quam in medio cellule. con- aptiffimam ; g J fidentes, undique ore attingant. INam li- m dl cet octogonum majus fit hexagono, & um- i t nium ifoperimetrorum maximum fit cir- e um culus, tamen nec octogona neque cir- o um culi ita fibi congruunt , ut favi planitiem ; jj 0 juxta f& pofiti; perfe&te compleant. 'Tres yrin h enim circuli fe. tangentes externe , triangu- lum curvilineum in-favo vacuum deperdi- ',g; ? l tumque reliquiffent, quod neque alia apis ficem ? otuiffet occupare, nec ab ea; qu& circulo oft n pID' infediffet, apicula, ore contingi & repleri melle...Quis autem Geo metriam illam ani- Fuccumquf ! malculo indidit, quam ne homines quidem ni 4 120 ARS SEMPER GAUDENDI nifi longis demonftrationibus affequantur? Jam vero aranearum telas qui confiderat, [ quantum ifthic reperturus in tenuiffimis fi- flino lis. deducendis , jungendis, inter(ecandis i m artificium ?. Quid vero bombyces ? ut fe- lud | ís filamentis füis involvit turpis vermicu- bere lus, daturus tamen humanz. füperbie non glor vilem materiam ! ut poftmodum in alitem jeà converfüs, totam quam fibi ex infinitis te- quaq nuiffimi oculorumque aciem fere fugientis Yeno fili complexibus , ezdificarat capfülam, ita tüdin perforat & penetrat, ut tamen ne unius etlor quidem fili texturam frangendo interrum- judic pat? Quid his immoror ? Volucrum tan- lim ( tum nidos afpice , alios quidem e limo fo- nitate lide fübaéto circa parietes pendulos ; alios qui&- e crinibus quos ne homines quidem eo One tempore reperirent contextos, figura quafi luei ad tornum exaca ; alios plumis molliffime Cer inter fe connexis flratos : rurfüus appetitus guttl animalculorum varios affe&tionesque confi- Tan dera, ut irafcantur modo (nam & mufcis totu fua bilis ineft) modo gemant & doleant, Com modo exultent & fübfiliant ; fupgiant modo red & averfentur, redeant rurfüs & comple- Quar &anturea , quz nature fünt accommoda, aut &nt incommoda. Hs inquam & longe plura m attentius perfcrutare , & fübductis rationum fbrr caleulis ediflere, an non haec admiranda magis, quam ea qua cclorum orbibus continentur ? 35. Sed Dr TRACTATUS TERTIUS. I2l T 35. Sed ne comparationibus adnaíca- fiderat tur invidia, illud dicamus cum D. Augu- fimi f- ftino: JDeus ita artifex €g magnus in maguis, (ecandis ut miuor non [it im parvis. Quapropter il- ? wf lud ftatuamus, parem eum omnibus adhi- ermi bere induftriam, parem curam : neque in- yie non glorium magis efle , nec minus tanta ma- » alitem jeftate dignum , minimo flori, apiculeeque, Jitis t quam maximo celorum orbi invipilare. At 1gienris vero ut id dicam tertio, cum de Dei magni- Inp n tudine & majeftate fermo fit, an vel ipfum - Unius coelorum folisque regimen , occupationem errurme judicas dignam Deo ,. majeftatem ejus fo- ( t« lam fi confideras, & ad tanti numinis bo- nitatem & mifericordiam non attendis ? aut imo 10- quidquam in celorum accurata difpofiti- s; d jdem & one reperis dignum Deo, quod non in vo- lucris minimz conítructione reperitur? yn qi volifr Certe,; quod & fapiens teftatur, 7anquam ij apperi[ gutta roris antelucani que de[cendit in ter- J [- vam , [ic efl ante te ovbis terravum. 2) En ld 9 k ml totum univerfi orbem , cum minima guttula comparatum, & vero etiam eequiparatum ,& doleuth nr od reéte : neque enim aut rei magnirudo quid- quam laudis adjicit , neque exilitas provi- conmp . r dentig divine quicquam adimit auget gepu eam potius, quo magis|humanis oculis ars fübtrahitur. ationut [ mira Hs grblbllï ! a) Sap. 1*. v 23* jj $i ARS SEMPER GAUDENDI 193 36. Quarto denique non fàtis univer- CUT f& nature providiflet Deus, nifi minima Ti5 Ui etiam viliffimaque curarentur, cum ea ipfa, ris C nature íuftentande aut . ornande fuerint denti neceffaria. Alia enim in alimentum cete- ler, ris, alia in medicinam cedere debebant; alia cred nece(litatis, ornatus cauffa alia, in hoc or- iic bis theatrum prodire erat neceffe : Omnia de f denique, ut, quod omnium rerumi finis eft que. ultimus, artificem Deum fuüa varietate , ma- quid gnitudine, exilitate, artificio tamen in om- türg nibus admirando , proderent ac declararent: hia quod pluribus oftendere füperfedeo. . Hoc certum eít, omnia mutis vocibus, non ca- di fup n (fe5 los modo fed & minima gramina ; & ani- Wor; malia quantumvis exilia ezarraere gloriam . fi us JDei. us 5. VIII qUt Tnet Hinc coucluditur , ii omnibus etiam miui- Hic mis nuature eventibus , admirandam «f jeit e? adorandam providentiam dico » ez. Llud igitur, hec confiderantes, ma- be, ( 37-1 gna animi fübje&tione admirabundi cret dicamus, magnum enim vero & peritiffi- Qund) mum effe artificem , qui fe in omnibus pre- faiff- ftet admirabilem ; eumque fümma accura- QVen] tione invigilare omnibus, qui ad minima j etiam, quaeque nullius videbantur pretii ; accu- iv — -t DI TRACT('ATUS TERTIUS. 123 ünivet- áccuranda, tam inpentibus tamque accura- minimi tis utitur inftrumentis: adeo ut ne volu- aipf cris quidem minima , divinam illam provi- foerit dentiam follicirudinemque; quantuimvis ce- 1 at AÀn cuiquam potius ler, poffit effugere. ant; d credetur quam ipfimer, cui ramen nihil hoc ot- ita curz eft, quam füamet gloria, bonaque Omnt de fua divinitate exiftimatrio ? quod fi ita- inis el que indignum Deo eít, parva. curare, ut ie; It quid igitur de ea cura gloriatur ? Gloria- in ome INouue duo tur enimvero apud Matthaeum. rarent. Hoc palfeves: affe veneunt, €g! umus ex illis 102 ca- dit fuper tervam fae patre vefiro ? & fi volu- on «« cres adhuc ea cura dignos judicas, en mi- & n* nora: Feffri autem capilli capitisomnes numera- glow'am ti funt.a) Quis id , quantumcumque rationi- bus evictum jam fit, fine heefitatione ulla aut errandi formidine credidiffer, nifi ipía- met hoc divina majeftas palam fateretur? "D Hic pedem figo, hic fixus fto. Sine ulla "d igitur trepidatione dico, & adhuc parum , dico pro veritate rei, Deique magnitudine, 38. Nihil prorfus accidere in hoc or- be, quod non divina providentia; ut acci- yes, D* ^ j deret, fu erit decretum ; in eumque finem cuncta ab eo inftrumenta füumma in duftria vtl bus [ fuiffe difpofira , ut omnia prout eveniunt j at evenirent ; ea tantum fi excipias, qud a li- bero pendent hominum ar bitrio. Neque i terra effet, & qu Xhoc tantum generatim, terra ut 8) Matth. 10. v. 26. 124. ARS SEMPER GAUDENDI & non aqua, aqua vero aqua, ceteraque fe deci id quod funt ; neque vero etiam hyemes, eeflatesque ut effent aliquando , uti & fri- alis Tigt É r ora & calores ; fed hyemes modo tam igide quod fint hoc anno, :ítates quod Ut ID Y tam ficce modo, modo tam humide, plu- vie modo tam den(z, exacte tor guttarum phà millionibus fete & neque pluribus neque efti tem adeo paucioribus (idem de cateris efto ju- dicium) id totum in arcano Dei fànctuario, null fummo confilio fuiffe conclufum, idque ut null hanc hoc anno fcecunditatem terre daret & t fo non aliam : tum vero huic pluviz exclu- topr dende, celeftia attemperaffe inftrumenta. pret Praterea, ne unicum quidem flofculum, abit aut gramen in tota effe terre fuperficie, f quod non ejus crefcat arbitrio , decretoque nit, clare expreffo, ut quodlibet fuo quo creícit celer loco, enafceretur, altitudine, craffitie, co- debil lore, & pulchritudine exacte ftatuta & cir- Onpi cumícripra. Ne unica prorfus arenula toti prorí adjacet oceano, nec minimus quidem in or- &U m be eft pulvifculus, qui ;non defignatum a Deo locum obtineat : nec ullo auferuntur rolog vento quantumvis magno, ut preefcriprum imoj ab eo excedant terminum, qui non mari totün tantum dedit terminos, & ventis pondus; p Tite d fed & arenulee minimz & pondus indidit & Türe, terminos, eosque mutandi facultatem con- j ceflïtvventis ; €xcedendi autem ultra m etas ldenug a fe TRACTATUS TERTIUS. 125 DI a fe pofitas, minime. Nullum ex arbore tertqu yems, decidit toto orbe folium, nulla volucris alis profcindit aérem , quam non divina di- & fri . . do ttm rigat providentia in arboribus quidem aut vento immiffo, aut humore fubtracto, s qui Jl jin volucribus vero excitando & movendo phantafíam. Denique nihil quod creatum |EEarurm neqi eft interit, nullum animal emoritur, nullá tempefítas , nulla intemperies aéris exoritur, [fo j tuario nulla corruptio, nulli morbi, nulle peftes, nulla mortalitas terram hanc corripit ; nulla ]ue [ yer & ne formica quidem occcumbit, quin deftina- exclu» to prefiganturfingula Dei confilio & decreto; mnenta, rater ea, ut ante dixi; quealibero hominum arbitrio inducuntur; & quidem ea arte in- culurt ftrumenta fua, ad hec confequenda difpo- gerücie: Teoq nit, ut plane tali tempore & non alio , ea celeritate aut tarditate; ea vehementia aut Q at debilitate , tanto temporis tra&u & non jtes v longiore aut magis contraéto evenirent, 1&de unt univerfa. mula t prorfüs ficut modo contin Neque hoc magis mirum eít, quam fi di- j ( j cam duodecim modo ictus campana in ho- Qitim i rologio a malleo quod fuftineat, modo fex, feront modo tres, modo unum, modo nullum,; criput totum hoc ex artificis, rotas ponderaque on m rite difponentis arbitrio, dependere & eve- : ; ond nire. d idir 39. Quid modo reflat , nifi ut illud 1 [i)n 9 ] mms identidem inclamem Magzus Domizus ; 428 r 126 ARS SEMPER GAUDENDI in operibus mamuum tuarum exultalo : a) & Tnus quamcunque pofthac naturz viciffitudinem prov dabitur fuftinere, illud ut cum tribus pu- huc eris maícule inpeminem. —Aezedicite omnia mf opera Domini Domino, laudate e9 fuperexal- pros zate eum in [cecula. — Benedicite glacies q9 mives Tico JDomino, Lbeuedicite noGes 9 dies Domino. b) Quid enim ? non homo aliquis, imo nec qua angelus quidem, verum 2pfe dixit e9 fatla pite fuut.....Ipfe mandavit &2 creata. funt. c) Cer- viri) te non patiar folummodo , fed & gaudebo inpd prorfuüs ex animo, creata omnia Deo bene- dte dicere, hoc eft, ni fallor, ejus ploriam pro- alte d clamare : fiquidem exacta horologii dimen- dütem fio , & accurata horarum defignatio , laus exim eft tota artificis, quam campana, licet artis Qlen nefcia ; fuo clangore proclamat. Cum ita- qUüte| que tonitruis totum orbem coricuti inaudi- lul ero, ah dicam! quam accuratum eft hoc Dera horologium, cui tam preclara praludia in- ferta funt affabre; audientiam inter morta- pre plur les concitatura, attentionemque factura , ut f vocem Dei audiant; ejusque majeftatem ut inte agnofcant ! Da 40. O magne calorum qui & terra- Íco, rum arbiter, eterna Mens, Numen inde- Quo fatigabile ? quas tibi curaeque tua pares qua gratias agere poffümus, mortales homines, 'tellig & Ífi nos fpectes, indigni plane quos con- x idoy fpicias ? quibus verbis fat magnis extolle- mus 4) - &)Pf. 91. V. $. £) Dan.3, v« 71.. €) P. 32, v. 90 - i TRACTATUS TERTIUS. d ): )u mus eam, quam vel oculis ipfis intuemur rudinem providentiam, neque tamen mente fàtis ad- bus pu huc perfpicimus ? 24djwva incredulitatem fe at mofivam, à) coecitati opem fer, in omnibus provide , in hoc quoque benefice & mife- jjer [ ricors Deus. yuit. ) 41. Hanc quafo auditores veritatem mo m quantum poteftis animo imbibite, & infi- g fit gite omnibus mentis , fidei, quin & rationis j) C viribus. Hanc enim de Deo opinionem fi audeo inpeffero, quid non peregero ? hoc igitur ) bene- agite vos, hoc modo fit veftrum ftudium, m pro« alte de Dei providentia opinari: reliquos (imen autem dubiorum navos mentibus veítris eximere, id tum mez cure relinquite , fa- ) , las (et att cile nulloque negotio omnia peregero. Iftud autem cum mente bene fixum habebitis , il- yum 1* ] i inatd- lud tunc fane & cum Chrifto appofite in- ,dii eram , fi minutiffima quaque tanto opere dl procurat magnus Deus, jNoune vos magis r mortte pluris eftis illis ?. &g fi fenum agri. ... Deus fic veflit , quanto magis vos odice fidei : L) du t apax (hem d intelligo argumentationem tuam Deus, vim perc ipio, fed curam obftupe- d & n fco. Domine adauge mobis fidem : c) certe ' i quod ünum jam poffum,providentiam eam fen i À Pafö quam admirabundus fuüfpicio, nec fatis in- telligo, fupplex credo & venerabundus homite * jos &t* adoro. . TRA- o* z [ $) Marc. 9. v. 24.. ) Matth. 6. v. 26. 30 .€) Luc. 17. Y. f* ^ Vvy' 128 ARS SEMPER GAUDENDI ] rumfi fæääæ"- 7E936€97: -6936 9- -8930 097 inttof Cum: furus : TRAÁCTATUS. 1V,« trbar n ,Un 'Tecum faàpientia tua ( Domine) que ipitur novit opera tua, quz & affüit tunc percu cum oOrbem terrarum faceres , & hm p fciebat quid effet placitum oculistuis, ente [ & quid dire&um in przceptis tuis. One . gr óap. 9. "U. 9. COHMe; dabo jn Verum cum non fufficiat [cive me, omuia Ons n a Deo adminiflrari, ut omnibur rerum Tüm « prava eventibur acquiefcam , mifi id etiam . in- 0s ( teligam fapienter adminiflrari: omnia ad firmandam peuitur magnam quam de Que | opini direclione Dei ,. concipere debemur. opi- henfi aionem , offenditur. infiita. Dei. fapien- pong üa fcfientia. Quen pend PROOEMIUM. lior« erint Ix dubito multos arbitrari deceptos fe, Qu V mirarique me, qui artem femper gau- Qann dendi, mentisque tranquillandaee & compo- l'e('ep nendee in tot adverfis rerum eventibus pro- adeo( miferim , ad divina myfteria , reconditas- que rationes explicandas effe delapfum. Ve- rmp DI TRACTATUS QUARTUS. g rum fi penitius confilii mei rationem lubeat introfpicere, fortaffis rem non improbabis, Cum enim oftenderim, & vero etiam often- v, furus fim luculentius, omnia etiam qu& nos turbant, a Deo effe ; inde petenda fuit medici- na ,unde mali enaíci poterat occafio. Magna ) qe igitur de Deo concitanda erat opinio, ut ea- Jit tült perculfus'er-ubefcat tandem homo; in ma- €5 5 &. lam partem ea fe capere, quae a tam fapi- Jis t ente Deo fuerint ordinata. In hac opini- Ís tl one artem tranquillande mentis maxime confiftere, jam planum faciam: praxinque dabo imprimis unicam , qua millenas rati- ones inuenire erit facillimum, in omni re- t - qerum rum eventu , quibus tumultus animi aut prevenias ne exfurgant, aut jam commo- im i tos fedes. Deinde , ut ingentem illam, afniily quze huic praxi habendae praemitrenda eft; u d opinionem animo concipiamus, incompre- henfibilem fapientiam Dei vobis ob oculos i g ponam; triplicem. nempe fciendi modum; quem rebus omnibus rite dirigendis im- pendit Deus. Quod fi obfcuriora diffici- lioraque quam ut recte capiantur viía fu- erint, illud mementote, Dei arcana efle; qua proponam. Quod fi minus intelli p yer p antur, illum tum, quem maxime cupio; referemus fructum , ut maximi faciamus of PO' s de- ibus p!* adeoque & adoremus fan&iffima eju cret'a'; i V fifl 130 ARS SEMPER GAUDENDI creta, cujus profundiffimam Sapientiam; lu dum non capimus? admiramur. li x I. Oi 6. zl 0€ at Ouod fi, prout omnia a Deo fiunt , ita Japienter fievi, 9 in bonum fiuem ordinari mi- ind dete . i pe vfuafevo ,. 1um vero video me omui- bus verum. eventibus debeve. Inan a fei acquie[ceve. mihi hanc veniam, incomprehen- que. bis r bilis Deus , ut arcana Divinitatis tuge myfíleria paulo altius penetrem & per- d d (ilfim fcruter » neque enim proríus id ago, quafi fi ea me fperem poffe comprehendere, il- Intre tedi lud enim pro comperto habeo , quod 7- dicia tua abyffus anulta , à) & quidem tan- CIef] ta, ut ne Angelico quidem poffit ingenio bo,q pervadari. Verum non eo fefe extendit mea totur temeritas. FHoc tantum nunc ago, ut eo- ij rum, que me fides vera edocet, remini- 16 ( Ícens, agnofcam ftuporem meum , neque [j þa me effe, qui ea intelle&u poffim perfequi. ini I Quod cum agnofcam, exfurget illico ea; quam de tua providentia par eít habere eutt uj mortales nos, exiftimatio: hanc autem cum confequar, tum vero totum me meaque Quaí und omnia, fanctiffimse tuz directioni, fine cun- &atione lubens ac letus tradam. omr 2.Hic hüm 9) Pfalm. 35. v. 7. - y "TRACTATUS QUARTUS. 131 Jentiam, 2. Hic meus eft fcopus, Auditores; huc collimo. uod fi enim tria bzc mi- hi penitus perfuafero, Przmo Deum effe, omnia qui moderatur, & quidem non ne- pligenter aut perfunctoria, ut ira dicam, ii i manu, fed füummum adhibendo ftudium & ii - induftriam : Dezsde non alio curas inten- 778 dere, aliumve fibi praefixiffe fcopum , quam manifeftationem olorie fuz, hominumqué a fe creatorum bonum & commodum ; ipfi- yrelien- que adeo magis efle perfpectum quid no- bis conveniat, quam nos ipfi poffimus re- initati * éle diícernere * Ttrtio denique; commo- & pet- diffimas eum , ut finem fuum confequatur, ) quäfl inire rationes , facillimas & breviffimas in- lere, l T od 3 edi vias, & aptiffima inrentioni fue per- j ciende adhibere inflrumenta ;; dic ama- jem tl bo;, quid demum obfítabit, quo minus me i ingcnio totum quieti dem , inrerque omnes maris d m hujus exzftuantes procellas, rideam & rma- j U g re,; & ventos & omnia, fecurusque dicam renit* in pace in id ipfum dormiam & "requiecam? neque in idipfum , hoc eft ea; quam de tua gu- ef equL bernatione tuaque fapientia jam concepl, ]ioo & exiftimatione fecurus, o mapne Machine ( p hujus dire&tor Deus! Turbetur íane mare; rem d quaffetur carina ; concutiantur navis latera, m undis obvolvatur, peífüm ire videantur [ine. a omnia : nihil timeo, non cafus, non fortu.- Hoc fCiO'«j nam, nam illam non agnoíco. li l23 clavo 122 ARS SEMPER GAUDENDI clavo aflidere te; te San&tum, te Sapientem, tb te omnium rerum conícium, te Mifericojy- de dem & Bonum. Ipgitur z idipfum quod tio; turbentur omnia , z pace dovmiam €9$ we- ficie quie[cam ; non enim turbantur nifi a te, fi fopie tamen turbari dicenda fint, quce dirigun- prud tür a te . . nec alia fpe frerus requiefcam; praf nifi guogiam tu JDomine figulavitev im [pe denig confhtuiflüà :n.. — Enim vero figulaviter , hoc « d eft methodo prorfüs fingulari ; inducendo que . me videlicer in fanctuarium. tuum, & ar- modi cana Providentie tuze myfleria & inflru- ln | menta demonftrando ; quamvis quafi per QUim caliginem & fubobícure. Atque hec qui- dem ratio eft, cur admiranda illa inftru- menta Divini artificis , quibusque impen- dantur rebus ; quamvis curfim expenderi- U inus. * fM)u D .3. Verum ut non füfficit viatori navi expofito, merum omnem follicirudinemque f g Tit, q ut deponat, naucleri füi inftrumenta fuit- n fe contemplatum , quadrantes, aftrolabia; circinos, pixidesque fuiffe demiratum, nifi id etiam fibi perfüadeat, & adhiberi ma- 4 gno fludio, & vero. etiam magna fapientia a magiftro obfervari ventos , vada fyrtes- inqu que aut cognofci aut bolide pertentari ; de- ant, nique ex artis regulis, navigandi fcientia, Tepi « rerum nauticarum cognitione dirigi om- lnün nia; ita nec tranquillandis hominum men- Tum tibus I TRACTATUS-QUARTUS. .133 piente tibus füfficere videtur ea, quam habemus, fiferico: de codeftium orbium inftrumentis cogrii- m qui tio; neque vero etiam quibus rebus con- n ficiendis applicentur ; nifi etiam conftet , TINI fapienter & recte adhiberi, ea qua par eft * du prudentia . item finem illum, quem fibi luiefcam prefixit Deus, nobis maxime convenire ; "N denique omnia, qua circa nos aguntur,; jfer, ea effe, que noftra maxime interfint; ne- ducent que meliora inveniri potuiffe compendia j &t modumque aptiorem, quo ad convenien- inftru- tem nobis portum daretur pervenire, ufi pet quam is, quo finguli ferimur modo. iec que a t ln ; m yputit Ut autem boc ipfum tibi pev[uadear , wuon eft opus ommium. eventuum fcive vationes, eas- gori t que juflas e[Je ut judices : tamtum id certo ffa- gineng zue, & Dei fapientia buuc evemtum eff. defri- " natum , €9. tum facile acquie[ces vationes- if que invemies , quibus fatum at v defendas. : n 4 Uditores, difputationem de rebus fin- gulis inftituere fi velimus, illudque us d ( inquirere, an convenienter fingula eveni- b ant, qua hic five in nature curíu; five in ntari; ' j foe republica, five etiam privata geruntur; fane d* infiniti laboris opus apgredimur , cum te- um rum eventus numero fint infiniti : eorum- ( que I3 :34 — ARS SEMPER GAUDENDI que rationes indagare, uri immenfüs , ità qu &fk & improbus labor, neque viribus noftris par. Et tamen hac via infàni tendimus, ut ia Tami de Dei fapientia judicium , prout nobis quidem videtur , fàpiens feramus. Mul- füd füimm tum laboramus interim , contentione fana máxima, fructu nullo. Deplorat id Eccle- Tnus fiaftes La [2 n Jolummodo boc imveni, inquit poft indagationes rerum acutiffimas , quod. Deus füer tion Jecerit. bominei vethum, $g üpfe fe iufinitis ai- [cuerit. que[Hionibus, a) ad rem fane, hoc eft Om- od pácandis anirnis, quae faciant nihil. nia cum fe labore fümmo perveftigaffe fa- froid teatur fapientiffimus Salomon, hoc demum Vente intellexit nihil fefe intelligere, & hac de- colur blic inum fümrna fuit fapientia, Zztellexi, inquit, quod ommium operum Dei , muillam. poffit bo- Otia nità -o irvenire vationem éorum; que fub fole fr- unt. Et quaüto plus laboraverit ad. queven- , dum , tánto mhinus invemiat Tut ; etamfi dixerit Japieus [e mo]e, — INom potevit veperire, D) Ut : tani $. Alia & quidem contraria prorfus vià incedend um eít, difpurationibus omni- Qu tio, bus finem fi vis ponere , omnesque diffi- cultates enodare, hac nempe , ut numquam etmni rerum eventus; prout fünt; in fe ipfis at- Ut ! tendamus , priusquam eos in Divinz Sapi- Dit: entie luce füerimus contemplati. Clarius Tatt Hir rem eloquar. Primo illud certum fixum- que Qui, 4) Ecdl. 7. &) Eccl. $. - "TRACTATUS (lUARTUg 135 Dl rem factam bene; (is , ) que ftatuere. debemus, & fic evenire debuiffe , ur re &e nobifcum : nollts Imus; ageretur ; antequam rationem ullam inqui- ramus, qua re &e factam effe, nobis per- t n N os autem contraria via infi- m fuadeamus. dagare dum volu- te firt ftimus , per rationes in mus an quid factum bene : cum prius id | Ecde in rebus Deum concernenti bus ftatuendum t p d facti ra- fuerit, fadum bene, antequam a d Dt jb tl tiones animum advertamus. ' 6. Certe fi curiofius in dagavero ; cur hoc dl Om- modo aftas tam humida, modo cur tam noxize, an fa- ff - frigida, an pluviee fegetibus modo fim in« ventes, cutr modo aeprotem, lemum ot pa lmarum vir Reipu- yc d columis, cur ifte t blicze tam neceffar ius moriatur, cur bella , Inquii ]tirudine infi- ii ) oriantur, atque his fimilia mu " nita earumque rationes omne$, cur eveni- 7 j ! D- ant, difcutere fi incipiam & ponderare, i uv finitis (ane me involvo queftionibus ; & du f ut aliquam rationem invenerim, illico tot j J ium fuggeret, aut ja- yoni tantasque in contrar &urge, quam propterea patior, confidera- us ont (antis timor, aut tio, aut nature rem aver u d emolumenti commodique pro prii aviditas; unqi fa&ti bo- ut facile rationem illam que pro decla- j f[S Dd nitate forte occurrebat , elifurus fim, x 9 raturusque, nullam effe aut fane exiguam. Chub Hinc omnis perturbationis eft origo cum y f quid votis noftris co ntrarium accidit; quo qu: I 4 con« ? 136 ARS SEMPER GAUDENDI contra vel faltem preter rationem ea nobis D.A eveniffe cenfeamus ; rationum indagatores vf fane perverfi. 1101) ( 7. Agedum itaque qui ita cenfes. An gulo: ergo.credis tu, quidquam horum, qua to- 4 pri to geruntur Orbe, evenire fine Numinis Providentia, id jam olim ab ipfa inde ater- even nitate füo dirigentis arbitrio , difpicientis- e[fe. que, quid , qua hora, quomodo fingula [ p evenirent, cum omnibus plane circumítan- i& tiis, quibus res (ineulas evenire jam perfpi- alinm cimus ? non arbitror id negare re ; jam id of fuperiore "Tractatu evicimus. 4) Id vero confi claritatis caufa jam addo, omnia qua na-* türis turam ípectant, nec ab humano pendent Hon arbitrio, eeterno & determinato Dei id ita tüit ftatuentis evenire decreto, omnibus creatu- tüm ris confpirantibus , ut Dei obediant zter- Dei nz legi. Illud igitur fic habe, neceffario tüs omnia ifthec contingere, fi res creatas fpe- bus &tes ; libere vero, fi Dei fic omnia ftatuen- Dor tis voluntatem. Ea vero, ad quz fefe hu- T mana porrigere poteft voluntas & libertas, Qu ideo evenire, quod ab eeterno Deus ftatue- tis rit illa permittenda : hoc autem rur(üus íta- CU[ tuit, quia id permittere, melius e re fua imo & noftra effe ftatuit e(f » quam impedire. ew Etiam peccata inquies ? Etiam , atque þoc deinde . perfequar. ) Interim illud Qu D. Ílin $) Tra&. 3 )) Tra&. 6. Aug. l.3. de Trin. c. 4. i J TRACTATUS QUARTUS: —137 i noly D. AvucusriNi repeto , zilil fieri fenfibiliter 9 iputora vifibiliter (imo nullo prorfüs modo) quo zon de interiore aula illius Imperatoris ; aut 108 Yes, A qubeatur , aut non pevmittatur. Hoc itaque que primum fit. Numini $. Deinde an nefcis, omnia hec rerum le ant. eventa aut imperata aut permiffa a Deo fic icienti effe difpotita , ut finem fibi in divina Men- finpii te preícriptum confequatur ? Tertio , an imila id etiam ignoras, finem hunc Dei, non per(gl- alium effe, quam fuam fibi gloriam con- jami ícifcere, quam quidem in eo arbitratur ] vero confiftere, ut omnibus a fe conditis crea- Ug na- turis bene fir; & quidem tibi precipue o yadent Homo, quem per hec eventa tandem fta- a tuit ( nifi tu non vis ) ad falutis eeterna por- T tum provehere ? Hsec tua eft felicitas, heec nt & Dei dirigentis oloria. Hec fi mihi peni- gf tus infixa heferint, quid àlia qua&ro qui- bus mentem componam ; alia certe ratione qts [ f non indigeo, ut rationum omnium. füm- , ( mam in quocumque eventu habeam, cui- Jibett que penitus acquiefcam, a Deo fui hono- ris apprime tenaci, meique boni inprimis y ( ytisl cupido, hac ira difpofita; ac propterea ita effe debuiffe, nec convenienter aliter. fuiffe J lüi n dlff eventura. . E 9. Hoc judicium fixum indubiratum- que fi habuero, preterquam quod ampli- jf i]lll(': ] flimum mihi campum aperuero, adorandi E j in n o^ w 138 ARS SEMPER GAUDENDI in omni rerum fucceffu Divinum Numen, quifi fummo cum merito & religione, & vero T e etiam cum affuevero, fumma cum animi & (e mei jucunditate illud inde referam com- perfii modi preterea , quod centenas illico hu- buiff manas, divinasque rationes reperturus tum enti fim, quibus menti turbate fatisfaciam , eli- dicu fürusque omnes eas quas natura , aut af- nolu fe&tio , aut etiam Daemon ipfe turbanda tion menti, non fine animi in quietudine,; tqmul- eamq tuque fügperebant. nem, 10. Praxim hanc quieti mentis indu- cende accommodatiffimam , Ecclefiafticus j mihi jam olim prefcripfiffe videtur hifce verbis. - Tor ui timent Domnimumn (hoc eft co- j lunt, magni faciunt; eeflimant, reveren- lico : "" Ri tur) zgventuut judicium juflum : &2 juffitiam Tent quafi lumen accendunt,4) qu& quidem ver- illud ba fic intelligo , ut preclariffimam hanc hd bati praxin, quam pre manibus habeo , iis li- türo quido contineri commendarique prorfus : credam. MU vmodo attendite. In om- 11. Si placet Du nibus rerum eventibus , iis maxime que [ nor nos noftraque prope contingunt, illud nos lu precipue turbat, vexat, angitque, quod infi femper judicemus, id ita evenire non de- licer buiffe, aut non eo tempore & modo ; il- evaf ludque judicium ne nobis evellatur , con- per qui- Àty €) Eccl 32. DI 'TRACTATUS QUARTDUS. 139 Nüme quifitis undique, prout rationum feraciffi- & ven ma eft nature maligna affectio, ftabilimus n anim & (epimus argumentis: illud unice nobis fr COTf perfuadere conantes , aut id fieri non de- ico li buiffe, aut fa&um aliter futurum conveni- [5 tUf entius. Hoc autem tum femper facile ju- m d dicamus, cum, quod fa&tum eft, factum qu d nolumus. Voluntatem hanc perverfam ra- rbande tionum omnium qua menti occurrunt furm« eamque turbant, caufam effe atque origi- nem, res eft manifefla. l;ndu- 12. lllud enim ftatuamus, jure an in- Vlicus juria , non id quaro, ramen ad patris : hifce mortem anhelaffe te ; eo quidem inductum e q judicio, rebus tuis id quod conduceret : il- stl lico infinite propemodum rationes occur- rent animo fic praeoccupato , que judicium " em iU illud confirment; omnemque fopiant pertur- m h bationem , quam ipfamet etiam natura na- )) ]ish' tureque fenfus, fuo jure poterant excitare, & vero etiam in íaxeo cient pectore. Pmrfus Quamvis autem id pudore prapeditus non [ ott fpargas in vulous, tamen ribi ipfi dices ime 0* non indiferte, fenecionem fuiffe & filicer- ( nium, pondus terrz, aliis fibique gravem; illnc ? e quo infirmitatibus plane acerbis obnoxium, te- licem profecto qui miferias has humanas non & 9d0; ! evaferit , fortunatumque , uti non abs re ll' ) COB fperas, qui obtinuerit aeternitatis portum. q At vero fi longiorem parentis quantumvis inr- 140 ARS SEMPER GAUDENDI miferi & exefi vitam, tuis rationibus con- ducere judicaffes, nihil certe ponderis mo- hi eí peru mentive haberent rationes ille, nec vero ulia, detergendo moerori tuo ; qua tamen nien effet doloris omnis perturbationisque etiam ve- ftigia,in priore eventu complanarunt. Tan- guid ner ti intereft illud tibi per(uafiffe, fieri de- buiffe id; quod fit, ut pleno marte omni- fion eXel que ingenii contentione , recte id factum effe, propugnes. At vero, fi res quantum- g D hi vis peffima, tuisque emolumentis prorfus adverfaria , menti tuz judicioque infederir; quià conjugium puta plane difpar & contem- Q? ptibile ; illudque. ftulta quedam animee af- quod fe&tio prepedite menti commendarit per- fput fuaferitque ; fruflranez tunc íàane funt, m quotcumque ad diffuadendum rationes af- h feruntur; eas tu vel halitu difflaveris, ut &b ventus paleas, & quidem ipíius D. Pauli me teftimonio convelles & enervabis. tan 13. Ita prorfus in omni rerum fuccef- mit di fu agendum eft, ne turberis. Id prius fta- tue tramquam indubiratum, ita fieri debuif- Yig fe, ita ratione fadtum , & quidem factum t convenientius ; & nunc nec aéris intempe- tl rantia, nec propinquorum mors, neque Y adeo fortuna ulla a mentis quiete ac con- ftu . . ftantia te poterunt dimovere rationibus- Que que occurrentibus hoc unum oppones; Titu quo cuncla fopias, fcire te. factum bene. 14. At ER - I4I n TRACTATUS . QUARTUS. JUS C0l« 14. At vero, inquies, manifeftum mi- U hi eft, non omnia bene geri; nec,ea qu& i W eruntur bene , ea effe qua& non conve- nientius poffent geri. Melius certe mihi ? [l m Ye effer falvo & incolumi, quam fit lan- to : melius cum humano ge- nt. Tut guido & segro eri d nere ageretur, 'fi neque bella neque diffen- fiones orirentur, nec tam crudelia paífim : Qrn- exercerentur odia. . Certe quis non videat, fadiun anturm. Dei quoque ex honore magis fore; fi nul- la inter homines committerentur fcelera, yoríüs eder quibus & humane & divine turbantur le- &). Audio differentem te: & quidem: nteme ges ? quod peccata attinet ; longiorem exigit di- Wt a d - fputationem , quam brevi dabimus. - Illud modo generatim dico, aliud longe effe nul- e fünt Ones d la peccata exiftere , aliud vero ea ut fint; a Deo permitti; & fic, quanquam . fatear , W j melius fore hominibus , f1 ea non comm t- D, Pall tantur, melius tamen effe ea a Deo per- mirti, plenamque arbitrio humano conce-. " fuC»E[ di libertatem, manifeftum dabo. In cate- nl ris autem quibuscumque eventis, videre jl debut( te, ais, quid fit melius , quid convenien- i n tius, quid tibi aliisve accommodatius ; an jpreti l paupertas e re tua magis fit an divitize ; an s; I fecunda, an advería fortuna, an vita deni- que optand a magis an mors; id vero pe- tioni Non eo nitus nego & pernego videre te. fe ] bett. 4) Txa&. 6, T X 145 ARS SEMPER GAUDENDI fe extendir humana mens , ut iftud folide que tion poflit judicare, prout paulatim difcurren- do fecuturis tractatibus planum faciam, tTaf u inin g. II Ornn - Probatur exponiturque magis jam dicta ef o praxis. xis, | funr D modo generatim dico, in judiciis pir I yI de rerum eventu ferendis vehemen- Tius, ter errate nos , quod rationes prius omnes (iit J ad trutinam vocemus , ut ea que nobis ac- cidunt, bene & ratione nobis a Deo im- Qu ; f miffa judicemus: ordine fane prapoftero; Oplni cum prius a Deo, atque adeo bene id fa- elt j &um Ílatuere debeamus, antequam ratio- attem nes in alterutram partem conquiramus. cium uanquam ne conquirere quidem opore addi teat, quietus ut fis. Id enim fi menti in- [ fixum habeo, Deum hujus; que moleftiam fnon mihi faceffit , fortune, Auctorem effe aut bus directorem, non vero eam, quam contra que me agentem video creaturam ; rurfus fi id Git, mihi perfüafero , omnia creata , aérem, ven- V nnS Qican tos, frigus , venena , voluntatesque etiam Veto perverífas hominum, inftrumenta tantum cemql effe, quae füummum iftud Numen adhiber; Wi q ut morbum quo opprimor, calamitatem- que , Es N 143 Di TRACTATUS QUARTUS. d (oli ro alias ra- que qua vexor immittar: tum ve [cortet tiones non attinet indagare me, hoc unico ïiamv tranquillus judicio, juf/us es domiue, 9 ve- &um judicium tuum. 4) Juftum, quia Do- mini, recum quia tuum, hoc eft, füper omnia fapientis Dei. 16. Et in hoc firmo fixoque judicio fita ii eít ea, quam ex Ecclefiaítico afferebam , pra- xis, qua divinorum decretorum indagandae funt rationes, quibusque cum delectatione udicis pafcatur, etiam in erumnis conftitutus ani- emelne mus. Qui tüment dominum , inveniunt judi- ymues cium juflum. 1) Quod quidem fic expono. jis &t« Qui reveretur Dominum ; reveretur au- e0 m tem , quisquis altiffimam de Domino habet . opinionem ; Zmveniet udicium juftum , hoc ofteto; 3117 eít judicabit illico recte & jufte a Domino attemperari omnia. At quomodo judi- n nl girams cium iftud invenier inquies ? audi, id quod addit Ecclefiafticus, Ez juflitiam quafi lumen n o* yenti i accendunt ; quod quidem pro inítituto fer- lolemäm mone fic intelligo : Juftitia quam in omni- bus fervat Deus , quamque fcio, eum ne- effe d y conit que velle reque poffe infringere ; mihi fuf- ficit, ut omni prorfus abjecta hefitatione, s 1 dicam & ftatuam id factum bene. Hoc vero judicium mihi facem preferet, lu- e etidfl tantut cemque dabit, qua plurimas etiam huma- nas conquiram inveniamque rati ones, qui-' !dhlbeh bus ytater &) Pfalm. 118 5) Eccl, 22. que 144. ARS SEMPER GAUDENDI bus factum fàpientis Dei fulciam & defen- rem dam, ad quas tamen extra illud lumen con- Sac fütuta mentis acies caligabar. tum. 17. Experire hanc praxim, & manife- dubi fte rem fic effe, ipfa te tua docebit experi- felici entia Neque enim vidua quantumvis in- diga , tanto in chariffimi füi mariti obitu magn dolore opprimetur, quin, fi femel hoc im- e(l ] biberit, alteque magna religione menti in- lilit, fixerit, a Deo mortem hanc immiffam, tiamy adeoque recte id factum & bene, flatim plu- eju | rimz,etiam ex natura petitee rationes ei oc- prout. curfure fint, quz factum approbent : tunc preftt videbit, rei familiaris fuiffe prodigum mari- Siplent tum, fliis jam adultioribus convenienter Titione mala qua dabat fübtracta effe exempla, alia- infinits que occurrent vitia, quibus fe mundo fa- &0m a ciebat contemptibilem ; denique plurima QU n jam cernet viduitatis commoda , que non tet iy nifi ad lucernam hanc fuere confpicua: ce- Ziany, tere autem, qua contra militabant, ratio- pret nes evanefcenrt illico; & cum illis nimius; eflm cumque per rationes fovetur, in immen- inat füm excurrens dolor. $ Sipi. 18. Et vero fine ullis deinceps ratio- Quam nibus, haec una ratio, omni mentis tempe- Quafi ftati. fedandee füfficit, Deum effe cujus nu- tüm ; tu hec geruntur qu& eveniunt, juítum, Cre ( Sapientem, & Sanctum. Juftum; ut cui ni- Quieti hil placere poteft nifi quod re&um eft; Sapientem, ut.cui perfpecta fünt omnia ad ipitn rein m Vl TRACTATUS QUARTUS. 145 & defe. rem fuüam meamque que poflint facere; Qet Cor. San&um , ut cui nihil ita fixum. eft & ra- tum ,. quam per rerum eventus quantumvis t müle dubios & incertos, hominem ad fanctum I eqpt felicitatis portum evehere & promovere. imyisi 19. Omnis itaque tranquilliratis ars ad riti ob magnam de Deo opinionem jam reducta | hocin eít. Ea autem opinio pr&cipue in eo con- mentiit fiftit, ut alte de fümma ejus fapientia fen- miffn, tiamus. Parum enim fuerit magnam de tim pli ejus porentia exiftimationem excitaffe, :5 ] QC- prout füperioribus tractatibus . utcumque t: func preeftitimus, nifi illud etiam animo hereat, m mari« Sapientem eum effe: proinde magna cum ienenet - ratione & circumfpectione propemodum infinita, rebus. omnibus moderari ; errare npïa,aïw- mundo f eum a fuo fcopo prorfus non poffe; deni- ; plunii que non aliam eífe rerum rationem pra- ue Dl ter ipfum Deum. JDeus enim , ut recte Na- fpicue: zianzenus , eff ipfiffma ratio , & (i aliquid reter rationem moliretur, jam Deus effe at [aFiG ls mirmiu defineret. Ut igitur facile Dei decretis or- dinationibusque acquiefcamus, ipíam Dei j n* Sapientiam , infinitamque rerum molem, Ceps "i quam divina füa mente complectitur, fic y quafi generarim intueamur. lmmane quan- ts E Qu us n tum ad opinionem, quam de Deo nos ha- bere convenit, accedet incrementum: imo altun yr al j quieti tranquillitatique noftre. Nam cujus » l étis- um * fapiegtiæ fidimus ; facile diétis ejus fa que omii ^ i L ARS SEMPER GAUDENDI 146 . que acquiefcimus . Quam facile duci fuo arenr milites, de cujus arte militari non dubitrant ? quam fine hefiratione ulla, re- Ua fponía petuütur accipiunturque a juris pe- rito, cujus exiftimationem litteree apud om- Diio D nes extenderunt ? quam pacato animo me- dicing fümuntur prefcripte a medico; cu- jus nomen magna imprimis rerum expe- rientia ftudiaque commendarunt? tum cer- te probantur omnia & fingula ; fic ut er- zx.P rores ipfos ab eo liquido commiffos, in ^i fül alias conjiciamus caufas potius ; quam ut Ton ut quidquam ab ea quam concepimus opini- (iis 0j one detrahamns. Contra vero timidi & Tüm ar trepidi poculum fümimus, quod ea mifcuit ficere- manus, de cujus experientia, & ftudio in Thinor| circumílantiis morbi indagandis & diícer- incom nendis, vel minimum dubitamus. hetdis fitos ( .20. Intremus iraque penitius SanZa- Ver, arium Dei , ejusque fcientiam: infinitam , 1 aut fi humano more loqui liceat, ftudia di- vina, libros, Bibliothecamque ; in qua to- comp Quisq tus eft, perfcrutemur. Thenr; lVin füerir aCeri d nog $s anim : 'ISn IIII Vb CTRACTATUS QUARTUS. 147 du fb liari n S. III. l; Ut autem. [ummam concipiar de Sapientia | j JDei opinionem , vavie ejus Scientie exponumn- qpud o nimo m zur ; feu [ciendi modi ac primo quidem, ut beologi eam vocant , Scientia dico t fomplicis. intelligentie. m eye tum «t 21. T Neffabilis, & incomprehenfibilis Deus! jc u d licebitne tandem mibi mortali homi- iffos, it ni fuübire arcanum illud Sanctuarium tuum, uam u non ut ea, quz ifthic geruntur, intelligam, j 0 iti- quis emim cognofcet [eu[um domimi ? a) quis imidi K tam arcana confequetur, aut cui ea pare- , mf facere tu ipfe poffis prout fünt, nifi non (rdio i minori te ? verum ut id faltem cognofcam, & d incomprehenfibilem effe. te; qui compre- hendis omnia, neque limites ullos effe po- fitos fcientiee tuee, qua tamen limiras uni- '15 N verfa., infntim 22. Utinam auditores, illud tantum f i comprehendere poílimus , quanto ftudio i qua f quisque noftrum fteterit fapientiffimee illi menti, quamque profunde 'Theologiam; Divinitatem , inquam , fuam perícrutatus fuerit evolveritque, ut id tandem de nobis faceret quod nunc fümus ! ah quanto id nos gaudio permulceret, quantam daret animi fecuritatem ! Certe audendum eft ; fen- N 2 4) ad Rom. t1. « ARS SEMPER GAUDENDI 148 perc tentanda eít alea ; fübeamus altius Saendu- avium Dei, & quamvis id certo fciam in- a&ui teligere Sapientiam tantam me non poffe; & quantumcunque ingenii vires extendam, durä fipa eam tamen non poffe contingere , 707 po- zero ad eam, tamen ad id conducert tenuis pote entia & exilis rantae rei confideratio , ut penitus obítupefcam, ut totum me pronus incom- pled prehenfibili menti fübjiciam. plac€ 23. Omnia cafu arbitrabaris fieri , & æ[El'I; eífe, & confervari , & interire; imperite homuncio. An vero noffe vis; quanto la- quorj bore, quantis ftudiis & quidem quam potto l'æ * ) 'Theologicis & Divinis, Deo íteterit non | univerli modo productio, fed tu ipfe figil- quot diving latim , eventüsque , qui modo te circum- ítant, tam varii, tam implexi? Aulam Dei d dorur interiorem fübi , fapientiamque ejus obftu- peíce fi potes fatis. Bibliothecam totam fibile u per partes aperio. 24. Ac primo quidem, prima quee in- Tas ( €Xer tranti occurrit, & fine qua nihil confilio & ratione extra fe, imo ne intra fe quidem; Cr'eQ O ut preclari cenfent "Theologi, apere po- tuit Deus, eff feiemtia finplieis: imtelligentia. alio: um Simplex eít cognitio, quia tota in contem- Quo platione confiftit; nec quidquam actu po- nit extra mentem Dei. Eft autem cogni- Dtoj tio qua omnes creaturas poflibiles, totaque Der eternitate ab infinira füa. potentia creabiles ord per- -RACTATUS QUARTUS. .149 NDI percipit, & uno prorfus comprehendit 35 atf fciam i actu. 25. Hic jam in abyffum incidi, fun- n pol extendun dum plane perdidi, nec habeo ubi pedem Extende mentis aciem. quantum ; i p figam. (cet fenu potes, o homo ! & fi vaftiffimum hoc fci- it peniw entiz pelagus potes vel cogitatione circum- 15 IOR ple&i, homo non es, Deus es. Facite , fi placet audientiam. 