Gf973_qt
author: Luther, MartinandErasmus, Desiderius

EL

T

"m

"-

EL

3

g

$i

E

b

».;,

a

aM

P

^

5

aX

2

E^

«ä*

d

"

d

b

hd

'*9

;

P

s

M

pr

M

E

2

p

.

53

h

l

d

i5

A

N

«':2;(,

i bo

2

Y

:

K

b

-

5

»

24

d

H

AO

E

Á

.

R

N

2

"

j

NÀ

x

$3

i

A

L

d

&

7*

"

13

i

W

.

^

$4

A

i

Ea

$

2

n

m

e

x

p

i

r

æägg

d

d

b

p

P

$

d

ä

'ï:

j

il

A

lo

A

*s

-]

"

4

R

4

G

2

*

[

.

a

:

sj

A

2

a

M

E

um

s.

:

ET

x*ä'-* u

g

-j

27

-

i

$.

E

*

a

d2

k

,

j

as

d

:j

st

s

*

ina

s

pP

*

1

s

d

e

|^

n

E

m

us

:

tis

N

A

sä"(x

-

j *&äïg

f

^g

*

S

^

z

Af

;

7-

Mi

TA

j

R

P

M

s

Y

d

"3

[X

E

x

H

5

FP

m

?

N

X;

A

"l

x

d

d

a,

v;:S.

u

D4

6

BA

*

hi

2

"

Es

*

a

i

I^

p

T

f

:

t

:*

:

5

a?*.-w

m

ss

".

U

3

A

"

Á

d

3.

.

&

*

*

um

t

2

P.

p

Y

*

L

d.

Z

p

u-

Y

$.

u

* a

E

i*

d

3

d

us

"

:

aE

N

P

jos.

w

5

d

Mi

P

a5l

ET

:

5

A

ää;ä

d

2

L.

t

f(»:

Vr s

A

--

G

207

AT

E

J5

AE

.

A

R

D

22

N

-

x

:

z

-

S

EN

N

A

E

M

E

-

d

x

TA

E

AAE M

-

"

$

CA

——

äu d

—

—— ÓUR N

a

lss

x aà

29

—

—

"

m—

me-—

—

—

E

w3

TET T TET

Mp m

Vr o t

E

d

PATRIS:

MARTINI LUTHERI

LIBER

D E

SERV

ARBITRI

CONTRA

DES. ERAS ROTERODAMUM

CUM

BREVIBUS ANNOTATIONIBUS,

Quibus B. Vir ab accuüuone,quaü abfoluturn Calvinian

Vcl duriusaliquod Dei decretum in libro ipfoftatuerit , przci- -

pue vindicatur :

P

Edzms

SEBASTIANO SCHM!DIO

SS. Theol. D. & in Univerf Argentor. P. Ord. & Conv

Ecclef. olim Præüdc

EDITIO SECUNDA,

€um Prafatione Apologetica

S5. Tä

OH- ITOACHIMI ZENTG

ol. D. P. P. in ead.. Univerf. Ordin. & Conv.

A

VII;

ef. Prafidis;

PROIISDEM v4NNOTATIONIBUS,

CONTRA

PETRUM YVONEM

CA4RGENTORATI,

Sumptibus JOANNIS REIN HOLDI DULs SECKERI

Anno M DCC

2

i Nl

P

Pemad]

*

3

d

Ü

N

R

W

b

JOH. ]OACHIMI ZENTGRAVIL

Doctoris , & Profefforis Theologi , m

Univerfitate Argentoratenfi,

PR!EFATIO AD LECTOREM

APOLOGETICA

PRO ANNOTA TIONIBUS,

AD LIBRUM

P. LUTHERI

JERFO ARBITRIO

B. D. SEBAST. SCHMIDIO

$9. IHEOL. D. ET PROFESSORE

IN ACA-

DEMIA EADEM

Editis ,

CONTRA

PETRUM YVONEM

SCRIPT £,

E

ER SS

O0 $ Ftyn; Tvon,ex Reformatis La-

*

£

D. äg)/

E

EM

zO

badifta celebris;fcriptisq;clarus,de quo

o

&

Gottofr. Aruald. n Harefiol. P.1. l. 17.

H

d

z

C.21.nD. 4.9.fententiam Ecclefiz R efor-

h

NU

Qä?)

matofum de abfotuto predeítinatio

p M

$)

K*ï

Q

nis decreto contra $. R. Aug. Confef

S

m

m

Theologum afferturus, clectionem ex

pravifione fidei factam negaturus, &

univerfalitatenr gratie impugnaturus , inter przrfidia tracta-

tus fui Epiftolici de Prede/ff. c» Gratia, adhibuit quog; libruma

Jot. 2

B. La-

Asl

MA LE i

t

CUH ET i Pt i a

TRwrEEXSXT -oïg'»

B. Latberi de férvo arbitrio. In prefatione autem, quam fa-

tis prolixe ipfi tractationi praemifit, factz hujus allegationis

nf

rationem redditurus,& quantum huic Lutheri fcri

rP*

OiDcon-

trover(iis do&rinam de Predeftinatione concernentibus, auz

inter Evangelicos invariatz Auguftane Confeffioni addictos,

& Reformatos agitantur , tribuat, fignificaturus, fic incipit

241

Z

erorare: AVemo mairabitur ,ene fapius D. L

vv b .

2€F.

um n traiia-

2u [uo de fervo arbitrio félide ac fþffäla"zj,æ,ve;ztem adduxiffe. Quod

Lutberus re&e intellectus,& explicatus, non ad Calvinianas

hypothefes detortus , fo/zde feripferit defervo arbitrio, nemo

.

J

ure negabit: Licet nos non lateat; quod vir Clariff. Dn. Pz-

éetus,Genevenfis T beol.inl.de Conf. & diffenf. interReform.

eeE

AL

berum accufare non

& Auguft. Confeff. T'heol. c.4. p.48. L

dubitaverit,.quod /zper bac quaffione de gratia & Praedeft. dur;-

era protulerit, quau ullus Reformatus. Hoc veró eft quod

mirerts, Le&or benevole, quod 7»oz fabulam hanc , qua

B. Lutherus ijua«eg- effe fingitur Reformatis in do&ri-

na de Pradeffimatiome , fepius licet. difcuffam , noviílime

etiam a Dam. Tbeolegz Wüttebergemfibus im cap. . pag.

144. feqq. Antapologie contra. RZgrelezfrum SyneretzfLarum

iniquam accufationem , qui in Epi/fe/a A4poloeet. p. 2,6. Lu-

therum , e Philippum Melauchtbonem , reos fecerant Calvi-

niane difciplinez , non omnibus etiam Reformatis proba-

POW r r PTR E

tz , íerio rurfus. Ecclefia obtrufum iverit. Cum enim fat

procul dubio motum Jit , quantum "Theologi ,. qui Lutberani

:

dicumtur , autoritatem ilius Doctoris extollagt , &t magni-

Ü

aciaut ; unde quo amarus ille zelus, quem in dotirinam de

Pradeffinatione Deis quam fe profiteri ait , hoc eft. Calvinia-

nam. paffim explicant cr effaudunt , tautisper temperetur , uil

aptius "ideri poffe contendit , q44m fi nobis , Evangelicis

I

fcilicet, 22 oculum offendatur , eum. quem. pro Patre venera-

enur , idem fecum feufife , dixiffe, feripfiffe ,. e couffanti a-

—— —

L. )

mimo . confirmataque mente docuiffe.

Magnum vero hoc

eft poftulatum , Lutherum de Prede(tinatione i4ez feofif-

(é s

ä

;

d Eu Nl

—

üRæFATE-öZ

j; 3 äix:ï'/f: /&?'iþ,/i/j;ä 5

quod poftmodum Ca/vizus fcripfit;

fenfit, dixir, & confirix

3at

1f

a mente docuit; ad quod pro-

Vix il-

bandum plura requiruntur , quam T»owz: affertio.

le oftendet, quod ha&enus nemo oftendere fcivit, (Cum-

que Vir'hic Evangelicos, invariate Aug. Conf. addictos ,

Lutheranos appellare non dubitat, nobis id non egre feren-

e 03 44

tibus,de quoMez

d Md

sinAntiCroc.t. 1. opp. p.493. jure que-

ritur; cur non viciffim nobis liceat , Reforzzafos . non ex

convitiandi libidine ; abfit h:ec ab omnibus Chriftianis! (ed

ut diftin&ivo nomine tantum utamur , Ca/vigiases appel-

lare? cum Jobannsem Calvinum fuum non minus pro. Pa-

£re wenereutur , extollagt , atque F?zdgi?zf;a*idnï , quam Au-

guftani Confeffores füuum cAartzaum Lutherum , quem B.

D. Sebaffianus Schmidius in titulo annot. ad l. de ferv. arb.

Patris elogio dignari non dubitavit : Quem vero pungere

Tvs hoc nomine videtur voluifle.

De acceptione vocis

Patris conftat alias egifle Fozr. Difpp. Sel. €. L. p.75. Inju-

riam vero & iniquitatem [pirant fequentia , quando fin-

git, Zsc fzcfo , ad oculum fc. oftenfo , quod Lat/erzs nofter

de Predeftinatione idem fenferit , fcri»pferit , atque do-

cuerit, quod Calvinus, futurum ut Lutherani «4wieres

fatlà , 8. Seriptura oracula cum fuis, Reformatis fc, ftut au-

DA

];

Hs . €7 AVEIIBEHIA, €X. DTIMCIDIUS, fidei atrz'ææ' £0R-

dituri faci

ce[fis educta , trauquillins fint perpenfuri : Quafi vehementia

affe&uum abrepti aliquid illorum omififfemus, quz equi-

vonofcendis contro-

tas a nobis poftulare vifa fuit, cum in co

ro]

veríiis, tum in meritis c

au

2221

f» dijudicandis. Tandem nimia

caufz füz confidentia impulfus addit, Luz£erum a fuis parti-

bus fletiffe ,. debere fateri omnes , quicund, velut. deffinata

suente, d olfirmato propoffto,contrarium fibi per[umadere solunt.

Verum contrarium evincunt Annotationes ad libr. de Serv.

Acrb. adjectz, ha&enus nec ab Yvoze,. nec ab aliis concuffz.

Hic vero ille copias contra earum autorem contrahit, &

oftenfurus , quod D. Sc/widius frauflra fuis. Lutherum vin-

dicare

Je( 3

x

PRErFA

E

I O.

dicare uitatur , in l.de ferv. arbitr. ficcontra eundem infürgit:

Non male feret D. Sebaftianus Schmidius, in Argentoratenfi

Academia Profeílor , f/ affemem,; eum ex amimü affectu ,

Jffudio caufe, c amore flatus prafentis Ecclefrarum Lutberana-

rum eo devenilje , ut contra lucem omuem verum ferio credi-

derit , fe ds , qui ortbodaxe. fic mobiscum . fentiunt , Lutbe-

um po[fe eripere , c tradlatum ejus de fervo avbitio ita in-

fflectere , vel explicare , ut. aliud loquatur c dicat , Quam

ád . qued bucusd, dicere er loqui ommibus ferme vifus eff.

Hiuc euim generalis illa offeufto eorum , qui Luthberi momen

affecaut , ejus vero doctrinam in iffo [altem capite manifeffe

abnegantes , in illius profelfores amfurgunt ,. contentiofe

clamitant. Hinc quafta maguo molimiue vatio , qua telum

Loc in ip[os vibratum vetundere , vel faltem effugere paffeut.

Hinc ab 4liis dicium,D. Lutherum [énteutiam , quam boc libro

propuguaverat , vetratiaffe d imuutalfe : ab aliis vero, eum

Seztiebant euin

fefe melius infequemtibus [criptis explicuiffe.

prima fronte illum ipfis effe adverfum. — Et profeito , quo at-

zentius tratcíatus iffe Lutheri perlegetur & coufiderabitur , ea

plenius apparebit , tanti viri fententiam cum . uoffra vevera

comvemire. — Quod ut elarius pateat, breviter expendemus aec-

hao - a . iO DT P , EL

ueralia quadam fuudamenta , qua. D. Scþmrz'djw f detexiffe

putat ,. quo gobis contrarium [nadere poffit.

Principio fic mentem [nam declarat :

Statim profitert

uafi B.

non dubito, in ea me nunquam fuiífe fententia ,

Pater nofter Lutherus in fuo de fervo arbitrio libro quic-

Qo^ VEue, ^ ET ERE ERS D s

uam, vel contra Scripturam $. vel contra fidei, quam in

(

noftris Ecclefüs adhuc docemus & credimus , analogiam

Ícripferit. Po/fea id ultimurm probare couatur. adduciis qui-

.|

busdam bypotbefibus , ex iffa Lutberi tracfatu , quas cum à

noffris differre exiflimet , ex dis cundia qua [ibi adver[ari vi-

det , it4 fe explicari po[fe putat , ut illum poffea fibi vendicare

ä

amevito po[ht. At fü ea ipfe hypotbefes folummado proferan-

4

1ur , flatim patebit, eum a fcopa [uo zmmmfum Aberra[fe , mec

E

id. de quo quaritur , proprie attigiffe.

Prime

PRzEFATIO.

Prima. ff , hominem non effe in negotio converfio-

nis fimilem beftiis

dt quis uuquam contrarium vel cogita-

ve fmm i

Secunda ef! , hominem non cogi. — .4c ff de z/fa

veritate fiuceri. pradeffimationis afferteres aliquatenus. dubi-

£ApJest.

Tertia, homini effe libertatem in externis & tem-

poralibus ; eefi Jiberum arbitrium etiamin bifce rebus regatur

folius Dci libero arbitrio, quocunque illi placuerit , s £

Lutberus : quod uemo megat. — Quaria , Deum hominem non

creafle malum : od quidem probat ex verbis Lutberi, qui-

àus adjtngere potuil[et omuitim ortbodoxortm unanimem fenten-

MAT ^

tam. Sed addit fua werba , cum dicit , nec eum in finem

N-

ut malus feret, & damnaretur: ezf & dlla 4 nobis recips

eptime po[fint , eurm Deus fecerit implum o propter malz-

tjam aut inferaum , [ed propter fe 3v mh « weluti ereavit

umnia im ipfius gloriaezm.

Is emim proprie fuit frmis , quem

fíbi iu vondenda orbe prapo[uit.

Deum non effe caufam ma-

li fecuudum. Lutheri fententiam , affruere [atagit D. Scbmi-

dius. Sed mom opus erat , wt tanto enolimine id evinceret y

jj

cum omnes Saucti libenter anathema prouuncieut in eum , qui

ejusmodi blasphemiam Deo [autii[fomo adJcribere vellet.. Quin-

£a alfertio ef! , Deum velle, ut omnes homines falvi fiant,

À. e. Verbum 2Dei indiférimiuatim voluntatem ejus. declarare ,

quam fi omues bomines fequerentur , procul dubio falvi fie-

vYe2nt.

Eo enmim fen[u [olummodo flatuit. Lutberus ,. Deum

polfe dici velle omnium [alutem. Sed f de Dei aterna fecretad,

voluntate , fecundum quam ves funt ,. [ermo frt , 1ue flatuity

eo ipfo loco, quem D. Schmidius profert, Deum velle mor-

tem peccatoris, €* addit : Quare Majeftas illa fuprema viti-

/

um voluntatis noftrz non tollit aut mutat in omnibus, cum

non poffit homo eo carere, querere non licet, & fi multum

quaras,nontamen invenies;ficut Paulus Rom.IX. dicit:Tu qui

4

es, qui refpondeas Deo?

Ultima taudem clavis generalis ,

qua [enfum: bujus libri aperiri paffe exiffimat D. Schmidzus ,

j-

(t

&f , noftrz voluntati imputandum cfle; fi percamus: r Jf

£

il

PORX PRTIODUO.

&t

Q1

id won effct. apud. omnes im. confeffo , ac pra certo d quibus-

eunque creditum. — udicet nunc quilibet , mum ex bisce Lu-

fufp

&heri effatis appareat , ea eum bodiermarum Ecclefrarum , qua

trah

Lutberana vocantur » fententia comvenire , noffra vero ullate-

&q

flat

unus adverfari.

Cuimque contravium pateat , manifeflum eft ,

(

D. Schmidium operam lufiffe . cum voluit mobis auferre Lutbe-

rums , dlluma, fibi vendicare .

prol

Satis fane bilis, & parum manfuctudinis Irenice im

dati

fumx

hoc viro apparent , usque eo aculeorum omnia plena fünt.

Primo zzigze invehitur in B. D. $e£4/7. Scbmidium , quod

n

Y

A V

angelicis invariatz Aug. Conf. addictis vindicaturus La-

diu

aberum in l. de ferv. arbitr. ex auimi affetfu , ex ffudio cau-

!ij

il

fs & amare ffFatus prafentis Ecclefiarum Lutberauarum , hic

verfatus fuerit ; cum tamen non apparer, quare, m id

j

fecerit in bona caufa , & defenfione legitima viri innocen-

hi

tis, B. Lutheri fcilicet, veri item affertione, is male hoc no-

&if

mine audire. vel (tudium Zeze czzu[e in illo zeprehendi

lo

debeat.

Nec puto:vel c4wyraldum: -do&trinam: Calvini ;

4ii

vel D. Zvvingerum Calvinum defendiffe ex alio ,; quam a-

de:,q

nimi affectu , & caufz: Calvinianz ftudio, . Quod fi his id

&pr

feciffe non vertetur vitio, quo jure hujusmodi obnoxius erit

eff,

cenfura: immiti vir cordatus , & optimus, B. D. Sebaffiapus

lo

Schmidiuns? Quid vero.Yvonifte intcllexerit per ffazuzs pra-

ahqu

fentem: Ecclefiarum Lutheranarum , mon fatis clarum eft ,

lïgcl

nifi forte id hoc fibi velit.

Conítat nimirum, B. virum

QUàn

has annotationes ad. Zuiberi libr. de ferve: ar&ztr. edidiffe

Mfu

anno r664. cum finceri Ecclefiarum Lutheranarum T heo-

"w

logi omni ftudio Syncretifmum Caffellanum , inter Rinte-

4

M

leníes & Marpurgenfes initum. , oppugnatum irent, &

vV/,m

paulo ante Dn. D. Hoerasbeeck;j differtat. de. Cezfociatione

0((4

Evangelica. Reformatorum , er Auguffana Confeffionis , pro-

Pfæfa

diiffet, quam laudatus autor reZefiffuma Viraini , vnue

Váyir

UMaria Scburmam, Charilfonae in Chriffo Sorori Yvonis Laba-

lj

diftz, uti ipfe candem appellavit in hac Pre:fatione, infcripfit.

9i

PRsrATIO.

ET

Sihoceenfor in D.s//;jidiz carpit,quod ifti unioniEcclefíafti:

cc irhaturee parum faverit, & fe ab audaci calumnia,

&iniqua

fufpicione, qua in prepofterorum pacificatorum co

nfortium

trahebatur , hoc edito fpecimine liberum oftendere voluerit ;

& quod maluerit ftatum Ecclefiz , qualis ifta fuerat tempe-

ftate; talem permanere, nec conífociareturcum Reformatis

eo modo, qui hactenus fuit quidem commendatus, fed non

probatus, carpit id , per quod elogium viri conftantis, & cor-

]

dati Theologi , vir laudatiffimus reportavit. Ex mer

a pre-

fumta vero opinione loquitur Idem, quando ex 7

ujns fPa-

1us Auore, & amore diffidii injufte alendi,

e€? Dn. D. Schmi-

dium Ze»ez//fe fingit,

Ht COHTYA ÍIucem omnem verum fério credide-

Yi fe iis qui orthadoxe,ut putat, bic Jfecum (Yvone) fégtiunt,Lu-

therum poffe eripe

ve , G tractatum ejus de férvo arbitrio ita in-

;

ffectere,

vel explicare , ut aliud loquatur d dicat,

4u4m id, quod

l:

Duc usque dicere, eb logui , omnibus ferme »iftas

ef. Viciffim

la

enim femper certum fuit D. 5z/zi4ie , ut teft

atür in Azzo£.

[

loco ab 7»eze produ&to , 2. Lurberum ip Ll

Yo fuo de féryo

arbitrio , ail quicquam , vel contra Serzpturam

5. vel coztra ff-

j-

deiquam in noffris Ecclefris adbuc docemus ,

analogiam feripfiffe,

& proin etiam in hac de

przdeftination

e do&trina noftrum

Ü

effe. Nec abfürdum eft

, vel etiam novum,in fcriptis obfcu-

rioribus inprimis , & di

fficilioris interpretationis, autorem

ls

aliquem fic exp/icar?,

Ut preoccupata jam mente eundem

legentibus,& fic exp/zc

4r: audientibus, 77//eZ;, & 4liquid aliud,

quam alias,

-& per aliquod temporis Ípatium factum , /zgui

;

»/f25 fuerit.

Declinavit etiam jam ante B. Vir huncictum,cum

e

equidem ,inquit , libezter concedo

; qod B. Vir (Lutherus) zz4

4lteraye voce e phrafi aliter,

quam vuleo bodte in T. bealogía ma-

xenme fierà folet, ufus fit, quad,

quando non auimadvertitur, erroris

occafroyvelerragtium potíus

4

Profat

offendiculum fit. 3.uthero fane,uti in

ione no(tre Repez;zio

u doctrine deElect. preemiTa obfer-

lu

vavimus,ceu monachoAu

74

guftiniano aliquandiu,ledioAugu-

'

Qigi frequens & familiaris

l

fuit.Unde non mirum,

eum de prz-

)ec )o(

de-

u

9i

Pnæiarlo.'

deftinatione verba facientem,cumAuguftino fzpe fuiffe locu

ttit

iher

tum in libro de /ér»e «rbitrió , quo difputat contra Era-

quumRourodamum,hominem non plane alienumáà Pelagiani-

dit

Cuii

ífmo,à quo Lutherum penitus abhorruiffe conftat.

Quem

enim latet, formulas loquendi Ecclefiafticas etiam variaffe?

"o

cum ob alias caufas, tum ob zar« adverfariorum, cum qui-

[tts

bus fuit certandum;, diverías etiam obtinuiffe fzpe loquendi

If

confüetudines , uti de LazzPero paílim obíervavit Mesmzerwe,

lud

C?

Ne dicam, priora ex pofíterioribus ícriptis alicujus auto-

ris; id quod fecum quoque fieri voluit Lutherus ; & ob-

Àug

T

ícuriora loca ex clarioribus explicanda , & illuftranda

efíc, uti inprimis hoc nomine laudabilem,operam præüi—

alle

[///

terunt Dzz, Wztteberg. Theol, in Antapolog. contra Réztelezfés

Theologos c.6. Nec videtur male hoc habere Y»ozez , etfi fuee

CCl

VICY

caufz id nil nocere opinetur. ProfécZo, inquit »4H0 Atientius

tradiatus iffe Lutheri perlegetur d con[iderabitur , eo plenius ap-

Tum

eli

parebit. tamá viri [ententuam cum fnarum revera comvenire, Sed

aliis aliter videtur. Et dum utrinque ad Lutherum pro-

TMM

vocatur, in rem prefentem eundum,nec in nuda provocatio-

füis

ne fubfiftendum, cum affirmanti incumbat probatio. 44 4e

vider

generali iffa movit affenfiane eorumyquas Latheri nomen affectare

d

fatis aculeate fcripfit ; 24as vero ejus dacirinam in iffo fal-

Yi

1£/2 , de Predeftinatione fcil. capzze »anifeffe abuegantes 15

allius Profelfores , R.cformatos fcil. zz/argere, iv comtentiofe cla-

YAW

anitare ait; exulceratum hominisanimum fatis produnt. No-

lm PJ

DDgj

tum fane eít, ipfum CaZvzrum 1. 5. Inftit. c. 12. decretum Pra-

deftinationis appellare HORRIBILE: Cur ergo non jure

Vjy,

endamur ? fi Lutherum, non fine gravi injuría, numero

At dj

A

atronorum & autorum. hujus difciplinz haberi videmus;

D7//77

preprimis cum aliis di&us fit durzora fsper hac queffione pro-

1uliffe B. Vir , quam ullus Reformatus ; id quod refutantloca à

Qiy

B. Dapnhavy. in Sardicpal: Serracu,. Hod. Calv. P. E. produ-

Wi

&a. Lutheri nomen nos effecfare , fi vim verbi hujus fpe-

l h. !

[9 ad.-

Gemus ,falfum ; quod vero non repudiemus, hec egr

tl2 þ.

mit-

PREF—ATiO.

oQue

mittamus, verum. Nec Zwrerus nofter a/ferzoy j?zä:'m& Lg-

E

1berana nominari renuit, cujus verba legi merentur in A4ees.

ani-

dis Ecclef- Argentor. p. 15. Non minus maligne tractamur,

m

cum dicimur 4zegaffe , faltem quoad caput de Pradeftina-

af(c.?.

tione , doZrizam noftri Megalandri ; cum clariora alibi loca

Qui«

extent; quam in libro de ferv. arbit. ex quibus de genuina

end

mente Lutheri, quoad hoc caput do&rinz, & que ad il-

fM

lud referuntur, licet judicare. Notavit illa DazzPz»», Hod,

Wt«

C. P. I. p. ror.feq. Inique propterea dicitur,noftros, invariatae

- Qb

Aug. Confeff. addictos, in do&trinz Lutheri Profe/fóres infar-

unda

rexiffe,ceuqui contra Parziculariffas tantum;& abfoluti decreti

affertores, veritatem defendere voluerunt,

ralli«

Quod. noftri

has

contentiofé clamitare dicantur in Reformatos, antiqua & re-

[uee

centior cantilena eft, quam prz aliis etiam DZesZiz: reitera-

Viidbt

vit in Diff. de Lit. & Pac. rel. pag.217. quam proinde ut pa-

u

rum nos curare decet, ita in fun&ione remittere par non

f SCd

eft. Caterum, quo clarius, uti putat, pateat, B. D. Se/z-

pue

Jlianum Schmidium annotationibus füis fruftra conatum effe

^Ati0«

fuis vendicare Lutherum in l. de ferv. arbitr. érevizer. vult

videri expendere generalia quadam fundamenta, quae D. Schzi--

Wde

p

dium putalfe ait. fe degexzffe, quo fuis , Reformatis fcil. cogzrae

rium per[uadere po[fa.

i

[

j f

Quando itaque B. Vir circa A4zzotationum faarum Gm?-

f de

ralium initium, fic mentem fuam declaravit: 45 zz/;7» ff«-

, N

zi profiteri non dubito, m ea me uunquam fuiffe féntentia,quafi

JDre

B. Pater uoffer Lutheyus in füa de fervo avbitria libr. quicquam vel

coptra ScrrplurausS. vel contra fidei, quam im noffris Eccle[is ad-

yure

mero

Duc dotemus, d credimus, analoeiam feripférit: Et ad hoc pro:

bandum , J4gmetationes aliquot eezerales , claras fcil. B. La-

us

1beri féntentias , e bypothefes ovtbodoxas adduxit ex ifto tra-

j ;'f";

&atu , ex quibus fuum jüdicium de tota difputatione for-

o &

mavit: Arguit iftüm 2»oz, quod, cum ex/izzaverit , las by-

o Ü

g Ipf

pothefes à faiy differre , ex dis cunt!a , qua fibà adver[fari vidit,

ita fe eXplicare polf putavit, ut üllum puffea fiba -vendicare me-

,"el

9

)9( )o(. 2—

1227

Ed

VP ROE l«'"A T I O.

^

*ito po .. Fecit vero ita procedens vindex Lutheri noftri

li

feliciflimus, quod bonz interpretationis regula jubent, ufüs

bei

convenientibus, & fuo inftituto infervientibus conjc&uris,

Ài

Quanti vero iftas eftimet hypothefes, fic exponere.ulterius

SI

perrexit. — 47 ff ea ipfa bypotbef[ées falummoado profevantur , fla.

l

tim patebit , eum 4 fcopo fua immenfum aberralfe , nec id, de

]

quo quarstur , attzetffé , id quod fic probare intendit.

(

Préima, inquit; hypothefis e(t: L7072/2677 nom eje n

dii

Ta

nägotio con'verfronts [Basilem bofliis. — Excipit contra

Ti

Tyop ; At quis unquam coptrarium "vel coeitare potuit ?: Quid

vero tum? Quafi vero hujus hypothefeos non fit ufus inil-

l

luftrando eximio opufculo de /er». ar£zz. f Yvon eandem et-

iam admittit, qui n illoagi contendit de Prede/fizatioze,

fí

nonad mentem E»zzeelicarum ,fed CaLiizi, & Supralap(ario-

rum. Ufüm interim hujus hypothefeos in libro de S. A. non

li

[

contra menteni autoris fui explicando, ipfe D. 5c7/z;4. often-

dit : vid. pag. 69.fqq.edit. prior. Nec;quz de zeceffitate & Lber-

fer

z4te dixit Lutberus , fic explicanda funt, quafi homini tantum

tril

fpontaneitatem, excluía indifferentia ad utrumque oppofito-

&l

rum, tribueret, & fic ha&enus beftiz fimiliorem, quam homi-

Y6

ni facerct, uti fità Predeterminantibus ; ceu alibi dif; putatur:

ü

Quam & rvozz efle Philofophiam, non abs re cenfemus.

(

"Secumda hypothefis eft : Hominem non CO 1. Quid ve-

tl

dxC'

FO Yyoz? Ac [v, mquitsde Z/ffa veritate froceri pradeffinationts affer-

sores Aliquateuus dubitaffent.N erum negatur, quod eofenfu ifti

«l

Yidi

affertores hominem cogi negaverint; quo Lutherus id ne-

£avit contingere. Non docuit Lutherus , fübjacere. ho-

illo

minum eventa, & actiones decreto Dei immurabili, abío-

WF

luto, irrefiftibili , antecedente , predefiniente, phyfice pra-

W

9

movente , predeterminante adcertum effe&tum, ut multos

Jinceros. Pradeffinations Yapralapfarize, qua füblapfariz ho-

die ruríus incipit praferri ,z/ferteres docuiffe conítat: Sed,

ht

non folum in A. C. arc.þ 18. verum etiam in l.deér». 4(£itr.

il

r

J

—

PrRArATI10

vflri

lis attriBuitäin moral

j Uiüs

ibus, & actionibus vit£ exterioris, eam li-

bertatem , quz neceffitati ad unum determinatze opponitur.

Uris,

CT1US

Audi;quid P/ateri fcripferit P. I. Refp.ad Dupl. Vor(t. p.230.

51 tu , Ynquit; per veram arbitrii humani liber:

4Iem intelliats ta-

27

lem libertatem,

€ui non obflat ulla practfa determinatio, (uti intel-

], d

ligi debet ; & quz fuit Lutheri fententia) fcuz ze intellzeere de-

claras, c. tum zon nega per neceffitatem 4

Dzvizo decreto depen-

denutem;qualem illi zfferzores intelli

L

Bunt,everti libertatem iflagg,

ODtIa

Tali modo autem iíta libertate evería ob necelffitatem pres

moventem,non nuda fpontancitas,fed co4/o potius infertur.

Quid

j

Tertia eft hypothefis, que habet, /0727/7; W !iþer-

m«

dateim 1n externis , e8 temporalibuss. ex liberuua

777

farig»

gus arbutrium , etiam in ifce rebus , vegatur fo-

,Dnod

lus Dei. libero avbitrio , quocunque 1l placuevit,

oftet«

Wt 43 Lutherus: Quod neminem neeare, 4jt, . Sed ludit diz

lihet-

fentiens phrafium ambiguitate, & illam , quam nos homini

ntum

tribuimus libertatem in externis , & temporalibus,

qua eft

ofito-

dApeis Gindifferentig; /izeerz illi Pradeffinationi

* A//erio-

homi«

zes, de quibus cenfori fermo

» pernegant. Pofita quippe de-

aUF s

crcti divini predeterminatio

nt,& predefinitione neceffitan-

!

te. tollitur etiam in aQtionibus externis dOiaccela,

vid. d-

1:de€-

v4ld.Det.Calv.c.7.& Pi/ca

7.l.c.Nec iidem affertores cum Yvoze

dicent, eodem modo vegi folzus Dei libero arbitrio liberume

it4jth^

qä] lfh

arbitrium bumanum, quo nos cum B. Luthero divinam pro-

videntiam circa a&us humanos explicamus, Subjicere vero

id Q

$ ho-

illos conftat voluntatem hominis voluntatis divinz decre-

abío-

to predefinienti,

pradeterminanti , imo omnipotenter ne-

ceflitanti , quod

epre

Lutherus in l. deS A. non fecit. Conf. Dzz,

Wztteb. Antapol. contra Rintel. c. 6. $. 45. feqq.

multos

j; ho

CA quartam hypothefin, que et, DEzz bomi-

, SCd;

ntm non creaffe vaalum , excipi, quod 44/4ez id prabes

jir i

l

D. ;p/xmidim ex verbis Lutheri , féd potuife eundega adiuneere

»

)o( )o( 3

052

PasrátvrióÓ

ll??h

omnium Orthadoxorum , quos dillentiens nimirum pro talibus

habet , uzanimem feutentiam, N erumenimvero licet expreffe

-

p

ab his orthodoxis non di&tum fuerit, DEw» bomnem.creaf-

Íctà

e malum , docuerunt tamen iidem, DEum creaffe eundem

Àn

[

labilem , zoz per indifferentiam ad lapfüm ,& non lapfum ; fed

diaynacinQs , Y£ decreti , juffitia declarauda per bunc lapfum cu-

u

108

pidi, ceu probat B. Dasah. H. C. P. L. p. 1045. feq. Proinde

cum vi decreti divini predefinientis , & immutabiliter ne-

brur

Calx

(fitantis labi debuerit , vi hujus hypothefeos neceffario fe-

uitur, hominem a4 »alus efle creatum, etfi non malus

lo

iltà

creatus dici debeat. Tam vero ab illo, quam ab hoc B. Z-

tberus abhorruit: Nec poteft hoc ei ex libro de S. A. objici;fi-

i

Fün

nc injuria. $44 2uidezs verba addere dicitur Scbmzidius,cum ul-

terius dicit : Neceu zz fizem Ícil. crea(fe DEum hominem,sz

ftn

f

analus fieret , ci damnaretur:: Sedlogice hoc fequitur , ex hy-

othefibus illorum erz£edoxorum ; quos Ceníor intellexit.

ij

D

Unde & ipfe id fentiens, nec confequentiam negare auíus,

pergit: Edf & ia À nobis rectpi optime poffint , cum DEus fe«

Vint

&dd

cerit impium ,non propter analitiam aut dnferuum , fed prapter

Jfé ansypo , veluti ereavit omnia in zpfius gloriam. — Is enim pra-

prie fitt ffais, quem [ibi in condendo erbe propoftit, Aft,etfi hoc

[

verum fit; male tamen dicitur, nec reczpz Pecfoteff, creatum

effe hominem eum in finem, ut malusfieret. Pejus hocinde

Lutl

probatur, fi dicitur DEw bominem feciffe prapter fe,h. e.in glo-

mali

riam juftitiz, cujus exercenda medium Deo fübminiftraffe

t

homo dicitur,peccatum fcilicet; in quod tamen;qua tale,(fub

p2

hocenim formali meretur eternam damnationem, & fit ob.

xicy

jectum divinz juftitiz declarande, ) Dei confilio arcanoinci-

Mer

diífé multisfertur.Quz hypothefibus Supralapfariorum;quo-

h

t

rum fententia rurfus hodie invalefcere incipit,facile illuftrari

OR

Qui

poffunt. Continuaturus vero difcuríum fuum 1voz, Déun,

rio l

inquit,207 effe causa mali fecunds Lutheri fententia,

hag [

0. 28-

aftruere fatagit D,f Scbmidius : Sed non opus erat , ut tamt

?

lzmi-

Piærarid

bus

rlimz'ne' id evinceret , cum ommes faucii lubenter anatbema pro-

effe

nuncientin eum yquilejusmodi blafphbemiam Deo fanciiffimo ad-

Mf*

féribere vellez. Omnino vero id fuit ea tempeftate ,.quá has

em

Annotationes B. Dn, D. Sebaffianus Schmidius. feripfit , ne-

f

ceffe, ut oftenderetur, non docere Lutherum in lib. de /er».

[ d

arbitr. DEum effe caufam peceati , cum propter illos Calvinia-

Me

nos, & Reformatos, qui olim partim, partim hodie, ad li-

li«

brum. hunc ceu-fibi ijJao» provocarunt , & tunc provo-

oft«

.cabant; tum, & quidem

inprimis, propter Rzzte/ez/és T heo-

í

lus

logos, quorum Syncretifmus, & conatus Irenici male fani,

Lt

ifta tempeftate Ecclefiam Chrifti turbaverant.

Hi enimin

f

Epiffal. Apaleg. ad imvar. Ang, Conf- Theol. p. 26. non dubita-

ul«

runt zfferere, Lutberum. eque.cum. Calvigo DEum peccati auto-

nyil

vem feci[fe , d bominem omni libertate exuiffé. . His os obtu-

rare, atque oftendere laboravit D.sce/idius, quam grandem

hj

ex

injuriam faciant ucaadp'ro omnes, qui tam impiam fenten-

tiamei tribuere non verentur,quodetiam feliciter praftitit B.

llss

Vindex Manium Venerandi Patris noftri, p.195. p.202. feq. cui

if

ylültï

add. D. Wittebergenf. Antapol. c. 6. $. 6. fqq. p. 125. fqq.

|ptt-

- Quimta affertio et, DEunm «velle ut omnes bouni-

|boC

LUm

"s /4'[*7]2 ADf. Hanc fi Poc fénfu felummode ex mente

Lutheri vult intelle&tam 7»z, quod idem velit, in fenfu for-

jnde

u

gmali fcil. zc verbaum Dei indiferiminatim voluutatem ejus decla-

zare , quam fi omues bomines féquerentur ,. procul dubio: fafvi

trfft

ferent, & ficis ftatueret, quod tantum ratione Zeclararionis

j

((

externa per verbum, feu voluntate figni, DEus dicí poffiz fa-

( 0p

B. virum non reéte aí-

duzems omnium bominum wele ,

ia

fecutus eít, cüm ad fenfum confecutivum potius ver-

quo

borum hypothefeos glofía Cenforis iniqui pertineat, Nam

(urart

qui prius ferio vult,nimirum 4 275 falventur; etiam fc-

ifb

rio pofterius tenetur praítare; nimirum fincere, & /erie, de

boc etiam omnibus indiftriminatim volunutatem fuam declara-

filliy

*é. Quando vero idem adverfus D. Sobwidiuez ulterius

4

€oll-

lie

me:.&r'xoï

contendit, Lutberum ,fi de Dei eterna Jféeretad, iolunmze, 1272

dit

dum quames fiuntermo fityeo25/0 [ocoquem B, vindex proferts,

(

ffatuere, DEum vele mortem feccatoris , fummam B. viro in-

juriam facit; fi Dei voluntatem arcanam voluntati divinz

fj

revelate eum opponere, & fenfü Calviniano voluntatem fi-

dei

dlii

gni & beneplaciti ftatuere fingit , ceu 4727 quz impugnan-

di

tur 4nzot. Gener. 2. n, $. oftenfum , ad quaai Y»z refpondere,

non tacere debuiffet. Alias conftat,voluntatem Dei arcanam,

que

& revelatam, beneplaciti & figni;à noftratibus fano feníu non

Ü

negari: vid. Zzzter. in F. C.

P- 1064. Mefzer. Anthropol. D.

Qu

2. q. 1. $. 16. Falfum proinde eft, DEum veZe zzorzez; peccato-

ÁQ

ris voluntate fécreta , qüam non velit etiam voluntate re-

lt

velata. Vid. Dzz. Witz. l. c. c. 6.8.38. (q. P.147. $.42. Plura

Íolc

enim, eaque perfpicua noftrates produxerunt loca , quibus

probatum fuit; ZuPeruz univerfalem gratiam Dei, & rcdem-

tionem, conftanter afferuifle. Quod vero fequentia ejusdem

Dy

ab Y»oze adducta verba attinet:

JQuare majeffas la faprema

CïpJ

»itium voluntatis noffra "o

10l . aut euUtiat m omnibus,

Ti

CHm non praf's'z't. bomo €o carere ,

Quarere non licet , & f multum

Ady

guaras, non tamen imvenies,

felic

ficut Pa4/z: Rom.9. Zjcit : TH quis

es qui refpondeas Deo?. Hzc,inquam. verba nihil ad rem fa-

fed

ciunt. Agunt enim de »o/zz7e Dei zrca24, que omhino

tþm

manet imperveftigabilis, nec voluntati revelate contraria

feta

eft; nec gratiz etiam particularis ex abfoluto decreto. Un-

lfsqu

de quod Zzaz/erws dixerit ,

DEum "velle mortem peccato»

ton

7i, non eft de ábfoluto decreto abícondito, fed ordinato,

.

[]//;

fan&e & jufte tali , intelligendum

)

oftenderuntque Dzz.

H

Jitteb. 1. c.

P. 155. feqq. Dei voluztatem alféonditam Lutheri,

10to celo- in multis dever[a.

7: €ffe d valuntate arcana , quam

-comminiícuntur Calviniani:

admittere crediderim.

Quam nþc omnþs Rcfdrmatos

Pergit vero rurfus Yvoz , u/tisoa

,inquiens. z2zem cLevis

gentralis,

qua fenfum hujus libri aperira p

hu-

^

æ e:;g/ämdt TA PRY

1

dius,

.'anäs.q'rro.'

AMIs

(t;?' [

dim, ef, noftra fua/uzthti imputandum effe ,f bar-

qn.

€AH2U4 , &íubjiciens: 4 ff zd "on elfet apud ammes in com.

lg

Kélfo » ac pro certo à quibuscunque creditum. . Verum non eo-

nfi-

dem modo id afleruit Zuzberzs,quo Ca/vizus , Zanchins , &

1an

alii.

Hi enim fubordinant noftram voluntatem peccan-

,

di divino decreto preordinanti, & predeftinanti , voluntati-

lf

que divine arcanz omnipotentiffimz , que czg/a priza ef,

Tion

& inevitabilis perditioni eoruma omnium , qui pereunt , utilo-

H

quitur genuinus Cz/vzzi dilcipulus Zzzc/zus , & olim ejusin

u

Academia Argentinenfi fucceffor, lib.s. de Nat. Dei c. z.

o .

Ita ambiguitatibus, & fallaci verborum latitudine lud

-

CI'GQ

|orà

folet 1»2, quo malam tegat cauíam,

ibus

jem-

Quez cum ita fint, gu/bet uunc judzcare poteft , quod

dem

ex bifte Lutheri offatis appareat , ea re&te, ut à nobis factum,

J À

-

explicata eww hbodiermarum Ecclefarum , qua Lutherana vo-

nbl'f/i:

£AAtutr , Íententia convenire, Calvinianorum autem penitus

771

Adverfari, ita ut manifeftum fit, non folum B. D. scZzziZium

feliciter nobis vindicaffe Megalandrum in lib. de ferv. arb,

uquü

ïijfä"

fed & speram cenforem /wfiffe , cum voluit nobis AHferre Lu«

000

therum , jlumque [ibi, (uisque vendicare, quem etiam decuif:

rarià

fet adveríarii fui Zzzezationem generalem fecundam ; ópecia-

U

Jesque opuículo paffim contentas, & textui additas admoni-

u

tiones, & explicationes examinare, non in vellican

*

da AJ-

J€

(nitOy

VHone generali prima tantum oleum & operam perdere.

D.

-

Hec pro B.Dn. D. 3e£aa20 Schmidie , fatis funto. Cz-

!thffi;

tera, que occafione lib. de /er», z7. diffentiens dif

uam

feruit, ad nos in prefenti non

Qato

pertinent, :

x

clhif

m

hii

In

yo( o *

-Boä')o(ää"

[

num

LIBRUM DE SERVO

Tl

um

ARBITRIO,

qu

A LVTHERI NOSTRI

n

f/fih

D

Bmevalum Leäïarem

ftti

Ítiii

Prafatio

»ni

ZNON —

2

Eati Viri *D. Martini. Lutheri

£.

?yti

Y

mài Reformuataris , de Ecclefía Chriffá meriuf-

p

3 [

tl

ffmai . cujus smemoria [it im eterna benedicdio-

r

L

A , libellus de fervo Arbitrioy coztra. Era-

Zs

T

W

A5

A

p

Jffoum Rateradamum , anna feculi füperiarts vi-

eftomo quzma Jertptus d editus , quemadwadum : adverfavium

J

ln

dicfum in ruborem c pudorem dedit . ita, pa/l beati viri ortem

amaxim, offendis plurimos, [npicantes, quafé i puncia de divine

ftrii

qui

providentia Q pradeffinatione dura nimis ferdpfiffet, qua Dei 7140-

Idj

que juffitia. nom. fatis comvenirent.

Ingem 1AIREIE AHITROY MA €j

Ex nmoffratibus quzäu.r dura nom-

4lfil

fententiarumque difcrimen.

iil

aulia wifa funt , excufarumt Lono animo. quod in difputationis

férvare partim , partim im pruaribus refarmzmmz.r AUBIS. QUAm-

Toyy

Jpto

do fubinde plura beatus Vir diduit . c majori lumine illumina-

tus eff, lsbellus effez editus. -

Spiilia deinceps in fériptir ejus mom

LE

(5 aj

depreben/;z, L porius Comnementario im Gmg/' 17 me;ztem Jftam ple-

aius c optim? declaraverit ; "Auguffanam verà Confe[fionem poff

LTA

A t

quinque annos. Imperatorà Q Statibus. Inmperii exhibitam ma-

nifeffum. fecife omuibus , quzd um B. Vir thm univerfa nq/t'rxt

l'zmj

lll?;

Ecclefia de caufa peccati femtiret. Ut Adeb ff prioribus aunis fe-.

quius quid fcriptum fi t ; beato Viro merito candonandum [it , nec

eonftantem deinceps ejus mentem fuiffe fFatuendum. — .4t Calyi-

Dáq

aiani borumque fküüïei abripere in fuam. fententiam Bactenus

mflzttj

€07 4

PREFATIO

conati , & , fí dura fimt, qua ipft. fGutiant , duviava etiam Lutle-

rum firipfiffe , objicere aufi funr.

Quem in fisem usum alte-

Q

vumve diclum ex libello fupra nominato excerpere , e hoaena

cum jpecie im fGenam producere non erubuerunt. Sed bà mon us-

we adeb mulium curandi efent, noffratium vefponfianibus ve-

[

p Perniciofiffuma longe corum eff fntentia , qui , cum in con-

JGientta faa. comviclà Calvinianorum abfolutum decretum f

&are nequeant , z'dequge contra fidei fundameutum puenare, af-

Jerere ipfi cogantur . pro pace. nibilominus Ecclefraffica cl» Jfén-

tentieo Calviniane tolerantia beatum Lutherum producunt, Cal-

"yinianis ultrh larogteutes , beatum virum tàm dura , quam Cal-

fn-

vinus nufpiam. babeat , libello futo inféruilfe , nec muta[fe aute

amortem ujpiam: quem cum nemo noffratium unquam damna-

A

Miit-

verity neminem etiam Calvinianos , propter abolutum fuum de-

Ert

eretum damnare poffe. — Extant jam de iffa. ilorum fententia

publica Jeripta , à quocunque tandem pullici mris F'afla fint, In-

v

(fiitt

jetría, quam bi beato Firo poff mortem inferunt , Deo viudican-

oritte

da relsnquitur 5 fCaudalum , quad Ecclefte Chrifli eo, gHi excu-

Jari nunquam poterit , z»odo ponitur , removere ? medio

ff per

773

gratiam divinam fieri poffit , laborabimus , ita us breves

LHEHO-

g

»m(

14ttones in e4 maxime libri de férvo arbitrio loca , quibus féye

abfolutum Calvinianorum (fve pejus aliquad Dei decretum flatui

t AMIP

dicitur.faciamus , offendamusd, , de abfoluto ejusmodi decreto bea-

7773

20 Viro in ;mentem quicquam uon veniffe. D

eprehbendent ad zpfuen,

qw»

fpero , omues , qui fübrià mecum omnia expenderzut.

3

Sufcepz-

n

7

"us e) magis ,quod. füfcepimus , quia literm nunciavernu.

1 ex do-

j t

cis alits , frve audaci calumnia [rve iatgua J'nfhictone , bonos vi-

ml

YOs & 20n merentes, ( n quibus noffra etiam aon parcatur iumo-

n

xio nomini ) in confortium prapofferarum , quos freniffcavimus,

p m

Pacificatorum trabis 4 quibus longiffm? abfunt.

Speravimus

Dd

át4qUé €0s.,

qui noffras anmotationes fobrib. letiuri fünt , voelius

t Je

de nobis effe judicaturos. — Im boc verb, i2 quo nop bomiars,

Jfid

( E

Dei d Chriffi gloriam querimus ,

u-

sz'rz'æ.r JH eratia nos cle-

mentilfeme adjwvet, — XLamen.

du

Je( o )o(. z

A N-

que

^

Qut,t

ANNOTATIONES' GENE--

x

ï

Tüüt

RALES.:

ft,f

A B initioautem flatim profiteri non dubito ,in ea me nunquam fuiffe

proba

- Mententia., quafi B. Pater. noftrer Lutberus ia fuo de fervo arbitrio li-

liben

POR

&ro quicquam vel contra Scripturam [acram vel coutra fidei , quam in

soflris Ecclefiis adhuc docemus & evedimus , analogiam feripferit.. Ita-

«t

que,ut cum iis,qui contraria fententia abufi mum [unt ,lis mibi €9 coutro-

177

;ä

i

verfia propterea non erit , quia ultro B. virum excu[atum babuerunt :

;3ta dis ,qui abutuntur , fine timore contradico , $ cum injuria beati vi-

Jtris

ri , Ecclefra illos damuum quarere affirmo.

Equidem boc libenter conce-

m e

do , quod. beatus Fir una. alterave voce €$ phrafi aliter , quam wulgà in

L

rdii

AIbeologia hodie maxime fievi folet , nfus fit : quod quando non autmad-

libera

vertitur , erroris occafio , vel errautium potius ofendiculum fit. — Iaterima

loce

facig

zon e[fent iflis nealigenda clare 8 optima [eutentie,quas beatus Vir in libro

Dal

jitq babet , qua nofirum ab errore tutum veddere poJunt judicium,

n rd

e/Iunotatio Generalis prima;

Tüm :

vdy

De Orthodoxis B. Lutheri in libro de

dedf

fervo Arbitrio hypothefibus,

Iout

Tideat

"Annotabimus nounullas , quas indicavimus, claras B. Lutheri fmtmüd»f,

€g

b

em.]

d

cium formari poteft €$ debet.

jypothefes ortbodoxas , ex quibus no/lmm de tota. difputatione ;udz-

ii

fdà

I. Hominem non efle in negotio converfionis fimilem beftiis, c/a-

—

Íimu

vé babet,p. 43.. Av fi vim liberiarbitrii eam diceremus, qua homo aptus

il)fä[i(

eft rapi fpiritu, & imbui gratia Dei, ut qui fit creatus ad vitam vel

illà l

meortem zternam, recté diceretur: hanc enim vim, hoc eft , aptitudi-

|

nem , feu, ut fophiftz loquuntur, difpofitivam qualitatem , & paffivam

Dem j

aptitudinem, & nos confitemur: quam non arboribus-neque beftiis

Tian ;

inditam effe , quis eft qui neíciat? neque enim pro anferibus (ut dici-

fmj»m

tur) coelum creavit,

diClmu

II Hominem non cogi diferté dicit,p. 40. Neceffàrió dico, non

coa&é , fed , ut illi dicunc, neceffitate immutabilitatis , non coactionis,

&t

hoc eft, homo cum vacat Spiritu Dei, non quidem violentia, velut ra-

li

litty

ptus obtorto collo, nolens facit malum , quemadmodum fur aut latro

Tüus.

nolensad painam ducitur , fed fponte & libenti voluntate facit, Verum

Ta0e

hanc libentiam feu voluntatem faciendi non poteft fuis viribus omittere,

&t D

co&rcere aut mutare,fed pergit volendo & lubendo, etiamfiad extra co-

gatur aliud facere per vim , tamen voluntas intus manet avería, & in-

Itv

RUT

dignatur cogenti aut refiftenti, Non autem indignaretur , fi mutare-

$0 C

tür,

l

tur,ac volens vim fequeretur, Hoc vocamus modo neceffitatem im-

mutabilitatis , id eft , quod voluntas fefe mutare & vertere alió non pof-

fit, fed potius irritetur magis ad volendum, dum ei refi(titur, quod .

fuft

probat ejus indignatio. . Hoc non fieret , fi effet libera, vel haberet.

tit -

liberum arbitrium. Et p. 41. Facimus volentes & lubentes, pro natu-

ill.

ra voluntatis, que fi cogeretur , voluntas non eífer , nam coa&i potius

d-

eít (ut fic dicam ) voluntas. — Paret ergo ex bis, quod fi alicubi voca-

N

bulo coattionis utitur ,in latiori fignficatione acciptendum fit.

V:

HI. Libertatem hominiintemporalibus & externis à B.Fironon ne-

itile

gari,aliquoties clarum fatlum eft.Sic pag, - [eribit : Quod fiomnino vo-

(0CU-

cem eam [ Z£eri arbitrii] omittere nolumus, quod elfet tutiffimum &

J ii

[

religiofiffimü, bona fide tamen eatenus uti doceamus, ut homini arbitriü *

md-

liberum nonre

e&u fuperioris , (ed tantum inferioris fe rei concedatur,

ter.

t

hoc eft,ut íciat,

fe in füis facultatibus & poffeflionibus habere jusutendi,

ulibre

faciendi, omittendi, pro libero arbitrio; licet & idipfum regatur folius

,

$

Dei libero arbitrio , quocunque illi placuerit: ceterum erga Deum, vel

in rebus , que pertinent ad (alutem vel damnationem, non habet libe-

rum arbitrium , fed cáptivus , fubje&us & fervus eft vel voluntatis Dei

vel voluntatis fatanz. .Er pag.186. Non de effe naturz loquimur , fed...

de effe gratiz ( ut vocant.) Scimus liberum arbitrium natura aliquid face-

re,ut comedere,bibere,gignere,regere,ne nos delirio illo,velut argutulo;

rideat ( diatribe), quod ne peccare quidem liceret fine Chrifto, fi vo-

:E'/I!i*M',

cem illam , nihil , urgeamus, cüm tamen Lutherus donarit, liberum ar-

bitrium valere nihil,nifi ad peccandum. Er ;//d. Nos non de natura,

] Z/l/f;

fed de gratia, difputamus , nec quales fimus fuper terram , fed quales

ii dl |

fimusin codlo coram Deo, quzrimus : fcimus, quod homo Dominus eft.

1] a?tlls

am v

inferioribus fe conftitutus, in qua habet jus & liberum arbitriqm ,ut

illa obediant & faciant , quz ipfe vult & cogitat.

ritud-

IV,

uod Deus hominem non creaverit malum, nec eum in f-

Vsvam

nem ,ut malus fieret & damnaretür , 44eoque fapralapfariorum . fenteu-

dulis

tiam umquam habuerit , perpicuum plane fecit pag. 125. ubi ad. dictum

itdici

fériptura, quod, ea qua Deus fecit, frut valde bona, ita refpondet. Primó

dicimus , quod hoc di&tum eftante lapfum hominis; ubi qux Deus fe-

-0, f0f

cerat,erant valdé bona. Sed mox fequitur tertio capite, quormodo fit

d'l'()n,lsf

homo factus malus, defertus à Deo , ac fibi relictus, Ex quo homine

elottt

fic corrupto nati funt omnes impii , etiam Pharao, ficut Paulus ait, Eza-

at

mus omnes narura filii irz , ficut & cateri. . Condidit igitur Deus Pha-

Veruft.

raonem impium,hoc eft, eximpio & corrupto femine. £* pof?, p. 126. Li-

niteto

cet Deus peccatum non faciat , tamen naturam peccato , fübtra&to fpi-

xtra o*

ritu , vitiatam, non ceffat formare & multiplicare , tanquam fi faber ex

ligno corrupto ftatuas faciat. Ita qualis eft natuta, talesfiunt homines,

, K*

mutar€^

Deo creante & formante illos ex natura tali.

kuamfi

tl

j(e()oC. 3

et

Etiamfi olim yam dixiffet , quod Deus malain nobis opereu;r,ut

qid I

indurando, tradendo defideriis,feducendo,&c, zame» f

«€ exponzt enMenten

m n

ftam , wt ,nullo modo Deus propzerea cauía mali dicz ant quicquagm ve-

e(Lnot

prehbendipoffiz, Quaritur fortafis, 1nquit, pag. 126. Quomodo Deus ma-

di ao

la in nobis dicatur operari, ut indurare, tradere defideriis, (educere &

licet

fimiliz

P

D

oportuit fané verbis Dei contentos effe, & fimpliciter crede-

de "

re, quod dicunt , cum fint opera Dei prorfus inenarrabilia: tamen in

Pc*'f-'/l»

obfequium rationis, id eft, ftultitie humanz, libet ineptire, & ftulteíce-

m

re, & balbutiendo téntare, fi qua poffimus eam ínovere, Primum, etiam

J

ratio & Diatribe concedit, Deum omnia in omnibus operati, ac fine ipfo

frodo

nihil fieri nec efficax effe, Eft enim omnipotens, pertinetque id ad o-

Juntit

mnipotentiam fuam, ut Paulus aitad Ephefios. Jam Satan & homo la-

——5

Vtt,

pfi & deferti à Deo, non poffunt velle bonum, hoc eft, ea, que Deo pla-

itipin

cent, aut quz Deus vult : fed funt in fua defideria converfi perpetuó, ut

ipfax

non poffinrnon quzrere,quz fua (unt. Hacigitur eorum voluntas & na-

tura fic à Deoaverfa non eft nihil, Neque enim Satan & impius homo

igim

pora

nihil eft , aut nullam naturam aut voluntatem habent , licet corruptam

feri?

& averfam naturam habeant, Illud ipitut reliquum quod dicimus na«

Deus

rure in impio & Satana;ut creatura & opusDei,non eft minus fübje&um

f

omnipotentiz & a&ioni divinz, quam omnes ali cre

aturz & opera

guii

Dei. Quando ergó Deus.omnia in omnibus movet & agit, neceffarió

157

movet etiam & agit in Satana & impio. Agitautem in illis taliter, qua-

quod

les illi funt, & quales invenit, hoc eff, cum illi fint averfi & mali, & ra-

piantur motuillo divinz omniporentiz , non nifi averfà & mala faciunt:

aliud.

tanquam fi equesa

gat equum tripedem vel bipedem, agit quidem rali-

mint

ter, qualis equus eft, hoc eft, equus malé incedir..Sed quid faciat eques?

h,.

equum talem fimul agit cum equis fanis, illo malà, iftis bené,aliter non

fv

poteít, nifi equus fanetur, Hic vides Deum, cum in malis & per malos

predi

operatur,mala quidem fieri,Deum tamen non poffe male facere,icet mala

of

per malos faciat, quia ipfe bonus malé facere non poteft : malis tamenin-

ftrumentis utitur , quez raprum & motum potentiz fus non poffunt eva-

&i

dere, Vitium ergó eft in inftrumentis,quz ociofaDeus effenon fi

Pa

nitquod

mala fiunt, movente ipfo Deo. Nonaliter, quam f£i faber fec

uti ferrata

toftra

& dentata male fecaret, Hinc fit, quod impius non poffir non femper er-

& Ht,.

rare & peccare,quod raptu divinz porentiz motus ociari non finitur,(ed

zojh:

velit,cupiat,faciat taliter,qualis iple eft. De jsdsratione sox latinsagtt,E8

inter alia bac habet, p. 127 Pofthac vero fequitur indurationis negotium,

hdu

027;,

quod fic habet, Impius ( ut diximus) ficuc & princeps fuus Satan , totus

eft verfus ad fe & adfua,& non requitit, nec curat ea, quz Dei funt,(uas

opes,(uas glorias,(ua opera,fuum fapere, fuum poffe,& omninó fuum re-

gnum quzrit, illisque vultin pace frui, Quod fi quis ei refiftat, aut ali-

MX

: quid

-

Ut

quid horum voluerit imminuere, eádem averfione, qui illa querit, er-

Cnten.

J tf«

iam movetur , & indignatur, & furit in adverfarium. Et ram non pot-

eft non furere, quam non poteft non cupere & quzrere. Ex tàm non pot-

$ (]1ae

eft non cupere , quàm non poteft non effe, cüm fit creatura Dei,

u &

Caterum quae

Jede-

licet vitiata. — Qu p/pra babet, zu ipfo libro videantur.

de motu divimo dicit , la de motu general: tantim intelligere , a-

yen in

pertum eff ex pag. vyo. s5i ait,— Cum dicit (Dews) Ego indurabo cor

telce«

etiam

Pharaonis, fimpliciter loquitur, ac fi diceret, Ego faciam, ut cor Pharao-

nis induretur, feu, ut me operante & faciente, induretur. Quod quo-

tiplo

modo fiat , audivimus, fcilicet intus generali motu ipfam moveboe vo-

lad o

Juntatem malam, ut füo impetu & curíu volendi pergat, nec ceffabo mo-

30 lts

vere , nec poffum aliter, Foris veró offeram verbum & opus, in quod

opla«

imping

et impetus ille malus, cum aliud non poffit , nifi malé velle, me

u0,üt

i1, Reliqua

ipfum malum movente virtute omnipotentiz. Er poff pag.

N

igitur funt, ut querat quifpiam, cur Deus non ceffet ab ipfo motu omni-

liomo

potentiz , quo voluntas impiorum movetur, ut pergat mala effe & pejor.

lptam

fieri? refpondetur ; hoc eft optare, ut Deus propter impios definat effe

us nae

Deus, dum ejus virtutem & a&ionem optas ceffare, fcilicet ut definat ef-

duat

fe bonus, ne illi fiant pejores. Zrez pag. 186. Dicimus, hominem extra

opera

gratiam Dei manere nihilominus fub generali omnipotentia Dei facien-

Alarià

tis, movenris, rapientis omnia , neceffario & infallibili curfu: fed hoc,

j que

quod fic raptus homo facit, effe nihilid eft,nihil valere coram Deo, nec

&re

aliud reputari, quam peccatum.

ciudt:

V.

u0d, ad Ípiritulia , fatezsr

E. i, quod Deus velit omnes ho-

3 ulie

mines falvos fieri £ z boc vult nos acquie[cere, tanquam divinitus reve-

ques )

Jato. Hinc illad pag. 96. Re&é dicitur, fi Deus non vult mortem , no-

er non

ftre voluntati imputandum eft, quod perimus, Recté,inquam, fi deDeo

malos

predicato dixeris: nam ille vultomnes homines falvos fieri , dum ver-

-mala

bo falutis ad omnes venit , vitiumque eft voluntatis , que non admittit

wenite

eüm,ficut dicit Matth.23.Quoties volui congregare filios tuos,& noluifti.

nten

VI. Quibus iisdem verbis boc quoque manifefte afferitur , quod.

noftra voluntati imputandum fit, fí pereamus; quod vitium volunta-

;qüO

eLEat

tis fit, quz non admittat Deum przdicatum.

xt ee

Hac omnia [ane ita comparata [unt,ut mon cum : Calvinianorum, fed

vt

noffre. Ecclefie! bypotbefibus comveuiant: quas moftrates quoque Theologi

agit, j

bodieque tenent €$ tuemtur. — dtqui bis bypotbefibus frme dubio inmuntur

;OU'Um)

ennia, qua per totum librun dijþumnwr;

; (

e-dnnotatio Generalis Stcunda,

m,fuas

gmre

De Ufü quorundam vocabulorum.

u d

»

funt

qül

"Wocabula , 44i£As non eo , quo w&'go* ,modo stitu beatus Fir ,

p

z

4

pracipue Liberum Arbitrium,necemtas, coa&tio, prafcientia, predeftina-

E

tio, Deus revelatus, pradicatus, cultus , & Deus abfconditus , non pra-

al

[lerio

dicatus, non cul;gä, homo immeritus vel immerens,

L. JNomen Liberi Arbitrii /d sotare ipfi videtur , quaft homo uullz Ze-

dipn

[epri

i , Inri , poteflatz obnoxins ,fine tmpedimento poffit facere, quicquid. libet,

dere

Hinc pag. 6&. fcribit , Arbitrium fortaffis homini aliquod recté tribue-

od

ris , fed liberum tribuere in rebus divinis nimium eft : quod liberi ar-

Ne

bitrii vox omnium aurium judicio proprie id dicitur, quod poteft & fa-

bilta

cit erga Deum, quacunque libuerit , nulla lege , nullo imperio cohibi-

dem

tum. Neque enim fervum dixeris liberum , qui fub imperio Domini

tnodi

agit. Quantó minus hominem vel angelum re&te liberum dicimus, qui

ln

fub imperio pleniffimo Dei (ut peccatum & mortem taceam) fic degunt,

Mul

ut ne momento confiftere fuis viribus poflint, — Ez pag. 43. Sequitur

&dex

nunc , liberum arbitrium effe plane divinum nomen, nec ulli poffe com-

f&

petere, quam foli divinz majeftati, Ea enim poteft & facit ( (icut Pfal.

Tatén

canit ) omnia, que vult in coclo & in terra.. Quod fi hominibus tribui-

T0l p

tur , nihilo re&tius tribuitur, quam fi divinitas quoque ipía eis tribuere-

retur , quo facrilegio nullum effe majus poffit. H/zc nomen fine re d;-

quod ä

xit, ut ibidem pluribus exponit. "Ütitur tamen nomine eodem fubinde €8

vitna

zn eo fen[m,quo quoque alias Scholaflici uft fant, ut motet eam facultatem,

qua homo aligquas ad nliqm'd prafflaudum vel plenas vires babet,

*?Mj

L. Pocezz,neceflitas,2sonzado fiemat sipfe apertiffumum facit pag.zi.Opta—-

tbirg

rim fané aliud melius vocabulum dari in hác difputatione, quam hoc ufi-

«i (il

tatum,Neceffitas; quod non re& dicitur,neq; de divinaneq; humana vo-

& d

luntate.Eft enim nimisingratz & incongrua fignificationis pro hocloco,

9 d:

quandam velut coa&ionem , & omninó id, quod contrarium eft volun-

[04

f( L.

tati, in

o

erensintelle&ui. Cum tamen non hoc velit caufa ifta,qua agitur.

þl.fpg

Voluntas enim five divina five humana nulla coa&ione, fed mera luben-

pl

tia & cupiditate quafi veré libera , facit quod facit, five bonum five ma-

iidi

lum. Sedtamen imutabilis & infallibilis eft voluntas Dei , qux noftram

Til de

voluntatem mutabilem gubernat;ut canit Bóctius,ftabilisque manens das

ill

cun&a moveri, Et noftra voluntas,prafertim mala,fe ipfa non poteft fa-

p

diy

lnit

cerebonum.Igitur quod non przftat vox,impleatintelle&us legentis ne-

Vg

ce(litatem, intelligens id , quod dicere velles, immutabilem voluntatem

i g

Dei, & impotentiam noftre voluntatis malz, ut aliqui dixerunt, necef-

Ncc D.

fitatem immutabilitatis,nec hoc fatis grammaticé necT heologicé. Ez pat.

Prejo,

146. Obfecro , an difputamus nunc de coa&tione & vi? nonne de neccf-

fitate immutabilitatis nos loqui, tot libellis teftati fumus? Scimus,quod

g

llltcn

Pater volens gignit , quod Judas volendo prodidit Chriftum : fed hoc

Umau |

velle in ipfo Juda certó & infallibiliter futurum fuiffe dicimus, (i Deus

h77

praï.fci-

&

-9

Í

kellinae

praícivit, Aüt-ü nondum ïn,reniguntur, quz dico, aliam he;emrärem

J Di«

ad opus, aliam neceffitatem infallibilem ad tempus referamus. De po-

fteciore nos loqui intelligat, qui nos audit5. non de

tiore: hoceft; non

volens proditor fit

Z

&us,

fed an tempo-

nllilte

difputamus,an fudas invitus,an.

re pradefinito a Deo infallibiter fieri oportuerit , ut Judas volendo pro»

4 libtt,

trbue-

deret Chriftum. E* pag. i, ridet quodam modo Erafmum , Quefinos de

coa&tione loquamur;ac non potius de neceffitate imurabilitatis. Jr. p. 40.

Jell il«

Neceffario veró dico, non coacté , fed, ur illi dicunt , neceffitate imura-

L &f

cohibi-

bilitatis , non coactionis, hoc eft, homo cum vacat Spiritu Dei, non qui-

dem violentia,velut raptus obtorto collo,nolens facit malum , quemad-

)omini ^

miodum fur aut latro nolens ad poenam ducitur,fed fponte & libenti vo-

nus qui

luntate facit, Verum hanc libentiam feuvoluntatem non potelt füis viri-

degunt,

busomittere;co&rcere aut mutare,fed pergitvolendo & lubendo,;etianifi

equ'xtut

ad extra cogatur aliud facere per vim, ramen voluntas intu$ maner aver-

fs coltt«

u D.

fa, & indignatur cogenti aut refiftenti; Hoc vocamus modo neceffi-

tatem immurabilitaus , id 'c&?quod voluntas fefe mutare & vertere alió

CLIDUIe

non p

ibottee

offit , fed potius irritetur magisad volendum , dum ei rcfiüittfiï.

ert d

quod probat ejus indignatio.

AL Coa&tionisporrà vocabulum,ut ex alleyatis verbis appaver, oppe-

ii

wit nece]fitatiimmutabilitatis, Nonuunquam tamen non alitev , quam pyo

ultitttil

ap[a wecejfitate imemurabilitatis accipit, Quod CeYte n0n negligendum cff.

IV, Prafcientia €? Przdeftinatione zasguam tevminis eguipollen-

iO

tibus uti [olet. Ut utraque vox fignificet , non 1n fpecie pradeftinationem

ad falutem , [ed quodvis Dei decrerum, f/ve circa id, quod bomini bouums

loc ulte

nanavo*

€$ falntare , frve circa id , quod illi malum 68 damnalile eff: h. e. quod-

|oc 10501

vis decretum divina providentis five univerfalis ffe fbecialis , tam cir«

ca malum quam circa bonums occupata, Difci boc poteff wel ex. bis vwer-

i volu-

bis pag. 140. Scimus fané, przícientiam hominum falli, fcimus non ideó

; g.

luben-

eclipin venire., quia prefcitur, fed ideo preíciri, quia ventura eft,

id nobis cum ifta preícientia? De

prafcientia Dei difputamus, Huic

jve m*

noh[&m

sl

nifi dederis neceffarium effe&um pretciti , fidem & timorem Dei abítu-

j

fIél1S dis

lifti, promiffiones & minas divinas omnes labefecifti, atque adeo ipfam

xelite

divinitatem negafti, JVars cupm bic beatus vir tradat ejusmodi prefcien-

"tiaps divinam, us promifitones €9 mina innituntur , [ane decreium divi-

pnsne*

untacem

um sntelligit, quo decretum efl promifttones fervare, €$ minas exercere,

Nec mirum ff , quod $n bac difputatione fic accepit, cum ipfe Era[eus

pne

prafcientiam ad voluntatem €2 deflinntionem dévinam vetulevit bis vera

LBM:

denece

&is pag. eAd.. De voluntate ac deitinatione divina difficilior ett quaftio.

]Usacluo

Vultenim Deuseadem, quz preíeit. Et hoc eft, quod fubjicit Paulus,vo-

untati ejus quisrefifticjfi miferetur;cui vult)fiindurat,quem vulc Quese

(cd ho

dSpiit ANG: p 341,. dicit : Sj Paulus non explicarat hanc

quæ&ionc'm', aut

:,HDCUS

nonm

Pï ækf

! )0(: Je( Je(.Jo(

3on certó definierat, neceffitatem nobis imponi ptafcientia divina,quid

f

stl

opus erat; ut induceret murmurantes & caufantes , Voluntati ejus non

poffe refifti.. P'ide, que ibi babentur plnra. Sau hoc manifeftum eff quod

ttiti ,

pra/cientia ad voluntatem referatur,

d

femplex prafcientia aliqna.

"t voluntatis funt' deereta n

C 0

é 74m quia Era[mus de voluntate, de qua €8 B, Lutherus loguitur, Ío»

Ícien

àD

quens adjnngit deftinationem ; ázerum. baud ob[curum eft , quod pre[cien-

tía idem frt cum de[linatione feu pradellinatrone, Sed €3 alias B. Vr pra-

em

Jferentiam €9 pradeflinationem idem facit : fic enim fcribit im Gene[. 14«

g

Audio fp

Tétbdn

argi fceleratas voces inter nobiles & magnates de prædr:füqa-,

tione feu praícientia divina,

gerbn

ttition

V, DEus vei abíconditus e/7, non pradicatus, non cultus, ve/ re-

velatus, pradicatus, cultus : jexta B. Lutberum. Obi, quisquis fibu Deum

dituit

hic opponi putat, aut flatni voluntatem figni €$ beneplaciti n fenfu Calvi-

ttidiliz

siano , 15 profeclo fummam B, Víra fecerit injuriam, INec ves ob[ctva eft

3

ex eo, quod de culto vel non cnlto Deo etiam loguitur. Num enim voluue

tiojj 1

tas beneplaciti divimi ex mente Caluinianorum uon colitur ? aut num-vos

4dilüs

luntas fogni colitur ? NNum Dens colitur juxtaid, quod iutra fe non vult

Ti at

xon autem colitur juxta id,quod vult ?. Has abfivditates fane Calvinia-

t5 Al

ni in [ua [ententia nunquam concefferint, . Quomodo ergo calvinizat bie

hii

Lutherus?. Sane itag, Deus pradicatus &6 vevelatus B, Lutbero eff Deus,

Mp2

quatenus nobis in verbo frc pradicatur € vevelatur , ut pradicationi €9 ve-

L tlj

velationi buic cultus sp[orum fidelium nnitatur 69 juxta eam fieri debeat,

inpiet

ht Deus ab[conditus, nan pradicatus, non cultus, dicitur, quatenus decres

Tnean

*it CÓ vult facitque ea, qua fua poteflati vefervavit , nec vult illa à nobzs

it 5 Bcu

particulatim. [ciri , nifi ferà in [uis eventibus. .Sic Dens ab[conditus eff,

€it ta]

non pradicatus, in boc, quod voluir , ut omues Adami pofferi peccato illius

Citüm,

suficerentur C perirentnifi per Chriffum faluarentur, 'Ubi boc quidem no-

quos j

bis vevelavit, €$ experimur. etiamy, quod fic ves habeat : attamen, licet va-

iVinæ (

zio noftra juflitiam vei non capiat , Dems nobis non revelavit , quare boc

ClUt,

con[itutum fir, uift quod, quandoquidem revelavit, fe ubique juftrum effe,

julliti

boc videmms inde fequi,quad jufHiffime confiitutum fit. Sic Deus nobzs reve-

lauit, velle omuium mifereri in Chriffo per fidem appreben[o, nec admiffa-

L Cre,

vum ullumopns noffrum, Puxta boc idlius decretumreuelatum nos credere

h tola

spfumque colere debemus : (cire etiam €9 fateri , quad mon fit in boc ulla in-

P

juflitia. daterim quomodo boc uftum fit, Judai jam olim capere . non potue-

Tion Ml

runt, nec. ullaratio capere poteft, Sed Deus etiam non vevelavit praterea

.

cur ]l

smnulta, atque adeo fe quodammodo ab[condit. . Eadem vatio eff voluntatis

&f Ini

Dei confequentis in partichlaribus, Certum eff quod juxta voluntatem con-

]m;,m

fequentem Dei comvertantur €9 fAluentur , quotquot convertuntur €8 (al-

h ]umm

yHe€

qJAHEHY , M0H ConVertahthr ,nec lentuä,- quotquot non conuertuutur

YX o

£

M qud

falvantur, At quis in particulari definieriz, propter quidrhiv converfus fit,

U ton

non ille : in quo bic non vefHiterit, ille refliterit ordim divino, Hae ratione

fugud

enm B, Lutberis DEnm vevelatum€$ abfconditum flatmerit , nemo fanus

4 t

eff, qui non tta quoque dicere audeat, aut B, Lutherum reprebendat, Non-

xe enim B.Panulus retlé exclamavit ; O altitudo divitiarum & fapientiz &

tht Za-

fcientiz Dci! quam imper(crutabilia funt judicia ejus? /4ue zonze quan-

if itte

do Deum hic dixit imper[erntabilem,fecit eum ab[conditums? Quafo te

ygHis

Arprte

ex omnibus Calviniants un.

F.

s

am bec dixerit,guod B.Vir dicit pas.o6, Hoc

itf 1

agit Deus przdicatus , uta

lato peccato & morte falvi fimus, Mifit enim

dele

verbum fuum, & fanavit eos, Z4ur num Deu

P

i

juxta voluntatem freni m[it

verbum [(unmyC [anavit eos

5

quos [anavit? nonne juxta voluntatem Jfieni ne-

rl ve«

eninem [anat ,. [ed tantim juxta voluntatem. beneplaciti ?. Hloc fane

ILDMM

dicunt omnes Calviniani, mon iflud, — B, Lutherus ergü bic non Calvi-

uGl

nianizan Plura babebimu ibi,€8 alibi videbimus,-

u dr

( VI. fam tandem immerentes 62 immeritos B. P'jr dicit eos,qui va«

? quline

tioni noflra videntur effe immerentes €9 innocentes , Aut in comparatione

t

4d alios émmerentestó innocentes [unt.Sic immerentes 6d innocentes viden-

ul

ztHr vationi noffra omnes pofleri Adami,

qui ad fimilitudinem transgve[fio-

(dotitita

nis Adami non (unt transave[fi, €8 Adami tamen cerrüptionem ex illo tra-

TT

hunt, ut deinceps ex fe mihil honi facere poffinr. De boc ita loquitur B. V'ir

J Duit,

p4g.222. Siautem id movet, quod difficile fit, clenientiam & zquitatem

j O rt-

Dei tueri , ut qui damnet immeritos, hoc eft, impios ejusmodi , qui in

deiedt.

impietate nati, non poffünt ulla ratione fibi confulere, quin impii fint,

i detrts

maneant & damnentur , coganturque neceffitate naturz peccare & per-

7177

ie, ficut Paulus dicit : Eramus omnesfilii rz, quemadmodum & cateri :

li tf

cum tales creentur ab ipfomet Deo ex femine vitiato per unius Ade pec-

jioili

cátum, Hic honorandus & reverendus eft Deus clementiffimus in iis,

du

quos juftificat & falvat indigniffimos : donandum eft faltem nonnihil

jgi n

divinz ejus fapientiz, ut juftus'effe credatur , übi iniquus nobis effe vi-

"717

detur. /|Si enim aliseffet, cujus juftitia humano captu judicari poffet,

u ^s

juftitia plané non effet divina;& nihilo differret ab humana juftitia, S/zzi-

urete

liter vationi noflra-videntur plane immeriti €9. innocentes homines , qui

imif*

non credunt y quia credere non fit in bominis poteflate : quaresenim Deus

m d

mon tollat vitium bominis, C9 ;ll fidem det. In bunc fenfumferibit B. F'ir,

; "/la iff«

p4g.96. Verum quare Majeftas illa (Dez) vitium hoc voluntatis noftrz

n PWN'

non tollit aut mutat in omnibus , cum non fit in poteftate hominis? aut

cur illud ei imputat,cum non poffit homo eo carere? Quarete non licet,

rmrlfl

:

pl

ac fi multum quaras,nunquam tamen invenies.

duimerstos €9 innocentes in comparatione ad alios dicit B.

1;"" (on.

?r fub fin.p,228.

In lumine gratiz,

inquit, eft infolubile, quomodo Deus damnet eum,qui

71 CW í

TA d

non potett ullis fuis viribus aliud facere, quam peccare & reus effe, Hie

a-

tàm

-

1

£àm lumen nature, 'q,uän; lumen gratiz dicunt,cuïpam- non effe miferi

komiais, fed iniqui Dei, Nonenim aliud judicare poffunt de-Deo , qui

T

hominem impium gratis (ine meririscoronat & aliumi non coronat ; fed

P

damnat;forté minus vel faltem non magis impium, At lumeri oloriz aliud

dictitat;.& Deum, cujus.modo eft judiciumincomprehenfibilis juftitie,

ul

tum oftender effe juítifima & manifeftifimz juftitiz, tantsim ut inte-

rim credamus, moniti & confirmáti exemplo luminis gratjæ, :quod f«

mile miraculum in lumine naturz impler.

Vi

Concnrrere potefl, ut pratev comparationem hominum inter fe , com-

aratio ad ordinesm divinum voluntatis divina antecedentis fimul vefpicia-

Mi

£ur. Quippe in quo ordine nec mevitanec demerita bominum fpetlantnr. fed

DA

refiflentia vel won vefiflentia adver[us verbum pradicatum motusó Spiritus

Santli ad conver[inem €9 fidem. Adeur fi quis fit peffimus, [ed tamen gra-

tía E3 fpiritui non vefiflat,comvertatur, uflificetur C9 [alvetur ,cum contra

qui inter bomines bonefliffime wiuit, qnia vefifhit,nec convertatur nec jufli-

ficetur nec faluetur/Ubi noffravationi abfurdum videtur,bominem quives

"u

fpetlu alterins eff quafi immevitus, damnari, cin contra nocentifiumm fal»

vetur.Hoc volunt fequentiaB.V'iri verba p.163.5edfingamus,quefo;,Deum

y

talem eífe oportere , qui merita refpiciat in damnandis, nonne pariter

V.

W

contendemus & concedémus , uc- & in falvandis merita fpe&et? fira-

i

tionem fequi volumus, equé iniquum eft , indignos coronari, atque in-

dignos puniri, Conclndamus itaque , Deum ex meritis precedentibus

t

juftificare debere, aut iniquum declarabimus, ut qui malis & iniquis ho-

EWP

Z

minibus:dele&tetur , & impietatem eorum premiis invitet & coronet.

At va nobis tum miferis apudillum Deum, Quisenim falvus erit ? Vi-

Titete od

de igitur, nequitiam cordis humani , Deum , cum indignos fine meritis

lo paan

for, i!IVC

falvat,imó cum multis demeritis juftificat impios , non accufat iniqui-

tatis, ibi non expoftulat, cur hoc velit, cum fit iniqui(fimum , fefe judi-

üder! Y

ce , fed quia fibi commoduin & plaufibile eft, equum & bonum judi-

COhoedp,

cat, At cum immeritos damnat , quiaincommodum fibi eft , hoc ini«

Quentis t

quuin , hoc intolerabile eft, hicexpoftulatur, hic murmuratur , hic blaf-

Concedin

phematur. Piwra babentur sbidem, C$ in pracedentibus, Sed bac ne-

ïfd Quod

hd fimpulos lovos: déffcilsores

bisde vocabnlis fufficiunt.

]i Pugüan

vifos accedemsus ,CÀ aliquid «d te,

2

"rabili

/

W "6131!0-

N

tADIMIH,

hn

l

»

QUGQM

Dinu

L

Wertnt

C&Mum ,

TOtles n

Cütonis dg

VENE-

Tmore

*

;

ettifr

«e$8 ( 1. ) $6»

7À

*

60,qui

ut;led

od

Eoe Q 0QecDecte

Bbbbadbbd

pecgeee

548

iealid

äæ

julie,

QeQQE

PPPQQQQE

CPOPQQQTIQQQe

utinte«

od (

VENERABILI VIRO DO-

& Cf«

njþiria-

MINO ERASMO ROTERO.

ul

r

DAMO, MARTINUS LUTHER GRA-

TIAM ET PACEM IN

qtn r

rl

CHRISTO. .

nj«

gt

N

AW CA

—

u ——

i l.

—

2

('^; Uod tardius diatribe tuz de libero arbi.

ojDeutt

A

—

trio refpondeo , Venerabilis Erafme, prater fpem

L^

ESS

M

l

omnium, preterque morem meum accidit , qui

: pitítet

.. »

i

hactenus ejusmodi occafiones fcribendi, non fo-

mf

22

itque i

WA

E

i

:

lum libenter apprehendiffe , ed ultro etiam qua-

jentibus

M

fiffe vifus füum, — Mirabitur forte quifpiam no-

AC

—

;

D

vam illam & infolitam, vel patientiam, vel for-

iqu'xs'm-

comncf-

midinem Lutheri , quem nec tot jactatz voces &

litæ adverfatirum

excitarunt, Eraímo vi&toriam congratulantes &

etici V

Io pzxan cantantes. — Scilicet Maccabzus ille-& pervicacifimus affer-

eimeriüs

; itiqui

tor , invenit tandem dignum antagoniftam , contra quem hifcere non

(ce jude

audet! Verumillos non modo non accufo, fed ipfemer tibi palmam

concedo , qualem nulli antea conceffi, non folum quod viribus elo-

m juo^

W

quentiz & ingenio longiffime fuperas, qualem nos omnes merito tibi

,hoc'x

i

concedimus , quanto magis ego barbarus in barbarie femper verfarus,

,licbl

fed quod & fpiritum meum & impetum remoratus es, & languidum an-

um

L

te pugnam reddidifti, idque duabus rationibus, Primum arte, quod

mirabili fcilicer & perpetua modeftia caufam hanc agis, qua mihi ob-

ftiifti, ne poffem in te accendi,

Deinde fortuna vel cafu vel fato,

quod in tanra re nihil dicis , quod non di&um fit prius, atque adeo

minus dicis , & ples tribuis libero arbitrio , quam ha&enus fophiftz

dixerunt & tribuerunt (de quo latius dicam infra) ut eti

am fuperva-

caneum videretur refpondere iftis argumentis tuis,

j

antea à me quoque

toties confutatis , conculcatis & pror

us protritis , per Philippi Melan-

chtonis de locis Theologicis invictum

libellum, meo judicio, non folum

NE

immorctalitate,

el-

fed canone quoque Ecclefiaftico dignu:n,?ui tuus lib

us

v

€

Z

D. Manr, Lurn5.

*

ita mihi forduit ac viluit , ut tibi vehementer compa-

dettia Y

lus comparatts ,

terer, qui pul

cherrim

am tuam & ingeniofam dictionem in iítis fordi-

debitor.

bus pollueres, ac ma

teriz indigniffimz indignarer , quz tam preciofis

tor frat

eloquentiz ornament

is veheretur, tanquam fi quisquiliz vel ftercora

tetno d

ue va

aureis argenteisq

-

fis portarentur, Id quod tu ipfe quoque períen-

foüis,

fiffe videris, qui

tam difficilis fuifti ad hoc fcriptionis munus obeun-

vlv do

dum, nempe quo

d conícientia tua te monuit, fore , ut quantislibet elo-

fle tamen mihi fucum fieri, quin

ilb

qu

entiz viribus rem tentares, non po

vid f

feces ip

as , femotis verborum lenociniis , perfpicerem , qui etfi (ermo-

:

finis

ne fum imp

eritus , rerum tamen fcientia non fum imperitus gratia Dei.

ipiritum

Sic enim cum

Paulo audeo mihi arrogare, & tibi cum fiducia deroga-

illam (in

re fcientiam , licet eloquentiam & ingenitim tibi arrogem , ac mihi de-

fiDeus:

libens ac debens. Proinde fic cogitavi, fi qui funt qui noftra

ro

24

gem

& fragi

tantis

Ícripturis munita, non altius imbiberunt, necfortius tenent ,.

iniferia

quam ut iítis le

vibus & nihili argumentis Erafmi,, quamvis ornatiíli-

Veljgy,

digni non]funt , quibus mea refponfione medeatur.

mis, moveantur,

& (cribi

Nihil enim talibus fatis dici au

t ícribi poffet, vel multis millibus libro-

D

*

fimili enim opera litus araris, & are-

(i£ , quo

rum etiam millies repetitis

etem c

nz íemina mándaris , aut dolium pertufum aqua repleveris, Ilis

'agi,&;

enim ,

qui fpiritum magiftrum in noftris libellis hauferunt , fatis

bis miniftratum eft, tuaque facile contemnunt. qui

el ag

abunde à no

emplo m

vero fine fpiritu

legunt ; nihil mirum , fi quovis vento , velut

H

bus nec DEus fatis dixerit , etiamfi o-

jus haba

arundo , agitentur , qui

B

& 3 ücw

mnes creatura 1

n linguas verterentur, Unde illos relinquere, pené

Opus off

confilium fuiffet , libello tuo offenfos , cám iis, qui gloriantur & trium-

ostibi decernunt. Itaque nec multitudine negociorum, nec rei dif-

U$ Cor.

ph

ficu

ltate, nec magnitudine eloquentiz tuz, nec timore tui , fed mero

biS IOqua

Tut HCU

tzdio , indignatione & contemptu, feu (ut dicam) judicio meo de tuaj

ssf

diatribe , impeditus eft mihi impetus refpondendi , ut illud interim ta-

eu uc

ceam , quod tui perpet

uo fimilis, fatis pertinaciter obfervas, ne non

'ac Ulyffe cautior, inter Scyllam &

tus, RE

ubique lubricus & flexiloquus fis;

doto alte

Charybdim tibi videris navigare , dum nihi

] vis affertum, rurfus tamen

Ti

affertor videri: cum quo genere hominum

,quid rogo poteft conferri

ei capiendi peritus fuerit? in qua re quid

Wibl

aut componi , nifi quis Proth

Ellaxhhl

poffim , & quid ea übi profue

rit , poftea oftendam cooperante Chrifto..

non eft prorfus nulla éaufa. urgent fide-

1 dlokv

Ut igitur nunc refpondeam,

tüm [cm

les in Chrifto fratres , expectationem omnium mihi objicientes,

quod E«

-ura[' Ut

rafmi authoritas contemnenda non fit, & Chriftianz do&rinz veritas pe-

tlüm (m

riclitetur in multorum cordibus. Et mihi fane tandem in mentem venit,

lye 20

filentium meum. (atis pium non fuiffe, effeque mihi à carnisémez pru-

Cn-

M

4te

uw

*

Dr Sravo Án5biTRI0.

3

[ compa-

ts fotdi«

dentía vel malitia illufüm , ut non-fatis memor effem officil mei, quo

preciofi

debitor fum fapientibus & infipientibus, prafertim cum ad id vocer,

tot fratrum precibus. Quamvis enim res noftra talis eft, que ex-

p

flercora.

terno doctore non eft contenta, fed preter eum qui plantat & rigat

2»

i perlne

ls obette

foris , etiam defideret fpiritum Dei , qui incrementum det, & vivus

23

viva doceat intus ( que cogiratio mihi impofuit) tamen cum liber fit

39

libetelo-

ille fpiritus , ac fpiret, non ubi nos volumus, fed ubi ipfe vult , fer-

58

eri, quin

vanda fuerat regula illa Pauli , Infta oportune, importune, non enini

( (ermoe

fcimus , qua hora Dominus venturus fit.

Efto, fint qui magiftrum

;taimDeL

2 delQgte

fpiritum hactenus in meis literis nondum fenferunt , & per Diatriben

illam fint proftrati, forte nondum venerat hora eorum,

Et quis fcit,

iihi de«

! fi Deus étiam te vifitare dignabitur , optime Erafme, per me miferum

y nolua

5 fenent ,

& fragile vafculum fuum , ut felici hora ( quod ex corde rogo patrem

mifericordiarum per Chriftum Dominum noftrum ) hoc libello ad te

ornatillle

veniam, & chari(fimum Fratrem lucrifaciam, ^Nam etfi male tu fentis

xedeatil

& fcribis de libero arbitrio, tamen à me tibi non parvz debentur gra-

bus libro-

tiz, quod mihi meam fententiam reddidifti longe fitmiorem, cum vi-

, Kate

t ]ils

derem caufam liberi arbitrii à tali tantoque ingenio fummis viribus

: agi , & adeo nihil peragi , ut pejus habeat quam antea,, Quod'evidens

p, fars

eft argumentum, liberum arbitrium effe merum mendacium, quod ex-

n qui

,emplo mulieris illius Evangelicz , quo plus à medicis curatur, eo pe-

TR

,'jus habet. — Cumulata igitur reddetur à-me gratia; fi per me certior

at H

?

. fias,ficut ego per te firmior:- verum utrumque donum eft fpiritus, non

ere, pae

opus officii noftri,

Quare orandus eít Deus, ut mihi os, tibi & omni-

& ripme

bus cor aperiat, fitque ipfe magifter coram in medio noftri, qui in no-

yvc r d-

bis loquatur & audiat.*. A te vero, mi Erafme, finas hoc me impetra-

fed.meto

re, ut ficut ego tuam fero inhis rebus ignorantiam, ita tu viciífim feras

xo de nb

meam infantiam.Non uni dat cuncta Deus, nec omnia poffümus omnes,

xenm v

feu ut Paulusait, Diftributiones donorum fünt., idem autem Spiri-

5 ne non

tus. . Reliquum igitur eft, ut dona mutuas operas tradant, & alter fuo

S['y//iim &

dono alterius onus & penuriam portet, fic implebimus legem Chrifti.

(rs tamet

Principio aliqua capita prefationis tuz percurrere volo, quibus

, confert

nonni

hil caufam noftram gravas, Gc tuam ornas. Primo illud , quod

[U

"n qm

etiam aliis libellis pervicaciam afferendi in me reprehendis, & in hoc

i

Chri!'to.

el

libello dicis, te adeo non dele&ari affertionibus , ut facile in Sceptico-

ugent

rum fententiam pedibus difceffurus fis , ubicunque per divinarum Scti-

( dl

prurarum inviolabilem authoritatem & Ecclefiz decreta liceat ; quibus

at5 p*

iuum fenfum ubique libens fubmittis , five afféqueris quod prafcribit,

1t€m venlf,

five non affequeris. - Hoc ingetium tibi placet, Hac (ut par eft) ac^

À P[äl

d

cipio à te benevolo animo dici; & qui pacis amaris fit, ; Sed fi alius di-

2.

ceret,

&

"

D. ManT, Lurz,

deLik

cetet, forte meo

more in eum ferrer.. verum nec pati debeo te , licet

finran

optime volent

em, eaopinioneerrare. (a) Non eft enim hoc Chriftiani

Stoicis

e&oris , non

dele&ari affertionibus ; imo dele&ari affectionibus debet.

.

aut Chriftianus non erit,

e/nnót4rio..

(

fertor

4) Praentatis , qu& batlenus im annotationibus. generalibus pra-

mifimus , baud. diffculter finguli locà exponeutur, — Sed ut tamen alio-

Itl itü

vum. labovem vel in nos. fa[cipiamus , vel nonnibil faltem adjuvemus,

7/5472! 0Pl

fpeciales annotationes ad loca difficiliora addimus. . Non eft enim hoc

Chrifua

Chriftiani pe&oris &c. — Egregia €9 motatu digna fententia : qua na-

]þzwia [

if ij

tura fidei Chrifliana expouitur. — INeque enim fides eft opinio aliqua, aut

affeu[us- qualiscunque im ves credendas , fed firma adbefro , omnem dubi-

jf

firmitm

tationem excludens s. cium dubitationi opponatur , juxta illad jacob. I. v.

&. Petat autem in fide, nihil dubitans,. .Et elterumz Rom. 4. v. 20. De

h

promiffione autem Dei non dubitavit infidelitate , fed confirmatus eft

fide, dans gloriam DEO. E /icet iufirma etiam detur fides , nunquam

h

ceritin

tamen potefe. vinci à dubitatione , fi vera fides manere debet , vel;

ut iterum . Apoflolns. Roman, 4. vers. 9. non debet bomo infirmari fi-

confelf

Tn6 cof

de. wfirmitas quoque in ipfa fide non eft , quippe qua bonute Dei. do-

sum. eft €À perfetlum ,. fed omnis infirmitas eft in carne , qua fi-

Tetrus r

des vel impugnatur , vel fupprimitur: ut verius bomo infirmetur €$ u-

tl opus

firmnus fít , quam fides in homine.

Sed. benà etiam addit B. vir , Chri-

u T

à

Jflianum. debere Affertorem efft

e ini

Mlis vebus , qua mobis tradita funt di-

Santtus

vinitus in facris literis, Fides namá,efl habenda verbo Dei : quod hodie uon

tr us |

nifi in Scriptura babemus,. INon confenfrt B. Pir sis, qui bodie inter Lutbe-

fertione

t& H

vanifmum 63 Calvinifmummo €8 Papifmum atque [etlarum aliarum do-

Hrinam adeó incerti €9 ambigni funt ,ut controverfias libenter vellent ex

lUSTimQ

Ecclefiaexterminatas , uel liberam unicmiqne in us opizionem.. .

iihi fl

ls cred

A'ffertionem- autem voco ( ne verbis ludamur ) cor/üïtantet adhas

tetem,

zete ,affirmare , confiteri jtueri, atque invidtum petfeverare. nec aliud,

X'Cfba&]

credo , vox ea latinis vel noftro ufu & feculo íáignificat, Deinde lo-

Nunend

quor de rebus illis afferendis , qua nobis traditz funt divinitus in'fa-

I&m De

cris literis, Alioqui neque Erafmo neque alio quovis magiftro opus no-

UIMT

bis-eft , qui doceat,, in rebus dubiis vel inutilibus ac non neceffariis, non

& hoc

modo. ftultas, fed etiam impias effe affertiones, pugnas & rixationes,

Va

Nec tu deiis hocloco dicis, cre-

quas Paulus. non uno loco damnat,

duf

do, nifi vel ridiculi Oratoris more, aliud przfumere & aliud tra&tare

n

m

« &g

velles , velut ille ad. Rhombum , vel impii Scriptoris infania , articulu

tYO, [r

de

Ds. SrRyvo ÁRBITAIO.

í

te, licet

de Libero arbitrio dubium ,aut non neceffarium effe contendas; Ab;

Juitani «

fint à nobis Chriftianis Sceptici & Academici: (b) ag!(ïnt. veró.vel ip fis

15 dobet

Stoicis bis. pertimaciores affertores,

Annotatio,

(b) Adfint veró vel ipfis Stoicis bis pertinaciores af-

fertores &c.

du prt«

"Affertores , inquit : €8 bos Stoicis vnle bis pertinacio-

ith dlit-

ves Hon tamen Stoicos ratione [ententiarum C doginatum. . Notum eff,

jWuettitis

quantopere con[flautiam Stoici feHlati [int.

In bac immobili conflantia

enim hoc

Chrifltanos faue decet longé effe conflantiores 9 immobiliores. INam con-

?IM [2

flantia Chriflianorum /veritatem immobilem pro fundamento babet , ab

d

zpfrs inferorum portis nunquam evertendo : cmm Stoicorum conflantia fibi

jtnm dul

féibflraverit optnionem & imaginationem. — Conflantiam quoque banc €8

«b L.

firmitatem fidei Chriflianorum Scriptura & tradit Q requirit , nt mox

j.10, Dt

ipfe B. V'ir declarat pluvribus. ]

Jatus e

Paulus Apoftolus , quoties, rogo , ainpotoetar ilam . exigit , id eft,

aunquam

certiffimam illam ac firmiffimam conífcientiz afferonem ? - Rom. to,

d '7'/55

fiïman i

confeffionem dicens: Ore confeffio fit ad (alutem, Et Chriftus: Qui

me confitetur coram hominibus, confitebor ego eum coram patre meo.

| J di-

uid.rhnul-

. Petrus rationem reddere jubet de ea , qua in nobis eft , fpe.

,qM »

a -

tis opus eít? nihil apud Chriftianos notius & celebratius , quam affer-

tio. Tolle affertiones , & Chriftianifmum ulifti.

Quin Spiritus

jn re

7) /;Mt d

. San&us de clo illis datur , ut clarificet Chriftum , & confitea-

tur usque ad' mortem : nifi hoc non eft afferere,ob confeffionem & af-

|lodie t

yr La

fertionem mori, — Denique adeo afferit Spiritus , ut etiam ultro inva-

janum ov

dat & arguat mundum de peccato,, velut Jaceffens pugnam.. . Et Pau-

lus Timotheum jubetincrepare , inftareque importuné. — Quam vero.

edlen

mihi feftivus fuerit ille increpator , qui ipfe, quod increpat , neque cer-

|

tus credat,neque conftanter afferat: ad Anticyram fcilicet illum mit-

terem, - Sed egolonge ftultiffimus, qui in re clariore , quàm fol eft,

(f adhx*

verba & rempus perdo.. Quis Chriftianorum ferar, affertiones effe con-

nec A

temnendas? hoc effet aliud nihil, quam femel totam religionem ac pie-

)dndel

tatem negalfe , aut afferuiffe , nihil effe religionem, aut pietatem, aut ul-

jtus i*

lum dogma.: Quid ergo tu quoque afferis, non dele&tor affertionibus;.

00 us n0*

& hocingenium te malle quam diverfum ?

(faris, 102

Verum tu de confitendo Chrifto, & dogmatibus ejus hic nihil vo-

risaDonesy

dixiffe. Re&emoneor.. Et ego in gratiam tui , meo juri & mori ce-

) didsä de

ac de animo tuo nolo judicate;, 'inque aliud tempus vel aliis id re-

yd audare

fervo,. Interim , ut linguam & calamum corrigas , & deinceps tibi tem-

m

; ,al

i

3

peres

6

D. ManT. Lürgn.

vt ts

peres à talibus verbis, moneo. Nam utcunque animus fit integer & can-

3 hetemur,

didus, oratio tamen qua animi chara&ter effe dicitur , non calis eft,

E g tefen

(c) $i enim caufam liberi arbitrii non neceffariam fcitu, nec ad Chzi-|

Ármodo co

ftum pertinere arbitraris, recte loqueris ;

Vir [uji

L

a, UUR

e/1720l4110.

tenj confa

fadeiam C

(c) Si enim caufam liberiarbitrii non neceffariarf fci-

tu &c.

tfequamct

"Apparet ex. his verbis , quod . dolirina de libero vel fervo

Jfepisa erm

potius. arbitrio fundamentalis B. Viro babita. fit,

Qnua fententia fme

p «f i

dubio fuit recepta univer(a veteri Ecclefia ,. €9 finceris ejus Dotlori-

bus , quando toties Pelagianos €9. Semipelagiatos damnarunt, — Nec ne-

Quis

garunt Calviniani Belga , qui ex hoc maxime momento condemnarunt Ar-

. teutis doo

spinianos , docente Hoornbeckio Differtat. de Confociatione Evangelica.

rice prof

Sed ut fundamentalus efl Arvticulus hi de libero Arbitrio , ut non liceat

|

tc lirentà

ad dextram abire , niminm bominis viribus tribuendo ,ita fundamenta-

! Chifianos

lis efl , ut son litéat ad foniffram vecedeve, 8 conttionens quamdam bomi-

! tum &ogmax

ni dnponere , AHt gratiam. divinam uonnullis plaue omnem denegare:

[ Dumen, -

uod Calviniani omnes faciunt , atque adeo fuudamentuma fidei omnini

aftrere, qu

ladunt. — Quod idem vero B. Lutbero noffro tmmerito imputatur , ut por-.

dier Chaf

Lm ex fup*m- ditlis apparere poteft, partim dez'næg: apparebit amplius.]

; IQ r

Át impie tamen arbitraris. — Si vero neceffariam arbitraris, impie

amtriin

Optemin m

loqueris, & recte arbitraris, — Nec tum fuit locus, de inurilibus affer-

tionibus & rixis tanta querulari & exaggerari. Quid enim hzcad ftatum

certilims,

Quid,

caufz ?. Sed quid dices de iftis tuis verbis, ubi non de una liberi atbitrii

caufa , fed de totius religionis dogmatibus generaliter dicis, fi liceret

: Que fenfumy

QqUOT. l

per inviolabilem autoritarem divinarum literarum & Ecclefie decreta,

diíceffurum te in Scepticorum fententiam, adeo non deleteris affertio-

( Em K

nibus? qualis Protheus eft in vocabulis illis , inviolabilem authorita-

tem , & ecclefiz decreta? (d) Scilicet quafi valde reverearis Scripturas

WE

& Ecclefiam, &:Famen'ügniücas : optare te licentiam,ut effes ng.pticus?

?

Annotatio.

ia

WWr ; ö 1

(d) Scilicet quafi valdé reverearis fcripturas &c Sané

^f fs

eneviró veprebenditur bic Erafmus, — Etfi enimpia €8 Chrifliana vox eft,

Imr i"ü'ur |

unbi Scriptura tacet , dicere ,uon tantüm Sc

epticum , [ed plaue nullum effe

Wg'llf L :ïï(

velle : c£m [ine Scriptura etiam pland àquefliozibus abfHnendum fit, jax-

M 67 A

ta illud. AApoffoli T1t.3. .8. uueds Crieae , ftulcas quazftiones de

s

Itr dy

!.f t(t;ä

Abue-

- Íunt enim inutiles & vang : zom tamen pium efty nbs fcripturam b

! L i

H

Tis,

Dz Srznvo AÁnsBiTA:IO,

7

vi5, optare £. cupere e]fe Scepticum. dMajor fane bonor Seriptura debetnr :

ept & at«

(on tdls eft

u leremur, Deoque aternas agamus gratias pro tam pretio[o xeuuAio ate

tc ad Cuie|

que the[agro , precemurque , perpetuo nobis confervari C velinqui , ne «l-

lo modo cogamtr e[fe Sceptici, qui e[fe uolimus. Itaque fic potius ,ut ipfe B.

Vir fubjicit , dicet Chrifianus , adeó non dele&or Scepticorum fenten-

tía , ut ubicunque per infirmitatem carnis liceret, non modó facris li-

teris conftanter ubique in omnibus partibus adhzrerem , & affererem,

faria (ci«

fed etiam optem in non neceffariis & extra Scripturam pofitis rebus,

effe quam certi(fimus.Zraó, nbz feriptura uon babemus etzan AHt taCeHtem,

10 4l r

féeptici erunt. Chrifliani : mon quia volunt , fed quia coguntur. Velle nam-

antentia fit

eitt Dourie

que effe [cepticos , difcenai cupiditg:, qua illos decet , nom permittir, ]

n N-

Quis Chriftianorum fic loqueretur ? hoc fi dicis de inatilibus &

natint At«

neutris dogmatibus, quid novi affers? quis non optet licentiam hic fce-.

] Ewgeliw.

tice profellionis? imó quis Chriftianus de fa&to non utitur libere

u ml

j

ac licentia, damnatque addi&os & captivos alicujus fententie? nifi

onant

funduntitte

Chriftianos univerfos pro talibus habes ( ut verba fere f«

) quo-

At ho«

rum dogmara fint inutilia, in quibus ftulte tixentur, & affertionibus

f

1 denegare'i

pugnent. Si vero de neceffariis dicis, quid magis impie poflit aliquis

!

; fdei amin

afferere , quam optare licentiam nihil afferendi in talibus? Sic potius

AttIr M p

dicet Chriftianus, Adeo non dele&or Scepticorum fententia, ut ubi-

jt amplit.

cunque per infirmitatem carnis liceret, non modo facris liternis con-

ftanter ubique in omnibus partibus adhererem & affererem , fed etiam

ytrzris,impit

optem in non neceffariis & extra Scripturam pofitis rebus, effe quam

ytilibus aliefe

certiffimus. — Quid enim incertitudine miferius?

yecad faum

Quid etiam ad illa dicemus? ubi fubjungis, Quibus fubmitto ubi-

Abertanitrl

que fenfum meum libens, five affequor, quod praícribuht, five non af-

jcis ( i

fequor. " Quid ais Erafme? non fatis eft fubmififfe fenfum.Sc

3

ripturis E

lelie decret

(c) Etiam V'F.cclc'fiæ decretis fubmittis?

den affertio"

am andhoritt*

unotati.

yis at

(€) Etiam Ecclefiz decretis fubmittis &c: — Egregi bic

A

:

Vi

st

B. Pir difpntat contra decreta . Ecclefia , quatenus bac Scriptura, exa-

quantur , C uoffra fides illis [nbmittitur, Nam etiam Ecclefia uere decre-

t5 fides fengulorum Chriflianorum non [ubordinatur , ttt dependens , [ed '

Latatur

s&c *

coordinatur , ut fic loguar, im - comfen[um C9 communionem.

ia quis

itaque de confen[u fratrum , uom fubmittit fefe Ecclefia tauquam Da-

ii

um €j*

mina €$ 7Magiffra imperantà €9 pra[cribenti, |Sic optime etiam damnua-

£gr dubitatto , qua nescitur , vetumne fit , quod creditur , an minus ve-

WWF??W

11445

ines

d ere

J

jut-

/

Gum, Nf/ï enim. certi fuerimus , quid. vertm vetinmque fit )',W Cre

n

4 Av

5

9

D. Manr.Lurm

quidem debeumut, — Licet verum . fit quod divina pevfetlé. fcrutari ne-

£s non &f

queamus, Quod tamen coutra fidem infirmam detorqueri non debet.]

Ácipft, fed

miores.,

uid illa poteft decernere non decretum in Scripturis? deinde ubi

Ad alt

manet libertas, & poteftas judicandi decretores illos? ut Paulus r,

Chaltian: di

Corinth, 14. docet,

Cateri dijudicent, — Non placet tibi effe judicem

fingi f

in décretis Ecclefiz , quod Paulus tamen przcipir? qua ifta nova reli-

gio & humilitas, ut nobis tuo exemplo poteltatem adimas judicandi

decreta hominum , & fubjicias fine judicio hominibus? ubi hoc nobis

( U

mandat fcriptura Dei? Deinde quis Chriftianorum fic vento mandet

tweffaria,

prafcripta Scripturz & Ecclefiz , ut dicat: five affequor five non affe-

quu B. V

quor: fubmittis te , & tamen nihil curas, an affequaris nec ne, Chri-

teariarm,

flianus vero anathema fit, fi non certus fit & affequatur id , quod ei

de thy if

prafcribitur: quomodo enim credet, id quod non affequitur? nam tu

TeVOldlif: p

illud'hic affequi dices, quod certo quisapprehenderit , & non Sceptico

titi, Der if

more dubitaverit.

Alioqui quid eít in ulla creatura, quod ullus homo

tevtluti fed i

affequi poffit, fi affequi id fit, quod perfecte noffe ac videre, Tum

Nin m def

enim nec locum haberet , ut aliquisfimul quedam affequi, & quzdam

quarere, fong

non affequi poffet , fed unum aliquid affecutus , omniaaffecutus effet,

inter á zengl

puta in Deo, quem qui non affequitur, nullam partem creature un-

Y

77

quam affequitur,

Atiktri um

Summa, hzc tua ver

ba hoc fonant, apüd te nihil referre , quic-

rf' F]ff ümffan

quidà quolibet, ubique credatur , modo pax mundi conftet ; licereque

T ne Obfcur;'.

ob periculum vitz , famz, rerum & favoris , illum imitari, qui dixit:

Ajunt , ajo., negant, nego; & habere dogmata Chriftiana nihilo melio-|

quimobfcuri

Tietderiggy, p

ra,quam philofophorum & hominum opiniones , pro quibus ftultiffi-|

Rrbtirg d

mum eft rixari , pugnare, afferere, quod inde nihil nifi contentio & tur-'

Ita di-

27 t 5

batio pacis externe veniant. Quazfupra nos , nihil ad nos.

IH i

rempturus noftros confli&us venis medius , ut utrosque fufpendas, &

Wt Cileng

perfuadeas , de ftultis ac inutilibus rebus nos digladiari. — Sic , inquam,

n5rea d j ]

fonant tua verba, . Ecquid hic premam, puto te iutelligere, mi Erafme.

Sed , ut dixi, verba eant.

Cor tuum interim excufo ; modo tu.non

Ihy

W*z /imt n

. fmndæþ

'

rodas latins, ac metue fpiritum Dei,. qui fcrutatur renes & corda ; nec

Tij

fallitur compofitis verbis.

Dixi enim hzc ideo, ut deinceps definas

hic D

7^ Jl ;

Jl

noftram cauíam arguere pertinacie & pervicacie, Nam hoccohíilio

D'^rag, ]i

aliud nihil facis, quam quod fignificas , tein corde Lucianum autalium

uendam de grege Epicuri porcum alere, qui cum ipfe nihil credat effe

11/74 ld

lim f

Deum, rideat occulte omnes qui credunt & confitentur. / Sine nos ef-

l'em,

Wafer

fe affertores , & affertionibus ftudere & dele&tari, tu Scepticis tuis &

MC p

Acadernicis fave, donec te Chriftus quoque vocaveri. — Spiritus San-

&us

( rfh?m, 4j

Dz SrRYO ÁRBITAIO.

9

Jemunsee

&us non eft Scepticus, nec dubia aut opiniones in cordibus noftris

i debet

Ícripfit , fed affertiones ipfa vita & omni experientia certiores & fir-

P

IDJOres. -

! deinde ubl

Ad alterum caput venio , quod huic coheret. (£) Ubi dogmata

ut Paulus 1,

Chriítiana diftinguis, quzedam fcitu neceffaria, quedam non neceffaria

effe judicem

2 D10Và tll«

fingis , effequzdam abítrufa, quedam expofita dicis,

as judicandi

"nnotatio.

y| hoc nobis

(£) Ubi dogmata Chriftiana diíftinguis , quedam fcitu

nito mander

neceffaria, quadam non ncceflaria fingis &c.

Fidetur b

wenonaffe

l

4

verbss B, Vir negare diflintlionem que[flonum nece[Jariarum ,& nou ne-

c , Chr-

ceffariarum. — Sed videtmr, — Bene diflinguit. quaflsones im eas , qua [une

id, qiodd

de vebus in fcriptura non vevelatis , C 12 eas , qua [unt dein Scriptura

ur? mm tu

revelatis: ne quis putet negare eum , ullas dari quaffiones nom nece[fa-

e

ion ceptico

rias. Per iflam ip[am diflin&ionem indicat , quod quafHones de vebus nom

|ullus homo

vevelatis,fed ia Deo abfconditis, non fint nece[faria , imo inutiles €9 noxia.

dere, Tum

Nam cin deffitnamur ibi reuelatione divina, non poterimus uon errare,ft

,&quæ&am

quarere, [orutari 9 f[latuere quicquam valmerimus. Bene etiam diffinguia -

ectus efet,

enter v& vevelatas in Scriptura,C9 inter verba fcrzptura. Quafliones , circa

Kedture u

vocabnla €$ phra[ées Scriptura , non nece[[farias iterum non negat. Et nemo fa-

ne dixerit,omnia,qua circa verba €8 phrafées controvertuntur. [citu €9. credi-

ierte, quie

zp elje nece[Jaria. . Lacet interim inutile non fit, etiam circa verba occupart,

t licereque

tiem ne obfcuris ingenia petulantiaervoves fuos incruffare conentur y tum ut,

j qui ii

quum ob[curitatem viderimusremá, eandem ,qua alibi clarins diéla,depre-

jhilo meio«|

benderimus, per plura [criptura tefhimonia magis confirmemur. Res autens

bus ftalill

fériptura €$ dogmataChriftiana negat diflinguenda effejqnatenus Dei Trín-

z

enrio tUt«

nins cultun ,E fefumChrifiumSalvatorem concernunt , aut non babericlaré

y Id

om"uia in Scriptara, aut quadam fcitu mom. nece[[avia,

Dems namgue

[ en(hs, k

Trinuus colendus nobis eft , C$ Tefus Salvator agao[cendus , credendus €$

, ing(ldmi

confiteudus y i [alvari cupimus, — Sed $ univer[a ves Scriptura non ba-

benda funt , ut Erafmus babuiffe videtur , inutiles adeb , ut non mul-

ni E.

Xio t

fum curanda [ , aut Seriptara cum labore €9 tadío evolvenda, — Red-

r Wt

undat boc im ignominiam Scriptura , C jam olim , ut. B. 'Uir conqueri-

'e»S delitas

£ur , Lalibus larvis Satanas abflerruit à legendis fAerz , €8 veddidit Scri-

(locconülio

pieram [fantlaps contemtibilem,

Pertinent buc verba B. Viri ,qua infra

al

babet. . Id oportet apud Chriftianos effe imprimis ratum atque firmif-

fimum , (cripturas fanctas effe lucem fpiritualem , ipfo fole longé clari-

| creditele

Sine o5

orem , prafertim in iis, qug pertinent ad falurem . vel neceffitatem. ,

ts rl

Viderus enim ,quod aperté ea ,quaad [alutema €9 nece[fitatem periinent,

x

]

ii 9*

j

à reliquis df]i*ingmnmr.]

B

Sic

-

H«]

b, ManrT. Lurz,

- Sic velaliorum verbis lufus ludis, aut te ipfum velut artificio rheto-

tligendim.

rico exerces, -- Adducis aurem pro ifta fententia illud Pauli Rom. tr,

: qit ambigu

O alrtudo divitiarum fapientie & fcientiz Dei.

Item illud Eíai. 40.

mam, & d

Quis adjuvit fpiritum Domini , aut quis confiliarius ejus fuit? hec

linc, d d

tibi fuerunt di&u facilia, ut qui vel fcires te non fcribere ad. Luthe-

[cumititt, n

rum ,fed pro vulgo, vel non cogitares te fcribere contra Lutherum,

.

quem tamen aliquo ftudio & judicio in facris litteris dignaris, fpero.

sj f

Si non dignaris, en extorquebo etíiam, — Sic habet mea diftindio, ut

T

t mpfr

& ego parum rhetoricer vel diale&icer.

Duz res funt, Deus & Scri-

drgnmi vj

ptura Dei: non minus quam duz res funt, creator & creatura Dei. In.

ia hca ehfe

Deo eíle multa abícondita, que ignoremus , nemo dubitat , ficut ipfe-

nmftamje

met dicit de die extremo ; De die illo nemo fcit, nifi Pater. Et AQt.

a clanitat

1 Non eft veftrum noffe tempora & momenta.

Et iterum: ego

|

twatict , d

novi,quoselegerim, Et Paulus, Novit Dominus qui funt ejus , & -

sática df

milia, Sed effe in Scriptura quedam abftrufa, & non omnia expofi-

737752

ta, invulgatum eft quidem per impios Sophiftas, quorum ore & tu

|j

rttedutt, &

loqueris hic, Erafme : fed nunquam unum articulum produxerunt ,

i fe fcuna:

nec producere poffünt, quo fuam hanc infaniam probarent. — Talibus

11 i fs

autem larvis fatanas abfterruit à legendis literis facris, & reddidit fcri-

pturam fan&am , contemptibilem , ut fuas peftes ex philofophia in ec-

l

-Quidc

clefia faceret regnare, (g)

Hoc fane fateor, effe multa loca in (cri-

Qu fradlis

pruris obícura & abftrufa, non ob majeftatem rerum , fed ob ignoran-

um qy(ter

tiam vocabulorum & grammatice

:

& Deumwr

" edquæ n;hil impediant ícienuam

omnium rerum in fcripturis,

ternaliter g

Anunotatio.

Cliptütis ,

Contéftze or

(g) Hoc fané fateor, effe multa loca in fcriþtu;is ob- [

QOrtisobf

fcura & abítruía, non ob majeftatem rerum, fed ob igno- -

-

Oftisin[nce

rantiam vocabulorum & Grammaticz.) — Ergone wegatur , ves

ICQ2S if

feriptura obfeuras effe 9 abflru[us ob majeffatem : non , inquam , nega-

VRt Vero s

zur fempliciter: [ed. [ecumdum quid, — Ipfe B. Fir diffintlione rem expe-

Aum verbís

dit fequentibus paulo poft uerbis, Ex ut breviter , uquir , dicam, du-

ires fein

|

plex eft claritas Scripture, ficut & duplexobícuritas, Unaexterna in

E'ïläï& alia 8

verbi minifterio pofita , altera in cordis cognitione fita, . Si de interna

Wotfe in ]

claritate dixeris, nullus homo ullum jota in Scripturis videt, ni(i qui

CUf s;

fpiritumDei habet,omnes habent obícuratum corjita,ut.fi etiam dicant &

: 1 'lih'lxr;xs

norint proferre omnia fcripturz, nihil tamen bonum fentiant aut veré co-

længïzq'js,&

gnofcant. Neque credunt Deum, nec fe effe creaturas Dei, nec quicquam

Q j (

aliud;juxta illud Pf. 14. Dixit infipiens in corde fuo, Deus nihil et.5piritus

m in-

ïäoüï-*-- i

enim requiritur ad totam Scripturam , & ad quamlibec ejus parte

telli-

t ia

P lony &O

N

Dr *qukvo ARBITRIO,

L H

ittificio rheto«

li Rom, t

'telligendam—. Si de exterBà dixeris, nihil prorfus reliduth obfcurum

aut ambiguum , fed omnia funt per verbum in lucem producta certiffi-

illud Ea 40,

mam, & declarata toti orbi, quxcunque füntin Scripturis, P';4emus

us fuic? hec

ere ad Luthe-

binc,quod B. Fir non boc velit,quafs ves Scriptura non [rmt ob[cura ob-

Jfeuritate, quam vocat, smterna , quaad majeffatem pertinet , fed quod

a Lutherum,

"ob fcura uon fint ob[curitate externa: adeo ut onimes ves [eriptura m ipfa

ipnars,pero.

Scriptura fint. clare propo[rta , licet alicubi [ermo de izsdem vebus , alibs

diftindio, ut

claré propofitis , ob[crus frt.

uando itague dictt , e[fe multa loca 1

Deus & Sci-

Seripturis obfcura €8 abfirufa , nom ob majeffatem rerum ,hoc vult , quod

arura Dei. In

- dlla loca ob[cura feut ob[curitate exterua , qua tamen ob[curitae extevma

il ficut iple-

-mon frt à majeflate verum oriunda , cum maie[las verum proprie ad. exter-

wet, ErAd,

- mam claritatem non pertineat, [ed ob dgnorautiam vocabulorum €$ Gram-

irerum: ego

matica , dum /velvocabula gobis ignota obfeurave , velconfiruttio gram-

t ejs, &t

smatica diffciles. — Qua fane optime fe habeur, — Licet enim ot[Ctriras ve-

yntia expolle

vum interna , €9 ob majeflatem earnm , faciat , ut waulti à claris verbts

um ore & (

vecedant , €9 bac fibi ipfis obfeura facians , ip[a tamen verba Scrifttura ,

vOdixerut

n fe obfcura non fant.