26. Non id dico, Deum jam ab ipfo fieri, 0 imperile eeternitatis, fi ita loqui fas fit; exordio co- gnoviffs quotquot. jam funt, fuerunt, ac aoto h n qum porro future íuünt tota eternitate creatu- . ra 5 parum id fane eít.; verum & quot- rerit 01 Adeo ut in quot omnino funt poffibiles. p divina illa mente fit: cognitio clara; perfe- t i &a & diftin&da infinitorum omnino mun- hh dorum, (infinitorum enim finguli funt pof- um 05 fibiles) quorum rantum unus eft, hoc quo nunc eft univerfum. iNovit itaque infini- tas omnino fpecies generaque hominum ]s a? exempli gratia, ratione praditorum, qu& J co[l(l]il)ö creare fi libeat, poffit ; alias aquarum; ar- (e qul & borum , animaliumque infiniras fpecies,; g p alios denique mundos infinitos, qui ne uni- j i cum quidem corpufculum, cum hoc orbe, j o quo fruimur, haberent commune; fed alia n p proríus omnia, quam quee videmus conti- m of nerent. In hoc vero, qui nunc eft; rerum a, DOf J ? ordine & orbe novit non angelos modo Jo ] Cl'eüb 3 qui per' 1jo ARS SEMPER. GAUDENDI & d qui nunc fuünt, hominesque & ceeteras cre- aturas quae. aut fünt, aut erunt, aut fuere, hos, verum & infinitas preeterea cujusque fpe- mine ciei creaturas, quee quidem numquam fa- pott ture funt, fünt tamen poffibiles, earumque nullu omnium fipillaiim habet ideas tam claras, nem, tam diftinétas, ram accuratas, ur fi eas in etj lucem creando libeat edere, tales omnino Dum, exha fiot future, quales in Dei mente ideaque funt deftripte. cum ] 27. Hanc vero infinitam infinitarum fit, « rerum pofífibilium. fcientiam Deo ineffe, Non ] Deoque competere , perfe&tus ut fit Deus, di igi id quidem manifefto liquet Dei naturam Omnib penitius confideranti. Nam fi alias creatu- dom | tür n ras non cognofcat, pretter eas quas jam condidit, condetque in hoc qui volvitur pror rerum ordine ; id quidem fateri neceffe eft; exhauftam effe hac creatione Dei poten- 'agam: tiam, nihilque plane creare poffe, quam id nof quod adhuc eft creaturus, igitur abfoluta; pine. verbi gratia, hominum adhuc creandorum Diun ferie; que quidem ante judicii diem cer- dari to certius abíolvetur, exhaufta erit in Deo, quar homines creandi potentia. Nemo enim ef- proc ficere id poteft quod nefcit, neque cafula Inm etiam minima conftrui poteft, cujus non tis ] precefferit aliqua, in mente artificis, idea. Quid eft autem ideam mente circumferre, Cogr | ià te Qquam rem ut poflibilem cognofcere; cujus eg I5I NDI TRACTATUS QUARTUS. TT ( ea eft idea ?. Quod fi igitur Deus, preter at foen hos, quos creaturus eft, nullum alium ho- que f minem cognofcat poffibilem , creaturam ; id fàne confequens eft, quim i poflibilem nullam H unomqy nullum , preter i llos , creare poffe homi- Quod fi verum m cart nem, creaturam nullam. fiest eft, jam certe per hanc feriem tam homi- - Qmnim nurm,quam creaturarum adhuc creandarum; exhaurienda eft divina potentia. At vero; jdeag cum hec feries futurarum rerum finienda fit, etiam Dei potentiam finiri neceffe eft. itarüm ine[[e) Non igitur Dei potentia eft infinita : non cujus natura eft in t [Jeus, eft igitur tandem Deus; naturam omnibus effe infinitum, quod qua m abfur- Aut igi- $ u dum fit dicere, nemo non videt. tur negandus Deus , aut hanc fcientiam ei s ju | voliit pror füs competere ftatuendum eft. 28. Verum fine difputationum tricis veft d agamus rem. Hoc fane conftat, ab eter- g pu no fuiffe in Dei mente perfectiffimas ima- , qui gines , ideasque exa étiffimas, rerum om- -abfont, eandortt nium quafi'femina ; hoc eft cognitionem clariffiiogam rerum omnium poflfibilium; (em &* quarum tamen infinire nunquam in lucem ia -ub proditure fünt, nec aliam habiturz,quam in mente clariffima, omnia comprehel:x en- u al tis Dei. s J 29. Neque tamen cum omnia à Deo iCis ) (2 ofci auditis, id credite fieri per actus cogn ;umfetfel inter fe diftin&os & difcretos, quafi unum T0- It C"j: 4 Es 3 1j2 ARS SEMPER GAUDENDI | modo , modo alium, angelum modo, modo Deo. hominem , aut hunc primo , alterum deinde, J tertium tertio cognofcat, tempore aut co- Mpie gnofcendi ordine & a&tu difcreto & fepa- ormr rato, prout in nobis cognitiones variarum obn rerum, variis etiam a á ibus videmus effe cit difpunctas & feparatas; id enim exilitati mentis noflrae tribuendum eft : pro .qua, quia Da ad omnes unico obtutu fe nequ it extende- pel re, oculum mentis circumducit, ut diver- lii fis quafi afpe&tibus attingat fingula, quee abíi non poteft fimul multa. In Deo . autem, Omn infinita inquam mente,.cum nullus fit com- (; prehenfive virtutis terminus, ita nihil eít, Q« quod aciem ejus fupiat; & tam diftin&e itno percipit, a&u tamen unico, univeríà, quam Tent 1 unicee tantum rei cognofcendae , toram Ipfür mentis füz aciem ingeniumque impende- tret. 3e. Vin' plura dicam ? certo id di- co, cognitionem illam Deum ipfum effe: D Et fi cognitio ea non exifterer, Deum non dhie fore. Adeo ut ficut effentía animze noftrae eft effe rationabilem ; hoc eft, ratione uti . ita effentia Dei poffe , poffe cognofcere D) 3t. €it, non poífe tantum , fed actu ipfo co- gnofeere, quidquid cognofci poteft; Deus ld enim actus purus eft, ur loquuntur Theo- LE logi, nulla omnino poffibilitate involutus, &t aut mutationi ulli obnoxius, Quidquid in Deo D TRACTATUS QUARTUS. 153 0, m Deo eft,eft, & non tantum poteft effe. Ego deind fum, quà fum , & qui eft, mifit me. a) Ita fe Deus QUE ( ipfe appellat , quod fi.vero non actu unico & f omnia comprehendat , certe mutationi eft iatiamüm obnoxius Deus; nam fi cum angelum cogno- m d fcic, non cognofcit actu eodem hominem, exilia profecto manifeftum — eft , mutatum effe yt, ii Deum, factumque ex Deo cognofcente An- XEGT gelum , Deum .cognofcentem hominem. : dirt Igitur non eft Deus. . Quod cum fit plane TEU abfürdiffimum, dicamus fane quod res eft, autemy omnes illas rerum omnium poflibilium fpe- t Com- cies, imagines, ideas, & cognitiones uni- .h'll 6&; co & puro actui divine mentis competere; Wtnde imo omnes illas cognitiones, fic in una , quii mente conjunctas, nihil.aliud effe , nifi , ( ipfum Deum. ppai & V. pil & Quam nece[faria " fuerit. Scientia. fmmplicis um die Jeurm d antelligentie . ad ordinandum . boc / Univerfum €g bauc creaturarum [eviem , que g n* modo eff. qior V s itaque fic recte conflitutis & per- entit UH jpfo 9 31.HI penfis, illud praterea fciendum eft, ideas illas infinitarum rerum profus infini- j ]u Ut Thfü' tas, magno ut fic dicam ftudio pervolviffe eternam illam fapientiffimamque Mentem, ol K 5 ïdquidï &) Exod. 3. * s 154 ARS SEMPER GAUDENDI mo & ut hbumano more ad homines loquar; quafi deliberationem fecum inftituiffe, qua- füo lem & quem mundum, ex infinitis , quo- Mei rum ideas habebat in promptu , ex Divina illa mente depromeret, & in lucem daret; quo nat omnibusque rite perpenfis, examinatis om- nibus rerum omnium circumftantiis, pon- que derarisque, que hinc & hinc occurrebant cef rationibus fine dubio infinitis ; tandem ex pol infinita illa mundorum congerie, hunc de- Don nique Univerfi ordinem , rerum feriem; Tir quam mundum hunc appellamus, & qui- Jfäqu dem folum, pro füa libertate ftatuiffe con- ällqu( dere & creare. Rurfus vero quia in hoc folur rerum ordine feu mundo , infinitee alice andi fine poterant creari fpecies rerum, quarum ideas clariffimas in mente deícripferat : in- h finitis aliis preetermiffis, has fpecies Ange- hun lorum , hominum, animalium, fruticum, fibi elementorum orbiumque coeleftium crean- vel das fibi fümpfit, & non alias ; idque rur- TO fus libere, nemineque necefliratem . impo- du nente. Tandem quia rurfüs in quavis cre- T aturarum fpecie, puta hominum, infinita p individua fuünt poffibilia , infiniti homines po alii, quam jam fint , infinite alie arbores; «t animalia infinita, infiniti Angeli prorfus alii Pu atque alii; omnibus rite expenfis has , quz On fuerunt , eruntque creaturas, & inter illas fin te, quisquis es, o mortalis ! feleoit fum- ino J TRACTATUS QUARTUS. 155 loqutn mo ftudio immenfíà illa & vafta Mens, & [e; qi* fuo quem conftituit loco & tempore , e fua j QU Mente producendum libere deftinavit. . * nihil . eft' enim; ; Diint 32. Libere inquam 1 du quod fu^remo domino neceflitatem impo- atiS OT nat ; ompmia ,quecumque voluit, fecit. a) — At- que hinc iterum manifeftum fit, quam ne- $, Ut urebatt ceffario ftatuenda fit in Deo irfinita . illa Si enim jem &i poffibilium creaturarum cognitio. Inc Q non aliam cognoviffet rerum feriem feu eriemy mundum, alium certe creare non potuiffet, itaque creare fi quando ftatuiffet mundum ( u- e C0l aliquem, jam fane ad hunc creandum; quem in hoc folum norat, neceffirabatur, cum alius cre- g de andus menti non occurreret, libertas enim quuram fine ele&tione non eft, incogniti autem nul- v : 1 la eft electio. Ut ergo libere creatum s A hunc a Deo mundum afleramus, alios pof- fibiles cognoviffe neceffe eft; ut ex iis, quem riütion ((l C[wn vellet , feligeret rejiceretque. Quod fi ve- ro unicum tantummodo poflibilem mun- |rue TU n n* dum cognitum fatearis preter eum , qui modo eít conditus , infinitorum illico co- nitio concedenda eft Deo. Infinita enimr j inínit foni* offibllia cum fint , & quidquid poflibile eft, fir cognofcibile ; confequens eíft, co- arbor '"nofcibilia effe infinita. ,ol'fus Jl Quapropter cum omne cognofcibile comprehendat Deus; in- 105 qllæ finita fane poffibilia eum cognofcere fare- aris m. gi[ fü fi &) Pfalm. 1134 ::6 ARS SEMPER GAUDENDI aris neceffe eft, Nulla enim ratio ad unum illud poffibile cognofcendum determinat, ubi in- fadi finita comprehendendi vis eft, & plura j poffibilia ftatuuntur effe, cognofci. qua fuit potlint. * Jid 33. At vero, inqui es; libere cum agat dire omnia, cur hunc hominem potius crean- Vogi dum deftinavit, quam infinitos alios, qui : [/À creati non funt, & quos tamen aque facili füs negotio e fua Mente poterat educere ? Ar- QUil duam rem petis,quisquis hanc petis. Quid D dicam? verum &illud interropo ego, cur J pictor aliquis hanc tabellam picturamve ex Tnen mente fua educit, penicilloque defignat ; (i, & non aliam ? quamquam comparatio hec; i ut video ,non plane congruit. Refponderi qui enim facile poffet, ideo hanc efformari pi- €toris penicillo, quia hujus tantum & non flet alterius ideam in mente circumferebat ; & lud quamvis alias poterat efformare penicillo qu exprimendas ,. nullas tamen re ipfa effor- D Inaverat. At vero in Deo id non eft ; om- en nes enim omnium rerum idee eque pre- él. fentes illi fünt , eque clare, eque ut produ- fü cantur faciles; cur igitur has füfcipitinlucem de producendas, rejectis aliis numero infinitis? 34. Quid refpondeam ,. quo me ver- [) tam , nefcio. Et vero fcio. . Ad te me con- &« verto Mens increata, Mens Divina: in te rerum omnium rationes invenio expeditas, illud um ) 157 'TRACTATUS QUARTUS. d'omm illud cum fcio, deftinato hec confilio a te mog facta. Nam ut recte monet Sapiens: 7ecum af- p pl fapientia tua , que ttovit opeva tua , que v9 d qu jfuit tunmc, cum orbein tevravum faceves ,. &9 Ciebat , quid effet placitum oculis tuis, €9 quid 1m 4 dire&hum in praceptis tuis. aà) Morrales! quis cre cog . novit fenfum Domini , aut. quis coufiliarius 3 qi ejus fuit? D) inquit divinus Paulus: & rur- e facll füus fapientiffimus Salomon , quia omne; quod 2 A voluevit , faciet ; €9 fevmo illius poteftate ple- Qu nus eff , nec quisquam diceve ei poteft , quare ita ), CU facis ? c) Àn non fatis eft fcire me ; im- we ex inenfam illam Sapientiam, poft tanta ftu- dia, tantamque in expendendis omnibus fxgnat ) Q D inftituram deliberationem, ita flatuiffe, ut ac- yonderi quiefcam & dicam : fa&tum bene. m p* 35. Verum cum etiam illud mihi con- ftet, omnia , quecumque agir Divinum il- ; &t di; d lud Numen, ad füam gloriam. honorem- eniCi Ü que referre, univeva emim proptev femetipfum opevatus eff Dominus , d) illico fit illud plane l dir credibile; hos Angelos , hos homines; haec eü)üm élementa, hos codlos, hoc denique Univer- üe pfæ [ I'Odu' füm pre ceteris omnibus creationi fuiffe deftinatum, quod ha creature maxime ad inhed onducerent ; ipfni loriam füam promovendam c Aut fi alias oftentationemque artis füz. me y" me «t etiam creaturas poffibiles effe contendis, ad are a:inw £) Eccl. &. (iti a) Sap. 9- [pe '£) ad Rom. r1; d) Prov, 16. jl 158 ARS SEMPER GAUDENDI artis demonftrationem, pra his; que defer- lium virent;id vero preterquam quod tu nefcias, cpm neque ad id probandum quidquam prater dem conjecturas afferre poffis ; certe flatuendum toni eft, has & non alias ab artifice fümmo effe 6; ! electas, in quibus & per quas Sapientie & lis à Scientie füe, imo & Bonitatis & Miferi- cordiz thefauros abíconditos re ipía pate- omr faceret & declararet. Qza Vvero motus ra- qua tione id eperit, nefcio ; rationes non inda- diffi Il go ; fed faétum approbo, veneror & adoro. Cünfi Et vero , quis pictorem appreditur ; perir- jl que,cur per hanc picturam potius, quam lxo, per aliam voluerit artis füze fpecimen dare, QOV eamque commendare pofteritati, cum aliae debi füpereffent ideze, quibus zeque id facile con- Cite fequeretur ? certe quia per hanc nomen pro fuum commendare volebat, non per aliam: inte nulli ideze injuriam fecit, omnium fabrica- füm tor, & proinde omnium dominus. al 10 36. Miferi, fi naturam in nobis corru- vol ptam , at fi deftinationem Dei attendimus, ple feliciffimi mortales! quantam habemus Deo €eri maximo gratias apendi materiam vel ex Que hoc folum capite , quod nos ex infinita il- üt f la hominum poflibilium congerie , fipilla- tim nominatimque exceperit, per quos W fuam ipfe gloriam commendaret ? quid, Pla« quod & illius glorie percipiendae capaces der offibi- fecerit ? Ubi pra tota hominum p Ad lium DI 159 : 'TRACTATUS QUARTUS. g defer. lium infinitudine , id fumus meriti ? quid lr egimus, quid contulimus ? Rurfus identi- dem id cogita, qua quaío fronte , dispofi- |prant uendom tionibus ejus fanctiffimis audeas intercede- mo eft re, totamque idearum fymmetriam quere- ontig & lis indebitis interturbare ? Mifen. 37. Quafi vero in artificiofiffima & ad à p omnes artis leges exacta pictura effipies, JtüS It« qua fecundum perfpectivae tenorem magis : inde diffite ut appareant , obícurioribus obdu- cuntur coloribus, minoresque defignantur, adoro, jufte conqueri poffint , quod eo ftatuantur pe[i[- quam loco, quod tam obfcuro, quod tam exigui | dttey efformentür mafculi, cum nullo labore in m g debitam educi poffint altitudinem. . Quies- ]l o cite quafo infani maículi , neque pictura noma proportionem veftris obmurmurationibus intervertite: fatis id quidem vobis glorio- Y du fübris fum eít, a mente artificis eductos vos, cum alios poffet quamplurimos efformare: fàtis is f vobis fit, effe , & tabulam illam artificii plenam pofitione veftra condecorari. lllo ndini$; msDo certe debebatis effe loco; & non alio, ne- que clariores, neque adeo etiam majores, vdd Oc fniti * ut artem fuam pictor commendaret. Ífi vos non percipitis, fatis id fit, artificem ; f Q id dignofcere, artifici fic vifüm , artifici fic r qi placuiffe. Pluribus rem non explico: vi- ?g l detis oppido, quo rendam & quid velim. CQPECCS Ad alia faciamus gradum. Pofflbï- ga&Iï, ]u B : ] 160 ,A.RS SEMPER GAUDENDI pofit S. VI Qione omnit Exponitur. Stientia. Vifionis : d* quomodo füm ( Deus . creaturas veipfa. aliquando creandas minin ordiet ac difponat. ju & Ognita itaque beneque perfpecta tb; hon '-afs.C ta poffibilium creaturarum congerie, decrevit Deus aliquas; pretermiflis ccteris, tend; e Menre fua educere & in lucem dare : il- ut fic lud inviolabili ftatuens decreto, quot fo- tionil rent & numero & fpecie : quafi fi pi&tor &do, certo ftatuat ,quot & quas effipies in rabel- (1 qui lan fuam velit educere, & fpe&tatorum 1on (i oculis vifendas proponere. Hoc decretum, um non temporis, fed nature, ut 'Theologi lo- pofta. quuntur; ordine, fübfequitur fecunda in efcri Deo fcientia, que in Scholis dicitur Scieu- térpre tia' F'ifiomis, & recte. Uti enim videnti ea; tonpilug quse videt, prafentia effe neceffe eft, ita per | ET hanc fcientiam , omnia quae poflibilitatis ar- téttig canas tenebras evafüra fünt, & tota seter- COf nitate funt'creanda aut futura, fiunt pre- 0109j : fentia Divine Menti, apud quam nihil fa- 7770 turum eft: eaque in fe ipfis; quafi eterni- tati füze, qua omnia tempora complectitur, q ver: coexiftentia intuetur. fing, 39. Adeo vero exacta eft hec vifio, p uti ( ut penetret prorfus rem omnem, omnem & af gaturam comprehendat; proprietates., dif- po 1tl- DE - Vl TRACTATUS QUARTUS. réi pofitiones ; fitus omnes pervadat ; perfe- &tionem ; numerum ; magnitudinem rerum omnium exacte norit; adeo, ut in tota re- gum rum omnium congerie ne capillus quidem tundt minimus, non arenula, non atomus fit, cu- jus & pondus; & exilitatem , & duritiem od t non exacte penitusque difcernat & videat. 0ngr 40. Neque id mirabitur, quisquis at- tenderit, omnes omnino creaturas ex Deo; C&RECTS le: d ut fic dicam, effluere, hoc eft, ex cogita- yor f tionibus ideisque, que in Dei mente funt: adeo, ut nulla poffit effe creatura, ne mu- j pi&or n tabd- Íca quidem aut viliffima formica, cujus idea . orum non fit in Deo . neque alio modo extra ectetu Deum in naturae hujus quafi tabula fit ex- glogi l pofita; quam prout in Divina Mente eft x t deícriptà. Ita Divinitatis ille magnus in- iur if terpres DioNvsius : Omniuim cau[am . prius confltuiffé ommium vevum exemplavia conce- videntih eü, i[aptï deudum eft - --- Exemplavia autem . dicimus ; ylitas d e[feutie verum effettvices vationes, que in Deo t d conjyuntle aute fuerunt - - - Divinasque ac fiux * bonas voluntates , que conflituumt eg. faciunt ommia. d) » niii^ yfi at 41. Obfervatione inprimis digna funt ea verba, rerum que im JDeo comjundia aute nP]gälülh fuerust. — Quod quidem, fic intellige.. Ve- j f luti fi aquz per fex feptemve canaliculos aC [ ex caílello conchave defluant , nihilominus ) of : L in V dl a) D. Dionyfius de div. nom.c. $. in fine, Po[l[l* ARS SEMPER GAUDENDI 162 in ipfo fonte fuere conjuncte , conjun&te- Quo que unam conítituebant aquam, quae mox lus ( per canales in lucem prodeuntes fuere di- E ipfür Ícretae D ira, imo longe perfectiori modo, fam creature omnes in Deo fuere conjuncte, türa conítituebanrque unum Deum : quz dein- eft de cum : e Divinitatis fonte derivari coepe- pitn runt tamquam rivuli, fingule feorfim fa- Ita diferte divinorum preh €tee fünt creaturae. nibu conícius, ipfemet Joannes. «) Quod fattum Ti pi efl, in ipfo vita evat ; ita commate difpun- exud; gendam effe hanc fententiam docet Aucu- STINUS , eamque, in rem meam fic admira- Rs uid efl boc ? fa&a eft bundus exponit. Ti qo zerva , [ed ipfa tevra, que fatla e[l, mon eff vi- tffeq 10. - Efl autem in ipfa [apientia [pivitualiter uits vatio quedam , (Ideam dic) qua fa&a e[f ter- Dor G vya : bec vita efl. Et rurfüs poft pauca. Sic intelf ergo fratres chariffüni , quia [apientia Dei, per Tiemq quam faca funt. omuia, f&cundum avtem cou- Yolünr zinet omuia , amtequam fabvicet omnia; binc trüder que fiumt per ip[am avtem , mon contimuo vita Qtdine Junt , féd quidquid fa&tum ff , vita eff in illo. lt tot )) Nemini iraque mirum videri poreít, ni- Ia n hil effe in toto rerum ordine creaturave ul- Sjts ( la, quod aciem ejus effupiat ;; nam praeter- quam quod eas in fe ipfis quafi preefentes Titst videat, cognofcit praterea eas in fe ipfo. Ut ef Quod ' imag &) foan. z. 5) Auguítinus tr. 1. in Joan. circa finem. : UI Vbl TRACTATUS QUARTUS. 164 njunde Quod fi ergo aliquid effer; quod non peni- Qu Ti tus comprehenderet, jam vero neque fe füere d ipfum viramque füam comprehenderet ; ; modi nam quod fa&um ef?, & extra ipfum crea- njunda, tura eft, Joc, in ipfo vita eff , in ipfo Deus Q du eft. Si ergo quod factum eft, non intelli- ri p pit nec comprehendit, neque fe ipfüm com- yfim f prehendit, adeoque non eft numeris om- Viorun nibus perfe&us Deus. Quod tamen fieri, 1fb ne per Deum quidem poreft. difpu . 42. 'Tandem habita rerum omnium tam : AUGU- exacta notitia, demum accingitur Sapiens yxdmirde Deus, ut eas omnes & fingulas ordine bo- fid d no componat, finique quem fibi prafixit a du affequendo accommodet. Quis is eft, in- pult quies? nullus certe, nifi Divinitatis fuze ho- nor & gloria: quam quidem in eo pofitam d ir a * intelligit, ut univerfüm illum mundum fe- riemque rerum, quam intelleétu percipit; j D j voluntateque libera creare & in lucem pro- trudere jam decrevit, optimo quo poreft iil W j ordine difpertiat , & in rem deducat ; fic ut tota rerum facies, ordo & fymmetria, "EL od ipfaluce clarius egavvenz loriam Dei, huc Ts ejus omnia collimant ftudia. n 43. Et vero fatis conftat, artem amoe- gt nitatemque picturz nobilis non id exigere, ut effipies finpule , feu perfone rerumve j m ng imagines, eeque exacte fint exprefIz , eeque concinng, eque al & expaníz : imo con- J 104"' 2 v tra , 164 . ARS SEMPER GAUDENDI prim tra potius , eequalitas illa turbaret omnia, imperitiamque pictoris argueret ; cum ma- CTent) plant nifeftum fit, aliam quidem perfonam an- trorfum quafi prodire debere, aliam vero Qipne cülta: retrocedere ut accurata perfpectivae ratio habeatur, in qua quidem picture perfectio, ceffa ars amoenitasque confiftit, neque enim fatis &q eft nefcio quot mafculos in tabulam con- proc jeciffe fic quafi temere, nifi ordine inter fe, que fitus pofitionesque fingule, ex arte & de- Crant thean coro difponantur. 44. Sic prorfus in hac nature tabula CL Non id fíàtis erat exornanda actum eft. creaturas producere, ut recte cenfeantur Que ir produ&e, nifi per fua queque tempora; Kbm & loca nature apta, rite & ordinatim di- Vüs, l^. erantur. Quod fi enim quotquot fuere Tatür i fuit uturique fünt homines, cetereque, qua modo fünt, creature , uno temporis mo- dis , Adec mento producte , & in hac mundi tabula uno eodemque die fuiffent expofitee , que& Ídio. Gf demum terra tantam rerum hominumque farraginem fimul capere potuiffer ? unde lIt ir alimenta tantee multitudini alendee füffecif- jum j fent ? idcirco conveniens terre fpatio crea- hübu turarum multitudo creanda fuit, certus ar- Que. borum planrarumque, certus animalium, Yeris hominumque numerus mundo huic expo- tum nendus , qui & terre füfficeret, & cui alen- fpiCiw do terra abunde füppeteret. Illis itaque terit primo - £65 NDI TRACTATUS QUARTUS. RUO primo illo mundi nafcentis exordio pro- qunm creatis, feu hominibus feu animalibus aliis nam d plantisque , fimiles fibi fpecie creaturas pro- üiam vel ienendi, a Sapientiffimo Deo virtus & fat iv m cultas, fumma providentia ; fimul eft con- ceffa ; fic tamen, ut etiam providerit, quot perfe&ic, enim ( & quaz, quo tempore, & a quibus fuerint Jam QU procreande , fübítituendaeque earum loco; : jnter qua lapfü temporis ex Divino decreto e&o erant interituree, locumque hunc & quafi theatrum orbis ceffure poft fe exponendis creaturis. g tabo at erat 45. Et quidem , ut hanc interitus ortus- que in rebus omnibus viciffitudinem infer- afeantur tempott ret, mira fane induílria cclos, nubes; plu- vias, hyemes , aftates ; nebulas, ventos; um ( got fit naturam omnem , fuis temporibus difpo- fuir & attemperavit Deus, aliis ut gignen- qu, Q dis , corrumpendis alis ut fubferviant. ) oris n* Adeoque ridicule proríüs perfuadet fibi ne- yi dl Ício quis, cafü & fortuito fe venenata aut fitz; qi certe mala afflatum aura, qua ejus tentata )mi[mmqllf fit imo & afflida valetudo ; cum ab ipfa a jx il jam inde eternirate Deus conftitutum illud habuerit, ventos eo modo difponere, aérem- bxutio * que ifta intemperie corrumpi ; qua corripe- , cenmt reris tu, eo prorfus tempore, quo interi- mimzliilmz tum tuum, convenienter naturz deberi pro- hoic fpiciebat. . Atque pari prorfus ratione; in- teritus ortusque omnium omnino rerum [[is 10 3 per prmw [ 166 ARS SEMPER GAUDENDI - per fua loca temporaque, fecundum natti« din ! re tamen id exigentis leges , digeffit fapi- pulc ens Deus. Cum, enim creaturas omnes ; quib Angelos excipio & animam hominis , cur- 1utq in r ruprioni obnoxias creare pro íua libertate ftatuiffet, ita ex ea; quam de fingulis habe- Cmr firib bat; fcientia & notitia, fingula inter f& ftu- pendo plane artificio attemperavit; ut fin- p 0 oula fibi manum darent : & ut ad exortum; erant fütürà àdjumento naícituris, ita & qua occafui praeberent caufam; interituris futu- &qu ra offendiculo, Iæg 46. Àt; cum non tempora creatura- patar rum folümimodo ordinanda effent, fed & &pol compofitiores; ftatus , naturaeque earum; que | qu& eodem temporis tractu fimultanee in Tatür, hoc theatrum mundi erant proditur&i, aut Tietat ut in comparatione heream, in hac natu- Tent, " r& tábulà erant exponends creature i cer- 40 Íord te in earum ordinatione admirabilem fefe demonftravit artificem, ingeniofaque pror- pie Ut füs manu fingula defignavit. Id enim pi- &oris egregii eft, varietatem tabule dare; Yan & in varietate, artem & amaenitatem. Et- pid enim fi omnes omnino creature, ea qua fol adu lor claritaté forent fpe&tabiles, quae demum ea foret natur& comtnendatio ? fi omnia om- fe : nino animalià; Elephantes magnirudine ex- Tün &quarent, quam parvus earum effet ufüs? Tet 1 aque omnes, ienis calore pollerent,quam «f lu 2 D TRACTATUS QUARTUS. 167 m atl diu natura fübfifteret ? fi terra adamantis. fft f&pl pulchritudinem duritiemque prz fe ferret; Qmnó; quibus tandem aratris fubig eretur, parare- ? certe attentior H lls , QU t.rque ferendis frugibus in rem füam fuit Deus, qui perfectionem libertit [is bdbe cmnem ita temperavit & per fingulas di- flribuit creaturas, ita fitus locaque digeffit; r fefu ) Uf üll- proprieta tes eas dedit, ut meliori fane mo- do exponi non potuerint. Non quod XOTtufl iià quavis creatura , alterius perfectionem ad- a&quet aut zemuletur; quis enim dicet ter- j fütt- rg glebam adamantis pulchritudini com- ? fed quod optima ratione fint eatürds parari poffe f( & expofitee ; propriet atibus iis dotate fingule; hoc eft, earuma que fini, quem Deus prafixerat; paturg füftentationi , pulchritudini , & va- neg rietati inducendz, quam maxime conveni- ür, di rent. Er hoc quidem fenfü, melius effe yic nl ajo, terram effe inconditam, obfcuram & a ; qu fordidam glebam , quam fu mmi fplendoris jlet f pretiique adamantem : prorfus uti dicen- Q p* dum eít, informem homuncionis; obícu- eniri [* ramque in pictura perfpectiva ultima; de- H uf df i&am effipiem, melius ifthic eo modo m P i l adumbratam effe, quam fi vivaciffimis co- ag loribus clariffime expreffa, primarum que Fj d t perfona- fe in primo tabulee plano offeruri niia 0l* rum, accurationem vivacitatemqu e füpera- TU ret: eft enim prout fitus & diítantia ; ho; ]"'erullsï uam eft; prout ars requirit. 47.Ne; nt;d 4 (ii 168 ARS SEMPER GAUDENDI - T 47. Neque tamen id, inanimatas in- n prc ter, aut ratione carentes creaturas, folum ftus el prefítitit Certe inter homines id quoque, Tüt ex ineffabili plane artis eventuumque varietate, trig eft ordinatum. Cum enim creandis homi- nibus numerum & multitudinem preefixif- íet, hunc qui futurus eft ; tunc demum tempus cuique füum, imo & locum , pa- Eyy rentesque e quibus nafcerentur , ordine dis- D7 pofuit: rurfus quanto tempore vitam pro- Ti traherent, per quos eventus, paulatim aut* [y j fübito interirent, liquido determinavit. De- mum, cum fümma inter hominum condi- tiones, imperantium & parentium neceffa- 48-V ria effet diftin&tio & intercapedo, aliis alias que, ( naturg dotes impendit : flatuit, quo cor- epm pore, quibus viribus, qua valetudine , qua Decef forma, quo oculorum afpectu , mas an foe- Tati0n mina forent efformandi ; rurfüs qua men- Crtüm tis acie aut hebetudine procreandi, quibus emp dotandi divitiis, quomodo preponendi ce- Qu , teris, quo pacto rurfus, fi rebus id conve- ET niat, deturbandi & ad humiliorem ordi- m nem redigendi, Omnes denique eventus, füm | eventuumque circumílantias , prour nunc femp- eveniunt, & porro deinceps evenient, fci- Ti d entia illa Vifionis complexus eft. Er vero R ftatuit ordinavitque fingulos figillatim; fic . Que prout nunc fünt, eruntque . hoc enim & moj non alio modo fübferviebant honori divi- ICH Q no 3 Vr TRACTATUS QUARTUS. 169 Datts 1 no propagando , qui in recta totius Univerfi fitus eft conftitutione ; & hec rur(us exori- 5, folum uX tur ex fingularum partium debita fymme- Vatiett tria. !s hont &. VIL præfixif- demun Expouitur Scientia Dei media , feu Stien- lfTl j pa* jine d zia conditionalium , que Deo nece[Jaria od di- vigendos bominum /dngelorumque aftus libevos, am pI m at eosque eveutus , qui ex libero creaturee "t t De- avbitrio depeudent. condie 48- Erum, quo pa&to inquies, res hu- m Celide manas ordinare poteft Deus, eas- s at que, qua, ut fint aut ne fint, ab humano u9 Q dependent arbitrio, cui certe .Deus nullam jne; qUï neceffitatis legem ftatuit imponere ? Quod ratione & libertate carentes creaturas, ad qs a t p m certum fcopum noverit dirigere, hoc qui- dem poreft intelligi. Id enim preeftant fin- j, qiii me['ldi (b gula, quod eorum natura neceffario fert: adeoque ignis femper urit & calefacit; quan- jb ome rem 0f tum poteft, lapis natura fua femper deor- fum fertur, femper lucet fol, humida eft i eventi our 1 femper aqua, in motu femper venti; om- nia denique agunt id, quod ea apere voluit nient, i p Deus ; aguntque cum poffünt, quaecum- que poflunt. Adeoque creaturarum ejus- ]urit l modi vires, füis decretis Deus aptare po- : enin : teft commodiffime. Sic cum Sodomam fta- yri L; tuit n 170 ARS SEMPER GAUDENDT ] tuit in cineres redigere, vel, ut nefandi Veto, fceleris fupplicium cum cineribus toto or- Que $ be fpargeretur, vel, ut memoria fceleftiffi- fünt , morum hominum in fílammas, cineres- quade que, & denique in ventos iret ; certe, ut quaci fententiee late executionem affequeretur , fià q flammas ultrices urbibus pone defignatis liquic Deum immififfe, fatis fcimus. Ignis, na- lic f ture füe raptus impetu, aduílit omnia. Fe- & unl cit quod debuit, quia fecit; quantum om- fit D nino potuit. At vero; fi ignis ille libero det, ] voluntatis arbitrio fuiffet preeditus, adure- fpices reque proinde potuiffer, quantum quidem tim fuiffet collibitum ; quo paéto Deus certo flS; q fcire poterat imperii fui eventum , qui ex quibu ignis arb'.:io, & quidem totus depende- Cntu ret ? non enim per conjecturas agere cen- haffa fendus eft Deus, errori ne fit obnoxius; Beloi infallibilia ut fint oportet, quae Deus dire- teref €tioni fusze adhibet, ne alias turbari poffint f m confilia, nec decreta interverti omnia diri- dias j gentis Dei. Quod fi vero infallibilia fint - Tpia decreta, quomodo fünt homini adhuc li- ld eg bera? & fi homini libera , infallibilia qui te de funt Deo ? &ne 49. Solida prorfüs eft hec queftio; h fit cui diffolvendee tertia quee in Deo eft; ea- Cümfi que prae ceteris admiranda, obtutu unico f confideranda eít Scientia ; quam quidem Qu k Hac Scigntiam conditionalium appellamus Vero, ïa[i()[]e i TRACTATUS QUARTUS, 17 t n Vero, non ea qua futura fünt tantum, ne- 019 0!- que vero etiam quea& fimpliciter poffibilia (celeft funt, comple&itur ; fed inter has media Cinere- quadem, eaque ampliffima (cientia ; omnia certe, u quacumnque non quidem fient; fed qua po- ]UCI'C[UI', fira quacumque conditione futura fuiffent ; ln liquido clareque comprehendit. Abyffus hic fe rurfüs aperit, Auditores, immenfa 7ni 1 inia, F* & infinira. Hinc conjicite, fi poteftis; quid 1m Of« fit Divina mens: non enim hoc tantum vi- e [ibeto der, hec non legere modo te, librum in- adure- íÍpicere, loco huic intereffe; verum id quidem etiam novit, quo loco futurus, hic fi non g « fis; quid ifthic fa&urus dicturusve, cum j qm io! quibus & quamdiu acturus. Novit, ante centum annos nati fi fuiffemus, quid defti- dq)ende- qet n naffemus animo ; quaás partes, fi primis jbaoxi Belgii herefisque tumultibus contigiffec in- Jeis d tereffe, fuiffemus libero arbitrio fecuturi; yi p fi modo pauper es, novit tamen quid me- dias inter divitias conftirutus, aut etiam in mpia dl jbi i repgia dignitate pofitus, quid rnas; fi fcemi- na es; quid foemina, fi nunc tnas es, men- jl lia d te defignaffes ; qua ratione poteftate data; bene an tnale ufurus. Et vero, cum nul- : quælïio, la fit creatura, quee non infinities variis cir- cumítantiis & conditionibus expofita con- 20 eü; 63 o 9^ fiderari poteft, infinitique cum fint cafus; ( qui fi mihi füpervenirent, alia atque alia ; (i f ratione me gererem, pro mea tamen vo- [[ius uri« FU i7&. ARS SEMPER — luntate liberoque arbitrio ; certe de me & pro de quavis creatura, infinitam omnino Scien- 0ppo tiam habere dicendus eft Deus, qui omnia, optin qua quavis in conditione, ftatu, tempore, füo ; & occafione libere fuerim facturus , perfe- mini &iffime penetrat & cognofcit. Atque adeo figill de omnibtüs fimul creaturis, quz infinities fequ infiniis conditionibus poffunt implicari; ciat , Ícientiam habet infinities infinitam. Hac 4 Ícientia qui utatur , deinceps explicabi- t€ tf mus. 4) udie jo. Immenfe & omnia comprehen- dens Deus! An non id faltem fateri debeo, lm q effe zucomprebenfibiles vias tuas$ : certe i tan- dit tum eam, quam de me variis conditioni- lu(tr bus fubítante , fcientiam habes infinitam; ütis confidero, cogor exclamare cum Pfaàlmifta, Tie | Mirvabilis fa&a eft [cientia 1ua ex me 5 con- confi Et Jfortata efl, €9 mon potero ad eam. D) um eam quis fperet fe pofíe comprehendere ? Gpit Amens fanefit, Hocego nunc tantum di- Tüünc cam, Deum, poftquam omnes omnium re- Cl'igep rum circumílantias füb quavis conditione ln futuras, quid quisquis in iis libere dicturus — — pad acturusque, profpexir, tum fine ullo liber- fb tatis fefe hoc vel illo modo determinantis V Qu prajudicio , ex. omnibus, quotquot dari B] te poflunt ; conditionibus , eam feligere pro aouS uatn jnünira füa bonitate & mifericordia; q Qu pro £, 4) T:ra&. s. | Q Pfalm, 138« Y TRACTATUS QUARTIJ;S. 173 de m i pro conítitutione nature , pro temporis ino t opportunitate, pro locorum differentia, i omm optimam commodiífimamque judicat fini fcmpot fuo ; hoc eft; bono publico; naturaeque ad- miniftrationi, & demum etiam cujusque , p que d figillatim privatee faluti & incolumirati con- infnit fequende. Si quid, quod contra hec fa- mph'cari, ciat, forte occurrit, aut hec obífcurius di« UT &ka videantur, in fequentem quafío differ- te tractatum & dubia qua occurrunt , & iplicd audientiam quam poftulo. rehen. $1. Suflicir mihi modo; immenfam il- i debeo, lam quam mihi dirigendo fcientiam impen- » Lt dit omnifcius Deus, uno velut oculo per« mditir luftraffe, infpexiffsque immenfam Divini- tatis abyffum, ex qua me; omniaque, qua nün'xram» P(almiüa. me ípe&ant, tanto ordine , tam maturo ( confilio , video profluxiffe.. Itane nobi- Ill , 8 fcum agitur ! ranta ftudia, tam profundae cogirationes tibi impenduntur mifer ho- antum 0 muncio, luti fruftulum, terre pondus ! & mnium d erigere te audes nihilominus , rerumque a tanta mente prefícriptarum rationes ex- odl* endere, arrodere, imo convellere non e didum erubefcis ? Abfit profecto, abfit a me tan- ylo b* ii ta audacia , arrogantia tam projecta. Ado- ro te, o Sapientia infinita ! o Scientiee pe- quot o o Providentie abyffus! & licet re- jpert ] lagus! conditas pectoris tui rationes non intelli- fidenter affero , quia omnia ]i quärfg- gam, illud certe TTE 174 ARS SEMPER GAUDENDI snandata tua. equitas , ommia in [apientia feci- $ [. 4) Et quamvis humana, que fibi ni- mium adblanditur, ratio obganniat, ramen ? [// oft hac cum EricT&TO, Egoze i omni- $, apud bomines defeudam : b) & cum Da- vide, Providebo Dominum im confpeBu imeo T« femper , quouiam a dextevis ef mibi. c) Non n eas que mihi occurrunt rationes, fed Do- M minum omnibus providentem, in omnibus d agentem providebo ; & demum id confe- quar, ut acquiefcam , Nam propzer boc le- Tatum eff cov meum , quoniam tu. Domine , in n [pe fiugulaviter. conflituifli me. Taud j 2) Pfalm. 118. Pfalm. 103. D ll b) Epi&. apud Arrian. 1. 2. €. 16, c) Pülm. 4. h ; x I» * P Lal TA onib poffo €q1 ehim mil'an TRA- Don ] i "CTRACTATUS . QUINTUS. 175 kfi f e f v -03068- -03: €1- :-03060- -o3:ed- ib t TRACTATUS. V. i Ol cum ] hu t ''ecum fàpientia tua, ( Domine ) quæ novit opera tua, quz & affuit cunc ) N fed Do cum orbem terrarum faceres, & fci- mjb ebat quid effet placitum oculis tuis, ] confe & quid dire&tum in przceptis tuis. duc lt $ap. 9. nint , 1 Jandem ex dittir oflenditur , tibil pror- Jus temeve , aut cafu fievi, fed [ummo Dei judicio , attentione , Q* ratione.. Ra- Lionum autem percipiendarum bumanam mentem capacem mon e[fe, liquido de- monfiratur, PROOEMIUM. Andem aliquando ingentem de Deo opi- 1 nionem imbibemus ; & quidem rati- onibus iis inducti, quas admirari quidem poffumus, intelligere plane non poffumus. Neque hoc tamen a nobis alienum eft: id enim etiam humanis in rebus ufíü venit; miramur ea, quorum rationes caufasque non percipimus ; ut autem has intelligi- gimus, TW 176 ARS SEMPER GAUDENDI ] gimus, ea mirari deinceps definimus. Stu- pore defixos tenent artis ignaros ; hydrau- licae fontium machine, arcus, irides, ftel- Pry le ; pluvie, vitrorum itagines, quz per compreffam fiftulis aquam , jucundo fane Da, [77) artificio efformantur : ut vero ars innotuit; ceffat ftupor. Idem in divinis prorfus ac- cidit: quo altiora videntur ea qua dixi- mus, queque dicturi fumus porro, rurfus i quo ea percipitis minus clare, obícrue mo- ) Sa; do fi percipitis , hoc ego id quod volo af- locdi fequor felicius. "Tantum enim id probare t df eft animus, eam effe divine Sapientize prae- Nqie ftantiam, ut eam affequi nulla mentis acies pettos poffit. Quid deinde inquies ? quid inde 2 confequar H Illud certe ; tante Menti, ut QIe p Dicere fumma alacritate fübmiffurus fis animüm; 1) fex fuis tantum opinionibus inquierum , faffu- ERE [is vo] rusque liquido, non eum efle te , qui de tum j mundi ordinatione , fingularibusque cafi- m 3 non ( bus judicium poflis ferre. Hoc igitur & adi agam modo, percurfíisque ftrictim divine fapientie voluminibus , oftendam primo, quo pacto tota illa fcientia, in rerum di- hi (ico? fpofitione . uratur Deus. JDeinde quod Ditar hinc confequitur , nihil penitus cafü fieri; Ommne ftudio autem defignari univerfa. 7zrtio de- nique , nimium 1nfirms mentis effe nos; UMV quam ut quidquam horum quz obveniunt, Orur 5 inj poffimus aut corrigere; aut reprehendere. . D lE NDI TRACTATUS QUINTUS. 177 m 3 ; hydr S. I. ides, f Proponumtur vuv[us. breviter tes &tientie qu JDei , ceu tves. libri ,. quibus Deus. fludet ; t ando f innoti iude deducatuy. mibil cafu , féd fludio fievi 0omitAtd. rorfsa n i di Y " no quaáfi oculo, curfim, & ceeco modo ) us U circumfpeximus arcanos libros Divi- TUe De ne Sapientiein quibus ipfiffima T'heologia, volo d- hoc ef&que in Deo eft, (cientia quanta quan- j probare ta eft, tota comprehenditur & continetur, ii pree Neque vero idcirco, faltem aliquo ufque; (is acies apertos a me quis credat, quafi eos expli- d i care prafümferim , aut etiam. penitius in- frenti, U Ípicere: quis emim cogmovit fegfum Domini , animin 4) fenfüm inquam eorum, quz Divinis il- lis voluminibus continentur ? 'Titulos ran- I ; fä , , 9H5 tum infpexiffe fat fuir;ut haberem id, quod non fats humanum in gque & genium poffit capere [oc igimf & admirari. im d 2. Quis enim fatis ftupeat immenfum m n illud primumque volumen ; quid volumen retum dico ? Bibliothecam, inquam,; & quidem in- ii qu",d finitam , //mplicis z'ntelligegatiæ Scientiam , qua omnes res poffibiles circumplectitur ? in Twit hoc certe volumine, infiniti milliones Mun- effe 03 dorum defcripti funt & vivaciffime expret- bvenit li íi; inter quos Mundus hic nofter tantum unus dind Í s* $) ad Rom. 1 ; 178 ARS SEMPER GAUDENDI unus eft, Et in infinitis illis Mundorum mil- quot. lionibus, infinita cognofcit creaturarum, fllnt,w non dico tantum individua, fed genera & exa&] fpecies infinitas, inter quas tota hominum Tüm Rurfus in fin- Ípecies, tantum eft unica. pora gulis creaturarum fpeciebus, infinita intel- pita ligit individua poffibilia, quae tamen in re- difpt rum naturà numquam futura funt ; infini- fmgr tos Angelos prater eos; qui nunc funt, in- u n finitos homines, collos folesque infinitos; Don infinitas denique in quavis fpecie, prater pire eas , qua future fünt, poflibiles creaturas. fcufj Earum vero omnium naturam , tempera- deniql mentum , flarum , conditionemque novit AXatdt tam exacte, ut non aliter future effent, fi otam fierent, quam in illo volumine funt defi- que ( gnata. Omn. 3. Secundo, ex hoc immenío volu- & m mine, illud fedulo poftquam evolverat, & Vr pervolverat ; contractiorem quendam li- ftoul brum compofuit fagax Deus, quam Sctien- eVentu tiam vifionit nomines ; perfpectis enim om- nibus , mm P( fic. fecum conftituit dixitque ; hic q Hunc ego, ex omnibus, quos poffibiles co- Dorug gnofco , Mundum rerumve feriem volo in qud lucem emittere; & quafi ut fic dicam, ty- Vitim is edere : hos celos, hunc Solem , hos l]po h omines, non illos, hos Angelos,non alios Dos Adeo ut quos tamen fcio effe poffibiles. Ut yi in hunc librum; feu potius Bibliothecam, Jfong; quot- NDI "TRACTATUS QUINTUS. 179 omm o quotquot umquam zternitate tota future QELOTU, funt,creaturas congeflerit ; ordine tamen enett i exacto ; fic ut quasque fpecies , & fpecie- ä omin rum individua, per claffes fuas; loca & tem- [üs in ( pora, annos diesque quafi per libros, ca- nita i pita, paragraphosque accurare dipefferit & nen t difpuuxerit. 