Uade £, quando cor intus illumsnatur , Scriptu-

D Tah us

va in fumtmis anyfleriis clara eft. |

veddidi fctie

Xophiain. ec*

-Quid enim poteft ín fcripturis auguftius lafete reliquum? þo"Pc«

apide, illud fum-

Joca in r

| quam fra&is fignaculis & voluto ab oftio fepulchri !

[ob ígnorate

gmum tbyfterium proditum eft, Chriftum Filium Dei fa&um hominem,

2

x fcienum

effe Deum trinum & unum,Chriftum pro nobis paffum,& regnaturum -

- ternaliter? nofie hec etiam in biviis funt nota & cantata? tolle Chriftum é

' fcripturis , quid amplius in illis invenies ? res igitur in Scripturis

conténte omnes fünt prodite,licet quedam loca adhuc verbis in-

fj tu)is o

- cognitis obfcura fint. Stultum eft vero & impium, fcire,res fcripturz effe

dorigo

omnesin luce pofitas clariffima, & pr

opter pauca verbaobfcura, tes ob-

h

geptir , 19

Ícuras di&are.

Siunoloco obfcura funt verba , atalio funtclara. Ea-

À dem vero res, manifeftiffime toti mundo declarata , dicitur in fcripturis

um t

tüm vezbís clatis, tum adhuc latet verbis obfcuris, Jam nihil refert,

g r o

f res fitiu luce , a aliquod ejus fignum fit in tenebris, cum inrerim

; dicit, L.l-'

multa ailia ejusdem figna fint in lüce- Qüis dicet fontem publicum

paerem

13. n

noneffe in luce , quod hi , qui in angipotto funt, illum nor vident,

S!' de imemfi

cum omnes qui funt in foro videant?

,

idct, mü gul

Nihiligitur eft quod de.C

oricio fpecu a

A

ddudis. Nonhabetyd resih

m dicälüu

i&riptufis,& quz (ant furnz majeftatis & abftcufilfima myfteria, non funt

p autre

amplius in feceffu, fed in ipfis foribus & in propatulo produ&ta & ex-

]ecqfllj,("

qxædm

pofita. Chriftus enità aperuit riobis fenfum , ut intelligamus fcripturas.

[

jilld

W

Er Evangelium przdicatum effomni creaturz. In omnem terram exivit

&

]i«

fonus eorum, Et omnia quz fcriptafunt;ad noftram doctrinam fcripta

b

E

ül n t.

1$

D. Manr. Lursz.

funt, Irem , omnis fcriptura divinitus infpirata, utilis eft ad docendum.

Igitur tu & omnes fophiftz , agite & producite unumaliquod myfte-

rium , quod fit in fcripturis adhucabítrufum, Quod vero multis mul-

[

(

ta manent abítrufa, non hoc fit Ícripturz obfcuritate , fed illorum cx-

Yc quic

citate vel focordia, qui non agunt , ut clariffimam veritatem videant,

natutalan,

ficut Paulus de Judzis dicit z. Corinth. 4. velamen manet fuper cor

delLog ia

eorum. Et iterum: fi Evangelium noftrum opertum eft, in iis qui

[ 200

pereunt, opertum eft , quorum corda Deus hujus feculi excecavit,

: fime u

Eadem temeritate, folem obfcurumque diem culparet , qui ipfe fibi

E du fonda

oculos velaret , aut à luce intenebras iret , & fefe abíconderet.

Defi-

AE frptuam f

h laboravit

nant ergo miíeri homines , tenebras & obícuritatem cordis fui , blafphe-

ma perverfitate , fcripturis Dei clariffimis imputare.

Af creatos

. Tuergo cum Paulum adducis, dicentem : incomprehenfibilia

men horux

funt judicia ejus, videris pronomen , ejus , ad fcripturam retuliffe. At

Vides ,utd

Paulus non dicit,incompreheníbilia funt judicia fcripturz, fed Dei. Sic

-mrtir, b

Efàias 40. non dicit : Quis novit fenfum Ícripturz, fed fenfum Domini,

quamvis Paulus afferat , Chriftianis notum effe fenfum Domini ; verum

Spiti

in his , quz donata funt nobis, ut ibidem dicit r. Corinth. 2. Vides etgo,

ejts partem

quam ofcitanter hos locos Scripturz infpexeris,& tam apte citaris, quam

I

apte citas feré omnia pro liberoarbitrio, Sic & exempla tua , qua füb-

J Lcem proda

jungis , non fine fufpicione & aculeo , nihil faciunt ad. rem, qualia de

Ariuris,

diftinétione

perfonarum, de conglatinatione naturz divinz & humanz,

Sed il

de

peccato irremiffibili, quorum ambiguitatem dicis nondum effe re-

itter e m

fe&am. — Si deSophiftarum quaftionibus ,citca has res agitatis , intel-

Trbis recan

ligis, quid tibi fecit innocentiffima fcriptura, ut abufum fceleratorum

Ormam cer

hominum objicias illius puritati? fcriptura fimpliciter confitetur tri-

Usiptanys:

nitatem Dei, & humanitatem Chrifti, & peccatum irremiffibile. Ni-

thtias, Ch

hil hic obfcuritatis aut ambiguitatis, Quibus vero modisifta habeant,

Yatta clem

fcriptuta non dicit , ut tu fingis , nec opuseftnoffe. Sophiftz hic fua

.005 o

fomnia tra&ant; illos argue & damna, & Ícripturasabfolve. « Si vero

1EU Danec

intelligis , de ipfa rei fubftantia, iterum non fcriptutas, fed Artianos

J Aarena , nj

argue , & eos, quibus opertüm eft Evangelium , ut clariffima teftimo-

1 gmun]:(if

nia de divinitatis trinitate. & humanitate Chrifti , per operationem fa-

| "US CODEin

tanz, Deifui, non videanr, Etut breviter dicam, duplex eft claritas

fcripturz, ficut & duplex obícuritas — Unaexterna in verbi minifterio

pofita, alterain cordis cognitione fita, Side internaclaritate dixeris,

Q

nullus homo unum jota in fcripturis videt , nifi qui Spiritum Dei habet,

ft27]y,

omnes habent obícuratum cor , ita ut fi etiam dicant & norint proferre

Milguo /en )

omnia fcripturz , nihil tamen horum fentiant aut. vete cognofcant: (h)

"" r qe;

neque credunt Deum , nec fefe effe creaturas Dei, nectquicquam aliud,

r

:

5 tf a

jqxta illud Pfal. 14. — Dixit infipiensin corde fuo, Dfus nihil ef

n

Dr SrRvo ÁRB x'fzü»e.

B

d docendum,

liquod mylie-

"nnotatio,

io multis mul-

( hj Neque cfcdunt Deum, necfefe effecreaturas Dei,

&d iloum cz-

nec quicquam aliud.] — Ergoze sullam bomines babent Theologiam

Atem vidsant,

naturalem , quà Deutm e[fe fciant, feque creaturas Dei ?. Ergone uibil

inet füper cut

de Lege cordibus bominum smplantatum ef ?. Abfit , ut B. Vr sfla nega-

d in iis qui

1um eat, — Diflintlio autem rem expedit ,diflinguendointer gotitiam Des

Vli excecavit,

AL

folidam,$ languidam. Loquitur B. Vr de wotitia [olida , quam natura uon

- qui ipfe (ibi

B

dat: fiquidem uotitia natura, nimis languida eff. — 'Unde €$ per ipfam

dert, Defi-

féripturam [Mlidanda €9 confirmanda eff. . Siquidem etiam [criptura in

slui, blphe-

hoc laboravit, ut de boc nos confirmaret, effe Deumseffe à Deo omnta, €$ nos

spfos creatos.,

Patet bac B. Viri mens ex verbis , quibus dicit, nihil ca-

mþrehenübiïxa

men horum fentiant aut veré cognofcant : neque credunt Deum &c.

nretalife, At

Vides ,ut de vera coguitione b. e, folida , €9 qua vera cognitionzs nomen

» fed D. Sic

1

merethr , lognatur ? |

p(üm Domin,

ynini? verum

Spiritus enim requiritur a;i totam fcripturam , & ad quamlibet

[04

endam, Si de externa dixeris, nihil proríus reli-

1. Vides etgos

ejus pattem intelli

o

diaris, quan

étum eft obícurum aut ambiguum , fed omnia funt per verbum in lu-

itu2, que lub»

-

cem producta certiflimam , & declarata toti orbi , quecunque funt in

qm, quali de

Ícripturis.

g &hunane,

Sed illud magis eft intolerabile , quod caufam hanc liberi arbitrii

nànm elle r*

inter ea numeras, que funt inutilia, & non neceffaria. Et loco ejus

sricatis , Itl*

nobis recenfes , quz ad pietatem Chriftianam fatis effe judices, qualem

fceleratorum

formam certe deícriberet facile qqilibe

tJudaus aut gentilis,Chrifti pror-

:

;onfitem tri

fusignarus: nam Chrifti ne uno quidem jota mentionem facis , ac fi

millble, N-

fentias, Chrittianam pietatem fine Chrifto effe poffe, tantum fi Deus

natura clementiffimus totis viribus colatur. Quid hic dicam, Erafme?

st habeuns

yitz ho

Totus Lucianum fpiras , & inhalas mihi grandem Epicuri crapulam,

Si tu hanc caufam non neceffariam ducis Chriftianis , cede quzío ex

je, 90

(ed Arranos

harena , nihil tibi & nobis.

Nos neceffariam ducimus.

Si eft irreli-

)

'g;lllï [c[üm(!'

giofum, fi eft curiofum , fi fupervacaneum , ut tu dicis , fcire; (i) An

À

Deus contingenter prafciat aliquid ?

extionen ia*

d dart

' Annotatio,

dj miniler?

(i) An Deus contingenter przfíciat aliquid! ] z» 47o-

iare d

tationibus generalibus jam diximus , quod. B. Fir prafeientiam pro defz-

a Dulbtt

natione [eu pradeflinatione divina aut [cientta vifionts accipiat.Et [re etiam

orinf Pfofe

Iï?

V

Í

b. l. vox accipienda éf : qua de re plura infra. — INon itaque eadem cum

gncat

CEP2,

m 4lde

hac eff quaflite , qua alias de Præ/äientia Dei Zbeoretica , ut fic vo

icqual

^

?

agi—

; mhll d

*

Am

r

!À

D. Manr, iurn.

d

bl;S Iacefath-:

agitatur , €9 1tÀ fere formatur s n Deu prefciat futura. contingemtia,

Nifi quod B. Fir videtur fabinnuffe, non faciendam e[fe sffam quoque Dei

amicus 3oc

ligerei in!

prafGientiam wmere Theereticam , cujustmodi eft Mathematici ,quum Echi-

torum icx

pfrn pre[cit, Quod €9 verum eff.. Nam ctm nibil in toto mundo fieri pof-

RUR NSSNT

tale haben

Jit ; ut nibil in eo Deus agat , utique nulla Dei prafcientia meré theorica

- Kriptum

datur ,in qua Deus non plus faciat ,quau AMatbematicus ia Eclipfibus.]

- dübizs qu

Án voluntas noftra aliquid agat in his , qux pertinent ad eternam

& umconti

falutem , vel tantum. patiatur ab agente

gratia;-(k) An quicquid boni

alira, qu

vel inali fgcimus, coa&i faciamus, vcel patiamur potius ?

Chlus, n

""Ltnnotatio.,

Judufmi q

(k) A quicquid boni vel mali facimus, coadti fäcia;

Eufnequa

di& dicen:

mus, vel patiamur potius?] — fam fupra itidem in genevalibus di-

ET

tàm jenor

um efh, tum quod B. Vir nullam coailionem ftritle frc ditlau flatnat, .

contraham

zum. quod voce coattionts lató utatur de nece[fitate, quam ipfe vocat , im-

Áed tuis ver

mutabilitatis, Sed €9 pati b. L. flritló nom acciptendum eft : fed laté. Ne-

—

: Forma

que enim vult B.Fir , quod boimo in malo fzfe meré paffrve babeat : cum

virbus erit

toties dixerithominem Inbenter GÓ volenter malmm facere. Itag, quefHionis

cordiam m

feufus quoad malum hic efl ; an qnicquid mali facimus, frcfaciamus, ut po-

mà efficoye

frto Dei motu generali ,non poffismus non facere, tum per ummutabilitatem

- d Dto naty

malitia originalis noffris viribus non [ubyettam y. tum per provideutiam

fl lpfa glac:

Dei metam €8. limites pre[cribentem ?* quandoquidem enim motum Dei

t Qecor ,

gezeralem ,poflquam dlum Deus ipfe po[mit €9 decrevit ,mutare non po[-

Dorum, ne

fumms ant impedire, quo mintis natura noflra atlivareddatur y. batkenns

effenifim «

quodammodo cogimnr , €9 patimur.

Qui idem motus tamen ciem mibil

Aeicordiam,

uobis det uifi aaturale , ant conferuet , reuera atlionem noflram nou ved-

dit coatlam , uec in. pa[[ionem proprie frc diclam smutat.

Jttur imnor

Quoad bonum

s earm,

autem fenfus quaftionis bic efl , 4n quicquid bont facimus,ita faciamus, ut

ACere docg

vires natura adeb nibil praflent , ut potius à gratia faperanda 9 capti-

offe velle ;j

vanda [rat, €9 gratia aperetur , atque bomo per gratiam? ubi quatenus cor-

Vinam. f]r

ruptus noffra natuma [enfus captivandus potius eff , certé quodammodo ca-

—

'tntrz, f

gimutr , C8 patimnr : licet gratia aliogui tn nobis atlionem , non pa[fionem

^

Wtüa DE[ v:

praqfumt ,4ut atliongem in viribus nobis concedat. ]

ter Wid a

uid, rogo, erit tum religiofum? quid grave?

uid utile fcitu?

Tl qenr

d

cile eft hoc tri-

Hoc p.rorfns nihil valet, Erafme, bàg iff quote, — Di

CA C Y

buere i

[e)

gnorantie tuz , ut qui jam fenex & inter Chriftianos verfatus,

üm 6,, d

& facras literas diu meditatus, non relinquis locum, quo te excufemus,

Qüid vi[e,

Et tamen hzc portenta tibi ignofcunt Pa-

aut bené de te cogitemus.

Bs nofi ge

piftz , & ferunt, ea gratia, quod in Lutherum fciibis; alioqui te denti-

Wi a

,þue

x

Dr SERV.O Annx-rkmo.'

N

b.l;s laceraturi, i Lutherus abeffet, & talia fcriberes.

Ámicus Platö,

can:z'ngentiz.

amicus Socrates, fed prehonoranda veritas.

Nam ut parum 1ntel- ;,

1 quyte Dei

.

,TH Ecli-

ligeres in fcripturis & pietate Chriftiana, certe hoc vel hofti Chriftia-

norum fciendum'erat ,quid Chiiftiani neceffarium & utile, & quid non

Wndo feri W

tére thariot

z

tale haberent. — Tu vero Theologus & Chrittianorum magifter pra-

*

fcripturus illis formam Chriftiani

fmi , non faltem more Sceptico tuo

!Ef!z"pj?äw.]

dubitas, quid neceffarium & utile illis fit, fed plane in diverfum laberis,

9.

itad zternam

& jam contra ingenium tuum affertione inaudita judicas , ea non effe ne-

jcquid boni

ceflaria, qua nifi neceffaria & cognita certó fuerint , nec Deus , nec

Chriftus, nec Evangelion, nec fides, nec quicquam reliquum eft, ne

Judaifmi quidem , multo minus Chriftianifmi, Deum immortalem ,

Fraüne,quantam feneftram,imó quantum campum aperis contrate agen-

oadi facia;

di & dicendi ! Quid tu de libero arbitrio boniaut re&ti Ícribetes, qui tan-

merilihir die

tam ignorantiam

Ícripturz & pietatis, his verbis tuis confiteris? fed

fl Jatiut,

contraham vela, nec meis verbis hoc loco

'(quod infra forte faciam')

fe at i«

fed tuis verbis agam tecum.-

^

miàte

f li, Ne-

; Forma Chriftianifi

defcripta infer c&tera hoc habet , ut totis

habeat : t

viribus enitamuf , adeamus temedium peenitentiz , ac Domini miferi-

cordiam modis orhnibus ambiamus , fine qua nec voluntas huma- ,

i qufini

a, p

na efficaxeft,nec conatus. lItem nemini defperandam effe veniam ,

w at

à Deo.natura clementiffimo. — Hzc verba tua,, fine Chrifto, fine Spiri-

,miemml

tu , ipfa glacie frigidiora, ita ut etiam vitium in illis patiatur eloquentie

p m D

tuz decor , qux mifero vix extorfit metus forfitan pontificum & tyran-

qur m p*

-

norum, ne prorfus 6«s videreris, hoc tamen afferunt, eífe vires in nobis,

"

effe nifüm totis viribus, effe mifericordiam Dei, effe modos ambiendi mi-

7H Jafent

g i n

fericordiam,effe Deum natura juftum,natura clementiffimum &c.Si quis

hg n t*

igitur ignoret , quid fint

ille vires, quid poffint, quid patiantur , quis

Jyid hn

nifus earum, quz efficacia, que inefficacia,quid illefaciet? quid tu illum

facere docebis? irreligiofum (inquis ) curiofum & fupervacaneum eft

/Qf,451'477/'m3'ut

i a

noffe velle ,an voluntas noftra aliquid agat in iis, qua pertinent ad -

At hic dicis

; M!f;;gj.wr'

ternam falutem , an tantum patiatur ab agente gratia.

i ,/,4//11'6040 ff*

contra, effe pieratem Chriftianam , eniti totis viribus, & fine miferi-

-

cordia Dei voluntatem non efficacem effe.^ Hic plane afferis, volunta-

2 P'?Wm

tem al

n

iggid agere in iis

,qua pertinent ad eternam falutem, dum eam

fingis enitentem ; at rur

fus patientem , dum fine mifericordia dicis in-

| vrile fcxw /

ut

eflicacem , licer non definias, quatenüs illud

agere & pat intelligen-

Ce& hoc i

dum fit, data opera fa&urus ignaros, quid valeat. mifericordia.Dei ,

VIOUED

us

r volun-

05 Y

quid valeat voluntas noftra ,,eo ipfo, quo doces, quid'fe

(12

yferus

8 tas noftra & mifericordia Dei. Sic te rotat tua illa prudc

i,qua neu-

JUHO(

qoni

& Charybdim tuto evade-

eomen

tri pgrtium adllagrcx'e flatuifti,& inter Scyllam»

T

£e

qu'

[

bus

rj

D. MaAnT. Lurz.

dimus tndet

re, ut medio mari flu&ibus obrutus & confufus , omnia af.ï'eras quz

»

negas, & neges quaz afferis,

nno Atq

falute etetn

*Similitudinibus aliquibus tibi tuam Theologiam ob oculos po-

offiat , h

nam. Bonum poéma velorationemfa&urus , non COgitet , nec quzrat,

z

quale fit ingenium, quid poffit, quid non polfir, quid requirat ar-

quà facant

gumentum füfceptum , planeque omittatillud preceptum Horatii , quid

quten quid/

nitc:iriaaurcil

valeant humeri, quid ferre recufent, fed folum opus prxceps tentet , &

cogitet, enitendum eft ,ut fiat , curiofum & füpervacaneum eft quzrere,

utrum fuppetat tanta eruditio,tanta facundia,tanta vis ingenii,Aut fiquis

uberes fru&us ex agro fit recepturus, non fit curiofus fupervacanea cura

explorandi ingenii terre,(icutVirgilius in Georgicis curiofe & fruftra do-

() l

cet,fed feratur temere , nihil nifi opus cogitet, aret lirus,femina mandet,

Epidem in

fum, de qio

quaqua patet, five arena five limus. Aut fi quis bellum gefturus vi&oriam

pulchram petit,vel aliud quidpiam officium in re publica praftare debet,

in futwro fec

noi fit curiofus confultando, quid poffit , an zrarium fufliciat , an milites

venifihr,

aptifint,an copia facti ulla fityprorfusq; contemnar illud Hiftorici : ante-

diltit dat

quam facias, confulto, ubi confulueris, mature fa&o opuseft: fed irzuat

creditin unie

eredulitaten

cecis oculis & auribus claufis , nihil nifi bellum, bellum , vociferetur, &

fitliardds

operi inftet, . Quid , rogo Erafme, de talibus poctis , agricolis, &

imperatoribus , & principibus judicabis » Addam illud Evangelicum:

2097

fi quis turrim zdificaturus, non prius fedens computet. fumptus , an

i, e

habeat ad perficiendum, quid deillo judicat Chriftus?

jnhmrcatya,

Sic tu quoque nobis fa&a decernis fola, vetas vero primum.ex-

veré $ f

plorare & metiri aut noffe vires, quid poffimus& non pollimus, tan-

3 f al

quam hoc íit curiofum & fupervacaneum & irreligiofum. — Ita dum

h ft".f ?1[07;,

nimia prudentia temeritatem deteftaris, & fobrieratem pratendis , eó

pervenis , ut fummam temeritatem etiam doceas.

Nam ut Sophiftz

Átque

temerarii & infani fint fa&o , dum curiofa tra&tant , mitius tamen

leitu

peccant quam tu, qui etiam doces & jubes infanire & temere ferri,

-s hr

Atque quo major fit infania, hanc temeritatem nobis pulcherrimam

à84t in s.

Chriftianamque pietatem, fobu:etatem, telieiofam gravitatem & falutem

um

effe perfuades : ni ita faciamus, irreligiotos , curiofos & vanos nos a(-

ürtmus

fetis, affertionum tantus hoftis , & pulchre evafifti Scyllam , dum vita-

SUDeat ad

fti Charybdim. — Sedhuc te perpellit fiducia ingenii tui, quicredis ficte

R r

poffe per eloquentiam omnibus ingeniis imponere , ut nullus queat per-

OC t

fentifcere , quid alas in animo, & quid moliaris lubricis illis fcriptis

en jt N'th

tuis. Deus veronon irridetur : inquem non eft bonum impingere, Por-

1 TAm [i,on

ró fi hanctemeritatem nos docuiffes,in po&matibus faciendis,in fru&i-

& Derm

. bus parandis , in bellis & officiis obeundis, aut domibus zdificandis ,

QUatts D

quanquam eft inrolerabilislr, prafertimin tanto viro , tamen aliqua venia

| ünibys k'

Qignus

-

! Dz Sznvo Ans1TRIo.

77

ii affems que

dignuä tandem eras, faltem apud Chriftianos, qui temporalía contem-

nunt. Atcum Chriftianos ipfos jubeas temerarios operarios fieri, & in

ob oculos p

falute zterna paranda , incuriofos effe mandes, quid poffint & non

L DC quatt,

poffint , hoc plane peccatum eft veré irremiffibile. Nefcient enim

d réquitat at«

quid faciant, dum ignorant , quid & quantum poffünt. Ignorantes

Horatii, quid

autem quid faciant, panitere ( fierrent) non poffun. (1) Impe-

ceps tenret ,&

ag

rlz—i-tgui,a—autem pec;aïtuxn.irremifïïbile eiti-

à elt querere,

x

ii Aatlquis

"unotatto,

Lyacanea. Cüfa

e&fflrado-

(1) Impoenitentia autem peccatum irrerni(fibile eh.

ming mandet,

Equidem impenitentia reverà non eff peccatum illud in Spiritum San-

urüs vidtoram

&num, de quo Chriflus dicit , quod nunquam remittataur,

neó, in boc,ueque

aftare debet,

in fururo feculo: vettiffimà tamen etiam dicitur , quod fit peccatum iv-

d an mll

vemiffbile, —.Et propterea quidem, quia fub. Novo Teflamento fola incre-

fiftorici : atte-

dulitas damnat : juxta illud , qui non credit, jam judicatus eft,quia non

eft: fediccuat

credit in unigenitum Filium Dei, /0/,3. v.28. 44t immpamitentia inclndit in-

credulitatem, | Itaque omnia lia peccata vemilfibilia funt; eg

vodferetur, &

irremi[-

fibilia vedduntur per impanitentiam

» quatenus bac novum illis , us fic di-

, igicolis, &

Eyangdlicun:

cam , formale [aperaddit , per quod fiunt peccata, de quibus nulla atla eff

penitentia, e. g, Adultevium ,quoad formale fuum proprium legale, vel

lümptus , 4

potius contra-legale,remiffibile eff per penitentiam, etiamfi fie adulterinno

veré € flrillé fic ditlum ; fed quoad formale fuum contra-Eva

p primum a

ngelicuna,

ollimus, at

ut [ic appellemy b. e. impanitentiam, demum efh irremiffibile

H

zdtque

w, [a um

f res quoque babet in crror;'bm fidei , de quibus B, Vr bíc loqui.

zur, ]

gatendis, &

g ucdophilte

At'qüe huc ducit nos tua illa moderata Sceptica Theologia.

Igitur non eft irreligiofum,curiofum aut fupervacaneum,fed impri-

amiuus caret

-temere Jelrh

. mis falutare & neceffarium Chriftiano,noffe,an voluntas aliquid vel nihil

agat in iis, quz pertinent ad falutem, imó ut fcias, hic e(t cardo no-

alcherrimam

ftra difputationis, hic verfatur ftatus caufze hujus, Nam hoc agimus, ut

mmdcalacem

'yanos nos 2

difquiramus,quidnam poffit liberum arbitrium,

quid patiatur,quomodo

fe habeat ad gratiam Dei.

m ,dlll" Ü

Hec fi ignoraverimus , prorfus nihil Chri-

ftianarum rerum nofcemus, erimusque omnibus gentibus Pejores,

Qui

yicodis t

hoc non fentit, fateatur fefe non effe Chriftianum.

[us queat pe*

Qui vero repre-

hendit vel contemnit , fciat fefe eífe

fummum Chriftianorum hoftem,

s ilis f

ingeor-

Nam fi ignoravero, quid, quatenus & quantum ego poffim & faciam

y

"

erga Deum , pariter incertum & ignotum mihi erit , quid

1di5) n

fradie

»quatenus &

I

quantum Deus in me poflit & faciat ,

cum Deus operetur omnía in

: gdiüüm d

ompibus.

BÍa

Ignoratis vero operibus & potentia Dei, F.« ipfüm igno-

14 'qua Y

105

dignus

/a8

D, Manr, Luzz.

ro ; ighorato Deo,colere, laudare, gratias agere,fervire Deo non poffum,

j t petin:

dumneício,quantum mihi tribuere, quantum Deo debeo.Oportet igitur

? pnitendot

certiffimam diftin&ione habere,inter virtutem Dei & noftram,inter opus

Dei & noftrum,fi volumus pie vivete. Ita vides hoc problema effe alteram

»

Nonne

quo pendet & pericli-

partem totius fummz Chriftianarum rerum ,in

[»4

; vere dinre

tatur cognitio fui ipfius , co

nitio & gloria Dei, " Quare non eft feren-

traray df

]

dum inte, mi Eraíme, ut

1

hoc noffe irreligiofum , curiofum & vanum

bitim his o

E

elles.Multa tibi debemus,fed pietati omnia debemus,Quin tu ipfe to-

T dunilam i

bonum noftrumDeo adícribendum effe fentis,idque afferis in forma

tum

TP limtstin

tui Chriftianifmi.

Hoc autem afferto, certé fimul afferis , Dei mife-

|IE rionis elega

ricordiam folam omnia agere , & voluntatem no

ftram hihil agere , fed

AE tochetoricar

P

otius agi , alioqui non totum Deo tribuetur. At paulo pott negas,

quefiones j

id afferere vel noffe effe religiofum , pium & falutare. — Sed fic loqui

tet Kipfi n

cogitur mens fibi ipfi non conftans, in rebus pietatis incerta & impe-

1 & Soplifas

rita.

U E c u

Altera pars fumma Chljilïianæ eft, noffe, an Deus cdnringenter

Jtitentiam

aliquid prafciat , & an omnia faciamus neceffitate. — Et hanc etiam 1r-

: Carium & (

religiofam , cutiofam , & vanam facis , ficut & omnes impii faciunt, quiu

TE fiogenter

dzmones & damnati exofam & execrabilem faciunt. Neque ftultus es,

Rttat r

fi iftis quxftionibus te eximis, modo id fieri liceat, Sed interim pa-

rum bonus Rhetor & Theologus es , qui de libero arbitrio fine iftis

otis vice, & ipfe non rhe-

P

artibus dicere & docere prefumis, Fungar'c

:

tot egr egi

um rhetorem officii fai monebo.

Si de oratoria fcripturus,

()

D

Chriftiano

fic diceret

Quin&ilianus; meo judicio , illa ftulta & fupervacanea, de

inventione , difpofitione , elocutione , memoria , pronunciatione , omit-

tenda funt, fatis fit noffe , oratoriam effe bene dicendi peritiam : non-

fite & pra

ne rideres artificem ? non aliter tu quoque facis, fcripturus de libero

[/4) P WM n

arbitrio abigiä & abjicis primum totum corpus & omnes partes artifi-

L

li &r&æ;m

cii ejus, de

quo fcripturus es. INam fieri non poteft, ut fcias, quid

Pretn, s

fcieris, quid poffit voluntas humana. (m))

fit liberum arbitrium, nifi

110 eng præ

[ l

hobili

(qui

Q;id Deus faciat, an neceffario prafciat ?

X

'abili

Quta

P^ nnotatio.

;

p

1 h

p

(m) Quid Deus faciat, an neceffarió prafciat?] 44

(2

J"'*'la'tz j

yti

nifeftum bic eff , quad

B, Viv qnæ]fimem ,an Deus prafctat , ad difputatio-

Mj

(eu

Itl

uem de libero arbitrio veferat..

Ergà non intelligit pra[cientiam. Theore-

f 7)

£ t

ticam ,fed pratlicam s

b. e. decretum divinum antecedaneum, antequam

edt

fe. res fiat * Nam- ad

liberum arbitrium nihil facit nuda pra[cientia, neï

Wm*dmod

^H

0";.'0 x

Dzr Srznvo Annfn.ro.

12

o tonpoftn, eà pertinet : fed pre[cientia atliva €9 operofa , [cientra fciens. decérne

ndq

Oportetigiar

Tamyintet opus

promittendo C9 cammi?anda. JNotandum hoc propter loca, ]

maeffealteram

Nonne & Rhetores tui docent , de cauía aliqua didturum, opor-

las & paidie

tere dicere, primum an fit , deinde quid fit, quz ejus partes, que con-

non eftferene

traria, affinia, fimilia &c. — Tu vero miferum illud per fefe liberum ar-

Yüm & vanam

bitrium his omnibus fpolias, & nullam quaftionem de eo definis, nifi

uin txipfeto-

unam illam primam,fcilicet an fitidque argumentis talibus, qualibus vi-

alleisin forma

debims;ut ineptiorem librum de libero arbitrio non viderim,excepta o-

js , Dei mit-

rationis eleganria. Sophifta fane melius hic faltem diale&icantur, quan-

jhil sgere, t

do rhetoricari nefciunt, qui liberum arbitrium aggreffi, definiunc omnes

jlo polt negis

quazítiones ejus, an fit, quid fit, quid faciat, quomodo habeat &c. li-

Sed fic loqai

cet & ipfi non efficiunt, quod tentant. ^ Urgebo igitur hoc libello te

pcera &impee

& Sophiftas omnes, donec liberi arbitrii vires & opera mihi definia-

d

tis. - Et fic urgebo (Chriftro propitio) ut fperem , me ada&urum te ad

j contingentt

ponitentiam editz Diatribes tuz. (n) Eftitaque & hoc in primis ne-

fianc edam J

;ï:efïarium & falutare Chriftiano , noffe, quod Deus nihil przícit con-

1

i acunr qu?

tingenter , fed quod omniasincommutabil

i & eterna ,/irifalg

b;lique ve-

Ic ue &u (5 6

luntate & pravidet , & proponit, & facit.

yd inretim pe*

n

yurio fine 145

"Annotatto.

qfe ao i

(ty) Eft itaque & hoc inprimis neceffarium & falutare

oria pb

Chriftiano, noíe , quod Deus nihil prafcit contingenter, fed

| e[VJCänæ) Á

oimite

quod omnia incommutabili & eterna, infallibilique volun-

ACi&(ione D

, e

tate & pravidet , & proponit, & facit.] Ex eo, quod modi dixi-

peritiam

mus , conflare poteft , quod pravidere boc loco fit. decreti diviui , non

'urus d

libgro

u

nude pracientia Theoretica, — Pravidere enim bic nibil aliud efl , quàm

pirtó &

pre[cire. — Sed exc dis quoque , que mox. B, Vir addit ; An tu credis, quod

u (C'las; 97111 1

inJ

nolens prafciat , aut ignarus velit? fi volens prafcit, aterna eft, & im-

mobilis ( quia natura) voluntas: fi przíciens vult, seterna eft & im-

mobilis (quia natura) fcientia: zdem cez[lare poteff, Certé enim bic non

vVnlt, quod Deus non coatle prafciat: fed quod pra[ciat volendo , €9 velit

préfciendo, | Hac natura Dei eff ,ut ,quaudo aliquid wult , preponit , de-

ciat!]

Me

cerait , non po[fir gautare voluntatem , propofrtum €8. decretum fuum. . Sed

j

5

PL

€2 ex mpfis verbis , de quibus agumus , idem patets. dicit namque B. Fir,

u

quod. Deus omnia incommttabili , aterna €9. infallibili voluntate pravi-

jl

deat.

Quomodo pravifonem [eu pra(cientiam. ad woluntatem vefert ,

7

Án

[gqü an

[

,enn,(,?f

quemadmodsm sp[um propofitum €9 fattum. Quanuquam woflrà quoque

WF'

ü

&$ orrbodoxa Theología non inteverit , fr prefcientiam [en pravifionem hanc

A

[ d

10

2 MART, Lurs

! tà, Quod:

famferis ,pro fGientia , quam vocant ,vifronis, quà Deutprefcit ea, qmc:re-

verà futura [unt,.— INam juxta banc quoque [cientiam uibil Deus pre[ci-

E. plentiagoot

1

re poteff , nifi ip[e prius generalis providentia [ua morum , €$ totius nego-

j

: feligioft,

tibi ,uttib

tii gubernationem decreverit: quandoquidem fine bác nibil rerum uec in

rebus quicquam freri aut. e[Je potefl, — Eadem verà etiam [cientia wifiouis

ta5, dicere

abfolutum. aliquod decretum per [e nullo modo importat.

Retlé nibila-

lem Doi p

hofe vets,

minus dícit B. Pir , quod per banc pra[cientiam liberum arbitrium peni-

tus eyertatur : [upponitur namque bominis corruptio , ex qua nibil nifi

Yolens praí

malum facere potefé motus, Morus itaque generali P'ro'uidmtiæ motu, pro

Áiens vul,

ratione natura actuofa ,nom poteft uiff malum agere , necab agendo malum

Ex quo

defiftere poteft.. Si accedat boc ,ut Deus juxta fuam providentiam € gu-

ftunt,eríi x

bernationem pra[cripferit corruptioni malum agenti limites atá, terminos,

WE - Bunt secet

um De

ut non fuccedat , quicquid agere conatur ,nifi hoc , €$ boc illove modo : fané

nulla vur[us hic libertas efl. Ut fi quis canem vabidum catena teneat. Cu-

potentia [

jes natura cum per furorem corrapta [it, vitam tamen , €$ in/iinäu;n ad

peditz volt

pore, modo

agendum babeat , non poterit non furere: non quod naturalis inflintius ad

agendum furibundum veddit , [ed morbus , per quem natuva corrupta efh ,

. Antas Dej,

idemque tamen nec bunc nec iflum ladere poteff prateveuntem ,mift ubi C

n

inmorte d

quousque catena ,qua tenetur ligatus , vemifa fuevit, — Quo [imili alias

quoque orthodoxi Theologi C$ contra ab[olutum divinum decretum utun-

T i feri

tur. — Quod porró B. Fir dicit, Deum nihil prefcire contingenter: :

Tüm abel.

* Bemangre

vero ipfe optimé mox interpretatur , quum. [cribit : Contingenttt autem

fieri dicitur (ne vocabulis abutamur) latina lingua , non ipfum opus

Womgr ) l

contingens fieri , fed contingente & mutabili voluntate fieri , qualis in

gettey & m

Deo non et. Deinde conungens opus elici non poteft, nifi quod no-

tibgens oy

bis contingenter & velut cafu imprudcntibusqu& fit: quia noftra volun-

lt impri

tas vel manus illud arripit velut cafu oblatum, ut qui nihil de eo aut

W attipi.

eogitavimus aut voluimus anteà. —Per que faue manfeffum , quod. B,

! Voltimis ao

Fir non neget pre[cientiam futurorum contingentium , fed. contingentiam

U

pre[cientla dvina , quafi aliquid fiat ex [nis caufis ,ut Eclipfis ,contingat

quam hoc

autem Deum prefcires. ut contingit mathematico , pre[cire Eclipfrn.]

VIM,HCq h!

FUOR pr

Hoc fülmine fternitur & conteritur penitus liberum arbitrium , ideo

(Wïanuln t

qui liberum arbitrium volunt affertum , debent hoc fulmen vel negare,

Eüukx(ta

yQu

vel diffimulare , aut alia ratione d feabigere. Antequám vero id mea

Cüony|

[/]5

NY

difputatione & fcripturz authoritate firmem, prius tuis verbis ipfum

lire

n

tradabo, Nonne tu es, mi Erafme , qui afferuifti paulo ante, Deum

ts Dfl

»Qu

natura juftum , natura clementiffimum ? Si hoc verum eft, nonne fequi-

f

li

quc

tur, quod incommutabiliter fit juftus & clemens? ut quemadmodum

maaxfü (ä

natura ejus non muratur in eternum , ita nec ejus juftitia & clemcry-

Wa ln

[9-

z.

Df. SsznRVvVOo ÁRBITRIO.

21

3 M Ms

tia. Quod autem de juftitia & clementia dicitur , etiam de fcientia , (a-

IDoopift-

( pientia,bonitate,voluntate-& aliis divinis rebus dicí opor tet. Si igitur hac

teligiofe , pie & falubriter de Deo afferuntur , ut tu fcribis, quid accidit

VET Mp

lerum at

tibi , ut ribi ipfi diffidens, itreligiofum , curiofum , ac vanum nunc afles

ras , dicere, Deum neceffario przícire? Scilicet voluntatem immutabi-

jentia fntit

Pf wbl

lem Dei przdicas effe difcendam; immutabilem ejus,vero przícientiam

noffe vetas.

hirritm pti-

An tu credis, quod nolens praíciat , aut ignarus velit ? Si

volens przcit , eterna eft & immobilis ( quia natura) voluntas , fi prx-

yi nbil nf

utia u I

Íciens vult, zterna eft & immobilis ( quia natura ) ícientia,

spetdo al

Ex quo fequitur irrefragabiliter ; omnia que facimus; omnia qux

- fiunt, etfi nobis videntur mutabiliter & contingenter fieri, revera tamen

atin & ff

dtd, ttrimttts

- Bunt neceffario & immutabiliter, fi Dei voluntatem fpectes, Voluntas

enim Dei efficax eft, qua impediri non poteft, cum fit naturalis ipfa

gemhi:[ire

potentia Dei, Deinde fapiens, utfalli non poffi, — Non autem im-

yitentit, OP

mþm&nma

pedita voluntate , opus ipfum impediri non poteft , quin fiat,loco, tem-

ore , modo , menfüra, quibus ipfe & previdet & vult. Si talis effet vo-

jf

1

untas Dei , que peraóto opere, eodemque manente , ceffaret , qualis eft

TL A

hominum voluntas, ubi edificata domo, quam volunt, ceffat velle, ut

m i

in morte definit, tum vere poffet dici , aliquid contingenter & mutabi-

"noTa

- Jiter fieri, At hic contra fit , opus definit & voluntas permanet , tan-

um Inn

tum abeft, ut ipfum opus dum fit & permanet, contingenter effe aut

jngentet : /

permanere pofht.

Contingenter autem fieri dicitur ( ne vocabulisab-

goytct um

utamur ) latina lingua, non ipfum opus contingens fteri , fed contin-

; ipfum 0pu5

gente, & mutabili voluntate fieri , qualisin deo non eft. Deinde con-

i, g

tingens opus dici non poteft , nifi quod nobis contingenter & velut

vl qodt

caíu imprudentibusque nobis fit. — Quia noftra voluntas vel manus il-

goftravolin-

7.

lud arripit , velut cafu oblamm, ut qui nihil de co aut cogitavimgs aut

hi de o &Y*

voluimus antea.

m

Optarim fané aliud melius vocabulum dari in hac difputatione,

2 d

| quam hoc ufitatum , Neceffitas: quod non reé dicitur, neque de di-

í;,minf

— vina, neq; humana voluntate. Eft enim nimis ingrata & incongrua figni-

(

" ficationis pro hoc loco, quandam velut coactionem, & omninó id, quod

"

contrarium eft voluntati,

1

ngerens intelle&ui : cum tamen non hoc velit

ii »idw

caufa ifta, qua agitur, Voluntas enim five divina five humana nulla coa-

a Vel

negato

&ione,led mera lubentia vel cupiditate, quafi veré libera, facitquod fa-

j ma

; vero

cit, five bonum five malum : fed tamen irnurabilis & infallibilis eft volun-

bis il; um

tasDei , que noftram voluntatem mutabilem gubernat , ut canit Boétius ;

; ver

lo Antes

peun

ftabilisque manens das cuncta moveri, — Et noftra voluntas, prefertim

(cqlll'

»

o

mala , feipfa.non poteft facere bonum, — Igitur quod non praftat vox,

Ia

dmodum

cere

impleat intelle&us legentis ngcemtat'e

m, intelligens jd , qqod di

F]

yei-

j x clcmeg;

[

22,

D. MART. Lurm.

velles, immutabilem voluntatem Dei , & impotentiam noftrz volunta«

tj trmptur

tis mala , ut aliqui dixerunt, neceffitate

;

um uen

cicé,

m immutgbilivtatis ,nec.hoc fa-

liberetur

tis grammaticé , nec Theolo

fe)

(o) Sudsverunt hic

Sopbhifte jam multis a&nis, & tandem victi,

tin|

coa&ti funt coücedere , Omnia quidem neceffarió fieri , necelfitate con-

^ (iceli

fequentiz .(m dicunt ) fed non neceffitate confequentis,

z

iluteunr,.

cullitm co

"nnolaito.

Tl eltut

(0) SildäVCTUDt hic fophifte &c.] ^ De weceffitate confe-

Jkts enim u

quentis €9 confequentia , quam etiam votant ab[olutam €8 conditionatam,

T adionem

efe necefn

vel ex fuppofitione, utique circa voluntatem CÓ pro[cientiam Dei difputant

ejusmodi,cujusmodi bic B.Vir illis attribuzt.'Thomas Aquinas part.Z, qu.19.

fclict, d

art. 3. banc babet conclufonem $ Cum bonitas divina fit proprium die

fatiam, ho

Nihiloming

vinz voluntatis obje&um, ad quam alia ordinantur , ut ad finem : bo-

nitatem ipfam fuam Deus abfoluté & neceffario vult; alia veró à fe,

!Jflfaria vd.

non neceffarió , fed ex fuppofitione tantüm; fuppofito enim, quod ve-

ng'ceffario,.i(

lit, non poteft non velle, Z4r£. 8. 44 primum ; Intelligenda eft neceffitas

l enim q

in rebus volitis non abfoluta , fed conditionata. Neceífe eft enim, hanc

T it ml

conditionalem veram effe,fi Deus hoc vult, neceffe eft hoc effe. Zazc

—

Am J'ens n

diflintlionem B. Vir non plané vejicit: [ed ad vem uon effe dicit, quanda

f(üentig, f

de boc difputatur , an omnia fiant nece[farió. — INec malo boc dicit- fenfn.

& quim]

Fult boc , quod mibil fiat , aut fievi poffit (ime voluntate Dei aut contra va-

t i(eme

luntatem Dei, e. g, Homo nibil mali facere poteff , nifi velit Deus mo-

tüendum F

tum fuum . generalem illi concedere , €8 quando Deus nlt motum ifium

Tecelriam

concedere , quaudoquidem volumtas bac Dei , qua cepit velle ,immutabilis

'nnía nec

ef , nec poffea uolle idem iflud potefl , meceffe fauà bominem moveri. .Et

Ia Ej qi

quia vottus non poteft per corruptionem nif malum facere , nece[fe eft , ut

£üiy Quer n

faciat malum, — Quia porró etiam Deus non poteff abnegare providentia

ras, üt, &351

gubernatioutm ,5 quia voluit movere ,uult etiam qubernare : vuvfus ne-

$d

ce[farià snon potef facere aliud malum,qnam quod divina gubernatto per-

liO üit] ac y

"mtittit.

Obfervandum enim eft , quod. B. Viv non feculetur de iis,qua

X vul l

abfoluté fieri po[fent ; fed qua veverá frunt , aut futura [unt.. Hac itaque

u mem

eum inclndant. voluntátem divinam €9 gubernationem , utique nece[fitas

EM tef

tesa Con[equentia importánt, 'Ut adeo vel per banc neceffitatem fit ve-

poc äled |

viftimum , vmnia fieri nece[farió. — E£ lené concludit B. Vir ,. Adeó ftat

Tan '[),-i

W

invida fentehtia, omuia voluntate Dei immütabili , quod illi neceffira-

ït(lu ea -ff()

tem confequentie vocant, fieri, — Qziz bae necefíitas eon[equentia adeà

Kiy (UOQ 1

&on eft contra B. Virum, ut pro illo fir. . Nam quemadmodum fupponit

t

mzl-

h

301l

Jun

morm Dei generalem atque gubernationgm : 1ta jïtpgonit etiam bo

H25

55 lt

-Dre SzRvo Anmfmo.

25

ftte vohuntts

nis corruptionem , unde omne vmalum efl.. Qua vatione boc fequitur, quod

ij tec hoc f

ä

malum uon fit uece[fayium necefitate con[equentis, quamodo in Deum ve-

"laberetur , fed. ueceffitate tautum. confequentia , quomodo Deus abfo

[vi.y

£ur,]

]

C tandem vidiy

vecellitate Cotte

Tan

N

Sic eluferunt violentiam Li&ius quzflionis, verum & feipfos potius

iluferunt, — Quám fit enim Eoc nihil, non gravabor oftendere.

Ne-

1

ceffitatem confequentize vocant; ut craffe dicanr: Si Deus aliquid vult,

3

neceffe eft ut ipfüm fiat, (ed noneft neceffe, ut idfit, quod fit. — Solus

| Deus enim neceffarió eft: omnia alia poffünt non effe, (i Deus velit.

efftete if

gunditiumdtim,

T

Ita actionem Dei neceffariam dicunt , f1 volet, fed fa&um ipfum non

; Dei du

effe neceffarium. — Quid autem iftis ludibriis verborum efficiunt ? Id

Ícilicet ,fa&a res non eft necelfaria , id eft , non habet effentiam necef-

aspurt l n

fariam , hoc eft aliud nihil dicere quàm , res fa&a non eft Deus ipfe.

: proprium dle

ad finem: 00*

Nihilominus manet illud , ut omnis res neceffario fíat , 1 a&io Dei ne-

neffaria vel confequentiz neceffítas eft , quantumlibet jam facta non fit

alia vtr0.d 16

neceffario , id eft , non fit Deus, vel non habeat effentiam neceffariam.

ním, quod Ye*

.. Si enim ego fio neceffario, parum me movet, quod effe meum , vel fie-

a efEecetus

ri fit mutabile, nihilominus ego ille contingens & mutabilis, qui non

c& enim, anc

yc efl, Ht

i r

. fum Deus neceffarius, fio. Quare illorum ludibrium , neceffitate con-

- fequentiz , fed non neceffitate confequentis omnia fieri , nihil aliud ha-

dicit, qpummi

bet, quàm hoc ; Omnia quidem neceffario fiunt , fed-fic fa&ta, non

acdio [rnt-

| funtipfemet Deus. Quid vero opus erat hoc nobis dicere, quafi me-

j at at t

tuendum fuerit, ut factas res affereremus Deum effe, vel divinani.&

ydit Den tf

neceffariam naturam habere ? Adeo ffat & permanet invicta fententia:

um m

Omnía neceffitate fieii.

Nec eft hic ulla obfcuritas aut ambiguitas,

, m

In Eíaia dicit:: Confilium meum ftabit, & voluntas mea fiet, Quis

7] t

-

enim puer non intelli

git , quid velint 'hæc* vocabula, Confilium , volun-

t t h

tas, fiet, ftabit z

g pl

Sed cur nobis Chriftianis illa fünt abítrufa; ut irreligiofum & eu-

i

"TEL/

d I,.W-

-riofum ac vanum fit ,illa tractare & noffe , cum talia gentiles po&te &

jf

Pf

Apfum vulgus, ufü communiffimo terac in ore? Quoties unus Virgilius

/

, dt 157

fatum memorat 2 Cerra flant omnia lege. — Iteny, ftat fua cuique dies.

J ia

Item,fi tefatavocant. Item, Si qua fata afpera rumpas. — Nihil ille

j sl

poéa aliud facit, quàm ucim Troja vaftata, & Romano imperio fufci-

um f*

tando , fatum plus valere, quam omnium hominum ftudia , fionificet,.

Adxü

:.ïlm

atque adeo neceffiratem & rebus & homïnibus imponere,

Denique

i

Ji ne'

Deos (üos immortales fato fübjicit , cui neccffario cedanr. & ipfe Jup-

W

u

pier & Juno. Inde finxerent Parcas illas rres , immurabiles, irapla-

[/,

MPW

!

$

&

&Vv

(*

uT

f"

77

"'*is:,b;?xlgs,.;ä.xrevqcabiics. Senfaunt illi fapientes viri,id quod re

;

x

/

—

D, M'AR'I;. Lür H,

24

fr&

confilia proceffiffe, (ed

experienria probat , nulli hominum unquàm. fua

tüctm ,

omnibus alió, quàm cogitarunt, rem cecidiffe, Si Pergama potuiffent

- impieta

dextera defendi , etiam hac defenfa fuiffent , ait Hector Virgilii. . Inde

nili (cie

vulgatiffimum verbum in omnium ore; Quod Deus vult,fiat, Item,

füte &

Si volet Deus , faciemus.

Item. Sic voluit Deus , Sic placitum fuperis,

oporter

Sic voluiftis, ait Virgilius. Ut videamus,in vulgo non minus reli&am

etiam gl(

effe (cientiam przdeftinationis & przfcientie Dei, quam ipfam notitiam

Ortpis h

divinitatis, Et ii qui fapientes voluerunt videri , (uis difputationibus eó

Et dlibi

abierunt , donec obfcurato corde , ftulti fierent, Rom. t. & negarent vel

vit domj

diffimularent ea, quz po&ctz & vulgus , atque ipforummet conícientia

o ufitatiffimis , certiffimis & veriffimis habent.

d » àti

ä

Ultra dico, non modo quàm ifta fint vera, de quo infra latius ex

- d qi

I

fcripturis dicetur, verum etiam quàm religiofum, pium & neceffariura fit

ea noffe. His enim ignoratis, neque fides , neque ullus Dei cultus con-.

utverdt

df l;ObA

fiftere poteft,Nam hoc effetvereDeum ignorare,cum qua ignorantia falus

cendom

ftare nequit,ut notum eft.Si enim dubitas,aut contemnis noffe,quod Deus

omnia, non contingenter , (p) fed neceffario & immutabiliter przíciat &

mülbusa

ä

Omnia £

velit, quomodo poteris ejus promiffionibus credere, certó fidere ac niti?

»

Pedil'i Pl

|

-

e/1nnetatio.

Dentilfim

Tif at

(þ) Sed naceífarió & immutabiliter pfæf'ciat & velit. ]

ts feg

Iterum. conjungit B. Vir pra[cientiam cum voluntate , ut denu appareat,

tlia i coj

eum intelligere eusmodi prafcientiàm , qua ad. voluntatem pertineat, vel

& iptur

cum ea faltem conjuntta fit, — Magis boc confirmatur ex eo, quod mox,

Dij dci?z

cim idem dicit,voluntatem €9 fatlum tantum nominat: nim, quia prafcien-

lli&ciay

tia ad voluntatem pertinet.. Neque folum , zgsit , certos oportet nos

Mentt.

effe , Deum neceffarió & immutabiliter velle & facturum, fed etiam glo-

CoPnofce

riariin hoc ipfo €c..— Quod autem dicit , Deum neceffarió & immuta-

ttd li

biliter prafcire & velle, &oc vule, quod vibil eorum ,qua pra[cit &6 vule,

T5 & n

impediri queat , ed nece[[arió €8 immutabiliter (uum effccium aut even-

U vamon

tum, confequatur. — Jea declarat boc ipfe B. Viv feg. pag. Chriftianorum,

Iage d

inquiens , hac una & fumma confolatio eft in omnibus adverfitatibus,

us 3 thl

.....

1

noffe , quod Deus non mentitur, fed immutabiliter omnia facit, & vo-

Vl Qie i

luntati ejus neque refifti , neque eam mutati aut impediri poffe. — SeZ

l

£$ cuya natttra Dei pugnat , Deum non pra[cire €9 gubernare, qua certó

i

VO J

futura funt : nec Deus effet,nifi ifla faceret, Pertinent namque ad Deum,

ï

tütm t

ex

€9 ad sullum alium,

thqde,

M

m Cil

Cum enim promittit , certum oportet te effe, quod íciat , pof-

Vs

It

i5

*

Dz S—ERVO,ARB'ITRIO.A

2j

ff fed J flï &

V

velit prefta

re , quod promittit.

Alioqui eum non .ve-

yotufent

racem , nec fidelem «ftimabis , quz eft incredulitas & (ümma

[i, Inde

impieras & negatio Dei altiffimi, At quo modo certus & fecurus eris,

, Itemy

nifi (cieris , illum certó & infallibiter & immutabiliter, ac neceffarió

m fupers

Ícire & velle, & fa&urum effe ,quod promittit.. Neque folüm certos

; telidam

oportet nos effe, Deum neceffarió & immurtabiliter velle & fa&urum, fed

notitiant

euam gloriari in hoc ipfo , ut Paulus Rom.3. Efto autem Deus verax,

jonibus ed

omnishomo mendax, Et iterum: Non quod exciderit verbum Dei,

oirencvel

Et alibi: Fundamentum Dei firmum ftat, habens fignaculum hoc : No-

onlcientia

vit dominus qui funt ejus, Et Tit. 1. Quam promifit Deus non men-

dax , ante tempora fecularia, Et Hebr. 1. O

portet accedentem cre-

a litius ex

dere, quod Deus fit , & in fe fperantibus remunerator fit,

effrimm i

Itaque fides Chriftiana prorfus extinguitur , promiffiones Dei &

enlrus cote

univerfum Evangelion penitus corruit, fi docemur & credimus , non

maxia lus

effe nobis (ciendam praícientiam Dei neceffariam , neceflitatemque fa-

ciendorum. Chriftianorum enim hzc una & fumma confolatio eft in o-

quodDets

pralciat &

mnibus adverfitatibus, noffe, quod Deus non mentitur , fed irmutabiliter

ere ac i?

"omnia facit, & voluntati 6jus neque refifti ,neque eam mutari aut im«

pediti poffe, — Tu nunc vide, mi Erafme, quorfüm nos tua illa abíti-

nentiffima , pacis amiciffima theologia ducat? Tu avocas & vetas nos eó

niti , ut preícientiam Dei & neceflitatem in rebus & hominibus difca-

| mus,fed coníulis talia relinquere , vitare & contemnere.

& veli.]

Qua opera

tua incon(ülta fimul nos doces , ut ignorantiam Dei,qua fua fp

onte venit

at

grtintdt, o

& agnata quoque eft, quzramus, fidem contemnamus ,

promiffiones

Dei deferamus , omnia folatia fpiritfS, & cértitudines conícientiz ni-

uud. ff

hili faciamus,qualia vix Epicurus ipfe przefcriberet, Deinde hoc non con-

sapulotte

E

oportet 08

-tentus , irreligiofum , curiofum, vanumque vocas, qui talibus ftuduerit

] cegnofcendis : religiofum vero , pium ac fobrium , qui contemferit.

detamg

& m

Quid his verbis igitur aliud ftruis, quàm Chriftianos effe curiofos, va-

j

nfatt

z/t//l,

-nos & irreligiofos? Chriftianifmum effe rem prorfus nullius momen-

t, vanam & ftultam ac plané impiam.

Ita fit iterum , ut dum hos

p i ts

maxime deterrere vis à temeritate, more ftultorum-in contrarium ra-

cifiamorom

äveyflmlibqs,

ptus, nihil doceas, nifi fummas temeritates,, impietates , perditiones.

Sentis ne in hac parte libellum tuum effe adeo im

.

pium, bïafphexpum,

^ ac facrilegum , ut nullum habeat ufpiam fimilem?

[PQ 6

Yes

ent t

- INon de animo tuo dico , ut fuþra dixi. Neque enim fic petdi-

tum te.exiftimo, quod hzc velis docere , aut fieri ex animo, Sed ut

"7 Juith,

oftenderem tibi, quanta portenta cogatur imprudenter effutire ,

qui

malam caufam fufceperit agendam, : Deinde quid fit in divin

asres &

f

litezas impingere, dum aliorum obíequio , perfonam fumimus , & invi-

i

u s

ta

D. Manr. Lurnz.

26

ftis milce

ta confcientia alienz fcenz fervimus. — Non eft ludus neque jocus, fa-

ctas literas & pietatem docere : facillime enimr hic. contingit lapfus

quod opi

—

ille, de quo Jacobus dicit: Qui offendit in uno, fitomnium reus, Ita

jm

pam in-at

fit enim , ut cüm modicum videmur velle nugari, nec fatis reveren-

ter facras literas habemus , mox impietatibus involvamur , blafphemiis-

guis Sopl

que immergamut, ficut hictibi contingit, Erafme. . Dominus ignofcat

effet, put

DI

tibi, & mifereatur tui. Quod vero Sophiftz in his rebus tot quaftio-

ualia

num examina pepererünt, &c multa alia inutilia miícuerunt , -

misfedd

í

umus

a la a

noruma

multa recenfes , fcimus & confitemur tecum, acriusque infe&tati

& magis,quàmtu, Sed tu imprudenter & temere facis, qui purita-

vur,fedn

tem facrarum rerum mifces, confundis & affimilas cum prophanis &

digue cdr

ftultis quzftionibus impiorum. — Confpurcarunt illi aurum , & muta-

tà Dd q

verunt colorem bonum. ut Hieremias ait , (ed non fimul aurum cum

dorem

ftercore comparandum, & abjiciendum eft, ut tu facis. Vindicandum

Quorfm

autem ab illis, & fecernenda pura fcriptura ab illorum fecibus & for-

lam ]iberi

dibus: id quod mei femper fuit ftudii , ut alio loco haberentur divi-

guod füy

nz literz ,alio illorum nuge. — Nec nos movere debet, quod nihil iftis

Jple te nor

quz'ftionibus profectum fit, nifi quod magno concordiz difpendio mi-

itium r

nus amamus , dum plus fatis volumus f:

apere. Nobis non eít qua'ftio,

itgtean

quid Sophiftz quaftionarii profecerint, fed quomodo nos boni & Chri-

a

vetofjs c

ftiani fiamus: nec debes do&rine Chriftianz imputare , quod impii

Nec-

male agunt. Ea enim nihil funt ad prqpoïïtum , & poteras alio loco

J mulü

dicere & papyro parcere.

.

enlm hum

Tertio capite pergis, nos mo

deftos & quietos illos Epicuros red-

ClOnatore,

dere, alio genere confilii , nec (ahioris , quam funt predi&ta duo. Vi-

E

*

àut (fdio

delicet, quod quedam ejus generis funt , ut etiamfi vera effent & fciri

AC Düpann

offent, non tamen expediret ea proftituere promifcuis auribus Et

Cutn a(fe

j

ic iterum confundis & mifces omnia, more tuo, ut prophanis eques

Tlatores [m

facra , nullo prorfus difcrimine; Iterum lapfusin fcripturz & Dei con-

: 0. m

temptum & injuriam. Dixi fuperius, Ea quz facris literis aut traduntur

W0 omne.

aut probantur , effe non modo aperta, fed & falutaria , ideó tuto invul-

X tit?xAt l

gati , diíci & fciri poffe , (mó debere, ut falfum fit, quod dicis , non ef-

C0 Et qu

fe proftituenda promifcuis auribus ,fi de iis, qua in fcriptura funt , di-

WO dg. ln

cis. Nam de aliis fi dixeris , nihil ad nos; nec in loco dixeris, fed ver-

[2

QUm

bís chartas & tempora perdis. Deinde nofti , mihi cum Sophiftis nul«

'J!n;an-m

lain re convenire, ut merito mihi parceres, nec eorum abufus mihi

Contra'me enim in bbro ifto tibi dicendum erat.

'Scio

"n ha

objiceres.

m()[[tï :

quid peccent Sophiftz , nec te magiftro opus habeo, & fatis funt àme

ln

moxfe,

T

.i-

lo

reprehenfi, Hoc femel di&um velim ac repetitum , quoties me Soph

l

$

tür

Wi

lN'Cmo j

Drz Sszavo AxstrTR:0,

27

& jocus;fte

ftis mifces, & caufam meam illorum iníania

gravas: inique enim fa,cis",

ngit lpías

quod optime notti,

mreus, Ia

y

jam videamus rati

ones confilii tui ; Deum cfE fecundum natu-

]s feverete

ram in antro fcarabei vel etiam cloaca (quod tu vereris dicere , & ar-

lafphemis-

£uis Sophiftas ita garrire) non minus quàm in cocdlo , etiamíi verum

" ignofcat

eífet , putas tamen irrationabiliter difputari apud multitudinem. — Pri-

9t qualtio-

mum , garrianr qui garriunt: nos non de fa&o hominum hic difputa-

It "

talia

mus,fed de jure & lege; non ut vivamus, fed ut vivere debeamus, Quis

Gbati (umus

?

noftrum ubique re&e vivit & agit? At ideo jus & do&rina non damna-

qu[ purira-

tur, fed nos potius damnar. — Sed tu ifta peregrina longe petis , & un-

rophanis &

dique córradis multa , quod te male habet unus ille locus , de praícien-

, & utee

tia Dei, quem cum nulla ratione potes vincere, multiloquio inani le-

um C

&orem interim fatigare conaris.

o

Sed eant illa;' ad rem redeamus,

e

;

indicandum

Quorfümi

[o]

itur hoc tendit, ut quzdam non vulganda cenfeas? An cau-

dbus & lor-

fam liberi arbitrii inter ea numeras ?. Tum redibit contra te totum ,

rentur divie

quod fupra dixi de neceffitate difcendi liberi arbitrii.

Deinde cur tu

odaihilifts

ipfe te non fequeris, & omittis diatriben tuam 25i bene facis liberum ar-

j(pendio m

bitrium tractando, cur vituperas ? fi malum eft , cur facis? Si vero non

inter ea numeras,, jterum cauíz ftatum interim fu

d quefto,

gis, & non inloco

oni & Chfij

verbofus orator aliena tractas,

uoà jmpil

Necstamen re&te hoc exemplum tractas, & inutiliter difputari co-

ram multitudine damnas illud , Deum effe in antro. vel cloaca.

Nimis

s Jio I

enim humana cogitas de Deo. Fateor quidem ; effe quosdam leves con-

:pjcutos ICQ'

cionatores , qui nulla religione aut pietate, fed vel cupiditate gloriz ,

aut ftudio novitatis alicujus, aut impatientia filentii levitfime garriunt

j o "F

Em fciri

ac nugantur, |Atii non placent neque Deo neque hominibus, etiamfi

annbis

Deum afferant effe in celo coelorum. Verum ubi graves & pii concio-

Jhanis gqu

natores lint, qui modeftis , puris & (anis verbis docentj ill fine pericu-

& Dacte

lo,imó magso fructu talecoram multitudine dicunt.

Nonne oportet

g radin

nos omnes docere , rilium Dei fuiffe in utero virginis , & natum ex ven-

tte?. Ac quantum diftat venter humanus ab alio quovis immundo lo-

Y M[o m*!u

icis ,n01€

co?-Et quis non fcede ac turpiter poffet illum definire? At illos me-

m-g llll[ U

rito damnamus , cum abundent verba pura, quibus eam neceffitatem

(ed v*

etiam:cum decore & gratia dicimus.

ltem Chrifti ipfius corpus fuit

e[l6

li

(us il

humanum, ficut noftrum, | Quo quid fedius? Num ideo non dicemus

0

us qhi

Deum habitaffe corporaliter in eo, quod, Paulus dixit ? Quid feedius

&

morte? Quid horribilius inferno ? At propheta Deum eíle fecum in

j eraï.

fintà

morte, & in inferno fibi adeífe gloriatur.

AC1S.

Igitur pius animus non exhorret audire Deum effe in morte , vel-

Phl'

j t $

fü

in inferao, quorum utrunque horribilius ac faedius eft antro vel cloa-

Ix 2

€2,

D. Manr, Lursg,

:j

28

|

dico coe

ca, Imà cum Scriptüra teftetur,

Deum effe ubique, & replere omnía,

non folum dicit eum.effe in locis i

lis, verum neceffario difcet & no-

paus

H

fcet , eum ibi effe, nifi forte fi qua per tyrannum captu

sin carcerem aut

nonmihi licebit

vider:

in-cloacam projicerer ,

quod mulus fanctis contigit ,

Deum ibi invocate , ve

L credere mihi adeffe , donec venero in templum

Jantt )

aliquod ornatut

m. Siita nugandum de D

eo nós docueris , & locis ef-

t l(

Vetum a

fentiz ejus offen

deris ; nec in coelo eum nobis refidere tandem permit-

li celorum eum capiunt, neque digni funt, — Ve-

modo. (

tes, neque enim coe

rum , ut dixi, more tuo fic odiofe pungis,

ut caufam noftram graves & «

quatis

fü

exofam reddas , quod videres eam tibi in

perabilem & invi&am. Al-

ffe offendiculo, fi doceatur :

terum exemplum , tres effe Deos, fateor e

nec eft verum , nec fcriptura docet , fed Sophifte fic loquuntur, & ne-

[

Q

vam diale&icam finxerunt. Verum hac quid ad nos?

ione , mirum eft, qua

m felici-

AW phyr,

Reliquum de confeffione & fatisfa&

prudehtia cauferis : & ubique,;ficut foles,fi

u

per ariftas graderis;ne videare -

Miqw

tificum tyrannidem offendere:

n Ej

nec noltra fimpliciter damnare , nec pon

id quod tibi minime tutum eft. Itaque fepofitis interim Deo & con-

Bienay,

fcientia ( Quid enim ad Erafmum, quid ill

e in his rebus velit, & quid

E|

à 3n

huic expediat?) in

larvam externam ruis & vulgus accufas , quod pre-

dicatione liberz confe

ffionis & fatisfa&ionis pro fua malitia abutitur .

ptticulo

in libertatem carnis, Necelfitate vero

onfitendi,ut dicis, utcuique cohi-

dipendi

ft cheologiam decere ? Ani-

lüs adeo

betur, O praclara & egregia ratio, Hoccine e

mortificare,quzl

igate non funt à

i necdf

mas ligare legibus & (utEzechiel dícit)

Deo:Scilicet hacratione nobis fufcitas u

niverfam tyrannidem pontificia-

quilliate

llis quoque cohibe-

Cotícient

rum legum, tanquàm utilem &

falutarem, quia & i

quemadmodum meretur hic locus,Rem -

j; QUäln

tur vulgi malitia.Sed nolo invehi

brevirer dicam.Bonus theologus

fic docet : Vulgus co&rcendum eft exter-

Ti5, oro;

H

Qtdlm

navi

Fo)

cladii, ubi male egerit, ficut Paulus docet Rom.15. Non autem con-

Ícientiz eorum

falfis legibus irretiende fünt, ut peccatis divexentur,

qll()qug y

ubi peccata non e

(fe Deus voluit. Solius enim Dei precepto conícien-

beats Vet

V n0n c

tiz ligantur , ut me

dia illa tyrannis pontificum , quz falfo terret & oc-

cidit animas intus, &

foris £ruftra fatigat corpus, € medio prorfus tol-

fmuqüibl

latur.

Quia etfi foris cogit a

d confeffionem aliaque onera , camen

N«

per hec animus non cohibetur ,

fed magis exafperatur ad odium Dei

Dhütfan

& hominum, & fruftra in externis excarnificat c

orpus , facitque me-

Don NI&

liud non fint, quàm

ros hypocritas , ita ut legum ejusmodi tyranni a

Ris, q

s & latrones animarum.

Et hos tu bonus

lupi rapaces , fure

author es

COnltsri

animarum conful ,

nobis commendas rurfus, hoc eft ,

Deum blat-

crudeliffimorum animicidarum ,

ut mundum hypoctitis ,

Caufam t

ut foris in mo-

Phcmgntibus & contemnentibus in cog'de repleant »

dico

Qod if

Dz Sznvo ÁAnBrITRItO,

29

Af& Oftiiày

dico co&iceanttit , quafr alius modus co&rcendi non fit, qui nullos hy-

(cet & n«

pocrytas facit, & fine conícientiarum perditione fit , ut dixi.

Itcerem 4ut

Hic allegas fimilitudines , quibus vis abundare , & aptiffime uti

hi licebit

videri: Effe fcilicet morbos, qui minore malo tolerentür , quam tol-

i templum.

lantur , ut lepra &c,

Item addis exemplüm Pauli , qui difcreverit in-

& lod

ter ea quz licent; & qux expediunt. |Licet (inquis) verum dicere ,

em permit-

verum non expedit apud quosvis, nec quolibet tempore , nec quovis

f V&

modo. (q.) Quam copiofus orator , nihil tamen intelligens quid lo-

) graves&

quaris.

-

idam. AL-

! doceatür ;

An)zomtio.

x & n*

(q). Quam copiofus orator &c. ]

uà ab his vevbis fequun-

uim feid

zur plura C prolixa , digna [uut, qua diligentits expendantur ab üis, qui

snevideat

bodieque pacem : irreligio[am ob pacem temporalem obtinendam moliuntur

22 Ecclefía , €$ Erafmum animi

a

; offendtre!

E

Jeo & C0*

pofteram, C Lutbero neoflro meritó exofam !]

dffeckiu 8 fhudio imirgnmr. Ó pacem ?r.gf

x

C]if; & qlll

, quodpre"

- 4In fumma, fic agis canfam Banc , quafi res tibi mecum effet de

periculo pecuniz reparabilis , aut alterius cujuspiam rei leviffima , cujus

jia apuntt

üique cone

difpendio tanquam longe vilioris,quàm fit externa illa pax,non debeat ul-

gcret t

lus adeo moveri, quin cedat, faciat , pariatur pro loco; ne fic tumultua-

ri neceffe fit mundum. « Plane igitur fignificas , pacem illam & tran-

g nonluna

; ponrifot"

quillitatem carnis tibi longe preíftantiorem videri, quàm fidem , quàm

guc hbt

conícientiam , quàm falutem, quàm verbum Dei, quàm gloriam Chri-

fti, quàm Deum ipfum.

Ideo dico tibi, atque hoc fenfibus imis repo-

( lOCUSsRCm

jm ial

nas,oro: mihi rem feriam & neceífariam eternamque in hac caufa pe-

ti;talem ac tantam , ut eam affertam & defenfam oporteat per mortem

a ?

"1

quoque, etiamfi totus mundus non folum confli&ari & tumultuari de-

dly:mlm(a

[j cot. a

beat, verum etiam in unum:chaos ruere & in nihilum redigi. Hacfi

tu non capis , vel non afficeris, tuam rem a

tetet &o

i

ge & fine illos capere & af-

fici, quibus Deus dedit.

J

yarios

j

Neque enim ego , Dei gratia; tai

1 flultus & infanus fam , qui ob

4(à s

pecuniam , quam nec habeo nec cupio , aut ob gloriam, quam fi vellem,.

odit

p Dd

me

non poffem in mundo fic mihi offenfo, obtinere , aut ob vitam cor-

aa[que f

qua

poris, qua nullo momento mihi certa effe poteft, tanto animo , tanta

n ülïri

conftantia , quam tu pervicaciam vocas, per tot pericula vitz, per tot

ponus

odia, per tot infidias, brevitet, per furias hominum & dmonum, hanc

t au[hül

l-

feurt D

caufam tam diu agere & füftinere vellem; — An tibi foli putas effe cor,

quod iftis cumultubus commoverur?: nec nos faxei fümus, aut ex Mar-

foris o

3D3

pefüis

)

350

5

D.'MAR/T. f;urH.

multis l

pefüs cautibus nati, — Sed quando aliter fieri poteft , preeligimus tem-

Deinde

orali tumultu collidi hilares in gratia Dei, ob verbum Dei, invi&o &

fed ride

incorruptibili animo afferendum , quam aterno tumültu füb íra Dei,

cruciatu intolerabili conteri,

Chriftus faxit, ut animus tuus talis non

Qs con

fit , ficut opto & fpero, certe verba tua fic (onant, quaíi cum Epicuro

Dé quet

non di

fabulas effe putes verbum Dei & füturam vitam , dum magifterio tuo

nobis author effe vis , ut gratia pontificum & principum vel pacis hu-

Vetbi,

if mon

jusgcerri(ïïmxlln verbum Dei pro loco intermittamus , & cedamus, quo

intermiffo Deum , fidem , falutem & omnia Chrifliana intermittimus.

H

quanto rectius Chriftus nos monet , ut potius totura mundum contee

minote 1

t

2

tolerabi

mnamus?

ditiones,

Tu dicis vero talia, quod n

on legis, vel non 6bfetva$,ha,nc effe for-

tunam conftantiffimam verbi, Dei , ut ob ipfum mundus tumultuetur:

bumDei

idque palàm afferit Chriftus. — Non veni, inquit , pacem mittere, fed

lo,otm

bus nez

oladium. Ert in Luca: Ignem veni mittere in terram, . Et Paulus 1, Co-

rinth.6. In feditionibus &c. — Et Ptopheta Píal. z, idem copiofe tefta-

füblto,

tur , afferens tumultuari

o

gentes , fremere populos, infurgere reges, con-

Veto p

innümer

fpirare principes advertus Dominum & adveríus Chriftum ejus; quafi

dicat , multitudo, altitudo, opes, potentia, fapientia , juftitia , & qui-

a? li

quid eft füblime in mundo, fefe opponit verbo Dei, . Vide in Adis

potits eí

nb

Apoftolorum , quid accidat in mundo ob unius Pauli (ut alios Apofto-

los taceam ) verbum? quàm unus ille & gentes &-]udæos commovet,.

Iüm läng

feu ut ibidem ipfimet hoftes dicunt, rotum orbem conturbat. Sub Elia

Tous x

turbatur régnum Ifratl , ut Rex Ahab queritur. Quantus tumultus fuit

Ils [f

fub aliis prophetis? dum omnes occiduntur vel lapidantur, dum Ifrael

aptlios ;

ducitur captivus in Affyrios; item dum Juda in Babylonem, — Haccine

O eni

tr fed c

pax fuit2 mandus & Deus ejus verbum Dei veri ferre non poteft, nec

vul. .. Deus verus tacere, nec vult, nec poteft, Quid jam illis duobus

ts f g

Ed

diis bellantibus , nifi tümultus fieret in tuto mundo?

Tetuis

hil eft , quam velle ver-

Hos igitur tumultus velle fedare , aliud mi

Wajores j

bum Dei tollere & prohibere. Sermo enim Dei venit mutatucus & in-

te (j

novaturu$ orbem , quoties venit.

At etiam genriles fcriptores teftan-

lt

tur mutationesrerum fine motu & tumultu, imó fine fanguine fieri non

nefä& eüe

offe, . Chriftianorum jam eft, hzc.prafenti animo expectare & ferre,

R (

P

ficut Chriftus dicit; cum audieritis przlia, & rumores praliorum, no-

nios';hus

lite terreri, oportet primum hac fieri ,fed nondum (tarim finis. Ec ego;

Quod 3

nifi iftos tumultus viderem , verbum Dei in mundo non eífe dicerem.

ltere ye

Nunc cum videam, gaudeo ex animo; & conremno, certiffimus quod

Pa . 4

uruim fit ;nam hoc invafit po-

Papa regnum cum fuis adhzrentibus ruit

[ Cum,(,

üiflimum fermo Dei ; qui nunc currir. — Video (a-nötg.,*;mi* Eiión

g in

:OUm DCl

m ulf

E

Dr Srnvo ARBITRIO,

31

Jimus tete

mulris libris queri de iftis tumultibus , de amiffa pace & concordia.

,invido &

Deinde multa conaris , ut medearis, bono ( ut equidem credo ) animo,

b ira Dii,

fed ridet medicas tuas ifta podagra manus.

Hic enim vere, quod di-

Is talisnon

cis, contra fluvium navigas , imó ftipula incendium reftinguis, Defi-

m Epicuro

ne queri , define mederi , tumultus ille divinitus & ortus eft & geritur,

ilerio.tuo

non defiturus , donec ut lutum platearum . reddat omnes adverfarios

verbi, Quanquam dolendum eft , ut ópus fit, te tantum Theologum

| pacis lu

lamus, quo

ifta mone , quafi difcipulum , qui aliorum magifter effe debueras.

Trmittinus,

Hüc igitur tua pertinet gnome fatis pulchra, morbos quosdam

u contee

minore malo trolerari , quam tolli, qua tu non uteris appofité.. Morbos

tolerabiles minore malo, dicito, tumultus iftos, motus , turbationes, fe-

ncefefor- 1

ditiones, fe&as, difcordias, bella, & (i qua talia funt , quibus propter ver-

multuetut:

bumDei totus concutitur & colliditur orbis. Hxc, inquam, minore ma-

alttere, &

lo, cum fint temporalia, tolerantur, quàm veteres & mali mores , qui-

aulas Coe

bus neceffe e(t omnes animas perire , nifi verbo Dei mutarentur : quo

fublato, eterna bona , Deus , Chriftus , Spiritus tollerentur.

Quanto

yiofecete

vero przftat , mundum amittére, quam Deum creatorem mundi, qui

Tepe$ t

innumerabiles mundos creare denuo poteft? & infinitis mundis melior

qus qu

elt: Quz enim comparatio temporalium ad eterna? Hac igitur lepra

i, &que

de in Adis

potius eft ferenda temporalium malorum, quàm ut trucidatis omnibus

joApolto

3nimabus zternaliterque damnatis , mundus ab his tumultibus, illa-

xum fanguine & perditione , pacaretur & curaretur, cum una anima

wmmm'ä(, 3

totius mundi precio redimi nequeat. Bellas habes & egregias fimilitu-

AC SUb Eh&

yulus ol

dines & gnomas, fed cum in rebus facris agis , pueriliter,imó perversé

applicas ; humi enim reptas , & nihil fupra humanum captum cogitas,

. dum Mfrs

Hæccinc

Non enim puerilia, neque civilia vel humana funt, qux Deus opera-

tur,fed divina, que captum humanum excedunt. — Velut hos tumul-

; Otflh n

tus & fe&as non vides divino confilio & opere per mundum graffari,

il oD5

& metuis ,ne celum ruat. Ego vero, Deo gratia , bené video, quia alios

majores in futuro feculo video, quorum comparatione , ifti velut tenuis

;mkvellfveï"

aurz fibilus effe videntur, aut lenis aque (ufurrus.

quascit

At dogma de confe

ffionis & fatisfa&tionis libertate, vel hegas vel

j '().'CSW Afl*

nefcis effe verbüm Dei,

Hzcalia quaftio eft.. Nos tamen fcimus &

:mflï.äfi'no 1

certi fumus , effe verbum Dei , quo libertas Chriftiana afferitur , ne tra-

Zf*.ïe &RHCQ

ditionibus humanis & legibus finamus nos illaqueari in fervitutem,

7

;orm, *

Quod alias abunde docuimus , & fi voles experiri, parati fumus & tibi

fnis. fipo

dicere vel conferere manus. — Extant noftri libelli fuper his rebus non

/fe dice

pauci ^Ar fimul in charitate juxta tolerandz & fervanda leges Pon-

fimus U0

tificum , fi fic forté fine tumultu conftare poffit & eterna falus per ver-

X 'lmh*ïm PO'

]. bum Dei & pax mundi Dixi fupia , fieri id non poffe, Pri

nceps

d!

inune

m

-

3*

D. Manr, Luraz.,

mundi-Papam & Pontifices fuos non finit eorum'leges liberà fer-

fonis , terp

Hoc Deus

vari , fed. conícientias captare & ligare in animo habet;

mam ia orl

verus ferre non poteft. , Ita implacabili diícordia verbum Dei

ait Paylus :

D

.

& traditiones hominum pugnant

non aliter atque Deus ipfe

bum, quo

& Satan fibi invicem adverfantur, & alter alterius opera diffolvit, &

dicat Chri

dogmata fübruit , tanquam fi duo 'reges alter alterius regnum popule-

quonon f

tut.

Qui non eft mecum , ait Chriflus, contra me e(t, Quod vero me-

D0n at ap

tus fit, multos, qui ad flagitia proni funt, abufuros ea libertate: hoc

Aj

referetur ad tumultus illps , tanquam pars leprz iftius temporalis tole-

prcfenbis ,

randg & mali ferendi, — Nec tanti habendi (unt , ut propter ipforum

(ut Daulus

abufum .cohibendum verbum Dei collatur , (i non omnes fervari pof-

Tüm, quam

funt, aliqui tamen fervantur , propter quos verbum Dei venit : hi amant

[ili lonpif

eó ferventius & confentiunt. fan&ius,

Quid enim malorum & antea

Tan !

non fecerunt impii homines, cum nullum verbum effet ? imó quid bo-

dos dicend

ni fecerunt? an non femper mundus bello , fraude, violentia , difcordia

pore fnem

& omnibus fceleribus inundavit? ita u& Micheas optimum inter eos

Venm at

fpinz comparet, quid putas reliquos vocaret? Nunc vero venienti Ev-

angelio imputari incipit , quod mundus malus fit, cum verius Evange-

fes? qui n

|1

Q nonis,

lio bono eluceícat, quam malus fuerit , dum fine Evangelio in tenebris

hi tibi n

fuis ageret.

Sic illiterati literis tribuuat, quod illis lorentibus eorum

infcitia innotefícit.

Hac eft gratia, quam rependimus verbo vita & fa-

Pip itdi:

Cpes, t

lutis. Quantum veró putamus fuiffe tíimorem apud Tudzos, cum Evange-

C

lium abfolveretomnes álege Moyfi? quid htc libertas tanta non videba-

jetes fn

|

is inürilib

tur permiffura malis hominibus? At propterea non eft omiffum Evan-

eti homin

o

geliutn , fed im

pii relidi, piis vero dictum, ne ;n occafionem carnis con-

cederent libertatem.

Vit, uripfc

Nec ifta pars confilii vel remedii tui valet,, ubi dicis : licet verum

lt eitm :

dicere , (ed non expedit apud quoslibet , nec quovis tempore, nec quo-

Yero f ,

vis.modo, . Et fatis inepté Paulum adducis, ubi dicit: omnia mihili-

Q00, nullo

cent, fed non omnia expediunt, Non enim Paulus de do&rina aut do-

Omni lod

cenda vetitate ibi loquitur, ficut tu ejus verba confundis & trahis quo-

ita fitnt.

bris f

liber,quin veritatem ille vult ubique , quovis tempore, quovis modo

dici, ita ut etiam gaudeat Chriftum prædicari per occafionem & invi-

10. Yi ü&

N

diam , palàmque te&etu;'ipfo verbo, quovis modo Chriftus pradice-

D Qty

tur,fefe gaudere, | Paulus loquitur de fa&to & ufu doctrinz , nempe de

Ottv pro

libertatis Chriftianz jactatoribus , qui fua quzrentes (candali rationem

fon'y.

& offenfionis infirmorum nullam habebant,

Veritas & do&rina fem-

Ad;

per, palàm, conftanter przdicanda, nunquam obliquanda ; celandave

qud ej

eft :-nullum eft enim in ea fcandalum, Eft enim virga re&tirudinis;, Et

ïfetur EUT

$,per- d

audlt llben

þquis vtibi fccit poteftatem, aut jus dedit , doctzinz Chriftianz loci

fonis,

eum Gf

H

k

]

Dz Sm?o AnRB1ITErO,

[lberé fet«

:

Hoc Daus

foiuis»;cemporibus $

aufis alligandz , cum Chriftus eam velit li'bxerri

ietbum D&

[

mam . in orbe vulgari & regnare? non eft enim verbum Dei alligatum,

ait Paulus : & Erafmus verbum alligabit? nec dedit nobis Deus ver-

Deis. ipfe

bum , quod locorum , perfonarum , temporum dele&um habeat, cum

diffovit, &

um populee

dicat Chriftus: ite in univerfum mundum, non ait; ite aliquo , & ali-

quo non, ficut Erafmus, Item, predicate Evangelium omni creaturz,

0d verome-

ertate: hoc

non ait,apud aliquos, apud aliquos non. . Summa, tu nobis sgeroa-

AatLíag , romowael fs i. qporonar] lo , naspooan] lz i verbo Dei. miniftrando

porali tole

praícribis ,^ cum una hzc fit magna pars glori£ verbi, quod nulla eft

xer iplortm

( ut Paulus ait) egzomcnnla , & Deus períonas

h refpicit. Vides ite-

a pol-

rum, quam temer? irruas in verbum Dei,

yt: hramaat

quafi tüas f:ogitariones & con-

filia longiffime illi preferas.

um & aitea

Jam fi àte peramus, ut difcernas nobis tempora , perfonas & mo-

im) quidbo-

dos dicendi veri, quando definies? ante (uum claufo componet tem-

ja, difcordia

pore finem mundus , quam tu unam regulam certam ftatueris, Ubi in-

m inrere$

terim manet docendi officium? ubianimz docendz? & quomodo pof-

vetien Ev

fes ? qui nec perfonarum, nec temporum , nec modorum rationem ul-

xius Evange

lam noris. . Ac fi maxime noris, hominum corda ramen non nofti,, ni

7

o jn tenet

is fit tibi modus, hoc tempus , hec perfona ,.ut fic doceamus verum, ne

atibus eorürm

Papa indignetur , ne Cefar irafcatur, ne- moveantur Pontifices & Prin-

bovite i

cipes, tum ne tumultus & motus fiant in orbe,ne multioffendantur &

cum bv ge"

ejeres fiant.' 'Hoc quale fit confilium, fupra vidifti : fed libuit ita ver-

, on videba

b

is inutilibus rhetoricari , ne nihil diceres. Quanto igitur fatius nos mi-

iffum Eyat

feri homines, Deo hanc tribueremus gloriam, qui omnium corda no-

m carmis o

vit, ut ipfe dicendi veri modum , períonas & tempora prafcriberet ?

Ipfe enim novit, quid, quando, quomodo cuique dicendum fit,. Nunc

; icecvetum

vero fic prafcripfit, ut Evangelium fuum omnibus neceffarium , nullo

ye, nec quo

loco, nullo tempore prafcriberetur , fed apud omnes, omni tempore,

ynis m -

—

omniloco predicaretur, " Et füpra probavi ea, quz in ícripturis pro-

cerina ll 0*

dita fünt , talia effe, que omRibus expofita & invulganda neceffarió, &

gcudfis quo-

falubria funt , (icut & in tua Paraclefi , meliore tunc, quam nunc, coni-

ao moa'O

lio ipfe ftatuifti.

Hi qui animas redemptas nolunt, ficut Papa cum

g m

fuis , illorum efto, verbum Dei alligare, & homines vita & regno coe-

lls pratice

lorum prohibere , ne ipfi intrent , nec alios intrare finant, quorum fu-

g Iepe e

rori tu , Erafme , hoc confilio tuo perniciosé infervis.

dul arionem

Eadem prudentia eft, qua deinde confulis, non debere profiteri,

dotrinz t

(

dave

fi quid perperam in cogciliis effet definitum, ne anfa contemnendi pra-

j,,cttn

beretur authoritatem patrum.

kt

Hoc fcilicet Papa voluit à te dici, &

*äirudmïï"

ii

audit libentius quam. Evangelium, ingratiffimus, fi te Cardinali pileo

g lod *

——

cum cenfibus non—turfus honorar

it.. Sed interim,:

ient

i()2'119).

E

Erafgxc, quid fac

anl«

$

D. Manr. Lutzu.

bus verbis,k

apimz , iniquo illo ftatuto 1

igate &c occifz? nihil hoc ad te? verum tu

caraj)ilot

erpetuo fentis vel

fingis te fentire, humana ftatuta poffe citra pericu-

j

u

m juxta purum ver

bum Dei fervari. . Quod fi poffent, facilé pedibus

quoscge

jutilius di

in tuam hanc fententi

am irem. Si itaque ignoras , iterum dico, hu-

p'hem'xatp ;

mana ftatuta non poffunt fervari cum verbo Dei, quia illa ligant con-

ii

fcientias , hoc folvit eas , pugnantque fibi mutuo ficut aqua & ignis, ni-

' ,Q & j

A

fi liberé, id eft , ut non ligantia ferventur ; id quod Papa non vult, nec

itum & finitum regnum fuum volet , quod con-

que 200 3

poteft velle, nifi perd

ftat nonnifi laquei

'vinculis confcientiarum , quas Evangelium libe-

Tcrifumi

ras aíferit.

tum authoritas fusque deque facienda eft, & fta-

X mox inu

Igitur

VE fracverba]

tuta perperam lata , qualia funt

omnia prztér verbum Dei definita, di-

tum?.Cun

rumpenda & projicienda funt.

Chriftus enim patrum authoritate po-

j

tior eft.

Summa, fi de verbo

Dei fic fentis, impi fentis , fi de aliis, ni-

cadere omt

hil ad nos verbofa difputatio confilii tui, ^ Nos de verbo Dei difputa-

qui debere

* E pridentem

mus.-

fæfationis, ferio nos deterrens ab ifto genere do-

E verba licenr

Ultima parte p

"te, lecundi

&rinz , arbitraris pené vi&toriam t

ibi partam.. Quid (inquis) inudlius,

|

o? Quicquid fit à nobis, non li-

A& lic rod

quam hoc paradoxon evulgari mund

bero arbitrio , fe mera neceffitate fier

i? &illud Auguftini , Deum ope-

diorum jud

ein nobis , & fua

rari bona & mala in nobis , fua bona opera remunerar

]. tibisapere

Dives hic es in reddenda vel potius expo-

Tull n x

mála opera punire in nobis:

ftulandá ratione.

Quantam (

inquis) feneftram vulgo hzc vox prodi-

ts ne i

u

is malus corriget vitam fuam * — | gadidf

ta mortalibus aperiret ad impietatem ?

quis credet fe amari à Deo?

quis pugnat it cum

b

carnefua? Miror,quod | pj ;

n etiam caufz memineris , & di-

in tanta vehementia & contentióne no

t t ad r

xeris: ubi tum manebit liberum arbitrium ? mi Erafme, iterum & ego

Yitz? fecren

dico , fi hzc paradoxa ducis hom

inum effe inventa , quid contendis.?

wPUS Tepa

»edie , qui vehe-

totis oftene

quid «ftuas? contra quem dicis? an eft ullus inorbe!

mentius hominum dogmata fit infe&atus, quam Lutherus? igitur nihil

ln lier vi

ad nos ifta monitio, Si autem Dei verba effe credis ea paradoxa, ubi

Vrs? Qu

dico jam , modeftia illa Erafmi, fed.

RI OCcu]r

eít frons tua? ubi pudor? ubi, non

timor & reverentia Deo vero debita? qui dicis

,nihil inutilius dici pof-

fl v ii

fua difcet ,. quid:

fe hoc verbo Dei?. fcilicet, Creator tuus à te creatura

: atis t

utile & inutile fit

redicatu , ac ftultusille vel imprudens Deus. hadte-

EX Da

nus nefcierit, qui

j

doceri opotteat,, donec tu magifter ejus modum il«

s i

,quafi ipfe ignoraftet , nift tu do-

lomi

li prefcriberes fapiendi & mandandi

lfj x

cuiffes, fequi ad hoc paradoxon , que tu i

nfers. Siigitur Deus talia vo-

m. 318 gj]

luit palam dici

& invulgari , nec fpe&ari , quid (equeretur , tu quis.es,

L pi

p

u vetes? Paul

fhim 4n

u

us Apoftolus in Epiftola ad Kom, non in angulum , fed

in publicum coram toto mundo , liberrimo ore, eadem , etiam duriori-

Viorm

)i4

"

us

/

*

Dz Ssp,?o ÁRBITRIO.

E

((2 vetum tu

bus verbis,þalam differit, dicens:; quos vult,indurat. Quid durius ( fed

citra peticte

carni) illo Chrifti vetbo : multi vocati, pauci ele&ti ? & iterüm : Ego fcio,

acll pedibus

quos elegerim. Scilicet hec omnia talia funt , te authore , ut nihil poffic

m dico, lu-

inutilius dici ,

uod videlicet hinc ad defperationem & odium & blat-

a lipint con-

phemiam prolabantur homines impii,

ia

f

| Kignis -

Hic, ut video , Scripture veritatem & utilitatem, penfandam

on vult, nec

& judicandam elfe cenfes ,. fecundum fenfum hominum ,. eorum-

: quod cone

que non nifi impiiffimorum, ut quod illis placuerit vel tolerabile fue-

veelium lee

zt vifum,id demum verum, id divinum , id fa]

fit. Quod contra,

deh

id mox inurile , falfum & perniciofum.

uid !

onfilio quaris, ni-

i definta, d

fi ut verba Deiþendeant, ftent, cadantque arbitrio & authoritate homi-

ihoritate o«

num ?. Cum contra fcriptura dicat , arbitrio Dei & authoritáte ftare,

fi dealiis;ni

cadere omnia: denique à facie domini filere omnem terram, — Sic lo-

Da dipute |

qui deberet , qui Deurn vivum imaginaretur nihil effe, nifi levem & im-

prudentem aliquem rabulam in aliquo fuggeftu declamantem , cujus

verba liceat, fi velis, quorfum libuerit , interpretari, acceptare, refuta-

o gentt do-

jsJinuius

re , fecundum quod videret, impios homines illis moveri vcl affici. Pla-

né hic prodis, mi Erafme, quam ex animo fuperius venerandam divi-

)bis, 1100 1

Deum op

norum judiciorum Majeftatem fuaferis, Ubi cum de fcripturx dogma-

tibus

;0bis , K

eretur , & nihil opus effet , abftrufa & occulta revereri , eo quod

nulla

[;

n

t talia , fatis religiofis verbis nobis Coricios fpecus intermina-

orius erpo

T

x vos prode

baris, ne irrumperemus curiofe, ut metu pené ab uniyería fcriptura le«

genda abfterreres , ad quam legendam fic urgent & fuadent Chriftus &

vitam lüam?

Apoftoli , atque tu ipfe alibi.

Hic vero ubi non ad fcripture dogma-

Miroï,qu?

ta nec ad coricium fpecum folum , fed reveraad reverenda majeftatis di-

iners, &aH

vinz fecreta perventum elt , nempe cur fic operetut , ut di&um eft, ibi

erum K 6p

A

-

] oontena?

suptis repagulis , irruis, tantum non blafphemans,

uid non indigna-

tionis oftendis erga Deum , quod talisjudicii fui confilium & rationem

s quvee

non licet videre? Cur hic non etiam obícuritates & ambiguitates prz-

yotcit I l

mdofl )

ubt

texis? Cur non ab inquirendis illis contines ipfe & abíterres alios, que

s

Deus occulta nobis effe voluit, & fctipturis non prodidit?. Hic opor-

1 E[& nl

ius dia f

tuit os digito compefcere, revereri quod lateret, adorare fecreta Ma-

jeftatis confilia, & cum Paulo clamare, O homo, tu quis es, qui conten-

al[(.'e[ , qm

das.cum Deo?

*

el

[)eUs

y moduml

Quis, inquis , ftudebiffforrigere vitam fuam ? Refpondeo , nullus

hominum , neque etiam ullus poterit, nam corre&tores tuos fine Spiri-

ml; tit ao

r Deus nihil moratur ,cum fint hypocritz. — Corrigentur autem ele-

Jeut gv

&i & pii per Spiritum fan&um , cateri incorre&i peribunt.

Neque

fii qul

565

Z

enim Auguftinus dicir, nullorum aut omnium opera bona coronari, fed ;

uhlm j

5

aliquorum, ideo non erunt nulhl

,qui corrigant vitam fuam, Quis cre-

n

g doriot

E

à

det

26

C D.ManT. Lurm.

r

det (iriquis) à Deo fe amari?. Refpondeo: Nullus

hominüm credet , n/-e-

locas f

qüe poterit : ele&i vero credent, czteri non credentés peribunt , indi-

tem fen

gnantes & blafphemantes , ficuc tu hicfacis, Non igitu£ nulli eruat,

rientia.

qui credent, ; Quod vero his dogmatibus feneftra aperitur ad impie-

tatem , efto, illi pertineant ad lepram füperius di&am , tolerandi mali,

fici il

ducand

Nihilominus fimul eisdem aperitur porta ad juftitiam, & introitus ad

4d infe

celum, & via ad Deum , pro piis & ele&is.

Qaod (i tuo confilio iftis

dogmatibus abftinuerimus , & hominibus vérbum hoc Dei abfconderi-

lixius c

UCEDaf

mus, ut unusquis

lfà perfuafione falutis illufus", Deum non di-

Ícetet timere & hur

i,ut per timorem tandem ad gratiam & amo-

jutttia

rem veniret , tum pulchre clauferimus feneftram tuam, verum loco ejus

lum e

ctedere

aperiremus nobis & omnibus valvas, imó hiatus & voragines , non mo-

do ad impietatem, fed ad inferni profunda. — Sic ipfi nec intratemus

videata

in coluim , dum alios intrantes prohiberemus.

, o

Quz igitur utilitas aut neceffitas talia invulgandi, cum tot mala

dtre,c

videantur inde provenire? Refpondeo , fatis erat quidem dicere, Deus

iguitate

voluit ea vulgati , voluntatis vero divinz rationem quzrendam non ef-

fe, fed fimpliciter adorandam , data gloria Deo, quod cum fit juftus &

,

fapiens folus , nulli faciat injuriam, nec ftulte aut temere quippiam agere

(

poffit,licet nobis longé fecus appareat, Hac refponfione pii funt contenti.

'Tamen ut ex abundantia fupererogemus, Due res exigunt talia przedica-

fe' d

:

r Primaeft humiliatio noftre fuperbizg, & cognitio gratix Dei; altera

Tntot.

ipfa fides Chriftiana. Primum , Deus certo promifit humiliatis,id eft, de-

tnnab

loratis & defperatis, gratiam fuam. Humiliari vero penitus non poteft

À

giat'xhv

omo , donec fciat prorfus extra fuas vires , confilia , ítudia, voluntatem,

opera, omnino ex alterius arbitrio , confilio, voluntate; opere fuam pen-

WBitür

dere falutem , nempe Dei folius. Siquidem quamdiu perfuafus fuerit,

fit mif

fefe vel tantulum poffe pro falute fua , manet in fiducia fui , nec de fe

ita iU

penitus defperat , ideo non humiliatur coram Deo, fed locum , tempus,

tütcgz

A.

opus aliquod fibi prefumit ; vel fperat, vel optat faltem , quo tandem

1 yei

perveniat ad falutem. Qui veró nihil dubitat, totum in voluntate Dei

vmmr, |

pendere, is prorfus de fe defperat , nihil eligit; fed expe&at operantem

Tü'fxm,

Deum , is proximus eft gratiz , ut falvus fiat. Itaque propter electos ifta

?üd ii r

vulgantur, ut ifto modo humiliati & in nihilum reda&i, falvi fiant. Ce-

'GX'W'WM

teri refiftunt humiliationi huic, imó damn

doceri hanc defperatio-

P/lï hn

nem fui , aliquid vel modiculum fibi relinqui volunt, quod poffint, Hi

fü.'w;; ]

occulte manent fuperbi , & gratie Dei adveifarii,

Hzc eft , inquam,

11171 de f

una ratio, ut pii promiflionem gratiz humil

iatj cognofcant , invocent

t P';

& accipiànt.

4771

Alte-

!"7?]:;/6

Dzs Sznavo AnBirn;o.

D

det, t«

Altera eft , quia fides eft rerum non apparentium. — Ut ergo fidei

1 itidi-

locus fit , opus eft, ut omnia quz creduntur , abícondantur, Non au-

li eruat,

tem remotius abícondüntur , quàm füb conttario obje&o , fenfu , expe-

d inpit-

rientia.

Sic Deus dum vivificat , facit illud occidendo : dum juftificar,

idi tl

facit illud teos faciendo: dum in cclum vehit , facit id ad infernum.

voitus ad

ducendo , ut dicit fcriptura ; Dominus mortificat & vivificat , deducit

filioiftis

ad inferos & reducit, 1, Regum 2, De

uibus nunc non eft locus pro-

Condéti«

n

lixius dicendi. Qui noftra legerunt, habent hac fibi vulgatiffima. Sic

100 di-

zternam fuam clementiam &mifericordiam abícondit fub zterna ira,

camo-

juftitiam füb iniquitate. (r) Hic eft fidei fummus gradus, credere ,

loco ts

illum effe clementem , qui tam paucos falvat, tam multos damnat, ;;

eredere juftum , quia fua voluntate nos neceffarió damnabiles facit , ut

s

dele&atri cruciatibus miferorum, & odio

JtEa£efmo

videatut , referente Erafmo,

potius quam amore dignus,

Shis

à gi'tur poffem ulla ratione comprehen-

tot mala

dere , quomodo is Deus fit mifericors &

i

juftus , qui tantam iram & in-

sre, Deus

iguitatem oftendit , non effet opus fide.

m nont

T

*

tfütor

"dnnotatio.

jum pere

— (r) Hic eft fidei fummus gradus ; credere illum ef- ,

'Contente

fe clementem; qui tam paucos falvat , tam multos da- ;,

L oredicae

4 ia

mnat , credere juftum, qui fua voluntate nos neceffarió da-

tnnabiles facit ; ut videatur , referente Erafmo; delectari cru-

,'löcüi r

1011 PO[C

éiatibus miferorum , & odio potius quam amore dignus. Si

Jonatemy

igitur poffem ulla ratione comprehendere, quo modo Deus

(uam pt?*

fit mifericors & juftus, qui tantam iram & iniquitatem often-

(is füetit

dit, non effet opus fide. ]

Jutegra hac verba appouo , ex quibus

d

evincere conantur , quod B. Lutherus veprobos tum ad exttium , tum

P [cm?us;

ad peccata , incredulitatem €9 impenitentiam , quibus ad exitium vape-

yo m

ventur , ab[oluta Dei voluntate pradeffinatos conditosque flatuerit, Ms-

pacDe

)

exantet

vor , eos, qui titulo magni viri Lutberum wvenervantur , ejusmodi cum [um-

h

g inyriria ii impingere , €9 ex illo corradere in gratiam Calvini €$ Cal-

|

viuianorum , quibus ille vel par vel pejor appareat , vel ipfiporius illum

parem vel pejorem faciant. 'Ubi veró Lutberus quicquam . babet de ab-

qdpertio

foluta Dei woluntate ? ubi quicquam de creatione ad exitium €8 peccata ?

offtt. H

ubi de raptu aliquóad exitium ?. uon decet viros ingenuos ejusmodi vel

't ,inquam )

bono P'iro €$ Theologo Chriffiaza affingere, mfi fatte per[bicnà ex. verbis ejus

: jrrocett

babeant.

Hoccine erit abfolutam Dei voluntatem credere ?. credere il-

|

Ale-

(um fjï' clementem , qui zam paucos [alvat j tau multos damnat ; erede-

D

j

re

[

38

^dDManr. Lurg&

ré juffutm, qui fua voluntate nos nece[farió dammaliles facit , t uidea-

wiei

N

tur dele&lari ( t0n tamen reverà deletletur ) cvuciatibus miferorum ? Er-

didam

gone cleméntia 63 juflitia Dei [unt abfoluta Dei voluntas ? Padeat! ita

otfus concludamus ; qui nibilominus clemens eff , €$ nobis clemens ere-

tun d

dendwus eft , etiamft paucos faluat , $. multos damnat , uon [alvat aut da-

eàm

Caluini

muat ex ab[oluta aliqua voluntate : £ qui juflus nibilominus eff , €9. yuflus

eredendus eft , etiamft fua. voluntate nos nece[fario damnabiles facit ,nón

Imfr

damna

ex ab[oluta. aliqua voluntate facit damnabiles , nec dele&latur. cruciati-

qurilu

bus miferorum ,nec odio, [ed amore dignufe[) : quicquid etiam in contra-

vium vationi corrupte , qua talia comprehendere nequit , videatur ? Num

Qlb 051

boc Calvinianum eft ? flatuere , quod Deus paucos (aluet , €9 multos da«

quie

72»4€t.

ii

uis ergo Lutheranorum uon idem dicit ANoune ipfe Chriffus

dicit , Maulros effe vocatos , pancos el.

s? Ergene etiam Chriflus Calvi-

exzingu«

ä&l

nianus eft ?. fed boc offendit, quod B.

vicit,qui fua voluntate nos necef-

xius n

favió damnabiles facit : ideo majufculis literis etiam excudi eurant, Quas

LÉ

; verb bac etiam verba abfolutum aliquod decretum ant voluntatem Dei

efe j

j«f sffimi iferant.

ANon cogimur [altem , ut tantim de creatione bomi-

litet iþ

Nonne explicatio-

ltntate

num B. Firi verba accipiamus. - AAccipiamus tamen.

uem ex ipfo B. F'iro babere poterimus , ut nulla ab[foluta Dei voluntas im-

ATRR EEE

etfani

partem

r? Eu ftribit ; Ex homine corrupto nati funt omnes impii, et-

JDout u

ficut Paulus ait, Eramus omnes natura filii irz , ficut & cz«

iam Pharao,

mulil

teti,

Cendidit igitur Deus Pharaonem impium , hoc eft, ex impio &

st Des

corrupto femine , licut in Proverbiis Salomonis , omnia propter feipfum

! Difiem,

facit Dominus, etiam impium ad diem malum (non quidem creando ma-

77 t

litiam in eo, fed ex malo femine formando eum & regendo.) Non igi-

librihg

tur fequitur , Beus condidit impium , Ergó non eftimpius. Quomo«

hii

do enim non eft impius ex impio femine ? ficut dicit Pfal. g. Ecce in

tiflun

Et Job ; quis poteft facere mundum de im-

Cd(?linia;

peccatis.conceptus fum.

mundo conceptum femine?

Licet enim Deus peccatum non faciat, ta-

lüte r

men naturam PCCCätO ,

fubmoro fpiritu, vitiaram, non ceffat formare &

Ti

faber ex ligno corrupto ftatuas faciat. Ita qua-

multiplicare , tanquam fi

tntwnm

lis eft natura , tales fiunt

homines; Deo creante & formante illos ex na*

eft dumuabilis ? de eo etiam impio loquor, quem

tura tali.

Nonue impins

N

diem malum :

de eytsmodi namque impio B. Vir in verbis

Des: fecit dd

n tl

4ll

€

Ats perjþimä

loquitur, Sumauus ergö pro voce tmpis vocem. alte-

i

d aliud erit ,facere impium ,quàm , facere damua-

cidit

vam damnabilis, Qui

AHO

bilem ?. Faciet 1taque

Dem damnabilem , quemadmodum facit. umpium.

(].uam n

AINimivum ex-Semz'ng corrupto AzAti

fjpit omnes dammabiles ,etiam Pharao,

^

fili ire; ficut & ceteri. .. Conz

P lFfati Q

ocut Paulus at 4,.Examus omnes natura

P

to (e*

Dictti q

nint,

gim inf

a'f'd;'r igitur Deus Pharaonem-damnabilem ,ex damwsz'lz' £9 corrtt,

A

.Dr Sznvo Án81TEIO.

39

Mib uidete

min?,jïmi in Prowerbiis Salomonts dicitomnia propter [emetipfum fecit Do-

i? Er-

mintus,etiam impium b.e, damnabilen ad diem malum (non quidem crean-

deat l itd

do damnabilitatem in eo5. fed ex damnabili $ corrupto [emne formando

LU

eun €$ regendo,) IN

on igktur fequitur,Dens condidit damnabilem,ergo non

At 4l d-

eff damnabilis. Qui.

d lic veró babenunm de ab[olutà Dei voluntate, de quà

du

Calviniani garriunt ?. Nenne smeriró dicimus porró : ANon igitur [equitur s

Deus facit nos damnaliles s Ergó ex ab[olutà aliquá voluntate 1 Facit enim

fucit n

- CPWoldtie

daranalilem ex damnalili femine. . Equidem mundus [ic concindit , qui

(f (UntS

operibus Dei offenditur , $ feipfum [candaliz

.

at.. Quare ver ,inquit, f4-

urt t

cit -nos ex femine damnabili? -quare non poti

us (emen damnabile extin-

vmentur ex eo bomines damnabiles ?. INonne

d d

guit , €4 pracavet , ut nou fo

It ; quam damnabile femen

[

T

zujuftus efh s quod. damuabiles formare mavn.

hu Cdhe

extinguere 0. Et boc eft , quod B, Vir dicit ; ut videatur dele&tari crucia-

us ttf-

tibus miferorum, & odio potius, quàm amore dignus. — $eZ bic locum

ant, Quie

babet , quod B. Fir dicit ; Hic eft fidei fummus gradus, credere, illum

um Dei

elfe ju(tum, qui fua voluntate neceffario nos damnabiles facit: ze fci-

füne lothie

licet iflo mundi [candalo offeudamur ,nec dicamus ab[oluza , fed jufl vaw

Nec excu[abit quemquam , ff excipiat . Ego ne-

mplim:io-

luntate Deum facere.

]u itte

ceffarià fatkus [um damnahils , pofito namque damnabili femine , 68 quod. -

Deus noluit ceffare à formaudo €$ multiplicando , nom potui mon fieri da-

impi, t*

ca & cen

muabilis, — Nam apparebit nobis aliquando in lumine gloria ,quod in boc

ipfo Deus maneat jufliffimus , etiamfi uos jam non poffimus cemprehbendere.

mio

Difcemus ,iuquam , tum, quod yuffé peccatum . a imputetur ommibus po-

« ol

ando m*

Jfüeris ejus. — Lumen gloria , ut uerbis B. Viri, qua [ub finem fere bujss

libri habet , utar,, ditlabit , Deum , cujus modó eff judicium incomprehenfr-

| Nonig

uorio*

bilis juflitia , e[fe ufliffima €À manifeftiffima juftitie tantám, — Spero,ma-

; L ft

mifeflum ex bis effe, quod non fine ingenti inysria B. F'iro tmpingatur hic

N

Calvinianorum , aut pejor etiam [enteutia , quafi Deus ex abfoluta uolum-

m d

hd *

aate veprobos ad exitium , peccata , incredulitatem ,impaniteutiam prade-

ormart ^

Jlinarit E condiderit, . Et pejus eff , quod per malam , B. P'iri interpree

; u qüä'

tationegm Ecclefia Df:i iniqiu[fmam pacem perfeadere conautur, ]

Jos ex *

Wï

Nunc éum id comprehendi non poteG,.Hr locusexercendz fidei, ^ .

IWï:

grl//.f

dum talia predicantur & invulgantur , non aliter , quam dum Deus oc-

p

cidit, fides vitz in morte exercetur, Hac nunc in prafatione fatis..

pqttt dit

yclit

Hoc modo re&ius difputantibus in iftis paradoxis confulitur,

quam tuo confilio; quo per filentium & abítinentiam vis illorum im-

j ml

1

P,Qv,ïïl?";

pietati confalere , quo tamen nihil proficis.. Nam fi vel credas vel fu-

.

uU

['0-

Ípiceris effe vera ( cum (int non parvi momenti paradoxa) quz eít mor-

m ma-

"t

owf

talium infaturabilis acupido ;Ícrutandarum fecretarum rerum , tur

n

Xime,

"

D. ManrT. LuTzn.

*

40

xime,cum maxime occultatas volumus,facies hac monitione tua evulgata, -

, Ipont

ut multo magis nunc velint omnes fcire, an vera fint ea paradoxa, fcilicet

tatem f

tua contentione accenfíi, ut nullus noftrüm ha&tenus tantam anfam prae

fed petg

ftiterit ea vulgandi , quantam tu hac religiofa &t vehementi monitione,

pevim 1

Prudentius multo feciffes , i proríus tacuiffes de his paradoxis caven»

tehfkent

dis, fi vorum tuum ratum voluiffes,

A&um eft; poítquàm non pror-

Qu

fus negas effe vera , occultari non poterunt , fed fufpicione veritatis o-

volintas

mnes ad fefe inveftiganda allicient.

Vel ergo nega illa effe vera, veltu ;

gialvo

i

prior tace, fi alios tacere voles.

non fier

Alterum paradoxon : Qu

icquid fit à nobis nön arbitrio libere

erpicnt

fed mera neceflitate fieri , breviter videamus, ne perniciofiffimum dici

f eedunr

patiamur, Hic fic dico, ubi id probatum fuerit , extra vires & coníilia

te ceditat

noftra in folius opere Dei pendere falutem nofttam , quod infra in cor-

eunt ac.

pore difputationis fpero me evi&urum: Nonne clare fequitur, dum

Iu

Deus opere faüo in nobis non adeft , omnia effe mala quz facimus, &

blinde ;

nos necelfario operari, qua nihil ad falutem valent? Si enim non nos,

fed folus Deus operatur falutem in nobis, (£

ii & P[w

) nihil ante opus ejus n

COnttatils

— — — A

ramur falutare, velimus, nolämus.

cot, f

Yoluit &

" dAnnotatto,

qim ínr

Tf Q m

(f )» -Nihïl ante o'pus ejus (De) operamur fälutäreä ye-

ulimmar

limus nolimus.] Qwe i» aztecedentibus €8 confequentibus B. F'ir de

atbitrium

nece[fitate difputat , fane mentem ejus fuffcientifime declarant , €$ à coa-

gutia Dà

&ione abfolvunt : quod jau fuo loco aunotaviimus. — Hic vérba , velimus

opere &

nolimus , vider? poffunt dura ,quafe bomo aliquid [alutare velle poffit, fed

qulus .

non faceré, — Sed ves facile tamten expediri poterit, — Loquitur [e. B, iv

lp enim

xon de velle bouo , quod cum Dei voluntate comvenit : fed de velle €2 co-

Ti quog

nari vaalo feu hypocritico , quo plena eff noffra corrupta natura. — Cuus-

a ïpqui te

modi vellefuit judaorum. Rom. IX. v,31. quando per[ecuti funt legem ju-

"Ra 1

flitia , €8 cap. X. v.2, quand.

elum Dei babuerunt, - ANam ad. legem

mss que

juflitia non pervenerunt , nec

A

elus eorum fuit fecuudum (cientiam. Et

Q £ (ïltam)

de boc velle bominum loquitur Apoflolus Rom. IX. v.16. Non eft volen-

tis , neque cutrentis,

Wt in lip(

zdut. forté bie fen[us efl ; wlimw nolimus boc

LL

eredere. ]

Ipie v

tm; ff

Neceffario vero dico,non coa&te, fed ut illi dicunt, neceffitate im-

&O o

mutabilitatis, non éoactionis, hoc eft, homo cum vacat Spiritu Dei,

» non quidem violentia velut raptus obtorto collo , nolens facit ma-

r, fed

: lum , quemadmodum fur aut latro nolens ad penam dacitu

ponte

N-

Dz SER'VG"—IASB ITRIO.

A&

iendpit,

3 fþonte & libenti

voluntate facit, Verum hanc libentiam feu volün-

aj fcliet

tatem faciendi non poteft ftis viribus omittere , co&rcere aut mutare,

infam prt

fed pþrgit volendo & lubendo, etiamíi ad extra cogatur aliud. facere

monitioüe,

per vim; ramen voluntas intus manet averfa , & indignatur cogenti aut

)ri$ CaYel»

refiftenti, "Non autem indignaretur, fi mutaretur , ac volens vim fe-

1 n prore

ueretur.. Hoc vocamus modo neceflitatem immutabilitaris, id eft,quod

vetitatis Q»

voluntas fefe mutare & vertere alió non poffit , fed potius irritetur ma-

a, velu

gis ad volendum , dum ei refititur , quod probat ejus indignatio. Hoc

non fieret, fi effst libera, vel haberet liberum arbitrium.

Interroga

tio libero

experientiam, quàm fint imperfuafibiles,qui affe&ti aliqua re harenr ; aut

imum dicf.

fi cedunt, vi vel majore alterius rei commodo cedant , nunquam libe-

& conit

re cedunt. Si autem affecti non funt, fin

vfta i cor

;

Wt ire & fieri, q—u'æcunflue-

?

eunt ac fiunt.

jrur, dum

Rurfus ex altera parte., fi Deus in nobis operatur , mutata &

acimus, &

lande affibilata per Spiritum Dei voluntas , iterum mera. luben-

m non nos,

tia & pronitate ac fponte fua vult & facit , non coa&e , ut. nullis

ts us opee

contrarüis mutariin aliud poffit , ne portis quidem inferi vinci aut

cogi, fed pergit volendo & lubendo & amando bonum , (icut antea

voluit & lubuit & amavit malum, | Quod iterum probat. experientia,

quàm invi&i & conftantes fint viri fandti , dum per vim ad alia.cogun-

tur , uc magis inde irritentur ad volenduim ,. ficut i

od

o

üis à vento magis

ao V*

inflammatur, quäln exünguitur, ut nec hic fit ulla libertas vel liberum

m d

arbitrium alió (efe vextendi , aut aliud. volendi, donec durat Spiritus &

gratia Déi ia homine, Summa, fi fb Deo hujus feculi fumus , fine

E.

i, Ü ia

i, veits

opere & Spiritu Dei veri, captivi tenemur ad ipfius voluntatem , ut. ,

diftst

Paulus 2. Timoth. a. dicit, ut non poffimus velle, nifi quod ipfe velit, ,,

Jr ^

If

Ipfe enim fortis eít ille armatus , qui atrium faum fic fervat , ut in pace

d

fint quos poffidet , ne ullum motum aut fenfum contra eum concitent,

alioqui regnum Satanz in fe divifum non ftazet , quod tamen Chriftus

j OP

'affirmat ftare: idque facimus volentes & lubentes, pro natura volun-

W///g!m ju-

" m I:!m

t'ari.g, quz fi cogeretur, voluhtas non effet; nam coa&io potius eft( ur

l

. fic dicam) noluritas. Si autem fortior fuperveniat, & illo vi&o, nos ra-

Ei g)]l/;m.

:

piat in fpolium faum , rurfus per Spiritum ejus fervi & captivi fumus

n e& voicfe

! noliml" ,

(que tamen regia libertas eft) ut velimus & faciamus lubentes, que

ipífe velit, (t) Sic humana voluntas in medio pofita eft ceu. jumen-

] tum: fi infederit Deus, vult && vádit , quó vult Deus, ut Pfalmus dicit ;

. fa&us fum ficut jumentum & ego femper tecum,

uf

- Ggiítd. P

mie

;cns füfif

fe

d

yotils

P

An-

Í onté

D. Manr, EÉur s.

4

mpatt (

e/Innotalto.

juro ut r

confrma

! (t) Sic humana voluntas in medio pofita eft, ceu j —

liberi al

mentum &c. ] Quod. B. Vir bominem non exaquet beffüis , [uprà jam

prodfusf

defit anti

àn ZAnnotationibus generalibus monuimus. — Et perfpicua funt illins verba,

qua panlo po[f? fequentur : fi vim liberi arbitrii eam diceremus , quà ho-

eft, nl

mo aptus eít regi fpiritu, & imbui gratia Dei , ut qui fit creatus ad vi-

l Siq,

tam vel mortem zternam , re&é diceretur: hanc enim vim, hoc eft,

10 gratia.

aptitudinem , feu , ut fophifta loquuntur , difpofitivam qualitatem, &

trium fint

affivam aptitudinem, & nos confitemur; quam non arboribus neque

& fervur

1

eftiis inditam effe, quis eft qui nefciat? neque enim pro anferibus (ut

laute, d

dicitur) coclum creavit. Ztagse frenilisudo cum jumento non efl nimizem, 63

aC m :

contra mentem B. l'iri extendeuda, Ouemadmodum in verbzs Allegatis bo-

- hanc ille

morade

mini conce[[it aptirudinem paffrvam re[be£tu operationis Dei gratiofe, quam

bic infeffionem. vocat: ita bic eandem illi concedit , attivam autem ad

Yi

bonum tantiym negat, — Quin quod dicit, voluntatem bumanam in medio

€ CaCem,

pofitam e[fe , boc quoque non vulr , quafi voluntas bominis ad utrumque ex-

Gs bern

tremorutm , boc eff , bonum €8 malum , atque ad Deum €$ [atanam , aqua-

üm, & (

liter fe babeat. — Quandoquidem bomo ad. malum son tantum pa[fivam

ifernaljs

babet aptitudinem , fed opevofifimam vim ,ut prouu ad malum ruat , nec

Quidem ,

opus [st ,ut Diabolus malum in ille creet , fed malum , quod 12 eo eff, tan-

igmem vo)

tüm. excitet &9 zncitet.

Cum coutra non excitandum fit € incitandum

Omo apt

bonttm , quippe quod in eo non eft , (ed plané de novo creandum. — 'Onde €8

t vel m

in Chriffo fefu creatos ad. bonum [eriptura vocat eos , qui vegenerantur,

;

aptitadine

Jtaque bumana voluntas ia medio pofrta. efh vefpetin [ervitutis , €8 capti-

-Balityam 4

vitatts ,quam B. Vir vocat : ita,ut poteflati diaboli prepriis viribus non

eltis indi

po[fit (e [ubtrabere , neque Dei operantis effcacia durior fit , cim aptitu-

üt dicitur)

dinem tamen pa[fivam babeat.

ua tamen [ervitus ve[petin Dei vegia

Ti

libertas eft ,ut B. Vir mouet. — INeC abborreve debemus à termino , cum

Wt D mhü

"poffolus dicere non abborruerit 3. Cor, X. v. . in comverfrone bominum

t f

captivari omzzerz cogitationem ub obedientiam y €$ Rom. VT, v.20.22.