'Tam copiofe vero tractantur L ; inlt fingula, ut nihil prorfus fit omiffum ; adeo, : [unt;i ut ne minima quidem formica fit, cujus infinitt non ortus, & nativitas, & fi ita loqui fas fit, , prax parentes, etas, magnitudo, habitatio, di- Teatürts fÍcurfationes, rixa, bella, interitus, hiítoria empert denique tota fit diligentiffime expofita & ye Dovit exarata. Non itaque mireris tu, o homo; E(ïem; ü totam, qua te contingit ; rerum eventuum- (in; d& que feriem, ortum, occafum, copitationes omnes & actiones, quid quovis die, hora uf w & momento a te defignandum, quibuscum jlyert! acturus, qua loca petiturus , quamdiu in fingulis hefürus, quid moliturus , quo luelldamlh' um o eventu, profpero an adverfo , denique to- tam penitus, quz te fpectat, hiftoriam ift- ; enn o - i hic enarrari, & per fingula diftribui tem- orum momenta. Illud enim certum eft, ofíbise quod Píalmifta, vix obiter infpecto, qui g apho , illico ! diümïpfï vitam füam contingebat, paragr ftupore plenus exclamarit ; uid hoc eft Yolefs ü obafli ine ,. ) T Domine ? quid agis ? Dominze pr ut video, £ cogzovifii me : tu cog novifli fe[- At Jntel- od fiouem meam g reþtrre&ionem meam. " lexifli qL'Ol' 180 ARS SEMPER GAUDENDI fnin lexiffi cogitatioues ineas. de louge, €?. funiculum Verü meum imve[igafli ; €g ommue$ vias qeas pra- do& vidifli. Et quafi fi vitee fuüee hiftoriam, me- al liq lius indagaturus rem , iterum infpexiffet, admirabundus rurfüs exclamat. 2) Ecce Do- Tum €qtu. qnine, u coguovifli omuia, noviffrma e$. auti- qua : tu formafli qme & pofuifli fuper me ma- fnc [j zum tuam. Denique, quafi fi librum ma- nibus deponeret , plenus veneratione fàcra, neque verba , quibus fe explicet inveniens, Omn düm; ilud tantum ingeminat, Afirabilis fa&la eff Jcientia tua ex me; confovtata efl, g non po- fv zevo ad eamm. Que & Qüid, 4. Quod fi eam non poffit mente con- fequi divinus David, quis immenfíam Coz- vit ]) que ditionalium [cientiam poterit comple&ti ani- mo, qua non tantum ea, que re ipía futu- Tibili fent ra fünt; fed & que pofira quacumque con- ditione erant eventura continentur ! . ja- fi vat id paucis adhuc exponere. ^ Non Tum Ven enim id Deus folummodo videt, quid tibi toro matrimonii tempore , fi conjuga- Ti tus es, fit füperventurum ? verum & quid Hup acturus , fi celebs, fi facerdos, fi religio- per fus, fi in India natus aut educatus, ubi fu- türu turus modo , fi huic loco non intereffes; m denique an fi dives ; doctus, in honore con- et 1ci ftitutus, eternas poenas fceleribus meritu- rus fuiffes, an vero praemia virtuti debita, Da bono arbitrii tui ufü confecuturus. . Ne- mini 4) Pfalm. 138. xgi NDI TRACTATUS QUINTUS. furiula mini enim poteft effe dubium, quin omne verum a Deo cognoi'catur. Jam vero, ut ld Pu? füfn, D* do&iffime profequitur Su AR EZ, VASQUEZ aliique, fi aut in India aut inter heretico- [pexit Eto D rum primos tumultus, narus fuiffes aut edu- catus, alterutrum verum eít , aut dam- g if r fl T nandum te, aut non damnandum. Quod qung i itaque verum eít, non damnandum te, füne id novit Deus, aut non novit ne fadi) Vehiens, omne, quod verum eft. Atqui non damnandum te eo ca(u, conditionatum eft, atha d feu verum tantummodo fub ea conditione, 07 D qua te in India natum ponebat ; itaque ali- quid, quod conditionate futurum eft, no- nie con« vir Deus. 1ta fàne Sidoniorum Tyriorum- um r que converfionem futuram , certo & infal- J ed dti libilirer predixit Chriftus ipfe, f ea fuif- jf fit fent illis in urbibus patrata miracula, quae (ique [ fadta in Corozaim ; 4) cum tamen ea mo- ml J rum converíio numquam fuerit confecuta: o verum tamen erat , fuiffe confecuturam , fi [ qud 1modo, quae Corozaim oculis perípexerat; ; con ftupenda Chrifti facinora Tyrii Sidoniique m &* erfenfiffent. Unum vero conditionate fu- f r* turum infallbiliter fi novit Deus, novit 5 ubl l omnia: omnium enim par eft ratio; fcili- inrardn cet determinata veritas, feu poffe cogno- f yorctd Íci. . Omne autem cognofcibile a&u novit n gt Deus. j & H Ms s- Ve' .C, I €) Luc. 10. jl 182 — ARS SEMPER GAUDENbI alten $. Verum rem hanc ulterius hic per- fequi non eít animus, cum jam apud quo. plerosque & optimos Theologos res hec lem in confeffo fit; & quamvis in modo , quo Deo Ícientiam hanc habeat Deus, an in de- vfüs cretis conditionalibus , an fine decretis, bimt quidam inter íe varient, non dubDitant m tamen de re. Interim ex banc plicate vos qua- fo ingenii veflrri vires , & agnofcire tan- tf q dem, quam zveffigabiles figt vieejus. De hoce me folo immeníàm ut habeat fcientiam ne- füris ceffe eft. Poterat id enim effe & a Deo ftatui, ut quovis mundi loco nafcerer; nul- Ic0 1 lo non die & hora poteram condi ; anima & ln mea nulli non humàno corpori porterat co- Catn pulari; nullum eft inpenium , aut. mentis Intr Cl acies, qua hac anima dotari non poterat, cumg nulla pulchritudo, vires nulle, quibus cor- il I$ | pus hoc meum non poterat exornari ; nulli ts ftatus , nulli honores, nulla conditio, quam; T0g fi Deus ita ftatuiffer, confequi non vale- Va bam : nullee divitie, nulla commoda , qui- t V bus non poteram recreari ; nulli etiam fetu morbi, nulle calamitates, quibus non pote- opu ram opprimi: nullo non confortio poteram elt frui ; nullo non conjungi matrimonio; nul- ifir la non tentatione pregrauari : & ita con- tüm ditiones poffibiles omnino fünt infinitz. G Et tamen in his omnibus & fingulis novit dila Deus, quid acturus fuiffem , quid cogitatu- fdd rus, bene, an male libero ufurus arbitrio; alteru- — NDI TRACTATUS QUINTUS. 183 Ti alterutrum. enim femper verum eft, X quod verum eft, novit Deus. Admirabi- m a ; r t lem enim vero Dei fcientiam , & dignam Leo! Neque vero jam indago; ad quos ylo, n in d vfus fcientiam hanc adhibeat, id mox vide- tantum admirationem ingentem decdi bimus ; dub jam excirare fuit ani mus, confeffionemque bilem prorfüs fa&am Vos qu banc exprimere, mira (cite t efe d us Scientiam vel ex 11e, cum eamdemy, , hoce j j ft, infinitam, de fingulis habeat crea- tiam I turis. ftupore defixus hee- ca D 6. Hic jam totus reo :idemque mihi contingit, qu od idiote r Dd bibliothe- , um & litterarum rudi, in ingentem cam magna librorum farragine confertam yen o u men[ls intranti : illi profe&to vel fola librorum cir- cumfpecti o maximam parit de poffefforis; 3 potetti illis, ut fin e dubio fibi perfuadet , incum- ubis r bentis, ftudio & fcientia opinionem. Li- r bros tamen habere tantummodo in concla- 1io, quP non W el. vi expofitos , id quidem adhuc parum eft; at Vero totam , qu « libris omnibus conti- noda, q netur, fcientiam mente circumferre; hoc yili & opus , hic labor eft, & hoc demum fcire j eft. Id foli Deo competit: quidquid enim j; p infinitis ills voluminibu S continetur, to- )onio; y fus diftin- j d tum id complectitur ; neque rur i &is actibus, quafi hec modo, modo h&c; T. fingula cognofcat; dilabendo per fingula; ulis fed actu prorfus unico & fingulari compre- d gt en- o 184 ARS SEMPER GAUDENDI hendit univería ,. veluti ; fi ego quinque manus mes digitos uno oculorum conje- €&tu & obtutu afj piciam, & vero longe cla- rius Imo ut dicam id, quod maximum 0ft eft, omnia illa volumina, omnes rerum hi- [ ] florie ifthic defcriptae , omnes inquam co- poni gitationes ille, nihil fünt aliud , nifi Deus ipfe: ita quidem, ut fi aliquid horum . aut ignoraret penitus, aut certe alicujus non meminifet, neque re ipfa uno , quidquid li cogenofcibile eft, actu cognofceret ; Deus Ut rel ilico effe defineret. Ti g (f 7. Sed jam fatis fit divinos libros ut- Qj e cumque adfpexiffe. Illud nunc agendum &po efít, ut attendamus, quo pacto illis utatur Jüsvis Deus, quo illos modo legat & evolvat. ; Res eft admiratione pleniflima. — Arrige hic &hünt aures, quisquis es, qui cafü aliquid eveni- Clen re fufpicaris, .cafu naíci, cafu eífe, cafüu iT etiam agi & circumvolvi. Arttende , in- il q quam, libros fuos legentem Deum, & dum eopi tuam agnofcis imperitiam ; in omnibus cone Qen filium fapientiffimi Dei venerare. & [ & ( & ape' tüe T [ N S. II. NDI 185 TRACTATUS QUINTUS. ) quig l1. p S. lx 0 Ofleuditur ex . dictis , mibil cafu creatum maximm aut produ&tum , fad. deftinato Dei confilio.. Ex- rerum l quam d« ponituy 5ovo odo , quid fit Creatio , aut. pvo- du&io i& Deo, quid confervatio, quid cre- ii Ds um at aturavum a Deo dependentia. Bs n C inprimis, nihil omnino temere & "À cafü creatum, aut productum. effe, guidqi [5 DeuE ut recte percipias, pretium opere facturum me arbitror, fi quid fit creare, aut. produ- cere, faltem prout ego nunc concipio, pau- bros tl cis explanavero ; fortaffe non difplicebit expofitio. Creationem itaque, feu rei cu- agenöum Jis utatt jusvis productionem nihil aliud. effe intel- x eyolt ligo; quam claram pronuntiationem, feu enuntiationem earum rerum, quas divinos At Ícientiae fuz libros evolvens legit, & eli- | gl at it Deus. Adeo, ut creatum me effe, ni- effe ; C?[ll (l hil aliud fit, quam a Deo fic quafi tacite Tey mx& j cogitabundo , librumque fimplicis inrelli- enti , feu Poffibilium infpiciente, tan- 1f ho d Vi dem clara voce pronuntiatum me. Expli- canda res eft , ut intelligar. '9. Concipite itaque; librum aliquem aperire me. Litteras ifthic plurimas in- tueor; quas fi pronunciare volo, tumr cer- te verba ore efformare me neceffe eft. Nam fÍi proprie & exacte loqui velimus, $ non J 186 ARS SEMPER GAUDENDI non fünt verba, qua liber habet : conce- effor tus auctoris continet, expreffos fignis ali- eft c quibus, feu litteris ; ad quas fi peritus le- tür ( d0, étor animum velit advertere, conceptus auctoris percipiet, eosque poterit, fi adli- Conc aut | beat; per voces verbaque exprimere. Con- ceptus itaque in libro fünt & in legentis em hil e mente : fed verba, quz legens format , ex- ; tra librum in ore legentis funr. ferio Poffi- 1O. Sic igitur rem intellipite. if à bilia, que Deus intelligit, non funt adhuc licem creature, dum ea tantum intellipgit ; Divi- Id q na cogitationes; feu conceptus fünt, Deus di(ert ipfe funt. Intra fe ea legit & inrelligit. U fa Verum fimul atque ea enunciat, extra fe Tàntu mentemque füam conceptum ponit; & tum foni : Adeo ut Creatura eft; id quod loquitur. Verbi creare fit ; mentem fuam clare eloqui De- ltpo um; & fic creatio nihil aliud eft, quam . tr, divina elocutio * cum vero nulla elocutio tur fit fine verbo & voce, fic nulla Dei pro- deb nuntiatio eít fine alicujus creature efforma- —— ln tione, adeoque omnis creatura, vox eft, & que externum verbum Dei. Internum enim Ti — verbum , quod fibi Deus dixit, fecundam [j 0 effe in Trinitate Perfonam , non eft quod Q dicam. üi 1r. Nefcio an intelligar . L clarius ita- llm que rem propono. Sicut locutionis noftrae ed cisque terminus íeu efïg&us ; eft verbi vo effor- Vi 'TRACTATUS QUINTUS. 187 : Qu efformatio , ita locutionis divinze effectus jpris d eít creatura ipfaà quam eloquitur, Uti igi- eritu tur cum và. Murndus , vel «ó So] ore pronun- Oncpti cio, verbum vocemque efformo, per quam f il conceptum interiorem, quem de Mundo e. Q aut fole habebam, extra me pono & in lu- legemk cem profero ; ita prorfus Deum loqui, ni- at ) ] hil eít aliud, quam rem aliquam, quam in- teriori libro. Simplicis iutelligentie: concepe- Dl rat, aCtu patefacere, extra fe ponere; & in lucem edere. Neque vero hec a me ita t adhu ; Dive dici credite: certe divinam locutionem ita diferte exponit David. Jpfe dixit , inquit; t, Deus velipit €2 fa&a [unt. a) De noftra locutione id tantum licet dicere apfé dixit &$ dida futit , eun p & t foni fünt, voces funt, verba fünt: at vero verbum externum Dei opera ipía funt; Md t utpote qui nihil agat nifi loquendo, &loqui- loqui J tur, faciendo id quod loquitur. Non igi- m ; db tur tibi perfuadeas, prius quidem dicere debere Deum , volo ut formetur Sol, aut | De[ PIO' g du Lux, deinde vero potentiam íuam artem- que admovere condendo Soli aut Luci : mi- VOX CM un & nime vero; eloquitur tantum rem, & hec elocutio eft effe rei. Clare id teftantur fa- f ,die cre paging. 2) Dixit Deus fiat. lux , &9 fa- &a eff lux, quod quidem non effe fic intel- ligendum , quafi lux facta fit, poftquam us edixerat Deus , /íat lux , ex Hebraeo mani- nis 1047 feftum vt &) Pfal 148. 5) Genef. r, g 188 ARS SEMPER GAUDENDI | * feftum eft fonte; ubi liquido habetur: Di- emiti xit Deus , fiat lux $g. evat , fcilicet lux : quid bum clarius ? dicere Deum fiat lux, erat effe lu- bus i cem : eodem proríüs modo , ficut dicere me verbum illud, quod ore effero, eft effe vulti id verbum aut fonum in rerum natura ; & pror rurfus non dicere, eít non efle eam vocem. Ofe ( Nefcio certe, an non & hunc. fenfum ha- quir beant hec, que dicit Pfàlmifta , Jgnis, Cüm « grando nix , glacies , [pivitus procellarum , que tiüs; Jaciuut. verbum ejus : 2) quod licet fic vulgo longio exponatur, ut verbum Dei facere, idem fit fiüs v ac obedire verbo, hoc efít mandato Dei; T0 n preterquam , quod non fatis pateat, quo (0eva : R aécto rebus inanimatis & ratione carenti- T& on Unt v bus Deus imperare proprie poffit, fic ut verbum Dei pro ejus imperio hic accipi Inom debeat: illud certe non video, cur hac ver- loqie ba, iguis, grando egc. que facitis verbum ejuss me, f hoc fenfu non poffint intelligi, quee eftis UT Verbum Dei, íeu que conftituitis Verbum Sbiri Dei: hoc eft, ut clarius loquar, que eftis E creature Dei ; nam creaturam effe, nihil tum, eft aliud, quam effe verbum externum Dei, Cteat feu vocem in libro fimplicis intelligentiee que legentis Dei. . Ita diferte ; ni fallor, de cre- &p aturarum formatione Pfàlres loquitur, Emit- E te Jpivitum tuum $9. creabuntur , €g venovabis ho faciem tevve. D) Quis autem ípiritus hic emitti * Qui 4) Pfal. 148. v. . 0) Pf. 103. v 39. ] TRACTATUS QUINTUS. 189 etur: J emitti poftulatur, nifi quo formarur ver- : qu bum oris ejus, hoc eft creature ; dé qui- j dfeli bus illico fübjicit, Ez ereabuntar ? üt diet 12. Jam vero,fi;quid fit Confervatio, ,didi vultis intelligere; rem fic habete. Eodem atüld; prorfus modo , ficut dum verbum aliquod n voct ore efformo, totum effe verbi, ut clare I-o- fim 1 quar, a meo dependet ore : neque enimt durat diu- ]gnii, cum 3à $0] pronuntio , vox illa i ( tius, quam dum loquor; & hanc fi c vui longiori tractu temporis durare volo; diu- idem It tius vocem traho ; dum vero os compri- o Dei; mo, nec anhelitum in vocem effingo, illi- co evanefcit, & non eft : ira rurfüus creatu- it; QO r ra omnes, qua faciunt, hoc eft, conftitu- , f v unt verbum ejus, femper omnique temporis jc «t momento , ür fint, dependent ab actuali ho vt loquela Divini oris; quod quidem clariffi- me, fi mentem advertimus, rurfüs te(tatur d p «5 David. .Verbo Domini celi firmati fuut : &g : Vetit Spiritu oris ejus, ommis virtus eorum a) quafi id evidenter dicat, non ideo eos efífe tan- j d Mfe mhïl tum, quia Dei fuere Verbum, cum primo crearentur : fed & modo quod fint; quod- um i^ :euigemiz que conferventur in priftino ftatu, forma & pulchritudine, totum id efe a fpiritu feu I;d od anhelitu divini oris, quo eos pergit cloqui, Jl Emg; hoc eít efformare, id quod funt. Quod [ quidem in omnibus ormnin O creaturis ita jrtus P locum enil &) Pfal; 52. v. 6. 5 ;9o ARS SEMPER GAUDENDI locum habet, omnesque fic dependemus a que ab « Spiritu .oris ejus, ut i, quod quidem fieri amo non poreft , Deus aut effe defineret, aut, quod fieri etiam poteft, Spiritum anheli- dop lem tumve, ut ita dicam, retraheret , nec am- cefft plius loqui veller; omnes illico creaturee Crea evanefcerent; non dico morerentur tan- tum, fed evanefcerent inquam , & non ef- fiüa Con| fent in rerum natura: ficut, cum os clau- tüm do, definit vox effe, quod erat. Quod qui- dem rurfüs clare fatis, fi mentem adverti- &n mus , teftatur David de creaturis, Deum i, alloquens ; 7Zvertente autem te faciem , tuv- (f babuntur , aufeves [piritum. eorum $5 deficient, hm €g in pulvevem [uum veverteztur, à) Neque he , quas jam videmus, creature pereunte lt Deo effent pofthac poffibiles; nam he, ut pulv jam funt, verbum fünt & elocutio hujus; ltno & non alterius, & quidem hoc modo & tém non alio loquentis Dei, aut, ut cum D. mui Paulo loquar, Portantis ommia verbo virtu- li zis fue. b) p 13. Neque hic ftat comparario. Sicut & enim verbum, quod profero, quocumque C mihi lubet tempore & loco; poffum eloqui. Vat tono alto vel depreffo, fuavi aut afpero; tqlis contracto vel producto ; quidquid enim in u verbo eft, a me eft; ita & tempus, quo ereature fünt; & modus, quo fünt, omnis- €00 que, c) Pf. 103. ) vd Hebr. 1. v. 3. " vbl TRACTATUS QJINATUS.' Ht demist que, qua excellunt, pulchritudo & decor, ab elocutione Dei eft. Si fuavis eft & lem f It dl amoeena elocutio , amcena eft creatura ; fi n anh- depreffa & fübobfcura vox Dei eft , humi- TC df lem certe & depreffam effe creaturam . ne- Cfator ceffe eft.. Si nunc loquitur Deus, nunc eft creatura,quam eloquitur ; fi vocem conti- [üt ( Don nuat, continuatur illa & durat ; vocem fi contrahit ; contrahitur illa, fi vero Spiri- 05 dit tum prorfüs continet, illico illa evanefcit jod qi & non eft. Ita ex omni parte verum eft advert id, quod Píalmifta dicit; .Ez fpivitu ovis Deun J j l W- ejus, ommis virtus eorum. 14. Quis jam miretur, creaturas om- df N nem in partem a Deo verti & inverti poffe, attolli; deprimi, mutari, projici. Sicur eteuntt n hæ, [ ulvis , quem projicit ventus a facie tevre? a) imo longe facilius : cum omni momento jp huj m temporis, in omnibus qua apimus, loqui- mur , cogitamus, imo , quod jam hic fimus; t o^ hecque lepamus & intelligamus, totum id ao t pendeat ab ore nos aífidue proloquentis Dei? & vero quid facilius eft, quam vo- i, 9t cem flectere & infle&tere, deprimere & ele- luocumqu? vare, vel etiam omnino fiftere ? En mor- m d talis, ut non tantum in manu Dei, fed in gt d ejus ore fis, a quo es, quidquid es. jj eit! 15. Mire funt, ut verum fatear, he npus; t cogitationes, quibus, quamvis rem utcurn- que ;;; 0 m;y p & P(alm, 1. v. 4. 192 ARS SEMPER GAUDENDI que illuftramus, tamen penitus adhuc non praf comprehendimus. Ut quid ipitur iis nos denic involvimus;inquies, aut quid ex iis emolu- quas menti reportabimus ? Multum enim vero., omni Primo enim iis inducti , adorabimus excel- Verü lentiffimum Dominum, ejusque profundif- irm fimam Íícientiam admirabimur. Agnoíce- cenda mus deinde continuam noítrum omnium a Deo' dependentiam, &2 bumiliabimur. fub poteuti manu Dei, ») 'lertio reverebimur Divinum illud os, neque per fümmam ar- h, rogantiam interrogare audebimus , cuf [1/77] iftud hoc vel illo ad loquendum modo tj componat. An enim verbum, quod ego profero, contra os meum hiícere audeat, a quo habet quod fit, & hifcere contra me " quod poffit ? Quarto denique illud per- fpicue videbimus , nimis brevem, nimis d þofl t & flaccidam effe mentis noftree aciem , quam ut ifta penetret & comprehendat. ! Wüm l V. 16. Quid tum deinde inquies ? Tum t w vero interrogabo te, cur non acquiefcas; cur non te finas dirigi; & quafi pronuntiari Mif 1l Q a fapientiffima illa Mente, quae tantum ad- Marh hibuit ftudium , ut te efformaret verbum Ü un, fuum, illudque (üo tempore rite, & pro fuo genio eleganter ornateque efferret ? an ip omnis oratio aque mollis eft , omnis fer- dj Amo aque þlandus ? oratori id relinque, &) 1. Petr. 5. v. 6. præ— DI , Vi TRACTATUS QUINTUS. :93 luc at praefertim tam acuto & diferto. ^ Petam F Ils denique , ut quid judicium feras de rebus, s emil- quas non percipis, & de eventibus, quos m ven omnino, boni fint an mali, non intellipis? üs od Verum non minemur nos acturos, illico vofavi agamus rem, & que ex jam dictis dedu- ägno(ce- cenda fünt aliquando, deducamus modo. omni m i 'ebitnüt G. III. dfm dl« Nibil cafa. aut temere in verum jam cve- , at atavum natura fievi. 74c primo quidem ig modo velus vatiome $g libevo avbitrio caven- zibus"id offeuditur. X 600 auüüt ) Recipuum vero illudque omnium; yntra m i7-P qua& ex doctrina jam expofita dedu- lod p ci poffünt, caput eít, nihil omnino , teme- " Timi re & cafü fieri in univerfo terrarum orbe; n, qui verum omnia evenire conício & directore Deo. Illud etiam de avium volatu difer- s? T te teflatus efít Chriftus. Nonue quinque ^ UIC[C&) palfeves veueunt. dipoudie, &g' umus ex 2llis uon onutil eft in oblivione coram Deo ? a) pretfius apud nrum Matthaum, — JVozge duo paffeves affe veneunt; 14 £2 unus ex illis mou cadet in tervam . [ine Pa- : v &p £ve ? b) nl 18. Et vero ex iis, quae jam diximus, m & Ilud enim dicitur; clare id intellipgitur. Ccaiu rl Pfif' £) Matth. 10. V. 29- 8) Luc. 13. ARS SEMPER GAUDENDI 194 cafü fieri , quod vel prater notitiam, vel am preter voluntatem fit ejus, qui opus illud ina bun exercet , ex quo eventus aliquis, qui non quirebatur, confequitur. Lapidem in al- yel tum conjicio ; opprimit is, conteritque la- 0pi píu fuo caput infantis, quem quidem ne cend in rerum quidem natura, multo minus a e trahe lapide contingi poffe reminifcebar * certe trahe mors infantis mihi cafüs eft: non enim 10;0 eo dirigebatur lapis, infantem ut occideret, ftem Hoc fi cafus vocetur & quidem reéte ; ni- fpiti hil ego ia rerum natura cafu fieri fidenter. yele dico; fiquidem a Deo fiunt aut permittun- yerb tur omnia, ut jam prolatum eft ; & ut robatum minime foret, fufficit unicum il. T . . Qmnia ev ud D. Joannis teftimonium Inen zpfum fa&a . funt, & [ime ipfo fa&um eft mibil. Vent 4) Itaque non cafu. vian pro 19. Primo enim quo pacto cafüm in dec Deo poffümus excogitare; cum nullum non han eventum poflibilem rei praefciverit in libro mih Scientie fimplicis Intelligentiz , & deinde Da ipfemet lepgerit & pronunciarit ut effet, ff tranfluleritque rei future confcius in li- r brum Scientie Vifionis. lpin 20. Magis urgeo. Qua ratione, cafu IOql quidquam dices evenire, cum, ut eventum Doy hunc exprimeret, pfnnia fua inftrumenta J()q[ tam ür 9) Joan. r. J "TRACTATUS QUINTUS. 195 liim, W ram coeleftia, quam füblunaria Deus fum- pus ii ma induftria difpofuerit ? Omnia funt ver- . quimt bum Dei, ut docuimus; ut vero quis verbum m.ind vel minimum proferat , quanto non e opus artificio ? labia certo modo vel dedu- itque l üdem i cenda fünt vel comprimenda , lingua con- mints à trahenda nonnumquam, nonnumquam pro« M trahenda, labiis admovenda nunc ; nunc pala- n enim to ; organoque fic conftiruto, qui (onum di- cidete, ftemperet e pulmonibus quafi e follibus, aér ]e ; 1 fpiritusque immittitur, nunc molliter, nunc identet vehementer, qui demum in voces abit, &in nittüle verba difpergitur. Ita prorfüs naturalia cor- du pora, tamquam vocis efformande aut vo- imm « luntatis fuz&e exequende organa & inftru- m p menta difpofuit Deus ; nubes quidem , ut ventos hos excluderent ; ventos, ut plu- ;ejim'i viam huc deferrent ;. pluvias, ut terras hoc prorfus modo humeé&tarent , & idem eíto efim d de omnibus judicium : & tu tempeftatem hanc,hanc hyemis intemperiem cafu accidiffe ylor r mihi ut perfüadeas, cui inducende , tanta r [b & d Deus preftituit inftrumenta ?. verbum Dei fi fint omnia, temere Deum loqui credam, ut Cfrf[ ) j 1* & preter mentem agere aut agi ? ut quid ipitur tali modo movert labia, fi tali modo i loqui non vulr ? an vero intemperiis agi o Deum credam ego, quique, quod neícit, j loquitur ,.aut certe loquitur, que non vult? um t Cur planetarum influxus ita compofuit, cur N2 , V€rie ARS SEMPER GAUDENDI 196 pet ventos, cur glacies, cur nives ita adduxit, & reduxit, explicuit & contraxit, fi hye- ni, iem hanc tam duram & acerbam nolebat qui €loqui; hoc eít agere ut efler ; ea enim in- ne trad ftrumenta effe , quibus verbum fuüum, hoc eft voluntatem formet & compleat , reftis facil nihi eft iterum mihi Pfalmi(ta, cum ait: /ggis, Tne , graudo , mix , glacws , [pivitus. procellarum, que facitis verbum Dei, a) hoc eft, que ff inftrumenta eflis, per que verbum fuüum N d " externum proferat Deus , divinamque in il ]ucem edat voluntatem. Atque hac eft Abu fecunda horum verborum interpretatio; et, Tenr. ni fallor, non incommoda. allqui 21. Non igitur tecum fic ftatuas, aut tb cafüm effe, quod nimium pluat, aut quod quoc non fatis; cafu caritatem annonoe, cafu mor- bos, cafu peftem, caíü mortalitatem ingru- ere ; illis enim, quos tu cafüs vocas, cala- nm mitatibus aut rerum eventibus immitten- bitrk dis, confilio & arte coelum aéremque at- Cürqr Ortt temperavit Deus, cumque fciret, eam pla- team aut porticum pro tuo arbitrio libere fbi obambulaturum te, deftinato confilio ta- lis,. lem ventum iftuc immifit ,Deus, quo tu dra plateas libere obambulans , neceffario cor- poff ripereris, & in catharros jam difflueres. 22. Cur vero id agit Deus , inquies? Suífficit mihi fi — hoc nunc non inquiro. per- &) Pfalm. 148. v. g. * "TRACTATUS QUINTUS. "9T NDI hac & his fimilia, hoc eft om- addng, perfuafero, nia, non cafü & temere, fed a Deo;, & , DOb quidem confilio & arte fieri : quod fi fe- - enim t nelevicero, tum vero, prout preecedenti tractatu dicebam, rationem rerum omnium um, hr facile fuerit invenire. Sufficit nunc dicere, at, i r: f nihil prorfus cafu fieri : nam, ut redtiffi- me Auguftinus, Quidquid cafu fit , temeve Qul d fít. uidquid temere fit , ston fit provideutia. i ergo cafu aliqua fiumt im muudo, mom pro- n füun qque n videntia uuiverjus mundus adminiffratur. . a) Ab univería enim adminiítratione excipe- hzc el 300, 6l retur, id quod tu ca(u fieri fufpicabare; aliquid autem adminiítrationi Divine fub- , QU trabere, eft ejus divinitatem detruncare; 3 qu quod prorfus tïlasphemum eít & impium. xf mor- 23. Itaque tecum fic ftatue , omnes re- m ing rum eventus , qui a libero non pendent ar- s; G bitrio, ab ipfo Deo , deftinato ftudio pro- immitt curari: in eos itaque neque cafüm, neque fortunam , neque temeritatem quidquam eum p* fibi juris arrogare poffe, neque ab ullo il- yio lbt* lis, citra fummam divini Numinis , omnia )nflllO i circumfpicientis, omnia agentis injuriamy S;u p pofle tribui, Il ( qr0 Tucre i ; m N 5 E pCf' &) Aug. l. $3. quaft, qu. 24. — 198 — ARS SEMPER GAUDENIDIA - ^ t , &. IV. cert fica Nibil etiam in. ür, qui a. libero bomiuum [ avbitrio. depeudent , eventibus , cafu. fievi uf velpe&u Dei , explicatur. &f Uid vero jam dicemus de eventibus D'r ^*Q iis, quibus hominum intermifce- geti tur liberum arbitrium , quive toti etiam ab fd.[)l eo pendent ? occidit innocentem Abelem p D T . Cain, aut invadentem fe vitee füce propu- gnator, an etiam liberum arbitrium, fine if quo tamen mors hzc non eveniffet, ab ipío (tife Deo neceflitatur ? fi etiam ; quomodo ho- gll d mini occidenti flat libertas ? fi nulla arbi- ww trio vis infertur ; quo pacto certo & infal- fiQ; libiliter eventum hunc, & ea que even- tum coníe folon re ? quuntur,; Deus potuit deügnaf m B 2;. Admiranda fane res eft, quam di- cam, ne libertati preejudicium ullum infe- t | rat Deus, in vaftiffimo illo volumine, fci- p Iu entia, inquam, cozditionalium contempla- Tüinig tur fagax Numen, quid quisque homo, in A& quavis occafione & circumfítantiis rerum Ctto conftitutus, libere & pro fuo, quo gaudet, Dtox arbitrio, facturus fit. Hisque rite circum- tewd ; fpectis, eas circumftantias feligit , easque Wt pofitiones rerum, in quibus ira quivis fuo even- mtetur arbitrio ,. dt libeþa i&a actio; d tu.b V TRACTATUS QUINTUS. 195 tul , uem Deus menti prefixum habet; Eft fic; certo infallibilirerque deferviant. fi caufas proximas ad effectum co ncurregz— hm tes fpectas; fepe cafüm dices : fi Deum caufas remore difponentem, confilium imo fu j Ita & fatum feu effatum Dei effe fatebere. D. Thomas : dicuztur aliqui effe&tus coutin- :Ventit rermilte gentes, pev [A0]7/ [ i avationem ad proxmmas cau- fuis effe&ibus deficeve po[Junt : mon etiam à jJas, que in Abelen propter boc, quod aliquid fieri poffrt cxtra . to- bevnatiomis divine ; quia boc propte tum ordiuem gu er ordinem zpfum , quod aliquid contigit pret . m, line me , efl ex aliqua cau[a [ubjecfa ib ipfo caufe proxi guþewzatz' oni divine. d) Re s eft proríus ftu- lo ho« fed in confeffo ; tantum explica- j a penda ; tione indiget, ut percipiatur. Id jam ego. ) & mfal 26. Dic amabo, cafüne accidir, ut Ab- ye o folon crinibus imple&eretur arbori,ac fic T demum in aére pendulus, Joabi hattis trans- figeretur, futurus orbi contempt v* auctori- qune ? b) Sup- tatis paterne ferale documentum Jfum i* plicium hoc; vilis expenfisque pe rditi ho- ynim ^ decreverat juftus. Deus. minis fceleribus ; onrenp Executioni mandandum erat proc ul dubio; g hOIUOlm fi caufas certo & infallibiliter : & tamen ris 1 entes at- proxime ad mortem hanc concurr afu concurrifle , fed te- ) gäm $ tendis, plurima c j a* mere judicabis. Cafus certe fuit, inquies, qllE quo m [2 N 4 gl M 0) D. Tholn. l. P- q- 10;- 8. 70 TO &) z. Reg. 18. u R x 2c0 ARS SEMPER GAUDENDI- quod fub arborem íe immiferit , cafus, Abf quod detecto ca pite , cafüs, quod tam pro- volur miffum modo e flet capillitium, cafüs , quod perfi ventus paffos crines & fine dubio füdore hoc colli madentes fparferit, cafus, quod ramus pro- mineret, cafus denique, quod ramo crines Cant im pacti & tanta tenacirate. fint impliciti. det ; Quis enim aliud credat, quam cafüm omnia quan fic tuliff:? Ita tamen habe. Cum fcelerum indo| ultor Deus fceleribus nefarii filii ftatuiffet fi- l:.nre nem ponere atque orbi exemplum ingens, li- pium brum conditionalium infpexit, in eoque le« o git; quod fi Abfàlon , caftris exueretur, libe- jisqu re fugam capefferet, & quidem mulo altiori : à infidens: item quod talem pertranfiturus effet erisq1 locum; rurfüs, quod pro fua libertate & for- plicu taffis etiam libidine , crines fi colore fuif- lori fent aureo, muliebrem in morem & pre- Qpit ter confüetudinem effet promiffürus : ita- Toem que circumftantias illas felegit Deus, nul- Tum laque libero arbitrio illata vi, aurei coloris lum dedit capillitium ; illud libere Abíalon co- f luit; viam, neício quorum manibus, alio Tem tamen fine id agentium , in campo, ubi ugnandum erat, fterni olim permifit ; ar- b [06) llSql rem iíto loco plurimis ante annis, rufti- Iul ci cujusdam rei fuz ftudentis arbitrio ufus, flan plantavit ; crevit illa folito more, fed non Tün in ufus folitos ; nubes vento gravidae aéri 1 I inminebant. Pugnatur, vincitur Abfalon; Tep Abfo- i TRACTATUS QUINTUS. 2e: t ais Abfalon fugit;qua eum fert voluntas; fed m pn. voluntate qua ferendus effet, jam id olim üs, qui perfpectum erat Deo. — Itaque cum arbori, 9 fidor hoc eft füpplicii loco; admovetur Abfàalon; Qs p colliduntur nubes, ventus emittitur ; impli- o ctiti cant fe aure crinibus, crines arbori, pen- implici[i. det Ábfalon, non evafürus Joabi ferociam; n omni quam Deus quoque praviderat, pro Joabi celerun indole & libero arbitrio , nequidquam no- aiffet l.nte imo & prohibente Davide , in im- gens - pium Abfalonem captumque fuis crinibus; que le exercendam. — Quid dicitis ? an hic ulla cu- r, Hbe' jusquam libertati illata eft vis ? Nulla pror- altiori füs: & tamen quanto artificio humanis li- uset berisque actionibus ufus eft Deus , ut fup- Ts fot« plicium tam juítum certum & infallibilem fortiretur eventum ? . Quam lonpe alias ye f p cogitationes habebat rufticus ille, qui te- nuem ifíthic ftipitem plantarat ? quam pa- j ; d 5 nul' rum attendebat , regio juveni fefe patibu- lum conftruere ? libere tamen egit omnia: j coltn n o fed cautus Deus, libero libere agentis in rem íuam ufus eít arbitrio. »y 3110, 27. Age, cum exempla placere videam, ! iisque dilucide explicetur res : cafune id nilt;£ | g ^ accidit, ut Patriarcha Jofeph, uti facre te- ftantur litterae; ex Chananeea per varias re- j Ui ?. rum viciffitudines abduc&tus, tandem im ff JEgyptum devolveretur , ifthic primum a ldæ g ibf rege obtenturus locgm : totique provinciee P pro m * 202 ARS SEMPER GAUDENDI pro poteftate fibi data imperaturus, ac de- fed 1 nique a fratribus , qui id fummopere de- enim ireCtabant, adorandus ? a) Sane fi proxi- volur rne concürrentes cauías attendis, cafu id yola j factum interpretabere. Quid enim ? cafü vala id fane accidit , ut invidiam fratrum, pro- hac i demi pter nefcio qua narrata fomnia incurrerit; cafü a Patre ad querendos, qui forte ab- tadat erant, fratres miffus eft, cafü in eremo, tqit, : apto fceleribus perpetrandis & occultandis ym ; loco, a Jofepho inventi fünt ; ca(u a fra- W m tribus eum trucidare certis, fed Rubeni dere, precibus utcumque emollitis, in cifternam n ng forte occurrentem & ficcam, i(thic fame fitm periturus eft conjectus; cafu ifthac I(ma- r élitee inftitores iter egerunt ; cafu illis ven- Cum ditus eft Jofeph ; cafu denique in /Egy- - Ht« ptum direxerunt iter Ifmaélite , fervum Cha fecum deferentes, poft varios cafus toti [iba Verum tandem /Eeypto dominaturum. proí eft, cafüm dices hic ferre omnia, fi fpectes türa fingula & que proxime Jofephi delationem bis in /Egyptum conducebant ; fic ea quidem Tnq contigere , ut non contigiffe potuerint. Qs At vero, fi Deum fpectes, qui Jofephi fa- a - Tnei turam conditionem jam olim per ariftarum ind manipulos , ftellasque undecim mediam lt&q quandam ílellam manipulumque adorantes, t« fuit, 1iqgido prenunciarat, certe cafus nori th[ fe V V $) Geh. 7. & feqq. ftu Qu JTRACTATUS QUINTUS. 205 .Deus $i fed infallibiliter futurus eventus. enim in tertio fuo .Seientie conditionalum pue l jj pro volumine cum legiffer, quid fratrum male- li d vola invidia molitura effet; fi Jofephum in n1 al vafta illa eremo interciperent ; quid , fi ift- ]m, pm' hac inftitores peregrini occurriffent; quod |curterit demum hi /Egyptum ad negotia fua . per- rte d tractanda. effent petituri ; ita. quidem fta- eremo, tuir, nullam .cujusquam liberrari inferre vlrandi vim ; Patrem fane finit Jofephum ad fra- u a ftt tres mittere, fratres Jofephum libere ven- Raben dere , emere I(maélitas, pro fua liberraté fernam in /Egytum eos abire ; atque hoc modo in- jc fame ftrumenra fant Dei, quibus Jofeph ex Dei ;c lm decreto, ad deftinatum ab eo defertur lo- cum. Interim eadem cozdizionalium.Scien- ills ve* in E ia cum cognofceret, fi fteriliras famesque , fenur Chananze, ubi Jacob fratresque Jofephi ver- fabantur, ingrueret , futurum , ut annong cfüs t Verün profpe&turi in proximas, ubi frumenti fu- tura erat copia, regiones delaberentur ; nu- Í fpeäei elurion bes . coelosque ita compofuit, ut ficcitate maxima tota Chananewe regio adufta fru« j ql]l &i rea fru- ges terre neoaret ; t'urgente inte otuefi[ïf- Jofephi mento univería /Egypto , horreis induftria & extructis & repletis. Libero a mill itaque arbitrio ufi, ZEgyptum petunt fra- tres ; libere Jofephum rei frumentariee, toz 1doranttl31 tique prefectum provincie adeunt ; libere j of J ! 1t; ne- f " fupplices fa&ti adorant; quem ,.quis: ciunt; E 2o4 ARS SEMPER GAUDENDI T fciunt ; füoque libero arbitrio, & decretoe lus ur & vero etiam per prophetica fomnia a Deo IetQr | pradicte adorationi, quam fratres tanta a que u Íe amoliri opera conabantur, fua fponte, afula fütura quin imo per ipfas, quibus adorationem ilam a íe avertere nitebantur, actiones, ünive neícii quidem rerum, libere tamen coope- cul oi rantur. En ut libertate falva & incolumi, div'mg eam tamen ad finem prarítitutum affequen- tam ( dum, dirigat fapiens Deus. locut, 28. Denique Chriftum ipfum in Beth- alio 1 leem, & quidem in pauperrima ca(à, na- mi (bl tum cafü , quis non dicat, fi ea quz pro- emplar Xime contigerunt, folum confiderat ? a) Qibi; .Cafu certe tum, cum divino pignore effet qum | gravida, orbisque falurem Virgineo utero Atj .Mater fanéta circumferret, edi&tum ab Im- b 'peratore Rome prodiit, quo fingula ca- lcíon pita cenferentur, & quisque ad füam, unde Riünog originem trahebat, urbem, cenfü capitatim | Beth]ey adícribendus abiret ; cafus fuit, Bethlee- m mum Virgini obtigiffe ; cafus fuit , fe- tàt te rius Bethlemum accurriffe ^ Virginem; ls; -quam .ut concurrentibus undique ad cen- defigf fum advenis, commodum partui locum Inox puerpera nancifci poffet ; cafüs fuit, in ho- Tandi mines tam duros & apreítes incidiffe , ut ul- : gravide, cui ;amen omnia favent jura, n u$ Qua | iüm $) Luc. 2?.. Hatua - ) TRACTATUS QUINTUS. zj Qecre lus urbe tota rationem haberet, aut move- . hao retur mifericordia futuri fcetus . caífu ita- $ [antd 1 que urbe egreffa eft, cafu. deferta occurrit p cafüla ftramine maligne tecta, ejus tandem rationem futura aula, cujus imperium non nifi orbis acliona, univerfi limitibus terminatur. Tamen pro- cul omni dubio cafus non fuit, id quod 1 o ncolugi, divino afflati Spiritu futurum , toties & tam difertis verbis Prophete fuerant pro- ffeque locuti. Decreverat enim vero Deus non n Detl- alio nafci loco , quam in viliffimo Bethle- TE mi flabulo , ingens ablipfis incunabulis ex- g pro- emplum fubmiílionis & patientice daturus u ? 0) orbi ; decreverat id, inquam, certa & num- ye edt quam immutanda voluntate; cumque per Scientiam. conditionalium noffet , fi ab Augu- «) Ut 2 I íto ejusmodi edicta Roma deferrentur; lt ( hacsomnia talem curfum habitura ; inhu- manos durosque pro fuo arbitrio f turos am,une Bethlemi cives caterosque advenas : hac capl rl pertlee omnia cum cognofceret, fingula fuze liber- tati relinquens , ita tamen ufus eft omni- i, Tirgineml bus, ut tandem optatum fibi, menteque defignatum prafepe humile confequeretur; d d gi lod mox Angelis ipfis totique adeo Orbi ado- randum. " j - confideratió hec eft, 29. Auditores ) jife, ! arem veftrum om- jra, ? qua penitus imbutos opt | nium animos : id fane; certo apud vos ut ftatuatis, nihil omnino in tota hac orbis ina- ^ 506 L ARS SEMPER. GAUDENDI machina, rerumque omnium circumvolu- Qratit tione contingere; quod non prefixo Dei 15 n confilio eveniat & dirigatur. Huic verita- modo ti prorfus inherendum, illique, ut randem nümq quiera fit, affuefacienda mens. lllud itaque jutiti etlam identidem animo veílro inculcate, & dici- . te ] Non cafus hanc fert pluviam, non altius tonitru, non fulgura, non hyemes, non ca« vt d lores, non morbos, non fterilitatem : Deum da eí hic agentem video, Deum loquentem au- fies, dio, Dei verba excipio, cum gnem , vives, pupe graudinem &2 Spivitus procellarum audio, qui bere 1 Jjaciunt . verbum ejus, hoc eft, (anctiffimam menfl exequuntur Dei voluntatem. Rurfus bella; diits | tumultus, Regum moderatorumve intem- Ite r peítiva imperia, preliorum infelices even- tuife | tus ; non tam hominum funt facinora, ii quam Dei hominum imprudentia , fcgleri- malev busque in rem fuam utentis, eaque idcir- Veto ] co permittentis, fana juítaque confilia. Ri- ment deo fane hominum fefe invicem accufan- um tium & excufantium dicteria ; altius. pe« Quer tenda eít bellorum ratio, quam ab huma- àpat nis eventibus : 2) ita tecum flatue & om- Ts . nibus acquiefces , prout pluribus poftmo- dum explicabo: Item miferiarum, qua càpii nos opprimunt; tædiique,.quo affligimur, Ones caufam in homines conjicimus, in hunc ane ubi lmodo, modo in illum : modo filiorum in- gra« caí 4) TraG, 9. Vr "CTRACTATUS QUINTUS. 207 3vl gratitudinem accufámus profligatosque mo- fixo D res, modo mariti conjugisve diffolutionem; |c vetit modo amicorum vicinorumve petulantiam; t tanden numquam non Judicum Re&orumque in- Tuftitiam. Sint fane hec omnia, & veroó yd itq & die etiam fzepe fünt, ut dicis: verum ego rem m m altius introfpici volo ; reconditioribus libris n ut ftudeas neceffe eít; a radice res peten- : Deon da eft: quod fi ages, illud liquido inve- Lerm du nies, ftatuiffe Deum , quod fic conveniat; 1, fl pauperem effe debere te, in ordinem de- fjoy (l bere redigi, rali die flendum effe tibi, tot iffimam menfibus affigendum le&o ; ne tuo damno dives fis, aut hilaris, aut fanus corpore; us bels : Jntette certe rationes non examino, verum ira fta- x5 QVl tuiffe Deum certo id ício : tum vero hac ut in te perageret, filiorum improbitate; ficinott , fle malevolorum intemperantia, moderatorum vero incuria & injuftitia, tamquam inftru- yc i xf V« mentis ufum effe, ut finem fuum fibi pre- fixum, tibi autem tam convenientem affe- E queretur. Malum , ut nemo non libere jnus p* b hune agat, permittit ; fed malo bene utitur bo- nus Deus, tibi tandem urt fit bene. 30. Ita prorfüs eft. Aliter qui rem g pOHH'- ?. capit, male capit ; & vero Dei genium actiz uft; qhæ Nihil onesque non capit ; non inrelligit. ]&[igimüfw fane temere fit, nec cafüs habet locum; n hupc ubi totum Deus occupat. In Deum vero | Orum Jk Bo&- cafus non Icgd;t. Qgis enin, ut recte p . tiug, ! eo$ — ARS SEMPER GAUDENDI f tius, co&vcente im ordinem. cun&a Deo , locus W. l effe ullus temevitati potefd ? — Licet igitur de- TT Jinive 5 Cafum effe , inopinatum &$ ex . conflu- ditem, entibus caufis, i2 dis que ob aliquid geruutur, lücule e€ventum. Concuvrere vero atque confluere Ximo- caufa$ , facit ordo ile imevitabili conmexioue / pwocedens , qui de Providentie fomte de[cen- dens, cum&la$ (fcilicet caufas) fuis tempori- bus difpouit.2) Er vero fapientiffimus Au- Omml uflinus, exponens ea qua pertractavimus TC d falmifte verba. lgnis, graudo, nix , gla- fui cie5, Spivitus procellarum , que facitis verbum ejus, — INibil tam videtur , nquit, cafibus vo- lvi, quam omues ifke procellfe e$ tuvbulen- -2 qualtates , quibus celi bujus iufeviovis; aI.V quod nzon immevito etiam tevre nomine depu- tatum eft, facies vaviatur €g. vertitur. ( Sed que f 1ie re cum addit, que faciumt verbum ejus, fatis oque vevum ovdinem, droino füenti offendit eavum qu Jübditum impevio, lateve uos potius, quam uni- / Iqui verftatis deeffe matuve. b) De iis vero; Wutm Tt à quae a libero creature ratione predite pendent arbitrio , ita preeclare fane Anfel- prou inus : uamvis bomo vel malus /JA4ngelus , di- elg1 fam vine ordimationi fubjacere molit , mon tamen eam ejfugere valet. Quia , fi vult fugere de &rdo fub voluutate jubente , currit. fub. voluntateim [5 en- NUA peru punieutis €g. traufit fub volugtatem. pevimitt [719 Vele 4) Boét. L. s. de Confol. profa r. l'equ &) Aug. de Gen. ad litt. L. 5. c, 1. j " I TRACTATUS QUIN'iI*US.I 29 Do, la zi — Et boc ipfum , quod pervevfe vult aut agity. iginm d in univer[italis prejatee ordinem &g pulcbritu- et uj dinem , fumma [apientia. comvertit. à). Quid ] u luculentius dici poteft ? Verum hoc pro- t of ximo Tractatu diligentius pertractabimus. QOnotm. j dj & V. ] tempm'i- jmus Ài Omnia igitur. bene. evenire f'atueudum eft; Clavims sec o miferos movtales eos eff , qui quid- Ill J quam poffimus im bac verum [evie vepre- TU 2 f o bendere , corrigere smulzo if t« Sninus. turdult- $1. Erum inquies, ut id fit, Deum effe, jj qui totam hanc rerum eventuum- m A que feriem compofuerit, & vero etiam be- Al J ne recteque difpofuerit ; ea tamen adhuc fili Flfl] 1nenti obverfatur dubitatio, an non melius yn, d aliqua rectiusque potuiffet difpenfare? nam; um i ut mihi faltem videtur, inquies, fatius fo- i ret auram toto anno confítantiorem efle, e ii prout ea fruitur Brafilia ; meliusque cum fine d Belgio ageretur, fi tantis imbribus, aérique An u tam humido non effer expofitum ; Solis 4iü Wu ardores non raro nimii füunt ; hyemes pra- j j ter morem frigidiores, maximo cum paü- u perum incommodo : venti tempeftatesque vehementiores,.quam par eft : morborum z permz'iifä; affi- —frequentia Gepe nimia ; denique bellis duis &) Anfel. I. 7. cur Deus homo. c. 1. , áilO ARS SEMPER GAUDENDI duis concutitur orbis univerfüs: & tamen Tetur Tnifidt pauezn qutetemque hominum oenerl, pro- paoaflom, con[ervanomque mams conve- ft&q nire, quis non videt, qui quldquam vi- p der ? abfol 32. Ain vero tu? ita ceníes ? at ego deba hic infanum , aut potius arrogantem mor- abs T ralium ftuporem fefe demum prodere vi- pivo cond deo, i quidquam video. Sufpicor fane in blasphemas ilas voces tandem aliquando que | eruprurum te, quas ALFONSUM cognomen- prd to Sapientem improvido, ut parum dicam; fiülpet ore evomuifle, in fua hiítoria prodit Saw- Biosqq CTIUS. Hic (àne, cum fibi Sapientis no- nge rmen per Aftronomie fcientiam vulgo com- db paraffet , eo abreptus eít arrooannæ, ut ül'l'()g multa fefe in coelorum orbibus re&ms com- fiu ponendis obfervaffe , eaque . correcturum apud caüu fuiffe, fi in primo mundi exordio divinis confiliis difpofitionibusque admotus fuiflet; «mp per fümmam impudentiam jactitaret. 