20y, ng i

quod Jicut ante vegenerationem fimnus [ervi peccato , ità per vegeneratio-

WIe Qul

aem . fimus Qexoltiles ,in fervitutem redacti Deo, )

Ia de]

Vm."mmm

Si infederit Satan, vult & vadit, quo vult Satan, nec eft iä ejus

(i:eg €niy

arbitrio , ad utrum fefforem currere aut eum quarere , fed ipfi feffores

&i Wta,

certant ob ipfum obtinendum & poffidendum.

!L linins

uid fi ex tuis ipfius verbis , quibus liberum arbitrium afferis, pro-

]5 poffi.

bavero, nullum effe liberum arbitrium ? ut convincam te imprudenter

M

C Dütnon

nega-

Ds Sznvo ÁnniITRI0,

$

negare , quod tanta prudentia conatis affirmare. Plané nifi hoc fecero,

juro ut re.ocata fint omn£&, quz contra te hoc toto libello fcribo , &

confirmata , que contra me tua diatribe tum afferit , tum quarit, Tu

"o

liberi arbitrii vim modiculam & talem facis , que citra gratiam Dei

fiprajum

prorfusfitinefficax.. Nonne agnofis? Jam quaro & peto; figratia Dei

li verla,

defit aut feparetur ab illa vi modicula,quid ipía faciet? Inefficax,

inquis,

ef , & nihil facit boni.

, quà ho-

Ergo non faciet , quod Deus aut gratia ejus vo-

ts d vi«

let.. Siquidem gratiam Dei feparatam ab ea jam pofuimus, Quod ve-

) hoceft,

ro gratia Dei non facit , bonum non eft.. Quare fcquitur liberum arbi-

tatem, X

trium fine gratia Dei prorfus non liberum, fed immutabiliter captivuta

ineque

& (ervum effe mali, cum nen poflit vertere fe foload bonum. —— Hoc

lecibu t

ftante, dono tibi , ut vim liberi arbitrii non modo facias modiculam ,

imim,

ac eam angelicam, fac, fi potes, plané divinam : fi adjeceris camen.

:Ilfgatiska-

- hanc illetabilem appendicem , ut citra gratiam Dei inefficacem dicas,

mox-ademeris illiomnem vim.

uid eft vis inefficax , nifi plané nulla

jofe, hm

autem al

vis ? Iaque dicere liberuin atbitrium effe, & habere vim quidem , fed in-

p i titdio

efficacem, eft id quod Sophiftz vocant, oppofitum in adje&o, ac fi di-

um ore

cas, liberum arbitrium eft, quodliberum noneít, Sicut fi ignem frigi-

At ,U

dum, & terram calidam dixeris, |Habeat fané ignis vim caloris , vel

j Pajþwm

infernalis: (i non ardet neque urit, friget vero & frigefacit , ne ignis

TR

quidem , multo minus calidus mihi dicetur , nifi pitum aut fictum

] df, Dd

' ignem volueris habere, — At fi vim liberi arbitrii eam diceremus , qua

homo aptus eft rapi fpiritu & imbui gratia Dei,, ut qui fit creatus ad vi-

ii

tam vel mortem aternam , re&te diceretur.

Uul:

Hanc enim vim, hoc eft,

aptitudinem , feu, ut Sophiftz loquuntur , difpofitivam qualitatem &

r

] -paffivam aptitudinem, & nos confitemur, quam non arboribus neque

dul

aribuatt

beftiis inditam effe, quis eft qui nefciat? neque enim pro anferibus,

ut dicitur, celum creavit.

7 aptitu-

Dotn

Fixum ergo ftat, etiam tuo ipfius teftimonio , nos omnia neceffi-

tate , nihil libero arbitrio facere , dum, vis liberi arbitrii nihil eft,

gino,

Jarinim

neque facit, neque poteft bonum abíente gratia, — Nifi efficaciam velis

nova fignificatione dicere perfe&ionem , quafi liberum arbitrium inci-

9404b

pere quidem ac velle poffit, fed non perficere , quod non credo, — Ac

Watia-

poftea de hac re latius, Sequitur nunc liberum arbitrium effe plané di-

vinum momen , nec ulli poffe competere , quam foli divinz majeíta-

ti: ea enim pote(t & facit ( ficut P(alm. canit ) omnia, quz vult, in coelo

Jtin j

( fefores

& in terra, Quod fi hominibus tribuitur , nihilo re&ius tribuitur,quam

fi divinitas quoque ipía eis tribueretut , quo facrilegio nullum effz ma-

jus poffit. . Proinde theologorum erat ab ifto vocabulo abftinere, cum

hris, p

de humana virtute loqui vellent, & foli Deo relinquere ; (u) deinde

rudenter

Z

N

&

ex

n

44

D, MaRnT. L/ufm.

bile,qu

ex hóminum oté & fermone idi

píum tollerg ,tanquam facrum ac ve-

nullo f

nerabile nomen Deo fuo afferere.

Quis x

N

i

:

lorum :

j

Annoizz?fo.

modun

(u) Deinde ex hominum ore & fermone id ipfüm tol-

opun

lere (aomen fc. laberi arbitri,) tanquam facrum ae venerabi.

lud v

142 5i

le nomen Deo fuo afferere. ] Quemodo B. r sme

7 liberi arbi-

m fatis eft, — du id in Ec-

terillip

trii acceperit , ex. contextu bujus loci manifef]u

clefia Dei retinendum fit , difputatum fatis efh à "Theologis, — pfe B. Fir

yocem |

& hicf

non fimpliciter rejecit , fed quid smelins foret , offendin , [j smodà obtineri

Cedefet,

poruiffet.

Juterim [atis eflo , quod ambiguitas nominis [uffcienter diftin-

&

abufus ad bonum u[um vedattus eff. — Quo ipfo quoque B. Vir

fet tj

uod fi omini-,

- hocnon

contenttm fe fore offendit bis uerbis fequentis pagina a.

nó vocem eam omittere nolumus , quod effet tutiffimum & religiofi-

verba d

fimum , boná fide tamen eatenus uti doceamus , ut homini arbitrium

ll'l'eprefn

1

liberum.non refpe&u fupetioris, fed tgntüm inferioris fe rei conceda--

tur, &c.]

fimum $

mini 4

RRR EOR

tisfe

Atque fi einnino aliquam vim tribuerent hominibus , alio voca-

bulo,quam liberum arbitrium docerent nominandam,prefertim cum no-

fellonib

'E

licet& x

bis cognitum perfpe&umque fit , mifere falli ac feduci co vocabulo po-

ulum , ut qui longe aliud audit & concipit eo vocabulo, quam theo-

Qerit,

logi fentiunt & difputant, Eft enim magnifica nimis & ampliffima ple-

vel damr

& fei

naque vox liberi arbitrii qua populus putat eam vim fignificari ( fi-

' cüt & vis & natura vocabuli exigit) quz libere poffit in utrumque fe ver-

Hec

uod fi íciret hoc fecus

tere , neque ea vis ulli cedat vel fubjecta fit.

(am com

habere , & modiculam fcintillulam vix ea fignificari, eamque prorfus

fuiia o

inefficacem fe fola, captivam & fervam diaboli , mirum, fi non lapida-

prafig.

Omintin

- rent nos,tanquam illufores & deceptores;ut qui aliud fonemus;aliudque

longe fignificemus , imó necdum confte

t aut conveniat , quid fignifice-

tl, tot;

odibilis eft , maxime fi

mus. Qui enim Sophiftice loquitur, ait fapiens,

DN x*eïba

id in rebus pietatis facit, ubi de falute terna periculum eft,

quensty

Cum ergo fignificationem & rem vocabuli tam gloriofi amiferi-

?&ng J

mus, imó nunquàm habuerimus (quod Pelagiani voluerunt & ipfi hoc

UI?M &Q p

vocabulo illufi) quid inane vocabulum tam

ertinaciter retinemus in

Ff l Ciüxm

j

periculum & illufionem fidelis populi? non alia fapientia ; quàm nunc

reges & principes, inanes titulos regnorum & regionum quoque vel reti-

Caritori

nent , vel fibi vendicant ac ja&tant , cum interirn pené mendici fint, ac

Xltig, Olï,

Verum hoc tolera-

nihil minus quàm ea regna & regiones habeant.

( uciHXlllT,

ile,

—

Ds Sr RYO ARBITRIO.'

1

45

bile, quando neminem fallunt aut ludunt, fed feipfos vanitate pafcunt,

at ?C We-

nullo fané lucro, - At hic periculum falutis & illufio nocentiflima eft.

Quis non rideat vel odio potius habeat intempeftivum illum vocabu-

^lorum innovatorem, qui contra omnium ufum Jnducere tentet eum

modum loquendi , ut mendicum vocet opulentum , non quod aliquid

Yüm tol-

opum habeat , fed forte rex aliquis illi fuas donare poffet ; faceretq; il-

ienerabi-

lud velut ferio , nulla figura locütionis , fcilicet vel antiphrafi vel iro-

liheri artie

nia? Sic egrotum usquie ad mortem, perfe&te fanum; ita fane, quia al-

ter illi poffet fuam fanitatem dare. — Item, fi illiteratiffimum idiotam

j d nE

vocem literatiffimum , quia alter quifpiam literas forte dare poffet, Ita

ijä ]J);/ yfï

j btrtert

& hic fonat ; Homo eltt liberi arbitrii , ita fane , f Deus illi faum con-

d

cederet. — Hoc abufu loquendi, quilibet de quolibet fefe jactare pot-

u-

u B. o

fec , ut, ille eft Dominus cali & terre , fi Deus hoc ei donaret. — Ac

pd (iomti.

hoc non e(t Theologorum, fed hiftrionum, quadruplatorum, Noftra ,,

verba debent effe pr

y religioit"

o^pria,ï pura, fobria, & ut I)gulus dicit;fana & ,,

anbitrium

irreprehenfibilia, ,,

"Quod fi omni

no votem eam omittere nolumus , quod effet tutif-

,'Ci concedee

fimum & religiofiffimum, bona fide tamen eatenus uti doceamus,ut ho-

mini arbitrium liberum non refpe&u fuperioris , fed tantum inferio-

x

, dl v0ct*

ris fe rei concedatur, hoc eft , ut fciat fefe in fuis facultatibus & pof-

felfionibus habere jus utendi, faciendi , omittendi pro libero arbitrio,

rim cüm DO*

licet & idipfum regatur folius Dei libero arbitrio , quocunque illi pla-

o o

"

cuerit, — Ceterum erga Deum , vel in rebus , que pertinent ad falutem

um taeo

le

vel damnationem , non habet liberum arbitrium, fed captivus, fubjectus

pl

ia

& fervus eft, vel voluntatis Dei, vel voluntatis Satanz.

spiticar U

Hac dixi de capitibus prafationis tuz,que & ipfa fermé totam cau-

fevet

! nquf

(eci

fam comple&untur,magis pené,quàm fequens corpus libelli. Veruntamé

j

W

furha horum fuit ; que brevi hoc dilemmate potuiffet expediri. Aut tua

que pro

qon 9f

102*

prafatio de verbis Dei, aut de-verbis hominum queritur, Si deverbis

hominum , tota fruftra (cripta eft , nec ad nos pertinet. . Si de verbis

Q a/lü qll

(e^

Dei,tota impiaeft. Proinde utilius fuiffet,ut de eo diceretur, an ef-

j g

fent verba Dei vel hominum , de quibus difputamus. |Hoc autem fe-

t guax

T

quens forte procemium & ipfa difputatio tractabit. ^ Qua veró in E-

pilogo prafationis retexis, nihil movent, ut quod fabulas vocas & in-

no

E

utilia dogmata noftra , effe potíus exemplo Pauli docendum Chriftum

ypll j

ht

m

crucifixum, fapientiam inter perfe&tos docendam ; Effe Scriptura fuam

etine

linguam pro modo auditorumi varie attemperatam , ut prudentix &

q an

charitati do&oris relinquendám ducas, qui doceat , quod expediat pro-

g T

r C

ximo. Omnia inepte dicis & ignoranter, Nam & nos nihil nifi fefüm

G

"

At Chriftus crücifixus hec omnia fecum affert,

u

01 [a"

crücifixum docgmus.

wm ho ;

R3

ipfam-

bilt ;|

6

D. ManT. Lur s.

ipamque adeo fapientiam fnter perfe&tos, cum nulla fit alia fapientia

eonícien

inter.Chriftianos docenda , quàm ea , qux abícondita eft in myíterio,

cogitzre,

& ad perfe&tos pertinet non ad pueros Judaici & legalis populi fine fi-

- tantis d

de in operibus gloriantis , ut 1. Corinth. 2. fentit Paulus; nifi tu Chri-

d audet

ftum crucifixum docere aliud . nihil vis intelligi, quàm has literas fo-

recenful

nare , Chriftus eft crucifixus. Jam quod Deus irafcitur , furit, odit, do-

eft nunc

let, miferefcit, poenitet , quorum tamen nullum in Deum cadit, Hic

Aeommean

nodus in fcirpo quxritur. Neque enim hzc ícripturam faciunt ob-

Qui m

fcuram aut variis auditoribus attemperandam, nifi quod dele&at ob-

mendo ,

Ícuritates facere , ubi nullz funt. . Grammatica enim ifta funt & figu-

vis&ip

ris verborum compofita, quz etiam pueri norunt. : Nos vero de do-

fum loci

gmatibus , non de grammaticis figuris agimus in hac caufa,

pattes vi

Ingreffurus igitur difpurationem , promittis a&urum te Scriptu-

Eruditio

ris Canonicis , quandoquidem Lutherus nullius praterea Scriptoris au-

tt judic

thoritate tenetur. Placet, & accipio promiffum, quanquam non id

fatdino

promittis eo confilio, quod inutiles eosdem Scriptores ad caufam judi-

ténori,i

cef , fed ut fruftraneum laborem non fubeas,

Nam non fatis probas

oftendtre,

hanc meam vel audaciam,vel quocunq; nomine appellandum eft hocme-

um inftitutum. - Movet enim te non nihil tam numerofa feries erudi-

quos &

tüm habi

tiffimorum virorum , tot feculorum confenfü approbatorum, inter quos

fuerunt

fl lildaa

eritiffimi facrarum literarum , item fandiffimi aliqui marty-

res, multi miraculis clari.

j

Adde recentiores . Theologos, tot Acade-

D. Qu

]fl

dicium .

mias , Concilia , Epifcopos , Pontifices, Summa, ex hac parte ftat Eru-

lerta proj

ditio, ingenium , multitudo , magnitudo, altitudo , fortitudo , fan&i-

monia, mirácula, & quid non? Ex meà vero parte unus Vuicleff & al-

(

lab

lfl

ter Laurentius Valla , quanquam & Auguftinus, quem prateris, meus

mlhl dl'C, :

totus eft. — Sed illi nihil ponderis habent

rg ilis, Reliquus eft Lu-

therus unus, privatus, nuper natus,cum

á

is amicis,in quibus neque

itn doom

tanta eruditio , nec tantum ingenium , nec multitudo , nec

m

À

agnitudo,

Plrium, e

nec fan&imonia , nec miracula, ut qui ne claudum quidem equum fa-

mare queant, Scripturam oftentant, quam tamen dubiam habent , &«

-efu Cl

que ut altera pars ; deinde

Spiritum jactant , quem nusquam oftendunt,

4

Ét alia, quz tu plurima fando enumerare vales. Nihil igitur apud nos,

quam ut lupus ad devoratam philomelam dixit: Vox es , preterea ni-

(

hii

hil,, Dicunt enim, & hoc folo (ais) fibi credi volunt. Fateor, mi Eraf-

me , non immetito te iftis omnibus moveri. Ego ultra decennium iftis

90 g

fic motus fum , ut nullum alium arbitrer effe , qui zque fit iftis permo-

tni Mlä(

tus, Eratque mihi incredibile ipfi, hanc Trojam noftram, tanto tem-

iääanm.

pore, tot bellis invi&am, poffe aliquando capi, Et teftor Deum in

Til f Vr

Wirggg], l

animam meam, perfeveraffeæ, adhuc hodie fic moveret, nifi urgeret

COI"! *

J W:rfï

Dr SERLVO ÁRSITAIO.

47

a ipienta

conícientia, & evidentia rerum me in diverfum cogeret, | Potes fa

né

. mylterio,

yuli fite f«

cogitare, nec mihi faxeum effe pe&us, atque fi faxeum effet, tamen

f i Chri-

tantis flucibus & xftibus luctatum & collifüm potuiffe liquefcere, dum

id auderem , quo facto, videbam omnem illorum authoritatem, quos

literas fo

recenfuifti, füper caput meum velut diluvium inundaturam. Sed non

5odit, do-

dit, Hic

eft nunc locus , mex vitz aut operum hiftoriam texere, nec ut nos ipfos

€ommendaremus , hzc fuícepta funt , fed ut gratiam Dei extolleremus,

ciunt ob«

Quis (im, & quo fpiritu & confilio in iftas res raptus fim , illi com-

lat ob

mendo , qui fcit hzc omnia, fuo, no& meo árbitrio libero geíta ; quam-

a gt

^0 de dQ

vis & ipfíe mundus id jam dadum fenfiffe deberet,

Et plané in odio-

fum locum me ifto exordio conjicis , ut nifi meipfum ja&tavero , & tot

patres vituperavero , non facile me expediam. ^ Sed breviter dicam;

t u

Eruditione , ingenio , multitudine , authoritate & omnibus aliis , etiam

iptoris ET

te judice, cedo. Quid autem fit oftenfio fpiritus , quid miracula, quid

m non id

fan&imonia, hzc triá fià te requiram , quantum ex literis & libris tuis

iim judi-

te novi , imperitior & ignorantior videberis, quàm ut ulla fyllaba queas

i pmbas

oftendere, — Aut fi urgeam & poftulem, quemnam inter omnes illos,

(chocme

jeserudi«

quos jaxtas , ceftó poflis monítrare , fan&um fuiffe vel effe, aut fpiri-

tum habuiffe , aut vera miracula edidiffe , arbitror te multum , fed fru-

intcr quos

ftra fudaturum effe. Multa loqueris ex ufu & publicis fermonibus ac-

ul marty-

cepta , quz non credis, quantum amittant fidei & authoritatis, fi ad

y Ácude

judicium conícientie vocentur.

Verum eft proverbium ; Multos in

: facEne

terra pro fandtis haberi , quorum animz funt in inferno.

lo, fndi«

(x) Sed donemus tibi, fi vis, etiam omnes fuiffe f(an&tos, omnes

jf &

habui

ffe fpiritum , omnes feciffe miracula (quod tamen non petis) Hoc

jj, Ia

mihi dic, an in nomine aut virtute liberi arbitrii , aut ad confirman-

y dlr

dum dogma de libero arbitrio ullus eorum fuerit fan&us , acceperit

ys neque

fpiritum , ediderit miracula? Abfit (inquies) fed in nomine & virtute

agn'ïm 0

Te(u Chrifti, & p;ci dogmate Chrifti, fata funt hzc omnia,

"

;quüm d

bent,

«dnnotatto.

)Mdum.

pud 005

(x) Sed donemus tibi, fi vis &c.

] Claru;r quidem eft bic

eterea fi«

doeus , €ó dzfhutatio B. Viri perfpicua,

INon pojfumns tamen praterire,

,mi Ent

quin moneamus , diligenter obfervari egregium modum difputandi con-

era. Pontificios , miracula vel Patrum vel fua, apud . Indos €9 nefcio quos,

j perm

jatlantes, — Ipepta [ane eft comeinfio , ii qui fecerune vairacula , nulls ev-

j t

voribus fuerunt obnoxii, fed quicquid fenferunt , fuit fine errove.

Quaf

Deum !

eiracula flatim fierent ad probaudam omnem ab evravibus liber.

tatem,

j ugetet

Quare wre uen probaut etum., quud di, qui illa facinnt y figt frue omni

con'

pes-

^

D..Manr.

Lurnz.

;

48

. Imovettt

eccato?. dut num Petrus etiam miracula fecir ad probandum ,. quod

|

- rinte f

vetlà fenfevit , quando Chriffo:dixit; Parce tibi Domine? aut quod re-

quantut

e fecerit , quando Chriþum—aänegfwit ? fed non opus eff-bis immorart,

fülto

i arbi

qua B. Fir proli.ïcä traävïalt 65 egregie,

TUnt ml

. Quid igitur fan'&imohi'ahrx, fpiïritum, miracula eorum, pré do-

néc il

gmate liberi arbitrii adducis ? pro quo data & facta non funt? No-

[icem N

Spiritus & (an&imonia , qui Jefum:

ftra igitur funt illorum miracula',

nando

Chriftum , non autem vires aut opera hominum przdicamus.

Quid:

nnibus

jam mirum, fi ii , qui fan&i , fpiritmales , mirabiles fuerunt , aliquoties

illumoc

carne praventi, locuti funt & operati fecundum carnem , quando id

- defenfa:

& ipfis Apottolis fub ipfo Chrifto non femel accidit? Neque enim tu

tbilem

negas, fed afferis, liberum arbitrium non effe Spiritus aut Chri(ti nego-

cium, fed humanum ; ita ut Spiritus, qui Chriftum clarificaturus promif-

- VeS ttar

fus eft,utique non poffit liberum arbitrium przdicare; Si ergo patres ali-

di,&

l

-quandoliberum arbitrium pradicaverunt, certe ex carne (ut fuerunt ho-

etitis In

mines) non ex Spiritu Dei funt locuti, multo minus pro eo miracula

oltende

-

ediderunt. — Quare inepta eft allegatio tua, de fanctimonia, Spiritu &

verbun

miraculis patrum, quod ex iis, non liberum arbitrium fed. Jefu Chrifti

(Rttvel

dogma, contra liberi arbittii dogma , probetur.

Sed agite adhuc , qui ex libero arbitrio eftis , & dogma ejusmo-

QUO tmer

qui& Qu

di verum, hoc eft, ex Spiritu Dei afferitis veniffe: adhuc, inquam,,

oftendite Spiritum , edire«miracula, monftrate fan&dimoniam, Certe

Cati [inr

vos ; qui afferitis , hec nobis negantibus debetis. A nobis, qui nega-

Tomine .

ving, ha

. mus, Spititus , fan&imonia , miracula exigi non debent. A vobDis,qui

afferitis, debent. « Quando negativa nihil ponit , nihil eft , nihil tene-

ftis, n

tur probare, nec debet probari: Affirmativa debet probari, Vos li-

I) [upm

Weatis g

beri arbitrii vim & rem humanam affirmatis , fed nullum ha&enus

;

eft vifüm aut auditum miraculum à Deo, pro ullo dogmate rei huma-

qitod |or

nz, fed folum pro dogmate rei divinz. — Nobis autem mandatum cft

fan&rifi

prorfus nullum dogma admittere , fignis divinis non ante probarum,

kip( d

/

Deuter. 18. Quin Scriptura homiaem vocat vanitatemi & mendacium.

tehlio

Quod aliud nihil eff; quam omnia humana eífe vana & mendacia, A-

QLDIþ dem j

gite igitur , agite , inquam, probate dogma veftrum de vanirate hama-

mï()us ;

na & mendacio effe verum. — Ubi hic oftenfio Spiritus : ubi fanctimo-

üm ïï'au

nia? ubi miracula? Ingenia, eruditionem , authoritarem video, fed. ea

vlirj

^

vd

& gentibus dedit Deus, Nec tamen vosad magna miracula cogemus,

"eng

nec ad equum claudum fanandum , ne cauffemini carnale feculum,

T i

-quanquazi Deus fua dogmara miraculis confirmare foleat , nnllo re-

TUs.

fpe&u carnalis feculi, neque enim carnalis feculi meritis vel demeritis

um

'move-

Ds Sznvo ÁnsITRIO,

E

42

movetur, fed mera niifericordia, gratia & amore animarum folida ve-

, qud

tquá vt«

ritate ftabiliendarum in gloriam ífuam, Ele&io vobis datur miraculi

at

quantumlibet parvi faciendi.

Quin ego veftrum Baal irritaturus in-

fulto & provoco, ut vel unam ranam creetisin nomine & virtute libe-

riarbitrii , qaarum tamen gentiles & impii Magi in /Egypto potue-

ty prádo»

runt multas creare: non enim pediculis creandis gravabo vos

SSUOS

u No-

nec illi educere potuerunt, Dicam adhuc levius, capite vel u

num pu-

licem vel pediculum (quando noftrum Deum tentatis & ridetis in

fa-

ui ]e/um

; Qui

nando equo claudo) & conjun&tis omnibus viribus , conflatisque o-

liquoties

mnibus ftudiis, tam Dei veftri , quam veftrorum omnium , fi poteritis

o 1

illum occidere, in nomine & virtute liberi arbitrii, victores eftote , &

jeenmNt

defenía fit ctufa veftra, mox veniemus & nosadoraturi Deum illum, mi-

uf nego-

rabilem interfectorem pediculi. Non quod negem vos poffe & mon-

tes transferre, fed quod aliud fit , quippiam ex vi liberi arbitrii fadum

j pwmif-

dici, & aliud id iptum probari.

)paus il

Quodaurem de miraculis dixi , idem de fah&imoni

uerunt 10*

a dico: Si pot-

ii

eritis in tanta ferie feculorum, virorum ,. & omniu

m qu& memorafti,

o miracud

E

, Spirtu&

oftendere unum opus (fit etiam levare ftipulam d

e terra) aut unum

verbum (fit vel fyllaba My) vel unum cogitatum

ex vi liberi arbitrii

ela Chrill

(fit vel tenuiffimum fufpirium ) quo velapplicueru

nt fe ad gratiam, vel

quo meruerunt fpiritum , vel quo impetraverunt

veniam , vel quo ali-

ejusmo

quid cum Deo egerunt, quantumyis modiculum

, Inquim

(taceo, quo fan&ifi-

cati finr) iterum vi&ores vos eftote, & nos vi&i

, €x vi (inquam) &

fl Ceffc

nomine liberi arbitrii.

Nam quz fiunt in hominibus vi creationis di-

,quxg-

vinzg, habent fcripturz teftimoniaabunde. Et certe id oftendere de-

| Vobis? qm

betis , ne ridiculi Doctores videamini , qui de eare dogmata , cum tan-

w tt*

/

VOS le

to fupetcilio & authoritate , fpargitis in mundum , cujus nullum pro-

; iib

ducatis monumentum. Somnia enim dicentur , ad quz nihil fequitur,

uod longe turpiffimum eft, tantis & tot feculorum viris eruditiffimis &

fei dDume

ao

fantiffimis & miraculofis, .. Tum Stoicos vóbis prazferemus, qui licet

& ipli deícripferint fapientem, qualem nunquam viderunr,

robj.' Umï

tamen par-

tem aliquam conati funt exprimere.

Vos proríus nihil , ne umbram

yendaci

quidem , veftri dogmatis exprimere poteftis. Sic de Spiritu dico : fi ex o-

ndadá, P

g hat

mnibus affertoribus liberi a:bitrii oftendere poteftis unum, qui tantil-

lum tobur animi vel affe&us habuerit, ut in nomine & virtüte liberi

y ia

aibitrii ünum obolum contemnere, uno obolo carere ,unum verbum

ideo,kd *

vel fignum injuriz ferre potuerit (nam de contemptu opum , vitz, fa-

loggm

l

m nihil dicam ) itertim palmam: habete ;.& füb haftam libenter ibi-

Je fecim

gillo tt*

mus. .Atque idipfum vos, qui tanta bucca verborum vim liberi atbi-

BF

71 deme[iiis

trii ja&atis, nobis exhibere dcbeþis,aut iterum . de-lana caprina vide-

bimi-

move

4

ío

D. ManT, Lurrn,

1

Simu

bimini ftatuere, aut, ut ille, in vacuo theatro ludos

(;pc&are. .E-

desyvost

go vero contrarium vobis facile oftendam ; quot viri fan&i , qua-

|

calione a

les ja&atis , quoties ad Deum oraturi vel a&uri accedunt, quám pe-

|

nitus oblitii incedant liberi arbitrii fui , defperantes de íemet-

niqueno

lis u

ipfis, ac nihil nifi folam & puram gratiam , longe alia meritis fibi,

nobis pe

invocantes: qualis fepe Auguftinus , qualis Bernardus ; cum moriturus

diceret , perdidi tempus meum, quia perdite vixi. — Non video hic al-

veller va

1

legari vim aliquam , quz ad gratiam fefe applicet, fed accufariomnem

|

108 &i

que poli

vim, quod nonnifi avería faerig — Quanquam illi ipfi fancti aliquan-

do inter difputandum aliter de libero arbitrio locuti funt , ficut video

donamus

omnibus accidiffe , ut alii fint, dum verbis aut difputationibus intenti

|

| ftto dom

: declareti

funt , & alii , dum affectibus & operibus: illic dicunt aliter, quam af-

» fe&i fuerunt ante , hic aliter afficiuntur, quam dixerunt ante. Ex

Qis, vl n

tàmmi v

» affe&u vero potius, quam ex fermone metiendi funt homines; tam

pii quam impii.

dum 0pe

Sed adhuc amp

lius vobis dönamus, mitacula, Spiritum , fandti-

! m

moniam non exigimus, ad ipfum dogma revertamur. Hoc folum pe-

t impe

l

QGN

timus , ut faltem id nobis indicetis, quodnam opus, quod verbum ,

quem cogitatum illa vis liberi atbitrii moveat, vel conetur , vel faciat,

j

it el u

ut applicet fefe ad gratiam, Non enim fatis eft dicere, eft vis; eft vis,

t vetrum.

tuli occif

eft vis quedam liberrarbitrii. Quid enim di&u facilius? nec hoc eft vi-

rorum eruditiflimorum & (an&itlimorum,tor feculis approbatorum, fed

Qrohm,&

nominandus eít infans (ut ajunt germanico proverbio ) definiendum,

Inauditur

tare uf

quaz fit illa vis, quid faciat, quid patiatur, quid accidat. Exempli cau-

n

fa , ( crafliflimé enim dicam, ) hoc quaritur , an illa vis, vel orare, vel

jam vos

jejunare , vel laborare , vel corpus fatigare, vel eleemofynam dare , vel

Pititüm ;

aliud hujusmodi debeat, vel conetur,

Si enim vis eft , aliquid operis

d volunr:

molietur. Sed hic eftis ranis Seriphiis & pifcibus magis muti. Et quo-

emx& H

modo definiretis? cum veftro ipforum teftimonio fitis adhuc de ipfa vi

E [ameat

uid fiet de defi-

incerti, vatii inter vos, & inconftantes vobis ipfis.

Yoflre a

nitione , cum definitum ipfum fibi non conftet? fed efto, quod poft

- Wmatis

annos Platonis aliquando inter vos de vi ipfa conveniat, tum definia-

tün fylïa E

tur ejus opus effe , orare , jejunare , vel aliquid tale, quod adhuc forte

gt2 n

in Platonis ideis latet, quis nos certos facierid effe verum , id place-

à ï'mde dC

re Deo, nosque tuto re&um agere? przfertim cum ipfi fateamini effe

II

rem humanam , quz Spiritus teftimonium non habet, ut qua Philofo-

209e m

phis ja&ata, & in mundo fuerit , antequam Chriftus veniret , & Spiri-

tæ) HOG[

tus de coelo mitteretur , ut certiffimum fit , non de colo miffum , fed &

Chifi v

rerra jam ante*natum hoc.dogma , ideo magno opus teftimonio, ut cer-

P?lff 65 tor

tum & verum effe confirmetur,

Tiüt, com

Simus

-Ds Ssnvo AnsiTRI0,

51

lu E.

Simus ergo nos privati & pauci , vos vel publicani & multi; nos ra-

di, Que

des,vos eruditiffimi ; nos craífi,vos ingeniofiffimi, nos heri nati,vos Deu-

quim pe

calione antiquiores ; nos nunquam recepti,vos tot feculis approbari : de-

de (emet-

nique nos peccatores,carnales,focordes,vos fanctimonia,S piritu,miracu-

eriris fibi

lis metuendi vel ipfis demonibus: faltem jus Turcarum & Judeorum

moritütüs

nobis permittite, ut rationem dogmaris veftri poftulemus , quod Perrus

lco hic al-

velter vebis mandavit, Poftulamus autem modeftiffimé, fcilicet quod

tLomnent

non exigimus fan&imonia, fpiritu , miraculis ipfum probari , quod uti«

i diqut-

que poflemus jure veftro , cum ipfi hoc ab aliis exigatis. . Quin & hoc

(cur video

donamus, ne ullum exemplum facti, vel verbi , vel cogitationis in ve-

s inteati

ftro dogmate exhibeatis, fed id (olum doceatis

; ipfum dogma faltem

,qnd

declaretis , quid per ipfum intelligi velitis, qua forma. Si vos non vul-

ame, Ex

tis, vel non poteftís, faltem nos conemur exemplum ejus edere. Imi-

mines, at

tamini vel Papam cum fuis, qui dicunt : quz dicimus facite, fecun-

dum opera vero noftra nolite facere: ita & vos dicite , quod opus illa

vis requirat fieri ; nos accingemur , vobis otio reli&o, Annon hoc fal-

m find-

Jolum pe-

tem impetrabimus à vobis? quo plures eftis,

»

quo antiquiores , quo ma-

] verbums

ores , & quo omnibus nominibus potiores

quam nos, hoc turpius vo-

b

,velfact

is eft, ut nobis, qui omnibus modis nihili fumus coràm vobis, dogma

ve(trum diícere & facere volentibus, non poffitis, miraculo vel pedi«

vis.el vi;,

fioc eltvi-

culi occifi, vel fpiritus ullo affe&tulo , vel (anctimoniz ullo opufculo

probare,fed nec ullius fa&i aut verbiexemplum oftendere. Deinde,quod

torüft,

finienum

inauditum eft , nec ipfam dogmatis formam aut intelligentiam decla-

rare, ut faltem nos imitaremur. O feftivi magiftri liberi arbitrii; Quid

mpli at*

jam vos eftis, nifi vox , przterea nihil? qui nunc funt , Eraíme, illi, qui

| grare, Ye

,

fpiritum ja&tant, & nihil oftendunt, qui dicunt folüm , ac mox fibi cre-

j d&ïesv?

w'dglpc'flf

di volunt? nonne tui illi funt, fic in colum vedti? qui ne dicitis qui»

] dem, & tanta Jacatis & exigitis, Rogamus itaque per Chriftum , mi

j, E

Eraíme , tu cum tuis nobis faltem concedite, ut periculo conícientiz

y dipat

, noftrz abíterritis , liceat metu trepidare, vel faltem affenfum differre

fecde d

dogmatis , quod tu ipfe vides, effe nihil nifi inanem vocem & flrepi-

!

j

dpt

tum fyllabarum , fcilicet, vis liberi arbitrii eft, vis liberi arbitrii eft,

m d

etiamfi ad (ummum veneritis , & omnia veftra probata fint & con(tent.

ducforte

Deinde adhuc incertum apud ipíos tuos;àn ea vox fit vel non fit, cum

, id.P!aæl

ipfi intet fefe varient, & fibi ipfis non conftenr, Iniquiffimum eft, imó

mmml a

longé miferrimum, folo phantafmate vocule unius, ejusdemque incer-

lu

hi

tz, noftras confcientias vexari , quas Chriftus (an

o

[o4

uine fuo redemit,

,

g

f

Ac nifi vexari nos finamus , rei accufamur fuperbiz

inaudirz, quod tot

ifum ;

g em

patres tot feculorum contemferimus , qui liberum arbitrium afferue-

J

rint, cum vcräus » Wt ex didis vides, nihil prorfus de libero arbitrio

G.2

deti-

firaus

D; MART., Lurn;

$2

definierint;ac fub prztextu & nomine illorum libeti arbitrii dogma eri-

vani

gitur, cujus tamen neque fpeciem nec nomen poffunt oftendere, & men-

brorua

daci vocabulo fic deludunt orbem.

orfnia

|

Atque hic , Erafme, tuum ipfius confilium appellamus, qui fupra

le&on

fuafifti, effe omittendas ejusmodi quaftiones , ac potius docendum

tende

Chriftum crucifixum , & quz fatis fint ad Chriftianam pietatem. Hoc

ilad

enim jamdudum nos quxrimus & agimus, Quid enim nos contendimus

n

aliud ;quam ut fimplicitas & puritas do&rinz Chriftiana regnet, reli-

Dui,ó

&is & neglectis iis , quz per homines juxta inventa & introdu&a funt?

les fun

fed tu, qui confulis ralia nobis, ipfe non facis , imó contrarium facis:

o

fcribis Diatribas, decreta Pontificum celebras , authoritatem hominum

. übi

ja&tas , & omnia tentas , ut nos rapias in ifta peregrina & aliena à Scri-

Samani

pturis fanctis, ac non neceffaria volvas, ut fimplicitatem & fyncerita-

lud hi

Vubuc

tem pietatis Chriftianz corrumpamus & confundamus hominum addi-

tamentis, Quo facile intelligimus, nec ex animo te ifta nobis confu-

luiffe , nec quicquam ferió te fcribere , fed inanibus bullis verborum

tuorum confidis te orbem polffe ducere quocunque vis, & tamen nus-

quam dacis , cum nihil prorfus dicas , nifi meras contradi&iones per

|

tii hi

omnia & ubique , ut re&iflimé dixerit , qui te ipfiffimum Protheum aut

Vertumnum appellavit , aut , ut Chriftus dicit, Medice cura te ipfum.

Patry,

Turpe eft Do&ori, quem culpa redarguit ipfum.

[ Jani

Donec igitur veftram affirmativam probaveritis, ftamus in noftra

Scriptm

negativa , & fub judice etiam toto illo choro fan&orum , quem tu ja-

ckas,vel potiustoto mundo,audemus & gloriamur, id quod nihil eft, nec

ld

quid fit , monfítrari certó poteft , oportere nos non.admittere , atque vos

&ipmor

omnes effe incredibili przfumptione vel infania, qui à nobis id ipfum

me Cat

1 o

exigatis admitti , nulla caufa , nifi quia vos multos , magnos , antiquos,

id quod nihil effe ipfi fatemini , afferere dele&at, quafi res fit Chriftia-

ttà [ibs

nis magiítris digna , miferum populum in re pietatis, eo quod nihil eft,

ius ced

ac fi magni ad íalutem momenti foret , ludere. (y ) Ubi nunc eft illud

quia facj

Grzcorum ingeniorum acumen , quod ha&enus faltem bella aliqua fpe-

Qhtra |

cie fingebat mendacia; hic aperto & nudo fermone mentitur?

ä

£ni m

Valins

xínnotatio.

Ainid

Iolsq

(y) Ubi nunceft illud Grecorum ingeniorum acumen:]

Cæ]um,

ewy : quod arrogantits et-

Digitum intendit ad nomen Gracorum &ureÉé

ii qe|

iam eft , quàm Latinorum liberum arbitrium. |

, dur

Duenr,

Ubilatina induftria Gracz aquata, qua fic ludit & luditur vocabuI&

vanil-

Dzr Srnvo ÁnBiTRIO.

V

$5

dogieri

vaniffimo? fed fic contingit imprudentibus , vel malígnis le&oribus li-

16 C mene

brorum , dum ea, quz funt infirmitatis in pattibus & ian&is , faciunt

-omnia effe fummza authoriratis , ut culpa ifta non fit authorum , fed

s quifüpra.

le&orum, Ac fi quis fan&imonia & authoritate fanci Petri nixus con-

docendum

tenderit, omnia qua fan&us Petrus unquam dixit, effe vera , ut etiam

item, Hoc

illud perfuadeat effe verum , quod Matthai 16, ex carnis infirmitate

fitendimus

fuafit Chrifto , ne pateretur, aut illud, ubi juffit Chriftum exire à fe de

pnet li

navi , & multa alia, in quibus ab ipfo Chrifto reprehenditur. (z) Simi-

tuda füne

les funt, qui ejusmodi funt, illis, qui ridendi gratia garriunt, non effe

dum facis:

omnia vera , quz funt in Evangelio, & apprehendunt illud Johann.

hiomitum

$. ubi Judai dicunt ad Chriftum , nonne bené dicimus nos , quod

ema tie

Samaritanus es, & demonium habes? vel illud , reus eft mortis : Vel il-

C Ial«

!

lud, hunc invenimus fübvertentem gentem noftram, & prohibentem

jpum at

ttibuta dari Cafati.

yois conlt-

V

; Verborum

Znnoiatio. |

tamen nus-

(hiones ptt

(z) : Similcþsk funt, qui ejusmodi funt &c. ] 'Di)z;genter 7

otheüm aut

cus bic notandus eff. — 'Otiliffegam namque tradit vegulam de legendss

at

Patrum [criptis, . Sicut €9 fub[equens difputatio de Ecclefra errante , 9

de fantlis , notatu eff dignifima. — Item egregía dsfpttatio de dignitate

winnoftta

Seriptura Sacra , qua mox /&quemr.;(

gem t j*

ii ol rec

Idem faciunt diverfo quidem fine, nec voluntate, ut illi, fed cecitate

, atgue vOs

& ignorantia, liberi arbitriiaffertores, qui ex patribus id , quod infirmi-

I5 i X? um

tate carnis lapfi pro libero arbitrio dixerunt , ita apprehendunt , ut et-

iam opponant ei , quod alio loco iidem paties fortitudine fpiritus con-

s,antijuts

t Qhitoee

tra liberum arbitrium dixerunt: tum urgent mox, & cogunt, ut me-

lius cedat deteriori, Ita fit, ut authoritatem deterioribus dictis tribuant,

N m'mX d

quia faciunt ad fenfum carnis fuz , & adimant melioribus, quia faciunt

contra fen(um carnis fuz, Cur non potius eligimus meliora? talia

taï'fqllä pe

j

enim multa funt in patribus. Et ut exempli aliquid afferam , quid car-

U

;

nalius, imó quid magis impium , facrilegum & blafphemum dici poteft,

quàm id, quod Hieronymus folet : virginitas ceelum , conjugium terram

replet. Quafi Patriarchis & Apoftolis ac Chriftianis conjugibus terra,non

acumeü?]

caclum debeatur , aut vir

[o)

ginibus veftalibus in gentibus fine Chrifto ce-

lüm.debeatur ? &&tamen hec & fimilia ex patribus colligunt Sophi-

ii

ftz , dum numero potius quam judicio certant , ut authoritatem illis

parent; quemadmodum fecit infulfus ille Faber Conftantienfis , qui

$

fnats

pv

ulo

--

i

G;'

m

$4

D. Manr.Luru

margaritum illud fuum , id eft, Augiz ftabulum nuper donavit pu'-blif

t00n

Ati

co , àt effet , quod piis & eruditis naufeam cieret & vomitum.

Per hec ad illud refpondeo,ubi dicis, incredibile, ut Deus Ecclefix

fv

fuz errorem diffimularie tot feculis, nec ulli fan&dorum fuorum revela-

toni

rit, id quod nos contendimus effe Evangelice do&rine capur. Pri-

defi

mum ,non dicimus errorem hunc effe in Ecclefia fua toleratum à Deo,

bere

necin ullo fuofancto : Ecclefia enim Spiritu Dei regitur , fan&i agun-

gent

rur Spiritu Dei, Rom.8. Et Chriftus cum Ecclefia fua manet usque ad

[

confummationem mundi.

'Et Ecclefia Dei eft firmamentum & colu-

plán

mha veritatis, Hec,inquam, novimus, Nam fic habet & Symbolum

Et ni

omnium noftrum, Credo Ecclefiam fan&tam Catholicam, ut impoffi-

perdi

bile fit illam errare, etiam in minimo articulo. Atque ft etiam done-

Ecdt

mus , aliquos ele&os in errore teneri in tota vita , tamen ante mortem

ferun

neceífe eít, ut redeant in viam, quia Chriftus dicit Johan. xo. Nemo

pv

rapiet eos de manu mea. — Sed hic labor, hoc opus eft, certó conftare,

dibi

an illi, quos tu Ecclefiam vocas , Ecclefia fint, vel potius , an tota vita er-

lud P

rantes , demurm ante mortem fint redu&i,

Neque enim fequitur fta-

ts f

tim, (i Deus illos omnes, quos adducis , quantavis longa ferie feculo-

dium

rum , eruditiffimos viros, paffus fit errare,-ergo Ecclefiam fuam paffus

confi

eft errare.

Vide populum Dei Iíraél, ubi, in tanto regum numero

Chiil

& tempore , ne unus quidem rex numeratur, qui non erret. — Ecfub

dition

Elia Propheta fic omnes & omne , quod publicum erat iftius populi,

CU

abierat in idololatriam , ut fe folum relidtum putaret , cum interim,

lber

dum reges, principes , facerdotes , prophetz, & quicquid poterat popu-

€05 fj

lus vel Écclefia Dei dici, perditum iret,feptem millia fibi refervarit Deus,

qu

quos quis vidit aut novit effe populum Dei? quis igitur & nunc nega-

dibile

re audeat , Deum fub iftis principibus viris (non enim nifi viros pu-

f&

blici minifterii & nominis recenfes) in vulgo fibi fervaffe Eccléfiam,

& illos omnes ; exemplo Ifralitici regni, perire permififfe? quando-

vd po

mplo,

quidem peculiare eft Deo , electos Iírael impedire, & pingnes eorum

atgum

occidere. Pfal. 78, feces vero & reliquias Ifrael fervare, ut Efaias dicit,

tullug

uid accidit fub ipfo Chrifto, ubi omnes Apoftoli fcandalizati,

$

tum ipfe ab univerfo populo negatus & damnatus eft , vix uno & alte-

f ma

ro Nicodemo & Jofepho , tum latrone in cruce fervatis? at nunquid

Piy

illi populus Dei tum dicebantur? erat quidem populus Dei reliquus,

quäm

' fed non nominabatur ; is qui nominabatur , non erat. Quis (cit, fi to-

m ]10(

to mundi curfu, ab origine fuá, femper talis fuerit ftatus Ecclefiz Dei,

foiti.

ut alii dicerentur populus & fan&i Dei , qui non effent , alii vero inter

ttyat

illos, ut reliquiz, effent; & non dicerentur populus aut fan&i, ficuc

mon-

&Rofe

Drz SERVb ÁRBITRIO,

$55

ii«

monftrat hiftoria Cain & Abel, I(ma&l & Ifaac, Eíau & Jacob? vi

de

efie

Arrianorum feculum, ubi vix quinque in toto orbe Epifcopi Catholici

fervati funt, iique à fedibus pulfi, regnantibus ubique Arrianis publico

d*

Tri«

nomine, & officio Ecclefie. Nihilominus füb iftis hzreticis fuam Ec-

cleiam fervavit. Chriftus , fed fic, ut minime Ecclefia putaretur aut ha-

Deo,

beretur, Sub Papa regno, oftende unum Epifcopum fuo officio fun-

CUl

eal

gentem , oftende unum concilium , in quo de rebus pietatis tractatum

fit , ac non potius de palliis, de dignitate, de cenfi

oli«

bus, & aliis pro-

phanis nugis ,

qua Spiritui Sancto tribuere , nifi infanus, non poffit,

lum

yolli

Et nihilominus ii ecclefia vocantur, cum omnes, faltem fic viventes,

perditi (inc, & nihil minus quam Ecclefia. Verum fub iis fervavit fuam

Ui

Ecclefiíam, fed ut non diceretur Ecclefia.

uot fanctos putas exuf-

QY

(emo

ferunt & occiderunt jam aliquot feculis foli illi inquifitores hzretice

pravitatis ? velut Johannem Huffüm & fimiles, quorum feculo , non

flare,

dubium eft, multos viros fan&os vixiffe eodem Spiritu.' Cur non il-

4 et

o

lud potius miraris , Erafme, quod ab origine mundi femper inter gen-

tes fuerunt excellentiora ingenia , major eruditio , ardentius ftu-

cilo.

dium , quam inter Chriftianos vel populos Dei , ficut Chriftus ipfe

xllus

confitetur', prudentiores eífe filios hujus feculi filiis lucis

H

?

quis

meto

Chriflianorum vel uni Ciceroni , ut Grzcos taceam

, ingenio, eru«

atfb

ditione , diligentia comparandus e(t ? quid igitur obtitiffe di-

Puh $

cemus , ut nullus illorum ad gratiam pervenire potuerit? qui certe

m

hberum arbitrium. fummis exercuerunt viribus? nullum vero inter

p

eos fuiffe , qui fummo ftudio ad veritatem conrenderit, quis audeat di-

['eus,

cere? & tamen afferi oportet, nullum perveniffe, — An etiam.hic incree

mge

dibile dices, Deum tot tantosque viros perpetuo mundi curfu reliquif-

f PU'

fe , & fruftra niti permififfe? certe, fi liberum arbitrium aliquid effet

(my

vel potuiffet , in illis viris fuiffe & potuiffe debuit, vel uno aliquo ex«

mxöü-

emplo. Séd nihil valuit,imó in contrarium femper valuit , ut hoc uno

go[tlm

argumento fatis probari queat, liberum arbitrium nihil effe, ut cujus

diCifi

nullum indicium ab initio mundi usque in finem oftendi poffit.

t

Sed redeo ad propofitum. | Quid mirum, fi Deus omnes . Eccle-

yalee

fiz majores finat ire vias fuas;qui ficomnes gentes permifit ire vias fuas,ut

;nqui

Paulus in A&is dicit? non eft res tam vulgaris, mi Erafme, Ecclefia Dei,

jquus,

quàm ef nomen hoc, Ecclefía Dei , nec ita paffim occurfant fan&i Dei,

',fim'

ut hoc nomen, San&ti Dei: margaritum & nobiles gemmz funt , quas

ï:foif

fpiritus non projicit ante porcos, fed ut Scriptura vocat , abíconditas

(j intet

fervat, ngimpius videat gloriam Dei. Alioqui fi palàm ab omnibus

? ficit

agnofcerentur, quomodo fieri poffet , ut fic in mundo vexarentur &

mone

ain—,

j

4

?

D Maxr, LurHü.-

Z

affligerentur?. ut Paulus dicit: fi cognoviffent , nunquam Dominum

quiut

glonz ctucifixiffent,

ri vid

Non hxc dico , quo

d (an&os vel Eccleüam Dei effe negem,qyo/s

omil

tu adducis, fed quod probari non poffit, fi quis neget, effe ipfos fan-

t

&os,, relinqui vero prorfus incertum. Ideo locum à (an&imonia eorum

atbiti

non effe fidelem faris pro dogmate aliquo confirmando. — Sanctos eos

silil,

dico & habeo, Ecclefiam Dei eos voco & fentio , canone charitatis,non

- titudi

j

canone fidei, hoc eft, charitas quz omnia optima de quovis cogitat,

tis i

nec eft fufpicax , omniaque credit; ac przfumit de proximis bona, fan-

ponun

—

25

&um vocat quemlibet baptizatum , nec periculum eft , fi erret , quia

füc &

?5

charitatis eft falli, cum fit expofita omnibus omnium ufibus, & ab-

fcim

ufibus, miniftra generalis, bonorum, malerum, fidelium , infidelium,

Ctjus 1

veracium , fallacium,

Fides vero nullum vocat fan&um , nifi divino

obf

judicio declaratum.

Quia fidei eft, non falli,

Ideo cum omnes de-

li R

beamus haberi invicem fandti, jure charitagis , nullus tamen debet (an-

Toilles

&us decerni, jure fidei , tanquam articulus fit fidei , illum vel.illum effe

quid c

fan&um , quo modo fuos, quos nefcit , fan&os canonizat , adverfarius

homin

Hoc folum dico de illis

ille Dei , Papa in locum Dei fe conftituens.

t0n ef

ruis , vel noltris potius fan&is , quod cum ipfíi vacient inter fefe , illi

princg

potius fequendi fuerant , qui optima, id eft, contra liberum arbitrium

A

pro gratia locuti funt, relidis illis, qui pro infirmitate carnis, carnem

proban

potius quam Spiritum teftificati funt, — Ita & illi, qui fibi ipfis non

fineda

conftant , ea parte fuerant eligendi & apprehendendi,, ubi ex Spiritu

judica

loquuntur : relinquendi vero, ubi carnem faperent, — Hoc erat Chri-

tint], ;

ftiani le&oris & animalis mundi habentis diíhífas ungulas , & ruminan-

penin:

rs. Nunc vero pofthabito judicio , omnia confufa yoramus , aut quod

petius.

iniquius elt , perverfo judicio meliora refpuimus, deteriora probamus,

te voly

in unis eisdemque authoribus , tum illis ipíis deterioribus titulum &

Denda,

authoritatem fan&imonie eorum aptamus, quam tamen illi, ob opti-

dC CQ

ma & ob folum Spiritum, non ob liberum arbitrium , Vel carnem me-

itetüm

ruerunt.

pto ali

Quid igitur faciemus ?

abícondira eft Ecclefía , latent fancti,

uid? cui credemus? feu, uttu argutimme di(putas , quis nos certos

Ottmat

Cllew

facit? Unde explorabimus fpiritum ? Si eruditionem fpedtes , utrinque

F Y dl

funt Rabini: fin vitam , utrinque peccatores: fin Scripturam , utrique

ample&untur.

Neque adeo de Scriptura, que necdum fit-lucida (a-

UPI' 4Y

tis , fed de fenfu Scripture , difputatur.. Utrinque veto homines, quo-

Xtipti

X opor

rum ut neque multitudo , neque eruditio, neque dignitas quicquam fa-

Relin«

Ciptu

cit ad cauíam , ita multo minus paucitas, 'ixn(citia..& humilitas.

Brefn

quitur

QU in

Ds SsRvo Áns rrmo.n

$37

jnum

quitur igitur res in dubio , & manet füb judice lis , ut prüdenter fa&u-

i videamur , fi in Scepticorum fententiam concedamus, nifi quod tu

,qpo/s

omnium optime facis , qui fic te dubitare dicis, ut veritatem quzrere

s latt-

te, & diícere tefteris,, interim in eam partem inclinans , que liberum

jl

arbitrium afferit, donec verítas eluceícat. — Hic refpondeo, neque ,,

j 698

nihil, neque omnia dicis, Non enim eruditionis, vitz, ingenii, mul- ,,

I000. -

titudinis , dignitatis, ruditatis, paucitatis, humilitatisve argumen-

329

Dgifat,

tis fp

iritus explorabimus. — Neque illos probo, qui refugium fuum

??

1 lat

ponunt in jactantia fpiritus,

Nam fatis acre mihi bellum ifto anno

ia

fuit & adhuc eft, cum iftis Fanaticis, qui Scripturas fuo Spiritu fub-

& a

lium,

jiciunt interpretandas,quo nomine & Papam hactenus infe&tatus fum, in

cujus regno hac voce nihil vulgatius aut receptius eft, Scripturas effe

dirino.

obfcuras & ambiguas , oportere Spiritum interpretem ex fede Apofto-

x5dt-

lica Romz petere, cum nihil perniciofius dici poffit , ^quod hinc ho-

d (anï-

mines impii fefe fupra Scripturas extulerint, & ex ipfa fecerint, quic-

m elle

quid collibitum fuit, donec prorfus Scripturis conculcatis , nihil nifi

rfarius

hominum furioforum fomnia & crederemus & doceremus, Breviter,

de illis

non eft humanum inventum illa vox , fed incredibili malitia ipfiusmet

fe, il

principis omnium dzmonum in orbem miffüm virus,

yitttum

carmerm

Nos fic dicimus , duplici judicio Spiritus effe explorandos feu

probandos, uno interiori, quo per Spiritum fan&um vel donum Dei

(s not

fingulare , quiliber pro fe, fuaque folius falute illuftratus, certiffime

Spiricu

judicat & difcernit omniuta dogmata & feníus, de quo dicitur r. Co-

[ Clïri'

rinth. 2. Spiritualis omnia judicat , & ànemine judicatur. Hzc ad fidem

minane

pertinet , & neceffaria eft cuilibet etiam privato Chriftiano, Hanc fu-

t quo

perius appellavimus interiorem claritatem Scripturse fan&e. Hoc for-

bamus,

te voluerunt, qui tibi refponderunt , omnia effe judicio Spiritus decer-

lum €

nenda, Sed hoc judicium nulli alteri prodeft , nec de hoc quaritar in

» op:i-

hac caufa, nec ullus credo, de illo dubitat, quin ficfe habeat. — Ideo

m mee

slterum eft judicium externum, quo non modo pro nobis ipfis, fed &

pro aliis, & propter aliorum falutem, certiflime judicamus Spiritus &

: (mæ-

dogmata omnium, Hoc judicium eft publici minifterii in verbo & of-

y certos

ficii externi, & maxime pertinet ad duces & precones verbi, quo uti-

yrinque

raur , dum infirmos in fideroboramus, & adveríarios confutamus. Hoc

urique

fupra vocavimus externam Scripturz fance claritatem. — Sic dicimus:

yidtli

Scriptura judice omnes Spititus in facie Ecclefiz effe probandos, Nam

ys, U0*

id oportet apud Chriftianos effe imprimis ratum atque firmiffimum,

uam i

Scripturas Sanctas effe lucem fpiritualem , ipfo fole longe clariorem ,

, Rc]in'

prafertim in iis que pertinent ad. falutem . vel neceffitatem.

Verum

quituï

quia in conrrarium perfuafi famus jam düdnm peftilenti illo Sophifta-

rum

j

y

8

D. ManrT. Lurz.

rum verbo , Scripturas effe obícuras & ambiguas , cogimur primum

tjt4ten

probare illud ipfum primum principium noftrum , quo omnia alia pro-

1eis,

banda funt , quod apud Philofophos abfurdum & impoflibile fa&u vi-

tribua

í

deretur.

1e0.

Primus Mofes dicit Deut, 17. Si qua difficilis caufa inciderit, effe

TOU

adeundum locum, quem Deus elegiffet in nomen füum, atque confu-

pepa

lendos ibidem facerdotes, qui fecundum legem Domini judicare illam

telllic

debeant.

nquit.

Secundum legem Domini , i

Quomodo autem judi-

Quin

cabunt, nifi lex Domini fit externe clariffima, qua illis fatisfierec? alio-

i

caria

qui fatis erat dicere , judicabunt fecundum Spiritum fuum. — Quin fic

&&

habet in omni adminiftranone populorum , ut omnes omnium caufze

quo

per leges componantur. . Quomodo vero componi poflent , nifi leges

clii at

effent certiffimz, & ipía plané lumina in populo? $i enim leges funt

Hic

ambigue , & incertz, non folum nullz caufz expedirentur, fed nec ul-

T no

li mores certi conftarent: Cum 1deo ferantur leges ut mores ad cer-

- mund

tam formam regulentur , & caufarum quaftiones definiantur, . Opor-

tem:

tet ergo id quod aliorum metrum & meníüra eft, multo certiffimum &

quett

clariffimum effe , quale eftlex. . Quod fi ea lux & certitudo legum in

itquit

prophanis politiis, ubi de temporalibus agitur, & neceffaria eft, & di-

fu.

vino munere conceditur toti muhdo gratis, quomodo Chriftianis fuis,

D

fcilicet ele&is , non multo majoris lucis & certitudinis donaret leges &

probar

regulas, fecundum quas fefe & omnes caufas dirigerent atque compo-

VCR

nerent? cum temporalia velit à fuis contemni, $i enim foenum, quod

dzos

hodie ftat, & cras in clibanum mittitur , Deus fic veftit, quanto magis

gtos 1

nos? Sed p

ergat

de&

rum verbum..

nus, & Sf:ripturis obruamus peftilens illud Sophifta-

It il

Píalmus 19. dicit : Preceptum Domini lucidum feu purum ,.illu-

ptovoc

minans oculus. . Credo, id quod oculos illuminat , non effe obfícurum

tt etpo

vel ambiguum. Item Pfalm.119, Oftium verborum tuorum illuminat;

Obfcur;

& intelle&um dat parvulis. | Hic verbisDei tribuit,quod fint oftium &

Qm «

apertum quiddam,quod omnibus expofitum fit,& etiam parvulos illumi-

d acc

net. Efaias 8. ad legem & teftimonium mittit omnes quzftiones, & ni-

ptidi

fi hoc fecerimus, minatur nobis n

egandam effe lucém aurorz, In Za-

&

Sipt

charia cap. 2. mandat ,. ut ex ore facerdotis. legem requirant , ut qui

Tiine

fit Angelus Domini exercituum; Pulcherrimus fcilicet Adgelus vel le-

Ifä i

atus Domini ,. qui ea afferat , qux tum ipfi fint ambigua , tum poes

19ua

:ulo obícura , ut nefciat , tam ipfe quid loquatur , quàm illi quid au-

Ts gf

diant. Etquid in univerfo veteri teftamento , maxime uno illo Pfal-

iguit

mo 1!9. dicitur in laude Scripture frequentius, quàm ipíam

puta Q

effe lucem certiffimam & evidentiflimam ?. fic enim celebrar ille. cla-

rità-

QUi

-^

Dz Sxänvoþ ÁRBITAIO,

$9

itouft

ritatem ejus : Lucerna pedibus meis verbum tuum, & lumen femitis

l Bo ^i

meis. Nonait: Lucerna pedibus meis (olum Spiritus tuus, licet & huic

1l i.

tribuat fuum officium dicens: Spiritus cuus bonus deducet me in terta

re&a. Ita & via & femita dicitur , nimirum à nimia certitudine. Veniae

it,ell

muüs ad novum teftamentum, | Paulus dicit Rom, 1. Evangelium effe

confü«

per prophetas in Scripturis fan&is promiffum. | Et cap. 5, Juítitiam fidei

eilm

teftificatam à lege & Prophetis, Qualis autem teftificatio , fi obícura eft?

) judi»

Quin cum per omnes Epiítolas Evangelion verbum lucis , Evangelion

? alio-

claritatis facit, tum id ex profeffo ac magna copia facit. 2. Corinth. 3,

un lic

& 4. ubi de claritate tam Mofi quàm Chrifti gloriofe difputat. Petrus

cutfee

quoque ait 2, Petri , Certum valde habemus fermonem Propheticum,

cui attendentes ficut lampadi lucenti in loco caliginofo , bene facitis,

N

s funt

Hic Petrus verbum Dei lucidam lucernam facit , omnia alia tenebras.

f*

Et nos obícuritatem & tenebras ex verbo facimus? Chriftus fefe lucem

ad tl

mundi toties vocat, Johatnem Baptiftam lucernam lucentem & arden-

Opor-

tem : absque dubio non propter vitz fanctitatem , fed propter verbum;

num«

quemadmodum Philipp. Paulus, luminaria mundi vocat lucida , quia,

eum it

inquit , verbum vitz tenetis. Vita enim fine verbo incerta eft & ob- ,,

;

Ícuta, ,

nisfiis,

Et quid faciunt Apoftoli , dum fuas

.

rzdicationes per Scripturas

1

us tenebris obfcurent? Vel

leges

probant ?an ut nobis tenebras fuas major

p

ut notius per ignotius probent? Quid facit Chriftus Joan, s. ubi Ta-

;,qioi

dxos docet, ut Scriptutas fcrutentur , fui fcilicet teftes ? aut ut ambi-

uos reddat de fide fui? Quid faciunt illi AG. 17. qui audito Paulo

o mags

die & no&e Scripturas legebant, ut viderent, an fic haberent? Non-.

'gphifh-

ne ifta omnia probant , Apoftolos, ficut & Chriftum, ad Scripturas

provocare, ranquam ad teftes clariffimas (uorum fermonum ? Qua fron-

nl

te ergo nos eas obícuras facimus? Obfecro, funtne illa vezba Scripturz

o

uminats

obícura vel ambigua , Deus creavit ceelum & terram , Verbum caro fa-

&um eft, & omnia quz pro articulis fidei totus accepit mundus ? Un-

f&

illum

de accepit? nonne ex Scripturis? Et quid faciunt ; qui adhuc hodie

s nl

przdicant ,-Scripturas interpretantur ac declarant ? At fi obícura eft

InZe

Scriptura, quam declarant , quis nos certos facit ipfam eorum decla-

ratiónem effe certam?' Ália nova declaratio.. Quis & illam declarabit ?

x g

s vl lee

Ita fiet progreffus ininfinitum, Summa, fi Scriptura obícura vel am-

bigua eít, quid illam opus fuit nobis divinitus tradi? an non fatis fu-

rumpo

uid.al*

mus obícuri & ambigui , nifi de coclo nobis augeatur obícuritas & am-

biguitas & tenebre ? Ubi tunc illud Apoftoli manebit, Omnis Scri-

iloP-

tura divinitus infpirata utilis eft ad docendum & increpandum & ar-

» ipan

,l IHC cla,-

ule , prorfus , fed ex patribus longa fe-

ggcndumz Imo inutilis eft, Pa

CH A

culo-

nue

€o

D, Manr, LurT,

culorum fetie teceptis, & fede Romana talia petenda fünt , que t Scri-

1

turg tribuis,

Quare tua fententia revocanda eíft, ubi ad Titum fcri-

à

loci ,

is, Epifcopum oportere potentem effe in do&trina fana , exhortári, &

aliqua

redarguere contradicentes , & os oppilare vaniloquis & mentium dece-

R0$ 3

proribus, — Quomodo erit potens , cum tu Scripturas ei relinquas ob-

Proin

Ícuras , hoc eft , arma ftuppea, & pro gladioleves ftipulas? Tum Chri-

[tiano

ftus quoque vocem fuam recantet , neceffe eít , qui nobis falfo promit-

Inetan

tens, dicit: Ego dabo vobis os & fapientiam , cui non poterunt refi-

xattil

ftere omnes adveríarii veftri, Quomodo non refiftent , quando obícu-

tum à

ris & incertis contra eos pugnamus?

Quid & tu nobis, Erafme, prz-

tilfmi

Ícribis formam Chriftianifmi , fi tibi S

cripturz funt obícure? Sedjam

fe ut

dudum credo me oaerofum effe etiam infenfatis , qui in re clarifima

nife(i

tantas moras traho & copias perdo. . Sed fie obruendum erat impu-

quiq

dens & blafphema illa vox , Scripturas effe obícuras , ut & tu videres,

vobis.

mi Erafme, quid diceres , cum Scripturam effe dilucidam negas. Nam

ld

fimul afferas mihi neceffe eft , omnes tuos fan&tos, quos adducis , mul-

to minus dilucidos effe,

Tiere l

Quis enim certos nos facit de eorum luce,

filere

fi

Scripturas obícuras feceris? Itaque nihil nifi

tenebras nobis reliquas

lib

faciunt , qui Scripturas negant effe

lucidiffimas & evidentiffimas.

Adyer

At hic dices:

Nihil ad me omnia ifta, non dico Scripturas ubi-

l

que obfcuras effe (

quis enim ita infaniat?) fed in hac tantum parte

& fimilibus. . Refpondeo, nec contra te ifta folum dico , fed contra

adi)

EE

omnes, qui ita fentiunt. .. Deinde contra te (aa) de tota Scriptura di-

Totem

» co, nullam ejus partem volo obfcuram dici: ftat ibi, quod ex Petro

o il

» retulimus

; lampadem lucentem nobis effe verbum Dci in loco ca-

tà con

» liginofo,

A

plis d

poltir.

"Annotatto,

Uorum

(aa) De tota Scri

tüorum

ptura dico ; nullam ejus partem'vo-

lo obícuram dici.] Legwiwur B. z de

t'adice

p)zrte dogmatica ,"on Gram-

&0$ Co

tmatica , ut fic dicam.: Nullum fiil, dogma neceffarinma effe, quod in Scri-

ptura non claré babeatur , licet loca

Onyid

Jent im Scriptura , quorum verba €à

Tbant

phrafes

Jint ob[eura. Sic mentem [uam max exponis dicens : Proinde fi

.

Ijent

dogma de libero arbitrio obícurum vel ambiguum eft; ad Chriftianos

D

& Scripturas non pertinet. — 4rez; Debent enim omnes Chriftiano-

lion (

rum articuli tales effe , ut non modo ipfis certiffimi fint, fed etiam ad-

verfus alios tàm manifeftis & cl

CQntta.

aris Scripturis Qrmati, ut omnibus os

uttt Ef

obftruant &c. ]

£

& pro|

Quod

QUsf

c

"

M

3

Dr 'Sinvo Annnmo.

61

od

rj«

; Quod fipars hujus lampadis non lucet , potius pars caliginofi

loci, quam ipfius lampadis erit..— Non . fic illuminavit nos Chriftus, ut

(

aliquam partem obícuram voluetit relictam nobis in fuo verbo, dum

decte

$-0«

nos ad illud jubet attendere: fruftra enim attendere juber, fi non lucet,

Proindefi dogma de libero arbitrio obícurum velambiguum eft;ad Chri-

Chris

ftianos & Scripturas non pertinet, ac relinquendum eft proríus , nu-

Omite

merandumque inter eas fabulas, quas damnat Paulus in Chriftianis ri-

t refi-

xantibus. Si autem ad Chriftianos & Scripturas pertinet , clarum, aper-

bícu«

tum & evidens effe debet , prorfusque fimile czteris omnibus eviden-

Pl'æ-

tiffimis articulis, Debent enim omnes Chriftianorum articuli tales ef-

lum .

fe,ut non modo ipfis certiffimi fint, fed etiam adveríus alios tam ma-

jl

nifeftis & claris Scripturis firmati , ut omnibus os obítruant , ne poffint

Impu«

quicquam contradicete, ficut nobis Chriftus promittens, dicit: Dabo

(dere,

vobis os& fapientiam , cui non poterunt refiftere omnes adverfarii ve-

Nam

ftri. Siigitur os noftrum in hac parte infirmum eft , ut adverfarii refi-

,Itü-

ftere poffint , falfum eft, quod dicit , nullum adverfarium ori noftro re-

| lüce,

fiftere poffe,

Aut ergo in dog

o

mate liberi arbitrii nullos adverfarios

liquis

habebimus , quod fiet , fi ad nos nihil pertinet, Aut fi ad nos pertinet,

j

adverfarios quidem habemus, fed qui refiftere non poffint,

; ubi-

Verum illa impotentia refiftendi adverfariorum ( quando id hic in-

] partc

cidit ) fic habec, non quod cogantur cedere fen(u füo , aut per(uade-

conttá

antur confiteri aut tacere,. Quis enim invitos coget credere , fateri er-

qadi

rorem, aut tacere? Quid loquaciis vanitate, ait Auguftinus? Sed quod

, o

os illorum fic obftruitur, ut non habeant quod contradicant, & ut mul-

o a

ta contradicant , communis tamen fenfus judicio nihil dicant, Exem-

plis id monftratur melius, Quando Chriftus Matth, 22, Sadduceis im-

pofuit filentium , cum addudta Scriptura probaret refurre&ionem mor-

tuorum ex Mofe Exod.;. Ego Deus Abraham &c. Non eft Deus mor-

tuorum, fed vivorum. Hic refiftere non poterant , nec quicquam con-

m

tradicere, fed nunquid ideo cefferunt opinione fu2? Et quoties Phari-

(ritte

fzos confutavit evidentiffimis Scripturis & argumentis, ita ut populus

nSrr"

convidtos palam videret, & ipfimetíentirent? Nihileminus illi perfeve-

l

rabant adverfarii. Stephanus A&or. €, fic loquebatur , tefte. Luca, ut

xinde l

fapientiz & fpiritui, qui loquebatur , refiftere non poffent. — Sed quid

iftianos

illi fecerunt? numquid ccdebant? Imó dum pudet vinci , & refitlere

non poffünt, infaniunt, & claufis auribus & oculis falfos fübmittunt

itiano-

qam

contra eum teftes, A&. 7. Idem in concilio ftans, vide:

juomodo con-

futet adverfarios,

jpus 0*

cum ab origine populi illius numetaffet beneficia Dei,

& probaffet , nunquam templum fibi Deum juffiffe condi (ea enim

qua(tione agebatur reus, & is erat ftatus cauíz ) tandem concedit , (ub

de

N

H 3

Salo-;

P

D. Manr, Lurm.

"D

quim

Salomone fuiffe quidem templum zdificatum , at ibi fubfumit in hünc

& d

modutm, Sed non in manufad&is habitat excelfus. Et ad id allegat Efai-

am Prophetam 66. Qu« eít ifta domus quam zdificatis mihi? Dic,

cilis

quid poterant hic contra tam manifeftam Scripturam dicere? nihilta-

men moti perftabant fixi in.fua fententia, Unde & in eos invehitur,

fic i

dicens: Incircumcifi cordibus & auribus , (emper rcftitiftis Spiritui fan-

j

hz

&o &c. Refiftere eos dicit, qui tamen refiftere non poterant,

Ad noftros veniamus, Joannes Hus, cum fic in Papam differit ex

g

Matth, 16. Porte inferorum non pravalent adveríus Eccléfiam mearm.

g

dente

Eftne hic aliqua obfcuritas vel ambiguitas? Sed adverfus Papam & fuos

corh

pravalent port inferi , ut qui manifefta impietate & fceleribus toto

mltab

orbe nobiles funt; Eft id quoque obícurum? ergo Papa & fui non funt

inipf

Eccle(ia, de qua Chriftus loquitur. Quid hic contradicerent? aut quo-

modo refifterent ori , quod Chriftus illi dederat? At reftiterunt tamen

Tuanu

& perftiterunt, donec ipfum exurerent ,tantum abeft , ut fenfu cede-

ipl E

rent, Nec Chriftus hoc tacet , cum dicit , Adverfarii non porerunt re-

fi.q

fiftere... Adverfarii (unt (inquit) ergo refiftent , alioqui non adver-

ilto$

viden

farii, fed amici fierent: & tamen refiftere non poterunt. Quid eft hoc

s

aliud dicere, quàm refiftendo non poterunt refiftere? Si itaque & nos

quit)

liberum arbitrium fic confutare poterimus , ut adverfarii nequeant refi-

derer,

Debra

ftere, etiam fi perfiftant fuo fenfu, & repugnante conícientia refiftant, fa-

tisfecerimus.

Satis enim expertus fum , quàm nemo volet vinci, &

tebus

(ut Quinctilianus ait ) nemo eft qui non malit noffe, quàm difcere vi-

Tebus

& d

deri; Quamvis apud nos id proverbii omnes , ufu potius quàm affe&u,

imó abuíu paffim in ore verfent, Opto difcere, paratus fum doceri,

Qud.

& monitus meliora fequi, Homo fum, errare poffurn : Quod fub hac

diabol

larva , pulchra velut humilitatis fpecie , liceat confidenter dicere: Mi-

153 !

hi non eft fatisfactum, ego non capio , vim facit fcripturis , pertinaciter

mo pr

afferit, (cilicer certi, quod tante humilitatis animas nemo fufpicetur

ttiqu)

pertinaciter refiftere, & agnitam quoque veritatem fortiter impugna-

pünd

|

re. [ta fit, ut non malitiz eorum effe oporteat , quod non cedunt fen-

le

Dites.

fu fuo, fed obfcuritatis & ambiguitatis argumentorum. — Sic & Philo-

Wt jl

fophi Grzcorum fecerunt, ne ullus alteri videretur cedere , etiam ma-

[04

Anlte

nife(te convi&us; coeperunt ne

[o]

are prima principia , ut Ariftoteles re-

àlum

Citat,

Interim nobis & aliis blande perfuademus, €ffe multos bonos

U

viros in terra , qui libenter veritatem amplexuri fint, fi fit qui clare do-

ICefe

ceat: nec effe prefumendum , tot eruditos tanta feculorum ferie vi-

Ts fig

ros erra(fe , aut non cognoviffe , quafi ignoremus, mundum effe regnum

atiu; Í

m nes-

Satanz , ubi prater naturalem cacitatem agnatam ex carne , ctia

quiby

quif- j

Ug y

-

*

Dz Srzavo ÁnniinRtO.

63

ht

quiü;xmis fpiritibus r

egnantibus fuper nos in ipfa cxcitate induramur,'

Eii-

& demoniacis , nec jam humanis tenebris tenemur.

Si igitur Scriptura (inquis) dilucida eft, cur in hac parte tot fe-

Dic,

hilti»

culis excellentes ingenio viri cxcutierunt? Refpondeo , Cacutierunt

hitut,

fic,in laudem & gloriam liberi arbitrii , ut oftenderetur illa magnifice

t ane

ja&tata vis , qua fe homo applicare poteft ad ea, quz funt falutis ater-

nz ,fcilicet qua nec vifa videt, nec audita audit , multo minus intelli-

tit ex

git vel appetit,

Huc enim pertinet , quod Chriftus ex Efaia, & Evan-

TedILi,-

gelifta toties afferunt; Audientes audietis, & non co

o

enofcetis: & vi-

»»

C luos

dentes non videbitis. Quid hoc eft aliud quàm liberum arbitrium feu ,

25

$ f0L0

cor humanum fic effe Satanz potentia oppreffum , ut nifi Spiritu Dei

um

mirabiliter fufcitetur , per fefe nec ea videre poffit, nec audire, que

25

tquo

in ipfos oculos & in aures manifefte impingunt, ut palpari poffint

25

manu? Tanta eft miferia & cacitas humani generis, Sic enim &

35

tmen

u

ipíi Evangeliftz admirati , qui fieret , ut Judzi operibus & verbis Chri-

dnt ree

fti, qua plané fuerunt irrefragabilia & innegabilia, non caperentur, ,

iditte

ifto Scripturz loco fibi refpondent, fcilicet quod homo fibi relitus ,,

s fEhoc

videns non videt, & audiens non audit. Quid monftrofius? Lux ( in-

& nos

quit ) lucet in tenebris , & tenebre non comprehendunt. Quis hoc cre-

t if«

deret? Quis fimilia audivit? Lucere in tenebris lucem , & tamen te-

nebras manere tenebas ; nec illuftrari? Proinde non eft hoc mirum in

10f

i«

rebus divinis , quod tot feculis viri excellentes ingenio cecutiunt: in

rebus humanis mirum effet ; in rebus divinis mirum potius , fi unus

erevie

fíedu,

& alter non cecutiat, Non mirum vero , fi planó omnes cecutiant.

ecnum

docttly

uid enim eft univerfum genus humanum extra fpiritum, nifi re

o

diaboli ( ut dixi) confufum chaos tenebrarum? Unde Paulus demo-

ybhac

: M-

nes appellat, re&ores harum tenebrarum. | Et x Corinth. r. dicit : Ne-

uot

mo principum hujus mundi cognovit Dei fapientiam, Quid putas de

xcetut

reliquis fentiet,.qui principes mundi afferat tenebrarum fervos? Per

principes enim intelligit primos & fummos in mundo, quos tu excel-

pugna-

j let-

lentes ingenio vocas. Cur cecutierunt Árriani omnes? ÀAn non fue-

runt ibi viri ingenio excellentes? Cur gentibus Chriftus eft ftultitia?

|o-

an inter gentes non funt viri excellentes ingenio? Cur.Judzis eft fcan-

qmma-

elestte

dalum ?. Àn non fuerunt inter Judaos viri excellentes iugenio? Deus

Ícit (ait Paulus) cogitationes fapientum , quoniam vanz funt, Noluit

; bonos

dicere hominum , ut ipfe textus habet , primos & principes inter homi-

lare d?'

erie Vi*

nes fignificans,ut ex iis reliquos homines eftimemus. Sed haecinfra

latius fortaffe : fatis fit exordio pramififfe ,. Scripturas effe clariffimas,

;egnum

quibus noftra fic poffunt defendi. , ut adverfarii non. queant refitere.

jum 1

Qua. vero fic defendi non.poffünt ,aliena & non Chriftianorum funr.

g

3

64

D. Manr. Lur&.

Si vero funt, qui hanc claritatem non videant , & in ifto fole cecuti-

(aipt

ant vel offendant, ii fi funt impii , declarant, quanta fit majeftas & po-

quin

T.

tentia Saranz in filiis hominum , ut clatiffima verba Dei neque audiant,

neque capiant , velut fi preftigio illufus quifpiam folem putet effe car-

ctedi

bonem frigidum , aut lapidem fentiat effe aurum.

$i pii funt, inter

cqy'xa

illos ele&os ceníeantur

E

qui in errorem ducuntur aliquanto , ut decla-

nis,(

retur virtus Dei in nobis, fine

qua nec videre , nec proríus quicquam

linif

offumus,

Non enim imbecillitatis ingenii eft (ut tu caufaris ) ne ver-

&ftul

E

a Dei capiantur: imó nihil aptius capiendis verbis Dei imbecillitate

l,vit

ingenii; propter imbecilles enim & ád imbecilles Chriftus & venit &

[ con

mittit verbum fuum , fed nequitia Satanz eít in noftra imbecillitate fe-

gaoíc

dentis, regnantis, ac Dei verbo refiftentis,

tis il

Ni Satanas faceret , uno

fermone Dei femel audito totus mundus homin

:

um CQRVCHCICIU[ ,hnec

|

pluribus opus effet.

enm

Et quid multis ago ? Cur non fimul cum hoc exordio finimus

periti

caufam , & .contra tei

píum, tuis ipfius verbis , ferimus fententiam , fe-

Scr'ugu

cundum illud Chrifti, Ex verbis tuis juftificaberis , ex verbis tuis con-

Scripn

demnaberis? Tu enim dicis, Scripturam hic non effe dilucidam. De-

quam

inde fententia fufpenfa , in utranque partem difputas

»quid pro , quid

xeris |

contra dici poffit :

praterea nihil agis toto ifto libello , quem ob ean-

fucin

dem caufam , Diatriben potius quàám Apophafin velaliu

d appellare vo-

gravaru

luifti, quod omnia collaturus , nihil affirmaturus fcrib

eres.

$i igitur

lum d

fed temere

dilucida Scriptura non eft, cur hic non modo cecutiunt 5

nus ]j

& ftulte definiunt & afferunt liberum arbitrium velut ex certa & diluci-

tüm j

1 .

da Scriptura, illi quos ja&as? videlicet, tam numerofa feries eruditif-

Ti

fimorum virorum, quos in hunc usque diem tot feculorum confenfus

Scripn

approbavit, quorum plerosque prater admirabilem facrarum literarum

fiti x

peritiam , vite quoque pietas commendat, quidam do&trinz Chrifti,

lomig

quam Íctiptis defenderant , fanguine fuo teftimonium reddiderunt, Si

üperi

exanimoifta loqueris, fixum elt apud te, liberum arbitrium habere af-

elt ull

fertores , mirabili literarum facrarum peritia przditos, ira ut fanguine

flaun

fuo illud quoque teftati fint. Quod fi verum eft , dilucidam illi habebant

tü Vel

Scripturam, alioqui quz effet illa admirabilis peritia literarum facta-

Cs

rum ?: Deinde qua lévitas & temeritas animi ; fancuinem fündere pro

V a

re incerta; & obícura? Hoc enim non martyrum Chtifti , fed damo-

blhm

num eft, Jam & tu pone ob oculos, & tecum expende, utrum plus

IDero

tribuendum effe judices tot eruditorum, tot orthodoxorum , tot fai-

l$ 1P[

&orum, tot martyrum, tot veterum ac recentium Theologorum, tot

Tets eí

Academiarum , tot Conciliorum, tot Epifcoporum & fummorum Pon-

aulug

üificum prejudiciis, qui Seripturas dilucidas effz fenferunt, & id tum

Q

dihe

Ícri-

"3

Ds Sznvo ÁnB1TRIO

$j

ACllti«

fcriptis, tum fanguine confirmaverunt ; an tuo unius privato judicio,

& po-

qui negas Scripturas effe dilucidas, qui forte nec unam unquám lachry-

iant,

mam vel fufpirium pro do&rina Chrifti emififti? Si illos re&e fenfiffe

[ at«

credis , cur non imitaris? Si non credis , cur ja&as tanta bucca , tants

; Inter

copia, quafi me obruere velles tempeftate & diluvio quodam oratio-

dedie

nis , quod tamen in caput tuum fortius inundat , atca vero mea in füb-

limi fertur fecuta? Nam tu tot tantis

ue viris fimul tribuis fammam

Qquam

De Vefe

& ftultitiam & temeritatem, dum illos ícribis Scripturz peritiffimos, (ti-

4

biguam ef-

illitae

lo, vita , morte illam afferuiffe, quam tamen obfcuram & am

nit&

íe contendis, hoc eft, aliud nihil quàm illos facere imperitiffimos co-

d

at (ta

gRoícendo, & ftultiflimos afferendo. Sic illos non honoraffem ego priva-

, un

tus ille contemptor, ut tu facis publicus ille laudator.

Wt,DeC

. Cornuto igitur ( quod ajunt) hic te fyllogifmo teneo. "Utrum

enim falfum effe oportet, vel illud quod dicis , illos fuiffe admirabiles

fipimus

peritia facrarum literarum, vita & martyrio; Velillud , quod dicis :

i, ft-

Scripturam non eífe dilucidam, Verum cum huc potius rapiaris, ut

ils cott«

Scripturas non dilucidas effe credas (hoc enim toto libello agis) reli-

m De

quum fit , ut vel animi vel adulandi gratia , nequaquam ferio illos di-

xeris peritiffimos Scripturz & marryres Chrifti , tantum ut rudi vulgo .

0, (lllld

b e4tte

fucum; Luthero autem negotium faceres, & caufam ejus inanibus verbis

Jarevoe

gravares odio & contemptu. Ego vero neutrum verum;fed utrunque fal-

íum dico. . Primum , Scripturas effe lucidiffimas. Deinde illos , quate-

j g

| temete

nus liberum arbitrium afferunt, effe imperitiffimos facrarum literarum,

tum illud neque vita, neque morte, folum vero ftilo, fed peregrinan-

c diluci

ecuditi-

te animo , afferuiffe, — Quare hanc difputatiunculam fic concludo. Per

gnfcn(us

"— Scripturam , ut obfcuram , hactenus nihil certi definitum eft , nec defi-

niri poteft, de libero arbitrio ,te ipfo tefte. Per vitam vero omnium

rerartt

Chïi&lï D

hominum ab initio mundi nihil eft oftenfum pro libero atbitrio , ut

i

',ïïmtn 51

fuperius eft di&um. - Docere igitur aliquid , quod intra fcripturas non

eft ullo verbo prefcriptum, & extra fcripturas non eft ullo fa&o mon-

Jeredl-

ftratum , hoc non pertinet ad dogmata Chriftianorum , fed ad natratio-

Qngüinc

dbepatt

fies veras Luciani, nifi quod Lucianus joco, & prudenter rebus ludi-

cris ludens , neminem fallit neque ledit.. Ifti vero nottri re feria, &

m Áactte

quz ad zterbam falutem pertinet , infaniunt in perditione innumera-

dere p

d deme-

bilium animarum, — Sic & ego abíolverim totam hanc qgæüionem de

libero atbitrio , etiam teftimonio adverfariorum mecum faciente, & il-

rum p'l"s

ï

lis ipfis pagnante , cum fortior probatio nulla fit, quàm ipfius , qui

, tot Afl*

reus eft, propria confeffio & teftimonium contra feipfum." Verum quia

jui, 9t

Paulus pracipit vaniloquos ?miojfew , caufam ipfam aggrediamur , &

mimDot

temus

& jj tU

oidine ; quo incedir'Dian*ib;;rcm tractemus , ut primum confu

argu-

(aii«

*

s

66

D. Manr.L ulr H.

arguimenta pro libero arbitrio adducta , deinde confutata noftra defen-

u

filute

damus , tahdem contra liberum arbitrium pro gratia Dei pugnemus.

Ac

CHat,

rimum ab ipfa definitione re&e faciemus initium. ^Qua fic

de£inis li

4

erüm arbitrium. Porró liberum arbitrium hocloco fentimus,

tt,ite

vim humanz voluntatis, qua fe poffit homo-applicare ad ea; qux per-

perdu

ducunt ad eternam falutem,, aut ab iisdem avertere.

Prudenter fané

a E

definitio à te nuda ponitur, nec ulla ejus particula (ut mos eft aliorum)

zium.

declaratur, quod naufragium non unum forte veritus (is, — Cogor ita-

palpit

que ego fingulas difcutere, "Ipfum certe definitum, (i rigide exami-

pugael

netur , latius patet quàm definitio, qualem definitionem Sophiftz vi-

&m,t

tiofam dicerent , quoties videlicet definitio non explet definitum. Nam

Vimio

C

habili

fuperius oftendimus, liberum arbitrium nemini nifi foli Deo convenire,

Arbittium fortaffis homini aliquod re&te tribueris, fed liberum tribue-

proba

re in rébus divinis , nimium eít. Quod liberi atbitrii vox, omnium au-

fit ex

&nol

rium judicio proprie id dicitur, quod poteft & facit erga Deum, qux-

cunque libuerit , nulla lege, nullo imperio cohibitum. — Neque enim

volunt

fervum dixeris liberum, qui füb imperio domini-agit: quanto minus

luntat

hominem vel angelum re&e liberum dicimus , qui fub imperio plenif-

& nol

fimo Dei (ut peccatum & mortem taceam) fic degunt, ut ne momen-

nec fi

to confiftere fuis viribus poffint, Igitur hic ftatim in foribus

ugnant

hon p

!

definitio quid nominis, & definitio quid rei, quod vox aliu

fignifi-

Qbkülï

cat, & aliud re ipfa fentitur,. Rectius vero vertibile arbitrium vel mu-

RW

tabile arbitrium diceretur. — . Nam (ic Auguftinus & poft eum Sophiftz

fübti

gloriam & virtutem i(lius vocis ( Liberum ) extenuanr , adje&o illo de-

4 Ve

K

trimento quod vertibilitatem liberi arbitrii dicunt , atque ita deceret

D

nos loqui , ne inflatis & inaniter faftuofis vocabulis corda hominum

Hit,y

e

luderemus, ut & Auguflinus fentit, nos ad certam regulam fobriis &

Opera

» propriis verbis debere loqui. In docendo enim fimplicitas & pro-

lalüren

» prietas dialectica requiritur, non autem ampullz & figurz Rhe-

tià vel

» torice perfuafionis. Sed ne verbi pugna delectari videamur , done-

Tiür,

mus interim id abufui, licet magno & periculofo , ut idem fit liberum

arbitrium ,Xquod vertibile arbitrium, Donemus & illud Erafmo, qtiod

pui h

liberi arbitrii vim facit humanz voluntatis , ac fi Angelorum non fit

Dv

liberum arbitrium, quod hoc libello folum de hominum libero arbitrio

Wir]

agere inílituit , alioqui & in hac parte definitio füerat ar&ior quàm de-

nuh-

finitum.

N

Ucu N

Ad eas partes veniamus, in quibus rerum cardo vertitur, quarum

qmtaf

aliqux fatis apertz funt, aliz lucem fugiunt , vel ut fibi confcie nihil

Teidlar

non metuant , cum nihil definitione apertius & certius edi debeat, Ob-

Wt

Vis

tien

Ícure enim definire perinde eft ac nihivl definire, Apertz funt illa,

hu-

B

Dr StRvOo ÁRBITRIO.

67

iefen-

humanz voluntatis.

Item,

ua fe poteft homo, Item, Ad sternam

US,

falutem. Sed Andabatz funt ifte , applicare, tem, Ad ea que perdu-

u i

cunt, Item, Avertere, Quid igitur effe divinabimus , illud applica-

iInus,

re , item illud avertere? Item, quid funt illa, que ad eternam (alutem

: ger

perducunt? Quo fe proripiunt illa» Milii, ut video, cüm vero Scoto

: at

aut Heraclito res eft, ut duplici labore fatiger: Primum , ut adver(a-

Xm)

rium in foveis & tenebris (quod facinus & audax & periculofum ett)

) ite

palpitans & tentans quzritem , ac nifi invenero, fruítra & cum larvis

vami

pugnem, a&raque in tenebris verberem. — Deinde fi produxero in lu-

(vl

oem , tum demum jam quazrendo feffus; zquo marte manus conferam.

Nim

Vimig

o

itur voluntatis humanz dici credo potentiam, vel facultatem, vel

iete,

habilitatem, vel aptitudinem volendi,nolendi,cligendi, contemnendi,ap-

tibue-

probandi , refutandi , & 6 que funt aliz voluntatis actiones. Tam quid

Jm ade

fit eandem vim fefe applicare & avertere, non video , nifi iptum velle

, qua

& nolle, eligere, contemnere, probare , refutare, ipíam feilicet adtionem

: enim

volunratis : ut fingamüs , vim illam effe medium quiddam inter vo-

minus

luntatem ipfam & actionem fuam, ut qua voluntas ipía actionem volendi

ipfa a&io volendi & nolendi elicitur. aliud hic

plenif-

& nolendi elicit , & qua

omene

nec fingere nec cogitare datur. Si fallor, culpa fit authoris , qui definivit,

d

ugnant

non mea,qui inveftigo, — Recte enim dicitur apud Juriftas:: Verba ,

|

(enili«

obícure loquentis , cum potuerit clarius dicere, interpretanda effe ,

i me

j

contra ipfum. Et hic interim modernos meos i

[o]

o

norare volo cum fuis

)phmz

fubtilitatibus. Craffe enim dicendum eft, gratia docendi & intelligendi.

llo d-

Ea verojque ad zternam falutem perducunt, arbitror effe verba & opera

deceret

Dei, qux offeruntur voluntati humanz, ut eisdem fefe applicet velaver-

mimurm

tat, Verba autetu Dei dico,tam legem quam Evangelium., Lege exiguntur

opera,Evangelio fides, nulla enim funt alia,quz vel ad gratiam Dei vel ad

yiir &

falutem aternam perducunt, nifi verbum & opus Dei. Siquidem gra-

X Qm-

i Rhe-

tia vel Spiritus eft ipía vita

E

: ad4quam verbo & opere divino perdauci-

mür,

, du

Hzc autem vita vel falus eterna, res eft incomprehenfibilis ca-

perum

),me

prui hümano, ficut Paulus ex Efaia refert, 1. Corinth. a. Quz oculus

non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis aícendit, que prepa-

gon t

irbicrio

ravit Deus diligentibus fe.

Nam & is inter fümmos articulos fidei

jm ó

noftrz numeratur,ubi dicimus, Et vitam zternam. Quid veroin ifto ar-

ticulo valeat liberum arbitrium , Paulus teftatur 1. Corinth. 2.. Deus, in-

quit , nobis ea revelavit per Spiritum fuum, quafi dicat ; Nifi Spiritus

quamm

j nj

revelarit , nullius hominis cor quicquam de ea re noffet aut cogitaret,

D«

tantum abeft, ut fefe applicare ad id vel appetere poflit, Vide expe-

at 0

Vis

enia inter gentes de vita futura & re-

il

rientiam , quid excellenuffima ing

fur-

Y

lzk

68

D.Mamnr.Lurz.

[

i

furrectione fenferint, Nonne quo excellentiores ingenio fuertnt, eó

iculum illis fuit refurre&tio & vita sterna? nifi non fuerunt

enim

magis rid

ingeniofi Philofophi illi & Graci

,qui Athenis Paulum haec docentem

que f

fpermologon & novorum demoniorum affertorem dicebant. . Portius

apud

Feftus A&or.24. Paulum infanum clamabat , ob predicationem z-

[

pli

j

ternz vitz.

Quid Plinius de iis rebus latrat lib. 7,? quid Lucia-

p

anä

«us , tantum ingenium ? ftupidine illi fuerunt? denique adhuc hodie

lagizg

Decil

P

lerique , quo funt majore ingenio & eruditione, hoc magis rident eum

H

arti

culum , & fabulam effe putant, idque palam, Nam occulte nullus

Aintea

lane hominum , nifi Spiritu San&o perfufus , novit, credit aut optat

T g

falutem zternam , etiamfi voce & ftilo ja&itent.

Atque utinam eo-

Tnatat

dem fermento & tu & ego libeti effemus , mi Erafíme , tam rarus eft in

&

hec articulo fidelis animus. Habeone definitionis hujus fenfum ?

vim j

Igitur , Erafmo authore , Liberum Arbitrium eft vis voluntatis,

desne

qua poteft à feipía velle & nolle verbum , & opus Dei, quibus duci-

quod

tur ad ea, quz excedunt & captum &

fenfum ejus. Si vero poteft vel-

[4/I(2

& u

le & nolle , poteft & amare & odiffe.

Si amare & odiffe, poteft & ali-

Tnües .

quantulum facere legem , & credere Evangelio. — Quia impoffibile eft,

Í1 aliquid velis aut nolis, ut non aliquid operis ea voluntate poffis, et-

illiti

jiamfi

Tüm |

»

rohibente alio, perficere non poffis. Jam cum inter opera Dei,

quz a

l

falutem perducünt , mors, crux , & omnia mala mundi numes

temd

veto.(

rentur , poterit humana voluntas & mortem & fui perditionem velle.

Quin omnig velle poteft , dum verbum & opus Dei velle poteft.. Quid

f.uapxe

leryur

enim infra , fupra, intra, extra verbum & opus Dei, nifi Deus ipfe, ufpi-

am effe potefl; quid autem hic relinquitur gratie & Spiritui fan&o?

t Sulï

,»; Hoc plane eft divinitatem libero arbitrio tribuere, Siquidem legem

füspt

, & Evangelium velle , peccatum nolle & mortem velle , divine vir-

teabi

», tutis eft folius, ut Paulus non uno loco dicit. Proinde nemo poft

mine,|

dudi.

Pelagianos rectius de libero atbitrio fcripfit, quam Erafmus, — Dixi-

mus enim fuperius, liberum arbitrium effe divinum nomen, ac divi-

& non

nam virtutem fignificare, Hanc vero nemo illi tribuit ha&enus prz-

Soplif

ter Pelagianos. Sophifte enim quicquid fentiant , longe aliter certé

m f

loquuntur. Quin Pelagianos quoque longe fuperat Era(ímus. Illi enim

iplm;

toti libero arbitrio eam divinitatem tribuunt : Erafmus dimidio, Siqui-

Wüen,

dem illi faciunt liberi arbitrii duas partes, vim diícernendi & vim eli-

gendi, alteram rationi , alteram voluntati.affingentes, quod & Sophi-

Probä

ítz faciunt, Sed Erafmus pofthabita difcernendi vi, folam extollit

qum .

vim.eligendi, ita claudum ac femiliberum atbitrium Deum facit, Quid

€8osty

putas erat fa&urus, fi totum lib

erum arbitrium fuiffet defcripturus ?

Diofer

Se

ibl q

69

Dr Srnvo ÁRABITAI!O,

1t,6

Sed:non hoc contentus , Philofophos etiam excedit. — Apud illos

Ia

enim nondum definitum eft, an aliquid feipfum poffit movere. — Ibi-

eDtern

que toto corpore Philofophiz diffentiunt Platonici & Peripatetici. Sed

OttiUS

apud Erafmum liberum arbitrium (uapte vi fe(e non modo movet, fe

] g.

plicat etiam ad ea, quz funt eterna , id eft, incomprehenfibilia fibi,

Lücide

P

j

a

né novus & inauditus definitor liberi arbitrii , qui Philofophos, Pe-

hodie

lagi

anos, Sophiftas, & omnes longe poft fe relinquit. Nec hoc fatis,

t eum

nec fibi parcit, fibique ipfi plus quam omnibus aliis diifidet & pugnat.

mullus

Antea enim dixerat, voluntatem humanam prorfus effe inefficacem fi-

Optat

ne gratia (nifi hoc joco dixerit) hic vero ubi ferió definit, dicit hu-

Q eo-

manam voluntatem habere eam vim , qua efficax fit applicare fefe ad

sdun

ea , qua funt falutis eternz , id eft, que funt incomparabiliter fupra

)

1

vim illam, ta & feipfo quoque fuperior eft hac parte Erafmus. Vi-

QUti,

desne, mi Erafie, hac definitione te ipfum prodi ( imprudenter credo )

: diCie

quod harum rerum nihil omninó intelligas , vel prorfus incogitans &

contemnens de illis fcribas , ignarus quid loquaris vel quid affirmes ?

( vdi

&dlie

& ut fupra dixi , minus dicis, & plus tribuis libero arbitrio quam o«

ile eft

mnes alii , dum neque totum liberum arbitrium defcribis, omnia tamen

ilii tribuis. . Tolerabilius longe tradunt Sophiftz, vel faltem pater eo-

[is t*

ADi,

rum Petrus Longobardus , qui liberum arbitrium dicunt effe faculta-

o

eratia, mali

nume

tem difcernendi , deinde & cligendi , boni quidem, f adfit

vero, fi defit gratia , planeque cum Auguftino fentit,liberum arbitrium

xelle,

fuapte vi non poffe nifi cadere , nec valere nifi ad peccandum, Unde &

a

[e)

cuftinus libro 2, con-

; ulp

fervum potius quam liberum arbitrium vocat Au

tia Julianum, Tu vero utrinque parem vim facis liberi arbitrii , quod

ndo?

fuapte fine gratia vi, & fefe applicare poffit ad bonum , & fefe averte-

degem

1g vt

re à bono. Non enim cogitas , quàm magnum tribuas illi hoc prono-

mine, fe vel feipfam, dum dicis, poteft fe applicare, proríus fcilicet ex-

p

Due

cludis Spiritum San&um cum omni virtute fua,

tanquam fuperfluum

& non neceffarium. Damnabilis igitur eft tua definitio , etiam a

ud

c diri«

b

el-

Sophiftas , qui nifi invidia excacari in me fic infanirent ,in tuum li

upræ:

quaus

lum furerent potius. . Nunc quia Lutherum petis, etiamfi contrà te

j enim

ipfum & illos dicas, nihil nifi fan&um & Catholicum dicis, Tanta e.ft

patientia fan&orum virorum.

$ii

hiftarum fcntentia&x de libero arbitrio

Non hzc dico , quod Sop

m Ch'

Opius

probem,fíed quod rolerabiliorem effe ducam , quam Eralmi: pr

j

1cut

Sopli-

enim accedunt ad veritatem.

Non enira illi liberum arbitrium ,

ol

ego., nihil effe dicunt , tamen cum fine gratia ipfum nihil poffe dicunt,

,Qu

prafertim magifter fententiarüm, pugnaat Eraímo , imó videntur fibi

;

9?

ipfis quoque. pugnare , & fola verbi controverfia torqueri, contentio-

j

nis

l 3

2

7O

D. M. Lt "

nis cupidiores quam vetiratis , (icut decet Sc'gphi&as. Nam Hnge mäþi

dis,t

Sophiftam minime malum dari , cum quo femotus familiari colloquio

Evang

quad

ifta conferrem, & candidum ac liberum Jud;cium poftularé in hunc ino-

dum : Si quifpiam tibi id liberum effe diceret, quod (ua virtute non nifi

türg,

tec afí

in alteram partem poffit , fcilicerin malam; 1n alteram vero , nempe in

Pila

benam partem , poffit qpidzm ,fed non (ua virtute, imó alterius dun-

taxat auxilio , poffis etiam tenere rifum amice? Nam fic lapidem aut

nipí

trancum facile.obrinebo habere liberum arbitrium, ut qui & furfum &

as

deorífám vergere poteft, (ed vi (ua non nifi deorfum, alterius vero fo-

dire

lum auxilio furfum, Et, ut fupra dixi, tandem dicemus inverfo omni-

i

ipnora

um linguarum & verborum uíu ; Nullus eft omnes, nihil eft omnia,

genta.

referendo alterum ad rem ipíam , alterum ad alienam , qua adeffe übi

tetim.

& accidere poffit, Sic & liberum arbitrium nimium difputando randem

letit

per accidens liberum faciunt , ut quod poffit liberari aliquando per

lonm

alium. Queftio áutem eft per fe & de fubftaniia libertatis arbitrii. Hxc

Tum Y

fi folvenda eft, nihil nifi inanis vox liberi arbitrii reliqua fit , velint,

E

nolint,, Deficiunt & in hoc Sophi&æ ;quod libero aibitrio vim diícer-

detur e

nendi boni à malo tribuunt.,

Item regenerationem & iinnovationem

velle b

Spiritus premunt, ac velut externé auxilium illud alienum illi affingunt,

ptogre

de quo poítea. . Sed hac de definitione fatis.. Nunc argumenta videa-

/

üi cd

mus ,inflatura inanem illam voculam.

Dutior

Primum eft illud Ecclefiaft, 15 Deusab initio conftituit hominem,

EE

T

& reliquit illum in manu confilii fui,

Adjecit mandata & przce-

Yér0j]|

pta fua: Si volueris mandata confervare , confervabuntte, & in per-

xamboy

petuum fidem placitam fervare.

Appofuit tibi ignem & aquam: ad

quz f

quod volueris, porrige manum .tuam,

Ante hominem vita & mors,

Oquari

bonum & malum, quod placuerit ei, dabitur illi.. Licet recufare pof-

quod r

fim jure hunc librum, tamen interim eecipio. Ne cum jactura temporis

& ubii

me involvam difpurationi , de receptis libris in Canone Hebrzorum,

Amus t

quem tu nonnihil mordes ac rides, dum proverbia Salamonis.& Can-

beri a

ticum (ut Ícommate ambiguo vocas) amatorium , comparas cum libris

n fti

duobus Eítz, Judith,hiftoria Sufannz & Draconis;Efther, quamvis hunc

Ua

habeant in canone, dignior [ comparaté, non ab[olut? | omuibus, [ Cano-

iCi ahOl

nicts , adeoque libris Salomonis non plane exequandus ] me judice, qui

Qod &

extra canonem haberetur, Refponderem vero breviter tuis ipfius ver-

E&N

bis. Scriptura hoc loco obfcura eft & ambigua, ideo nihil certi pro-

& prob

bat, Nos autem cum in negativa ftemus , exigimus à vobis locum pro-

Onum.

duci, qui claris verbis convincat , quid fit & quid poffit liberüm ar-

tüa vb

bitrium. Hoc facietis forte ad Calendas Grecas. Quamvis cu , ut hanc

nce-

letin|

necelfitatem fugi:s,.mulra bona verbá perdis , dum fuper ariftas i

ïiUde&

dis,

-

Dz Snnvd- ÁRBITRIO,

À!

hi

dis , recitans tot opiniones de libero arbitrio , ut Pelagium pene facias

quo

Evangelicum. Item quadruplicem gratiam fingis , ut etiam Philofophis

C Imos

quandam fidem & charitatem tribuas. Item triplicem illam legem, na-

n nif

turz , operum , fidei, fabulam fcilicet novam , ut convenire vehemen-

Tum illad

pein

ter afferas Philofophorum precepta Evangelicis preceptis.

dün«

Píal.4. Signarumefít (uper nos lumen vultus tui, Domine,qui de cognitio-

m aut

ne ipfius vultus Dei , id eft , fide loquitur, ad rationem exczcatam appli-

um

cas. Qua fi quis Chriftianus omnia conferat , cogetur fufpicari , te lu-

o fo-

dere & ridere Chriilianorum dogmata & religionem.

Nam tantam

m«

ignorantiam ei tribuere , qui fic noftra omnia perluftravit , tanta dili-

mnid,

gentia, & memoria confervavit, mihi plané eft difficillimum. Sed in-

i hi

terim abfítinebo, indicaffe contentus, donec occafio fefe dignior obtu-

ndem

lerit. .. Quanquàm te oro, mi Eraíme, ne fic nos tentes, velut unus il-

l pet

lorum qui dicunt, quis videt nos? neque tutum eft in re tanta verbo-

i H

rum Vertumnis perpetuo ludere apud quoslibet. Sed ad rem.

velitt,

Ex una fententia de libero arbitrio triplicem fingis.. Duratibi vi-

dilcete

detur eorum, fed tamen fatis probabilis, qui negant , hominem poffe

nionedt

velle bonum fine peculiari gratía , ne

ant poífe incipere , negant-poffe

b

ngut,

progredi , perficere &c.

Hanc probas ideo, quod relinquat homi-

vidtte

ni ftudium & conatum, fed non relinquat , quod fuis viribus affcribar.

Durior eorum , qui centendunr liberum arbitrium nihil valere, nifi ad

ninert,

peccandum , 'folam. grátiam in nobis operari bonum &c. . Duriffima

race

vero illorum, qui dicunt, nomen inane effe liberam arbitrium,fed Deum

tam bona quam mala in nobis operari , merzque neceffitatis effe omnia,

in p

EO

qua fiunt. Adveríus has poftremas profiteris te Ícribere. Scis etiam quid

( (ot5,

loquaris, mi Erafine? tres facis hic opiniones velut trium fe&arum ,

r po"

d

quod rem eandem, aliis & aliis verbis varié differtam à nobis eisdem

: Mzmis

& unius fectz Profefforibus, non intelligis. Sed maneamus, & often-

damus tibi ofcitantiàm vel hebetudinem judicii tui.

Rogo , definitio

gorum,

&

liberi arbitriià te data füperius , quomodo quadrat huic primz opini-

n fbris

oni fatis probabili? dixifti enim liberum arbitrium effe vim voluntatis

humanz;qua fe homo applicare poteftad bonum.Hic veró dicis & probas

q&ghïmc

dici ,hominem fine gratia non poffe velle bonum.

Definitio afhitmat,

n

i& qm

quod exemplum ejus negat, inveniturque in tuo libero arbitrio fimul,

Eft & Non , ut fimul nos & probes & damnes , teipfum quoque damnes

frus vef"

& probes in uno eodemque dogmate & articülo, . An putas non effe

eiti pre

cum p*

bonum , applicare fefe ad ea, qu« funt falutis &terne , quod definitio

tua tribuit libero arbitrio? cum nihil fit opus gratia , fi tantum bonum

effec in libero arbitrio, quo feipfum applicare poffet ad bonum. Itaque

uchoe

Ha-

aliud eft liberum arbitrium qued definis, & aliud quod defendis.

ügsiü[f.

bet-

d5

! D;MAanT.LurH.

7

fotte

betque nunc Erafinug'duo libera arbitr—ia« pre Cfete;is , fibique prorfus

:

pugna

ntia,

velle.

:

ed dimiffo illo, quod d

efinitio finxit, hoc quod Contratriumipfa

ml

muss

opinio proponit , videamus. Concedis hominem fine gratia peculiari

non poffe velle bonum (neque enim nunc difputamus, quid

o

eratia Dei

quid:

Concedis ergo liberum arbi-

polfit, (ed quid homo (ine gratia poflic.)

o

malin

bonu

triui non poffe velle benum, hoc eft aliud nihil, quam non poffe fe-

fe applicare ad ea , quz funt falutis eternz , ut tua cecinit definitio.

ludm

Quin pauló ante dicis , voluntatem humanam pofít peccatum fic effe

Ubi t

cogatur fervite peccato, nec pollit fe re-

candi

depravatam, ut amiffa libertate

vocate ad meliorem frugem, — Et ni(i fallor , hujus fententiz facis Pe-

ad fal

lagianos fuiffe, — Arbitror, hic jam nullum Protheo patere effugium.

Dein

Apert?s verbis captus tenetür , fcilicet voluntàtem amiffa libertate co«

aï'fquc

gi acteneri in fervitute peccati,

O egregie liberum arbitrium, quod,

elcert

amiffa libertate, fervum peccati ab ipío Era(mo dicitur. , Quod cum

pf

Lutherus diceret, nihil ab(urdius auditum erat , nihilinutilius hoc pa-

liberg

radoxo invulgari potuit , ut etiam diatribas in eum Ícribi oporteret,

etim.

Sed forte mihi nemo credet, ifta ab Eraímo dici.

Legatur hoc loco

bus v

diatribe, & mirabitur. 'Ego tamen non valdà miror, Qui enim hanc

I

rem non habet feriam, neque caufz aliquando afficitur, fed prorfus ani-

edit

mo alienatus , tepet vel friget, vel naufeat , quomodo is non paífim di-

I2ntg

cetet abfurda, inepta , pugnantia, dum velut ebrius vel dormitans cau-

Hrinf

fam agit , interque ftertendum ru&uat , Et , Non , dum varie voces au-

fs. $

ribus ejus obítrepunt? ideo rhetores exigunt affe&um in AGtore cau-

Uàm

farüm , multo magis Theologia talem exigit , qui vigilem, acrem , in-

fntdio

tentum, prudentem & ftrenuum reddar.

e

l bon

ffa libertäte cogitur

Si igitur liberum arbitrum citra gratiam ami

i nol

fervite pecéato, nec poteft bonum velle, optárim ego fcire, quod fit illud

il nob

ftudium ? quis ille conatus,quem relinquit prima illa& probabilis opinio?

bonum ftudium, bonus conatus effe non poteft, quianon poteft vellebo-

Cto, |

& mj

num , ut dicit opinio , & conceffum eft. — Malum igitur ftudium , ma-

& lm

Jus conatus relinquitur , qui amiffa libertate cogitur fervire peccato.

Imó quid eft & hoc dicere , quefo? relinquit (tudium & conatum opi-

Apant

re!um

nio ifta, ton tamen relinquit, quod viribus fuis affcribatur? Quis hzc

Ut

animo coacipere poteít? Si ftudium & conatus viribus liberi arbitrii

z

relinquuntur , cur non eisdem affcriberentur ? Si non affcribentur, quo-

Ipfa u

quam

modo relinquuntur? An ftudium & conatus ille ante gratiam, etiam

lm; dü

ipfi futura gratiz, && non libero arbitrio relinquuntur , ut fimul & re-

E

linquantür & non relinquantur eidem libero arbitrio. . Si hec non

dun

Sic

funt paradoxa vel potius monftra, quid tum funt monftra? Sed hoc

forte-

L

toni h

Dz Sgnvö ARBITRIO.

73

torlüs.

forte fomniat diatribe, inter hzc duo , poffe velle bonum, non poffe

velle bonum, dari medium , quod fit abfolutum velle, nec boni nec

mip

mali habito refpectu , ut fic argutia quadam dialediica fcopulos evada-

culiad

tia Det

mus,& dicamus, in voluntate hominis effe quoddam velle, quod in boná

quidem fine gratia non poteft , nec tamen fine gratia ftatim non nii

1 atbi-

malum velit, fed fit purum & merum velle , per. gratiam furfum ad

ff le-

(iitio,

bonum, per peccatum deorfum ad malum vertibile. Sed ubi tum il-

lud manet , quod di&um eft: amiffa libertate cogitur fervite peccato?

[ic

Ubi tum illud ftudium , quod relinquitur, & comatus? ubi vis appli-

fe ft«

is De-

candi , ad ea, qua falutis erernz funr? Neque enim vis ea applicandi

ad falutem poteft effe purum velle , nifi falus ipía nihil effe dicatur.

ugim,

Deinde ftudium & conatus quoque purum velle effe non poteft , cum

A& C0«

aliquo ( puta ad bonum ) niti & conari, & non in nihilum ferri vel qui-

: qund,

eícere ftudium poffit, Suma, quorfum quorfum fefe verterit diatribe,non

od cum

poteft contradictionibus & pugnantibus dictis elabi, ut non tam ipfum

hocpae

liberum arbitrium,quod defendit,captivum fit,quám ipía captiva eft.Sic

QI(EeC,

enim in liberando arbitrio itretitur

oc loco

,ut cum liberoiarbitrio.infolubi!i-

bus vinculis teneatur,

im hanc

')homine fit

Deinde hoc merum figmentum diale&icum eft, quod in

usagl

medium & purum velle, nec poffunt probare, qui id afferunt. Ex igno-

m di-

rantia rerum & obfetvantia vocabulorum natum eft , quaíi continuo fic

s catte

ficin re, ficuc difponitur in vocabulis, qualia funt infinita apud Sophi-

'OC65 alle

ftas. Sic potius res habet , ut Chriftus ait: Qui non eft mecum, con-

55

tore t

tra me eít.. Non ait; Qui nen eft mecum, nec contra me, fed in

25

r i

medio eft.

Quia fi Deus in nobis eft , Satan abeft, & non nifi vel-

?»

le bonum adeft. Si Deus abeft, Satan adeft , nec ni(i velle imalum

55

ecogitit

in nobis eft. Nec Deus, nec Satan , merum & purum velle finunt

25

ficil

55

in nobis, fed (icut re&te dixifti , amiffa libertate cogimur fervire pec-

cato, hoc eft, nos volumus peccatum & malum , loquimur peccatum

*5»

;ve!lebo'

& maluim , facimus peccatum & malum,

Vide, huc perpulit Diatri-

jj I*

ben imprudentem invincibilis & potentiffima veritas , & ftultam fecit

a,

fapientiam ejus, ut contra nos di&tura, pro'nobis contra fe dicere coge-

yumop

retur, non aliter, quàm facit liberum arbitrium aliquid boni, tum enim

a hatc

M

contra malum faciendo , maxime contra bonum male facit , nt diatribe

:i'.l E[bllïfii

ipfa talis fit in dicendo, quale eft liberum arbitrium in faciendo.(äan-

1l quO'

quam & ipfa Diatribe aliud. nihil fit, quàm egregium opus liberi arbi-

m m

ttii, defendendo damnans , & damnando defendens , hoc cft , bís ftul-

H

imul r

ta , dum fapiens vult videri,

»

i hu non

Sic habet prima opinio fibi ipfi comparata , ut neget , quicquam

, gf oc

boni poffe velle homiz/aem ; & tam

en relinqui ftudiam , quod tamen

K

fortt

fuum

(

74

AD, MAR;r. Eurzs,

v

fuum quoque non fit, Jam comparemus eam reliquis duabus, - Altera

paten

enim illa durioreft,quz fentit liberum arbitrium nihil valere nifi ad pec-.

candum, Hzc vero eft Auguftini, ut multis aliis locis, tum proprie libel-

fum

didi

lo de fpiritu & liteta , capite , nifi fallor, quarto aut quinto , ubi illis

igitur

ipfis verbis utitur. Tertia illa duriffima, eft ipfius Viglephi & Lutheri,

eíTe liberum arbitrium inane nomen , omniaque quz fiunt , effe merz

patur

neceffitatis.

Cl

Cum his confli&atur Diatribe, Hic dico; forte non fu-

mus fatis Latini vel Germani, ut rem ipfam non potuerimus ediffere-

idem

& lic

re, — Sed teftor Deum, aliud nihil voluí dicere, nec aliud intelligi per

date

verba duarum poftremaárum opinionum , quàm id quod dicitur in pri-

ma opinione.

Nec Auguftinum aliud voluiffe arbitror, nec aliter ex

$d

ftait

ipfius verbis intelligo, quàm quod prima dicit opinio , ita ut tres opi-

niones à Diatribe recitate , apud me non fint nifi una illa mea fen-

huc q

tentia.

Poftquam enim conceffum ac ratum eft , liberum arbitrium,

&

ttim

amiffa libertate, cogi in fervitute peccati , nec poffe quicquam velle bo-

ni, ego ex his verbis nihil aliud poffum concipere, quam liberum arbi-

libeni

Amiffam libertatem

tione |

trium effe inanem voculam , cujus res amiffa fit.

mea Grammatica vocat nullam libertatem : tribuere autem libertatis ti-

potus

tulum ei , quod nullam habet libertatem , eft tribuere inane vocabu-

TeLUtT

lum, | Si hic erro; revocet qui poteft , fi funt hec obícura & ambigua,

W

illuftret & flabiliat qui poteft. Ego fanitatem amiffam non poffum fa-

ec

Qis,

nitatem appellare, nec fi xgroto eam tribuero, aliud tribuiffe videor,

quàm inane nomen.

NEN

Sed faceffant monftra verborum. Quis enim

erktat iftum abufum

T CO

loquendi, ut hominem fimul hàbere liberum arbitrium dicamus , &

Adqq

fimul amiffa libertate cogi in fervitute peccati , ac nihil boni poffe

Am q

velle., afferamus ? pugnant hezc communi fenfui , & tollunt prorfus

Pis ad

cjentj

ufum loquendi. Diatribe potius accufanda eft, quz dormitanter fua

verba effutit, & aliena non obfervat, INon, inquam, confiderat,quid

p

fit & quantum valeat dicere; Homo amifit libertatem , cogitur fervi-

lünr,

re peccato, nec poreft quicquam velle boni. .Si enim vigilaret & ob-

S

fervaret, planà videret , unam effe trium opinionum fententiam , quas

W per

diverfas & pugnantes facit, Nam qui amifit libertatem , & cogitur fer-

DN

vire peccato , nec poteft velle bonum , quid de illo re&tius inferetur,

W De

quam neceffarió illum peccare vel maluma velle? fic enim & Sophiftz

Uty

concluderent per fuos fyllogifmos, —Quare diatribe infeliciter nimis

Yon j

confli&atur contra duas poftremas , dum primam probat, que eadem

atbitg

eft cum illis, iterum more fuo fcfe damnando & noftra probando in

i

ldlxe

uno eodemque articulo,

1

olti

Yee

K Dyp

D

Dz Srznvo AÁRBITRIO,

7]

la

Veniamus nuncad locum Ecclefiaftici , & cur& ipfo quoque com-

p

patemus primam illam probabilem opinionem.

Opinio dicit, libe-

ibdl-

rum arbitrium non poffe vellebonum. | Locus autem Ecclefiaftici ad-

Lillis

ducitur ad probandum liberum arbitrium aliquid effe & poffe. Aliud

heri

igitur ftatuit opinio per Ecclefiafticum confirmanda, & ad aliud alle-

fnere

gatur Ecclefiafticus confirmandum , tanquam fi quis probaturus fit,

t«

Chriftum effe Meffiam , adducat locum , qui probet Pilatum fuiffe prz-

(tre«

fidem Syriz , aut aliud quippiam , quod 4/e àiZ eas?y conveniat, Sic

i pet

& hic probatur liberum arbitrium ,ut taceam , quod fupra exegi , nihil

clare certóque dici, att probari, quid fit, quid poffit liberum arbitrium.

r«

(2093

Sed dignum eft totum eum locum pervidere. Primó dicit; Deus con-

opie

ftituit hominem ab initio. - Hic de creatione hominis loquitur , nec ad-

1

f

iet«

huc quicquam vel de libero atbitrio vel de praceptis dicit. Sequitur ;

uid hic?an hic liberum arbi-

muum,

& reliquit eum in manu confilii fui.

,

lcbo«

trium aftruitur? at ne hic quidem fit mentio de preceptis , pro quibus

) atbie

liberum arbitrium exigitur , nec quicquam de hac re legitur in crea-

ttatem

tione hominis... Si igitur aliquid per manum confilii intelligitur , id

potius intelligitur, quod Genef, 1. & 2, homo conftitutus eft. dominus

iL t

GDu«

rerum , ut inillisliberé dominaretur , ut dicit Moyfes: faciamus homi-

bigua,

nem, qui przfit pifcibus maris, — Nec aliud ex iftis verbis evinci pot-

eft. . Ibi enim homo potuit in rebus fuo arbitrio agere, ut (ibi fübje-

umb

,xötüï,

&is.