4) con Qua hec demum eít, ftultitiane dicam, dex an projecta porius audacxa ? m Deum do- tüs füs ceas mortalis ? tu Deum ? Certe cum pre- fractus flaret in fententia , brevi infaniam üs fuam dedidicir. Horrenda namque tem- Ti | peffas ; nocte jam media , civitatem totam mu corripuit & concuffit , fragore tanto toni- ti, truum, ut tota a fundamentis evelli vide- lal retur, 4) Sanchez parte 3. Hift. Hifp. c. s. d » 211 3 TRACTATUS QUINTUS. X Faf retur , inrermicabant interim fulgetra ful- eri; pl minaque tam deníà toto aére, ut nullus ef- $ Cone fet, qui Sacerdotem auderet accerfere , qui pavido, & pene pre timore exanimi Regi um v abfolutionem peccatorum, uti quidem vi- debatur ultimam, impertiret. Neque fane jaten I o abs re erar tantus; nec jam panicus Al phonfi dere v pavor: totum enim, in quo decumbebat; fanei conclave perpetuis micabat ignibus, veftes- quando que Reginz, fülmine correpte, jam defla- 10men. rabant. Mors in momenta fingula cum j u batur, Re- dicatiy lgetris toto conclavi circumfere it $- giosque ob oculos oberrabat. — Sedata eft (s no- tempeftas, & omnis ex Alphonfi animo abit tumor. Faífus eft magna fubmiffione go com. aue, V arrogantiam fuam dié&torum penitens Rex, faftumque multis peenitentie editis fignis; d0s COT redunut apud fuos , blasphemie nimirum conícios, caftigavit, Ut tamen & apud pofteros ex- o d 5 fall emplum , & Deo fua ftaret auctoritas in- concuffa , jufto fane confilio permifit vin- lt tl ; (idih dex Numen , ut rebellem pofthac exper- Jeum & tus filium, ab eo denique per fummum ne- e fas atque injuriam , r gno tandem expul- üm Pfl fus fit. I nunc, & cole it ibus orbium fpha- lnfänxm ris dirigendis confilium Deo da, mifer ho- u i muncio, qui nec iis quidem, quos genui- m U ( fti, liberis recte inflituendis, confilii fatis jro £0 *l j d habes, aut imperii. &Uj O2 3 3.Vc:- 212 ARS SEMPER GAUDENDI . in 33. Verum id quidem effe arbitror, neminem.noítrum effe, qui eo audaciz pro- opti ruperit, ut verbis tam blasphemis divinum tiffi Numen audeat irritare, & quafi vocare in Tna jus: tamen nefcio qui? fcrupuli menti ho- fi; verf minum plerumque infideat, eamque arro- dat : aliqua nimirum effe, que licet for- taffe bene, adhuc tamen rectius agerentur. tant Quid enim ? certe fi rectiffime agi dijudi- 16 cares omnia,an quidquam effer, quo pertur- ? gis baretur omnibus acquiefcens mens . Cur Venti bella difplicent, nifi quia pacem rebus ma- pem £s convenire cenfes ? cur pluvie non ar- quies rident, nifi quia fudum celum prefers? lo f cur morte imminente turbaris, nifi quia vi- qi, tam meliorem judicas ? Quod fi itaque il- RU lud tecum ftatueris, non re&e tantum, fed Dto & rectiffime gubernari omnia, eumque, ia qui modo contüngit,eventum optimum ef- tion íe, fane non video, turbare te quid poffit. efle 34. Ita eft inquies * . fed aliter fe res tetr habere, multaque melius fieri potuiffe, vi- fita dere mihi faltem videor, aut certe füfpicor. Tera Verum o iníanam temeritatem hominum! Vian o deplorandam cacitatem ' Quo pacto te- mio nebras has deteroam ? Tu divina vides; e&i imo perfpicis confilia ? tu judicium de re- Tiq bus tam fublimibus fers, inops ipfe confi- tus li in domefticis rebus recte difponendis? dex « )qui domi tu& ceecutis; tam es perfpicax 1 Ri j u TRACTATUS QUINTUS. 21$ ybitIOhy in aliena ? At quis mihi perfüadear, non C p optimo modo feciffe id, quod facit ; fapien- divinum tillimam mentem, cui tam facile fuit opti- ocre i ma ratione rectitlimaque difponere univer- yenti - ía, quam non tam bona aut etiam per- u at« veria : : jcet f fapienfïa 25. Age tu, qui tibi de tua ;erenmr. tantopere abblandiris ; dic fodes & eloque- dind re. Quid modo orbi aut Belgio huic ma- pertut« gis convenit, ferena aura, an pluvia ? quis ? Q ventus aptior, an qui meridiem , an qui fe- us ITe prentrionem fpirat ? Qui meridiem , in- non df* quies : quam ob rem ? quia feprentriona- ræfets? lis frigidior eft, rheuma progenerat, meo- que, quo nunc premor , officit catharro. quia V* mqe? Deus bone ! magnam enimvero rem, ut Deo fuccenfeas ! Interea non id attendis; um A enmqh in rem tuam tam atrentus cum f(is, fepten- trionalem auram novalibus tuis campisque imurm « effe neceffariam, ut gleba conclufa femina d polü( 4" terra mandata foveantur, radices ut agant r m fate fegetes, limaces vero vermesque; te- )[UlHeï " if ff neras fruges depafturi ut enecentur? Plu- viam inclamat adufta caloribus terra, ni- 1()mmum mioque zeítu fatif(cens rimas agit : fatianda ) 3&0 [* eít imbribus camporum fitis ; & haec om- ina V f& nia terre neganda credis tu; ut implu- fe conh tus ficco pede domum e convivio re- deas ? & fic quidem paffim agimus, infi- yure ftul- nitisque in eventibus, judicium fane 3 tum 214 ARS SEMPER GAUDE:NDI qui tum incauti ferimus, uni tantum , divino rect inquam, quia non acquiefcimus. ul | 36. Et vero , fi hec omnia pro hu- manis judiciis & arbitrio fint agenda, ho- Univ prol minesque flatuere debeant, quid quovis tempore & loco magis conveniat, an non quis videmus confeftim turbanda omnia, & li- mag tibus rixisque humanam focietatem quan- plan Teru tocyus diffolvendam ? unus damnabit, quod alter melius effe fibi videbatur recte tütui judicaffe. Nauta ventos inclamabit ; So- lem pellio ficcandis pellibus , aut lino de- fD albando nefcio quis ; colonus pluviam con- onibu diciis te(tabitur effe neceffariam; fingulique id eo- dem volent tempore. uis cedet ? uter «l €on utri ? quis litem dirimet ? Bellum pra- feret, optabitque inter arma natus miles, nuüb cives pacem praeoptabunt? fterilitatem fru- R mentique inopiam laudabit monopola quis- plu buc piam frumento carius vendendo inhians, gement interea pauperes pre inopia. Tu Cuk dit ipfe vitam tibi exoptas, pro ea pugnas: in- terim qui tuz heereditati dignitative inhi- i ant, vel quibus nimius es, mortem tibi fi- Cer bique convenientiorem effe judicant. Quis aliq tot litibus, judiciisque tam in contraria ab- ete euntibus, finem ponet & modum ? p 37. Miferos nos cccosque mortales! VO qua fronte quefo judiciam ferre volumus, qu quid quovis in eventu fit melius fingulis; àl qui NDI -TRACTATUS QUINTUS. 215 qui omnia, quid fint, ignoramus ? — Quis , diia recte flatuet, quid univerfo fit melius, nifi cui tota rerum univerfitas, omnesque, qua | pro d end, l univerfitatem faciunt , rerumi circumftantize d qui probe (int coghitee & perfpe&te ? rurfus ;, dn 01 quis etiam , quid fingulis ; adeoque fibi lia j & h magis conveniat, recte judicabit , nifi id plane fciat, quem ordinem fingula , in ea m qui rerum univerfitate , habeant a Deo coníti- mnabl ur re tutum ? bir; $e 38- Illud tamen agamus modo. Quod fi Deus tot. tamque diuturnis murmurati- lino de atm COf« onibus, perverfisque de directione fua ju- diciis fuftinendis tandem fatigatus, totam eid eo- coli füblunaris machinam tibi in manus ? utat confignaret, illudque diceret ? En homo um p us ml nubes, ventosque, en inftrumenta omnia; tu pofthac auram diripe, ventos excita; qem f pluvias inmitte , ferena coelum, prout lu- polt ql]ii- buerit ; pro tuo nutu ape omnia, neque ) jnhian cuiquam pofthac querimoniis caput obrun- pl T'J dito. uid hic ageres füperciliofe cenfor? yni:t 1] quo re verteres ? An non ribi everteretur t J cerebrum, antequam vel pluvia guttulas 7 Iibl J aliquas recte & ex arte e nubibus tibi con- ant. ans creditis poffes educere ? Certe mille im- mrariaa properiis impetendum te, mille diris de- 1 ] ' vovendum crediderim quantocyus ; per- f or[&lä1 quirendum quin imo ad fupplicium a tur- volus ertur- bata plebe, tamquam Reipublice p | fingüllïf) 4 bato- j $16 — ARS SEMPER GAUDENDI ; batorem auguror; adeoque publico abfli- etiam nendum foret huic novo pluvie patri fa | dem Ifthic nimium hercle nimium proluiffes (a- ta; ifthic nimis parca manu aquam effudif- fluerc fateri fes ; modo nimis frigidam fuiffe florum cultores quererentur , modo calidiorem fadu quam par erat; modo nimiam lotrices in- Ícien clamarent ; modo ruftici agricoleque non 4 fatis abundantem. Denique omnia forent bam, querimoniis pleniffima ; execrarentur fàne que | te omnes ; arrogantem te, ftupidum, ine- günt, ptumque, tantis rebus qui fe immifcear; in- fad geminarent , ignorantem rerum , cuique, Omnit quid quzvis ferat tellus , tellurisque necef- Q fitas, minime fir perfpe&um. .. Et recte di- T cerentur omnia. Quo pa&o enim fcies mo tu ; quantam pluviam agris immittere fit nyi conveniens, nifi id etiam íc 3 ias, qui Soles li, deinceps orituri fint, qui pluvice frigus füo tutb calore moderentur ? Aut fortaffe Solem ang: etiam tuo imperio, ad temperandas plu- trig vias, fubjicii poftulares ? Ne quefo id hun faxis : timeo enim , ne cum novo Phaé- Curn thonte, novum rurfíüs toto orbe excitan- loif dum fit incendium. Nunc vero nonne id u vides, te ne Solis quidem Dominum quid- quam adhuc poffe perapere, nifi ad regen- Tur dum folem ipfüm quoque fü b tuis aufpiciis Sit militet firmamentum ? Vide O in quis ; qua- Cur propter & firmamentum mihi confignari D &tiam VDI TRACTATUS QUINTUS. :217 o dbf etiam vellem, recte ut peragerem univer- i ptti fa Ain vero? Deus ut video deberes tan- viffes i dem eífe tu, recte cuncta pro tuo nutu ut effadi fluerent. Hoc eft autem, quod volebam: - florum fateris denique, ne a teipfo quidem fatis- lidioren factum iri tibi, nifi Deus fis ; aut faltem ricts I Ícientia potentiaque Deo par. 39. Bene eft : habeo, quod exquire- Jue 10 | forett bam. Cum itaque fcias modo , agnofcas- ur f que Deum effe , res qui hoc, quo contrin- n, ift- günt, difpofuit modo, idque non temere; &tf If« íed perpenfis undique circumflantiarum yuique, omnium momentis ; quid temetipfüm exe n crucias ftulta indagine, rectene an perpe- «die d ram id eveniat, quod non niíi bene ab opti- im fde mo fapientiffimoque Numine potuit ordi- ynerc It nari ? Quod fi bonum eít id quod eve- yl ls nit; cur ego me, quod id eveniat, amrens turbo ? Abs re eft fane, quod me bella s fi » u angant , bellorumque fücceffüs adverfi, pa- trieve calamitates affligant, exedant , fom- us p lo 1 numque dormituro interpellent, fi fic mee cum ftatuo, jam inde ab ipía eternitate vo- io D luiffe Deum , bellum hoc tempore ut his exot n regionibus incumberet, 40. At civitates evertuntur, profter- m nuntur incole, respublica in interitum ruit. i Sit fane ; an. mihi patriee confervande in- aufþiCib' .cumbit cura ? & demum cur non id; quo j; 0* Deo fic bella permittente - accidit, quietus g $ Vl« if 218 ARS SEMPER GAUDENDI video, tragediarum , quas ipfe Deus agit; h? futurus fpectator, & vero etiam, fi ita Deo | &um | vifum fuerit, ex parte actor ? uid , quod | Rtmin b:lla ipía hominumque inter fe diftraétee qum ? voluntates; ipfiffima inttrumenta fünt, qui- Certe bus civitates deftruere, regiones affligere; BO nimiumque fortaffe luxuriantis populi fa- . perfüa ftum deprimere & enervare, Divina Men- | fmgule tis eít confilium ? omnia 41. An ideo male cum natura actum | K me eft, quod urbes numero infinire, olim or- qud bis ftupor, nunc nuda fint meraque nomi- na? an cum Troje incenfis favillis in ven- prehä tos omnia abiere ? Cecidit Troja, Afie fedo oculus, facta eft pueris declamandi mate- conf ria; & nihilominus terra ftat. Neque ma- t n le cum rebus humanis agitur; Affyriorum; turb Medorum, Gracorumque regna quod eva- Givit nuerint, imperia quafi circumferente Deo. fut Egoerunt Affyrii, egerunt Medi, egerunt Tam, Greci fuam fabulam ; hocque inter nos & liate illos intereft, quod eorum res acta fit, no- W « flra vero adhuc agitur: & nofltra quoque imo dum peracta fuerit, de theatro difceden- libi dum erit nobis : neque propterea rebus ülter humanis futurum eft male. Vivent fine tit, nobis pofteri, & nos quoque pofterorum des, memoria facile carebimus. Er quid itum; fann fi ne pofteri quidem futuri funt ? quid tum; Cit, [ fi cras natura intercidat, pereatque univer- Tien a. NDI 2I9 TRACTATUS QUINTUS. 615 al (à ? Quid id mea intereft ? cur non fa- i ia Ut &um probem, fi id fciam, craftinum effe id, qui rerminum ultimum a Deo narure prafi- dilrd xum ? Hoc vero fic inquies, non intelligo. It qi Certe fi fic non intelligas ; fac, ut hoc vel Aflpet; illo, vel quocumque demum modo tibi optli h. perfüadeas. Hoc íane intelllggo , Deum ve Me fingula fic flaruere, qui ramen inrelligit omnia ; deinde id etiam intellipo, ignora- | ao re me omnia, qui tamen improbo fingula: [im 0f« quod fàne rationi proríus eít contrarium. nomi« 2. At vero, vin? dicam,unde illa re- n verie prehendendi libido & temeritas ? Id pro- fecto ex emolumenti, jactureque proprie j A-üæ j t« confideratione ortum ducit : nemini bella qu f* Japonum Chinenfiumque fomnum inter- Yioru; turbant ; ifthic pugnatur bene , recte ifthic JOd &Vi civitates regnaque integra evertuntur , ju- . ye D ffius ett ifthic Deus * hic vero agit perpe- egemm ram. Bene longinquis in regionibus fteri- f litate pereunt omnia , aut pefte abfüumun- i t tur aut fame ; quin hac ipía in Provincia imo & urbe, bene caftigatur unius quidem u t libido, alterius nimia arrogantia & luxus, alterius intolerandus furor, plebis infolen- , 15 'et I tia, füperiorum injuftitia, inftirorum frau- des. Omnia bene facit juftus Deus ; id ferorifi i m tantum in tota rerum univerfitate male fa- cit; quo tibi male eft. Miferum eheu Nu- jd tf men !. Omni ex parte perfe&tus fuiffet unin 2' e€uSs 'H 220 ARS SEMPER GAUDENDI ] Deus, ufquequaque fàpiens, ufquequaque juftus, unicum tantum errorem, quem in | fpiciä te commifit , poft tam immenfà ftudia evi- E&nf tare fi potuiffet rantus Deus. credi has : 43. Ridiculum id quidem eft , pudo- remque fatuitati noftre quod incutiat. poni iden Hoc vero minime ridiculum. ZEquumne eít, univerfam rerum feriem mutari invito pra i Deo, fed tamen volente te ? ZEternam il- ua lam librorum divinorum fàpientiam , & fieri conftituiionem ex illis decretam , irritam bis. üit t velles reddi ? tantum ut guftu tuo judicio- que pareatur,; hanc adverfitatem ut evadas, LU filii vitam ut conferves , mortem tu ut ef- IU fugias, patria ut floreat ; victoriam hanc ut h [/] ; confequatur, totam univeríi futuram fe- —— riem judicas interturbandam tu ? attamen to) fi attendis , ab hac hujus pueri vita aut , morte, a tuo interitu, ab hac clade aut vi- GUsT €toria, infinitee dependent difpofitiones re- cnf rum futurarum , longiffimo fecuturorum ] temporum tra&u inter íe concatenatz; | quas non nifi ex morte tua tali tempore obeunda, & ex iíta, qua cruciaris, patrice clade, maximo artificio contexuit & inter SONSER Íe connexuit fapiens Deus. Enim vero omnia effatorum divinorum fila intertur- banda funt, imo prafcindenda omnino, ut tibi bene fit. Univerfitas, inquam, rerum perturbanda, ut univerfitatis particulae om- nino exigue non fit male. 44. Cre- * 22I. Ti TRACTATUS QUINTUS. equaqe 44. Crede mihi, rem penitius fi intro- Ípicis, ingentem tanro Deo injuriam facis, juem i Idia ej & neutiquam fapientiffimum . effe Numen credis, cujus fapientiffime facta non appro- , pide bas: non approbas autem cum fugillas: op- incuti ponis te vero ; dum non cedis. Illud Quom. identidem . oculis. praefixum habe, quod præc'are monet FricT: TUs. ANe poftules ea, [ Inyit nam i* que fiunt , avbitvatu tuo fievi : Jed ft. [apis , ia [! fieri queque velis, uz. fiunt . 4) quibus ver- ïm;& rritam bis commentarium fübnectens SiwPricius; ait rectiffime, JJoc emim difciplinam inorum Idicio» vidiSy omuem continet , [e conjumgeve umivev[o , Q9 unum cum eo e[é velle : uon autem ab univer- we vnc t Jo fefe avellentem , €g. in angufHas ac potius am ad uibilum vedattum, Univer[o vepugnare ; 9 velle, ut. univer[um partem. tam vilem fequa- artame vità dl zur. D) Sed fatis fit. Illud tamen cum Av- GusriNo Epricríri fenfüm & fere verba Qu " ones fe confirmante, numquam dixero faàtis. c) rorut Duc ime fumme Pater ,vafli moderator T Olympi , enp Quacumque placuit , nulla pavendi snora , Puli & um "dfum impiger. Face n.olle, comitabor. emens » ff u nretti Malusque patiar, facere quod licuit 070 j u m Pans IIL' a) Epi&. Ench. c. 15. Jie 0* D) Simplic. in comm. c. 78. Epi& c) Aug. l. 8. de civ. c. $. W 222 ä*ä ( M * TOMSHIMER DOeeeee inpe X g € l r ER $ U ggml JSbeses & Q & pE E ese GYe $r G ejus CO " ER S ä j d Bs [ am OP SHIHIHSHNE RO QH IKHOMQNÉS illan otbi prir PARS IL Cap: judi Re[pona'etur duliis qua Divina linq COnt providentia [clent. opponi. ànim dixif TRAGTATUS. VL ocu dlej Univerfa propter femetipfüm operatus ete us eft Dominus; impium quoque ad tient diem malum. Prov. 16. v. 4. Con: Opiime a Deo permitti peccata in boc mun- capi do, demonfiratur ; ac propterea neminem Tent ür Lurbari debere, lera tur, petr PROOEMIUM. fefec ss:-oägw Plaü ä H Q actenus Divinge Sapientiæ infcru- am A Wg. tabiles abyflos conremplati íu- i[l [0 mus, non ea quidem fiducia, quod fperare- lor mus illam mente poffe complecti, fed ut : inggn- 'TRACTATUS QUINTUS. 223 200 ingentem opinionem, qua tantopere indi- & " gemus, de magna DEI mente concipientes, 9r at ejus tandem providentiie acquiefícamus. f0l [ Jàm vero cum id etiam viderimus, infinitam d illam fcientiam neceffariam plane fuiffe huic orbi recte dirigendo, duo inprimis ftatui; primo, nihil prorfus cafü accidere; deinde, capaces non effe nos, qui de rerum eventibus judicemus; ac proinde id folum nobis re- linqui, ut recte & quidem optime omnia Ziwim contingere ftatuamus. Hoc vero cum jam ^ animo fixum omnino fit, certe, ut ante me dixiffe memini, plurima pofthac rationes !l. occurrent, quibus ut EPICTETUS ajebat, fa- cile z omnibus Deum apud bomines defendam, a) pentt detergamque querimonias omnes , qui- bus non recte de divina providentia fen- wale 1 tientes fucum faciunt, veritatique tenebras conantur afpergere. Ac inprimis illud quafi capirale occurrit; DEI providentia fi rege- LA rentur cuncta, certe non permittenda fce- g lera, quibus & DEI glorie multum detrahi- tur, & mundus concutitur univerfus. Hec etra fcandali iis, quibus ftatutum eft ruere, fefeque precipitare. Verum occurrere eis lacet: Divinitatisque acturus caufam, often- ; ii dam inprimis, ultimum finem, quem Deus in omnibus fuis fpectat actionibus, effe (uam pla li li Yi gloriam,; feu Divinitatis fuze manifeftatio- fy nem. fl maeü 4) apud Arrian. l. 2, c, 16. a24:. ARS SEMPER GAUDENDI nem. Unde fecundum liquido elucefcet: incufa nimirum optima ratione ductum , ícelera | Iefrao quanrumvis gravia permififfe, nullaque in cumtt re, providentic füz mirabilem artem pree- TUf clarius oftendiffe , quam cum per ipíà fce- | neceff lera, glorie fuze, imo & hominum come u modis, maxima adjicit incrementa. ; tligi Thort 16 d S. I. 3f Cü pluis Juculcatur iterum; omuia a Deo beue färi; It d uosque capaces mom effe, qui de verum j ii eventibus yudicemus, aut quidquam flatuamus. (Ue5 p QUi eus li& fün Aneat ipgitur illud fixum ratumque 1. h/l fundamentum , cui totam mentis , Inonig impro noftrescogitationum, judiciorumque machi- nam, tranquila ur fir, incumbere neceffe 2 ponam eíl. Pramo quidem, nihil proríus in tota nature rerumque ferie agi ; quod non Deo Wentu QUe .c deftinante & dirigente agatur. . Idque non temere & prout cafus fert, fed poft infinita | Omniu, | um ftudia, omnibusque recte expenlis & per- penfis eum ftatuiffe, quidquid mihi aliisque Wente ümma obvenit: eaque eo, quo obveniunt, temqore; eo loco, per eas ipíàs perfonas accidere, LT Tyoriar mihi natureque longe fuiffe conducibilius. Quod quidem idcirco fpeciatim dico, quod | m por üminc videam, cum rem ipfam ; quz nobis accidit incu- TRACTATUS SEXTUS. . Vi 22j incufare non audemus, ne divina videamur luceft refragari voluntati; tum vero modum cir- , f lique cumítantiasque arrodere. Sicque conqueri- mur paílim, petimusque; an tum omnino em pre neceffaria effer pluvia cum iter adornaba- ipf (* Ifri COT mus? an tum omnino cgrotandum, cum religionis opera apitabamus animo? an tum 3morte diffolvendum matrimonium ;; cum res domeftice profpere incipiebant fluere? an tum vite fila incidenda filio . poftquam plurima educatus cura & zre, in fpem ma- tt f J tris adepta furgebat dignitate ? bella hec At differri an non poterant ? adverfitatesque, il quas patimur, an non ab aliis, quam ab his qui eas inferunt, poterant immitti? Infini- te fünt ejusmodi noftrum omnium queri- ratumq" monie: de modo querimur, ubi rem ipfam i 1eni improbare penitus non audemus. ge m M 2. Ad hec non aliud habeo, quod re- je n tüi ponam, quam quod fine circumfítantiis, us n 0 eventum ipfum non difpofuerir Deus, ne- ] non18 que circumfítantias fine eventu. Rationes idax n omnium perfpectas qui habuerit, erit impo- fterum mihi Deus. of il Illud fcio, a divina [is 917 iente in hunc ordinem cuncta non ca(u, fed li il yhid fumma induftria fuiffe digefta; eumque mor- bum, eam tempeítatem , illud bellum , eam $ a ( injuriam, id genus mortis & non aliud, hoc dbl tempore & non futuro quocunque, per hos lic0 ( T homines & non per alium ullum mihi füper- bs»cwl " veni- f 226 ARS SEMPER GAUDENDI venire, fuiffe convenientius, & mihi natu- tll reve, &. me naturamque dirigenti Deo. pejor Hoc fixum, hoc ratum fit. Hic fto, hig tes ip quieíco. 3. "dlterum , quo projectam in divinis quidl confiliis dijudicandis perulantiam , audacem- dece que temeritatem penitus frzenem , imo in- confi fringam, eft ftupor imbecillitasque mentis Cert mese, tam.coece in fentenriam ferendam pro- Titio filientis: cum nihil ram clarum fit, quam, fitn quid fir modo melius, quid conveunientius, inten detenninare, nobis neque generarim, ne- quod que etiam fpeciarim effe polílibile: Dic fo- Áie ]g des, generatim naturee quid fit melius, ho- ipnors die pluere an non pluere; ventos & quidem f ul hos, & quidem hac vehementia fpirare; an quid quiefcere? quis hié loqui audeat, nifi cui tü,n tota natura penitus eft perfpecta, omnium- Terurm que camporum animaliumque nora & ex- quid penía eft neceffitas? Quid convenientius fit, timid morbis vexari civitates ; bellis Rempub!i- Tecef cam, cujus eft id dijudicare, nifi cui 1 iby. etiam notum eft, qui demum morbos bel- Deden laque. confequentur cafüs, & quidem longa fette eventuum ferie? nam morbos peftesque plu- L rima civitatibus bona confécura füunt ; multa &R etiam per bella in Rempublicam inveécta funt NG commoda, quibus jam in pace, ad quam ta- füs, men tantopere anhelabant, fefe carere , Bel- £üm non- ga, cum hec fcribimus; confitentur ; & nulli NDI TRACTATUS SEXTUS. 222 milht t enti Dj nulli etiam deplorant. Sic pax nonnunquam . E-I or bello eft; & victorie in : [lo, gentes; vi&f)- res ipfos (:epiffime everterunt. 4 uid igitur tantopere clamamus? jn diviti quid conquerimur? quid ftatuimus? Quid dudacen decernimus miferi homunciones , quorum j m i confilia tam aur nulla fünt, aut infirma? je meni Certe, ur rectiffime monet fapiens, Cogita- dam pre tiones mortalium timide , g. incertee providen- ; quii fienoflre. d) Wis fcire cur timidae? quia nientit in tenebris füumus. — Sicque nobis accidir, id jm; quod concubia nocte in conclavi fibi ienoto Dic f fine lumine ambulaüti, omnia timet, quia MS) hO- ignorat omnia; etiam tutatimet, quia ne- , quim Ícit ubi figat pedem; & ut fixerit , neícit, jrare; d quid porro deincepsfit. Ita nobifcum api- ; nl dl tur, ne quidem harum, quibus inheremus; orniut rerum circumfílantias omnes perfpicimus; j d quid deinde fururum fit; ignoramus plane; yentis A timide igitur ut fint cogitationes hominum enpi neceffe eft, zeque firme conceptioues eorum, ut TU habet Syriaca expofitio. Non habemus, ubi orbor * pedem figamus lapfus fecuri: idcirco, ut den fert textus Arabicus, Cogirationes mortalium ll« funt timores, quidquid enim agis, femper esqrh Jt Amens fit yr; de rei eventu timendum eft. yed fit certe; qui ignoto loco, in renebris conftitu- jqun* tus, fine duce, pro fuo libiru qusquaverfus « rri vult; & tum forte at j eum tulerit impetus, fe ) n ! 2 pro- ! j 4) Sap. 9. 14» 1 228 ARS.SEMPER GAUDENDI prolapfus, de ruina tanquam de injuria fibi fteu f a ilata, apud .obvios quosque conqueratur. Amentior, qui ducis omnia prefcientis pr:e- & vel oblatam manum ferox averíatur, cipitia poter eamve cceecus plane fuo nihilominus vult ar- bitrio moderari. Qu Cocus es, o homo! qui immi aud cuncta dijudicare vis;. preteritorum imme- mor , praefentium ignarus, futurorum igno- ipfis, rans; & tu judicium de rebus fers, nec eru- aiflis beícis ? ftupidum te agnofcis, mentis lu- VisQh mine te captum ícis, & necdum files? na- dey ture dire&tori (apientiffimo , confiliorum Vitm omnium arbitro acutiffimo audes obfítre- Nitit, pere? Amens & ipfe fim, fi de hac re plu- ld ribus tecum agam. I 5. Verurm fi tuis te in rebus, domefli- miinii caque familia contemplanda acutiorem putas; inmas tibique faltem , quid magis congruat, arbi- li | traris videre te; ad unicum hoc, quod modo dum? interrogo, refponde, & eris mihi magnus eflis Apollo. Filium hunc, quem ranto ftudio potej enutris, afpice. Afpexiíti ? dic modo, utrum poffe convenientius judicas & magis e re tua; eum ( tibi flapervivere, an a te mortuum efferri? quis quid hares, quid ftas? quin, quod judicas, "s plane eloqueris ? verum quid ifthac te inter- ïcar- rogo, quem judicium fanum ferre non pof- nibil e, certo fcio ? quis enim id recte feret, lOi nifi qui praefciat, furura filii latura quid fit Tnoty dies? verum id quidem eft, valet ingenio, Venje manu p DI ""TRACTATUS . SEXTUS. , 229 juria f menu eft promptus, valetudine admodum querdut firn a eft; matri jam feni poterit effe folatio; Dtis p & vero etiam adjumento. Fateor, fic eft yerfatur porerit: at quid facturus fit, quis id fcit? ; vultd- Quam multos vidimus ingratiffimos filios, . mo! qi H mmemores a quibus vitam hauferint, vitae m impm auctoribus interitum accelera(fe? & pro his m g ipfis, cum in infantia aegrotarent, vota fe- Tiec t ciflis miferi jam parentes; pro his Deo Di- ntis ]i visque füpplices , preces anathemataque les? nt devoviftis: nihil non actum, ut barbarus hic iliorum vitam protraheret. En vivir, uti voluiftis; obítre- vivit, fedin paternos maternosque luctus. Baculum hunc effe volebatis fenectutis ve- ye pl ftra ; baculus nunc eft, baculum experi- domdd mini; non quidem, cui inniramini , fed cujus em puta?y immanes ictus, verum impios perferatis. jt, df* Quis modo vobis eft fenfus? quod judi- od d cium? cur tantopere pro tam immani vita j my eftis deprecati ? Nihil fane aliud proferre Y [hldm poteftis, quam obvium illud, evenire hoc jo poffe non credideram. 6. Hoc tantum ut fatearis volo , quis- at quis tibi videris fapere; fapies, id fi agnove- " i d judiiäï) ris, Jucevtay e[fe providentias noffras. Diju- dicare dum volumus, quid fit convenientius; croiti gj* nihil judicio, conjecturis agimus omnia. Proinde nihil a fundamento cui innitor di- x&e feri motus, fecurus mei pronuntio, omnia con- i llld K inge venientius fieri; quze fiunt modo , quam quee f iji 3 Ine« 256 ARS SEMPER GAUDENDI | l qus t melius fieri poffe, poffem fufpicari. . Pro- inde cum jam fruamur pace, quantumcun- que multis fit incommoda, dico conducibi- , «cqui | J lius effe, jam carere bellis, pacisque bonis urcunque frui; cras fi bellum ingruat, cras bellum preferam. Cum ferenum erit cae- 1Uta lum, illud pra pluvio approbabo ; cum (ut 0 vero upirer maduerit, madere debuiffe um clare 4 icam. Dum fpiro, dum vitam traho, li eam mihi preoptabo; cum mors ingruerit; eam vitz anteponam. ua randem indu- &tus ratione ? unica hac, quia omnibus recte appenfis, trutinatis , & expenfis, tandem fic vifum Deo,; qui videt omnia. Hic non A cacutio, clare id fic effe planeque perfpicio. tique, Caterum in rationibus figillatim examinan- quatg dis ceecus fum, fateor: fed ducentem fe: haber quor, & quidem non cecum Deum. fb p 7. Hec ftrictim dixi, figillatim expo- Divir fiturus omnia. Id tamen jam generatim quid: dicendum eft, omnia ea,quz in manu no- Tasr ftra non eft avertere, aut impedire, conve: tüm nientius effe, ut nobis accidant. Nam impe- tam diri mortem (exempli caufa) a me non pot- niuvi ífe, id inde fit; quod Deus circumftantias du omnes inftrumentaque ita pro tempore, tam loco, & perfonarum conditionibus, difpo- em füerit, ut evitari non poffit euentus ille, queni ade. fuis rebus, hoc eft, univerfitatis adminiftra- du tioni rectee, judicaverat expedire Even- QU( tus 251f y TRACTATUS SEXTUS. n D tus itaque ifte a Deo eft: & hoc fat is gü, ut OUf acquiefcam. QR ue boii S. II. üdt, C erit d Ut autem plene. acquie[camus , judicemur- ) d que omnia op time fievi, offenditur, quod finis debuil ultimus omnium a &ionmn Dei fit. ejus glovia. m trilt Lnc defumitur nova praxis gaudendz iu ngruerif, vis, que g advevfis m indi- *Tïþuj prof[pe convelti. us redt tandem 9. Lterum tranquillitatis fundamentum; quodque adhuc vacillanti ; dubitan- Hfic nort grfpico. tique; an convenientiffimo modo Deus exe- quatur omnla, plane fatisfaciet; eft, id (ibi yamint xntef 1 habere praftitutum; Finem ultimum; quem fibi prefixit Deus, nullum alium effe ; quam If Divinitatis fuze honorem & gloriam; quc& tim " enerdt quidem in eo primo eft pofita, ut creatu- ras ratione preeditas in eeternee falutis por- man tum inducat: Deinde ut convenienter to- i o tam hanc mundi machinam,; qua-tanquam Va nf* navi ferimur, in hunc finem dirigat provi- e no? paf utti dusDeus. Certe negare non poflumus, to- 'umaaü tam hanc celorum, elementorumque mo- - [eff pOI W lem humanis plane ufibus fübíervire ; neque US; dl[PG adeo effe ut fint; quam ut homini; fecun- j ill quem dum naturz fuz neceffitatem, bene fit. Non ldmlm[m autem Deus vult homini, ut ei a creaturis , pe ") 4 cete- 1 255 ARS SEMPER GAUDENDI ceteris bene fit, nifi quia u hic bus, melius vult ut fit ! homini. pre cateris omni- iNon au- teet tem melius effet homini, nifi ad altiora de- audi flinatus foret homo a Creatore Deo. Si Vild enim aliud futurus non eft, quam quod nunc hr natura eft, melius certe homini prae ceeteris Jaul creaturis non ezit, quee & hoc quoque na- tura funt, quod funt. Verum altiorem tibi, euli o homo, dignitatem providit Deus: ad co- DN lum duceris o natura, füpra naturam prove- fl CUT henda; hoc tantum felix nomine; iíthuc T AU quod duceris. O 9. Ad hoc omnia collimant Dei ftudia ; 0mo ad hoc orbium ccleítium globos,; ad hoc t qi Solem, ad hoc terram , elementaque omhia frem. confervat, fovet & gubernat; non ut illa quem fint, fed ut tibi fint, tibique ferviant. Sic angel nauclerus inftrumentis fuis invioilat, navis dnte curam gerit, oblinit, firmatque, vela con- &f ftruit, expandit, ventos captat , guberna- Intey culum tenet manu ; non ut gubernaculo; T0 navi, velisve bene fit, Ícatur non quod ventis pa- &Dou aut delectetur ; fed quod. ve&torum, Trany viatorumque bonum adamet, eosque in lat portum flatuat inducere falvos & incolu- imnes. Cpic Ita prorfus dicendum eft ; Deüm en toram hanc machinam curare, omnes re- Num rum omnium viciflitudines obfervare , .di- SR]Om fÍcutere, ordinare , tantum te, o mortalis! 21]1 m in feliciffimam ^ illam patriam ut inducat; ifthic J 'TRACTATUS SEXTUS. : 233 ris of ifthic a te fümmo gaudio, tuaque felicita- Non d te etiam fumma tota deinceps zeternitate ut tiora d avdiat magnificum illud, Zezedi&io 9 cla- Doo. 3 vitas, eg [ipiemtia, €g. gratiarum | a£hio , Lo- 10d nux sor , €g virtus, €9 fortitudo : Deo . noflro, in e car Jiecula. [eeculorum , 74men. a) 10. O admirabilem & nullis vocibus )que t rem ) explicandam bonitstem & mifericordiam! : adae neício fane, an non dicere debeam, nimis facilem tanti. NNuminis humanitatem ! Hu- 1 PI'OVE- ; hi manus certe nimium eft, etiam antequam homo factus fit Deus, humanus adeo, ut (tadi; homo factus fuerit, tantum ut homo fie- wl hoc ret dignus Deo. Verum quid id Dei in- j omü'la tererat, ab homine miferrimo laudari eumy ; w ll quem 7Zfhra laudamt matutina, b) hoc eft; ant. N angeli in ipfo mundi exordio pro Deo fuo flantes, Numini femper grati quia felices, qt; 10f vela & felices quia prati ? imo quid Dei mqgi.s intererat ab homine fàlutari, quam a mini- guberna- ermacib mo qui inter Arabige deferta ienotus repit, yentis j* angue aut vermiculo ? Hic fane vela con- traho; vocem. comprimo , & mifericor- jeor diam generi humano prafítiram quam non capio; füpplex tacitusque adoro. Ita ta- x ii men efít : Gloriam füam querit divinum m Numen: nam ut diferte Deus ipfe apud moé vatéy " Salomonem fatetur , uziver/a proptev [emet- !j ipfum operatus efl .Dominus , c) adeo ut, qoit mduczr; ; quan- 4) Apoc. 7. ) Job.38. «) Prov. 16. . 4- f 234 ARS SEMPER GAUDENDI quantum video, circulum faciant Deus, flato A Deo nam- creature caterge , & homo. mod que prodiere veluti e fonte creaturee om- qüe nes, idque ut hominum commodis infer- virent ; bomini autem przftitum. eft, ut Tar ad Deum illo fruiturus redeat : & hoc mo- fidi do per hominem ceterz creature, faltem belli per obfequium homini preftitum, ad om- trib nis boni fontem Deum revertuntur. "Me- ht rum quo me tandem avehit materie fua- 9110 | vitas ? An y 11. Il'ud jam aoo, illud urgeo. - Qued Do, fi omnia ad gloria fuze manifeítationem re- Cur | ferat Deus, glorieque fuc fit prorfus avi- mo diffimus, qua quafo ratione credam ego; mod £ ere univería, hoc eft; non eum optime a mOdw eo modo, qui ad g l oriam fuam provehen- ptop dam maxime conducat ? Homines gloriae bio cupidi, quod non femper ea moliantur que t to maxime funt honorifica, id quidem eft, ii quia non fciunt femper quid fit honeftius, liil neque qua fciunt, femper volunt, neque nifeüa qua volunt, femper poflunt in rem dedu- Tünc ( cere. At vero Deum video & fcire, & fitim velle femper , id quod honeftius, id quod decentius, id quod famz füae eft conduci- Qie c bilius. Etenim poteft quidquid vult, om- Q zia namque quecumque voluit fecit ia celo &g fuci in Tevva. a) Quid igitur hereo? quin id füm ftatu- li ) Píalm. 135. v. 6. Ti 'TRACTATUS SEXTUS. 235 t Dety flatuo , omnia optimo a Deo fa&ta fuiffe 60 Ddil modo, eoque qui Dei Sapientiam famam- if Of que maxime proclamaret ? js infa- 12. Certe sque facile eft Deo, fere- eft, t nare caelum quam nubibus obducere ; eeque 10c m facile, pace totum orbem moderari, quarm . . fültn bellis infeftare P s&que facile divitias mihi ad on tribuere, quam premere paupertate : eodem Ve flat opere, morbis corpus meum aflligere, jee f quo valetudinem confervare ; neque ut me in vivis rerineat magis laborandum eft Quod Deo, quam ut vivorum numero expungat. em 1e- Cur igitur id jam facit Deus ? certe quia modo mors, modo vita, modo valetudo; Qs aVl n 00 modo infirmitas, modo bellum, modo pax, E modo ferena aura, modo pluvia honori ejus »ovehen- pr agando provehendoque, fine ullo du- . bio e i conducibilior. Dubium autem om- ; g ne tollit ; quod fciam ,' Ugiverfa propter fe- rr qe jem & anetipfum , hoc eft, propter gloriee fuee ma- nifeftationem , opevatum e[fe Dominum. Ma- ondtls b anue nifeftatio autem iíta plena atque perfecta; tunc fiet, cum non iz «nigmate, fed. facie ad g d fcire j H faciem fapientiffimam illam mentem ; ejus& que confíilia dabitur intueri. i quod conti 13. At inquies, culpa mea ftupiditate- que propria mihi evenere plurima, que ylt; f facile fuiffet evitare : culpa mea. pauper j ( fum, culpa mea in morbum incidi.: ]ta j yun 4 fit l.S 5 faqe fit; fed ut verbo unico faciam fati 1 236 ARS SEMPER GAUDENDI bitric id fcias, illam ipfam quoque quam agnofcis culpam, inftrumentum fuiffe. Deo , quo te hoc. bonis tuis exueret, te vero infirmitate hac vem; opprimeret, quam eo tempore tibi judica- támq form verat expedire, fueque glorie promoven- -T - da maxime conducere. Tiatui 14. Atque hinc quidem: pulcherrima efl,| fe(e praxis ratioque aperit, qua tam in ad- 'COHCI verfis, quam in profperis gaudere quis pof- ideo fit folide, fibique gratulari. Arrideant ía- tibi; ne profpera, per me licet ; fed fi vero fo- tier lidoque gaudio vis repleri, arrideant non def adeo, quod ex voto tibi fluant ominia; pla- plicie ttio ceant divitie ; non adeo, quod tibi com- moda; placeat valetudo, non adeo, quod Qttq grata ; placeant dignitates, non adeo , quod oþt'mr clarum te faciant omnibusque confpicuum; ifiem quam quod iítis te bonis aflluere Deo vifüm ihe t fuerit; adeoque te ufus fuerit tamquam in- N ftrumento , quo liberalitatem fuam , divitias- 5, A que demonítraret; te effe; per quem fuam modo ; pulchritudinem, induftriam, mentis aciem, T v mifericordiam, ceterasque- perfectiones: in quoc fua Divinitate latentes quafi excudit , prelo THTSBROSS Titione exprimit, & tandem manifeftam in lucem dat. At t Nam, ut proximo Tra&catu diceba- It epit Prout te mus, Jpfe dixit eg' fa&la funt.. a) Lin ] eloquitur, ita es. OS. r ] 15. Gratulare igitur tibi, non quod ex Q5 u voto- tuo fis id quod es; fed quod Dei ar- í | bitrio Ciit. «) Pfalm. 33. v. 9, TRACTATUS SEXTUS.: 237 DI à bitrio orique fis conformis ; qui quidem ii , qui hoc jam fibi loriofum efle cenfuit, fua- vem, commodam , pulchramque per te, itate h n | j tamquam oris divini fobolem, vocem ef- formare. Et hec fane non vulgaris aut. e ov natura petita gaudendi ratio eft ; Divina herrint eft, füpernaturalis eft; ideoque firma & in- 1 concufla. Ibi enim cum divitiis abundas; üis p ideo tantum gaudes, commode quod fit ant f tibi ; certe paupertas cum inpruerit , muta- ero fo- ta:erit gaudendi ratio, adeoque & mutan- 1 non da eft animi affectio. At vero fi hoc tibi ; ple placuerit; quod pro fua voluntate & arbi- trio vocem, quam voluit, per te Deus cf- ; cortt» , quod formarit; fane tum cum e dignitate quam obtinuifti, in minorem fueris redactus or- »y quod dinem, cum divitiis exutus , cum valetu- j dine tentata conciderit pulchritudo corpo- ovifüm m i ris, gratusque vigor emarcuerit , illico di- ces, Ah ! mutata eft vox Dei * . rudior eft diviti*- modo, demiílior & afperior. Ita. fit, ta- il fuam ; adith men vox ejus eft, Jpfe dixit, & factus (uüm id quod fum. Cerie non minus fiftula, fi j [, P]'ifio ratione predira firj gaudear, in altos fi in- fletur tonos, quam fi in|demiffos; neque ft ) of o in epithalamicos adhibeatur modulos,quam fi in lugubres leffos efformetur. Idem eft rgut os artificis quod applicatur, idem auheli- tus qui infpirat tonum , eumque qui pla- u cuerit , quemque nomini íuo & honori, Dei [id pro bir) 238 ARS SEMPER GAUDENDI ( p pro varia opportunitate locorum & tempo- omni rum, maegis, judicaverit expedire. pra 16. Sic prorfus nobis agendum eft, fi femper gaudere optamus. Non id fpectan- miru abiti dum eft quod fümus, fed per quem; Adeo- que congratulandum nobis etiam in afperis, Qui etiam in duris, etiam in huinilibus, quod quis fimus inftrumentum elorie Dei, hoc eft, fequ trahi per quod voluntatem füam mundo manife- ftat. . Ipitur in omnibus /t zomez Domini quar midi beuedi&tum ex. boc muuc ufque in feculum. a) Nomen Domini, hoc eft fama Dei & gloria mod Dei evulgetur toto prorfus univerfo ; ex Joc gtl Wunc, id eft, ab hoc quo nunc premor j morbo, ab hac qua nunc premor calami- RIN tate, in omnem retro seternitatem. Ah! ny, quanto folatio id fuerit, id fi quis fecum fibi; eltc perpendat, inftrumentum fefe effe, quo gloriam fuam Deus faciat manifeftam :. & lunta 0 1 quamvis modo leniter, modo afpere, modo lete, modo lugubriter, modo clare, modo volu, 1101] obfcure, modo demiffe infler; femper ta- men modulatur, prout gloris füsee decla- Tuat randae maxime fcivit convenire. h( 17. Atque inde mentis noftre quies & turbatur, quod finem hunc, quem fibi pon iD Deus propofüit, non agnofcimus, fed po- tius intervertimus. Podem in opere fpectat Que In, IU Deus gloriam fugm, tu commodum ruu rü &) Pfa.lm.'