Denique hoc vocat hominis confilium , velut aliud 3 Dei confi-

lio.

Poft hzc vero , ubific conftitutum & reli&tum hominem in ma-

nu confilii fui dixerat, profequisur ; adjecit mandata & przcepta fua.

bofum

Ad quid adjecit? nempe ad confilium & arbitrium hominis & ultra il-

i,*

lam conftitutionem dominii humani füper res alia; — Quibus prece-

i o

ptis ademit homini dominium , una parte cteaturarum (puta arboris

yrordus

tet (xn

fcientiz boni & mali) ac potius non liberum voluit, Adje&isautem

'at,qlli

preceptis, tum venit ad atbitrium hominis erga Deum & ea que Dei

funt.

Si volueris mandata confervare , confervabunt te &c,

rl

& o

Ieitur ab hoc loco, Si volueris, incipit quzftio de libero arbitrio,

l ,qlms

ut per Ecclefiafficum intelligamus hominem in duo regna diftribui.

Uno; quo fertur fuo arbitrio & confilio, abf3ge praceptis & manda-

jtuciet

tis Dci , puta in rebus fefe inferioribus.

Hic regnat & eft Dominus,

feretils

ut.in manu cenfilii fui reli&us..Non quod Deus illum fic deferat, ut

0 hiltz

non in omnibus cooperetur. Sed quod'u(üm rerum illi liberum pro

i nimis

arbitrio concefferit, nec ullis legibus aut praefcriptis inhibuerit, |Ac

1 eadem

fi dixeris per fimilitudinem , Evangelion reliquit nos in manu confilíi

,ando .m

noftri , utin rebus dominemur & utamur , (icut volumus, | At Moyfes

Ye

& Papa non teliquerunt nos in'eo confilio ; fed legibus nos cocrcue-

i5 .2

runt,

*

76

D.ManT. Lurtz.

dioni

runt , & fuo porius arbitrio fubjecerunt. - Altero vero regno , non re*

linquitur in manu confilii fui , fed arbitrio & confilio Dei fertur & du-

ditig

citur , ut ficut in fuo regno fertur fuo arbitrio absque preceptis alte-

quid

rius , ita inregno Dei feratur alterius preceptis,absq; fuoarbitrio, Atque

minc

hoc eft, quod Ecclefiafticus dicit, Adjecit precepta & mandata ; fi volue-

eid

fuis]

ris &c. Si igitur hec clara fatis funt, evicimus, hunc locum Ecclefiaftici,

nonproliberoarbitrio, fed contra liberum arbitrium valere;ut quo fubji-

tattü

cítur homo przceptis & arbitrio Dei,& eximitur fuo arbitrio, Si clara fa-

parer

facer

tis non funt, id tamen effecimus , ut pro libero arbitrio valere non poí-

fit hic locus , ut qui alio quam ipforum fenfu , puta noftro jam dicto,

ttiàn

eoque non abíurdo, (ed faniffimo, & qui toti Scripture confonet , in-

velt,

telligi poffit : cum illorum fenfus toti Scripturz pugnet. & hoc uno

tanu.

folo loco petitur, contra totam Scripturam.

Stamus igitur fecuri in

amici

bono fenfu , & negativo liberi arbitrii , donec illi fuum affirmati-

TeQt

N

vum, difficilem & coactum, confirmaverint.

afín

Ubi igitur Ecclefiafticus dicit; Si volueris mandata confervare;

busd

confervabunt te, & fidem placitam fervare, non video , quomodo iftis

0

verbis liberum arbitrium probetur, Eft enim verbum conjun&ivi mo-

vedb.

tie 1i

di, Si volueris , quod nihil afferit , ficut Dialectici dicunt, Conditiona-

lem indicarive nihil afferere, ut, fi diabolus eft Deus, merito adoratur ;

r

(

Si afinus volat ,afinus habet alas; Si liberum arbitrium eft, gratia r-

Ts D

hileft. Oportuit autem Ecclefiafticum (ic dicere, fi voluiffet liberum

noftr

arbitrium.afferere ; homo poteft fervare mandata Dei , vel, Homo ha-

tibus

bet vim fervandorum mandatorum.. Sed hic Diatribe argutabitur, Ec-

ftne

clefiafticus dicendo , Si. volueris fervare, fignificat ineffe voluntatem

li, .

homini ad fervandum & ad non.fervandum. — Alioqui, quid fonat di-

ibere

cere , ad eum qui voluntatem non habet , Si volueris ? nonne ridicu-

ho t

lum eft, i quis ad czecum dicat, fi volueris videre, invenies thefaurum:

amii

Aut ad furdum , fi volueris audire, narrabo tibi bonam hiftoriam ? hoc

pebi

effet miferiam illorum ridere. Refpondeo : hzc funt argurnenta ratio-

€t,

nis humanz , quz tales fapientiasfundere folet. Quare jam non cum

morhc

Ecclefiaftico, fed cum ratione humana difputandum nobis éft de fc-

fiper

quela: nam Scripturas Dei fuis fequelis & fyllogifmis interpretatur,

C&, Y

& trahit quorfum velit , faciemusque id libenter & cum fiducia , ut qui

Yelj]

Áciamus , eam non nifi ftulta & abfurda garrire,, tum maxime , cum in.

p

rebus facris fuam fapientiam oftendere incipit..

mine

Ac primum , f1 interrogem , unde probetur, fignificari vel fequi

idCO à

voluntatem ineffe liberam, quoties dicitur : fi volueris, fi feceris, fi au--

m'mem

]

dieris ? Dicet , quia fic videtur natura verborum & ufus loquendi exi-

Rn

bus:

gere inter homines. Ergo divinas res & verba nj;titur ex ufu & re

hO-j

E

*

Dz $rnvo ÁRBITRIO.

77

A f

hominum, quo quid perverfus, cum illa fint celeftia, hzc terrena ? Pro-

dte

dit igitur ftulta feipfam , quam nihil de Deo nifi humanum cogitet. Sed

.ale-

quid fi probem , naturam verborum & ufum loquendi etiam apud ho-

Aique

mines non femper ita hiabere , ut rideantur ii, qui non poffünt, quoties

rolüt.

eis dicitur : Si volueris, fi feceris,(i audieris ? Quoties parentes cum filiis

iflici

fuis ludunt, dum eos jubent aut ad fe venire , hoc auc illud facere , ca

[o4

(übj

tantum gratia, ut appareat, quam non poflint , co

o

anturque manut

"

parentis invocare? Quoties medicus fidelis fiperbum zgrotum jubet

npd*

facere aut omittere, qua illi funt vel impoffibilia vel noxia , ut ad no-

dido,

titiam morbi aut impotentiz fuz illum per experientiam fui promo-

1f

veat,ad quam nulla alia ratione illum perducere potuit? Et quid ufi-

QANWI

tatius & vulgatius infultandi & provocandi verbis, five hoftibus five

IT

amicis oftendere volumus , quid poffint & non poffint? Hzc tantum

irmatie

recito, ut rationi fuas fequelas oftendam , quàm ftulte eas Scripturis

affingat , tum quàm caca etiam fit , ut non videat, nec in humanis re-

etvare,

bus & verbis eas femper locum habere, fed fi aliquando ita videat fie-

do illis

ri, mox przceps feratur & generaliter in omnibus Dei & hominum

i moe

verbis fieri judicet, faciens ex particulari univerfalem , more fapien-

litionde

tic íum,

Qfatut s

Si nunc Deus, velut pater, nobifcum, velut filiis fuis agat, ut igna-

atia ff

ris nobis oftendat noftram impotentiam , vel, ut medicus fidelis , nobis

iberum

noftrum morbum notum faciat, vel ut hoftibus fuis , fuperbe refiten-

tibus fuo confilio, infultet , & legibus pr

opofitis (quibus id commodif-

mo lu

nE

fime efficit) dicat , fac , audi,ferva, vel ,

d

1 audieris , fi volueris, fi fece-

jntatet

ris, Nunquid hinc proba confequentia inferetur , ergo nos poffumus

libere, aut Deus-nos irridet? Cur non id potius fequitur? Ergo Deus

u d«

- fidicil

nos tentat, ut per legem nes ad cognitionem impotentiz perducat , fi

AUcum:

amici fumus, wgl tum vere & merito infültet ac irrideat , í1 hoftes fu-

perbi fümus.. Hac enim eft caufa legislationis divinz , ut Paulus do-

m lo

Qarato-

€et. QCexcaeft enim natura humana, ut nefciat fuas ipfius vires feu. ,

T

morbos potius. Deinde fuperba videtur fibi nbffe & poffe omnia, cui

füperbie & ignorantie nullo Deus remedio praíentiori mederi pot-

de l

eft , quàm propofita lege fua. De qua re plura dicemus loco fuo. Hic

pretanm

,U q,U'l

pralibaffe fatis fit , ad. confutandam iftam fequelam carnalis & ftulta

fapientiz , Si volueris , ergo potes velle liberé. . Diatribe fomniat ho-

um i

minem effe integrum & fanum, qualis eft afpectu humano in rebus fuis,

ideo argutatur iftis verbis , Si volueris , i feceris , fi audieris , rideri ho-

"I

minem , nifi liberum ejus arbitrium fit, — Scriptura autem definit ho-

j lat

ä

minem effc corruptum & captum, tum fuperbe contemnentem & igno-

ii eX

3!

Iane

quis

ho«

;

"

78

D. Manr, LurgH.

rantem fuz cotruptionis & captivitatis , ideo illis verbis ipfum vel

iit &

ft Dd

fufcitat , ut agnofcat vel experientia certa , quàm nihil horum poffit.

€0nol

Sed ipfam Diatriben petam. — Si vere fentis, Ó domina ratio, fe-

fifeq

defia

quelas iftas conftare ( Si volueris, ergo potes libére) cur tu ipfa non eas-

dem imitaris? Tu enim dicis opinione illà probabili,liberum arbitrium

d

non poffe velle quicquam boni. Qua igitur fequela fluet hoc fimul

eudem

ex ifto loco (fi volueris fervare) é quo dicis fluere , poífe hominem

Taten

velle & non velle libere? Nunquid ex eodem fonte manat dulce & ama-

tot ft

rum? ÁÀn & tu magis rides hic hominem , qua dicis , eum poffe ferva-

ln |

re, quz non poteft velle nec optare? Igitur nec tu ex animo fentis,

ie,f

bene fequi (Si volueris , ergo potes libere) etiamfi id tanta contentio-

divet

Reagas; aut non ex animo probabilem illam opinionem dicis , qu&

bare !

fentit, hominem non pofle velle bonum. — Sic fequelis & verbis fa-

ficiat:

pientiz fuz capitur ratio,ut nefciat, quid aut de quoloquatur. Nifi quod

gladi

digniffimum eft, liberum arbitrium talibus argumentis fefe mutuo de-

:

vorantibus & conficientibus defendi , quomodo Madianite mutuis ce-

nuHis]

dibus fefe perdiderunt, dum Gedeonem cum populo Dei impugna-

Omes

verunt, Quin latius expoftulabo cum fapientia ifta diatribes, Eccle-

CIgO j

fiafticus non dicit : Si habueris ftudium vel conatum fervandi , qui non

füinen

affcribatur viribus tuis, ut tu colligis, fed fic dicir: Si volueris fervare

tionibi

mandata, fervabunt te, Si nunc more tuz fapientie fequelas ducere vo-

lic o

lumus, fic inferemus ; Ergo homo poteft fervare mandata, Ac ficnon

tefera

modiculum ftudium vel conatulum aliquem hic reliquum faciemus in

Otno

homine, fed totam plenitudinem & abundantiam fervandorum man-

tisofi

datorum ei tribuemus. Alioqui rideret Ecclefiafticus hominis miferi-

am ,ut fervare illum juberet, quem noffet non poffe fervare, Nec fa-

tis foret quod conatus & ftudium illi ade(fet , nec fic enim evaderet

füfpicionem itrifronis , nifi vim fervandi illi ineffe fignificaret.

Finsamus vero ftudium & conatum illum liberi arbitrii ali-

(

N()il hr

o

[o)

ianos , dicemus, qui ex hoc loco

quid effe, quid ad illos, nempe Pela

NIO,' þg

gratiam in totum negabant , & libero arbitrio omnia tribuebant? Pla-

tit]l,

né vicerint Pelagiani , (i fequela diatribes conftet; | Nam verba Eccle-

Afitur.

fiaftici fonant de fervando, non de conandoaut ftudendo, Quod fi Pela-

ipe,

eianis negaveris fequelam defervando,ipfi rurfus multo rectius negabunt

P.

lum

Íequelam de conando.. Et fi tu illis totum liberum arbitrium abftuleris,

is a

auterent & ipfi tibiparticulam ejus reliquam , ut particula: non poflis

Ii(um |

afferere , quod toti denegaris.

Quicquid igitur contra Pelagianos di-

xeris totum libero arbitrio tribuentibus ex hoc loco , hoc nos multo

Quire.

1773

fortius contra modiculum illud ftudium tui liberi arbitrii dicemus.

Et

!llkm t

tam,fä

Ds Srznvo ÁnziTARIO,

79

lit &

Et Pelagiani eatenus nobis confentient, & fi ipforum opinio ex hoc lo-

lt

co non poteft probari, multo minus ullaalia poterit inde probari, cum,

) fs

fifequelis agenda fit caufa , forriffime omnium pro Pelagianis faciat Ec-

1 Ca$e

clefiafticus, ut qui claris verbis de toto fervando dicat; $1 volueris man-

rium

fimul

data fetrvare. . Imó & de fide dicit; Si vis fidem placitam fervare , ut

eadem fequela & fidem fervare in noftra poteftate effe oporteat , qu

inem

tamen donum Dei eft fingulare ac rarum, ut Paulus dicit. Summa, cum

Ama

tot recenfeantur opiniones pro libero arbitrio & nulla fit, que non

2'[ Ya*

hunc locum Ecclefiaftici pro fe rapiat, illeque fint diverfz & conttra-

£

1tl$,

riz , fieri non poteft , quin Ecclefiafticum habeant contradi&orimm ac

TA

divezfum fibi ipfis in unis eisdemque verbis , ideo nihil ex ipfo pro-

que

bare poffunt, quamvis, fi fequela illa admittitur , pro Pelagianis folis

1 1d*

faciat contra omnesalios. Ideo & contra Diatriben facit, qu fuo ipfius

qud

gladio hoc loco jugulatur.

jo de«

Nos autem , ut cepimus,

dicimuä, quod hic locus Ecclefiaftici

]s C*

nullis prorfus patrocinetur, qui liberum arbitrium afferunt, fed contra

ugm-

omnes pugnet. Non enim admittenda eft illa fequela: Si volueris,

23

Ecde«

ergo poteris, fed fic intelligetur, eo verbo & fimilibus moneri ho-

3»

]i non

minem fuz impotentiz , quàm ignarus & fuperbus fine iftis moni-

23?

etvate

53

tionibus divinis non agno(ceret , nec fentiret,

Loquimur autem

fe YO*

hic non de homine primo folum, fed de quoliber, quamvis parum

jcnot

referat, de primo vel aliis quibuslibet intelligas. ( bb) Nam etfi primus

musin

homo non erat impotens affiftente gratia, tamen in hoc przcepto fa»

| málte

tis oftendit ei Deus , quàm effet impotens abíente gratia,

niferie

Vec lo

" anotatio,

jdartt

(bb) Nam etfi primus homo non eratimpotens &c.]

in ]i-

ANon tribuit boc loco B. F, primo bomini imperfettionem aliquam cum vi-

x Joco

tio : fed boc potius docet , quod perfettio aliqua im fuo genere ,tamen non

2 Plü'

excludat Spiritus fantli affiflentem gratiam ,per quam magis magisque

ECCXIC'

agatur atque augeatur : "Ut mox addit; Oftenfum eft ergo in ifto ho-

ial

mine , terribili exemplo, pro noftra fuperbia conterenda, quid poffit

gabunt

liberum arbitrium noftrum fibi relictum , ac non continuó magis ac ma-

gis atum & auctum Spiritu Dei: ille non potuit in au&iorem Spi-

Wel'ify

1 POHIS

ritum , cujus primitias habebat, fed cecidit à primitiis Spiritus &c.

o5 d

unare nibil mali erat in primo bomine $. augeri autem magis ac magis

milto

debuit bonum ; quod frne Spiritus affiflentas gratia facere non potuit, Hinc

jj g

etiam efl ,quod tribuit bomini nvvam voluntatem', b. e. mon imvetera-

[

tam ,j corruptam, 4Nec offendere debet , quod. dicit INova voluntate

non

"

D. Maü&r.Luram.

$o

Ti

non potuit vellebonum de novo propo(itum, id eft , obedientiam, quia

iini

Spi:itus illam- non addebat, — INam fr actionibus non [piritualibus mibi-

[ L0N

lominus non faffcit conce[fro €8 confervatio virtutis agendi,ut ad quam-

tült,

libet allionem aliquo-alio smodo immediate concurrere debeat Deus ut

freot

commwuniter etiam Pontificit docent: quanto magtzs dicendum eff etiam

bdd

in primo bomine in fpritnalibus non. [uffecilfe veceutes vires concreatas

[en

bonas €8 con[ervatas , [ed Spiritum [ancium auxilio alio aliquo affiflere

nesD

debuilfe , imprimis , ut porró bomo ad. incremeuta contenderet..— Spiritus

[ite 1

autem primo bomini non addebatobedientiam,quam B. Vir appellat ,uon ex

Áic tt

abfoluto-aliquo decretos fed quia bomo affiffentiam Spivitus negligebat,

ficut

€$ ad. diabolum. fedutlorem [e comvertebat, ]

tüi, (

tün |

Quod fi ishomo, cum adeffet Spiritus, nova voluntate non potuit

exen)

velle bonum de novo propofitum, id eft, obedientiam , quia Spiritus

illam non addebat, quid nos fine fpiritu poffemus in bono amiffo? o-

ts: I

ftenfum eft ergo in ifto homine terribili exemplo pro noftra fuperbia

conterenda, quid poffit liberum arbitrium noftrum fibi reli&um,ac non

Eligcz

hiccs

continuo magis ac magis actum & auctum Spiritu Dei,

Ille non po-

Eligeg

tuit in auctiorem Spiritum , cujus primitias habebat , fed cecidit à pri-

Ti0n €

mitiis Spiritus, quomodo nos lapfi poffemus in primitias fpiritus abla-

dm,

tas? prafertim jam regnante in nobis plena poteftate Satana, qui illum

adeü,«

fola tentatione nondum regnans in eo proftravit../ Nihil fortius differi

hw

poffet contra liberum arbitrium, quàm fi locus hic Ecclefiaftici cum la-

tüdia

píu Adz tra&aretur.

Sed nunc non eft locus, ac alibi forte fefe res

am, u

dabit. Interim fatis eft, monítratum effe, Ecclefiafticum prorfus ni-

» hil pro liberoarbitrio dicere hoc loco, quem tamen pro principe loco

quod

ht

» habent;atque eum locum& fimiles, fi volueris , fi audieris , fi feceris,

, non oftendere quid poffint, fed quid debeant homines.

citari,

Alius locus à Diatribe noftra adducitur ex Genef. 4. ubi ad Cain

alteri

dicit Dominus: Sub te erit appetitus peccati , & tu dominaberis illius,

i l

Oftenditur hic (ait diatribe) animi motus ad turpia vinci poffe , nec

tus

afferre neceffitatem peccandi. Illud (animi motus ad turpia vinci pof-

Ritr

fe) quamvis ambigue dium fit, ramen vi fententiz, coníequentiz &

rerum huc cogitur , quod liberi arbitrii fit vincere fuos motus ad tur-

pia, nec motus illi neceffitatem afferant peccandi. Quid iterum hic omit-

titur, quod libero arbitrio non tribuitur? Quid opus Spiritu? Quid

Chrifto? Quid Deo? fi liberum arbitrium vincere poteft animi motus

T

ad turpia? Übi iterum opinio probabilis, quz dicit liberum arbitrium

"t

nec velle quidem poffe bonum ? hic vero vi&oria mali tribuitar ei, quod

Walp.

nec vult nec optat bonum, Nimis nimia eft incogirantia diatribes no-

60)]0. ,

E*

firz,

Dz Srznvo AnnsirAIO.

8r

ftrz. Rem Brev;ter accipe, ficut dixi, talibus di&is oftenditut ho-

qua

li«

mini quid debeat , non quid poffit. Cain igitur dicitur , ut debeat pec-

Wattt.

cato dominari, & ejus appetitum füb fe tenere, verum hoc neque po-

s u

cuit,ut jam alieno imperio Satane preffas, Notum eft enim , Hebrzos

enam

frequenter indicativo futuro uti

ro imperativo, ut in Exod. 20. Non

(11

habebis Deos alienos, Non occi

*l

es , Non fornicaberis , & talia infini«

ijv

ta.

Alioqui fi indicative (ut fonant) acci

perentur , effent promiffio-

fril

nes Dei , qui cum mentiri nequeat,

ret ut nullus homo peccaret, tum

u ex

fine necefïïrate præciperenmr.

Ita

d

terpres nofler hoc loco re&ius

fic cranftuliffet; Sed fub te fit appetitus ejus, & tu dominare illius, ,,

jthit

ficut & de muliere dici debuit; Sub viro tuo fis , & ipfe dominetur. ,

tüi,, Quod enim non indicative fit ad Cain di&tum, probat id , quia ,,

rum fuiffet divina promiffio. — At promiffio non fuit , quia contrarium

-

pomit

evenit & fa&um eft per Cain,

Jtitus

- Tertius eft ex Mofe: Pofui ante faciem tuam viam vitz & mot-

9? 0*

tis: Elige quod bonum eft &c. — Quid, inquit , apertius dici poterat?

.perbia

acnon

Eligendi libertatem relinquit homini.Refpondeo.Quid apertius,quàm te

hic cecutire ? ubi,quzfo, relinquit libertatem eligendi ? In eo quod dicit,

onpo-

Elige? Ergo ftatim ut Mofes dicit, elige, fit , ut eligant ? Igitur iterum

t ptie

non eft neceffarius S

s abla*

piritus, Et cum tu toties repetas,& inculces ea-

dem , mihi quoque licebit eadem fzpius iterare. — Si libertas elivendi-

iillum

df

adeft, cur opinio probabilis dixit, liberum arbitrium non poffe velle bo-

num? an eligere poteft non volens aut nolens? Sed audiamus fimili-

uml

tudinem. — Ridicule diceretur in bivio confitenti , vides duplicem vi-

e[e tes

(us al

am, utrafn voles, ingreditor, quum altera tantum pateret. Hoc eft,

quod fupra dixi , de argumentis rationis carnalis, quod rideri homi-

pcloo

&em putet pracepto impoffibili, quo nos ipfum dicimus moneri & ex-

cclió,

citari,ut videat impotentiam fuam. (cc) Vere igitur in bivio fumus,

altera vero via tantum patet , imó nulla patet , oftenditur vero

d Cun

per legem , quàm altera , fcilicet ad bonum , (it impoflibilis , nifi

Deus Spiritum donet , altera

N

vero quam fit lata & facilis , fi Deus per-

», C

mittat,

p

L

n

'*Anna*tatio.

ad r

jc omite

(ce) Veré igitur in bivio fumus ; altera veró via tan-

H Quiä

tüm patet;imó nulla patet. ] JNon fic accipienda funt poffrema ver-

j ts

- &a , quaft amba via [ic fibt invicem €xaquentur , ut æq.liä nibil poffimus in

ícriom

malo,ac 1m bonó: AF quafi non minus faceret. Deus i2 malo , quam in

3'15 qllo

ï

beno, A bfit per omnem wiodum, Maneat verópria , quod ttna via pateat,

j 00*

"i

f

$2

D. Manr. Lurm.

pl

nim. d spalut : ut malum ex nobis faciamus ,cium bonum non poffomus.

üivà

Poffer£ns , qwd nulla ia , ne mala quidem , patear, dicitur refpecin pro-

difta

videntia €8 gubernationis divina impedientis ; quà impediente ,ne malum

io fz«

quidem facere po[Junmus.. Subinde enim recordandum eft , quod B. Fir li

berum - arbitrium etiam confideret refbetin [upertorazs, b. e. Dei gubernan-

dia

diexi

ts , vefpetin cujus liberum arbitrium neget bomini , nec legibus 9 impe-

vio atque impedimentis eum exolutum velit,..De impul[n , feu inflinttu

ztagque ,aut fomili nece[ftatione adymalum bic cogitandum non eff, nec B.

ferui

omnia

Firo impingenda eff fentent.

TAUR

iA Z'v"*u?nglz'i ,'Calvim' €$ aliorum Calviniano-

bongi

colli

Vantlll

Non igitur ridiculé , fed' neceffaria graäitate diceretur in bivio

fiatn

confiftenti , utrarn viam voles , ingreditor , (i ipfe vel infirmus fibi for-

tis videri vellet, aut viam neutram effe claufam contenderet.

ere

tt, |

vetba

legis verba dicuptur , non ut. vim voluntatis affirment, fed ut cecam

duia

rationem illuminent, quo videat, quam nulla fit fua lux , & nulla vo-

luntatis virtus. — Cognitio peccati, ait Paulus, per legem: non ait , ab-

enim

olitio aut vitatio peccati. Tota ratio & virtus legis eft in fola cogni-

LT

tione, eaque non nifi peccati przftanda, non autem in virture aliqua

Sue

oftendenda aut. conferenda.

Cognitio enim non eft vis, neque con-

talia,

fert vim , fed erudit & otteridit , quod nullà (it ibi vis, & quanta fit ibi

tibe i

infirmitas.

i Ve

Nam cognitio peccati quid aliud effe poteft, quàm noti-

tia infirmitatis & mali noftri? non enim dicit, per legem venit cognie

t?.erw

tio virtutisaur boni, At totum , quod facit lex (tefte Paulo) eft, ut pec-

impot

catum cognofci faciat..

Íimili

Atque is eft locus, unde mihi fümpta eft refponfio iffa; Verbis

omin

legis moneri ac erudiri hominem , quid debeat, non quid poffit, id eft,

dictre

ut cognofcat peccatum , non, ut credat fibi effe aliquam vim.

Proin-

xicum

de quoties , mi Eraíme , mihi verba legis opponis , opponam tibi illud

las [

Pauli; Per legem cognitio peccati, non virtus voluntatis. Congere

quod Í

igitur vel ex concordantiis majoribus omnia verba imperativa in unum

fütgo:

chaos , modo non fuerint promiffionis , fed exa&ionis & legis verba,

Bo

mox dicam , femper illis fignificari quid.debeant, non quid poffint aut

Btiy.

faciant homines. Atque id etianv grammatici & pueri in triviis fciunt,

Vrci

verbis imperativi modi nihil amplius fignificari, qudm id , quod debeat

D.

fieri.. Quid autem fiat vel poffit fieri , verbis indicativis oportet differi.

Vépr;

Qui fit igitur, ut vos Theologi fic irieptiatis velut bis pueri, ut mox ap-

tam.

prehenfo uno verbo. imperativo , inferatis indicativum, quafi ftatim, ut

gnificä;

imperatum fit ; etiam neceffario fa&um autfa&u poffibile fit... Quan-

Yal af

adeo

ta enim iüter os& offam accidunt, ut id, quod jufferis , atque

pof-

M

V.DE S:zRYO-ÁAnBITARIO.

8

ibl

poflibile fatis fuit ,non tamen fiat? tanto

diftant imperativa & indica-

! Pï o

tiva verba in rebus communibus & facilli

alitt

mis, Et vos in rebus iftis plus

diftantibus , quàm ccelum & terra;

atque adco impoffibilibus, tam f'üb-

^t li-

ito facitis nobis indicativa ex impe

rativis , ut: mox fervata ,facta , ele-

Wil«

&a ac impleta velitis , v

el talia fote noftris

viribus, quàm primum au-

inpte

dieritis vocem imperantis, fac, ferva, elige,

ht

Quarto ex Deurt, 5, & 30,

affers multa fimilia eligendi, avertendi,

tt ],

fervandi verba, ut, f fervaris,

fi averíus fueris

»fielegeris &c.. Hac, àls;

T

omnia intempeftive dicerentur

; f non effet voluntas hominis libera ad

bonum. Refpondeo, & tu mea

diatribe fatis intempeftive ex iítis verbis

colligis libertatem arbitrii,

Conatum enim & ftudium liberi arbitr ii

bino

tantum eras probatura , null

um autem locum

adducis , qui talem co-

r

natum probet, — Adducis vero- eos locos. 3

qui, fitua fequela vale-

ret , torum libero arbitrio tribuant,

Quare

Diftinguamus igitur iterum hic

XECAm

vetba Scripture addu&a, & additam

diatribes fequelam. . Verba ad-

]f YO«

du&a (unt imperativa , nihil dicunt

hifi quid. fieri-debear,

Neque

d-

enim Mofe dicit: Eli

gendi habes:vim vel virtutem , fed elige

, fervay

i«

C, pr&cepta faciendi tradit

» hon autem defcribit hominis facultatem.

i^

iiqua

Sequelavero per fciolam illam diatriben addita infert, er

go poteft homo

: Cofte

talia, alioqui fruftra pracipere

Uf,

Cui refpondetur : Domina dia-

hirihi

ttibe , vos male infertis , nec pro

db

atis fe

quelam , fed cacitati. & ofcitan-

inote

tiz veftrz videtur id fequi & probari,

Pracipiuntur autem non in- ,,

tempeftive nec fruftra, (ed ut homo fu

(ogtie

perbus & cacus per hav füz ,,

) pe

impotentig morbum difícat , fi tent

et facere, quod precipitur, Sic&

fimilitudo tua nihil yalet , ubi dici

s; Alioqui perinde fuerit, ac iquis

Verbis

homini fic alligato

diceret ; Ecce habe

, ut non poflit brachium nifi in lezvam porrigere,

idell

S ad dextram vinum optimum , habes ad levam to-

Jl

xicum , utro velis, porrige manum. - Credo tibi- fuaviffime blandiri

j illi

iftas tuas fimilirudin

es

Sed. fimul.non vides ,

fi. flent. fimilitudines,

ongffe

quod multo plura probent , quam probare ftatui

fli, imó probent qua

tu negas,& improbara velis, nen

*

unum.

e liberum atbitrium omnia

poffe. Per-

veïbä,

petuo enim tractatu oblitus,quo

1

dixifti

liberum arbitriá nihil poffe (ine

[o4

( Ut

gratia, probas quod liberum arbitrium or

nnia poffit fine

o

ratia..Nam hoc

efficiunt fequelz & fimilitudines tuz;

ut aut liberam arbitrium fe folo ea

[ciunt,

debeat

poffiz, que dicuntur & precipiüntur

5

ve precipiantur..Hs& antem funt. vete

aut fruftra , ridicule ; intempelti-

differ

res cantilenz Pelagianorum

Jquas

etiam Sophiftz e

- Sed interim fi-

o ap-

xploferunt , atque tu ipfe damnafti,

gnificas hacobliy

icentia-& mala mémoria tia

tim, Ut

vel afficiaris cauíz.,

,quam nihil vel intelligas

Quid.enim turpius R1

aérori, quàm -perpetuo. ,

Qqau-

g ao

L-z

» alie-

-

p

N

—D.J Manr,LuTH.

84

feipfum

Ka

», aliena à ftatu caufz cractare & probare, imó contra caufam &

» femper declamare?

p

dicai

Dico igitur denuo;

Verba Scripture adduda per te funt impe-

rativa , & nihil probant; nihil ftatuunt de viribus humanis, fed prafcri-

Sati

bunt facienda & omittenda,/ Sequele vero vel additiones & fimilitu-

pá

tis 0

dines tuz, i quid probant, probant hoc, liberum arbitrium omnia poffe

fine gratia. At hoc probandum non eft à te fufceptum , imó negatum.

Ciat,

fet;(

Ideo p

robationes ejusmodi aliud nihil funt, quàm improbationes for-

tiffimz. Si enim arguam (fi

forte veternum Diatribes excitare queain )

ytla

homo pof-

4

dum Moyfss dicit.

Elige vitam & ferva mandatum , Nifi

ferie

fit eligere vitam &

fervare mandatum,ridicule Moytes illud homini pra-

ciperet: Nunqui

difto argumento probavi, liberum arbitriurn nihil poí-

tátiVa

p

fe boni, aut

habere conatum fine fuis viribus? imó probavi, conten-

tione faris forti , aut

hominem poffe eligere vitam & fervare mandatum,

Tobu)

ficut przcipitur , aut Moyfen effe ridiculum preceptorem. Sed Moy-

Contt

te. U

fen ridiculum praceptorem effe , quis audeat dicere? Sequitur ergo,

hominem poffe , quz pracipiuntur.. Hoc modo perpetuo difputat Dia-.

tüt or

tribe , contra füum ipfius inftitutum , quo fe non fic difputaturam pro

gma

t COI

mifit, (ed quendam conatum liberi arbitrii oftenfuram , cujus tamen

rOo-

non meminit multum tota ferie argumentorum , tantum abeft, ut

t0, f

j

e&

bet: quin contrarium porius probat, ut ipía potius omnia ridicu

paet

dicat & difputet.

il

jam ut ridicu

lum fit , juxta fimilitudinem inductam , ut alligatus

€htig

dextro brachio , jubeatur in dexteram porrigere manum, cum non poc

fe, q

ficnifi in lzvam. Nunquid etiam ridiculum eft, fi ligatus vel utroque

Si qu

Ut eo

brachio, fuperbe contendat , vel ignarus prefumat, fefe in utranque

partem omnia poffe , ac tum jubeatur in utram partem porrigere ma-

Cat Qu

num , non üt rideatur ejus captivitas , fed ut prefumptio falíz liberta-

Citite.

tis & potentiz füx coarguatur , velignorantia captivitatis & míferia

pravat

fuz fibi innotefcat ? Diatribe nobis perpetuo fingit hominem talem,

Tiatus

qui vel

offit, quod przcipitur , vel faltem cognofcat fefe non poffe.

icere

At talis

j

omo nusquam eft. Atque fi quis talis effet, tum vere , aut ri-

mey

dicule przciperentur impoffibilia , aut fruftra effet Spiritus Chrifti,

(0 ye-

t hominem , qui non modo fit ligatus, mi-

Scriptura vero talem proponi

Mf

fer , captus, eger, mortuus :

Sed qui addit, operante Satana principe

Veto)

fetiis fuis,ut fe liberum, beatum, fo-

tm,

fuo, hanc miferiam cacitatis , mi

lutum , potentem ,fanum, vivum. effe;credat, 5

cit enim Satan , qued,

Coter

fi homo fuam miferiam noffet , nullum retinere in fuo regno poffet,

I

eri

*

quod agnite miferiz & clamantis:Dcus non poffit non ftatim mifer

À

—

&

B&

d

Anoe

li

Dz Srznvo Axniräïö.

)

um

& auxiliari , t qui prope effe contritis corde ;tanta laude predicetur

per omnein Scripturam , ut etiam Efaie 61. Evangelion pauperibus pre-

pee

dicare, & contritis mederi, Chriftus fefe miffum teftetur, | Proinde

d-

Satanz opus eft , ut homines teneat, ne füam miferiam agnofcant , fed

ilitü-

przfumant,fefe poffe omnia, quz dicuntur. . Moyfi vero & legislato-

PO(TC

ris opus eft contrarium , ut per legem homini miíeriam fuam patefa-

tUmmi,

ciat , ut fic contritum & confufum in fui cegnitione ad gratiam przpa-

sfor-

zet, & ad Chriftum mittat, & fic falvus fiat.. Non igitur ridicula, fed

[2

vehementer feria & neceffaria funt , que per legem geruntur,

po/-

Qui nunc ifta intelligunt, facile fimul iatelligunt , Diatriben tota

t?W'

ferie argumentorum prorfus nihil efficere , dum nihil nifi verba impe-

]pol-

rátiva colligit é Scripturis , qua nec intelligit, quid velint & quare di-

GU

cantur, Deinde adjedtis fuis fequelis & fimilitudinibus carnalibus, tam

jtum,

robuftam offam miícet , ut plus afferat & probet, quàm inftituerat, ac

Moy-

contra feipfam difputet , ut non fuerit opus ulterius fingula percurre-

ag

re. Una enim folutione íolvuntur omnia, dum uno argumento nitun-

tDie-

tur omnia.

Tamen , ut obruatur copia , qua me voluit obruere , per-

1 pro*

gam aliquot recenfere. Efaiz r, Si volueritis & audieritis me, bona ter-

amen

tz comedetis , ubi magis congruebat dicere, judice Diatribe; Si volue-

u

tQ»

ro, fi noluero , fi nulla eft libertas voluntatis.

Satis ex fupra di&is

uled

ï

patet. refponfio.

Deinde quid effet tibi congruitatis , fi diceretur,

fi voluero, bona terrz comedetis? An Diatribe fentit prz nimia fapi-

entia, bona terrz comedi poffe , nolente Deo, aut rarum & novum ef-

Fig:ms

n PO['

fe , quod non, nifi volente Deo, bona fufcipimus? Sic illud Efaiz zr,

Quorfum attinet hor-

Togtt

Si quzritis, quarite, convertimini & venite.

"

tari eos , qui nulla parte fu poteftatis funt? acfi vinculis aftri&to di-

A

't Ina-

cat quis , move te iftic, ait Diatribe:. Imó quorfum attinet (inquam )

citare locos , qui fe folis nihil probant , & adje&ta fequela, hoc eft, de-

peitte

jerit

pravato eorum feníu , omnia tribuunt libero atbitrio , cum folum co-

lt

natus quidam nec libero arbitrio affcribendus , probari debuit? Idem

diceretur ad illud Efaie 4$. Congregamini & venite, convertimini ad

PO $

v D

me & falvi eritis, — Et 52. Confurge, confurge, excutere de pulvere,

folve vincula colli tui.

hr

Item.Hier, 1. Si converteris, convertam te.

Et 6 feparaveris pretiofum à vili, tanquam os meum eris.

Evidentius

us,nïi'

jncipe

vere Zacharias liberi arbitrii conatum indicat & gratiam conanti para-

m lo

tam, Convertimini, (inquit) ad me, dicit Dominus exercituum, &

convertar ad vos , dicit Dominus.

qui

- In his locis Diatribe noftra prorfus nihil difcernit inter voces le-

Polïff;

yret

gis & Evangelii ,tam fcilicet ceca & ignara eft, ut quid Lex , quid Ev-

Ex Eíaia enim toto, preter illum anum lo-

angelion fit ; non videat,

L 3

cum,

86

^AD, M. AAMT L,Au"rn.l/

;li

cum , $i volueriis , nullum. legis verbum affert ,

reliqui

omnes Íunt Evangeliii , quibus contriti & afflidi , verbo gra-

»g

tie oblate , vocantur ad. coníolationem, | Sed. Diatribe verba le-

» W

[03

Gior

gis ex ipfis facit,

Obfecro autem re , quid ille in re Theolo

o

ica. vel

facris litetis efficiat , qui nondum eo pervenit, ut quid lex, quid Evan-

&

gelion fit , norit, aut f norit, contemnat tamen obfervare? Is omnia

1

D

mifceat oportet , ceelum , infernum, vitam, mortem : ac prorfus nihil de

v

Tibur

Chrifto fcire laborabit, De qua re meam Diatriben infra pluribus

monebo. Illud Hieremiz & Zacharie vide; Si converteris, convertam

Ilcndg

te, Et, convertimini ad me, & convertar ad vos. Nunquid fequítur,

Convertimini , etgo poteflis converti? Nunquid fequitur ; Dilige Do-

Con

minum Deum tuum ex toto corde tuo,ergo poteris diligere ex toto

Conat

eorde? Quid igitur concludunt argumenta ejusmodi , nifi liberum ar-

di p

bitrium gratia Dei non eget

jfua vero virtute omnia poffe? Quanto

vgr

"d

rectius igitur verba , ut pofit4 fupt , accipiuntur? $i converfus fueris ,

fenli

convertam & ego te , hoc eft, (i defieris peccare, definam & ego pu-

4d vo

nire , atque fi converíus bene vixeris , benefaciam & ego, vertens ca-

Tlatütm

priyitatem & mala tua, — Sed ex iis non fequitur , quod fua vi homo

vetti

convertatur , nec hocipfa verba dicunt, fed dicünt fimpliciter , fi con-

Hier

vertaris, quo monetur homo , quid debeat. — Cognito autem eo, ac

folum

vifo, quod non poffit , quzrat , unde poffit, nifi Leviathan Diarribes

477

(id eft additamentum & fequela ejus ) interveniat, quz dicat, alioqui

p

vere [

frultra. diceretur

D

Convertimini , nifi fuà vi poffit. con

—vertix homo.

jusd:

Quod quale fit, & quid efficiat, (atis di&um eft.. -

Ate C

Stupor quidam vel A/jaeyG- quidam ett, quod illis verbis, Con-

Vertér

vertimini , fi converteris, & fimilibus, putatur vis liberi arbitrii confir-

gelico

mari, nec obíervatur, quod eadem ratione & ifto verbo corifirmare-

fed to

tut , diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo , cum utrobique

Ceni:

fit par fignificatio imperantis & exigentis. Non minus veró requiritur

Thinin

dile&io Dei , quam conyerfio no(tri & omnium Preceprorum , cum di-

Datet,

le&io Dei fit vera converfio noftri,

Et tamen ex illo dile&ionis prz-

Qu nj

cepto , nemo arguit liberum arbitrium, . Ex illis vezo yerbis; $i vo-

ldl u

lueris , f audieris , convertere, & fimilibus, omnes arguunt. — Si ergo

COnVe

ex illo verbo (.Dilige Dominum Deum tuum ex toto corde) non íe-

Qie

quitur , liberum arbitrium aliquid effe aut poffe , certum eít, quod nec

Vit, .

ex illis fequitur; Si volueris, (i audieris, convertimini, & fimilibus,

tia el

quz vel minus exigunt, vel minus vehementer exigunt, quam illud,

At

Dilige Deum ; ama Dominum.

Quicquid. igitur refpondetur ad ver-

tpls v

bum illud ,. Dilige Deum, ne concludat pro libero arbitrio, idem dice-

äunim"

PI'O

eur ad omnia alia verba imperandi vel exigenä.i , ne.cencludant

libe-

Dz. Sf:wb Á'RBITAIO.

8

lgl

; libero arbitrio, Scilicet quod diligendi verbo oftenditur forma le-

g.

» gis, quid debeamus, non autem vis voluntatis, áut' quid poffimus,

i le-

, imó quid non poffimus, idem oftenditur aliis omnibus verbis exa-

ixd

at«

&ionis. Conftat enim, Scholafticos etiam afferere , exceptis Scotiftis

& Modernis, Hominem non poffe diligere Deum toto corde. Ita nec

m

ullum aliorum preceptorum przítare poteft, cum in.hoc uno omnia

yl de

» pendeant, tefte Chrifto. Sic relinquitur, etiam Scholafticis Do&to-

fibus

ribus teftibus, Verba legis non arguere virtutem liberi arbitrii, fed oz

[amn

ftendere , quid debeamus, & quid non poflimus,

QUf

Verut Duatrbe noftra magis ineptiens , ex illo Zacharie

E

: Do«

Convertmini ad me, non íolum indicativum infert , fed. etiam

toto

conatum liberi arbitrii , & gratiam conanti paratam conten-

as

dit probare. Et hic aliquando tandem fui conatus meminit, Etno-

panto

va grammatica, converti apud illam fignificat id, quod conari , ut fit

jtiis ,

fenfus; Convertimini ad me, id eft, conamini converti, & convértar

0 p

ad vos, id eft, conabor converti ad vos, ut etiam Deo aliquando co-

s CQ

natum tribuát, forte & ipfi gratiam paratura conanti, Si enim con-

homo

verti uno aliquo loco fignificat conari, cur non ubique ? rurfus illo

i COf«

Hierem. 15. Sí feparaveris preciofum à vili, libertatem eligendi , non

9, C

folum conatum , probari dicit , quam fuperius docuerat effe amiffam,

tribes

& verfam in neceflitatem ferviendi peceato. ^ Vides ergo , Diatriben

mpi

veté liberum arbitrium habere in Scripturis tra&andis, ut apud illam

'

h0mo,

ejusdem formz verba , in uno loco conatum , in alio libertatem pro-

bare cogantur, prout vifum fuerit. Sed eant vanitates. Verbum con-

o

vertéridi duplici ufu in Scripturis tra&tatur : Ufu legali ,& ufü Evane

tite

gelico, Ufu legali , eft vox exa&toris & imperantis, qux norm conatum,

]áre«

fed totius vitz requirit mutationem , ut Hieremias erebro ucitur di-

biqit

cens: Convertimini unusquisque à via fua malag Convertéread Do-

gt

minum: ibi enim involvir exactionem omnium preceptorum, ut fatis

atet. — Ufu Evangelico, eft vox confolationis & promiffionis divinz,

in d

jsprae

qua nihilà nobis exigitur , fed nobis offertur gratia Dei , ut eft illud

S) yo»

Pfal. 126. Cum converterit Dominus captivitatem Sion, & illad u6,

Convertere anima mea in requienrtuam. Zacharias igitur breviffimo

iap

yott fC'

compendio utramque pradicationemr, tam legis quam gratiz , abfol-

À

9G

ne

vit. Lex tota eft & fumma legis, ubi dicit, Convertimini ad me: gra-

tia eft, ubi dicit, convertar ad vos, ..Jam quantum probatur liberum

yilibus;

j xull ,

atbitrium ex ifto verbo , ama Dotfinum , aut alió quovis particulatis

1(]' [j2

legis verbo, tantum probatur ex hoc fummario vetbo legis: Conver-

['aa-

n d-

xmini Prudents igitur le&oris e&», in Scripturis obíervare ; quz ver

j pro

a.

Vbe

88

, D MaAnr. LuTx.

s

ba legis, qua gratiz fint, ut non omnia confufa habeat , more immun-

á

dorum Sophiftarum , & hujus ofcitantis Diatribes,

ii,4

Nam vide , quomodo tra&et infignem illum locum Ezechielis

fàs

18. Vivo ego, dicit Dominus: Nolo mortem peccatoris , (ed magis ut

exal

convertatur & vivat.

Primum , toties (inquit) repetitur in hoc capi-

n

Et

te , averterit fe , fecit, operatus eft, in bonam & malam partem.

ubi funt, qui negent hominem quicquam agere? vide, quaío, egre-

df

Nolo

giam confequentiam, Conatum ac ftudium probatura erat liberi arbitrii,

& probat totum fa&um, impleta omnia per liberum arbitrium. — Ubi

PECCPU

nunc fant, queío, qui gratiam & Spiritum San&um requirant ? fic

cerity

enim argutatur dicens: Ezechiel dicit; Si averterit fe ipius , & fece-

loce

rit juftitiam & judicium , vivet.

Ereó impius mox ita facit & poteíz

Trortc

facere. Ezechiel fignificat, quid fieri debear , Diatribe intelligit , id fie-

Tite,

ri & fa&tum effe, iterum nova grammatica nos do&ura , quod idem fit,

??.CCJ

debere & habere, idem exigi & pratari, idem poftulare & reddere,

dep

Deinde illam vocem dulciffimi Evangelii; Nolo mortem peccatoris &c.

licet

'fic verfat, Deplorat ne pius Dominus mortem populi fui , quam ipfe

depe

operatur in illis? fi ille non vult mortem , utique noftr voluntau im-

lumu

putandum eft, (i perimus. — Quid veró imputes illi, qui nihil poteft

€ony,

"agere neque boni neque mali? idem & Pelagius cantillavit, cum non

€&,.(

ftudium neque conatum ,. fed toram vim implendi ac faciendi omnia

dum

tribueret libero arbitrio,

Nam eam vim probant iftz fequelz (ut di-

Catutt

ximus ) fi quid probant , ut zque fortiter atque adeó fortius pugnent

lgen

contra ipfam Diatribén, qua negat illam vim liberi arbitrii & folum

feca

conatum ftruit, atque contra nos pugnant , qui totum liberum arbi-

mj

trium negamus. Sed omiffaignorantia ejus, rem ipfam dicemus.

debes

Vox Evangelica & dulciffimum (olatium eft miferis peccatoribus,

Áirit

ubi Ezechiel dicit: Nolo mortem peccatoris,, fed- magis ut converta-

Nolo

tur & vivat , omnibus modis, ficut & illa Pfalmi 0. Quoniam momen-

ip(um

tum eft iza ejusy & vita potius voluntas ejus. . Et Pfalm. 36.. Quàm

fuavis eft mifericordia tua Domine,

Item

H

»

Dili

Quia mifericors fum.

Et illud Chritti Matthei z.. Venitead me omnes qui laboratis , & ego

(entia

!

-

reficiam vos, " Item illud Exod. 20. Ego facio mifericordiam in multa

locas

5?

,millia, iis qui diligunt me, /. Et quid elt fermé plus quàm dimidium

g&&c;

52

facre Scripture , quàm merz promiffiones gratiz , quibus offertur à

55

Deo mifericordia, vita, pax, falus hominibus? Quid autem aliud

lt in

peu

Íonant promiflionis verba, quàm illud : Nolo mortem peccatoris ? An

Qu D)

non idem eft dicere: Ego fum mifericors, acfl diceret: Non iraícor,

Tet,

nolo punire , nolo vos mori, volo ignofcere, vpld parcere? Et nifi fta-

fent

fliger

Tum a

3

Ds Srznvo ÁRBITAIO.

$9

Iuf«

a-

rent'iïlækpromimorres divinz, quibus afflid confcientiz fenfa pecc

.hidlis

ti,ac metu mortis ac judicii tertitz, erigerentur: quis locus veniz aut

Ípei foret? Quis peccator non defperaret? Sed ficut liberum arbitrium

ls ut

ex aliis verbis mifericordie aut promitfionis aut folatii non probatur,

Qpl*

E

ita nec ex ifto, Nolo mortem peccatoris &c,

Sed Diatribe noftra iterum nihil inter legis & prbmimonis verba

g

diftinguens , facit hunc locum Ezechielis , vocem legis,ac fic exponit:

bitij,

Nolo mortem peccatoris, id e(t , nolo quod mortaliter peccet , aut fiat

Ubi

? hi

peccator mortis reus , fed magis ut convertatur à peccato , fi quod fe-

cerit, & fic vivat, Nam nifi fic exponeret , nihil faceret ad rem.. Sed

fecte

hoc eft prorfus evettere & tollere fuaviffimum illud Ezechielis, Nolo

poxtk

mortem.

idfie-

Si fic Scripturas legere & intelligere volumus noítra czci-

tate , quid mirum, fi obícurz & ambigux finc? INon enim dicit, nolo

em(tt,

peccatum. hominis, fed nolo mortem peccatoris , manifeíte fi

enificans

o

ddett

de peena .þeccati lefe loqui, quam peccator pro fuo peccato fenrit, fci-

tis G

^

licet de tiniore mortis.

Et in hac pofitum . peccatorem afllidtione &

miple

defperatione, erigit & confolatur , ne linum fumigans extinguat, & ca-

at ime

lamum quaffatum conterat , fed fpem venie & falutis faciat, ut magis

porcl':

convertatur , fcilicet converfione falutis à peena mortis , & vivat , hoc

1 Don

eít, bene habeat, & fecura confcientia lxtetur.

Hoc enim obfervan-

omniá

dum quoque eft, (icut vox legis non fertur, nifi fuper eos, qui pec- ,

t d

catum non fentiunt nec agnofcunt, ficut Paulus dicit Rom, 3. Per ,

ngnent

legem cognitio peccati ,ita verbum gratiz non venic nifi ad eos, qui ,

folum

peccatum fentientes affliguntur, & tentantur defperatione.

Ideoin ,,

omnibus verbis legis vides indicati peccatum , dum oftenditur, quid

D)

P atbie

debeamus. Sicut contra in omnibus verbis promiffionis vides malum

jrisy

fignificari , quo laborant peccatores, vel ii qui erigendi funt, ut hic,

wete

Nolo mortem peccatoris, clare mortem & peccatorem nominat , tam

omen

ipfum malum quod fentitur , quàm ipfum hominem qui fentir.. At hic,

Quim

"

Dilige Deum toto corde, indicatur, quid debeamus boni , non quid

!

; [uim,

Íentiamus ma

s

i,ut agnoícamus, quàm non poffimus id boni.

&

Nihil itaque potuit ineptius pro libero arbitrio adduci , quàm hic

1 muka

locus Ezechielis , imà fortiffime contra liberum arbitrium pugnar. Si-

xidiom.

gnificatur enim hic liberum arbitrium, qualiter fe habeat, & quid pot-

feturà

fit in peccato agnito , aut in fefe convertendo;, fcilicet quod non nifiin

) aliü

pejus laberetur , & de(perationem & impeanitentiam adderet peccatis,

EU

nifi Deus fuccurreret.mox , & promiffionis verbo revocaret & ei ige-

jtaony

riet.

Solicitudo enim Dei promitrentis gratiam ad revocandum & ,,

nf la*

erigendum peccatorem, fatis magnum & fidele argumentum ett, libe-

*5

g

rum arbirrium Ie (olo-non poffe nifi ad pejus , & (ut Scriptuta dicir)

35

ad

26

D. MaRT. Lurm,

ad inferos labi , nifi Deum ejus levitatis effe credas , quod nulla necef-

aijin

fitate falutis noftrz ,fed mera voluptate loquacitatis verba promiffio-

qM?ïf

hx

nis effundat tam copiofe,. Ut fic videas, non folum omnia verba le-

gis contra liberum arbitrium ftare, fed etiam omnia verba promilfio-

£ f

luni

nis ipfum penitus confutare, hóc eft , uniyeríam Scripturam contra -

It

lud pugnarc.

Quare illo verbo, Nolo miortem peccatoris, nihil aliud

agi vides , quam przdicari & offerri divinam mifericordiam in mun-

fá, Q

do, quam folum afHli&i & morte vexati cum gaudio & gratitudine fut-

[

cipiunt, ut in-quibus jam lex fuum officium, id eít, cognitionem pec-

./1'?21

cati complevit. Illi vero,qui legis officium nondá funt experti, nec agno-

fatetn

Ícunt peccatü, nec mortem fentiunt, conremnunt mifericordiam promif-

Wr, l

fam eo verbo, (dd) Ceterum curalii lege canguntur, alii non ranguntur ,

fibu

ut illi fufcipiant & hi contemnant gratiam oblatam , alia quzftio eft,

lustai

nec hoc loco tractatur ab Ezechiele, qui de przdicata & oblata mife-

[

n

ricordia Dei loquitur ,non de occulta illa & metuenda voluntate Dei,

)

ordinantis fuo confilio, quos & quales przdicate & oblatz mifericor-

alitet

diz capaces & participes effe velit. — Quz voluntas non requirenda,

ü,X

to di

fed cum reverentia adoranda eft, utfecretum longe reverendiffimum

majeftatis divinz , foli fibi refervatum , ac nobis prohibitum , multó re-

à tol

ligiofius , quàm infinitz multitudinis fpecus Corycii.

lia

"

[

" nnotatio,

ii

lumf

lat

(dd) Czterum cur alii lege tanguntur , alii non

Áruil

tanguntur , ut illi fufcipiant, & hi contemnant gra-

ts N

e

tiam oblatam

*

alia queftio eft &c. ] Hace Difwtario-

Ti eí

ue, qua per fequentem paginam f2 extendit , offenduntur , vel abutun-

tum,

tur , qui partim Luthero infefli [unt , partim im gratiam Calvinianorum

extol

Lutberum quoque accnfant,

Paffim , zuquiunut nonnulli de B. Firo , di-

aþfäoz

ftinguit inter Deum pradicatum , inter voluntatem ejus revelatam &

fnt

occultam , inter verbum Dei & Deum ipfum.

Fateor: Yuquam, [dta

& oj

flatim ab initio buyns difputationzs dicir , Nec hoc loco tra&atur ( 2e-

T

flio iffa) ab Ezechiele , qui de predicata & oblata mifericordia Dei lo-

5'671['1);

quitur , hon de occulta illa metuenda voluntate Deiordinantis fuo con-

ühne F

filio , quos & quales predicatz & oblatz mifericordiz capaces & par-

dide

ticipes effe velit. Qua voluntas non requirenda , fed cum reverentia

ordir

adoranda eft, ut fecretum longé reverendiffimum majeftatis divinz fo-

ftti

li fibi refervatum , ac nobis prohibitum , multo religiofius , quam infi-

CAttg.

nitz multitudinis fpecus Corycii.. Quid tum veró? Ergone occulta hac

1: 4y,

€$ emetuenda Dei voluntas eft voluntas Dei occulta , quam Galvimiani zl

li D

ad-

)

D)i SzRvo ÁRBITAIO,

9t

wcef.

ad[cribunt , €9 beneplaciti vocant , juxta quam. ne in. animo quidem un-

illig-

. quam babuerit frve Chrifium dare , five fidem , frve vitam €9 falutem

x le-

maxima parti bomintm ? - Mulium profectó fallinini, à boni Firi, Lon-

illio-

46 faniar , imb faniffima eft mens B. Lutbevimoflri. . En namque! Vo-

[ i(

Íuntas Dei pradicata ,revelata ,oblata ,eft etiam culta: Dew pradica-

aliud

ts ,revelatus ,oblatus ,eff etiam cultus,

Ergone voluntas Dei revela-

Inutte

ta, quam Calviniasi Deo affingun , C9 frani appellant , colitur etiams ? aut

elul-

num Deus juxta 1flam frgni voluntatem à Calviniants effitam. colitur?

i

"At quo , que[o , modo celitur illa voluntas , aut Deus juxta illam volun-

'gl]ü-

tatem , juxta quam tautum abeft ,ut. det , ut potius auferat ?. monne coli-

mif-

tur , laudatur , celebratur voluntas beneplacitit. aut oftendite , ubi Dem

m

fb voluutate frgni à Calvinianis fl'atmatur colendus aut cultus ? fub vo-

0 el,

Iuntate beneplaciti non colendus, non cultus ? Et quo fenfi, dicite? Deum

tiile-

autem pradicatum G vevelatum juxta Lutherum , effe etiam Deum cul-

: Dei

tum , planum eff in bis porró verbis: Refpondemus , ut jam. diximus,

(|COf-

aliter de Deo , vel voluntate Dei nobis przdicata, revelata , oblata, cul-

ndiy

ta, & aliter de Deo non pradicato , non revelato, non oblato , non cul-

imum

to difpatsndum eft, — Quarenus igitur Deus fefe abícondit & ignorari

à nobis vult, nihil ad nos.

10 It

uefo etiam , uum qua feqummtur , in vo-

luntatem. Dei , quam Calvimiani [igmi uocaut , quadrant ?. Quando per-

git B. F'ir ; Et ne meam hanc effe diftin&ionem quis arbitretur , Pau-

lum fequar, qui ad Theffalonicenfes de Antichrifto fcribit, quod fit ex-

Manifefte

altaturus fefe fuper omnem Deum przdicatum & cultum.

1on

[xgnïfibans, aliquem poffe extolli fupra Deusm , quatenus eft predica-

tus & cultus , id eft, fupra verbum & cultum , quo Deus nobis cogni-

g

tuseft, & nobiícum habet commercium.

itdtil«

Sed fupra Deum non cul-

tum , non predicatum ; ut eft in fua natura & majeftate , nihil'poteft

4

extolli , fed omnia funt fub potenti manu ejus, Sed Lutberm forté Deo

qorum.

Fidebzmus ita-

abfcondito € eccultato ca tribuit , qua nimis dura funt.

1 d-

m&

que,quanam ifla finty fed ut prius dicamus ,quifnam Deus abfcondutus

€3 occultatus fit , quis predicatus €9 vevelatus. — Deus itaque pradicatus

i

m

€8 revelatus efl tum voluntas Dei antecedens , tum canjäquem.,prmt n

( n

i lo«

Scriprura [acra m unruerfali € in [(na ad quofvis [ine difcrimine latitn-

dine proponznttr. ex. gr.. Qui crediderit , falvus erit ; qui veró non cre-

o corte

diderit, condemnabitur: Deus vult omnes homines falvos fieri juxta

y pit*

ordinem ad falutem conftitutum , Dess valt aullum . bominem falvun

rent

nzlo-

fieri extra ordinem ad (alutem conflitutum €$c. ^ Deus autem non predi-

catus € non revelatus efl jadicium Det particulare etíam [ub voluutate

vinii

zfla vevelata conteutum quidem, fed in circumflantüs particularibus no-

j ht

bt pl&näaäj&andimm, nifi peculiaris veve

latto [uperweniat. Hoc eff , quo

:

iil

2

A-

Ia

D. MaRnt. L;um.

92

flatim ab initio B.Vir dixit ; Cur alii lege tanguntur,alii non tanguntur,ut

fu/fn

illi fufcipiant, & hi contemnant gratiam oblaram,alia quzftio eft,. Quare

pmdi

voluntates revelata €9 abfcondita bic nullosuodo fibi contrariantur. fed [uh-

gf

ordinantur : licet nobis non conflet, qtfomocfa zn partictlaribus circum[lan-

prom

[]71]

tiis fubordineutur congruó, 2am ergo videamus , quid duri de his B. Vir

dicat.