.ns. y.'z. - DI TRACTATUS SEXTUS. 239 [ernpe tu gloriam tuam, tu dignitatem tuam ; omnia adeo ad proprios, tibique a te ipío mell, 1 prefcriptos fines derivantur. Ergo quid mirum fi turbentur omnia? in alia prorfus pda- N abiris, tu & Deus in diverfa funem trahitis, Quis autem veflitit ei, &g' pacem babuit ? à) afpei $ qui quis vector pacem habuit qui nauclerum non fequitur, aliumque quam ipfe atque alio hoc d manl trahit funem ? certe pacem habiturus es nun- quam, nifi hoc tibi placuerit, quod füummo Jonii Com- Jun. ) machinz totius placuit Mapiftro. modo tuo ftudet, fic tamen, ut non negli- ! ploria rb gat gloriam füam. Utrum tu precferendum judicas? An non bona, fancta, & jufta eft ptemm' Dei voluntas, nifi quando tibi fuerit com- calam moda & jucunda ? aut tu vis Deum velle, » À fibi id honori ut ducat, quod tibi maxime g fecum eft commodum ? Audi AucusTINUM. J o- [ ) qUO luntas IDei eft aliquando ut. [auus fis , aliquam- i do ut cgrotes : fi quando [anus. es, duleis. eft voluntas Dei, quando autem cegrotas, amaras e,m00 7:0n es Te&o corde , quia som vis voluutatem m n zuam ad Dei dirigere voluntatem, fed conmtra. )) Quod fane pror(us eft abfürdum. — San- é&hiflims autem voluntati Dei fi tuam inter- re qlll b ponis, imo & opponis, jam non te finem yem 1 a Deo fibi praeftitutum fed propria nefcio f qua emolumenta fe&ctari, manifeftum eft. ef Illud enim indubitatum. e(t, ultimum,; & yn L^ quo &) job. 9. b). Aug. in Pfal. 35. 240 ARS SEMPER GAUDENDI quo tandem diriguntur omnia , effe mani- olari. micid feftationem glorie Dei. triam. go I II. Tam | tànta — Hinc oflenditur , bene a. Deo peccata per- meliu mitti. fe; u Primo quidem, quia gloriofius Deo a creatura libero avbitrio preedita , libere , dra quam ab alis ueceffitate fibi obediri. pauinä quad ec fi ita prorfus fint, inquies, glo- Ti (cn i riofumque fe in omnibus prebere » tefpon defideret magnus Deus, cur igitur tanta mala orbem hunc occupant? an hoc dire- ii D €&ori omnium poreít effe honorificum? allam morbos, venena, rerum interitus , certe Tléc im mala videntur effe, aut faltem non adeo TE " tüm ij bona, ut quis de iis a. fe invectis ploriari füerinr merito poflit. Neque vero in coleftem patriam ea admittentur, quod íàltem non Qud a ífint bona. Adde ; quis recte adminiftrari ttori f judicet hanc Rempublicam, in qua peffimo Tdis ( cuique ad fummas dignitates, divitiasque Qüsquar pateat via , probis occludatur ? cur illi di- lllfelïUm vires qui divitiis funr. abufuri ; hi egeni, 20, quibus pecunie, virtutis liberalitatisque fu- ii tura effet materia ? Denique íi gloriam lnter T fuam fpectat Deus, fane gloriofum non eft, ri, vi- N pgfiïm imperia equ excuti, peffumda olari; feiquod Vi C'TRACTATUS SEXTUS. 241 [f m olari 5 nifi quis etiam dicere voluerit, ho- micidia , adulteria ; blafphemias, idolola- triam, veneficia, atque his pejora, ad glo- riam illius .conducere ; qui nullo negotio tanta fcelera poterat evitare. Id fi ita fit, Af r-am Jj« melius certe eft peccata effe, quam non ef- Íe; atque adeo non peccat, qui peccat; fa- TET / , hjerty cit enim id, quod efle melius eft. 19. Multa hic fimul congeruntur, quae paulatim | enodabimus. Ultimum. nunc; quodque divine providentie ofores maxi- )S, g] me femper urgent, jam aggredior. Erut rebere refponfio fit manifeftior, illud jam moneo; yr tanfa longe aliam effe queftionem , meliusne fit; y d- in rerum natura effe fcelera, aut non eflfe; i? aliam vero , meliusne fit permitti fcelera, 5 catt nec impediri,an neutiquam permitti. Cer- of Edeo tum id efít , melius fore univerfo, fi nulla ; glorit fuerint omnino peccata, nec quidquam, cojel quod aternge legi obftrepat ; at vero id lrem 0Ul etiam certum effe ajo, melius zterno legis- mmllh'äfl latori fuiffe, peccata permittere, nec omni« , p modis. caviffe , ne legi fus contravenire i quisquam jvitt l, poffet. Hoc quidem fic fiet.ma'-,- ul nifeftum. 20. Primo enim, ad gloriam Dei con« l CUQm) j ducibilius fuiffe ajo, creaturam aliquam * pjori inter corporeas (puta hominem) produce- ] non N re, quz libero praedita arbitrio poffet age- bedire " n Ie; quod pra;cipit?r,vel non agére, o 0i " Ü -' Deo; 242 . ARS SEMPER GAUDENDI Deo, aut fi vellet, imperia detrectare : ac pro- fpet 4nde quz peccare fi vellet, poffet ; poflet ni- -hilominus etiam non peccare. Hoc fi pianum [put fecero, etiam gloriofius effe Deo peccata per- amnitti , fiet illico :manifeftum. ]am vero; mulrg füo non id ex eo probo capite, quod longe fponi optabilius fit homini ipfi, libero praditum comi effe arbitrio, ac proinde peccare pofle, xuam fi omnis peccandi facultas ei pror(us pianr publi fuiffet adempra. Benefaciendi namque ne- lici «effitas, & male agere non poffe, ut füm- 160 znum, feliciorem fortaffe feciffet hominem; aimeliorem aurem .nullo modo , nec vero fonp T. r «tiam meriti alicujus laudisque capacem. Vatent JNulla enim laus ex eo promanat opere, dlie quod. neceífitas exprimit : neque quidquam $u1 -honoris premiive meretur Sol, quantum-. t xumque magnis, quos exhaurit quotidie; lente laboribus ; quia quod agit, fic agit; ut id pis non apere minime poffit. Itaque nihil la- (iving -boribus illis. debetur : non enim tam apit f deb quam agitur. Laude vero tantum dignus li (p() eft is, Qui potuit zrausgvedi €g gom eff trauss Qent- greffus, facere mala & mon fecit. | Quis eft bic * (s d €9 laudabimus eum * fecit. enim maralilia. in $ vita [ua : à) ut apud omnes in. comperto WS It eft. Melius itaque homini eft poffe pecs care ; at quam tantummodo peccare non pof- kfeí fe. Verum, cum jam non quid homini n Dem fit ongí [ elius fit, fed quidPeo ipfi. glxogrioü.u—s p Lc) Eccl. 31. NDI 'TRACTATUS SEXTUS. 243 t fpe&em , hanc in alium locum differo di- pollz fput ationem. Iftud jam agendum eft. fi n ii. Nemo certe id mihi negaverit, catàpe multo gloriofius effe, principem obfequio am veny fuo libero homines habere addictos , qui d ln fponte fua, principique placendi ftudio eum oradim comitentur, ejus imperia nutusque exci- re pol piant, quam fi non nifi mancipiis ftipatus in l pror(us publicum prodeat, iisque adhuc ferro col- T que n ligatis, ne fi principis latera nolint claude- ut für- re, obíequium tamen debitum detrectare yminetl non poflint. Atqui m.ncipia ; qua fuos nu- ec VerO tus, non voluntate; fed neceffitate obfer- apacem. varent, habebar Deus infinita ; omnes vi- Sic fàne ; opetey delicet ratione carentes creaturas. Sol, Luna, coelorum terreque orbes Paczunt yidqqun quamum- verbum ejus, fateor, fed neceffitate compel- lente faciunt. Ab ejusmodi ergo manci- qu()lidi?; glt ) [ piis fatis fuperque profpe&tum cum eflet li diving aule, an non id etiam majeftati tan- nih m dj t€ debebatur, ut eos haberet fübditos, qui m dgp fibi fponte fua voluntarie fe fuaque fubji- j [ !f(lllï- cerent ? Íta plane. uod fi id eft, jam "d A certe eft evidens, honeítius longe Deo fu- m iffe , angelos hominesque creari libero pror- fus preditos arbitrio , quique fe Deo füb- of p* dere fi vellent, poffent, poffent etiam nol- port pU le fe fübdere: horum enim obfequium li- berum cum fit, longe ei, cui preeftatur ; € " m ['IOHUS H honeftius, quam quod aï) invito per vi Á aut Fi 244 ARS SEMPER GAUDENDI aut etiam neceífirate a ratione carentibus 1 X creaturis exprimitur. türon lr 22. Alterum eft, quod preclare urget AucusrINus his verbis. uibus autem vi- Tatur detur , fic bominem fieri debuiffe ,ut peccave uol- frme : let , aon .eis difpliceat jftc effe fa&hum ,. ut o TeCle Jolfét. peccare , fi- nollet. INumquid enim fi me- tum ; jor eJJct, qui wom po[[et peccave, ideo mon be- &Urum ze fatius efe, qui po[fet & mou peccave ?. ,4ut effe ? vero u[que adeo defipiendum efl , ut. bomo vi- fs i deat melius aliquid fievi debuife , €9. boc Deum . QUe f vidiffe uom putet * aut putet vidiffe, & .boc 1 vil Deum faceve noluiffe : aut vluiffe quidem , fed Jtomp sninime potuife ? JAvertat. boc. Deus a cordi- & fern us piorum. 2) Expendenda hic vero funt duf €a AUGUSTINI verba: Qui po[fct €g mon pec- teram c€ave. Si enim fic creatus homo effet ,-ut folidi non poffet non peccare, procul dubio pec- empib cata commifla non homini, fed hominis conditori verterentur vitio & dedecori. d. n lferitue Jam vero ab eo perpetrantur, qui cum [ CH 1 peccat, poffit € monm peccave : id fane non M ex Dei mente fit, fed ex perverfirate ejus, d x qui licet male, libere ramen pro füo pec- Omine: cat arbitrio. Talem vero condi hominem QUi p« melius erat, quia Deo gloriofius talem fibi Tre obíequi, qui excutere qua poffet , non in- D vitus accipit imperia; & libens paret. NUS,() æqll((l'e 1 23. Ta-. Tij g - 9) D. Aug. l. 2. contra adverfarium legis. c. 14. p P NDI "TRACTATUS SEXTUS. 24f arent 23. Tamen demus id fíane, melius fu- turum homini, peccare fi non poffet ; an ire Ym iccirco melius eft illico, non effe in rerum Qutem t ratura hominem, peccare qui poffet ? Sit . tcare - f:ne aurum argento praftanrius $) an hinc TL recte concludes tu, melius fore, fi argen- jim r tum non effet ? an non conducibilius eft & ) 00 U aurum effe, & argentum nature non de- ? A effe ? aut quia argento aurum eft pretio- lotmo t« fius, idcirco argentum credis aurum quo- v Dun que fieri debuiffe? Id fane non dixeris, ni-- , g fi valde abs re. Nam hoc fi dederis, in dem;/ffl promptu eft, quod reponam ; dicam enim; ( Cordie & ferrum , argento vilius, in auri maffas debuiffe conformari * L 1o fünt neque minus vere terram omnem, aquas, aéremque, non nifi o p e[ïet ) a folidum auri corpus effe debuiffe, quia his ubio p omnibus melius eft aurum. — Quis vero id | homiii dicet, nifi cui natura ipía exofà eft, quique dedic interirüm optat orbis univerfi ? Aliud igi- tur eft afferere , aurum preftare argento; u a fing 19 & illud hoc effe melius, aliud vero, melius effe argentum non effe. Aliud' quoque eft "T fuo j* hominem faltem aliquem meliorem fore; hon/d qui peccare cum. poflit, poffit etiam non peccare.. " 24. AÁcute rem hanc urget AuGUSTI- j mon. lr NUS, obtrectatoribusque occludit os. Cum T eequare volugt genera bouorum , inquit ; tume- vum wiguust; eg dmmoderate augendo umum m 3 genus. fs ol 246 ARS. SEMPER. GAUDENDI genus, alterum tollunt. uis emim boc audi- ínan vet , fi diceret, quoniam excellentior eff. fenfus iO. vid udi,quam audieudi , quatuor e[fent oculi , g dam auves mon e[Jeut ? lta [i excellentior ef crea- p fuva u JDeo [ubditur - - - - quis ve&e. imtelli- 4 Ang« gens icat , talis. effe et ifla, qualis illa: mec vi- guati deat [e mibil aliud. diceve, quam non effet ifla, tione Jed. [olum effet. illa ? 4) Preclare hec, ut fo- let, AucusTINUs. Enimvero, ut. nobiliffi- polfn lünto mum corporis membrum oculis fit auri- füt; Q busque longe excellentius, quis tamen re- atb &e dixerit, non' melius effe corpori ab au- enegz ribus fimul & ab oculis, quam fi fine illis, Tif quatuor oculos circumferret ? nam fi hoc Vátiet urges ; urgebo & ego, omnia corporis membra adeoque corpus totum, quantum D 'Muürï eft, non nifi oculum effe debuiffe; quod tollaf nimis profecto eft abfonum : cum id íàtis Áug conítet, humani corporis admirandum ar- fetvi tificium, ex tanta membrorum diverfitate Cata | & mutua conjunctione exiftere, Tat aj 25. Neque vero de magno mundo ali- fibi a ter, quam de microcofmo philofophandum tium efl. Certe tanta creaturarum varietas (ar- Wt D tificis induftriam , artem, majeftatemque maxime commendar. Hec vero inter ce- ngm ) t teras praeftantiffima eft diverfitas, quod tam "iffifa varia, modisque tam variis , divinitati a Uidmïia creaturis praeftentur obíequia. Ab inani- k f matig | ; 4) D. Au. l. 1t. de Gen, ad lit, c. 3. r Vi " TRACTATUS SEXTUS. 247 hot a. inatis enim & ratione carentibus neceffa- d [ rio ; a demonibus & füpplicio zterno TA damnatis , quafi a reluctantibus mancipiis as per vim coactionemque dum fervitur ; ab ]c ia Angelis felicibusque animabus; utpore in :f d oratia confirmatis voluntaria quidem agni- dþ if!d, tione adoratur , fic tamen, ut. peccare non c uf offint: ab homine denique in terris con- nobill ftituto , ejus imperia legesque fic obfervan- t a tur, ut ea nihilominus libero undequaque nen Ie arbitrio poffit excutere; obedientiamque j db al denegare. An non hec praclara fane ; glo- bi defervientium eft ?e illis riofaque magno Deo fi fi hoc varietas! an non ea majeítatis eft evidens tporis iluftrisque commendatio? 26. uod fi ita eft, varieratem hanc ne quamum e qui tollat , numerumque ne minuat, ut recte n id f AucusriNUs, dum genus alterum fibi de- ».ndum [ fervientium auget.; neceffe fane fuit, pec- nl cata permittere: ne dum libero vim infe- rat arbitrio, & naruram muret; & gloriam sudod fibi adimat, quarg ei dat libere defervien- Quamobrem hd tium fpecies & multitudo. nies ! j« ut D. DvoNisir verbis utar, vamum fermo- approbamus , qui (ht nem pluvimorum uequaquam ajuit , divinam: providentia m no$ vel imvitos a. j i* Nam non eft pvo- o ti virtutem debere. impelleve. videntie , tatuvam violave. Quamobrem , tan- jvinid ce cu ( Ap n quam providentia, que matuv J'. $que 'cC0fi- J u pre ditis ut libeve fe Ti 1/0- järvatrix fit . libero inot 4 248 ARS SEMPER GAUDENDI moventibus, eg. unive T fis ac fingulis modo quos dam vuiverfo ac cuili Pet proprio, profpicit (in quantum eorum, quil us providetur , natura ca« pit) univerfee atque omimigena providentie be- D veficia , que cuique pro captu [uo. dantuv ; a) (uia ita ille. 27..Àt of fite que hinc ad fecundam propo- / veritatis demonftr ationem gradum fa. 'cimus. Nam preeterquam, quod glorio- 1ius Deo fit creaturas efle, peccare quae pof- fent lon ; uti evidenter oftendimus ; iftud adhuc 28.M ge profe&o oloriofius, quod quemlibet rio, f h ominem íüe relin quens nature & arbi- poffe ] trio, &v ero etiam peccata fceleraque fic Tem Q quafi tacit US permittens, iis ipfis tamen gmqu fuima dexter itate utatur glorize (üse ftu- Ynvert diofus Deus, * ut preftirutum fibi fcopum üt Qu affequatur, ma Jorem videli cet plorie fuze, Tu efl nominisque manifeftatione m. Sic nempe cum f fuümma navicularig artis eft, no n quod na- Ti [ vis gubernator ventos pro fuo libitu com- f v ponat, feptentrionalemque meridionali mu- Tiotem tet prout res fert & neceffitas ; hoc enim e Qf non elt nauclerum apere * fed ventis uti, gloria prout indito fibi feruntur i mpetu , velaque: Wiütat velificationi obtendere, fic ut adverío etiam. vento curíüm fibi pÀ &ec demum naucl preacftitutum promoveat, ! frinps eri loria eft, qua tota in artis. fue r E Decar eonfiftit, mgnife tione exercitioquf::: Rütura T. 9. IV' ) .D. Dyon. I. de Div. nom. c. 4. NDI TRACTATUS SEXTUS. 249 Id ia a & 1V. TT Àntie h Deinde gloriofiur eft. Deo , peccata permittï; Wif ; i quia per ea ipfa gloviam [uam amplificat y. offendendo mimirum longe plures. pevfectiones: | prope fuas , quam fi peccata mulla fuiffeut idum f aut e]jä potuiffeat.. | glori. Agnus fefe hic mihi aperit dicendi ue p* 28.'M dadhüt campus. Strin;enda tamen erit ora- emlibet tio,.ne diffluat. Verum id quidem eft,. X arbi- poíffe Deum , ut rerum omnium condito- rem & arbitrum ,. nature legem ponere; que fic ; t eamque infledtere , innovare, atque etiam. ( Q invertere. Ignis ut madefaciat, caloreque: [copun ut aqua ab(ümat omnia, hoc vero in ejus ma- rice futy nu eft, fateor. At illud etiam video, quod. cum fümma Dei ut creatoris laus fit, om- C nemmp: nia condidiffe prout. funt , diverfitatemque quod Dh tam variam rebus induxiffe ; certe non mi- Y (Un- norem effe laudem, ea confervare , que re- onali m &te facta fünt ; füummam vero artem effe hoc eiit gloriamque Directoris Dei, natura non im- entis D) iutata aur refracta recte debiteque uti. ,vl 29. Fateor itaque nihil obftitiffe, quo rfo &i | omord minus hominem crearet Deus, qui prorfus | peccare non poffet. — Verum tum non. hanc ? qoii naturam humanam condidiffet , non hac; in- ratit libertate quam , arbitrii; qua nunc pollet g 5 o pree | 250 ARS SEMPER GAUDENDI l viff preditam. Et tamen lianc effe voluit ; hanc : qua certe condidit; & quidem quod hanc rati- T0 ( onibus fuis, hoc eft , glori& , prout modo D7 oftenfüm eft, judicaverit expedire. Libe- ram ergo naturam humanam confervet ne- nef ceffe eft, ne penitudine quafi du&tus, cre- pen ationis prima videatur opera retraclare. Tüar At vero , id etiam ei,qui füumme bonus eft, tem tüm incumbit, mala cum [int peccata , ita ho- minis actiones inftruere , ut, licet poflit, ta- Den men libere non peccet ; aut fi peccat libe- pui re quidem fed male, malis ipfis bene uti. prat 3o. En modo, ut utrumque praeftite- [ümn rit fapiens & mifericors Deus. In&rmita- Ym tem nature, prafertim jam corrupte, ex- obtrg hortationibus internisque afflatibus firmat; 1I minis propofitis, conícientieque ftimulis p« audaciam comprimit , & deterret a fcelerej pot Yiden premiis longe maximis ad obfequium fibi preftandum allicir; interiores etiam pra- fia[ Ti tias, quae füpra naturam cum fünt, natu- fis im r& tamen zgritudini medentur, fümma li- ftiti beralitate omnibus fingulisque diftribuir, & & ( peractis omnibus, relizquit. bominem in maz tlotig zu confilü fui,a) ut agat prout vulr, recte lt dif an perperam, id quidem in manu ejus eft. ^l ( 31. Verum cum in tertio, quem ex« r pofui, fapientie füe volumine, condirioua- þ) u/l( ogno- li?ï?l, inquamx z Scfentia, illud certo c Tif Í viffet; BL -?) Eccl. 1. Tra&. 4. & 5. ) Jl VTRACTATUS SEXTUS. g viffet, hominem, /fi z manu confilii fui velin- THIS jnc n queretur , peíffima initurum confilia; & ve- ro etiam in fecundo , Stieztia nempe 7jfi- Qüt m . Ti orij, nequidquam homini tot praftita | be- neficia;, nequidquam tor gratias fuiffe im- rVet D lu, d penías videret : quin etiam fcelera per füum- tracrs mam impudentiam, effreenemque liberta- )nus d tem peracta & perpetrata jam afpiceret; tum vero omnes Divinze Mentis contraxit ia o nervos (fit verbo venia) ut ea ipía fcelera jlfit, t at lib per (ümmam injuriam contra f& commiffa, e üti preter rebellantis nature opinionem, in füummam fíui nominis cederent eítimatio- vellitee nem & gloriam. Qraite- ( W 32. Rideo itaque Divinz Providentice obtrectantium cavillos & dicteria, quafi - frmit flimul peccata quod permittantur; Deo vitio verti poífit ; cum nusquam. magis Divinz Pro- ; fodi videntie ratio & fibi conflet, & vero.etiam rum fiat manifefta, quam cum per füummum ne- am D* fas impetita Dei gloria ab ipfis, quibus im- t Büm' um Á petitur, fceleribus fumpferit incrementa. Hec artis fümma eft, hec fümma glorie Tibuls glorie fus per contraria velificari. Nam i ut diferte vereque Auguftinus : — /Voz. enim JDeus omnipotens ( quod etiam iufideles fatentur, j ejl]s l vevum . cui [umma poteflas) cum [umme . bouug gem fíit , ullo imodo . fiuevet mali effà. aliquid im. ope- d vibus fuis, mifi u[que adeo e[Jet. omnipoteus. eg j cognü' bonus, ut bene facevet etiam de malo. a) l 4) D. Al;g. Enchir. c. 10. & 11. 3 3.» Om- » 252 ARS SEMPER. GAUDENDI ] fere 33. Omnipotens cum effet , quid ni' , peccatis potuiffer intercedere, eaque pr&- Un cidere ? quid ni preftare poffet, peccare homo ut minime poffet ? Verum hoc non Cata erat Providentie, quam recte, ut vidimus, jell D. Dyonifius vocat ANature cujusque confar- cl tisfa vatricem. — Libertatem hanc, quam obtinet homo;ut peccare poffit; tollere, non eft na- TI1 turam gubernare,; fed deflruere : naturam efl vero deflruere , omnipotentie id quidem COm opus eft, non Providentie. Videte nunc tüm igitur Providentiam Omnipotentis Dei, Sipia qui quod deítruendum non effe recte T 1 ft:tuit, Íítatuit id effe re&te ordinandum. Dà h Cum enim perverfas hominum mentes pv voluntatesque quafi ventos adverfos cer- biliy * neret contra fe infürpgere 9 ut peritiffi- flim, mus QGubernator, nature cum ílatuiflet lánto nullam inferre vim, vela obliquat, proram &tmij obtorquet ; hoc eft; omnia Divine Sapien-. tür Ine tie fuce decreta fic ordinat, fle&tit & infle- Khta €&tit, ut ea ipía rebellantis naturz perverfi- l g, tas, glorie füe promovend&a proríus in- l Der ferviat. Etfic, ut recte Auguflinus, Pyo- ptan pterea Divine | Providentie ifla difpofitio tri- To T Puenda efl 5 m quia peccatores facit, fed quia llCl[, ( ibía ordimat , cum peccavevimt. à) Ordinat locens igitur, quc' permittit peccata Deus. — Ve- Onpe . rum quem in finem ordinat ? certe ad 4 g oftenfionem gloriz fue, & quod mapis mi- rere, ) €) D. Aug. Pf. 7. (DI "TRACTATUS SEXTUS. 253 rere, ad majus etiam peccatorum bonum, qui i lue præ- Utrumque fic expedio. 34. Primo namque; fimul. atque pec- pEL'CHH hoc nui cata vifà funt exfurgere, quibus Divina Ma- jeftas nimium quantum erat irritanda, illi- aidimis ? (l co Dei mifericordia excitata eft, tum ad fa- obtin tisfaciendum ]uftitiee fecundum omnem ju- T ris rigorem , quod procul dubio irrirara Ma- Vaturarm jeftas exigebat ; tum etiam ad parandam commodiífimam humano generi per pecca- guidem : D tum lapfo medicinam. . Cum vero omnibus : Dei Sapientie fue evolutis libris commodio- rede rem modum non inveniret, quam fi Filius Dei homo fieret , Incarnatio ipía tandem ,Udum- mentes previfo peccato decreta eft, prout proba- bilior Theologorum fert fententia ; Sancti- y « d eii ffima Virgo decernitur furura Mater ; & ut tanto Filio foret digna ; ab originali labe Qu jroram eximitur : flatuitur mors Chrifti, exhiben- tur merita morientis Dei, expenditur obe- Sapien- dientia, per quam factus ef? obediens u[que gite ad mortem , mortem autein crucis ; a) Chri- ene fti merita, fatisfaciendo peccato oblata ac- yfüs i* ls,PW' ceprantur ab irato Deo : moritur ergo Ho- mo Deus, feque holocaufti inftar torum fub- 9j j lt jii jicit, offert atque immo!at in ara crucis in« D nocens victima . atque hoc paécto major Ordit qint um facta longe ad gloriam Dei per peccat m eft acceffio, quam Ííi nunquam pe ccaffet erte ^ teme« gpis f &) aci Phil. 2. v. 8. p 54 ARS SEMPER GAUDENDI temerarius Adam. Tllud enim certum' eft fecit majoris meriti, gratiofioremque apud De- pti; um Patrem fuiffe folum illum a&um ulti- tuifl mum & unicum, quo fefe illi fübjecit mio- UH riens Chriftus , quam omnia omnium ho- minuüm Angelorumque tota cternitate fu- hom tura obfequia , fimul fumpta & in unicam fem eontracta actionem. Neque rurfüs omnia j omnium hominum fcelera tantam injuriam dure, Deo Patri inferre potuerunt, quantum glo- tüm rie is unicus pro peccato morientis Chri- trio fti actus offenfo Deo attulit. En ut per ponul injurias, füam gloriam Deus non repararit pofft modo, fed & auxerit. JNeque tamen id- lvl circo dicas benefeciffe Adamum peccando: p prevaricator fuit, & rebellis: fed felicita- mand tis noftre fuit, in talem Deum quod inci- pem . derit, qui ut rzclariffime Auguflinus , zoz Tàm à » . ! Á finevet. effé m aliquid , mifi ufgque. adeo effit omiipo'ens g. bonus, ut [civet bene faceve etiam vitdic de male. 4) —|Neque vulnus ideo malum e(: omm fe definit , quod in peritum medicum le- J Y fus inciderit, facilemque medicinam. dem 35 Deinde i gloria Dei in eo pofita Decear M eft, ut. perfectiones füas mundo manife- ii r ftet; nihil enim aliud eft gloria, quam cla- ferip? rà cum laude notitia; ut recte cum Philo- it puo fopho D. 'Thomas ; certe. preclariffimas Quod. pe;*fe&iOnes attributaque celeberrima Deus fecit Flel'eri 4) Aug. fup. hi "TRACTATUS SEXTUS. $$ tüm d fecit manifefta, occafione ex peccatis fum- d D pra, qua tamen fi homo peccare non po- um dl tuiffer, aut numquam fi peccaffet ; mündo &CIE I commendare minime poruiffet. 36. Primo enim mandata ferendo , & um ht Itare fj hominibus dicendo jus, oftendit Lepislato- rem fummum effe fe , penes quem omne unicit ; Oi jus; omne imperium ; & cui fas fit man- njuriam dare, ftatuere, prohibere; aut etiam lici- tum facere & permittere cuncta pro arbi- im gl trio. ; Chr- Certe Legislatoris pàrtes apere non otuiffer, fi non is fuiffet homo;, parere qui ur p pararit poffet & non parere, atque adeo peccaré fi veller, poffet, & fi nollet; poffet etiam non yn - ao* peccare. use enim leges ferri, aut que& mandata dari poffünt faxo & lapidi, fi le- hii od Id gem ftri&e accipias, & non per metapl?o- ram aut accomodationem ? qus; tij 37. Secundo Juftitium Deus oftendit ; ul i vindicativam quidem, cum nocentes punit; m di Commutativam autem, cum bene merentis m * bus pramia elargitur. At vero , quid tan- jcum 4 dem puniendum erit, ubi nemo poterit jl iU peccare aut legem infringere ? & que pree- 'pogra mia erunt danda, ubi ea mereri nemo po- ) male g terit ? aut quomodo quis merebitur , ubi 1 ira productus eft; ur non poffit non. agere; m phi quod vulr Deus ? An Solem quidquam ;lzrifümö mereri jure quis dixerit ? H f g;g.' Twm - 2;6 — ARS SEMPER GAUD-'ENDI 38. Tertio ut ftrictim multa dicam; infinitam .oftendit Longanimitatem & Pa- tientiam toties offenfus Deus, cum non il. Mil lico rebellem hominem caftigat & perimit; Man(uetudinem , cum eum fceleris com- miíli admonet , & ad reconciliationem in- | n eundam etiam invirat ; Mifericordiam, cum ' l toties tamque liberaliter fcelus fatenti igno- fcit ; Amorem infinitum, cum inimicos * etiam, fibique tam injurios ultro comple- &irur: fic ut longe amabiliorem humano etiam bonin generi fe preeftiterit, poftquam ab eo tam pudendis modis eft offenfus. Hac omnia, | Quine tam Divina tamen, Deoque tam gloriofa | BU/T/! attributa, in ipfa Divinitate latere debuit- | m p fent, nifi peccata hominum, ea ipfis etiam & fin feciffent. peccatoribus manifefta. 'Taceo lt nunc Paffionis Dominice emolumenta lon- , Bepet maxima , gratiarum augmentum , imo b & ipfius Beatitudinis, quae multo jam ma» lm lidem jor erit, multo excellentior, multo etiam Chriflo gloriofior, quam Ífi peccata num- i eff quam fuiffent, aut Chriftus non propter f peccata, fed ad gloriam celeftem homini | A0 vif promerendam, Adamo non peccante, (quod * Nequw liet " quidam facturum fentiunt. "Theologi ) car- nis noftre morralitatem induiffet. Ecce; | Ht dj Itl e ;ut Sapiens Deus per ipíà peccata ploriam fuam. extenderit , & bene fciverit facere früm J etiam ex màlo, malum bene permittens; E Chgrit -quod.recte noverat ordinare. D $ V. | Di TRACTATUS SEXTUS. 255 Qicity L & unie .V. nonl Oi Meliur eft. peccata a. Deo ;permz'ttä » quiá. I Corh Deuj üs utztur etiam ad bonum $9 utilita- nem i« tem bominum, que fuimna Dei avs eft «g. glovia. (m, du ti g Dimioi Uid, quod Deus peccata f'celeraque;- »(3 quod fecundo loco dicendum erat; onple etiam ad majus hominum detorquere novit TR bonum, ut recte Divus afferit. Dionyfius? 20 tafl Quin etiam iis qui mali evaferunt , ad ipforum jmnid aut aliorum. privatam vel. communem utilita- ;lorioüx *em Providentia benigue utitur. a) Ita ille, deballe & fane rectiffime. Certe plurimis ad ían- jg étitatis augmentum, peccaffe profuit. Ex Ti perpetrato enim fcelere; maximo Dei do- onta lo no, majorem concipiunt fragilitatis fuae no- m; j titiam, impotentie agnitionem ; majorem m m tandem fübmiffionem mentis; nimium ante Jto efitl Ruríus, teneriori hac effere & fuperbz. at nuf* feruntur amore erga Deum , cujus beniguif- y pj fima vifcera mifericordiamque fünt experti. ' Jori Neque vero dubitandum eít, quin lapfus ji) (quü licer graviffimus negantis Petri, & Magda- lo p lene diflolui mores majoris fuerint fan- ] n &itatis exordia, amorisque erga tam beni- ; g num Dominum incitamenta ; cujus ergà ra rt fig Íe charitatem tam eximiam, tamque fup mnite id 4) D. Dion. füp. P 256 ARS SEMPER GAUDENDI id,quod fperari poterat, excellentem nun- lera quam , nifi peccaffent, fuerant experturi. Et otb hzc quidem & alia multirudine infinita, per Cet peccatum, homini fcelerum poenitenti ; pro- Cani curat Deus. nib 40. Át vero Íi prafracte iis inhereat alia peccator ; neque refipifcat ; tum vero Ju- phi, ftitize oftenrandz erit mareries, vel fuppli- fl ciis devotus eeternis , vel etiam in hoc mun- LU do juítitie exempla mortalibus daturus, fi Ft fummo fic vifüum fuerit Legislatori. rumq fic providentie omnia bene dirigentis or- dul z dinem peccator non effugiet, femper futu- flon rus mortalibus terror, ut fuppliciis refipi- ltqi fcat alienis, ne in manus Judicis & vindi- fum cis incidant, quem Legislatorem non fint CUür reveriti & contempferint. übi | 41. Denique profpiciens Deus, quod tyru nec bon.tate, quam hominibus praftat, nec f fuüppliciis etiam alienis permovenda foret T0s prefracta multorum hominum malitia & Cllpl impudentia, mira fane induftria & confilio tull prorfus Divino, ea ipfa utitur, ut, quod invy ipfis nocet ad fupplicium, aliis falrem pro- fiem fit ad virtutis fanctitatisque eximium incre- Qüi mentum, Infinitam enim fübminiftrant : €onti bonis juftisque virtutum exercendarum fe- $j getem malevolorum fícelera , quarum fine ïlllHu. malitia aliena, nulla aut tenuis admodum fuiffet copia. Resin confeffo eft. — Si íce- &te fhàyir lera p i TRACTATUS SEXTU'S. | zvyp em f« lera non permififfer Deus , qui tandem in rturi d orbe fuiffent tyranni ? admodum nullus. jitàs p Certe jam. innumeris Ecclefia triumphans Ts p caruiffet Martyrum preclariffimorum agmi- nibus, quorum fanguis & vulnera nihil jnhere aliud fünt, quam Ecclefiz trophea & trium- veo ]. phi. Quid, quod fi defint fcelera , ne Chri« | pj o quidem mors unquam fuiffet illata; oc mut triumphorum omnium bafis & origo ? ii Í 42. En ut in omnibus gloriae fuüz,füo- !l rumque utilirati promovenda invipilet in- nti Ol« dufítrius Deus! Perveríitatem peccatorum r füti- non vult, execratur quin imo & deteftatur. rdipi- At cum obtigerinr, illis utitur, & in bo« j d- num alterius dirigit, quod ab altero pec- «atur. qon f Ubi nunc forent merita Stephani; ubi palme Laurentii, ubi infinitorum Mar- U5, qïJOd tyrum coronze, fi non fint perfidi ludei; ,æüata L fi Nerones, Diocletianos, aliosque Darba- od fot ros tyrannos non ferat effera imperandi malti o cupidiras ? Ubi Virginum conítantia, fi & nl nulla fit perditorum hominum libido? Ubi inviéta infinitorum hominum patientia ; fi | U qll()ü i nemo injurius ,.qui eam exerceat, nullus; j qui calumniam ingerat , nullus, qui famam jurm ynn l «t contra fas attrectet ; nullus, qui bona inju- ftus invadat, nullus, qui citra jus imperet, danm * "m nullus, qui faftuofe nimium dominetur ? Certe praciía eft ipfinita virtuti materiess admodü , gt maximaque Deo gloria fübtrahitur , quam jj 2 Y ex ". 258 ARS SEMPER GAUDENDI . | ex virtutum heroicarum actibus, a füis cli- &n entibus per tot faítidia generofe exercitis; W T confequetur, dum ejus obíequio tanta con- nem ftantia inhazretur. füp 43. Fatere tandem o homo quisquis e5) — PL quique de re&da Dei Providentia finiftri tür . uid fufpicabare, nullam te querimoniis tuis rationem poffe obtendere: neque quid- gna quam tibi ftomachum movere poffe — eo- orbe rum,quz male toto paífim geruntur orbe; pei ne peccata quidem maxima permitti ,. do- & ( lere debere te ; fruftraque effe, honorem Jatie injuriamve Dei dolori ruo quod preten- cude das. Nam ut dilucide fapienterque D. Au- n guítinus, Deus naturas creat bonitate , €$ vo- prorf duntates. ovdinat poteflate ; ut i eis nulla fit, lem que ab ipfo mom [it ; im voluntatibus autem modi zulla boua fit, cui non prafit ; mulla mala fit , li qua beue uti non poffit..aà) 1mo; fi Augufti- modo no quidquam licet ad Cümql ur modo oftenfüm -eft. Jicere ; femper uratut, tb i 44- Quod fi igitur peccato peccatori- lü N busque fuccenfeas Divini honoris du&tus lmpe zelo, recte id quidem ; facis id, quod ràá- Tiani tio Deique offenfi amor jure exigit. — Ve- &tj rum ne turberis animo; neque te honoris SOXESAISeRN lOper Divini magis cupidum prafta, quam Deus Thodg ipfe fit; honoris füi tamen nimium quan- 1 qut tum appetens. - Patitur ille fcelera, patere Pt J &) D. Aug. 1. 8f de Gen. äd litt. €, 23. ) ^ ii ! : '?'I'RA.CT'A'[;US— .SEXTUS. 259 j füsi & tu: fi non vindicat, differt vindictam, yerdi ut manfuetudine . peccatores ad peenicudi- ftà O nem alliciat, aut ut caíti O cet luculentius.' De fuppliciis follicitus ne fis, Aibi vinditfa, Squis €8 ego vetribuam : ia de fe; & pro fe loqui- - [rmtt tur Deus ipfe. 4) - : it Deus. Ma- rimoris 45. Interim age; prout ag H j gii gna cum tranqui llitate univerfa, qua toto orbe committuntur, fcelera confpicit, fem- [p w r orx; per immotus; femper quietus. Impedire i, d* ea conatur ; fi hoc non affequitur, fcelera norenm patiencer fert : femper enim; urcumque res taetell- ceciderit, peccet homo an non peccet, videt D. Au- id rationibus fuis obeffe minime poffe. Ita g prorfus tibi agendum eft. Ut quid enim te modo blasphemie in Deum conjecte, aila [h j autal modo furta, modo rapine, modo extorta lucra, modo falfimonia, modo. homicidia; qii h g modo adulteria; modo libidines, & quse- cumque demum commiffa tantopere per- y utit) turbant fcelera ? quid ex perturbatione il- la percipis vel rei vel fpet ? Qüod fi ea yeccatü impedire & corrigere in manu tua eft; age : dub inanum appone; fed citra tumultum, citra qui l animi perturbationem, ut quid enim tan- ).1[' fi fceleri, quod deteftaris; ; o J topere anperis; uod modum ponere tibi in promptu eft? " fi autem ea vel tollere omnino, vel ne (er- mm 48j 1j Paw' pant lqngius, impedire i;n. te nqn eft ; íci 3 ea 8) ad Rorh. 13» ^ 260 ARS SEMPER GAUDENDI ea omnia a Deo permitti ad glorie füae hi manifeftationem ; nihil queaterequiri, quam p ut & tranquillus vide as, cauf & emendare qua non poffis , feras, quia fert Deus. Omnia [ fuis curfibus moveantur d tüe fiant. s & prout fiunt, po 46. Át vero, inquies, malo meo ma- — gcn lus eft ille, fceleratus eft meo impendio, Ycfe. mea res apitur fief ; male cum fic agitur; malo meo injuítu S eft judex , malo meo calum- Ton . nia impinpitur. Ain vero vir bone ? hoc tiden d te urit ? en ut tandem propria confeffione Ti convinceris, non honoris divini zelo con- proyi tra fcelera te a gi; fed proprii commodi ap- petentia, Ea enim permitrebat Deus, ut mgla Ws exercereris ut, ut magna tibi íefe offerret patientiz materia, riam cederert. qua quidem in füam glo- Ubi nunc divinus honor, cui tantopere ftudebas ? ubi animi fubmiffio, u51 rerum terrenarum contemptus, alieeque Virtutes, quibus excirandis aliena malitia anfam dabat ; ideoque a Deo, magno fàne delectu fuer at permiffa ? "Tibi certe pec- cavit ille; cujus fcelera deteftaris, hoc. eít tuo commodo, tuo bono, quantumvis fce- leftus fuerit malo füo. Aut forte vis, ho- mini liberum eripi arbi trium , libertatem-. que adimi, in te Peccare ut non poffit? id certe Deus, ne hon oris quidem proprii de- fendendi caufà facir Quid ergo tibi pra- ftari DI TRACTATUS SEXTUS. 261 ie fit ftari etiam pra Deo vis ? quid tibi arro- i qua as ? aut fi nil arrogas , quid conquereris ftqu caufam tibi cum Deo communem effe? Fa- Omrit tere tandem perturbari te; quod fcelera in- i fun, tuearis tantum, & non ut fubjecta divine providentize ; omnia ad bonum finem diri- 60 T g« ntis. Hanc igitur intuere, hanc admi- yendity rzre, hanc adora, eique contemplande aí- fvefce , quotiescumque fÍcelera occurrunt; ; m calütt- non aliena modo, fed & tua ; illudque iden- ? ho tidem inclama ; vere tu es Deus folus, mi- ffiont rabilis fuper omnes Deos, qui tam bene & tam provide bonus, ut ) COll« providus es, diap- mala nunquam. pe rmiflurus fis, nifi. ftatu- g, W eris Bencfacere etiam de malo. yfertet imgl not, i 9yN 7709 ( bmiiïlox NUA N A Y ag ml T0 fi yte p h d yile v* ertitel vfii?i r TRA- jbi Pïl l R 4 EM 252 ARSP SEMPER GAUDENDI , 3Oye ucfh ahe w x 5 Bu xQye plan [ g E Qp* "QUW 6 KE [3 63 9 : 0. d5 od lum DN QUE CUR XQUR p phe füit TRACTATUS VIIL. r lor Pene moti fünt pedes mei , pacem im- lr piorum videns. Exiftimavi ut. co- Ton gnofcerem hoc , labor eft ante the; tür donec intrem in San&tuarium Dei; (]UC | & intellipam in noviffimis eorum. m " Je P2 s Ton tont g Ofïenditur » bona ('7 mala bujur mundi be- hn ne dari-etiam malir , fic ut. mec. foli & Ya omnes mali bona babeant, aut mala ; Com uec etiam omnues. c». foli boui. bonir af- Tüon Jluant , aut. malir. "vexentur. taque Cus Hon ajfügar wor fortuma aliena. àüt Q PROOEMIUM. üm Tier M Agrnum f(àne tranavimus eequor, illud- lisa que difficilimum , maxima, inquam,; jUE qua diving providentie obducende op- poni poterat , nubes deduéta eft & difcuffa. Um, Xlfm; Scelera divino honori ade o non officere, Tom ut etiam illi promovendo fuerint neceffaria, l: »vPl.zmum feci mus. Verum illud adhuc com- dud pla- Tenn I "TRACTATUS SEPTIMUS. . 263 planandum reítat; quod non Erhnicis E y,(;g lummodo Philofophis, fed & Davidi Pro- | 1 if phetisque humano more philofophantibus fuit offendiculo. Ut ut fit, non impedian- ! tur fcelera, permittantur fane, cunr.Dei honor, liberumque.id hominis exigat arbi- Il If trium. At vero cur, quae fünt fcelera, lt ( non permirtuntur modo, fed & profperaü- e m tur ? cur flagitiofis opes dantur , cedunt- | DCH que omnia feliciter ? fi non omnibus , fal- JUfT tem cur plurimis, imio cur ulli ? an .hoc non eft fovere fcelera ? Probi vero: cur contempti aut depreffi; cur rerum- indigi , & quidem improborum malevolentia ? fi iib non femper, faltem cur plerumque? . Quid jl d vero eít virtuti officere, fi^hoc non. eft. il Communiffima hzc eft/ mortalium queri- ht monia; queque in omnium verfíàtur ore. m l Cum enim nemo fe non:probum eflimet; aut certe non adeo malum ; rurfum vero cum nemo tam felix fit; qui fefe depref- fum imo oppreffum malis non arbitretur; nemo etiam putat, jufte fe non conquert. j Iis autem ut os obítruam, oftendam primo; hn i mquüm) preclariffimis (àne du&um rationibus De- um, fceleratitfi mos homines felicitate. mna- z 0 xima donaffe. Deinde diftributionem bo- difcu norum aliter inftitui non potuiffe ; .quam of BCCHW' fic ; ut nec impii omnes a felici fortuna ex- cluderentur, nec boni omnes adverfà preme- yc o rentur : fed tam in bonos, quam in malos, p]a bona $ 264 ARS SEMPER GAUDENDI bona malaque hujus vite fors divideretur me promifcue. . Hoc inde demum confecutu. Cur rus; ut nec alienz felicitati invideam, nec lf vero etiam infelicitate perturber. bo qu & L Pr Q!'I ànU ,Q)nar? via impiorum profperetur , non in- selligemus- pevfe&e , mift im. noviffimis. eorum. frd * Ut modo acquie[cam., fufficit [cire 1ne , tent Deuim id fic difpouere. pot pdi r .Ommunifïïmam ; maximeque inter dtm cccos mortales vulpatam de divina Ntm providentia conquerendi materiam aggre- od dior. Mirantur paffim homines, fuis fem- Ipf per intenti commodis, eccur Deus homi- Tno nem crearit tam indigum rerum omnium; Jia tot fortunae cafibus expofitum, tot miferiis Wlþl morbisque corporis fubjectum , cüm faci- tQle le, nulloque negotio , aut ullo fuo incom- quo modo, potuerit hzc aliter condere & or- td dinare. . Quod fi refpondero, non fic ab qui initio conditum hominem ; peccatum pri- Ia mi Parentis interce(fiffe , primamque ordi- D mationem . interturbaffe ; ac proinde mife- Anim rias omnes, fructus effe peenasque peccatis lto debitas ; hoc, inquam, fi repofuero , tum &f vero velut agmine facto, Critici illi Divi- ne Providentie Ceníores involabunt in me; J TRACTATUS SEPTIMUS. 265 erett me, illudque tritum toties ob os obtrudent; &UUA cur,fi miferi& peccatorum poene fint, fce- N leftifimus quisque extra miferias- pofitus tamme- bonis abundet, dignitatibus turgeat, vi que. agat proríüus feliciter ? Quid quo d & Prophete Hieremie fit ifta querimonia? Quare, inquit, via zmpiorum pv 9f eratur ? a) t j* an ut foveatur impietas ? Neque Á octantum; 20f fed fint fane felices, fint divites, fint po- tentes: verum cur id permittit Deus, ut t potentia fua bonos opprimant, exfpolient ; peffumdent ; quafi vero felicibus effe non jnet. detur, nifi per juftorum calamitates & rui- ivind nam. Hoccine eft juftum effe, juftitizeque ggte- ordinem obfervare ! /Egre ferebat id vel ipfe Habacuc * e. . idcirco querelas hominum l homi modefte Deo referens : Quare, inquit ve- Jpicis fuper imiqua agentes, €9 taces devovante Yi nfens ampto ufliorem [e ? 1) id certe non videtur n t tolera B ile. Caftigare fceleftos deberet Deus; incoffe quod fi nolit , faltem favorem bonis füb- & tractum indecens eft impiis impendere ; 1 iicüþ quafi vero pro fcelefta vita mercedem pree m miaque reportarent. Que demum hec EM i Dei eft gloria, que Providentia, premiis ] ml[ö' animare fcelera ? quee juftitia, miferiis ul- x tro ingeftis ; virtutis ftudiofos exanimare; fifi & fic virtutem tandem tollere? )j Di r / 4) Hier. 12. 5) Hab. r. 2. Qxef t 466 — ARS SEMPER GAUDENDI ^ 2. Querela:, imo injurias, quas in fue1 V Deum congeris, audio cenfor importune: injurias non libet reponere. Tamen cum flo taf EPICTETO Ego Deum apud homines defendam. Ac inprimis, cum Dei .majeítatem — voces €0l Til tue imperant, certe a Deo hec omnia pro- venire & difponi in hunc ordinem, fatearis 0s &i neceffe eft. . Procul dubio inquis, nam hoc eft, de Deo quod queror. At vero, hec [ ipfa, & quidem fola ratio fufficit, ut hac omnia quietus videam, & tranquillus. pa- ilq tiar. Si enim hec a Deo facta eft rerum di- pen ftributio, certe facta, quia voluit. Qmuia o eunim, quecunque voluit, fecit, neque voluit Omr quicquam, nifi de induftria. Quod fi voluit; g ilico juftum eft, quod fecit. Idem enim IT eft, juftam quid effe, & id velle Deum, ut f recte: D. Cyprianus cujus voluztas , inquit, tem Jola €' vera quflitia efl. ) illu 3. An vero fim ego usque adeo impu- füm dens, ut juflitiee divinae rátiones figillatim n mihi exponi 'poftulem, aut juftum id effe [ neger judicium, cujus momenta omnia ar- BI biter ego non difcuffero & approbaro? E OR EUDBFSSCRENESSENCRUSENS. D SRRSNSSASS ( Enim vero quis eo dementie provehatur, m Afb ut caufas omnes in. füpremo regni concilio Alopt dijudicatas, fibi exhibendas effe proclamet; E ) neque juftam effe fententiam, niífi quee fibi Ádi fïifcufiï's omnibus riteque expenfis, plene &tim fuerit 2) 'Cypr. I. de Singul. Cleric. T 'TRACTATUS SEPTIMUS. 267 DI fuerit comprobata? an non is rifum mo- us n OU veat modefte agentibus, fenatoribus autem . [ CU ftomachum? certe ut parum dicant , illud fa. tamen magna ratione ingerent , Quwis fe. VC couflituit judicem fuper 10$, & quidem aucto- it pro ritate publica fententiis ferendis prepofi- , tears tos! Hoc certe tibi longe potiori jure fan- m hoc Giffimae Trinitatis aula opponet quisquis, , hic es, quis te conflituit judicem [uper nos ? t ha 4. Et vero, an illud oblitus es modo;. $ Pa- id quod modo expofui, non effe nos eo in- i di genii acumine; divinorum. decretorum ra- 17777] tiones percipere qui poffimus, nifi omnium roluit omnino rerum: circumítantiarumque com- ololt, lexus evolvantur? & hos mente tam in« rma circumple&i qui poffis ?. Acquiefce 'enm 1m, t tandem, Mortalis, quisquis es, & debilita- tem tuam agnofce, tempus aperiet omnia; mqül[, ilud nempe, dijudicando orbi preftitu- tum. Nunc certe patiendi tempus eft m emendare qua non poflis . tunc erit dijudi- j candi. Er quod praeclare monet Aucv- d srTiNUS, J boc quoque manifeflabimur, niat du quam juflo judicio fiat , ut nunc tam multa , ac pene omnuia 4ufla judicia Dei ,- feufus mentesque rehämri anortalium lateant : - cum tamen in bac ve pio- ;gncïïm vus fidem non lateat , juftum e[fe, quod latet. a) dumi t. Neque useïI Adde, & juftum.effe, quod latea enim praclaram hanc Auguítini fententiam Jone ic diei |4) .Aug. l. de civ. €. 2* 268 ARS SEMPER GAUDENDI fic tantum intelligendam effe video , quafi | gna id velit enuntiare folummodo, nos in claro vid extremi judicii die; cum manifeftabuntur fcit univerfa , rationes omnium decretorum [ Dei liquido percepturos, ad quas nunc ce- N curimus; verum & illud etiam luce clarius Inc nos vifüros affero, bene juftaque Dei or- pE dinatione factum fuiffe, ur rationes illee nos In. laterent modo , oculisque noftris fuübtrahe- Tan rentur; idque unicum debuiffe nobis nunc flu füfficere, juftum effe, quod fit. ilq $. Ceterum, fi humanarum rationum dia trutina rem expendimus, illud fane cum Chr Auguílino fateri cogemur. Znte faciem &d meam laborem inextricabilem video, ut coguo- fcam , quomodo 3uflus fit-.Deus , $ ves bumanas cuvet; C9 mon fi imiquus, quod peccantes 9 Jeeiera — facientes felicitatem babemt. im bac hi ferra, pii vero fentationibus plerumque 9. in laboribus fatigantur. Magua diffcultas efl foc [ciré. ) Neque mirum, quod Augu- ftino difficilis vifa fir hec res. Certe de fe 601 hac cogitatione perculfo fatetur David ipfe, Pente imoti funt. pedes mei, pacem. peccatorum €on videus. Et labor efl aute me, donec iutrem in fie Sauttuavium Dei, 7 intelligam in noviffimis pro eorum. D) Fateor iraque cum Auguftino, Qui inextricabilem effe laborem , fcire, quo- Dtoc modo juítus fit Deus; & ruríüs quod - Qu U Qüri $) Aug. in Pfal. 73. &) Pfalm. 72. — J "TRACTATUS SEPTIMUS. 269 T gna difficultas eft boc fcire. . Verum id etiam 1 du video, nullam difficultatem effe, hoc nolle Dunt Ícire; nulliusque laboris effe, juftum effe TOTUrm credere, quod ignoro, quomodo juftum fir. o b iNulla mihi jam indagandarum rationum Clris incumbir neceffitas: intellipam id penitus Jel of- in moviffimis eorum, cum intromiffus fuero lre nos in Sanctuarium Dei, ubi caufam fuam co- ER ram toto orbe acturus, & evicturus efl, ju- | fu. ftum fuiffe, quod nunc facit; meum jam eft, id quod rationis lumine clare convictus ju- um dicabo, ccce nunc, fed pie credere. Hoc curmi Chriftianum eft, hoc mentis Deo fubdite i dcin & devota. cogno- T 1e . u d fil hi Felicitate f'mp."brum uiur Deur, qt-Sor TL anagis in fide confirmet , prefertim vefur- vetlionis €9' vite cterue.- l Jut | u d À Erum fimul atque oculos mentis ra- dl 6. V tiocinationibus humanis hac in parte li* conquirendis occludo ; Deus bone, quanra TL j fefe offert füpernaturalis lux, qua ingentes prorfus , divinasque .rationes diícerno ; quibus feliciratem impiorum recte a Deo gufhüüï procurari; evidenter videam, planiffime- , q que dijudicem? Ac inprimis iftud illico oc- u 1 xurrit, fceleratorum profperitatem; ingen- g»ld tem , 270 ARS SEMPER GAUDENDI xem effe confirmationem fidei mez: liquido ttítt enim video, aliam neceffariam debere effe fil i pófthac viram preter hánc miferam, quam hut id nunc vivimus , vel potius infeliciter trahi- üm, nius.. Docet id me primo. Clemens Roma- dem ( nus Pontifex. . Z/oc ipfum, inquit, qmod i w ft, [ prejenti vita nom vedditurunicuique pro. a&i- bus. [uis, indubitabilem fidem. facit. [cientibus, Tnanl des, g'gzo:/ judicium erit: à) & vero ratio id evin- cit manifefte. ; Erenim Deo imputás, que- impy] Nà rerisque fortunati quod funt peílimi: Deum itaque efle- fateris tu, fortunas qui diftri- cum a buat. Recte. ]am vero iítud urgeo; an T at ulla in parte juftitize limites Deum excedere lam, al poffe credis? non autumo, nifi id etiam enique ftatuas, .poflibile 'effe, . non effe Deum. m n Quod fi vero non poffit non effe juítus Id Deus, certe non poteft non püunire tari- "t mj dem aliquando ícelera, nec. virtuti debita modo | 10 fola premia íemper poterit denegare. ]am Vvero, nonne id fateris , improbos hac in Qüm j totum vita felices effe , non caftigari eorum 'fce- dera, vitam . ducere jucundiffimam, probos fs vero non nifi miferiis implicari ? fane hoc Vütäs, i tute.ipfe fateris, hec enim tibi conqueren- liry 1j di tota.eft mareria. ltaque neceflario ;fi UM amentem adverris, aliam pofít hanc effe vi- - $ fEIi tam fatearis -oportet. Nam ut recte urget | n qui beue opevati fu- D Chryfofcomus ) ubi. evine 2) Clem. Rom. R 3 recognit in medio. — U " DI TRACTATUS SEPTI MUS; 27t liqih - erint bonis fruentur ? ubi autem mali contra- ere dh vis, nifi fit futura vita quedam poft banc. a) , qua ut id plane concludendum eft ; aut dicen- r tral- dum , Deum injuftum efl^ poffe ; quod qui- Ront- dem dictu eft execrabile, & vero re ipía ut fit, nullo pacto eft poflibile. (l i "o d 7. En, ut feliciras impiorum, qua hu- iti manis oculis expenfa ; Davidis quoque p:- ] evin- des, quafi in lubrico pofitos , in lapfum impellebat , noftre fidei fit fulcimentum. , Q Deum Non intelligimus cur floreant fcelerati, dillri- cum adhuc in flore funt; v zoviffimis au- 0; df zem eorum intelligemus , aliam füpereffe vi- cedere. tam, alia gaudia , aliam felicitatem, aliam | enum denique expectationem noftram, prae ea TDeon. quam nobis pratendit mifere hujus terre 1 Dlm fucara felicitas & voluptas ; alias denique jte Laf efle miferias & füpplicia preter ea, quae modo perfentifcimus & horremus. Et ve- j d ro fola ea fpes exípectatioque fufficit, ut " [j cum ingenti animi tranquillitate, videamus. s hi totum hunc fortune curfüm, labilesque um u fpes hominum ifthic depreffas, ifthic cle- i pmbO» N vatas, ubique caducas. Pacem itaque pecca- fane torum videutes, dicamus illico : P) | Omnis nquere j confummationis vidi figem , finemque cum vi- TIEROD deo, felicem tandem exfpe&to, quem vero T fortunati illi habituri funt, id illi relinquo, (le urgef $ qui Wil À P 4) D. Chryf. hom. g.in 2. Cor. 4 ) Píal. 128. 0. ARS SEMPER GAUDENDI 272 qui novir moderaturque omnia. Id certe | Qite, impiorum deploranda felicitas mihi confert quod boni, quod fidem meam penitus confir- Tatior met, Crd mifer $. IIL Pïopl Tequ Felicitar impiorum juffos confirmat et in fpe. joju Uid, quod impiorum profperitas; nl S-Q fpem Chriftianam mirum in mo- R dum acuat atque exftimulet ? idcirco enim penig malis & fceleratis in hac vita bona quadam Yf largitur bonus Deus, ut toti orbi conftet ; Opeta quam munificus futurus fit remunerator, toin tum cum perfectis gratiz operibus merce- Wpo dem plenam $$ coagitatam , €9 fupevefRuen- n ] zem &) daturus eft Deus, fibi tam chara ca- prer pira excerno devinécturus amicitiee vinculo; alfel' [ cum tam liberalis fit tamque profufus mo- fitex do, ut íceleratorum fibique rebellantium Tiones quadam bona opera (nature tamen foetus ff & non gratie) eaque adhuc multis fceleri- Ti p bus intermixta, tot bonis; tantaque natura 1i j] felicitate compenfet. Cogitatio hec divi Jat, Chryfoftomi eft, eoque digna deducenda Cejfu ] eft paululum, ut percipiatur vis. 7) 9. Illud fane mihi facile quivis dabit; aäl , neminem effe adeo perverfze mentis ac per- &U ditae, $) Luc. 6. &) D. Chryf, hn. 67. ad pop. DI ) TRACTATUS SEPTIMUS. 273 uf dite, qui non aliquid agat laude dignum; COnfat quodque moralem fíàltem, hoc eft naturee conft. rationique confonam fortiatur bonitatem. Crudelis ut fit 'T'yrannus, aliquando tamen mifericordiam viétis exhibet , natureque propenfio infitam animo emollit ferociam: neque qui in omnem luxuriam projectus Itl eft, idcirco juftitiam non colit ; neque qui injuftus, alia humanitatis, imo ne Religi- yerittby onis quidem erga Deum, deferit officia: j mo Res hec in confeffo eft. Attendite nunc ) eniit genium indolemque Dei: certe tam gene- 1ædam rofa eft , ut ea ipfa qualiacumque bona nftet ; opera nolit omnino abire indonata: id ve- atatoty ro in altera vita preftari cum non poffit, melc utpote ab omni felicitate ifthic extorribus; vt in hac confert quidquid poftulari poffet hat C premii, ne quidquam omnino favoris , in vinadl altera poít hanc vita, quafi jure aliquo pof- fit expeti, aut bonum aliquod opus in ra- füs 1 tiones computumque deduci. Quod fi fu- :llamiuq evit peccator aliquis , verba fünt Chryfofto- n fbb $ fLCICfl mi, fexcentis imalis coopertus, eg. qui im pluri- bus illorum, in[anabili morbo labovet , qui va- e niift hec piat , qui fraudet 5 ideirco pr. of . eyo verum [uc- ceffa. fruitur, ue mercedem iff. h [[4 Y€, ezaf. q) i j [ Io. Contra vero , cum juftum vides ') 1bl affligi, illud tecum reputa, neminem adeo j recto accuratum efle; qui non aliquando a n Z defle- —c) Chryfoft, hom, de adverfa valetud. tom. $. p 274 ARS SEMPER GAUDENDI . l defle&tat tramite ; neque aceo bonum, quin ( 10 ( aliquid aliquando fa-iat vasli. ) Idcirco | enim . hic patitur, inquit Chryfoftomus , u purus ! endo- binc abest , nihilque . puniendum reftet. debet: Quod fane praeclare Lazari confirmat. ex- | mod emplo. Quoniaimn ergo , inquit, g Lazarum [Onit babevi (4 ucedam peccata comtigevat , g divitem Tà Qu aliquo i bonum babere : propterea. dicit Abva- at QU Bam , nibil bic vequire, bona. ilic Tua recopi- folvi ffi; ? Lazavus imala. fua. b) | Et ne quis id besq me ita dicere credat, inquit Chryfoftomus, Y 0 certe ipfiffima Abrahami verba fünt 7ua nimirum & Sua, hoc eft que tibi deben- i tur, X qua Lazaro. Quod urt evidentius 1 df declarer Abraham, non dicit 74ccepifli , fed Q Recepifli bona tua : nam quod accipitur non V05 ( femper debetur, debetur autem quod reci- f fo pitur. Bona itaque quadam debebantur fücy Epuloni. Lazaro autem quadam mala. &fer En verba Chryfoftomi ; Epulonem allo- nimi quitur. Fecifla aliquid boui ? vecepifli. opes üur, Juas; [anitatém Tuam , delicias, potentiamy - divir Lonovem : uibil debetur , vecepifli lona. Tua. tbute 'Tum ad Lazarum orationem deflectens. Tuünis Quid igitur, mibilue Lazavus peccavit ? imo C 4vevo. Et Lazarus füniliter mala , (cilicet fua h'ü de vecepit. — Cum tu. Tua bona vecepifti, tum La- ting zarus mala, idcirco wunc ifle confolatur, Tu mitm vere masl 4) ibid, — 4) 'Luc.—16. " ) 'TRACTATUS SEPTIMUS. 275 m,qui Tdoio ivevo cruciavis. Jufte omnino, & recte. Cum enim Lazarus, pro perperam factis, pati- At u endo fatisfecerit; puniri non poteft, nihil rele deber: cumque pro recte factis nihil ei ad- mat e / modum fit perfolutum, adhuc ei debentur " r omnia. 'Tibi vero pro bene gefítis prefti- dititi ta cum fint omnia, nihil debetur premii: ; lr at quia debitorum fuppliciorum nihil ex- ; nj folvifti hactenus, in pleno ere Dei es, de- quis ] bes omnia, & quia zquiras id exigit, fol- (lomus, ves omnia. - Zu 11. Mentem huc advertite , quotcum- deber- que fortunari effe vultis & dici. Fortunati lentius fi eftis, & nihilominus Dei hoítes & pec- jj f catores, hujus s&vi, terreque fortunatos vos credite ; non alterius & cterni. Duret; qyr non od r fi fortuna fic fert, eo quo vives tempore; pebantu fucatà illa qua deliniris feliciras ; at vero seternitate tota tibi quid fier ? Dona dat em dl nimium tibi benignus Deus, divitias largi- tur, dignitates impertit & honores ; tuque q);fh qu gianti divinis beneficiis, in injuriam benefactoris gt 1 abuteris. Non percipis interim irati Nu- iinis effe timenda beneficia ? Nihil deli- ul ' ? j n ciarum, nihil felicitatis tibi detrahit, ut ni- . . ra- ia hil débeat, fi forte recte quid egifti tiones inrerim tecum pro fibi a te debitis ,Im ^ jiin ^ initurus ; uti hquidi(ïimas ; ità ö(þ rigïdimf mgs. Sg 125.Vin 276 ARS SEMPER GAUDENDI Vus. 12. Vin plura ? certe cum Dei arcana con(lia tetigerimus, illud etiam dicam ut Tro( QTO aurem tibi. vellicem ; nimiumque ne tibi de felicitate blandiaris. An nefcis divitias; lc ar TUf fortunasque eo confilio tibi a Deo fübinir- ti; ut majori, ut fic dicam, animo, te in ITta elle extremo torique orbi confpicuo judicio ar- guát;, fecuriusque condemnet ? Cur fic in- Qu àg quies? dicam. Caufi fuz sequitatem, om- nibus creaturis confpicuam facere cum fta- det teh tuerit ; idcirco felicitati tu&, cum poffit, nihil detrahit ; ut omnibus conftet, nihil [^! li tuiffe omnino rationis afferre te poffe, cur eo audacie prolapfüs fis, ut tam beneficum Vette uf Numen te non puduerit injurià impetere; ejusque tam jufta imperia detrectare. Fe- fine licem te facit, quamvis peccatorem, ut tan« uj dem aliquando juflificezur in fermouibus fuis, Ji : CM dei & viucat cum judicavit. a) 13. Audi Ambrofium hec in [uda ex- n Iu ageerantem. De Suda Proditore , inquit; bec colligere licet : qui $^ 7Apoflolus iuter eos & ele&us eff, ut loculos pecuniarums quos paupe- U vibus ev [/] avet , commafJos baberet 5 ué videatur ls | quafi in Á LU 0Z0TU$ Qui qu afi egenus$. Dominun prodidiffé. b) Quid deinde ? E ideo ut u- fui DI Jificetur. im eo Dominus , bec ei contulit , ut mon quafi injuvia exa[peratus , fed. quafi pra- À varicatus gratiam, majori e[fet offen[z obno- xius. Opq «&) Pf. 51. 6. 5) Ambr. L. 9. offic. c. 15. ". ) 'TRACTATUS SEPTIMUS. 2"7T . r yius. Optime Ambrofius & Tudze & tibi. cam Wt Fruftra id jam quidem Jude, id & tibi di- ne t ceretur, quisquis es peccator, & cum dici liviti Íic ambias , peccaror fortunate. Quod (i fübimit rerum omnium egenus fuiffes , certe tot ), teil fürta, injuftasque technas , paupertati de- [cio dl« pellende aliquo (àltem modo poteras im- fic it purare; Quod fi calamitatibus, dedecore & eerumnis te Deus oppreffiffet , vindictae 7 Offi m fl« de ram íevero Domino fümendz cauía ei po(ü[, te bellum dixiffe, legesque tibi impofitas ex- cuffiffe, male quidem, tamen in fpeciem po- , nibi tuiffes obtendere: at jam quid dices? quo te ur.eo ficüm vertes ? quid afferes excufationi ? quomodo caufam tuam orbi jam probabis ? Nefcio i 'þüü' & [2] fane. Illud videt orbis univerfüs quod zz- crafatus. eff dileus eg' vecaleitvavit 5 imcra[- t fatus, impinguatus , dilatatus , & nihilominus, j Ju dereliquit. Deum fatlorem fuum, & veceffit & du d JDeo falutavi fuo. a) Habemus fatentem reum , & eo racente res ipfa loquitur; evi- jingh n €ta caufa eít: itaque vemiat movs fupev eos eg de[ceudaut in inferuum viventes. Percipi- u p tis tandem, cur malis bona det bonus Deus? T ut ju[lificetur in eo Dominus ; & caufam fwii fuam contra omnes obtrectatores evincat iil cum judicarz't. "L 14. Nunc vero ad vos mihi fermo eft u Auditores. Quisquamne inter vos eft; qui ,,,M:[)IW' [] operum füorum fibi mercedem integram in S 4 Ij $) Deut. 32. 478 ARS SEMPER GAUDENDI ] in hoc mundo preftari defiderat, plenàmz ty fü que omnium quz fibi debentur przmio- Ó o rum apocham, nihil ultra petiturus velit filt i dare ? Felicem modo te hic reddat Deus nimin fervat vis ei cadleftem quam tibi daturus eft olo- ram tranícribere , & omne debitum con- dum donare ? Minime vero inquis , abfit hoc a Tmer me. Sapis profecto, fapis. Jam vero, aa ! debet etiam adeo amens fis, ut vel'minimam de- ætery bite mercedis partem ; & ut ita dicam ato- mum velis concedere, in hoc mundo for- quod' tunatus ut fis ? terrena gaudia coelefti elo- Verfi ri&, corporis commoda deliciis anima, Thente seternis peritura ut equipares, imo ut prae- Ui) iï ponas? non arbitror adeo infanum te, nec tibi ipfi tam inimicum. Quod fi ipgitur s&terna tanti facis, quid tantopere conque- reris, terrena quod tibi deneget, ut plena ij & intepra tibi ftet merces ifthic folvenda, (l ubi cum datur quod debetur, debitum ra- men numquam exítinguitur ? Cur non tibi ipfi gratularis cum affligeris ; certus te; que debes füpplicia pariendo delere, fic if A ut omni zre alieno liber, creditor ipfe de- du birorem Deum poffis libera & exporrecta pniti fronte convenire ? Sane hac fpe fretus, s ridebat miferias omnes laboresque divinus Paulus. qäïd Bonum inquit, certamen certavi, qui hoc eft mu Itum mihi defüdandum fuit, non Q - Pïïrv; certamina fuit'inui » Curfum con[umm [ J TRACTATUS SEPTIMUS. 279 lenirie vi, fidem fervavi. J veliquo vepofita eft mi- termio hi corona jufittie, quam veddet amibi Domi- s vei| zus in ila die , juflus Sjudex. aà) ; Repotitam a | ! nimirum gaudet coronam integram & re- ( gloi' fervatam mercedem plenam , cujus admo- m o dum nihilin hoc mundo receperit : certo hocà tamen recepturus, quia juítus eft is, qui deber laboranti premium, & beni T0, d gnus,.' m Q eeternitati illud cum refervat. n at 15. [nterim fatere modo, abs re effe o fot« quod conquereris, profpera fceleratis, ad- verfa piis cedere, fateberisque, fat fcio; ] g'IO-' ]imæ; mentém Dei confiliumque fi; prout expo- i fui, intellexeris. [ pïæ- $u jpwt . IV. jonque Filicitas impiorum magnitudinem . celeflis y p Jvendi Glorie demon[lvat. . Pateve. igitur felici- tatem eovum , tibi tam m t | utilem. gon t Dde, quod ex ea quami tantopere ts 9 lts ^ | 'IG.A miraris fceleratorum hominum feli- citate, cceleftis quze nos manet glorize ma- p ones " gnitudinem, datur conjicere & inveftigare. Age fis, & quidquid terra fert gaudii; quid- ] fl'emsl diris quid deliciarum Imperatorum aulz, quid- quid divitiarum expoliate armis Provin- gt im fa.« fm[ ) n(]ü cig, quidquid dignitatis eve '&a per v li $ j ftigïla, D] $) 2. Tini. 4 v7.8. 280 ARS SEMPER GAUDENDI ftigia;, homini quem tu fortunatum vocas umquam contulere, ob oculos tibi propo- tepc ne, & fi potes mente concipe : theatrorum fümt acclamationes, conviviorum luxus chorea- bus j rum gaudia, luxuriantium inanes rifüs, & as deba fleriles cachinnos; quidquid denique im- lid modica conferre poteft fortuna , cogitatio- Then ne defigna. Delignafti ? jam vero fic te- Creti cum, imo mecum ago. Quod fi ram mu- fem« nificus, imo tam profufus eft Domizus , ju- Tnu flus tamen. S'udex , ut bona quadam opera; Du naturam tamen non excedentia, & quidem feru tot tantisque fceleribus contaminata com- - Yetü penfet ; que demum erit illa gloria, quee Qhi delicie, que corona, qua gratie perfecta LT opera, hoc eft, Sanguinis a Deo homine D ' [ profufi merita compenfabit ? Si tam bo- as Veti nus eft tamque liberalis erga hoftes, Maje- Tion ftatis fuze jura per fümmum nefas. infrin- Vi gentes ; quaz tandem repofita eft corona di- Nihi ligentibus fe; quae hereditas filiis, per Filii l0i I fui dilectiffimi Sanguinem adoptatis ? Si Votig talia impertit gaudia in exilio conflitutis; E[Te 1 & in hanc lachrymarum vallem ablegatis ; quee pus uti demum ferenitas erit in montibus aternis; Qu in centro volupratum, ubi flumina delicia- rum Aetficaut civitatem Dei ? à) O Teru- falem cocleftis! Domus Dei ! civitas fanc&ta: p Quan patria dilecta ! qualem ego te contemplor; int ( cum exilii hujus feliciatem afpicio! Votis 17. Con- 2): Pfal, 4. DI TRACTATUS SEPTIMUS. 281 ] Vcd 17. Contemplari eam veluti in eenigma- prop te poffümus Auditores, ea frui necdum pot- LE'OTUT fümus ; defcendendum .eft itaque e monti- chorete bus illis zeternis, quos jam mente confcen- ifus, d debamus vallemque noftram repetentes, il- je im. lud vobiscum jam reputate, quanti mo- girario-, menti fit, ingentem de Deo Divinisque de- [ic t& cretis animo imbibiffe opinionem ? Cum » m femel illud tamquam indubitabile ftatueri- Itf ;)I" mus, bonum effe & re&tum quidquid agit Opem; Deus, illico rationes fefe magna copia of- udem ferunt, quibus fingula defendamus. — Adeo COf verum eft, ut expofui, illud Ecclefiatici. , que ui tünet, hoc eft, qui reveretur — Domi- t mum;, imveniet judicium , €g. jufHitiam , nempe mm'me Dei, quafi lumen acceudet , ut. plurimas in- am W veniat rationes, quibus, juftum effe, quod Mi non dubitabat juítum efle , rationibus con- infti- victus afferat, & convi&tum fefe gaudeat. Nihil adeo videbatur difficile; quam intel- d l ligere quo pacto juftus fit Deus, impiorum Eet7Fi & votis cum obfecundat ; & tamen juítum id 1üi[llïi$7 effe poftquam ftatuimus, quam facile fuit juftitiee ante tam incognite rationes con- js; * u quirere & invenire ? 18. Has itaque mente generatim. com- dei 0]e ple&entes, quiefcite pofthac , neque quid- quam ultra inveftipate : fint felices modo , ; d fipt fortunati, fint divites, fluant ex eorum ' I votis omnia ; qualia fuerint vota iutelliges [ 17. (it L 282 l ARS SEMPER GAUDENDI in soviffimis eovum. patien Neque quod juftum efle in omnibus fceleratis generatim credi: pedt Wm p tis;id de nefario quopiam particulatim am- . plius exquirite . neque cur hunc Tyran- ftti; num ferat Deus , cur hoc fcelus non im- Ts no pediat, cur nefarius hic tam ample domi- Ts hi netur. Superfluum eft, quaftiones ejus- fiti modi fpecialiter inftituere, ubi de juftitia ; Üb M generatim conftat. Verum id video, ho- mines plerumque non tam de fceleratorum lm bonis generatim , quam de hujus nefarii P qui prz oculis eft, de hujus impudici, de da hujus truculenti a quo quis opprimitur; re) HO felicitate angi & potentia dolere. Hunc dini füblatum vellent; hunc depreffüm, hunc in (; Tat? [ ordinem redactum. Sint (àne in Indiis ty- ranni, fintimpii in Japonia felices, domi- & nentur ifthic fcelera , parva de hoc nobis ptie eft curatio. Ain vero tu ? Certe jam per- Que fpicio, non Dei gloriam, fed tuum incom- W0 inodum has querimonias expreffiffe. Tdnt, 19. Quod fi nihilominus Divini ho- feunt. noris affertorem te dicis, ejusque glorie QU cupidiffimum ; fis fane, & permitte Divis — Qum catera. Puniet eos Deus,. deturbabit de m gradu; faftum coercebit, tum cum id erit Bd ei gloriofiffimum. Tu de hac re , ne cu- Tij ra. Interim id modo ad gloriam Dei con- 2 ducir maxime, ut modo aflliparis tu, ut op- titi Prim-aris,- ut mala füflineas, & malos feras &Unt pati- N DI TRACTATUS SEPTIMUS. 2835 patienter. Hec Dei laus eft, hanc a te ex- juln f credi pectat. Idcirco hoc fcelus, hunc proter- tim am- . vum patitur; ut tibi per eum patientiz ma- Tya teria; fibi vero laudis per te detur. Po- nas nonnumquam es commeritus . . nefa- 301 if« » domi- rius hic flagellum eít, virga eít qua cafti- s (s garis, ut poft hanc miferam vitam, nihil tibi folvendum reftet. Patere flagellum ef- jii 30; ho' fe : caftigato filio flagellum fit ignis pabu- IEOTUFT. lum , filio hareditas ex affe refervatur. nefarii 20. Jam vero, fi nefarius ille virpa tua eft, cur conquereris eum tam potenrem ef- i, dé nitury fe, florere opibus, florere fortuna, florere Jdignitate ? Virga eft, & quaris cur flo- Hunc yxcin reat? ut tibi magis doleat, ea cum percu- teris.. Quid ergo! Virgam efle vis ficcam dist & emarcidam ? Et qua tum tibi daretur T patiendi materia, quod virtutis exercitium? qua caítigationis erit utilitas , ubi doloris Lam PCT* non eít fenfus ? Floreant (ane virgz, flo- jncom reant, füccum e terra trahant, baccis tur- j geant ; in folia fefe diftendant, fint confpi- vini * * j lO ii cue, fint. virentes, floride . . tempus erit te DIW cum cuncta diffluent, nihilque futurée nifi E flammis devovende victimz p filis cafti- babit i j d gandis quondam utiles, ceterum pofthac inutiles futuri rami. g 21. At inquies, longinqua eft hzec fpes, Dei t .pimium durant virpe ha : cur non abji- y U d ciuntur modo, cur tam diuturna eis felici- j f N r pau- 384 ARS SEMPER GAUDENDI &ind tas ? Ah querulum hominum genus! Lon- gum tibi videtur tempus hoc quod exigi- türbe mus? Audi Auguflinum. Quod tibi vi- ca(üg. detur longum , breve efl..— Fis effe longanimi f2 . üt À junge te eteruitati Dei, Nam attendis ad dies hoc e Tuos paucos: Q9 diebus tuis paucis vis implevi noftn ommta, Que omuia ? ut damnentur omnes a impi, g corouentuy ommes pi. a) An non fead id video , contra omnem rationem id vel- pora le té ? id enim vis, ut maxima pars orbis plicar pereat, vivente te. Non hoc volo inquies, unicum tantum , illudque fceleftum plane caput diris devoveo : hoc fi aufertur; pla- na mihi pofthac füunt omnia. Ne tu cau- Nle fam tuam, fed non Dei, agis preclariffi- ! li lo me ! At vero non id perfpicis , eodem (Nt ; prorfus modo alium de alio, fibi eeque ac tuüs tibi, infefto , tertium de tertio zeque 1l ur fibi videtur fcelerato ac ruus tibi, con- quefturos ? Nemo certe fere unus eft, qui D non aliquem fibi habeat infeftum, quem fuüblatum cuperet, eodem quo tu jure. Ne- que vero tu ipfe is es, quem non aliquis Quod hibi obftaculo effe retur, licet id nefcias. Det f Quid ergo ? an illico omnia deftruenda hg fünt, ut conquerentium votis Deus fàtis- l hhus ] faciat ? Certe & tu in numerum eorum T n n venies, quos de medio rollendos ftatuit hu- Vi mana fatuitas. Ridicula hec plane funt; Q blS ! Bo &) Aug.in Píal. 9r, [f ) TRACTATUS SEPTIMUS. 28$ s!or & indigna que tranquillitatem noftram per- turbent vota. — Floreant, vireant fcelerati, | exip tili d- caftigentur, deprimantur ; verum Deus ; ut ( ait Auguftinus, émpleat ea im tempore fuo, d dii hoc eít tempore a fe preeftituto. Tempus noftrum anguftum eft nimis & breve ; & npii 3US anguítior nobis adhuc mens eft, quam uc in noj fe ad ea que Deus pofuit in [ua poteflate xem- id d- pora defignanda queat extendere ; & ex- ; orbis plicare. |guies lané &v j Pla' ] ClU» Retle tamen mec folis malis bona, wec fo- luifi lis bouis «ala eveuiunt : ut biuc difcas, mec eodem que vocagtur bona , vera bona , nec que ma- Qu * la, veve inala. effe , binc utraque eflima o aq* prout funt , mon prout momi- j & Zantuv. e&, qlll 22.[ TA&enus belle. — Verum inquies—, il- j qu.m lud exinde rurfus exfürgit difficile, p T qu quod nec omnibus fceleratis fortuna fem- u 5 per faveat, nec juftis omnibus fit adver- Ils d íà : & rur(us plurimi impii miferiis ingen- tibus implicentur, ubi boni quamplurimi i dfv funt in deliciis. Quid hic repones? Pro- j eonin videntiam Numinis hic quo pacto vendi- r cabis ? Difficultatem hanc magnam fibi y li propofuit, in omnibus magnus Auguftinus. unc 286 ARS SEMPER GAUDENDI - ANune. vero , inquit, quaudo mon folum . i 1 fo la mlo fust. boui ; ey im bono mali, uod vi- * e mnm detur. injuflum verum etiam . plerumque [ [ LU (quod quidem eft veriffimum) £g malis za- 4 j [ la eveuiunt, eg bouis boma pvovemiunt ; magis Ti gn[erutabilia fugt. Sfudicia Dei, g imveftigabi- ]i les vie ejus. a) Alio vero loco explicatius. AVon emim [oli boui plenas babent. domos vebus gE 17 Jutis ueceffaviis; aut [oli boui vel falvi fatli Junt, Tür en vel ab egvitudine comvalefcunt 5 aut foli boni pean filios babent , [oli bomi pecumiam , folz boni cce- , zeva apta buic vitee tempovali atque tran[eunti thgi baleut bec €g mali y &g" aliquando defunt. bo- fj mis , fed defunt &g malis ; €g þlerwnq;æ jflis tttend: magis quam illis, aliquando illis quam iflis po- Dobis tius abundant.. Permixta ifla tempovalia Deus — fit eff& voluit. Infcrutabilia quamvis hec Dei judicia, inveftigabilesque vias dicat Augu- * o & [ol ftinus, ipfo tamen duce, difficultatem hanc, jIcere - ut fpero, fuperabimus, cum füummam Di- f tr vinge Providentige rationem intelligemus. . 23. Urget difficultatem D. Gregorius, m eique enodande lucem aliquam rationem- tüm j que prafert, que non parum felicium ani- ündün mos domet, voluptatemque nimiam infrin- Wt ma'. at & remperet. Audi Gregorium ; Cun 7 oni$ bic bene efl, €9 malis male ; incertum eft valde , utrum. boni idcirco bona | accipiaut , Diurgg RD at provocati ad aliquid melius cvefeaut ; an u- 0 ! ) Aug. in Pfal. 66. ) e t i CTRACTATUS SEPTIMUS. 287 il tid j flo latentigue Dei 3udicio , bic [uorum operum vemunevationem vecipiant, ut a pramis vita | rmnqa: uentis imamefcaut ; Qg utvum malos idcivco nl at : 1 v evfa feriaut , ut fe ab cetevmis fuppliciis cov- s nmgþ vigendo defendaut ; am bie eovum.penà inci- Uf/il'glllþl- )licatüs puat, ut quandoque compleuda, eos ad ultima eheune tovmenta perducat. 2) 1deo, inquit; yy rad juítis feliciras femper füfpecta eft : veren- TA tur enim, ne mercedem , quam in calis ex- oj j pectant, hic celo excludendi recipiant. Uz- hani n de fit, verba Gregorii fünt, w£ fan&i viri .nfeufzfi: magis im boc wmundo pvofpera , quam . adver[a n bo- Jormident. Ratio D. Gregorii , fi hominem «t i ho attendas, optima eft ; cum enim incertum ifit - nobis fit; quem tandem exitum fortituree j; Dut fint res noftre ; füfpe&ta femper nobis ef- Ia Du fe poteft, praefertim nimia profperiras, ne j u ea fola fit merces operum. Atque hinc con- m hangï jicere licet; quee ea randem fint bona, qus&e mam ! tam triftem nata funt ingerere füfpicionem. pemi 24. Verum, cum Deo fit perfpicuum; ï'reg[)fiü) qui demum felicem habituri fint vitz exi- o* tum, qui vero infelicem ; adhuc id expli- cuné eandum reftat, cur non omnibus bonis bo- mift* na, malis autem mala tribuerit ? Si enim "T ( terrena felicitas bona eft, certe non aliqui j prorfus boni, ab ea penitus fuerant exclu- a[[jpmifh dendi: fin mala, omnes plane mali, & non l. j; ! | erant caftigandi. Hiunc ) | aliqui tantux?'x illa fu T no- 8) D. Greg. $. Mor. €. 1. 288 ARS SEMPER GAUDENDI / [ nodum íic, & fàne féliciter, folvit Augu- fnerat ftinus, uamvis evgo me[ciamus , quomodo t D Deus ifla faciat. vel fieri finat , apud quem [um- qua ma virtus eft, [umma [apie;tia, [uminaque ju- mala Jflitia $. [alubviter tamen. dif-imus 5 2on. magini immi gpeudere feu. bona; feu anala , que videmus effé folis bouis imalisque commuuia: €g illa boua queve- nefcio ye, qu& bouorumy atque illa mala maxime fu- Ti e [2 ve, que propria fuut malovum. a) ua n j E emum ifta ? fane, virtus animi , divinaque 4l jj ratia, tam que actualis dicitur, quam quae fi nj j abitualis eft, animamque fanctam facit, & j jus glorie tribuit, in.hac vira fola bona tifj t funt, bonis. propria : in futura vero, ipía ff glorie confecutio, neque preter hec, ulla d bona fünt, que boni tam preclaro nomi- & d ne mereantur appellari. Injuftis propria m ; mala mentis affectio , peccatum ; & hoc P confequens gratiz fanctificantis , hoc eft, folid 20 juris ad codleíte regnum amiílio, perpetua Vnfe denique peccati merces ; condemnatio , hec inala adeo mala funt, ut fola-mala fint.: Pt p hd 25. At quis id credet, inquies ? nemo Tij non aliter fentit. Sic eft. Verum cum bo- . Cor nitarem perverfitatemque rerum difícernere » hOH Dei folius fit cui, quid queque res fit, in- h Emmr time & foli penitus eít perfpectum : ejus ET certe, nifi decipi volumus, judicio deciden- da eft hec res, & non opinione vulgi, te- n £ . imera- 9) Aug. l. 2o. De C. ]. a ) N Vi "TRACTATUS SEPTIMUS 289 t At merario rerum arbitro, Igitur quid judi« quomaJ; cat Deus? vide quid egerir; inalis dat hec; nj que' tu dicis bona, nec tamen omnibus; D mala itidem;. ut vulgus ea appellar., bonis jj g immirtit, nec. tamen omnibus, nec etiam dmo? folis, Cur id agit ? dicam cum Senecaj " nefcio an ex commercio cum D. Paulo lu- uj men ei aliquod naturam füperans adhafe- Qxæ fit. JHoc, inquit , eff propofitum Deo, fapi- |vinaqu enti viro oflendere , bec que vulgus. appetit am que que veformidat , uec bona effé , nge mala: ap- facit, d pavebunt. autem bona effé , f illa uon mifi bonis i bom viris tribuerit ; €g mala e[fe, fi inalis tantum 10j ipfä eYogaverit. q) uid praeclarius commen- dandaí Dei providentie dici poteft ? quid r uuü ; norm ad recte de rebus ex Dei mente judican- dum afferri poterat. illuftrius ? : propïïf & 26. Nuge funr profecto, & ad tiivia, ,hoc d flolidamque fzcem omnia rumulru per- p agenrem ablegande fünt he voces ; mala ao eft paupertas, mala liberorum aniiffio, ma- h li la dignitatis jactura, mala plebis fervirus; s? mala egritudo, mala mors. INeque minus ille corrigendae (ünt, quibus recta valeru- difst do, honores, divitie, corporis commoda; t5 n liberorum procreatio , & czetera .his fimi- i lia a vuleo bona per errorem fane gravif- yn: imnum nominari folent. ) dCCldeu Expungenda, in- mina, que nihil habent vl quam, (unt hec no (5 rei n 4) Sen, J. de Prov.l e. $. [ ; 299 ARS;.SEMPER GAUDENDI Tus, rei, apparatus vero mendaciique plurimum. Hoc certe nos doceat Dei, ea prout funt; patin x &.non prout appellantur, diftribuentis au- gaud &toritas. Si enim accuratius rem perpen- alios CQ T dimus ; certe fi bona ea effent.vera & fin- cera, quae vuleus inconditum dicit bona; quod an ea finceris fibique dilectiffimis amicis; Tnur, -hoftibus fuis danda íübtraheret, amicitie hät, J tam exa&us cultor Deus ?. Rurfus, fi vera lu mala fint, quze paffim dicuntur mala,an non ila hoftibus fuis puniendis. impenderet, bon. &0, ] quibus jam amiciffimum quemque fzepenu- mero exercet ? Denique, fi bona fint, que à DA hi vocas bona, an ea quibusdam amicis tan- tum, nec tamen maximis , impertiret ;. his Vg vero, quibus familiariffime utitur, prorfus Opem invideret ? Abfit hoc a Deo, fi juftus eft; templ fi fincerus eft, fl amicis vere amicus e füfis Quod cum .certe fit, & ita quidem fit, ut Obtm non poffit non effe id, quod eft, cumque Titàs putatitia illa tum. bona, tum mala, paffim pv bonos inter malosque difperfa a Deo; fic 1. pe o quafi temere , videamus; fateamur certe; neque morbos. mala effe, neque tentationes Oftn mala, nec egeftatem , nec adverfam fortu- OQtic nam vera mala effe ; nec rurfus profpe- J n ram íortem , divitias, delicias corporis; commodam valetudinem , honores, & quid- m, 8 quid natura adamat, effe vera & folida bo- &mm abora- n na. Res manifefta e&, de nomine 1 m mus. b " hi TRACTATOS. SEPTIMÜUS. 's9i Qrimy mus. Ut quid ergo tam honefto nomine yut li paffim. compellantur ? Dicam : quia paffim entisd gaudemus decipi, & decepti in errorem pel'penv alios trahere.; ne foli decipiamur, menda- 2 & cia nobis invicem miferi imponimus , & jt bor quod miferrimum eít, mendaciis delecta- Inur. Ut autem mendacio fucum detra- ämici& amici hat, promifcue tum bona tum mala diftri- f vt buit, equus rerum expeníor Deus. 27. Quid'ergo funt, inquies, íi nec a m nderth bona funt, nec mala fünt ? illico refpon- deo, inftrumenta fünt, quibus mala poffis iepent i qué agere, & vero etiam bona. uis enim id mihi perfuadeat, divitias mala effe, quibus js - s; s video hutmana commercia füflineri , tot U j Pïüï Opera pietatis mifericordieque exhiberi, ylus e&l templa conítrui, relipionisque dignitatem fuftentari ? uis vero ea mihi bona effe yias & Tf fi,t obtruferit, cum illud liquido conftet, ex iis j cumqæ rixas fere omnes; lites , periuria, inimicitias privatas inter homines, inter principes ve- l Palþ * . Con- po h ro bella etiam crudeliffima exoriri trà vero quis paupertatem mihi, tamquam Ti a u bonum, recte commendaverit , quam. tot " homicidiis provinciarumque depreedationi- m 1 bus anfam dare, quotidie experimur ? Rur- g p fus quis malum effe pauperratem . afferue- g qr rit; ex qua omnis in republica officiorum; artiumque nata' eft varietas, prout fequen- j j ti tractatu demonítrabimus ? 'Tandem clg- Y laboæ' T 3 re J* - 392 ',ARS SEMPER GAUD'FNISI re id perfpicio, per morbos , per erume uft nàás, er egeflatem , per omnia denique; * pofth qua dicuntur mala, plurimos cclum pete- quar re, & obrinere ; plürimos etiam iniferias Toent has &tetnis cornmutare, Neque id etiam & má obfcurum eft, fed plane mianifeftum, divi« QU d tias ; honorésque, quibus plürimi ad infe« fimir Ximin tos degrávantur; aliis id felicitatis praftis tiffe; ür perituris aliquando divitiis, aeters GODVer nas hüriquam extin terant guendas emerint & compáráririt. qiiden 28. Quid ergo tandem dicendum eft, Oqte | quomodo loquendum ? Sic ftatue & dic; F nor omnia & bona effe poffe & mialá ; bona, fi W Qu bene iis ütaris ; fi rnale, rnala. Mala ita» jn v que non funt, féd cum (ünt; tu facis ma- t m la; bona vero cüm fuerunt; bona.certe ut füerin effent , tu fecifti — Rectiflime Auguftinus: Tem ] Onmnia ifla bona Juüt , fed unde facias. bene; d ton que te faciant bomum. a): Addáàmus nost tum vero fies bonus tu , fi ex eis, aut per ea facias bene. Pénicillus neque bonum facit piétorem, neque adeo malum ; bonus (f utcumque fir, málusque, ut vulgo loqui- lib [ mur penicillus , illo qui bene üritur, bo- Jey m nus eít pictor, qui male; malus : nequé preítantia inítrumenti artificem commen- T fe a t; fed rectus ufus. Ita funt omnia : in« 7 us rumenta funt'-, ufus vero bonus an al ut ZS.G .aj Aug. fer, s. de SS, Innoc. Ti TRACTATUS SEPTIMUS. 293 ' gt ut fit,id penes te eft. Non igitur mihi poíthac importunus quisquam obftrepat, deniqi m pete quaratque, cur bona Deus, hoc eít, initru- iniferi menta virtutum cur. promiícue bonos inter & malos diftribuerit. Illud, fi vult, petat; id etit n, d cur tam perverfe inítrumentis fibi a Deo fübminiftratis utantur fcelerati ; & hoc in d iife Domini füi dedecus, fuamque perniciem | præffi- $, &t convertant, quo bene laudabiliterque po- terant fruí;. 'Tum vero ftatim regeram, id rint & quidem ex malevolo hominis arbitrio , ma- m ell loque libertatis ingenite ufü ortum trahe- re, non vero ex hoc capite, quod non füm- & diC, od ( ma curn prudentia , fummoque confilio, ut xah ita' jam vidimus, hec que vulgus vocat bona NU aut mala, bonos inter & malos promifcue fuerint diftributa. Maneat igitur , divifio- cente u T nem hanc tam equaliter inzequalem ; bene a d receque inftitutam. misto , dl l1 $. VI. e Doni? T h) Ofleuditur / divifionem. illam. fortunarum alitev inflitui non debuiffé , adeoque mec potu- jtur p iffe, mifi eo mtodo quo jam fadla efl. . ltaque ne felicitati alienee imvide, &9' alienis ma- ; m eprim lis acquie[ce. mnia J 29. Uid jam vobis eft animi,'quis fen- , ff 1j tu j fus Auditores ? an pofthac tri 4 4lu 29; 'ARS SEMPER GAUDENDI . illud, fed ut parum dicam, temerarium oo- tee geretis ,. Quare. via . impiorum pro[peratur ? nif. füs acquiefcetisne judicio illius, gui dat ommi- bus prout vult , neque vult quidquam , nifi lon: quod equum eft? Bene eft. Altius tam . en vd ; lubet aícendere * non enim divifionem Conq hanc fortüanarum tam promifcuam, juftam düe folum effe contendo, fed nec aliam effe de- Tem buiffe, adeoque nec potuifle aliter inflitui. f Cauíz fecurus, id conftanter affero. 30. Hic vero íübrides tu , fat. fcio, efit, 1umeros contrahis, fupercilium elevas & itqui frontem rugas. Aliquid, ut video, hic ti- ipfo. bi non placet ; non ufquequaque a Deo Ven actum eft bene. Verum age, conferamus n manus fi placet. Ain vero tu, füpercilio- ind fe. Cenfor; cui nullum non admordere funt mll delicie ; an tu tibi tam amice abblandiris; nif : ut fortunam cuique fuam te melius con- Türm fignaturum fuiffe tibi perfuadeas ? 'Tentan- n .ipi da fane hec res eft, erroremque fuum, fi Qs fieri poteft, dedocendus tandem Deus. Il fl lud itaque fic ftatue, omnes omnino, quot- Qu quot in orbe funt divitie , omne aurum fici argentumQque , quod aut. fert India, aut üm| quod ex terre vifceribus. haCtenus erutum — ptiu toto vagatur orbe , penes te effe fequeftra- lpfe, tum ;. nihil pretiofi effe; quod non in ma- W to nu.tuà fit eroeare , diftribuere, retinere, W | upee- Dd prout libitum fuerit: ;æteros omnes pa fes * DI TRACTATUS SEPTIMUS.. 293 dum u res effe; omnium egenos; nihilque expectare enahr! nifi ate.. An tibi fat virium, imo fat fen- : f nl fus & judicii effe arbitraris, divifionem am, ni hanc qui poffis , non dico abfolvere , fed 15 C0f vd vel inftituere & inchoare ? Si non ; quid viftonen conquereris id factum ; quod ut velis; emen- , jln dare tamen non poflis? .Si etiam ; itaque elfede rem ordire, fi placet; neque jam verbis? : infütu, fed rebus ipíis dirimamus rem. us ] 31. Dic igitur fodes. Quis prim !2 fäO) effet, cui divinas affipnares ? Egomet ipfe; vas inquis. Facis profecto non illepide : d a fe hic t« - ipífo enim charitas incipit, ordinata ut fit. 1 Deo Verum quantum &ris , quantum auri & ar- rumus - genti ex tota congerie extraheres , tuosque erlle- - in thefauros confipnares ? Quot feftertium lre füt milia ? auri quot milliones ? non enim Jandins nifi unica rantum vice potes elipere , me uid heres jius dU* numquam abíolvamus rem. Ten in ipfo limine ? quid tam cito duübitas ? an foum, fl prius ftatuendum , quanram habiturus fis familiam ,. quot. procreaturus fis liberos; Jas P no, qu quam obiturus dignitatem , quee: expenfze faciende , priusquam id fcias, quee tibi fint g a qdit g fumtibus ífuffe&urze divitie ? Id vero fi . prius ftatuendum eft tibi, age copita tecum | "., f ueüï , [| ipfe, antequam de te quid ítatuas. Verum ut totius orbis expe&tationi facias fatis ; te pin ff getitel iff $ pro hac opportunitare preterito ; ad pro- gpup piciendum cateris abeamus ,. ne totus; fi "* diu T | 296 ARS SEMPER GAUDENDI diu morandum eít, in te irruat offenfus j orbis. .Si tamen de te ipío flatuere certi | que quid non poflis, quid aliis facturus fis, fa- p cilis jam eft conjectura. Pergamus tandem fott ad caeteros. &Ver 32. Dic faltem amabo ; quis ex omni- p bus, quotquot fünt hominibus, a te fecun- pe dus erit, cui partem füam munificus affi- Iet nes ? uid rurfus hic circumfpicis, quem tandem déíignas oculis ? En fratrem tuum ) hic penes te: nullus (ane hoc tibi conjun- Ten €ior natura & fanguine^ Quid caput mo- fint ves ? Frater, inquis, eft; at novi fratrem: qui eum nempe; qui mihi pàrentum amorem gïMh blanditiis fal(imoniisque fubtraxit perfidus; Qu jim me adorat, a me cum totus pender. ïï) ] iNovi ingenium viri, hercle, indonatus mi- iig hi abibit hodie ; recedat modo, cras vide- Ad| ro. N tu elato nunc.es animo vir bone, lion fortunarum factus arbiter. Verum fi tam t cito lites moveantur & jurgia, quando de- mum finienda eft hec diftributio, quam ne i quidem datur incipere ? An non hic ex- illà pe&andae. fünt totius orbis querimonie & (& clamores execrantis te reipublica, laboran- Com ti mundo quod non fübvenis ? jl 35. Verum ftultus ego fim & demens, Ten lateri tuo fi adheeream, fperemque te quid- EU quam acturum recte, nifi prius , quid cu- Quar jusque ferat genus, quid neceffitas, quid fi- f liO- Qu | "d DI "TRACTATUS SEPTIMUS. , 297 Jf liorum futura multitudo , quid uniufcujus- fe cari que etas, quid vite diuturnitas, quid di- flS, fl' pnitatis ratio, qüid bellorum impetus; quid tandem fortunae futura varietas , quid negotiorum eventus, quid hominum bonis in(idiantium L O perfidia, fint allatura, probe penitusque [ecite perfpexeris. Hec autem omnia perfpice- us al re.te poffe putas, homo minirma mentis; , quen & projecte audacim ? fine quafío ; fine | tUüm eum agere res fuas, imo & tuas, mo- onjun- inenraà cui omnia, necelffitatesque penitus ]t f0 funt confpicug. — Agat ille prout placuerit, trem. qui agir omnia 27 poudere t? men[ura , qui jorem gratias. [ua$- divifit. prout oult ,' vült autem Yidus; quod videt viribus, genio; naturz, tempo- ri; maxime accommodatum ; quod «ter- enöeg. gus I ne faluti procurand& maxime conveniens, ; Vi Ad has leges omrià attemperavit : has quia jt bon non attendimus, ad omnia coecutimus ; niec y f um tamen coeciratem. praefracti agno(cimus. do d 34. Lubet támen/eam prorfus detege- ré. Adhuc enim obinurmuras , fat. fcio, um li jbicel illudque tibi ipfi tacirus. dicis, falem — illi (& aliquem mente defignas) bona tanta non ynit o committerem , in manu fi foret mea. , Sce- leratus eft, impius eft, faftus nimius depri- mendus eft. dematb - Bene habet ; verum & hoc quoque alius de tertio conqueritur, alius de g qi uld [ quarto ; & fic denique nemo homo eit, qui non queritur ; nemo homo , de quo g que- l 298 ARS SEMPER GAUDENDI querimonie non deponuntur. Quod fi t querele jufte funt, íane nihil in toto re- fli rum ordine ; a Deo factum eft jufte. . Igi- an tur emendemus omnia, reflituamus ordi- cul nem;& ne querelis detur locus, ftudia con- feramus, juftamque tandem inftituamus re- tife rum omnium divifionem. Attendite nunc I quotquot eftis: mortales : facer Senatus jam ]s: coactus eít; res intus apitur magna: de le- hr e inquam agraria , . & argentaria, fenarus dm h u mani confulto ; peremtoria ferenda eft 1lns fententia. li if 35. Et ut ordine tota cauíà deducatur, a illud priüs ad judicium revocandum eft, an & lm licet diviti2e fortuneque non male forraflis Dini Deus ; malos inter bonofque promifcue di- ïmpx fpertierit; non congruentius faltem, meli- ](]s I uíque. uni tantum ordini fuiffent affignan- lib da. Nam quod non male, imo bene fa- EU €tum eft, melius tamen fieri poffe, non re- lm ugnat. Itaque irritemus diftributionem &j ei, omnibufque detrahamus bona omnia; Y imo-& mala. Iftud jam in queflione eft, chl non cui danda figillatim, nam id nimis lon- tiíc ge confultationis eft, uti vidimus, fed. cui tibu ordini. An folis omnibusque bonis bona, pre an vero: bonis omnibus folisque mala: ma- &ne lis autem-an folis bona, an folis danda fint malis .mala. Yols Nihil enim amplius quzeren- eXpe dum reftat;, nec alia invenietur divifio, pre- ; ter Kq iprtü DI "TRACTATUS SEPTIMUS. 299 ter eam, que jam eft. Propofita eft qua- Quoi i (0t0 I flio. Igitur fi placet; ar bitrare ; & vide, an non in maximas. implicandus fis diffi- & T g OId cultates. Dic tamen fententiam. dia con- 36. Ego vero, inquis ; fic ftatuo, ma- mus r nifeftam eífe rem. Bona certe omnia ma- fe TU ] lis & perverfis omnibus abjudicantor ; ma- tus um lis vero & calamitatibus omnino oppri- uis enim « dele muntor; fic judico, fic ftatuo. fenatus dementi arma non eripiat, quibus & fe & d dl alios in perniciem; iis male ufürus trahat? Ita tu; & quidem magno faftu. At vero ,. YCatuy an id.e re publica futurum putas, & vero. eltan etiam. quod maxime fpectandum eít , e re urafis Divini Numinis ?. Quisid dubitat, inquis?. ( d Imprimis ego. Si enim modo tot benefi- j D* ciis alleti a Deo . & implicati peccatores, ifigt nihilominus tam impudentes funt, ut bar- bene r barum in morem ei rebelles fint ; ejuífque ,non t tam (anéta imperia detrectenr ; in quantam yarioft eos impudentiam abituros cenfes ;fi injuriis 1 omniü, a Deo f& peti exifítiment ; exiftimaturi pro- cul dubio, fi cun&ta fibi bona eripi períen- jont i jmso? tifcant;.& preterea non ferendis calamita- (.al tibus involvi ? Etfrontem fi fe mendicus gis prebeat eleemofynam lautam cum accepit, benefactorisque füi oculos impudenter in- yo: ii volet ; quid demum ab hoc fcelefto capite expectari poreft , indonatus fi dimittatur, ueid & quod pejus eft mul&tatus male ? Non MO:-Pïï igitur e.re & honore Dei crit ifta divifio. 37.NNon 200 ARS SEMPER GAUDENDTI 37.. Non etiam e re publica: fi enim ls modo fcelerati illiy cum divitiis abundaat, nullaque ullius rei, nifi virtutis penuria, pre- dive mantur, de impietate tamen füa non eru- fcele befcant , fraudes conícientia reclamante ni- divi &i hilominus texant, juftitiam corrumpant, & peffüumdent: quid demum illi , paupertate Vitig extrema cogenre, non audeant? Certe cum füm in omne nefas proje&um fit ejusmodi homi. p | num genus, neque quid conícientia dictet; $: quidve Deus imperet , magnopere foleant vitiu attendere; furtis, latrociniis, & bonorum CT depraedationibus complebuntur omnia: íce- fiütur leribusque tantis neceffitas & paupertas, ne- [ que plane abs re; pretexetur. Qr .38. Video , inquies ; erravi. Bonä — itaque, ne peílimi evadant, qui mali fünt, dearcj 0ng fceleratis omnibus, & folis poft hac , & qui- dem profüfe ingeruntor. uid enim? pe Saepius fane me audiffe- memini , & vero etiam facre paoinze teftimoniis comprobari, t f divitias ruine caufam optimis ceteroquin ftloy viris, fepe numero prebuiffe. Subtra- fon henda igitur ipfis eft mali occafio, ut fem- TEUS pàce per boni fint. Scelerati vero cum jam orco Que fe devoverint, ea poffideant, nocere poffe(- um fori que pollint. Neque, fi fupplicia ls strerna, qua evafüri non. fünt, malefactis Cujpi augeant, curandum eft magnopere. $0 GUm 39. P'riori [ TRACTATUS SEPTIMUS. 30i [ TE 39. Priori hic arbitratus non eft abfimi- indan, lis. .Quis enim non videat, quod fi nemo $ p dives efle poft hac potfit, nifi fit fceleratus, ] fceleratos illico fore quamplurimos, ut fint 1te T divites? quod fijam. ubi bonis effe darur nt, à & fimul divitibus, multi nihilominus, ut di- )CI'IBIB vitias fibi parent, fectantur fcelera; quid € curn tum fururum reris, cum ad opes nonnifi homi« per fcelera patebit via ? Infinitos (ane a re- é&to virtutis tramite avocabit, & in omne jidet jJeant vitium natura fua proclives precipirabit orum certa illa fceleratisque folis propofita divi- fces tiarum ípes. Fatere ipitur, iterum erraffe yne te, & nec malis. folis bona, nec adeo folis & omnibus mala effe ingerenda. Doni 40. At cum bonis tam bene affici vi- j fünt' deare, neque absque caufa, cum & te inter &i bonos fine dubio connumeres ; quid illis enm! agendum cenfes ? Divitesne vis ut fint om- X vt nes, an ut omnes pauperes ? divites, inquis, ut fint; volo, & quidem omnes, & quidem robafi; atl folos, Iutelligo: rem tuam agis, & pro do- Tno tua, nam inter bonos te recenfes. Sed: Subire üt f pace tua dixerim, id certe Deo non erit us- que adeo honorabile: infinita enim homi« Til ora. num. congeries, honeftaris virtutisque par- / : poffef- tibus adjicier animum, non ut Deo, fed ut » j cupiditati füuze obíequantur ; nec jam ple j f Deo vivetur, fed divitiis; quod recte Au- GUSTINUS admonert: Permixta, inquit, zfja NHIPO- paoi s » ARS SEMPER GAUDENDI jo2 fider zemporalia. Deus. eff voluit: quia ft bonis folis ea davet, putaveut 2 mali pvopter. beec. colen- nem dum Deum , a) quod fane,fi re&te expendis; ion non eft Deum colere; fed fe. Adde, fi, ut fitue tari recte paulo ante monuiíli , boni omnes efz fent opulenti, non omnes in arrepto virtu- qu ] Tum tis tramite perfeveraturos. . Multos enim divitie perdidere ; neque omnes eo füunt Ino cerebro, ut fine capitis vertigine faventem ti fa foliti fortunz auram füftinere diu queant. Auge- rent itaque, ut vides, 'divitiee bonis omni- poten bus paíffim & temere conceffe malorum | diij numerum ; & fic cum bonis favemus, mu- Ti d ltiplicamus malos. 41. Pauperes ergo fint omnes, inquies, Qiam Votum bonum eft fa. df ut femper boni fint. teor, fententia vero non bona, imo perni- | Dinj. ciofa, quam quie maxime. Nam fi nunc, l 15 d quando boni, vite hujus commodis opi- | Oinne; busque minime excluduntur, tam pauci ta- inen funt Deum virtutemque qui fincere co- Q00m lant, quam . paucos tunc futuros arbitraris, O ubi fanctos mores certo certius confecutura eft mifera paupertas? Quis tum malus per- veríam vitam in meliorem commurtabit, & Vij q ad bonorum ordinem tranfiliet, fi illico ex tmidqu opulento futurus eft miferrimus, &'üt bo- h st norum numero adícribatür, dimittenda vi- C,ES)Obi deat bona, qua non nifi fceleratis fas fit pos- | Uf fide- Ug 4), Àug. in Pf; 66. * ! [ TRACTATUS SEPTIMUS. 303 fidere? Interim fi bonorum nemo dives; ii ( nemo potens, nemo opulentus, quis reli- endi, gionem fovebit opibus ? quis templa con- u ítruet, quis dotabit facras domus, quis al. nse. taria procurabit ? fceleratis fcilicet impiis- . virti« que hominibus ea incumbet cura. Ipfo- ; enim rum denique tyrannidi quis refiftet, f1 ne- 1no potens bonus ? quis eorum impuden- [ fun rentem tize fe opponet: quis virtutis defenfor, quis folatio oppreffis futurus, fi nemo juftorum p Omnk potentie quidquam habeat, & omnis cum divitiis , uti fieri affolet, auctoritas, omnis lorum vis, omne imperium, ad folos impios fue- ; u- rint devoluta * "Vides jam certe , fi quid- quam vides, neque malos omnes pauperes jl T effe poffe, neque omnes divites: & longe minus ; bonos, rectosque homines, aut om- ) [, nunj nes divitiis. cumulandos , aut paupertate omnes miferifque effe implicandos. »diS OPi' auate 42. Video , inquies, fed quid agam? quo me vertam ? illud tantum occurrit mo- r do, ut omnium fortunarum zqualis fiat in- ybitrit ter omnes divifio ; omnes pari pradu fint; nfecuti divites, opulenti, & felices ; nec quidquam lus fibi : detradtum obmurmurent boni ; nec jbl quidquam bonis adjectum conquerantur il mali : tum fane ceffabunt indignantium vo- " ( ces ,obftru&aeque argento querimoüice con- ticefcent, Verum utinam tacuiffes tu ipfe, vir minime male! Hic enimvero omnium, " flïäï U quos E 304 ARS SEMPER GAUDENDI quos protulifti, dementiffimus eft arbitri- | f f tus ; prout fecuturo T'ractatu planum fa- | malu ciam. Omnia dum zquas, perturbas om- Te f. nia, & dum cunéta facis paria, pervertis Hc porro ! facit fingula, & perdis univerfa. deinceps, uti dixi: nam diffolvendus eft in Cl [ aliq prefentiarum hic hominum cun&a arro- quir dentium ridiculus : Senatus, cras agentur ubi reliqua. tegra 43. Illud tantum nunc ex hac ratioci- Qui natione colligam, abs re effe, quod me alie- 1 t na felicitas, aut etiam advería fortuna an- ; Bf gat, follicitum habeat, & perturbet. Rur- Otdins fus ab omni ratione longe alienos effe fer- IQ mones illos, quibus otiofi quarimus ; cur Tiones boni deprimantur, cur mali floreant : cur 1oy| fi aliquibus bonis bene fit ab opibus, & a Àc re domeftica, non fit omnibus : cur , fi ma- lis aliquando futurum eft male, non fit mo- "tl hs do : cur fi plectantur aliqui, non caftigen- gj tur univerfi ? illud enim jam oftenfüm eft; Toyy univerfim magno confilio & fàna ratione; " Íceleratiffimo cuique fpes etiam maximas IlbuS fuiffe ingeftas: deinde etiam, non alia, quam lrlfe tam inaquali malos inter bonosque forti- : quide tione, bona vel debuiffe diftribui, vel etiam n j potuiffe. Quod fi vero veritatis hujus vim percipio, tum fane hujus fcelefti & illius impii, & tertii nimium infolentis felicitati; m;- opibusque quantumcumque flagitiofi ho nis J TRACTATUS SEPTIMUS. 39j lrb'm)- üm i« nis facile acquiefcam , nec invidebo, ^ Si malus eft, & tamen dives ; dives eff, ut be- 15 07* ne faciat, & tandem bonus fiat : felicem 1Velts facit Deus, ut ad füum obfequium benefi- j pOl'l'O ciis perverfüm alliciat, Obfequi fi noluerit, s elit aliqua ejus bona remuneratur, ne quid. | qo- quam in extremo judicio poffir exigere, agentur ubi plena fcelerum ineunda eft ratio, & in- ,tegra füppliciorum fübeunda eft menfura. 'atigc« Quid nunc nequidquam rurbor ? zsrelligem e dlit 22 novi[[nis eorum : l(thic toti mundo fiet 12 df* perfpicuum, non nifi providentiffima Dei fur. ordinatione hec fic fuiffe difpofita; fanctif- fc fer» qu fimaque prorfus ratione id factum, ut ra- ! tiones Divinae Providentig nos laterent. p.OÍ Providentiam hanc colo, & fecurus fum; lsa&a hanc veneror & felix füm ; hanc adoro & [,üma beatus füm, — Omnia fic fecit, qui fecit om- i m nia ; & ut facerer omnia , fic effe voluit al p fingula. Juftus eft, qui fuum cuique dat; nfum [j Providus, qui cuncta recte ordinat ; San- yatiom &us, qui non nifi rectiffimum finem ope- maxlmai ribus fuis habet prefixum. Itaque Zene- lit; ( dicite ommia opera Domimi Domimumn, & u Om quidem Ex oc gume ignorantie mez , wf- qd j que in feculum, i jl & 0o( &* fjj o ho i[, j U^ TRA- 506 ARS SEMPER GAUDENDI fed tem -:03062- -$03063: R3 —æagæ«- €ur Uny TRACTATUS vnh Plic: j vidi Pufillum. & magnum ipfe fecit : & n zqualiter eft illi cura de omnibus. Dan - enda Sap. 6 » $. Qu Oflenditur , (* bouor. e* malor promifcue Tud inter fe babitare debuile * item mon. £o- dimus ls za fortune modo, fed . dotes corporis loci Q animi bominibus non equaliter. de- mon buife dari. ltaque me te affigaut. de- niby jféctur , nec. miferie. alieue pror , aut eliam ii ] proprie. Dorur fifen PROOEMIUM. m iffe I E omnibus curam eequalem quod perat, quen; D nullius perfone exceptor Deus , tam lürg id quidem verum eft, quam verax eft ipfe titm Deus, qui id fuo ore teftlarur, & vero etiam tione factis comprobat. At quis id fibi perfua- n qu ferit, inquies, qui tanram non in reliquis modo creaturis, fed & inter homines ipfos rerum omnium, non fortunarum modo, fed " ", DI TRACT;!&TUS OCTAVUS. 3oy fed & corporum ingeniorumque varieta- b tem attendit? An vero eandem filiis fuüis curam adhibere cenfebitur parens, qui unum quidem ftudiis magno impendio ap- plicat, alterum vero ad quisquilias, plebe- I Jorum fzecem abjicit; ut laborando maligne victitet ? fi pater eft communis, communes d .fifint filii, cur non communis favor? Hec Audi- Yibus Deum rurfüs impetit querimonia. enda eft omnino, & porro detergenda. Quod ut ordine agam , prout preacedenti 'Jractatu de fortunz bonis egimus, often- Va dimusque, ea neque bonis neque malis fo- n lo lis potuiffe erogari, fed promifcue ; ita & nvpm*ir hoc ipfum magis dilucidandum eft, & de- u d- monítrandum preterea; hoc quoque om- nibus tum corporis tum animi dotibus ui d prorfus convenire. - Oftendam vero, fine ; dit hac ingeniorum, indolis, humorum , cor- porum, conditionum varietate, nec orbem fuftentari potuiffe ; nec vero etiam homi- num eternam falutem convenientius potu- iffe procurari. Ex quo illud fiet confe- .quens, neminem alienis malis, feu ex na- tura vitio , prout funt faftidiofi conviven- eüs:fa, tium mores, feu etiam ex fortunge muta- ( eft 1?* tione oriantur, imo ne fuis quidem debe- f0 eüa re quemquam magnopere perturbari. ! j pl & ydit e5 iP d U. $.L ; m 0j Í M H l E E 3o$. ARS SEMPER GAUDENDI ! forn g. IO : doti Propouitur ingeus. bominum ,. won. fortu- ! Comi | pi "is modo , fed mature dotibus, moribus , in- dole, ingenio intev [fe diffeventium, &2 wibilo- | Rum | Quid minus inter [e promifcue babitantium varietas, multarum. pertuvbationum caufa $ verum bo- fequ quad mineg mev [e tam vavios promifeue fibi conmvivere debuiffe offenditur. flt, ü Come Ratias omnino maximas injuftis licet tullin 'G hominum de Dei Providentia con- lia querentium vocibus : quo enim querimo- "t ( nias magis accumulant, eaíque accuratius inn expendo, eo magis illa mihi pleniusque elu- Tf ceícit. Injuriam fane maximam humano ge- Nett neri feciffe videtur Deus, dona fua, naturee dint inquam munera, tanta inzequalirate inter ho- if mines quod difperferit ; iniquum enim eft, Tüen inter eequales eequalitatem non fervari. At Qne - ego id affero, numquam zquiorem fe ho- minibus preftitiffe Deum : equiffimumque QG, 1 fuiffe, varietatem tantam & inaequalitatem Ti quod induxerit. Quod clare ut expendam, pIiC&1 audienda: fünt prius conquerentiurn voces, (umn ne muílitent denuo inauwditos effe conde- tis | mnatos fe, Q()rpo ?. Àn non id ftupendum , idquieSa | fll'ma[ | quod cum homines prima oripgine & na- lm y tura pares fint; tam impares tamen effe non for- map J 'TRACTATUS | OCTAVUS. 309 fortunee modo, fed & animi corporibusque dotibus ? quafi fi natura, que omnium communis rnater eft, non paucis fuerir ri- fi. T gida noverca. Hac quidem perturbatio- num inter nos, & non minima eft origo. tll qtidlil Quid enim? imprimis(inde tamen id con- fequitur) unus pauper eít; alrer dives, Itl ')0' quod quidem fortunge eft. — Tamen ut ut jl fit, unus commodis undique diffluit , laute comedit, ftertit fine curis, fora obambulat i licet nullius rei follicitus ; late imperat, fervos | COf* habet ad nutum obfequentes.; denique vi- ,»rimo- vit, oblectatur curis vacuus , deliciarum YatiUs plenus. Alter interim non vivit; fed ad di- g du« menfum quotidie victitat, nullus ei pro- no g ventus, nifi quem manus rigide callisque m dant obdu&te, nullus ei fructus provenit; yet t nifi quem rigavit immanis füdor : & ta- ym eu men homines funt natura pares ; conditi- a. M one fimiles. nfe l 3. Deinde, unus quidem vir eft, hoc um eft, robufto virilique corpore; alter foemi- ylir na, plurimis certe pre viro corporis im- plicata: incommodis. Et inter hos iterum pen ii ( «5 fumma efít varietas. Aliqui namque mem- bris funt bene compaéctis , bona valetudine, .C conde- corpore contra aéris inclementiam probe firmato : aliqui, carne tam flaccida, viribus inqu'läl tam remiífis, capite tam porofo, ut mini- Ti ra, & in catharros toti dif- ecm imna PerHentur au fluant. fr U4 i 310 — ARS SEMPER GAUDENDI fluant. Àn non tamen ex eadem omnes Tiato eruti terre maffa ? qui fit ergo, ut in tam fider difpares teffas lutum tam fimile, idem pla- tepe ne figulus coegerit ? certe paria eademque, fej, pari modo eodemque labore iTnare. poterat effor-:- linc Tient 4. Preter hec, quanta, Deus bone! in Ünus ünguli s eft geniorum ; ingeniorumque di- alter verfitas ? flupidus hi c nihil percipit, ad jods omnia cecutit ; merum fluporem dixeris: (ip f alter perfpicaciffimi eft ingenii. Rurfus in- Ictà ter hos, mira multis facilis que in percipi- 10 g endis rebus eft agiliras, fed in retinendis lo fallaciffima memoria : aliis ingenium fit li- C Ver cet rardius, pervadunt tamen ftudio & per- tt, rumpunt omnia, eaque qu& íemel mente il complexi fünt , memoria retinent tenaciffi- ais tna. f ty Rurfuüs non omnibus ftudiis eadem inf eodem modo a pta fünt ingenia : quaedam his, Us his alia percolendis mapis fünt accom- lum moda. Denique qui bono valet ingenio, Quni judicio fepe eft exiguo, tepe exotico, fee- Yero pe nullo : quibus in percipiendo ingenium, infa] & judicium in difcernendo, non raro deeít In memoria: & tandem quibus eft animus ad f bj / omnia compofitus , iis deeft corporis vale- minu tudo , animae agentis neceffarium inftru- inentum. itio j. At vero magnum illud geniorurn f p indol 1$, morurm;, animorum ad varia incli- Vi nato- - J TRACTA*VTUS OCTAVUS. m ornnd natorum diífidium inter homines qui con- in ttm fiderat, id fane inveniet, ne duos quidem mple reperiri in toto terrarum orbe fibi conftan- mquo tes , fibique fimiles. Id vero quis ferat? : efor. hinc jurgia, hinc diffidia, hinc averíiones mentium , hinc animorum perturbationes. nel i Unus enim faceto liberalique eft ingenio; ii d« alter melancolico , fibi aliisque tetrico: ille jt, jocis delectatur & cantibus, huic ifta fafti- ixells: dio fünt, lachrymis oble&andum credas; Q5 If hic tardus eft lingua, manibus remiffus, to- ripi to corpore lentus & frigidus, neque faci- lendz's le hominem moveas nifi vi propulfum ; il- fit li« le vegetus, alacris fanguine, in agendo ce- u ler, fertur füo genio promptus ad omnia, Ts fibi femper fimilis, femper letus. Illum m&d[rl- fi tantillum moveas, illico in ignes diffilit, exdem in furias apitur abreptus ira ; hunc omni- m bus commendat ingenita manfüetudo. l- lum comit accon , affabilitas, facilisque 'genius cunétis charum faciunt & amabilem ; hunc ingeni(l) 0 vero ruflicitas , inconditi corporis motus , penill infulfique geftus cun&tis invifum reddunt, o d in fylvas ablegandum proclamant omnes; jj ubi Aud puev. excidit. aluo. En quanta ho- yrs v minum varietas, quam difpar omnium con- ditio. Et inter hos dum vivitur, ; nv quis poQ fit placide vivere ? 6. Lamentari, ut video, rurfus incipis, gjorit ji n Veruman dixifti omnia ? an omnem mo- U5 vifti pit 512 ARS SEMPER GAUDENDI vifti lapidem ? Haud reor: nam illud pra- (05; termififfe non debueras, quod tamen ma- huc ximum querimoniis tuis dabit pondus , di- ithy verfitatem hanc tam variam tamque into- lis, lerabilem non in diverfis modo hominibus df reperiri ; fed quod peffimum eft, & in uno pofi eodemque homine, pro rerum temporum- tüte que varietate , varios reperiri homines in« Ofe I ter fe maxime diflidentes, femper varios; raro eosdem. Hec fane res eft, ut fera- qii f tur, difficillima ; quaeque rectam conviven- Q ( tium focietatem, imo civitatum ordinatio- nem probam, civiumque conjunctionem fi Q reddit proríus difficilem. — Si enim fuis ho- Tehr mines moribus conítarent , genioque con- fbi ftanter & mordicus inhazrerent, fcio ego; ïæp inquis tu, quo pacto forent omnia ordinan- pl da. Ain vero fcis ? age porro, ordina. tetr 748 uod fi; inquis, melancolico qui funt tj genio, femper tales forent, qui. ta indole Tum. femper leti, iracundi femper colerici, ad ftu- Iones, dia propenfi femper fibi conftantes; & fic Quor deinceps; tum fàne civitatem totam in com- Opeta pita vicosque dividerem ego, ítatuerem- l'UmQ que, ut omnes, qui ejusdem penii funt; — Thlütm iisdem in vicis quafi tributim habitarent: Tt, ut modo íolent veteramentarii, veterum- Tnt ( que veftium interpolatores. Sic ergo jo- TQM ) viales illos geniique lepidi homines , in unum vicum compingerem, ifthuc mufi- B cos ? DI -'(TRACTATUS OCTAVUS. 313 d p cos; ifthuc cytharados ; ifthuc vietores, Atl« |en r huc vina, ifthuc coquos, ifthuc bellaria; ls; d ifthuc parafitos, ifthuc aleas, ifthuc teflu- je into- las, omniaque oblectamentorum genera per minibus claffes fuas rite difponerem. Sane fic.com- - jn um pofiti vivere poterunt pro genio fuo, can- Qrum tare ad ravim ufque, faltare dum toto cor- ines 1f ore fudor diffluat , idque fine tetricorum varios j ominum murmurationibus. aut impendio;, yt fer qui fibi femper occlamant obtundi caput; wivert cum quis agit lepide, aut loquitur jucunde. inatio- $. Deinde vero, hiíce recte ex fenten- jonern tia compofitis, omnes illos Saturni eemulos; jis ho- melancolicos inquam; quibus numquam ne & eu« fibi fecum quidem convenit, filicernia, terz ) Q re pondera, quibus caput nigris femper op- pletum vaporibus , & talento gravius in )fQinan- rdint. terram propendet, in extrema amandarem yi fitt urbis compita, feptentrioni, frigido nimi- , i* rum vento maxime expofita ? iisque vefpil- lones, libitinarios, fandapilarios, & quot- s S,&IC quot corporibus. fepeliendis. impendunt operam, interfererem; tetricos quoque re- ,f ( rum omnium indagatores & cenfores, qui (l li 1fü murmurandi materiam undique conquire- It rent. Illic (ane admurmurarent, arrode- b vt rent & fe & omnia pro fuo libitu; fterte- rent, plangerent, lachrymarentur, fine au- em n dienrium invidia aut faftidio: omnes enim ine u m ejusdem íünt genii. [ 9. Jam 314 --ARS SEMPER GAUDENDI 9. Jam vero bellicofos illos, illos Mar- ä | loq. tis pullos, quibus exaftuat bilis, & ira eft Deri ferventiór, quos bella delectant & jurgia; ne | quis non judicet una compingendos ? ha- Diien bitent certe iriter eos cultrarii , enfium ar- fuffc morumque politores, per me licer, ut in- inreg flrumenta genio fuo apta ad manum ha- dos beant. Ifthic narrare poterunt bella, & done . quibus interfuere prelia P ifthic nova po- feipu terunt concitare bella, jurgari, clamare, & tint rixis mifcere omnia ; pugnare fi libet de- fpera nique, & mutuis fefe vulneribus confode- liberi re. Agent certe pro fuo genio, nec ul- ptoy lius nifi fuo impendio. fürba IO. Sapientes autem viros, non e ft du- j bium; quin una neceffe fit convivere, ut Yi conferant ftudia , ut fe animent, ut extra Cne ftrepitum fint tumultuofe debacchantium, Quis ut moderate agant inter fe., & fructum d. quafite ; & invente jam fapientie fecuri percipiant. His vero bibliopolas , libro- guillo rum excufores, librarios, amanuenfes con- Ipim jungi debere, non attinet me dicere ; res eP'fias « ipfa loquitur. . Funginos denique homines, E ne fapientibus moleíti fint , tetrica inquam L capita ; quibus cum parum fit rei, multum B Dftmr tamen verborum eft ; ftultos aut. femiftul- Fpot tos clarius dixerim , qui nihl non effutiunt; numquam non garriunt, fine ullo aut in- ï' yico t icas genii, aut judicii acumine; pürtacqs d aut 1 Jurigs J TRACTATUS OCTAVUS. a .M ^ ^ Joquaces picas, defultorie quod ob os ve- u nerit, proclamantes : hos; inquam, onmines l ne fapientibus pofthac obftrepant, in infa- ) !urgi d« nientium domum , aut fi domus una non ]m df« fufficit (nec vero fufficiet ) vicum inquam Q n integrum, eumque bene mapnum , ablegan- m ht- dos omnino cenfeo. Ifthic fibi fapiant, [ & donec infaniunt. Hoc modo provifüm erit Nunc vero ubi omnes habi- n p reipublice. re d tant promifcue, quid tandem tranquillitatis t de- fperari poffit ? Sapit vir, infana eft uxor: fode- liberi fcelerati ; & in omnem volupratem c ul- propenfi domum complent clamoribus; turbatur jocantium cachinnis avus, multis (t du jam ab annis putridus fenecio ; rixantur fer- An hec eft forma ( n vi, infaniunt vicini. t exi bene & in ordinem dioeíte reipublice ? gtiumt quis id patienter ferat ? cui, ut maxime velit, tot inter turbas dabitur effe tran- um . fecurl quillo ? II. Ah mifefos nos mortales! ut de- , Ibre s Q fipimus, cum nobis fapimus! quas non in- 8 m eptias congerimus; cum cogitationibus no- ftris abblandimur, iisque frenum remitti- Ominö) jngu? mus ! Verum ut paucis hoc abfolvam, quod tantum abfurditate füa novitateque place- mult? re poteft : dic quafo caftrorum metator, vl* ffu[iü]ïï) vicorumque defignator acutiffime ; in quo vico tute tibi domicilium conquireres ? in4 g* o: ho: y 08 jurius fane fum homini, id qui rog 'minem J 316 ARS SEMPER GAUDENDI minem enim vero longe füpra vulpgus fa- de; ent pienrem alloquor. Quis dubiter , quin in fapientum vico domus ei collocanda fit, & pro Que quidem non vulgaris ?. Ira fir, ifthic ha- bita. Jam vero, uxorem tuam in quem vi- Q00 Ie ( cum amandabis ? Rides hic, fat fcio, & ne de hac quidem dubitari poffe illico clamas: Ton Vett in infanientium , aut. certe non recte fapi- entium inpentem vicum, ablegandam pror. fes Q dis r fus, & quidem quantocyus. Arqua de cau- fa ? uia defipit inquis, aut, quod parum Ti lis i diftat; fapit ut foemina. 12. Áin vero tu ? & ego quidem cum Y i bene calculos fübduxi, ajo in ftultorum compita compingendum te ; illam vero in mo&: mylt fapientum efle deducendam vicum, & qui- dem honorifice; neque enim & ifthic de- (Xec effent foeminz. itig Miraris quod id afferam? rationemque exquiris ? Dicam. 'Tam fa- &ntui Itmo piens cum (is, omnia ut recte potueris or- dinare, certe flultam tibi copulaffe fcemi- fittus nam, non nifi extreme id eft dementic, Me l Quis id non videt ? uxor autem tenuitatis t Qu Yeri fuc fibi confzia, (apientem virum qui fibi preíto foret, quod delegerit, ea demum If bl 0r fumma dicenda eft fapientia, ioitur fi ftul- ta eft , fapuit ftulte, cum tu fápienter de- [ fi[( fipis. Quid hic repones ? utrum vicum de- hs ftinari tibi autumas ? certe neutri es aptus, üuke ! Non infanientium profecto , quia fapis her- ce; TRACTATUS OCTAVUS. 317 cle; fapis quam maxime : non etiam fàpi- YUs l entum ; quia dum fic fapis , infipienter Quim n prorfüs agis. Vos litem hanc domi quis- li, Ü yc ht que fuz,íi vultis dirimire. Ego jam iftud em v ago, ajoque; hinc ipfiffimam rationem cla- re deduci, cur tanta penioruur varietas, T non in claffes quaeque fuas fit diftinguenda, Jumas verum mifcenda promifcue : fic ut paupe- : [ipi res divitibus, amceni melancolicis, iracun- | pI'Ol'- dis maníüeti, incultis & ruflicis urbani, & CQ« arum malis boni, fapientibus ftulti, ftupidi acu- tis intermixti , unam pariter conftituant ; fU nec interpolatam habitatione rempublicam. 13. Nam, ut cetera taceam incommo- otum qon moda, quantam putas exorituram illico tu- multuantium. hominum tempeftatem , ut « qui executioni mandaretur hec res ? quis fe hic de iracundum, quis fe melancolicum, quis fe Teram lentum, quis fe infipientem fatebitur ; cum m f nemo fibi non fit fapiens, nemo non man- reris 0i fuetus, nemo non elegans? fane per vim .f (f fefe mutuo e compitis ejicient homines; umcntïæ: ut quisque quod vult occupet ; feíe vul- emm (l neribus conficient, de loco fibi debiro dum jl fi difputatur : ficque confectus extinctusque denif erit orbis, antequam in füum ordinem ri- TL te fit difcretus. En! ut exercitum totum ntet i deles caftrametator egregie, caftra dum tam cum ] [| (s ftulte difpungis & metaris. ips hu 14. ]ath di 318 ARS SEMPER GAUDENDI -14. Jam vero, ut dicere inftitueram, « l l l ii ut ira-foret, totumque mortalium genus in claffes fuas pro moribus, & genio cujusque E foret diftinctum, triftesque triftibus, lztis lae- ( a ti, mali improbis, probis probi; ira ferventes l l Is iracundis, manfuetis manfueri, ftultis infipi- dli ( entes, fapientibus modefte (apientes cohabi- Tatür tarent, unaque conviverent: fit ita; per me li- Thita cet. At quamdiu credis duraturum ejusmodi qui commercium ? ne diem quidem unicum. AO Tanta eft enim, non hominum tantum, W fed & unius hominis varietas, ut vix una f fibi conftet hora 5 D femper eft varius : qui Uxor diem hodie ducit letus, craftinum triítis | Vitam exiget : nunc bile , vel atra, vel flava urge- i0ret mur: nunc perplacent omnia , nunc difpli- qi : cemus ipfimet nobis; nunc cantus nos de- Tib le&ant, nunc auribus officiunt ; nunc ad |. Utür omnia exporrecti & agiles, nunc nobismet Virja t f ipfis fümus oneri. . Quod fi ergo. pro ge- niorum morumque diverfitate defignanda E2 eft habitatio , quotidie mutandee fünt edes: l exq neque quidpiam tota urbe videbimus nifi kc f | ultro citroque miprantium iníanas difcur- I litednt fationes. 8&Qh 15. Ita eft. Vix umquam vitio noftro - "ü'moy id fümus, quod fümus, aut effe quod de- li N bemus ; preterquam quod tanta preterea M fit, non genii modo, fed & fortuna nos Ition circumítantis , morborum ingruentium, | ri) t everi- guod, $ , J "TRACTATUS OCTAVUS.— 319 RP eventuum nos prementium varietas . ut nus t " iidem, licet maxime velimus, effe vix pof- fimus. Jam volumus, quod noluimus; jam jüsqu vt l- ample&imur; quod horrebamus ; jam timge- VOT mus, jam amamus, alia femper atque alia : iip- alii femper atque . alii. Volvirur & imftnu- tb tatur homo,; Ez zumquam in eodem flatu pev- meli manue.a) Non igitur in mores aliorum, smoti quibuscum tibi convivendum eft, pertur- aicurm. bationis tuz caufam rejice, fed in tuos. ntüm, Neque illud oggeras, cum. tali mihi pax Y u eflet, illi viro pacifice conviverem ; hec : quí uxor eX meo genio effet, cum hoc amico trilti vitam ducerem jucundiffimam, tranquillitas w foret eeterna, Erras inquam , erras quam qui maxime : nam & tuus tibi mutatur ge- dfpl- s d- nius, & is qui modo perplacet amicus, mu- tatur ut tu ; nam & homo eft fimilis tui ; unc d obisme varietati ut tu obnoxius. Coníonent li- cet fides , dulcemque edant fibi confone po p fymphoniam ; quid ramen concentus ab ignan 1 iis exfpectari poteft, fi murantur fingule , y as qus Ilill nec flatum , quem ars dedit, mordicus re- tineant ? remittit fe una, altera in altiorem ; di» affurgit tonum , & fic tota interturbatur harmonia, ubi concordie non eft conítan- p ii tia. Non igitur putide conqueramur poft qu' hac ; tam diverfis hominum geniis & con- præfefæ ditionibus quod convivamus ; ita certe fie- t n Id tantum agite , ri ut videtis, oportuit. n quod, ut non turbemur hominum a nobis u X - dii- $) Job. 14. v. 2. ^ 420 — ARS SEMPER GAUDENDI- diffidentium vitiis, opportune moner Apo- l$, ftolus, 7lter. altevius oueva portate , quae evi- bam tare non poteflis, t9 fic adimplebitis legem TE ( Chrifli , a) Dciqu; fic ordinantis omnia vo- red; fs ( lunþatem. g. I I. i &ntmr At inquies , diverfitatem illam indolis , condi- mine diomis, €9 gemiorum JDeus iutev bomimes idu- cere non debuerat.. Proponitur obje&atio: i q Dort, ompuia [cilicet equaliter dividi debuiff?. Anteli fateor; inqui&s, prour Llud quidem tandem I6-l hominum tam diveríz fortune cum ( Q Wque jam fint, tam varia corporum, animique - conftitutio ,tanta morum, fanpuinis; inpenii Wequi &tiüm varietas, eos inter fe mifceri debuiffe, ne- que feorfim habitationem fuam cuique ge- enim Comy neri debuiffe affiphari. "Tamen difficultati occurrere potuiffet Deus : occurriffet au- hlS, [ tem; fi eam quam invexit; hominum varie- qu. Ite ratem conditionisque differentiam nonþüa— tuiffet. 0mpjg 17. Quantum audio , rurfus tu Deo ïe&e I confilia vis porrigere, & arbitratus in ma- ! — tÉt!ÀÀ Á t num dare. An ergo ea, quam preecedenti fermone inftituimus , tibi tam bene cecidit Áj ex fententia confülratio, ut rurfüs audeas tl aperire os ? De divitiarum fola divifione c()ïpm Doti agebamus ; neque id potuifli recte decer- nere, malisne folis & omnibus , an folis j5j qu bo- tantum & omnibusr effent tribuendz Tütyr. nis. Q e 9) ad Gal. 6. v. 2. ] ». ) TRACTATUS öCTAVUS.. 825 t nis. Quod vero de divitiis tunc. dice- 1e « bamus , id eodem plane jure de natu- T. d re dotibus, corporis inquam valetudine , Dia YO recta membrorum: conformatione , fangui- nis temperie, viribus , venuftate, judicii preftantia , morum eequabilitare; item de jand animse conílitutione, ur pura ingenii acu- mine, affabilitate fermonis, animi alacrita« j d j te,; queque heec omnia confequuntur, ho« nore, muniorum dignitatumque preeflantia; intelligendum . eft. Illud igitur maneat; prout pracedenti "Tra&atu decifuüm eft, qules ) : cum hec omnia neque malis folis confequenda; . neque deneganda etiam. omnibus ) .grurfüus nique ia, neque ngenll neque bonis omnibus dari o etiam omnibus fubtrahi debuiffe. . Nimis m u enim gravia ex illa divifione orirentur in« commoda ; que quidem omnia & fingula; f (or d his, quas commemoravi , corporis, animi» que dotibus dividendis, palam eít, etiam n Va interceffura. i Igitur:neque malis & folis omnia, neque bonis aut folis aut omnibus; recte poruere aut detrahi aut dari. tü DCU 18. Quid igitur faciendum fuiffe cen- ;nm fes tu qui huic , quam jam videmus, divi« fioni non acquiefcis ? Illud quod folum o Q j reftat, inquies : omnes tum fortunge; tum ; ii j corporis, trum animi dotes, fingulis eequa portione , dividendas effe ftatuo. JEqua- d« les qui fünt jure& natura , zequalibus etiam 4 oI!: nature ur fruantur bonis, equum juftnm- d ns fi pracftitiffer Deus; que effe fcntin. . Hoc 2 pote- $46 'ARS SEMPER GAUDENDI poterat autem nullo impendio , Deus im- eftim mortalis!qualem habuiffemus orbem , quam di: inodeftum , quam pacificum ! quam quie- Qptin tam duceremus vitam , fi fufficientes cuili- lr« bet effent opes! quisque füo viveret, nec &odi inhiaret alieno admodum ; fenatorum fub- ff fellia litigpantium vocibus non perftreperent; do b non exaudirerur martius bellorum fragor; modc nec invidentium fortunis alienis importu- gadi ne querimoniz ; ceflaret iniqua contrahen- Ti tium fides; jurgia non eflent aut perjuria; denique deterfus foret alienis opibus inhi- E n ao antium infanus labor. Suo quisque dimen- per Ío, eoque fat liberali contentus viveret; p li & hoc demum effet vivere. fper 19. Quod fi preterea, uti maxime cu- — — for perem, omnes effent ingenio acuto, & ad lda percipiendum facili, corpore fano & for- jm. moío vultu (& quid ni effe poterant) hu- I6 f morum fÍànguinisque conílitutione tempe- &rim rata, animo alacres, moribus candidi, & ad ipfüm amonitatem facti, affabiles, comes, huma- 1 ni denique & ad communem focietatem.na- p, ti: quanta tum demum effet mortalium fe- | um licitas, vita quam jucunda ! communuis ef- l qu fet vita & amor omnium : paradifus certe lsf foret miferum hoc exilium; quod quidem Titur faciunt effe longe miferrimum tam fibi in- | Ym fenfi genii, & inter fe tam difcrepantes mo- res. Jam vero omnia confufa cum fint, | Qf quid demum eft humanum commercium , | ïlæ .j li nifi merum Chaos'? cui minus rei efty plqs € l $ Ji TRACTATUS OCTAVUS. 32$ xis t« eft invidiz ; aliena rapit, qui de füo pauper , qun eft : mortem quin imo etiam parentum aut 1 quie "optamus , aut acceleramus, eorum futuri s Cul- haredes : amorem vagum circumferimus " ne & odia transportamus, prout diveríà homi- m fib- num occurrunt aut formz aut ingenia : mo- peren do bene, male modo cum amicis convenit; mpot; modo oneri füunt, modo voluptati ; modo IPOI[U- gaudii praeftant materiam , modo triftitie. rahet- 'Taceo catera incommoda numero infinitay rjuri perpeffu di fficillima. " Hinc exacerbationes . nbl animorum , hinc tedia, hinc tumultus, hinc [tmen perturbationes. . Quae quidem ormnia quat ts plana detergerentur manu, nusquam fi di- Ípar effet conditio, omnes autem fi narurae g fortunarumque eequali portione fruerentur. ,al Id autem praftare cum potuerit Deus, cur & for jam tantam inequaliratem . invexerit; id fa- nt hu ne non video. Non vides ? facile credi- tenpe derim ; occupat enim tibi cerebrum hoc j, 4 ipfum quod deteflaris, obícurum chaos. ) hr 20. Adesdum itaque maleferiatum ca- yerm i put; cum tua putida fententia. Paradifüum jomie dum denique futurum hunc orbem reris j d tu, cum tuo confitus & in ordinem dige- Ua AU Ítus fuerit arbitrio ? at ego id pugno non merum chaos rantum, fed & inferno pro- J i ximum futurum hunc orbem ; eum deni- b , zerram tnife- 5 que fore, quem defcribit Jo vie----ubi umbra snovtis , eg nullus ordo; «l Jed - fempiternus . borvo v inhabitat. d) . Alero be Pl Jl X itaque ! &) Job. 10. v. 21.21. 324 ARS SEMPER GAUDENDI ! con itaque nusquam divinse füg providentiae admirandas izventioses, 2) ut reCte eas. vo- etia €at David, preclarius & evidentius often- jhif( diffe; quam in ea tam difpari bonorum om- nium, ingeniorumque inaqualitate, & tam lon concordi geniorum difcordia : illam vero fj füiffe prorfus neceffariam ; primo quidem Q ad totius humani generis confervationem , Ü utpoté finé qua diícordia mundus non fla- DT ret : déinde vero ad falutem eternam mor- eu talibus procurandai. .^ Fidem mihi dene- tlj i gaté, utrumque donec planum fecero & ] €viceró. dj IIT. S. lii Ofleüditir , fine maxima opum fortuneque in- i incg eitalitate , genus. bumamum licet condi po- ' tuiffét , coufervari uon poti[f. hi cha Tque ut primum ordiamur caput; z—fr.A àn hon id cuique perfpicaum eft, den i Qquod ficut in microcofmo, humano inquam corpore; varià neceffe eft, effe membra, & fof fitü, & magnitüdine, & preftantia; & offi- pla €ió admódugi inter fe difcrera, toti tamen Qui Corpori, àut alendo, füftinendo, aur diri- fang «t géndo; aut promoverido in primis neceffa- fiaj ita plané mégacofitm, magnam hanc totu genéris humani communionem;, & quafi Qu corpus ifipens, ex diverfis admodum con- Corp Vlde rion ftáre partibus, quafi membris debüiffe ; ut A ipfa tantum fibi coriftet univerfitas, fed Ti & : ' fingulæ eonferventür partes ? fatis enim fipi con- &) PfAl, 76. v. 15. j TRACTATUS OCTAVUS. 325 dentit conftat, ubi toti corpori male eft; fingula a5 Y etiam membra prótinus diffluere. Verum ofte- hifce non inhereo, res in confeffo eft. d 22. Jam vero, cur Deus tantam inter &t homines conditionum differentiam invexe- 1 Ye fit,cuim rüe importunus interroges, fane cum D. Theodoreto & quidem ejus verbis, videm neft, €? ego te quoque lubens iuterrogaverim, Cuv J 1 fióm omhibus covporis moffri membris , unam f0f« c2? eamdeim . viin, verum opifex indiderit ?. [od dene oculis quidem colorum 89 figuravum judicium [o & coimmijm ; auditum vero, vocum 7 Jotorum diferimina cagmofcere voluit ? 4) Et ita de re- liquis deinceps merbris ftatue & loquere. Quod fi rurfüs interrogem , cur ftomacho W if- incübát, cibos coquere & dirigere , ori j maflicate & mandere, cur non & ftoria- chus ocülus fit, & os; & manus; pedesque: p denique catera membra, cur rion fint oculus; In d cuin facile in fimilem fabricam potuerint ef- ngu formati? illico refponfio tibi ad manur eft; nbl'81& &o plüra ad humani corporis conftitutioniem re- quiri, qu am ut tantum videat: audiat enim j um olfaciát , gufter, pliantafietur nece ffe j d tangat ; on füfficeret, fi eft; ad que praftanda f ne'ccfïä' toturh corpus effet oculus, Et vero, oculo r quis al imentà, quis fpiritus preeftaret ; nifi in ( corpore effet fto machus ? quis eum ad plura j u rtet , nifi pedes forent? Videnda circumfe f t Idcirco tam diverfa corpori membra dedit [15; (ed m tanm fapientiffimus artifex Deqs, quia unu inui- j um 4 ( &) "T heod. Otat. 6. dc Prov, * 326 . ARS SEMPER 4GAUDENDI' multis exercitiis non füfficit: neque vero, pef nifi alterum alteri prefto ffit ; ullum pro« €om fecto, ut diu fit , fufficit fibi ipfi. Quod p fi autem divería . debuiffe efle co rporis tell membra fatearis, toti corpori ut bene fit; vgriz füpervacaneum fane erit querere, cur unum (ien alteri magnitudine precellat, cur robuftius, hof cur infirmius ; cur unum alteri fitu; & pul- pro chritudine, & mollitie, & dedecore preftet; dit nam fine hac circumítantiarum varietate; €orm nulla erit membrorum differentia , quam tamen fatebare corpori oppido neceffariam, lom 23. Áuditores, eamdem plane, quam in effe, humano corpore, in.tota humani generis fevi 3machina confervanda & dirigenda, provi- ficia dentie vim exhibuit fapiens Deus: eadem * COn prorfus eft, fed hic ad plura extenditur, &| iflhic ad pauciora contrahitur. Conítat cer- x te.unum fine altero hominem, nec multum Is nec diu pofle fübfiftere , nequidem ut cor- libg pori neceffaria füfficiat: adeo mifer eft ho- &dii mo; cum folus eft homo. Communicati- DN one vivimus, communicatione fubfiftimus, p Pane ut vefcamur , terre mandanda fünt f c femina: terra ut profcindatur , cudendus lnql eft vomer : excuffüm triticum mola teren- qua dum eft : pinfendus panis, committendus Q furno, furnus ipfe conftruendus: texendi as funt panni quibus tegimur . L fcindendi ut fen corpori conveniant, confüendi ne diffluant: an conftruendae fünt zdes, quas tu preeterea hi inflructas vis tapetiis & picturis adornatas: 1j per d [ TRACTATUS OCTAVUS. 327 V&toy per varias mundi plapas inftituenda funt commercia, ut a variis terrz parcibus; fin- 1 p Qu ulis bene fit: nec enim omnis fert omnia tellus : tradende fünt fcientizg , & quidem. rpons| * nefl varie , ut viris floreat respublica M €?.(p€,- tumia| dienda arma; quibus contra incumbentium ul hoftium ferociam defendatur. Alia infinita ypil propemodum fünt ejusmodi, plane inter fe li diftincta munia , que tamen, ut recte & etatt commode vivamus, penitus requiruntur. juum 24. Jam vero quis non videat, unum "atf hominem tot tantisque rebus parem non min effe, nifi ab aliis adjuvetur ? An forte tu yeris fervilia, quotquot funt , addifcere vis arti- Qtte ficia ? etiam tonflrinam agere, calceos confüere , & exercere veteramentariam ? »,adem ditury & licer in hac arte expeditus effes & —Ü T eximius, an etiam panem pinfere,; late- res indurare, calcem fübigere, muros a um | rar- | libellam erigére , coementariam agere tibi adlibeat, ut.domum folus tibi exfítruas? & süho' : nict fi lubeat;an tibi ad tam varia fatis effe tem- ts poris putas, imo virium & induftrize ? cer- ; f i | te ego me illis fordibus non immergerem; ]endUS inquis, . Quid ? dives forem & opulentus quantum fatis : & an bonis non fruerer ego Kai gl commodisque, quz fortuna, & Deus ero- garit? amens fim fi id non ago. Itaque exendl fervilia iftheec opera aliis facienda deman- du Quant darem ; locarem operas, mercedem darem largiter: pecunie , ut fcis , obediunt om- um nia. ut! u N tu plane geridiculum es cap ^j an Pel' $28 ARS SEMPER GAUDENDI an fortuna tibi cerebrutn ita dimovit, üt il fententiee , quatm tulifti , memoriàm excuf- fis| ferit ? certe non te tàntumimodo divitem, | d fed c&teros omnes , divitiis confimiles tibi m effe oportebat meéminiffe te, & quidem tuà Qfat ex fententia. Quo: pacto igitur tibi labo- vite fare vis eos, qui tuo minime indigent? pa- | ficik res tibi divitiis cum feceris, obfequio , la- Thus boreque cur tibi vis effe impares ? & üt ve« qui lis, quomodo id tandem impetrabis ? Le- do: pide id pertractat TuiopontTUS: Quo pa- Ü j &o, itiquit, demique ommés & quales cum frt , i em t» ommes opibus abundeut, meceffaviorum . iu- epium, * ufum. bomiues favcient ?. aut. quis fi &f eádem. cum . veliquis abundaittia. inftvuBus. fit , | eor altevi fevvire. volet ? quis daquam igni. affde- | ülta ve, Obfomia pavave; quis item panes coquere Iiec &2 mola triticum comtereve, nifi inopia eg 6gt« bic flate cogatur, fuflincbit ? a) ltaque fi omnes obf éeque divites, nemo alteri. laborem preefta- Ore bit ullum; te igitur & omnes colere artes; | glreri omnesque tibi ipfi exercere neceffe eft, ut imp vivas, non dico laute & opipare, fed mi- | Vl fere quoque & frugaliter. "Tu tibi fis óm- E: hià unus neceffe eft, cum omnes unum | Wl facis. | fUdOI 25. Effent inquies, qui divitiarum àmo- fé duci, lucrandi ftudio operam fuam fa- . Qid lg cile impenderent. Fateor; at fi lucrentur £omm nummum ili, tu vero nummum erogas; dhfer urum Wter án nof id vides, lilli'co ditiorem füt illum ^) Theod. fup, D J TRACTATUS OCTAVUS. 329 it, d dllum, pauperiorem te ?. icitur fublata rur- &if us foret, quam tu tantopere commenda- Iitém, bas, divitiarum opumque zqualitas. : Cer- les tii te memorem decretorum tuoruim oportu- . * em tU erat effe te omnes volebas effe eque di- i ld- vites; & dum.piger effe vis, ditiores alios p facis, tuasque ipfemet leges infringis pri- mus. !iO ) Ia' Quod fi fió & alii agant, nonne Qv quantocyus in orbem inducetur, que mo- ?h do viget, divitiarum indequalitas ? quid er- j0 j o incufas Deuin ob id, quod ne tuis qui- d J em , quas condis, legibus poteris evitare? 1 - :26. Neecdumi caput demittis; vir bone, ]ill.f L & fententiam ? minime inquies ; nam con- h cordiam inire poffent homines; fic ut unus i [ r alteri preefto fit ; idque liberaliter , nulla nec pacta, nec data. mercede. Ceritum ti- Wtf r?f?f' bi cerebrum eft, ut video, & quid quefo obfequii alteri praeftare tu. ipfe velles; la- omá jglle bore improbo; mercede nulla? Ego inquies alteri obfonabo ; fit ille mihi a pedibus; e ao e&; i imo & a calceis.' At vero eodem jure , fer- vilia quaeque officia a te exigit alter ille; 4 fs U laute & opipare obfonaturus tibi; calceos aut coletnido hortum ; n ipfi cum confeceris, fudore bene-cum diffluxeris. Quid dices? & apud quem? jn * quid repones ? jure ages ? interim fi pro pinfendo pan e inftiruitur ifta j i concertatio, timmeo ne fame per eatis ambo; gt antequam lis ifta decifa fi t ad liquidum,; etote Stultum eft pla- u[ul'llm uter alteri pinfat panem. leOï— j ne & ridiculum ejusmodi fententias Icus $30 . ARS SEMPER GAUDENDI dicus velle defendere. ^ Fatere id quod res$ , quin eft; diverfa debere effe & officia, & munia m pon & artes artiumque exercitia, ut genus hu- manum ftet ; neque diverfitatem illam pri- alite mo induci potuiíle , nifi fortunarum inter Qun homines effet Qim litas. : " & quidem ingens ingqua- Wntür qida & IV. ingen Expeuditur. quauto avtificio tantam. muni- attbg orum d D iffeveutiam iutev . bomümes imvexervit Eu JDeus . aique bine eviucitur, ingemiorum Q3 vt iuclinationum . tautam varietatem plage Tarür - fuiffe ovbà ueceffaviam. titio T vero, quis non obftupefcat artem — qui 27.'A eximiam, qua Deus, numquam fa- — Qui tis admirandam illam varietatem , orbi ta- diis f men tam neceffariam inter homines nihil Trgn ejusmodi cogitantes induxerit ? ^ Confide- ratione fane res digna eft, ut artificis indu- Thar ftriam admireris. ipit Pace igitur tua Magne et fapax Deus, cum Davide AMeditabor in Qu Yi« omibus operibus tuis , eg im adimventiomibus fuis exercelor, à) quas nemo invenire pote- E& d CUi ] rat nifi tu ; in iis autem confiderandis ex- ercebor, ut ea dum obítu gium peo, iis ctiam acf quiefcam. I q 28. À te ergo incipio importune Cen- Jïüem Or; qui omnes, quotquot funt homines ütt ejusdem genii, & ingenii volebas effe. An- [ non; ubi ranta officiorum ftudiorumque re- &) P(l. 77. v. 12; quire- TRACTATUS OCTAVUS. 331 J od t quirebatur differentia , etiam ad divetía muna propendentium ftudia ingens exigitur cor- ys hü- porum varietas & animorum aliter atque aliter affe&orum inclinatio ? ubi finguli m pri v intef apunt omnia, nihil apitur, ut modo often- dimus: ubi finguli agunt fingula, expedi- ieque untur facile omnia. Ítaque neceffarii fünt quidam, qui manu laborent, quidam qui ingenio, quidam qui utroque : quidam qui i« artibus fefe dent : quosdam militia, quos- xett dam fcientiee requirunt ; & hos quidem varie rurfus varios; quosdam rerum divi- u 4 narum, quosdam reipublicee exigit procu- ratio , omnes funt neceffarii, nemo non re- quiritur. Qu od cum ita fit, illud etiam li- NG quido conftat, eum, qui laborat manu; ftu- m . diis non poffe incumbere P] nec qui fe dat bite ftudiis , eum fervili operi admovere pofle nili manus, non ferrum cudere, non naves per yfide maria devehere; non Martem fequi. Quid jdi igitur confilii, ut tanta habeatur inter eos; UbuG qui natura pares funt, difparitas ? homines j t vi cogere, & fingulos & omnes; id quidem j eft adynaton ; & vero etiam libero arbitrios PO[ cui vis adhiberi non debet, plane contra- gt rium. En ut hac fefe difficultate expediat, mv is qui fcientia fua , Zdrringit a fine u[que - at fiem fovtiter , e difponit omnia fuaviter: a) * ] ( ia quo d fibi beneplacitum, cer- m Fortiter; qu füaviter , quia libertati hu- )d ;p exequitur ; / inana d j2 Sap. $. Y« I- j 332 — ARS" SEMPER GAUDENDI ! mange vim non infert, ea dum utitur. At- | dge rendite fi placet adizveztiones Dei. p ficlle 29. Subtrahit primo opes, & corpori neceffaria quibusdam , quibus alios locuple- - qui tat ; hos vero, fibi cum foli non füfficiant, ipit divites licet fint, ab aliorüm opera vult pen» Qul dere: pauperes itaque, corpori füo ut pro» d lüs s fpiciant, ivitiasque ,. quibus carent, quzse- affim rant ; quantocyus ad artes, obfequia, imo fint, & fervitia libere ac volentes applicánt ani- tüm | mum, ut ea, quibus indigent, ex potenti- Atj orum manibus emungant & eliciant ; ficque dum neceffitati quisque füee aut etiam cupi- hi ditati dum obfequitur, fervitur univerfis Áint : & quidem libere. Incredibilis profecto I t.ama providentie fuir, illa in orbem inve. ( M« €ta divitiarum. inzqualitas, per quam fit; | füm ut dum differimus finguli, ftemus omnes. l f Dum tu diviris alios, fane alius robore, | Ver arte alius & induftria te füperat : quod fi 1 & itaque diviriee tue neceflarie fint illi, cui | Com vita eft opera ; certe illius tibi opera eft ne- i, ceflaria, fine cujus opera tibi non ftat vita; of aut fi flat vita, (àltem non tam commode. ïgimx Quod fi clientes, fervos, minorisque fortis It a homines , videris principum virorum atria, l &t neceffitatis , aut pratiee conquirenda caufa | dtm] obambulare , (ane & ego non íemel vidi Vati principum deauratas rhedas , pre foribus Alig tabernarum flare, & vel neceffaria coemi ; It vel etiam preníari manus. Sic fit ; nemo l lore non eget; utcumque dives fit; & tam in- u diget ) TRACTATUS OCTAVUS. 339* l'. A[! diget Rex piftore;quam piftor Rege. Quam parum id attendit humana fuperbia! quam DT facile is. cunétos defpicit, quo multi egent! p quafi vero non pluribus indigeat. Quid 1CIU ipitur fuperbis homo , quid caput erigis? L o opulentus es fateor ; in dignitate conftitu- tus es, ita fit : multi a te dependent, tu vi- o qua ciffim a plurimis ;. multi fine te parum pof- funt, fic eft; fed tu fine multis nihil. Ve- ; IQ [ al« rum his non inhereo. Provehenda eft di- Letls vinze indufílriee confiderartio. icque 30. Cum itaque divería plane artium, ftudiorum , fcientiarum adminicula orbi ef- cüpi« ieríis fent neceffaria : non fàtis vifa eít fufficere tantz varierati obtinende divitiarum fola í « YNe inequalitas ; ut alia quisque & alia fibi de- fumeret exercenda officia, etiam lucri cau- n lh omntä- fa. uid enim ! fi quisque ad unum ad. gbort vertat animum ? fi omnes quotquot füunt Í ad laborandum applicent manus, ut victum od ll]h di comparent ? ubi tum fururz fcientiz ?. fi omnes ftudiis incumbanr ; ubi tum fururze le(tne t vt opere, ubi milites , ubi artifices? omnes igitur pecunia alle&i, unum tantum fi ve- n le 0[[5 lint agere , perdira rurfüs eft res humana, Verum huic incommodo-profpexit provi- 7 d dus Deus. Inclinationes itaque animorum ; ( varias nature inferuit arrifex fümmus. jd d Alis quidem fübtiliorem fübmifit fangui- fb [9] ;enero- coeni nem ; cogitationes exinde altiores; f antiora fioresque fpiritus, quibus ad pre ; nemO [ ii quadam. füpraque vulgus evecti, quaíi a. natu- du — 3344 ARS SEMPER GAUDENDI natura, aípirarent. : alis autem . indolem fum: cum íanguine inferuit craffiorem ,^ tardio- remque, quo fefe humilioribus contenti, qitur abjectioribus etiam libentius, quafi ad ma- T0n i jora inepti applicarent: mediam inter hos ilquo - indolem aliis indidit, qua nec nimium phan- t d tafmatis elati, nec etiam depreffi nimium, IU medium tenerent iter ; artibusque & fcien- at tis vuleo expetitis mentem adverterent; füt fmg iisque demum & non aliis exercendis, a vi- j r ^ &us neceffitate, aut etiam divitiarum cupi- neni [ ditate allicerentur. titm .3r. Et quamvis ingenita indoles, ani- Vi ^mi dotes, & ad divería ftudia diverfze in- tür of clinationes innatge. confuetudine & familia- t dd ritate maligna fzepe depraventur ,. aut. mu- Qu tentur, fzepe etiam alieno exemplo prafer- cult, tim domefítico excitentur ; fzepe etiam vitio liby noftro deprimantur, aut ftudio virtuteque diof erigantur & emendentur, tamen ex varia tiij humorum, phlegmatis, inquam, & melan- Ni. coliz, fanguinis item colereque admirabili ïqfüto. permixtione , geniorum varietatem ; qua Viyire inter nos eft; originem füam ducere; expe- j rientia tefte. fit certiffimum. Ex varietate | lum E vero geniorum in diverfía propendentiuur, Gf illico. tam : varius , aliud atque aliud agen- £ u tium, exiftir ordo : zrabát ezim fua quemque | ln i voluptas : idque volupe eft apere, quod ex T 1'1; genio agitur ; quem i quis fequitur, fuum Tif arbitratur effe longe pulcherrimum , aut cer- m te viribus natureque füa accommodatitti- - Uaj ium : " J TRACTATUS OCTAVUS. ssg dom mum: & fic parum follicitus quid apant tudi - ali,; apit ipfe res fuas, dum a penio fuo Diteftüy apitur. Quod autem preter genium fit, l mi- non agitur aut bene,aut diu. ls vero agit er Is id quod agit, qui id agit; quod, dum agi- tur, delectat. yplite Et fic dum agunt omnes; Qribra omnes ferviunt, licet ad id animum non Lfcie advertant ; & dum ferviunt finguli, fervi- ferenty tur finpgulis, & bene eft univerfis. .32. Manifeftum eft ipgitut, non om- j api nem omnium hominum indolem aut pe- nium communem omnibus eumdemque , df« efíc potuiffe, ubi tam diveríà requireban- If tur officia. Certe alia omnino phantafma- (l jl ta debentur militi, alia fanguinis temperies, p D qua audaciam ad perfringenda mortis peri- st cula, viresqué corpori fufficiat, ad militize m ia labores perferendos: alia fcientiarum ftu- t diofis , inftitoribus alia, alia tandem fervi- X Vaü tis & communi labore victirantium fzci. mclan Nifi forte aut milites omnes vis effe , aut d inflitores omnes ; aut certe neminem íua mir vivere conditione contentum. 1 quæ 33. Hac ipíà de caufa mulierum fexui, [4] Nx virt d mano generi propapando in primis ne- ceffario , aliam longe a viris indolem -aliud a Jd qu fanguinis temperamentum excogitavit Deus. ld Lon illud deterius, mollius, & füavius: que ml] "ub non rigidum, fed facile & flexile; non afpe- rum,íed ad omnem mifericordiam propen- ) fllum füm. Hinc, fi inconflantes, reneriores ta- nto odïlm þen habent foemine affcctiones; ut ta aci« gt N - 336 ARs SEMPER GAUDENDI -faciliu$ liberorum amore tangantur & mife- iffedh ricordia fle&antur : teneritudo autem amo- n ris, fi humano generi defuiffet, quantulum, fum, .Deus bone nunc effet humanum genus! qui foie .enim fieri potuiffer, ut tam. incredibiles, fetlio in liberis preefertim educandis , labores fu- tfcen Ítinuiffent mifere , fed ut fibi videntur fe- ? lices matres ? tanta tedia, tot vi iliasy tot lor « edaces cu- : infomnia, tantam inediam, tam T ras, quo demum animo perfregiffent; nifi ii hec omnia deterfiffet liberorum amor, quo Y t delibute , non agunt modo quod agunt, præfer fed agendo fic delectantur, ut non id age- tnty re, fir eis ipfa morte moleftius ? At i 1 quo pacto aflicientur bene erga infantem, pori quem numquam neque viderint antehac, j neque cognoverint ? interim a quo mala * ign plurima funt perpeffze 2 quique fape nu- &or | mero nihil habet admodum pulchrirudinis, null quod. delecter, multum vero deformitatis, tef. quod avertat.; imo qui modo natus, clamo- & a re incondito ; lachrymisque importunis; penc epram adhuc a partu molefítat matrem. miu; Qua ratione , inquam, amabunt tam infau- Qu i ftüm feetum , nifi amor ille cordi, vifceri- | 0 Qj bus, & phantafie ab altiori imprimatur ftmy rnanu , & quodammodo ingeneretur mater- ! Wito ne anime ? Rurfus denique fi fanguinis ! l6Q cerebrique remperamentum iis tenerius; QG molliusque non fit, fic ut facile impreflio- &dm nem amoris füfcipiat, & imbibat ; fane aut àt ( hunc difficile admodum criF, lis teneriorem & aile- | "TRACTATUS OCTAVUS. 939 [ mife.- affe&um indere ; aut fi indatur;, facile etiam; ] ao« ut in viris fir, redeunte ad naturalem fta- tulüm fum , qui amore motus fuerat, fanguine, ge! i fpecies ille, quge teneram erga liberos af- fbl fectionem faciunt, obliterabuntur & eva- res f neícent, & cum illis maternus amor. wur & 34. Fateor quod eam ob caufam mol- jasy ( -liori etiam fünt infirmioreque corpore; ce- ce5 Q rebro item teneriore, nec ad majora per- i nil cipienda apte attemperaro ; rurfüs quod I qUO ire, triftitie, ceterarumque affectionum; ] Unt prafertim fübitarum impetus facillime pa- | ag* tiantur, facile etiam remittant. Sed quid Àt ages ? non omnia poflumus omnes ; cor- ntem poris fanguinisque id fecum fert conflitu- yehats tio. Eam autem requirebat liberorum pro- p ml ignendorum neceflitas, & ut vidimus;alen- d orum amor; qui nifi fuiffet tenerrimus; epe f« ipudis nullus fuiffet.. . 'l'ener autem effe non po- ( teft, ubi fanguinis temperatura robufta eft cume & afpera. Hecíi viri (ecum accurate per- ) ortut pendanr , patientur illi facile, quibus ni- m mium exacerbantur, vitia in tenero fragili- p j que fexu. Nimirum excandefcentiam mo- (« do nimiam, triftiiam modo exorbitantem; ," fermones quandoque non adeo gratos; & porro etiam intolerabiles. Foeminam cer- te cogitent fic a natura conftitutam, & li- cet vitia ratione corrigenda fint , id tamen [eneflu(' j admodum eft difficile, ubi vitia natura fert, aut fi non fert ; facile füfcipit. L t j X x r.Ve- J — ARS SEMPER GAUDENDI ! 838 35. Verum ne mulierum tanrummodo faolim caufam agere videar,vide nunc,qua ex hac Y00, doctrina confequuntur. Ingeniorum enim; &t f hac de caufa, fapientiffime tanta inzequali- plus i tas a Deo ptocurata eft, ut parvo contenti, dere, nec majorum capaces, vilioribus fe minus orum acuti & hebetes, leti tamen alacrefque im- plicat pendant obfequiis. Ingeniofo enim homi- cilllo. , ni, precellenti judicio , ceterisque animi dotibus predito, manum textrine admo- CiOID:] vere, aut nefcio cui a pedibus effe, id fane Tüm foret admodum intolerabile. Hinc e2o tüm Y rideo nonnumquam , ftuporem hebetudi- Oftür Mojb nemque in fervis.& ancillis, tam eegre quod ferant tetrici quidam, nimiumque fa- temp ftidiofi heri. Stupidos íane hebetesque ter [ oportuit effe; ut fervi fint: & ut quod Vati funt, fine tedio fint. Neque enim fi in- aliqu; eniofi fint, fi acuti, ei volent obfequi, tet, cui, fi dotes fpectas, debuerant imperare. 5,q Voluntarium itaque facit effe obfequium ^ ïï; 'in. enii tarditas, quod. violentum redderet ltls fo L a victus conquirendi neceflitas. divg 36. Deinde, robur viresque corporis [iOne; incequales effe, erat prorfus conveniens tan- , : te muniorum varietati inducende. Is enim venul qui validis eft nervis, mufculis bene com- ER pactis, toto corpore ad labores indurato , Qitis validiora arripit onera; majoris quidem lu- Qu cri fpe, arripit tamen ea & perfert; quibus di alii fuftinendo non fint : item fi tanti non füs ( fint EE äc ingen-ii iea exerce;,, qua licet majoris 1n9«4 » g M"TRACTATUS OCTAVUS. : 839 nmoo tnoliminis, minoris tamen fint induftria: is : ex hàc vero, qui debilius fefe corpus fortitum vi» j enin) det, facilioribus fe impendit, aut iis, quae gqul plus ingenii requirunt. Sic qui ferrum cu- onrenti dere, cufüumque in laminas deducere brachi- : Tnus orum lacertis non valet,.digitos acui ape g im- plicat, aut fi induflria valeat, etiam peni- | homi- cillo. - nimi 37. Ttriio ; cum ad hanc tantam offi: admo. ciorum diverfitatem, tanta temperamento- d fane rum diftinctio effet neceffaria ; fanguisque iam varie miícendus, tantam etiam more c €g0 etudi« borum differentiam exoriri erat necefle. Morbi enim cum nihil aliud fint; quam ægrc K ft- temperamenti diffonantia, humorumve in- x ter fe digeftorum difcrepantia ; certe ubi [ qUO varie funt confonantie , ifthic mutatione nflin- aliqua facta , diffonantias effe varias opor jfeqi tet. Etfic aliis videas morbis melancoli- operute cos, aliis colericos, alios aliis exerceri ; len- tis illos, hos acutis, diuturnis aliquos, fü- equit od bitis alios doloribus urperi ; quae omnia diverfam corporis humorumque compofi- j tionem liquido confequuntur. 38. Deinde, exinde oritur tanta etiam gt j gl venuftaris inzqualitas : oculorum vivacitas, aut obtufio: color rofeus aut emortuus; j q ydurdt) cutis leniter. expanía ; aut in rugas contra- idem ] &ta; mollities carnis aut fcabrities ; hifpi« d& genz, aut glabra, vultus denique to- ; ujbüs tus feverus aut benignus ; fuavis afpectus m[i D & ad amomnitatem decore compofitus , aut ; 3 nv fcrox 340 ARS SEMPER GAUDENDÍ 1 ferox & ad horrorem factus. Hec enit dt res Ron u omnia, variam illam humorum fanguinisque jam defecati, feu fpiriruum quaquaverfus tus ef toto corpore pervapantium varietatem , qe d fuo quafi jure comitantur. Quod quidem tempe action multis demonftrare non mihi foret admo- dum difficile, inutile tamen inítituto fer- aptin füs f moni, vobisque fortaffe non gratum. Suf- ficit id mihi, oflendiffe me, quanto Deus dl fit ufus artificio , inpentem hanc machi- nl ham, tam variis, tamque neceffariis adju- mj fnentis ut inftrueret. Quod quidem in eo pen] maxime eft pofitum, ut cum omnes apant Duit | diverfiffima, omnes tamen fere agant, quz fitym Orum volunt ; & dum finguli, pro füa libertate, in difparata abeunt, in hoc tamen omnes at q etian €onveniant; quod quisque fibi dum laborat, aboret omnibus. Que fane ut haberetur Tum - difformitas tam uniformis, incongrue om- Hgnew tüno dotes omnes tum fortunz, tum cor- ; Dte; poris , tum animi, bonze bonis omnibus, &tem inique vero folis malis fuiffent difpertitas fempe fed gratiffima qua modo fruimur varietate, Qisa promifícue tradenda fuere tum bonis rum m; talis, ad totius univerfitatis, que ex utro- * fj l nem. que conflat ordine, debitam füftentatio- : '0) l ; Aïä, ] :39. Jam vero facile erit intelligere; cur uT hic ipfà humorum temperamentique vari- Infiy etas, non in diverfis modo divería, fed & Dong in uno eodemque prorfus homine ' vario ani[m témpore tam varia reperiarur : ftupend ! a tofis [* 341* )l TRACTATUS OCTAVUS. Cum. enim : c eni eft res, fed ratio in'promptu. non uni tantum [0] fficio; aut a&tioni de ftina- inisque aver[ür tus effet homo; fed ad varias, plurimum- ue difcretas inter íe ; fanguinis quoque: taterm, - divería ftudia - guidem temperiems ex q ua animi a , lifque. exercendis: qdmo. actionesque. inclinantur to ft- aptantur, Va riam effe atque diverfam pror-: füs fuit nece flarium. Alia. infantes agimus; , Sih -Deus alia pueri , alia juvenes ; . Cum enim firma- s imbecillitas , & in macii- ri adhuc debeat corpori majorem mol em excrefcere; (ane rebus adj fint ferize, impendi non de- in e0 agendis ,. quze buit puerorum fanguis, quique ex hoc ex- agzmt li in virili eetate aut fili- QUE furgunt fpiritus. orum procreationi & educationi,aut ftudiis at omna aut artibus, aliisque rei aut domefticae aut otiis impenduntur; quo- abort etiam publicae neg beretyt rum omnium fru& us in fene&tute fatis ma- diffluente paulatim cor- üe of ligne dum capimus; m « pore abimus, aliisque 1 ocum damus.. Cum mniis autem imbecillitas noftra tanta fit; ut non femper liceat arcum tendere; modo nego- peritt endimus,; modo relaxa- ariet) tiis.agendis vires int mus ; modo laboran dum eft, modo quie- jj L do colenda erga Deum reli- p t fcendum ; mo io, modo erga afflictos pietas ; inodo no- gnit modo T modo aliena, modo publica; privata, ag enda eft cau fa; modo in iram Efexcu,r ut malis fortiter nos op- infurgendum eft, y modo in moeftitia m flectendus B ponamus ; animus, ut doloribus medeamur alienis; aut : Wfio Que cum tam mul- noftros perferamus. tà 4 342 ARS SEMPER GAUDENDI'* [ ta fint, & tam inter fe difcreta; bene fapi- enterque confuluit hujus fabrice conftru- 'Tam é&or Deus, ut & mutationi fanguinis & hu- [ morum , imo aéris & eetatis, hoc:corpus f fubjaceret ; aliasque atque alias tum vires, tum inclinationes, prout reg gerende fgr— yent, animo fübminiftraret. 4 40. Neque rurfus aut adverfam for- Quo tunam femper pati, aut etiam femper pro- Ípera gaudere homines voluit ; nec pauper- Rur hr tate incommodisque urgeri femper; neque etiam divitiis lautitiisque affluere'; nec hi- Qrbi laritate femper efferri, nec moeftitia fem- Tm per deprimi, aut omnes prorfuüs homines Ieg aut etiam finoulos. Verum haec omnia bone promiícue diftribuens diverfis ,; & diverfo boj Vero tempore etiam fingulis , jucundiffimam anc , ex tam vario concentu , compofuit fl harmoniam. fem. Unus quidem Z«affum feu mufice inferiorem partem intonat, dum al- üm Dri ter füperiorem occinit , füperioremve agit partem ; aliis interim medios tonos expri- QU n mentibus ; & fic una fit ex tam difpari con- centu concordia, per quam totius univer- ] r fitatis ftat mufica ; ite neque facile quis partes fingulas recte . z diftribu: Tue et; rnifi qui «tlovti-us. dU pioy; or eft hax'moniæ. lotar deby Qd lg & V. * r l J TRACTATUS OCTAVUS. 343 e fi 5. V. onftm- &hu *STamam condiionum , fortume, ingenio- vum, C9 offiiorum smutationem &9 vavieta-, corpis - Vil z [aluti u offre couducibiliorem e[[e . offeuditur. pe fit- quet igitur varietatem banc tantam 4I.LI m fot ingeniorum , fortunarumque , & quod inde fequitur officiorum , conditio- r pte num imo & fortis, modo evecte , modo iüper- humilis, modo profpere , modo adverfz, Teque x lii« orbis füftentationi in primis fuiffe neceffa- riam. Verum fi & eam faluti noftre eeter- fem ne maxime conducibilem viderimus, Deus muoes bone quanta nobis hic fefe offeret divinze ormnit dv bonitatis providentieque admirande ; & vero etiam laudande feges ? Id ergo fimum | oftendamus modo. Nolo autem eam par- npofuit | tem demonfítrandam affumere, qua proban- m f r i dum effet, non debuiffe homines femper deprimi, femper affligi, femper laboribus g a & quidem. graviffimis implicari : id enim ; 'eXPfl- omnes mihi facile dabitis, & vero natura o d ',, u x pro me ítat: non enim ideo fuit condita; 'ut ei femper male fit ; quod autem jam ei male fit fzepiffime, id vero naturz fefe de- r d pravantis vitium eft, non auctoris. 42. Illud. precipue declarandum, eft, totam univerfamque naturam non femper debuiffe commodis , felicitateque frui, quod quidem oftendere eft perfacile. Nam fi de- & liciis ; commodisque fcorporis omnes s 5 qui gvl ? $44 — ARS SEMPER' GAUDENDI - quidem femper abündaflemus, miferos nos! hi J quo tandem deveniffemus ? in quam .non; ipnra Deo rebelles prorupiffemus audacian? An ftam enim feliciorem, magisque naturz coníó- fut a nam conditionem fibi quis poffit effingere, ( p quam qua primis obtigit parentibus ? & LEUTUN famen quid non fünt aufi! quam cito con- fieu ditoris reverentia ex animo nimis fortuna- gai ahtet to, dolorumque adhuc ignaro effluxit? Dia- boli eommentum id fuit, inquies. ]tà ffit; 05 verum ut acute Chryfoftomus : f/zgamus f gibil diabolum coufuluiffe ymibilque peuitus Evee filit ordi de liguo locutum fuiffe 5 um fme . peccato. per- füitiffet, fi id ita uon contigiffet ; Minime . ve- Timi Mu vo; Jam cui mulier tam facile quod volebat pevfuafit , ipfe etiam. diabolo abfemte ex. fe ipfo Ton Ri quamprimum $n peccatum corruiffet ; quo ma- 4ori quoque pena mul&tavi debuiffet. 2) Yd ve- €Onc ro pulchre probat. — INam qui.tam facile, pa inqutt, propinatam fibi ab altero deceptione xoi fulcepit , is profe&o 9 negligentis, ey. laxi af- ( Jéctus fuiffe offenditur : hinc'ei , legem a Deo fon imponendam, eaque coercendum fuiffe do- tior cet : fi enim 7dam voluntate €9' animo 1am fe&. zegligenbi , prout fuiffé. offenditur, uullum fu- ttis [cipiat maudatum, fed im deliciis qg. fecuritate hrj pevfiflat 3 ex bujusmodi licentia , imbecillitas üfe tanta atque megligeutia, ad smeliorane, am . ad flcq deteriora prorumpet ?. liquet profeto illum ad IT fummum fafigium vitiorum evafurum, ff abs- Cün que cura fit. INaim [i necdum de. immortali- m tate 9) Chryfoft. l. 1, de Provid. L « p ) TRACTATUS- OCTAVÜS. 345 '05 to1 jate fecurus , eamque fpem dubiam pendere nor ] nf ignovans,i1m tantam avvogantiam atque amen- n? Àn tam eft elatus, ut. Deus fier. [peravet : iftud-. confo- que cum id promittentem ( Diabolum) wulla 1npttt ex parte fidelem cermevet. : fi firmam &2 [ecu- s vam immortalitatgm (nempe corporis) coz- tQ COf fecutus fuifft , quo wom progvefJus effet. avro- Jitiliad gantie ? quid mon pecca[fet * quando ille Deo ? Dit« obtempeva[fot ? ita fapientiffime aureum illud Jrá i O8, Infelix fuüit Adam, quia nimium diu gt felix ; & tamen eheu quam paucis diebus LEot felix fuit! Quid oprabilius amicitia & con- cordia ? & tamen ea Ad um inter Evam ) päï- p u- nimia .fuit: ita enim amor ille emolliverat d viri animum, ut uxori ne di(pliceat, Deum m non vereatur offendere. Utinam importu- nitaté füa, nonnumquam bilem marito Eva p f J conciraffer ? utinam jurgiis fuiffet turbata (l[ifh pax domeflica : certe non adeo timuiffet uxorem offendere, offenfus ipfé aliquando. pn'ormn ] 43. Verum an te Adamo fàpientiorem j f futurum fuiffe exiftimas ? — T'u illo fapien- tior, Adami infaufta proles? liquet hoc pro- ffe d- n i fe&to in tibi prorfus fimili Caino. Ne pa- tris quidem exemplo doctüus fapuit : zz 4o- "m a loribus parichat filios infelix mater, & in fu- dore vultus fui ve[cebatur paue a) exul pater, ii if [l [ ficque fceleris fui poenas miferi dabant: in- terim quid nón egit impudens filius, ut do- ]u d cumenta daret, qua efílet oripgine natus ? j -jam illud urgeo cum Chryfoftomo: Quid gt ii É 17103 * 8) Gen 3. 346 ARS SEMPER GAUDENDI- zon fecifet Caim im pavadifo degens , tautisque f deliciis frueus , quamdo bis ommibus privatus, UM patrisque fupplicium. aute oculos babeus , ne fic n quidem emendatus efl ; im tamtumque iuepti Deu provupit, ut. bomicidium ipfe primus invenerit, eu n aufuque nefario impleverit ? 2) quid ad hec eneris tui prima exempla refpondes infe- dan ix homo? An ribi aurea pollicenti aut cre- Tür dam ipíe , aut tu etiam credes tibi ? Adam t felicitate füa fpoliatus eft, tefte Chryfofto- "d To, quia.ex bonove fibi prefHito deteviov effe- [ Qus effot , i poft [prerum violatumque qmanda- n zum ünmotus ille flabilisque duvafft : b) & tu. UP te. in Dei obfequio perfeveraturum credis, quit fi omnia tibi forent faufla & felicia ? Lon- j ge fane alia de humano genere , in tertio dir, ícienuz conditionalium ; quod expofui, | p volumine legit Deus : idcirco laboribus, | effe zrumnis, indigentie , & morbis fubjecit ! Qum hominem, ut fpiritus indomitos compefce- E ret; laeta tamen intermifcuit , ne illi prorfüus i i opprimantur. miyi 44. Interim quid apgimus adhuc quo- lts tidie ? etiam miferi, in Deum tamen intre- &rp pide infürgimus , flagellantis manum. non ; ft ! expavefcimus: quo demum non impuden- ] itn: ti& prorupturi felices , nulliufque opis in- Tevoy digi ? Redte telum hoc intorquet aureum Os; fi enim bis addidli, c) fcilicet labori. & toj dolo;'i, ue fic quidem peccave. defiffimus ; quo Terg ( 6'-: mü [ €) Chiyfoft. ibidem, P) Ibidem. €&) Chryfoft, ibidem. TRACTATUS OCTAVUS. 947 J effet. audacia uoffra , ft Ti K Celerum progrefJa t10n jUI; 10 afflueve. deliciis €g' otio cou[Hit uifét Deus? , t omnia enmin mala docuit otiofitas. Quis tunc Deuim effe meminiffet; cujus jam omnium i;uþi(æ vtl egentes, infelices ; & miferi non recorda« d hat mur , nifi, quod peffimum eft; ut eum offen- » infe- damus? Felices & füpra communes homi- num miferias evectos, divini Numinis con« j cte Àdm temptores effe-videbat, & deplorabat Da- vid, atque illico rationem tantee impuden- ' foflo- uf tie attexens, i2 laboribus, inquit, bominums Tl- non fuut, €g cum bominibus uon flagellabun- & t zuv ; ideo temuit eos [upevbia, opevti [umt iui- 3di5 ) quitate g impietate [uay prodit. quafi ex adi- lon- je iniquitas eovum , tranfevunt in affettum cor- tevunt in celum os fuum. à) Verum id terto dis , pofi probi non agerent, inquis : fic eft, fi probi pofui, nbosy effe perfeverent. Adam nonne probus erat, cum felicitatem füam ferre non poruit? fed ia y felicitas diu probum effe non permifir. Et tu ipfe; nonne tunc deterior, nonne tunc xorfus maxime Dei incurius es peccatisque obno- xius, cum in labore hominum rion es; curm cque Vittte corpori genioque bene eft ? Quid hzc di- (n. 10 fputamus ? evidens eft experientia quoti- p diana; deploranda plane res eft, non autem. revocanda in dubium. pis 45. Ex ver oan non vides, in terrenag yrem tandem, & coel eflium inanes animas, dege- 10X'i neraturos nos; fi nihil, nifi quod volupe eft, » [ ! terra inortalibus niüi quod delectet, hec [ fup« 0) Pfal- 7,3 V" S- 60 7- 80 94 348 ARS SEMPER GAUDENDI fuppeditaret. Quis coelum füfpiraret, fi hic t5, fua vota compleri.prorfus omnia, homines omn € terra nati perfentifcerent ? En ut adhuc &u modo; ubi habitationem habemus tam mi- omn feram, & incommodam, ei tenaces mordi- totu «us inheremus, allecti nefcio qua felicita- Qu tis umbra ? O mors [ uam amava e[] 1nemovia 1ua. bomini pacem ba / enti im fubflamtüs fuis: pot viro quieto, €9 cujus viee dire&le funt. in om- Ten aibus? a) Nihil hic admodum dulce eít & commodum , quod non felle & quidem & ; amari(fimo fit conditum ; divitiee plense cu- lis du gundi ris & follicirudine ; amores zelotypia invi- Totug diaque pleni ; conjugia plena faftidiis, cor- üt at poris voluptates plene morbis, & dolori- [ni bus; dignitates plenz infomaiis , füfpicio- [oti de o nibus plene, & ipía inconftantia timende: & tamen ftulti amarioribus his inhaeremus, End lu), divinorum immemores, aternorum gaudio- f fütnty rum prorfus incurii. Quod fi autem ea qua hic fünt, peritura quamvis ; fefe pof- Mon ftdiye fefforibus etiam invitis ereptura gaudia, lmpa j quiete diu datum fuiffet poffidere ; timeo & D certe, ne Deo valere juffo habereque res üftq fuas, in illas demum impias voces eruptu- 4 zi fuiflemus: Celum celi domino, terram au- ptttas tem dedit filiis bominum : D) coelum deinceps lipi E Wt habeo, ubi mihi vita coelum eft, & rerra pa- W radifüs. Sed (atis jam fir. H ) 46. liludque demum concludamus, fa- IH pientiflima fane ratione; dotes tum corpo- imhic At ris P J; 4) Ecclef. 4. |)) Pf 113 v.16, J "TRACTATUS OCTAVUS. 349 ,lihic ris, tum animi, tum fortune, ex quibuä ymin omnis feliciras exiftir , hominibus tam in- adhic equaliter Deum diftribuiffe: quod quidem m rni omnino fic ei faciendum neceffario fuit, ut " mordi enus, tam in naturge, torum humanum elicit- quam in gratie ftatu coníervaret; neque ' HUR enim felices, aut orhnes aut femper hic effe * [ii poterant homines, seternum felices ut fo- jj ( rent. , ciifh*ibutio* facta c t 47. Secundo, modum etiam, quo aidem eft, effe pulcherrimum ; neque bonis omnibus , & fo- lis danda bona omnia; neque improbis omnino denee g a ganda. Nam praterquam quod longa felicitas , bo« inVif norum fortaífe fuiffet ingens depravatio. Preterea , or- ut ait acuriffime "THEoponETUS : aperti/frmumn. defen. olott» fronis campum baberent malitie operarüi , fi in bac pre- finti vita , folis juflis divitiarum tbe[auros (& idem eft i. de omni alia. dote judieium.) JZadex ide diffribuiffet, d Eadetn enim , que ipforum magifler ac doclor (diaboe remus lus) coutra Jobum locutus efl, dicerent : quia tu cir- cumvallofli interiora QY exteriora domus ipfortm , fra- gaudiü- Sed mitte manmm rem « suentum Q7 vinum multiplicafli eis. tam, 7 tange quecumque babent, uifi in faciem. be- f p sedixeriut tibi. à) Quod íane convitium Deo fic 'aUdlay impa&uin, foret omnino gráviffimum : nec enim id ex Dei bonore eft , non habere quemquam , qui fibi ; RO obfequatur , nifi quem .quafi mercede conduxerit. que d 48. Nunc vero, cum tam hona, quam rmiala, pau« enprt ;pertas & divitiz, dignitates humilioraque officia, vo« s n luptares & erumne, ingenia , conditiones , omnia de- j nique tum malis, tum bonis promifcue fint commu- nia; nemo habet , quod conqueratur, nemo,' quod enp Deo objiciat. Non enim improbi, quibus adver. Íz fuerunt res, paupertatem domeflticam, morbos, ]ub Á amicorum odium ; conjugis inconditos mores , Íceleribus 1 q fortunam denique ífemper iniquam , m eXxcus a) Theod, Orat, 6. de Prov. bl 3 'S 9 ARS SEMPER GAUDENDI excufaudis jure porerunt pratendere;. illico enim innumerabiles exiftent probi, qui divini Numinis Ma- jeftatem defendant ; utpote quibus adverfa fortuna, communisque imo & gravior paupertas, ad majoris fan&itatis culmen gradum fecerit. Neque rurfüus di- vitias, dignitatnm culmina , voluptatumque ille- cebras fibi fraudi, imo & oneri fuiffe caufari pote- vunt, quafi fi cum illis divinus cultus non fubfifte- ret & cohareret : fane innumeri etiam cum fint viri, probitate omni , nec minus etiam opibus dignitateque confpicui ; obftruetur illis illico os, docebuntque fuüo exemplo, non mala fuiffe illa, qgib;ls cum bene ufi iunt,; fa&i funt boni. 49. Maneat itaque illud ratum , omnia bene. a Deo effe diftributa, neque melius munera fua diílrie buere potuifle, tum fi fuam gloriam , noftramque fa- ) lutem; tum fi totius univerfitatis humane fuftentatioe nem fpectet. »Hoc tandem quremus nos, ut quz re- &e in pondere & meníura nobis donata funt, re&e iis utamur, re&eque utendo boni fimus. Illud iden- tidem omnium benefactori, cum gratiarum actione occinamus: Qaan magüificata funt opera 152 Domine! | Jl Omnia in fapientia feeifli : impleta eff terra' po[feff- eue tua.a) O quando hac poffeffione Ccclum ipfum tandem implebitur! Quod bonum eft in oculis - tuisin eclo & interra, hoc fiat ; & cum l volueris, fiat. i b) Pál. xo4.'v. 24« O A. M. D. G À ! 6 b5 ( E. N m 93 T?PISX GESBEDLSR d. E — t VE TT Weol EC z '» m d umpoeeeemm d z T is d d asss "p W —— — — gb —— — À — COPPMMS m ncecatpes ais ii E. ii g L* s E , i s A 2 iE * - . 2 5354 v ü&wä o RE hs us 4.9,» Es $x QUs m AE d o "4 d . CT w N um a VoN Is a v Cs r PA z n d r 2 ju M z M E ts Z 22 n ia . zE . DT d i 22 p5 " Dcis 9s $ s $x Abr: WW T at d L À s E. * " "B i 5 É U 1 Rs k s * s M d Ra PA A i k 2 : efn Z X £ * rE v i ia Fs TET r F pets : : Val E x ; E A: : CC E st z E. : : As m,. (m. r ,WMW s a E VEU 4 - J * A u E2 A t Y 2 Es p p : * i A E A. ii T Pa ^ o i m 5 z H P. s ?. ^ - ?WW-MWr * $ 5 2 : s "* -; . Y ET | du 14 ia Ü ; N T t r4 * u lo YR r p e u E . s As V " *s 2 - T $s z E ii * 2 [ m g* Y 2 » * 4 e EM " Aa d i* AC 326 s d i 2 E2 d ie [2 Is Va us Y x M ) $t x 280 53 m 5 9 y g TOE o Q g? M v 2 E hs s H £2 . s 9 £ x 3 P & N M ia f * s U RAT E Am.m.ääwä z2 À u d B d. r A iL * j 3 D 3* iE i m P A Y P OT As - R. * x A: M p N s H j PU AUs u - 4 2 d r 3 ES U x ^ $UM X ? n As . s u h Y2r n r s B i . VE n U m x CX A ia d z i a a E z t^ t 5 13 i . RA 25 d« : T us u n m ET £ ä& vj 5 1 i tj h r 3 i Es E r M b - fy $n E AT i DXf M ia i z us x R — Rn m J s z d Vb d g 3 u z M d - iE w m s A p p 3v $ Qp R o 2 2 j * 3 "g I M Ka z dte z s m i A ET AE N 3 D m d e LU d s 12 * ERE : N r ass Mb x Z Y EM X W 19 18 E VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset ARS SEMPER 7 GAUDENDI ä SOLA CONSIDERATIO P M - u DIVINJE PROVIDENTI : o DEMONSTRATA SN al P ALPHONSO ANTONIG BUDIOC d DE SARASA 2 SOCIETATIS JEsu ALMÁE CONG'REGAT JONI- r 8 MASORI ACADEMICA 7 B. MARLE VIRGINIS - Í ; 4B ANGELO SALUTATAE ADTUTVALVA 6 L/rS 5 J don. L/STRENAM OBLATAsL/zäfz(/ HERBIPOLI ANNO CHRISTI MDCCLVIII. s 4 TOMUS I 3 CA USODYASE T E SES as 2 T;jxs Vidue ]oan Jacobi Chriftophori Kleyer Univerfitatis Typogxaphx 1 4 " Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com