Hoc, inquit, agit Deus przdicatus , ut ablato peccato & mor-

qu

te falvi fimus.

Mifit enim verbum fuum & (anavit eos,

edtqui , in-

Áher

.quam , bic nibil duri audimus. — Audimus autem, quod voeluntatem

[r

fiani Calvinianam plane evertit , €À B, Virum plané a Calvintanis diffen-

Z

,

l)

l

[j

f

uentem facit, — Num enim voluntas [igni Calviniana boc agit , ut abla-

pl

to peccato CÓ morte falvi fimus? num juxta eam mittit Dem verbum

enul

fnum ,€8 [anat mos ?. INonne bac nihil agit , nec nos falvos facit , aut [a-

qie

nat y etfi concuirrat voluntas beneplaciti? nomue apud plerosque b. e. omaues

Deu

veprobos voluntas figni boc tautum agit ,ut bomines reddat inexcu[abi-

j

les ,-€9 condemnatzonem auceat? Immenu[um itaque , quantum differat

qtid

, Deus predicatus B. Lutheri, qui boc. agít ferió , in hoc negotiofus eft. €8

f/þ*t 1

affiduus , ut omnes , quibus pradicatur , ablata morte [alvos faciat , €$ per

(f

verbum fuum aternum fanet,

Sed pergit , inquiunt , Lutherus C addit

preii

Caterüm Deus abfconditus in majeftate neque deplorat , neque tollit

(dti

mortem , fed operatur intus, mortem, & omnia in omnibus,

Neque

nus

enim tum verbo íuo definivit fefe , fed liberum fefe refervavit fuper

0lfjiri4

omnia. z4udro, inquam ,CÀ bac verba: fed fí modo recordabimur , quis

le t

Jit Deus abfconditus , nibil prov[us. offendeut. . Ef Deus abfconditus 1n

ollen

judiciis fuis particularibus , €9 circum[lantiis eorundem.

Beue. Su-

xd

l

i

i

eamus jam Chriffum deplorantem zuteritum. Hierofolyma €9 judaorum.

lunt:

Deploravit. znteritum . ifforum ut. Deus pradicatus, qui non vult mor-

fma

tem . petcatoris , fed. ut fe comvertat €8 uivat, qui vult ut omnes bomines

*

Ut

falventur , €9 ad agnitionem. veritatis veniant

$*

qui voluit Hz'eroföþ'—-

&

mam . C ipfos ]udeos laboriose. €$ operose congregare [ub alas [aas , ut.

J

fiteg

gsd 4

[o4

are filios tuos ,.

Va pulos : ficut zpfe dicit ; Quoties volui congre

[o]

W!('bz

ut gallina fuos pullos.

Et lhoc fecit ferió non tautum ut bomo , [ed ut.

fiifi

Deus etiam , licet. ut Deus non nifi per bumanitatem lachrymas effun-

D

dere potuerit. — At jam , ut. Deus abfconditus , quando in fua Maje-

77

flate confideravit , Et tu noluilti , juxta cireumflantias fuas., 8 ipfum.

ïï!aägn

ipprimis ]udaorum animum bominibus ab[conditum, frbi wotiffimum y num.

Jun

deploravit interitum jud«orums ? nonne plemo iuflitia affetlu negavit ilfis

«dy,

fidem in Chriffum , Spiritum fantlum , penitentiam €. comverfonem ,

táfrg,

deuique omnia fic difpofuit , gubernavit $ operatus efh., ut €8 in tempore

mj

€$ du aterattate perirent? [aue bic Deus abfconditus deplorare non potuit;

üllfü(

Sic no

[^ E

nifi exiflimes ipfam jp)trth'tiam plorare , quaudo juftiffime Rum't.. .

A

Dz SrRvo ÁnBITRIO,

-L95

]

It

fufiellit in dis movtem , nec operatus eff. vitam , quemadmodum in werbo

ftt

n

pradicato promifit , fed operatus ef mortem , €9 creavit omnia mala ,qu&

l.

Nec féringit , fl objiciatur , Adtqui n verbo pradicato

spfis oätigemnt.

Dixzt

f

Al«

promifit , fe velle o

mnues falvos, daturum omnibus peutentiam.

.V

omuino namque : fed , ut fciremus , non definiviffe €9 eircum[eripfife fe

mofe

verbo fuo , addidit in eo, mifi vefifferent Spivitui fantto : ut appareret, quod

V Hl

liberum . fibi. vefervaverit. judicium ' voluntatis. con[equentis , nec. ab-

n

foluté fefe adflvinxerit , quo minus pumiri 8 perdere poffit omnues , quotquot

[

uomodo fieri

noffet nam obedituros verbo ,€$ gratia oblata reflituros.

hu-

poteft , ut dum verbum bominibus pradicatur , per ipfum verbum uon

bt

emolliantur ,fed induventur. — laterim qui pradicat verbum , agere , lo-

itja

qui €4 inflare debet juxta revelatam voluntatem Dei: nec curare, qui

ts

Den yuxta. volumtatem con[equentem ab[conditam a&turus frt, licet forté

[alis

juxta banc verbum pradicatum futurum [it odor mortis ad gmortem, E-

feit

quidem fi voluntas Dei confequens judiciorum. particularium bominibus

iü

effet cognita €8 vevelata ,ut revelata eff Paulo , quando probibitis eft lo

p

qui verbum in .Afia. Atlor.16. v, G. utique fape €9 smultis non deberet

ddih;

predicari verbum , ue margarita projiceretur fiibus , €8 [antlum daretur

tollit

canibus : fed quia ab[condita eft , verum efh , quod B. V'ir dicat ;

Quate—

nus Deus fefe abícondit & ignorari à nobis vult, nihil ad nos. Sed

eque

objicienti ,inquiunt , Eramo , quod nos veformatis objicimu: , Deum nol-

ptr

qms

le mortem peccatoris , ve[pondet ; Multa facit Deus , que verbo fuo non.

J m

oltendit nobis. Multa quoque vult, quz verbo fuo non oftendit fefe

Ó

velle. Sic non vult mortem peccatoris vetbo fcilicet: vult autem vo-

ruto.

luntate illa imperfcrutabili. Saze , ingquam , refpondet iffud B. Vir Era-

nir-

fmo objicienti : fed in alia cat[n , quam qua inter nos €$ Calvintanos agi-

ratur.. Nam Erafaqus pro libero arbitrio pugnabat , quod B. Lutherus

u

lr

ever[um ibat , urgebatque , bominem.à morte per fe emergere non poffe,.

f

uf

fne gratia , qua f abfit , Deum. smorteu im ipfo potius operart, Erafinus

1105

volebat , quod , cum Deus uolit smortem. peccatorts , fequatur , peccatoreun

d it

feipfum. convertere pofe ,nec verum e[fe, quod Lutherus fcripferit ,Deum

operari omnia.in onaibus , etiamque mortem $m tpfrus arbitrio effe,. 'Obi

eþrllll-

Jajt-

uon eadem cau[a efl ,qua Calviniamorum.. Calviniaui enim non tantim.

negant liberum arbitrium ,€8 in Dei arbitrio mortem attionesá, bominum-

tpfwf?

At

ponunt . fed eum etiam modum fingunt, quem [ana noflra T'heología non

)

admittit ,nec Lutherus uuquam- flatuit... Itaque inter Lutherum 68 E-

i i/fi(

rafmum . difpttabatur T. 24n fit $: at inter nos $. Calvinianos và Quo-

7A

suodo ? Quare . alius fenfus eff objetlionts contra Lutberum. Era[fmiana,,

WPW'C

alius contra Calvinianos noffra.

Ut paralogifenus fit. Lutberus refpon-

otiih

u n

det Erafino ad. obje&tionem fimilem ei ,. quam nos Calvimianm.objicimus..

E

[

ld

D. Manr, Lursm.

24

]tiá

Ergà fuit idem Refponfionis Lutberi, €9 Calvinianorum fenms. Cum etiam

ntt

fenfus objetlionis non idem fit.. Senfus autem B. Lutheri revera bic eff s

Du i

Qzuod Dew multa faciat in parttculnrzhw €9 qtoad voluntatem con[e-

410

quentem , qua circum[Lantias nobis ignotas pouderaty ut tameu iflbac

1100 (

particularia mon revelet nobis in verlo fmo, Sic Deus multa vult in par-

zicularibus ,€9 juxta voluntatem confeauentem , qua verbo fuo nen oflen-

n u

dit fefe welle, Sic non vult mortem bominis , cui verbum præd:mtur boc,

;m Q

Iilé

nolo mortem peccatoris ; poref? tamen fievi , ut mortem ejus velit BN

[2 /717

smomentoy quo ipfi pradicaturs juxta 'uolzmmtmo confequentem , funda-

MH

tA. n præ]czentz;z pzrtuularu rc*pugmntm ,qua bomnibus 5 f Jcur£Ó9 vo-

luntas Dei in ea fundata ,incoguita eff.

41d verà brc ef , quod Calvi-

quam

Wgü L

nifmum fapiat ?. 4ut uum ea japmnr qua [equuntur ? Nunc autém no-

bis fpectandum eft verbum , relinquenda illa voluntas imperfcrutabi -

P(![ i

n

lis, Verbo enim nos dirigi , non voluncate illa infcrutabili oportet. At-

0 vlj

que adeó quis fefe duwme queat ad voluntatem prorfus imperfcrua-

eufe

bilem & liïcoy]o(cxbxlenu ? faris eff noffe tantüm , quod fit quedam in

Deo voluntas unperfcxuzab:hs.

Quid veró , cur & quatenus illa ve-

fea'f"*

hz,boþ proríus non licet quzrere, optare, curare, tangere , fed ta-

m

men timere & adorare,

-Aut nun Caloiniani non cumnt 'valunmtem

D. Ls

þmeplmztz ? uonmne bac palladzum illorum . eft ? Lrgo Lutherus non [enfit

[177

lic idem , quod Calviniani,

JMinus Calvintanifgmum . juvant verba fe-

LE

quentia ; jkd clarius faciunt , quod B. Fs plané diver(um a Calvinianis

177

Doi

fenferit s ut mivum [it, audere quenquam ,propter eadem Calvinianis eum

annumerare. Verba autem bae funt.

Igitur te&té diciur; fi Deus non

bamu.

vult mortem,noftrz voluntati. rmputandum eft,quod perimus. Rectéjin-

Vil

quam, fi de Deo predicato dixeris. Nam ille vult omnes homines fal-

Ttyer,

vos fieri, dum verbo falutis ad omnes venit , vitiumque eft voluntatis,

[

qu& non admittit eum,

En! num Ca/'ummm candide boe dicere P"f

10 Cf

[unt ? Candide , inquam : Amyraldifla quid alind faciunt, quam ludunt,

LURET,

sando Deun dicume velle ,omnes bomines [alvos fieri? addit , ficut di-

6u2

cit Matth. 25.. Quoties. volui congregare filios tuos , & noluifti? Jzm

[397,

€9 boc Calviniani candidé de Deo vevelato ijpmdfmfo dicuut ? Pergit

jam ; Verum quare Majeftas illa vitium hoc volunratis noftrz non rol-

|

lit ; aut mutat in omnibus , cum non fit in poteftate hominis , aut cur

]Ud ei 1mpumt cum non POH![ hOlT]O eo carere? quarere non HCC['

dum»

ac fi multum quaras, nunquam tamen invenias , ficuc Paulus Rom. 9.

lunta

d1c1t ; Tu quis es, qui reipondeas Deo? Cafzfdem qmj& verba bac

Tion p

p 'wdebþ.r quantum à Calvinifmo näfn

"dut permittes mihi , ut te

Quig

quaram , 7m à Calvinifimo bác faltem in parte lonmfme te abeffe dzcu,

T0

"t B Latberum propterea acen[es, Deus vultue bomines feri jklws Q0-

TReam

lun-

1

Dz Sranvo Áns xrixo.

55

Iuntate fua antecedente , ita ut neminem ab[olutà voluntate reprobave -

5

ri? Refpondelis utique , quod fic [e vo babeat : €$ quidem juxta verbum

lnfg.

Dei revelatum.-

ui ergó , inquam , porró fit , quod tam multi pereunt ?

Ihic

qiitio , 2nquis , voluntatis propria , quia voluntatem divinam falvatricem

nom admittunt : €$ quidem rurfia juxta verbum Dei revelatum. Bene,

Pll?'-

(ZM-

anquam : €9 boc efb, quod batlenus ex B. Lutbero quogue Aaudivi, Sed

h, .

porró: num bomines , qui uon admittunt , potui[fent ex.[uzs viribus ad-

dett

Gittere? INon, inquisy nam per gratiam tantüm Dei admittere bomi-

d-

Hare ergo , inquam , Deus illss gvatiam non dedit? quia,

nes po[[nnt.

2

|'Vt-

anquis , daturo repugnarunt , ant daturum non admt[erumt :

Jdem , in-

/t-

quam , eff , quod prius audivi: Atqui uon potuerunt non repugnare : quid

W.

ergo zu ipfis eulpa? Mirabilis vero hec ad falutem via: quare Deus non

tibi«

potéus , fs voluit omnes falvos , ejusmodi viam ad [alutem flraui ,1n qua

Àt

omnibus daretur gratia , etum vepuguantibus , nec imputaret ,fi quis ex

LUA

€o vitio , quod ianatum e[ft repugnaret ?. Nonne hic veffondebis ?. [ic pla-

eniffe Deos noffrum non e[fe ipfi prafcribere : nibilominus credendum e[-

mit

| vee

Jfe , quod juffiffime illam wiam Dens voluerit , etiamft fciret , plurimos , illa

] t-

propofita ,perituros, — Hoc vero eft , inquam ,quod velos [ed quod etiam

n

B. Lutherus voluit. — Habemus namque bic tandem voluntatem Dei ab-

fconditam , boe eft , cujus nos vationem reddere non po[femus. Eadem ve-

fzrft

ve etiam voluntas abfcondita in parricularibus: deprehenditur , in qua-

i

jatts

Jlione , Quid vultt Eft alicui pradicandum Evangelium. Quaro , quid

Denus vult ? vultne bominem buuc [alvum ? ita,inquis, INam vultomnes

1777

hbomines [nlvos, Et boc eft uerbum revelatum. Sed quando quaro porrà;

s mon

(

vultae Deus etiam eum faluum voluntate confequentis ita ut [aluteun

slil-

revera 9 in tbf eventu coufecuturus fitt. Nonne dices ? nefcio, Nimi-

vum. bac voluutas tibi eff abftondua.

Pradicabis interim illi , ille verà

AtÍS,

mon credet , dicetque mibil alind , quam non po[[um boc credere. — Qua-

i yf

ij

re, inquam ,uon credit , uec illà datum eft eredere ?. im quo vepugnantia

ejus? ANefciosy iuquis. — Dieis evgo ,quod Lutherus dixit: €9 tamen non

ii dl'

es Calvinianus, Quare ergä dHium propterea facis Caloinianum, |

E

Aum

?eïgif

n ro/*

aando nunc-Diätrch*argümtur,'pïörat ne pius Dominus mor-

tem populi fui, quam ipfe-operatur in illis ? Hoc enim nimis abfur-

t u

dum videtur.. Refpondetaus , ut jam diximus,aliter de Deo vel vo-

licets

luntate Dei nobis.przdicata , revelata , oblata, culta, & aliter de Deo

om, 9

non przdicato , non revelato , non oblato ; non:culto difputandum eft,

"

Quatenus igitur Deus fe(e abfcondit, & ignorari à nobis vult, nihil ad

yttt

nos. Hicenim vere valet illud , Quz fupra nos, nihil ad nos. Etc ne

g';l[llä' E

quiad

J r

meam. hapc .effe. dMtinctionem quis atþitrctur ; Paulum fequor ,.

'Thet--

d

D. Manr. Lurn,

,93

"Theffilonicenfes de Antichrifto (cribit, quod fit exaltaturus fefe fuper

omnem Deum przdicatum & cultum , manifefté (ignificans , aliquem

fcript1

obtel

poffe extolli fupra Deum , quatenus eít praedicatus & cultus, id eft, (u-

ra verbum & cultum , quo Deus nobis cognitus eft , & nobifcum ha-

fimo

l

et commercium , fed fupra Deum non cultum , nec pradicatum , ut

Yif

eft in fua natura & majeftate , nihil poteft extolli , fed omnia funt (ub

quir

erhi

potenti manu ejus. Relinquendus eft igitur Deus in majettate & na-

tura fua; (ic enim nihil nos cum illo habemus agere, nec fic voluit à

utet

nobis agi cum eo, fed quatenus indutus & proditus eft verbo fuo, quo

ha

. nobis fefe obtulit, cum eo agimus, quod eít decor & gloria ejus, quo

fe gt

Píalmifta eumcelebrat indutum. Sic dicimus, Deus pius non deplo-

lem c

rat mortem populi , quam operatur in illo, (ed deplorat mortem, quam

ridd

invenit in populo , & amovere ftudet. |Hoc enim agit Deus przdica-

cum

tus, ut ablato peccato & morte falvi fimus. Mifir enim verbum fuum,

&

, & lanavit eos, Ceterum Deus abíconditus in majettate neque deplo-

|

, rat neque tollit mortem, fed operatur viram , mortem, & omniain

ditur

.. omnibus, Neque enim tum verbo (uo definivit fefe , fed liberum

fitum

-

fefe refervavit fuper omnia.

lum

Illudit autem fefe Diatribe ignorautia fua , dum nihil diftinguitin-

Inys;

ter Deum przdicatum & abíconditum , hoc eít ,. inter veibum Dei

lum,

iE

& Deum ipfum.

Multa facit Deus, quz verbo fuo non oftendit no-

tum,

bis, multa qüoque vult, que verbo fuo non eftendit fefe velle, — Sic

w 6

non vult mortem peccatoris , verbo fcilicet , vult autem illam volun-

Mofe

tate illa imperfcrutabili,

Nunc autem nobis fpectandum eft verbum,

t

» relinquendaque illa voluntas imperfccucabilis. * Veibo enim nos di-

toní

» rigi, non voluntate illa imperfcrutabili oportet, Atque adeo quis

VtQ4

fefe dirigere queat ad voluntatem prorfus imperícrutabilem , & inco-

Qm,

gnofcibilem ? Sa.'s eft, noffe tantum , quod fit qux

dam in Deo volun-

affeta

tas imperfcrutabili.. .. Quid vero, cur & quarenus illa velit, hoc pror-

fu.

-fus non licet quare: .. , optare, curate , aut tangere, fed tantam timere

num

& adorare. Tgitur re&e dicitur: $i Deus non vult mortem , noftrz

j e

voluntati imputandum eft , quod perimus;

Redte , inquem, fi de Deo

s

rzdicato dixeris. . Nam ille vult omnes homines falvos fieri , dum

Iö lj

verbo falutis ad omnes venit, vitiumque eft voluntatis , qux non ad-

mmx

mittit eum , ficut dicit Matth. 23.. Quoties volui congregare filios tuos,

qual

" & nolui(ti? Verum quare majeftas illa viium hoc voluntatis noftre non

prod

tollit aut mütat in omnib?, cum non fit in poteftate hominis,aut cur illud

COnfiu

ei imputat, cum non poffit homo eo carere? querere non licet, ac (1 mul-

ïlla, q;

tum queras,nunquam tamen invenias,ficutPaulus Rom.. dicit : Tu quis

mus

Rüemo

es,qui refpondeas Deo? Hac ía

L

[

J

2

us fint pro ifto loco Ezechiclis, perga

Poft

ad reliqua.

"

. Ds Sznvo ÁnnITRI0,

Lyd

iptt

Poft hzc caufatur Diatribe , frigere neceffario tot hortamehta

in

m

Ícripturis.Item tot pollicirariones,'minas,expoftulationes,exprobrationes,

j lt«

i

obteftationes, benedi&iones & maledi&iones,tot examina pr&eceptorum,

finon fit in manu cuiquam fervare, quod preceptum eft. Perpetuó ob-

à,ut

livifcitur Diatribe ftatus caufz , & aliud agit, quam inftituit, nec videt,

ub

C Dà-

quàm omnia fortius contra ipfam, quàm contra nos pugnent, Nam

ex his omnibus locis probat libertatem & facultatem fervandi omnia,

uità

ut etiam fequela cogit verborum, quam illa fupponit , cum tamen pro-

. quo

bare voluerit liberum arbitrium tale, quod nihil boni velle poteft (i-

qUO

ne gratia, & conatum quendam non (uis viribus affcribendum.

Ta--

y

lem conatuin non video ullis locis probari, fed rantum exigi , qüid fie-

qn:»m

ri debeat , ut ízpius jam di&um eft, nifi quod toties repetendum ett,

fiim-

cum Diatribe toties eadem chorda oberret

üum,

&ores differens.

inutili verborum copig le-

í

gplo-

Ultimum feré ex VeteriTe(tament

1in

o illud Mofi Deut.30. affert,Man-

datum hoc, quod pracipio tibi hodie, non füpra te eft, neque procul po-

erum

fitum , nec in cclo fitum, ut poffis dicere: Quis noftrum valet incc-

litill«

lum afcendere , ut deferat illud ad nos , ut audiamus & opere cormplea-

mus? Sed juxta eft valde fermo, in ore tuo & corde tuo , ut facias il-

; Di

lum,

Hoc loco contendit Diatribe declarari , non folum in nobis fi-

t m

tum , quod przcipitur , verum etiam in proclivi effe , hoc eft , facile,

Sic

vel (altem non difficile. Gratias agimus de tanta eruditione. . Si igitur

olune

Mofes tam clate pronunciat, non modo effe facultatem in nobis, fed

bum,

etiam facilitatem fervandi omnia mandata, cur tantum füdamus: Cur

s die

non ftatim hunc locum produximus, & liberum arbitrium afferuimus li-

) qui

bero campo ? Quid jam Chrifto : Quid Spiritu opus ? Invenimus jam lo-

jnco

cum , qui omnibus os ob(truat, & clare non modo libertatem arbitrii

N

afferat , fed facilem quoque mandatorum obfervantiam doceat. Quàm

puor-

ftultus Chritus, qui etiam fufo fanguine Spiritum illum non neceffa-

um

[e

rjum nobis emit , ut faciles efficeremur in fervandis praceptis , quales

oftre

jam ex natura fumus? Quin & ipía Diatribe fuas voces recantet, qui-

eDeo

bus dixit, liberum arbitrium (ine gratia nihil poffe velle boni , dicat ve-

di

m

ro nunc liberum arbitrium effe tante virtutis,ut non modo velit bo-

)n i

num, fed etiam facili opera fervet fumma & omnia mandata,

Vide,

s L05

quafo , quid efficiat animus alienusà caufa; quàm non poteft (e(e non

12000

pro4ere ? Anadhucopus eft confutare Diatriben? Aut quis magis eam

t ,I!ud

conturare queat, quàm ipfa feipfam confutat? Hazc (cilicet eft beftia

jj*

illa, que fe ipfam comedit.

memorem effe,

Qxäm verum eft , mendacem opottere

u (lmS

gamus

INos de loco ifto in Dcurerp

nomio diximus , nunc breviter age-

pot

N

mus,

2

D. MAp;r. Larm.

hunc locum ,Hä&a(, dif-

btó

mus , ut feclufo Paulo , qui Rom. ro, porenter

&«

feramus. "Nihil hic prorfus vides dici aut ulla

fyïäbiffo/nari de facili-

tate , difficultate , potentia ve

] impotentia liberi arbitrii vel hominis, ad

fervandum vel non fervandum,

Nifi quodii , qui fequelis & co

ita-

Ibe

:

a

ci-

tionibus fuis Scripturas captant , fibi ipfis eas obícuras & ambiguas

,gari

five

ant, ut fic quodlibet ex eis

faciant. Si non potes oculos, aures faltem ad-

Non eft fupra te;

nec procul pofitum,nec in cce-

dusí

verte,vel manibus palpa.

ties]

lo fituin,tiec trans Mare. Quid e

ft fupra te? Quid procul? Quid in celo

iam Grammaticam & ufitatiffima voca-.

Quo

fitum? Qui

dtrans mare? Ánet

bícurabunt, ut nihil certi loqui valeamus , tantum ut ob-

tt,

sbula nobis o

tie l

tineant , Scripturas effe obícuras?

*

H

Noftra Grammatica iftis vocabulis

rium humanarum , fed diítantiam

um

non quali

tatetm aut quanutatem V1

.

1

:

m dicitur , non quadam vis volunta-

tella

locorum fignificat. Supra te en

kf

tis, fed lecus qui

füpra nos eft.

Ita procul , trans mate, in coclo, ni-

. fed locus furfum , dextrorfum , finiftrorfum, re-

hil virtutis in homine

?

p

trorfum , antrorfumve , à nobis remotus.

Rideat me quifpiam tam

bil

velle

craffe difputantem , ac velut anal

phabetis pueris premanfum tancis vi-

Quid faciam? cum

Com

ris porrigentem , ac

^

fyllabas ne&tendas docentem.

in tam clarà luce vi

deam quari tenebras , ac ftudio velle eos czcos ef-

fim

conf

fe, qui tot feculorum feriem no

bis numerant, tot inpenia, tot fan&tos,

uthoritate hunc locum Mofi ja-

tot martyres , tot Doctores, tantaque a

tamen fyllabas infpicere, aut c

ogitationibus fuis:

pia

&ant , nec dignantur

aC

tantum imperare , ut ]

ocum femel confiderent, quem ja&ant. Eat nunc

vatus videat ,quod tot pu-

li,

Diatribe & dicat , qui fieri poffit , ut unus pri

blici, tot feculorum proceres non viderunt ?

Certe hic locus, vel puello.

teis|

toru

judice, convincit eos cc

utiífe non raro,

uid ieitur Mofes vu

t iftis verbis apertiffimis & clariffimis, nifi

vino

fefe (ao officio ceu fidelem legislatorem effe perfunctum egregie? ut

litg

per quem non ftet , qu

o minus omnia fciant & habeant coràm pofita.

greg;

locam eis re

li&um excufandi , quod ignorent vel non:

pracepta , nec

he p

habeant pracepta,, aut aliu

nde petenda eis (int ; ut fi nonfervarint ea,.

lich

culpa nec fic legis nec legis

latoris, fed ipforum , cum lex adfit , legisla-

hN

fatio-reliqua fit, fed fola.accufa-

um

tor docuerit, ut nulla ignorantiz excu

tio negl

iventie & inobedientiz. Non e

ft, inquit, neceffe , leges & coe«

Kb

lo:autà

Bnibus ultramarinis , aut procul afferre , nec potes pratexere,

p

te illas nec audiffe nec habere , prope lhiabes e

as,ut quas pracipiente

I0r

Deo & me authore audi(ti , corde percepifti ,

& ore aífiduo,. per Le-

Qu

e lioc ipfo.meo verbo &

vitas in medio-tui , tra&andas. accepifti,. teft

hic li-

at

UR

libro, Eloc tantum reliquum ePc,,,,ur'facias illas,.

Obíecro .q'uid

Dbero

Quo;

|Dr Sg&avo ARBITRIO.

35

, dif'

beró arbitrio tribuitur, nifi quod exigitur ut faciat le

lClh-

ges, quas Paber,

& adimitur excufatio ignorantie & abfentie legum.

Ial

Hzc feré funt, que ex Veteri Teftamento adducit Diatribe pro

fiti»

libero arbitrio , quibus folutis , nihil reliquum fit, quod non folutum

hid-

pariter fit , five plura adducat , five plura adducere velit, cum nihil ni-

TE

fi verba imperativa, aut conjunctiva , aut optativa adducere queat, qui-

l C(Bf

bus fignificatur,non quid poffimus aut faciamus( ut toties diximus to- ;,

lo

ties repetenti Diatribz ) fed quid debeamus, & quid exigatur d nobis; ,

(OCds

quo noftra nobis impotentia innotefcat , & peccati cognitio prafte- ,,

tob-

tur.- Aut fi quid probant, per additas fequelas , & fimilitudines ratio-

yulis

ne humana inventas , hoc probant , liberi fcilicet arbitrii non effe ran-

N

tum conatum aut ftudium aliquod modiculum, fed totam vim & po-

It

teftatem liberrimam faciendi omnia fine gratia Dei, fine Spiritu Sancto.

N

Acfic nihil minus probatur tota illa copiofa, iterata & inculcata dif-

N

putatione, quam id quod probandum erat, nempe opinio illa proba-

Wi

bilis, qua liberum arbitrium definitur ejus effe impotentiz, ut nihil pofft

Is Vi*

velle boni fine gratia , cogaturque in fervitutem peccati, habeatque

: Qu

conatum non adícribendum fuis viribus, monftrum fcilicet illud, quod

osel-

fimul nílil poteft, fuis viribus , & ramen conatum habet in viribus fuis,

(ot,

conftetque contradi&tione manifeftiffima.

dj

Venitür nunc ad Novum T'eftamentum , ubi iterum inftruitur co-

(üts

pia verborum imperativorum pro mifera illa fervitute liberi arbitrii,

accerfunturque auxilia rationis carnalis , nempe fequele & fimilitudi-

onc

nes, ac fi videas pingi vel fomnieris mufcarum regem , ftipatum lan-

)IPQ'

»ueüo

ceis ftipulaceis & clypeis foeneis , adverfus veram & juftam aciem bella-

torum hominum. Sic pugnant humana Diatribes fomnia adverfus di-

;nif

vinorum verborum agmina.

fo]

Principio illud Matth, 2;. procedit , ve-

3W

lut mufcarum Achilles; Hierufalem, Hierufalem , quoties volui con-

ofit

x

gregare filios tuos , & noluifti? Si cun&a, inquit , fiunt neceffitate, non-

j not:

ne poterat meritó refpondere Domino Hierofolyma? Quid inanibus

lachrymis te maceras? fi tu nolebas nos aufcultare Prophetis, cur eos

It 64

mifiti? cur nobis imputas, quod tua voluntate, noftra neceffitate fa-

g)&ska-

atlte

é&umeft? hzcill, Refpondemusautem, ( & donemus interim veram

& bonam effe iftam fequelam & probationem Diatribe,) Quid rogo

écte

probatür? nunquid probabilis opinio , qüe dicit liberum arbitrium

exetts

non poffe velle bonum ? imó probatur, libera, fana, & potens in omnia,

Pientc

quz Prophete dixerunt, voluntas, At talem non fuícepit probandam

7372

Diatribe. Quin ipf Diatribe hic refpondeat. Si liberum arbitrium non

o

liclie

poteft velle bonum , quid imputatur ei, quod non audierit Prophetas,

quos, ut bona docentes ; audire non poterat fuis viribus? Quid inani-

bero.

IN--2

bus

yoo.

D, ManT. Lurg.

bus lachrymis plorat Chriftus, ac fi illi porueriat velle,quod certo novit

7

eos non poffe velle? Liberet,inquam,DiatribeChriftum ab infania pro fua

fl

illa probabili opinione , & mox noftra opinio liberata eft ab i(to Achil-

inda

le mufcarum, | Igitur locus ille Matthai aut probat cotum liberum ar-

vol

€at

itrium , ant zqué fortiter pugnat adverfus ipfam Diatriben, & fuo il-

lam jaculo profternit,

slle

Nos dicimus, ut jam antea diximus, de fecreta illa voluntate ma-

n

Wt T

jeftatis non effe difputandum, & temeritatem humanam , qua. perpe-

tua. perverfitate , reli&is neceffariis , illam femper impetit & rentat, ef-

4j

e avocandam & retrahendam , ne occupet fefe (crutandis illis fecretis

[

majeftatis, quz impoffibile eft attingere , ut qua habitet lucem inac-

I

??

ceflibilem, tefte Paulo. —Occupet vero.fefe cum Deo incarnato feu

conj

25

(ut Paulus.loquitur) cum Jeíu crucifixo , in quo funt omnes thefau-

bl

»

Ton

ti fapientiz & (cientiz , fed abíconditi , per hunc enim abunde ha-

qu

55

bet , quid fcire & non fcire debeat..

(ee). Deus igitur incarnatus híc

i t

loquitur: Volui, & tu noluifti,

eju

st

"dnnotatio.

t

efe

(ee) Deus i

gitur incarnatus hic loquitur; volui , &

.

N«

tu noluifti. ]

Qnui bec quoque verba putant abfolutum al

tum facere.

quod decre-

& P

» !is promo. omnium boc confiderandum

eft , num-Calviniani ,

f

aboluti, decreti defenfores , exifliment,

m verbis. Martbai Chriflum., ur

[

Denm., loqui , 62 nou p

0tiMs ut bominem ?

Jané- communis. eorum [emten-

dbi

LHa ad bumanam voluntatem vefert..

Amyraldiffa

rum veliquis quoque

14

Calvinianis ridicula videtur cum abfoi

l,

40 decreto,.

o

Tyre

Emphaticaverba fent

B. Firiquibus dicit; Deusincarnatus in hoc miffus

eft,ut velic/loquatur,

17

faciat,, patiatur, offerat omnià omnibus,

uz ad falutem fünt neceffaria,

EnUin boc mi[fna dicitur. Ergo babemus bi

C eAm-vo

Iuntatem Dei Patris,

qui mifit ipfum, — Habemus , quod.pa[[us. 62

mortuns fit pro omnibus , &

pitia

smpetraverit omnia , qua ad (alutem [unt

tum. Decreturm illad Galiinianum

neceffaria, — Hoccine abfolu-

pur

eft . Fult B. Fir boc manere veriffi-

itdy

mum , licet plurimos.offendat., qu

? fecreta illa voluntate majeffatis vel

ficut

relitli vel indurati,, non.fufcipsunt

volentem ,loquentem., facientem , offe-

rentem , ficut Tóbanues dicit , Lu

W.lf

x.in tenebris lucet,

-& tenebtz eam

à

non coinpreliendunt,. /Efiterus: in:propria venit ,

.& fui nen rece-

perunteum.. Jrague.uoluntas .a

7

De 1

jfcondita Hon.tollit vev,

elatam , nec cum.

& r

ea pugnat, fed cum.easongruit fme dubio , licet qarticu,

lares csrcum[han-

Tever

H&,ex quibus comvenientia conftare poffet:

, BObis sR Jfrnt cognita , fed n

Gallm

Deeocchultata , donec ad eum venerimm $

G n ltfmineg(axiæ, jnflitia , 4

hmi

[2

x

Dz Srhvo A.nnrrnip.

xOx

1orit

"eum voluntate vevelata comvenientia concors nobis plené patebis, Non dif-

) (ua

Jicilis quoque eff explicatio verborum , qua fequuntur , Hujus itidem Dei

d-

incarnati eft flere , deplorare , gemere fuper-perditione impiorum , cum

1 4f

il«

voluntas Majeftatis ex propofito aliquos relinquat & reprobet , ut per-

eant,

ua namque eft Deiincarnats voluntas ? nonne antecedens ? bane

slle nobis revelavit , docuitque , fe €9 Patrem fuum nolle intevitum im-

'füde

piorum. Non mifit Deus filium , $2467, Job. 3. ut mundum judicet ; fed

pee

ut mundus per eum falvetur, | JVosze eff bec voluntas Dei antecedens,

l e

quam Ghr:flus annunciare €9 implere debuit ? 4dz voluntas Dei confequens,

Tetis

cujus eff judicium exercere, ex propofito, C non contingenter ará, impruden-

lC*

ter, jufle, omnes particulares circum[lantiae m quibus vefiflentia bominum

ol

confiffit, etiamf! foris mon appareant, coguitas babens , aliquos velinquiz €$

efitl-

reprobat. Habemus itaque hic voluntatem antecedentem Dei fatis fuper-

t

que nobis revelatam : babemus verà etiam con[equentem cum anteceden-

5 hic

ze exali quidem congruentem , non ita tamen , ut nobis omnes juffitia

ejus rationes , ex partscularibus circum[lantiis C9 a&lionibus bominum ori-

wnde , cognite fent , fed ita potius nos. lateant ,. ur impoffibile nobis fit

rationet de iis reddere , diligentiam quin etiamadbibere debeamur , ne

offendamur ,€2 Deum injuflum effe [ufpicemnr.. "Ut bené- dicas. B.Fir;.

,&

Nec nobis quarendum , cur ita faciat , fed reverendus Deus , qui talia

lr

& poffit & velit ;. /s/fe fcil. €9 congrue voluntati antecedenti ,non ex ab-

f(tfh,

füluto decréto., quicquid. eriam nobis videatur fecus fe babere,

Hac qus

H

fübrie expendet , exiflimabit , fatts fuilfe , etiam dum viveret, vindicatum:

gt

ab evrore eum, qui nullo ne martyrii quidem metu acerrimnus fmit. veri-

quff

tats vindex, "Ütinam vero nonnullis etiam placeret magis eum ab er-

u

rore uindicare, quam ia gratiam Calvinianorum de errore accu[are., nots

AUUF

Jine njuria B. Viri., €9 Ecclefia fcandalo. ]

i.

Deus, inquam; incarnatus.in hóc miffus el't;ut veIi't-ï,löquatur-, faciat,.

Alfil,

"

patiatur ,.offerat omnibus omnia, quz funt ad falutem neceffaria ,.licet

plurimos-offendat , qui fecreta illa.voluntate. majeftatis vel relicti vel

fih-

,

indurati non fufcipiunt volentem, loquentem , facientem , offerentem,

"j

"17

ficut: Johannes dicit: Lux in tenebris lücet ,.& tenebrz eam non.com-

prehendunt, Etiterum: in propria venit, & fui non receperunt eum,

s",tf"

um

Hujus itidem Dei incarnati eft flere , deplorare, gemere füper perditio-

fece

ne impiorum;.cum voluntas majeftatis.ex:propofito aliquos relinquat

( m

& reprobet ,ut. pereant..— Nec. nobis:quarendum ,. cur. ita faciat ,. fed

jf

reverendus- Deus ,. qui talia & poffir'& velit,.. Nec puto aliquis hic

calumniabitur , quod illa voluntas , dé: qua dicitur :. quoties volui, ec-

1 in

iam ante.incarnatum Deum, Judais fuerit exhibita ,.ut qui Prophetas

N-

»

ante-

m

4902

D MaRnT. Lurm.

4

&nte Chiftum occidilfe , & fic voluntati ejus reftitiffe arguantur, No-

ino !

liben

&um eft enim apud Chriftianos, omnia geri per Prophetas in nomine

feve

futuri 'Chrifti, qui promiffus erat, ut incarnatüs Deus fieret.— Ut vo-

luntas Chrifti re&te dicatur,

eüc

quicquid ab initio mundi per vgrbi mi-

ï

eda

aiftros óoblatum eft hominibus.

tui/

Dicet vero híc ratio , ut eft nafuta & dicax : Pulclire hoc inven-

tum eft effugium , ut quoties vi argumentorum urgemur , ad volunta-

Al &à

tem illam majeftatis metuendam recurramus, & difputatorem, ubi mo-

1090

dici

leítus fuerit, ad filentium adigamus , non aliter, quam Attrologi fuis

tentia

epicyclis repertis, omnes quxítiones de motu totius cceli eludunt. Re-

fpondemus , nón effe noftrum inventum , fed divinis Scripturis firma-

Á Vi

Cicer

tum praceptum, fic enim Paulus Rom. 9. dicit: quid igitur queritur

Deus? quis voluntati ejus refiftet? O homo, tu quis es , qui conten-

queh

Etante

edas

das cam Deo? annon habet poteftatem figulus? & reliqua.

licet [

eum Eídias58. Me etenim de die in diem querunt , & vias meas fcire

volunt, quafi gens qua juftitiam fecerit. — Rogant me judicia juftitia,

D m

talibu

& appropinquare Deo volunt. Puto iftis vetbis fatis monftrati, non lice-

te hotminibus fcrutari voluntatem majeftatis, Deinde caufa hzc eft hu-

jusmodi, utin illa maximé petant perverfi homines voluntatem illam

&

metuehdam , ideo maximé locus eft, eos tum ad filentium & reveren-

frip

tiam hoztari ; in aliis caufis non ita facimus, ubi talia tra&antur, quo-

tür,i

fühiratio reddi poteft, & reddi n

obis mandata eft, Quod fi quis per-

hil eg

Wát fcrütari rationem voluntatis illius , nec noftre monitioni cedat,

ul

hünc fiumus ire, & gygantum more cum Deo pugnare, fpe&aturi, quos

talibu

triumphos fit reportaturus,certi,quod caufz noftra nihil fit detra&turus,

liun,

& (ux nihil collatarus. Manebit enim fixum,quodautliberum arbitrium

et f

omnia poffe probabit,aut quodaddu&z Scripturz contra ipfummet pu-

exDe

nabunt. Ütre autem facto , vi&tus jacet, & nos victores ftamus.

ipt

Alterum eft illud Matth. 19.- $1 vis ad vitam ingredi, ferva man-

Qin,

'data; Qua fronte diceretur,(i vis, cui voluntas libera non eft? hac

ttobis

Diatribe. Cui dicimus; Iäitur voluntas libera eft per hoc verbum Chri-

loce

fti? ar tu volebas probare, quod liberum arbitrium nihil poffit boni

i

velle , & neceffatió ferviret peccato ; abfente gratia, Qua fronte igitur

110

-tu nünc cotum £acis liberum? idem dicetür ad illud: fi visperfe&tus ef-

hd

fe; Si quis vult venire poft me ; Qui volueritanimarn füiam falvam fa-

pous

cere; Si diligitis me; Si manferitis.

Denique ut dixi , 'colligantur

acie

ómnes conjun&ionés , Si & verba imperativa , ut juvemus Diatriben

Tum ;

faltem nümetó verborum.

Hac omnia, inquit, prácepta frigent , fi

pofta

"nihil tribuitür volüntati humanz; ^Quàm male congruit merz necef-

]

ent

.

Mu

"fitàti conjüncio illa, i ?"**Rvefpond'emus , Á frigent , tua culpa frig

3

limó

Dr Sþnvo ÁRBITEIO.

iey

N-

imó nihil funt, qui afferis, nihil tribui voluntati humanz , dum facis

nine

liberum arbitrium non poffe velle bonum;, & rurfus hic facis, idem pof-

YO«

fe velle omnia bona, nifi eadem verba apud te fimul & ardent & fri-

Tif

ent , dum fimul omnia afferunt, & omma negant. Et miror,quid de-

j

e

&arit auchotem toties eadem repetere, immemorem perpetuo infti-

tuti (ai, nifi forte diffidens caufz , magnitudine libri voluerit vincere,

Vell«

Id

aut tzdio & moleftia le&ionis adverfarium fatigare ? qua confequentia,

Io»

rogo , fiat, ut mox voluntatem & potentiam adsffe oporteat , quoties

! fiis

dicitur , Si vis, Si quis vult, Si volueris? Nonnefrequentiflime impo-

Re-

tentiam potius & impoffibilitatem fignificamus talibus fermonibus? ut,

Wde

f; Virgilium voles zquare canendo, mi Mevi, alia cantes oportet, Si

rlb

Ciceronem fuperare voles Scote , pro argutiis fümmam oportet elo-

Ie]e

quentam habeas. Si cum Davide -comparari voles , fimiles Pfalmos.

edas neceffe et. — Hic plané fignificantur impoffibilia viribus propriis,

AC

[cire

licet divina virtute omnia fieri poflint.

Sic habet & in fcripturis res,.

litidy

ut, quid virtute Dei in nobis fier

J

i po.mt, & quid non poffimus nos,.

talibus verbis oftendatur,

licé«

h

Porró fi talia dicerentur de iis, qua prorfus impoffibilia funt fa-

lm

&u, ut quz nec Deus unquàm effet fa&urus, cumn recte dicerentur vel

eree

frigida vel ridicula , ut que fruftra dicerentur, Nunc vero fic dicun-

tur, ut non folum oftendatur impotentia liberi arbitrii, per quam nie

qUO'

) PE['

hil eorum fit , fed fimul fignificatur aliquando fore & fa&um iri omnia

talia, verum aliena virtute, nempe divina3 Si omnino admittamus, in

$t

talibus verbis ineffe quandam fignificationem faciendorum & poffibi-

/quo

s;

lium, Ac fiquis fic interpretetur, Si volueris fervare mandata, hoc.

eft, 6 voluntatem aliquando habueris (habebis autem non ex te, fed'

qum.

ex Deo, qui tribuet eam ,.cui voluerit) fervandi mandata , fervabunt &

2 [?U'

J

ipfate. — Aut ut fatius dicam, videntur illa verba, prefertim conjun-

&iva , propter predeftinationem Dei quoque fic poni , ut incognitam

imale

»lic

nobis, & illàm involvere, ac fi hoc velint dicere: Si vis, fi volueris,

hoc eft, fi talisapud. Deur fueris , ut voluntate hac te diguetur , fervan-

(hr-

di pracepta, fervaberis. — Quo tropo intelligi datur utrunque, fcilicet

" bom

& nos nihil poffe, & fi quid facimus, Deum in nobis operari. Sicile

gt

lis dicerem , qui non contenti vellent effe, quod illis verbis folum im-

s d

potentia noftra oftendi dicitur , fed etiam vim aliquam & potentiam:

anf-

gantul

faciendi ea, que pracipiuntur, probari contenderent, Ita fimul ve«

rum fieret , ut nihil poffemus eorum qux przcipiuntur ,& fimul omnia

;n'bcn

poffemus ; illud noftris viribus, hoc.gratie Dei tribuendo,.

;Cn[y)

Tertio illud Diatriben mover, Ubi toties eft mentio, inquit , bo«

p

norum.operum.& malorum ,. ubi: mentio: mercedis;, ib non intelligo;.

ifen

100

quo

T

fo4.

D, ManT. Lur g.

lu

quo pa&o locus fit merz neceflitati, Neque natura, ait, neqi!& neceffi-

tas habet meritum.

Neque ego fané intelligo , nifi quod opinio illa

&f

piam

probabilis neceffitatem meram afferit , dum liberum arbitrium dicit

ttio

nihilboni poffe velle,& tamen hic etiam meritum ei tribuit, Adeo profe-

cit liberum arbitrium crefcente libro & Difputanone Diatribes , ut nunc

fs

ibe

non folum conatum & ftudium propriurn, alienis tamen viribus,habeat,

74

imó non folum bene velit & faciat , fed etiam mereatur vitam eternam,

dicente Chrifto Matth. $, Gaudete & exultate , quoniam merces veítra

Atn

copioía eft-in coelis.

Veftra, id eft, liberi arbitrii , fic enima Diatribe

gibi

hunc locum intelligit, ut Chriftus & Spiritus Dei nihil fint,

Quid

alp

enim illis opus fuerit, fi

bona opera & merita per liberum arbitrium ha-

bemus? Hac dico, ut videamus , non effe rarum , viros excellentes in-

Qu

Ceu

genio, folere czcutire in re etiam craffo & rudi ingenio manifefta , &

quàm infirmum fit argumentum ab authoritate humana in rebus divinis,

m

in quibus fola valet authoritas divina.

dan

(ff) Duo hic dicenda funt, — Primum de przceptis Novi Tefta-

etrat

menti , deinde de merito. Utrünque breviter expediemus, aliás proli-

p

xius de eisdem locuti.

Yi

at ;

X ! Jnnotdlio.

Don

illai

aÍbi

(ff) Duo hic dicenda fünt &c.] Egregia bec eft Difputa-

&io de merito $ mercede s digna, qua diligenter obfervetur. ]

quo

lita

Noyum T;:&amentum proþrie conftat promiffionibus & exhor-

loqu

tationibus , ficut vetus proprie conftat legibus & minis. Nam in No-

mer]

vo Teftamento predicatur Evangelium , quod eft aliud nihil quam

etlar

fermo , quo offertur Spiritus & gratia in remiílionem peccato-

türg

rum per Chriftum crucifixum pro nobis impetratam , idque to-

ünic

tum gratis folaque mifericordia Dei Patris indignis , & damnatio-

Fati

nem merenribus potius quam aliquid aliud, favente. — Deinde exhor-

tationes fequuntur , quz jam juftificatos & mifericordiam confecutos,

g

excitent, ut ftrenui fint in fru&ibus donatz juftitis & Spiritus, cha-

arbi

ritatemque exerceant bonis operibus, fortiterq; ferant crucem & omnes

N»M

alias tribulationes mundi.

Hazc eft fümma totiu$ Novi Teftamenti.

pio

De qua re quàm nibil intelligat Diatribe , atis declarat , quod nihil in-

lum

ter vetus & Novum Teftamentum difcernere novit : utrobique enim ni-

bi i

hil feré nifileges & pracepta vidét , quibus formentur homines ad bo-

Cum

nos mores, Quid vero fit renaícentia, innovatio , regeneratio & to-

ER

acu-

tum negotium Spiritus, prärüls nihil vidgt. ut mihi ftupor & mir

lum

üm

m

*

2

Dz SERVO ÁRBITRIO.

105

t

lum fit, adeó nihil fcite in facris lireris hominem , qui tanto tempore

ll

& ftudio in illislaboraverit, Illud igitur, gaudete & exultate, quo-

lici

niam merces veftra multa eft in colis, tam bené quadrat libero arbi-

ofte

trio , quam bené convenit luci cum tenebris. Exhortatur enim Chri-

UC

ftus ibi, non liberum arbitrium, fed Apoftolos, qui non modo fupra

liberum arbitrium in gratia erant, & jufti, fed etiam in minifterio verbi',

Xat,

40

hoc eít, fummo loco gratie conftituti , ut ferrenetribulationes mundi.

(

At nos difputamus de libero arbitrio fine gratia potiffimum, quod le-

cibus & minis feu Veteri Teftamento eruditur ad cognitionem fui,ut

ribt

o

s

ttid

ad promi[ïïones oblatas novo Teftamento currat.

Ve

Meritum vero feu merces propofira , quid eft aliud nifi promiffio

51

quzdam? fed ea non probatur aliquid nos poffe, cum nihil ea fignifi-

cetur aliud , quàm fi quis hoc vel hoc fecetit ; tum mercedem habitu-

n

Ils

rusíit; Queftio vero no(tra eft, non quo modo vel que merces red-

datur , fed an talia poffimus facere , quibus merces redditur. Hoc enim

Tcm

erat probandum. Nonne ridicula eft confequentia: omnibus in ftadio

Julie

proponitur brabéum, ergo omnes poffunt currere & obtinere? Si Cefar

vicerit Turcam , regno Syriz potietur, ergo Cafar poteft vincere, & vin-

cit Turcam.

Si liberum atbitrium dominetur peccato , fan&um erit

Domino , ergo liberum arbitrium fanctum eft Domino. Sed mittamus

ifta nimis craffa & palàm abfurda, nifi quod digniffimum eft , liberum

lt

arbitrium tam pulchris argumentis probari. De hoc potius dicemus,

quod neceffitas neque meritum neque mercedem habet.. Si de necef-

fitate coactionis loquimur , verum eft: fi de neceffitate immutabilitatis

[lote

loquimurt , falfum eft. Quis enim invito operario mercedem daret, aut

No-

metitum reputer? Verum iis qui volenter faciunt bonum vel malum,

etiam fi hanc voluntatem fuis viribus mutare non poffunt , fequitur na-

[jam

A

turaliter & neceffario przmium vel poena, (icut fcriptum eít, Reddes

| (0*

unicuique fecundum opera fua, Naturaliter feguitur, fiin aquam mer-

fi enataveris, falvus eris. Et ut breviter dicam ;

10«

garis, fuffocaberis :

lote

Ín merito vel mercede agitur vel de dignitate vel fequela, Si di-

05

gnitatem fpe&tes, nullurn eft meritum, nulla merces. Si enim liberuta

arbitrium fe folo non poteft velle bonum , per folam vero

o

eratiam vult

die

bonum (loquimur enim de libero arbitrio feclufa gratia: & utriusque

)ne

ent.

propr';axh quarimus vim) quis non videt , folius gratiz effe bonam il-

ilite

lam voluntatem , meritum & premium? Atque iterum hic Diatribe fi-

bi ipíi diffidet, dum ex merito arguit libertatem voluntatis, eftque me-

j l-

cum,contra quem pugnat , in eadem damnatione, fcilicet quod con-

|ho«

Or

tra ipfam eque pugnat, effe meritum , effe mercedem, effe libertatem,

proe

u

cum libetum arbitrium affetat /fuperius nihil v;*Hc boni , ac tale

ban-

hum

106

D, Manr, Luruz.

bandum fufceperit. /Si fequelam (pe&es, nihil eft five bonum five ma-

PL

lum , quod non fuam mercedem habeat.. Atque error inde venit,quod

fok

in meritis & premiis,(gg) inutiles cogitationes & quzítiones verfa-

li

di

mus dg dignitate , que nulla eft , cum de fola fgquela difpatandum fit.

i

at

- znnotati.

li

m

(gg) ,Inutilcs.cogitatic;nes & que(tiones verfamus de di-

p

gnitatc, qua nulla eft &C.] Qandoqm'dem bac verba ad smercedem

lo

ampiorum extenduntur , ob[curum nounibil eff , quid ilzs B. Fir velit,

po:

Cum de folá , s2* , (equela difputandum fit.

Manet enim impios in-

d

ferhus & judicium Dei neceffaria fequela , etiamfi talem mercedem pro

fuis peccatis neque cupiant , neque cogitenr,ïimö vehemepter detetten-

Tiut

tur , & ut Petrus dicit, execrentur. Ferumenimueró B. F'ir non zatelligit

Te

per dignitatem juflam proportionem Arithmeticam mercedis ad opera ;

iti

ubi opera tantum valere deberentquantum merces ; fed refpicit ad condi-

Ti$

tiones meritiinter quas Scholaflici pa&lum quoó, e[fe volunt,C9 intentionem,

Ton

per qua dignus quis veddatur mercede [nds cum usdem ab[entibus indignus

lt

fit.. Patet boc ex verbis illiut , cm dicit,impios manere mercedem, licet

lar

nec cupiant, nec cogitent,

Nüimirum neque pattum fecerunt cum Deo,

&t

ut mercedem iffam tpfis det , neque iptendunt. aut defideraut dari fibs.

teti

Sequela contradiflinila ifH dignitati, efl , quando aliquid fine paéto €8 pra-

fq

zer etiam intentionem operantis fequitur ad opera , mala quidem ex ju-

n

ffitia , boua autem ex gratia, Ita merces bona smanet pios , C fequitur ex

Y&

qratia ,fi maximé non intendant illam : malos fequitur mala , ltcet ab il-

[»

tl

la abborreant , ex jufitia Dei ,qua mala non poteft mon punire,non inter-

Qug

venienute e.xpiatione,]

TOj

1

nof

Manet enim impios infernus & juciicium Dei, neceffaria fe

quae

l

la , etiamfi ipfi talem mercedem pro fuis peccatis neque cupiant neque

Go

» cogitent, imó vehementer deteftentur ,& ut Petrus dicit, execrentur.

i

Ita manet pios regnum, etiamfi id ipfi neque quarant nec cogitent , ut

Qu

quod illis à patre fao paratum eft, non folum antequam effentipfi, fed

l]US

etiam ante conftitutionem: mundi..

R

Quin fi bonum operarentur propter regnum obtinendum,nunquam

obtinerent & ad impios potius pertinerent , qui oculo nequam & mer-

þxu

dia

cenario , ea qua fua funt , querunt etiam in Deo.. Filii autem Dei gra-

Do

tuita voluntate faciunt bonum , nullum premium quazrentes , fed folam

Dim

gloriam & voluntatem Dei , parati bonum fa;ere , fi per impoffibile ne-

que

e]q,

D SrzRvo ÁRBITAIO.

107

"

que regnum neque infernus effet, — Hac puto fatis firma effe, vel ex eo

d

s

íolo di&o Chrifti, quod modo citavi Matthzi 2$. Venite benedi&i pa-

It,

tris mel, percipite regnum, quod vobis paratum eft à conftitutione multe

di. Quomodo merentur id, quod jam ipforum eft, & ipfis paratum,

antequam fiant? ut redtius dicere poffimus , regnum Dei potius mere-

tur nos fuos poffeffores; & meritum illic cellocemus , ubi ifti prami-

]«

um,& premium illic, ubi illi meritum collocant. Regnum enm non

paratur , fed paratum eft, filii vero regni

parantur , non parant regnum,

hoc eft, regnum meretur filios,non filii regnum. — Sic & infernus fuos

/

l-

potius filios meretur & parat, cum Chriftus dicat : Ite maledi&i in ignem

"

Q

&rernum , qui paratus eft diabolo & angelis ejus.

Quid igitur volunt verba promittentia regnum , minantia infer-

[l»

num ?

uid toties repetita vox mercedis per Scripruras? Eft, inquit,

"

merces operi tuo; Ego merces tua magna nimis; Item, Qui reddit

5

unicuique fecundum opera fua5 Et Paul

l-

us Rom.2. Patientia boni ope-

ris querentibus vitam zternam , & multa fimilia? Refpondetur , iis o-

h

[

mnibus nihil probari , quàm fequelam mercedis , & néquaquam meri-

e

ti dignitatem, (cilicet quod ii ,qui bona faciunt, non fervili & merce-

nario affectu propter vitam aternam faciunt, quarunt autem vitam

i,

eternam , id eft, funtin ea via, qua pervenient & invenient vitam zx-

/

"

ternam , ut quarere fit ftudio niti, & inflanti opera eó conari , quod

L

feqqui folet ad bonam vitam. Denunciantur autem in Scripturis ea futu-

ra elfe & fecutura polt bonam vel malam vitam , ut erudiantur , mo-

71

veantut , excitentur , terreantur homines.

Nam ut per legem fit co-

il«

^fa

gnitio peecati, & admonitio impotentiz noftrz , ex qua non infertur,

quod nos aliquid- poffimus, ita per iftas promiffiones & minas fit ad-

monitio, qua docemur , quid fequatur peccatum & impotentiam illana

noftram lege inonftratam , non autem tribuitur per ipfas aliquid. di-

It

lt

*

gnitatis merito noftro, . Proinde:ficut verba legis funt vice inftru-

55

éHonis & illuminationis , ad docendum , quid debeamus , tum

35

If

quid non poffimus : ita verba mercedis , dum fignificant

P

yt

quid futürum fit, funt vice exhortationis & comminationis , qui-

25

d

25

bus pií excitantur, confolantur, & eriguntur ad pergendum , per-

feverandum & vincendum, in bonis faciendis & malis ferendis , ne

25

n

fatigentur aut frangantur , ficut Paulus Corinthios fuos exhortatu

p

2

dicens :. Viriliter agite, ícientes; quod labor vefter non eft inanis

in

"

Domino. Sic Abraham erigit Deus, dicens; E

n

go merces rua magna

nimis, Non aliter quàm fi hoc modo aliquem foleris

» quod opera

e-

ejus certó placere Deo fienifices ,

quo generé confolationis non raró

PXC

z

Sci-

108

D. Manr. Lurg.

f

Scriptura utitur. Nec parva confolatio eft noffe, placere fe Deo , ut

le.

WI'

nihil aliud fequatur , licet id fit impoflibi

* Hucpertinentomnia, que dicuntur de fpe'& expe&tatione, quod

7!41

[

certo fint futura , que fperamus, licet pii non propter ipfa fperent, aut

H

Ita verbis comminationis & futuri judicii

f

talia quarant fui gratia

terrentur & dejiciuntur

impii , ut definant & abítineant à malis, ne in-

[

/h

flentur , fecuri fiant , & infolefcant in peccatis. — Quod fi hic ratio na-

0n

fam ruget, & dicat: Cur ifta velit Deus per verba fieri, cum ralibus

fil

verbis nihil efficiatur, neque voluntas in utram partem fefe vertere pof-

/ié

fir? (hh) cur non tacito verbo facit , quod facit, cum poffiromnia fi-

E

ne verbo facere? Et voluntas per fefe nec plus valet aut facit verbo

audito , fi defit Spiritus intus movens, nec minus valeret- aut faceret

pe(

Bu

veibo tacito , fi alfit Spiritus, cum totum pendeat in virtute & opere

SPiritus fandi?

'&Annotäl*io.

Ls

g

(hh) Cur non tacito verbo facit quod facit &c.] P-

M

tet. binc manifefle , quod. B. Fir ,inter ea , quorum vationem reddere non

ii

polfumus , referat etiam

can[as voluntatis dvvina antecedentis , quoad cir«

Cujusmodi circumflantia efl , quod voluntas Dei

Sic

cumflantias maxime.

u

antecedens voluit quidem omnes bomines [Alv

o$ , non tamen fiae verbo,

Cl

fed per verbum.

Dicit namque de hác circumftantias Jam qui fumus

nos, ut voluntatis divinz caufam quaramus? Satis eít noffe,

quod Deus

N

ita velit, & hanc voluntatem revereri, diligere & adorare decet, coér-

TI$,

cita rationis temeritate. Aeferesda itaque bac quoque [unt ad volun-

zatem Dei abftonditam , €8 ad Deum ab[conditum , etiamfi quod fínt , 1

KQL

Seriptura man

/fefte frt revelatum.

uam vana itaque efl con[equens

Qu

Lic

tia à voluztate 4

bfcondita ad abfolutam ? INullibi dicit B. P'ir , qued vo-

*

luntatis ab[condita nulla fit apud Desm. vatzo

7

fed. quod nulla frt apud

fl

nos , b. e. quod mobis non fitvevelata, . Et buc bené citatur ex Martb, XI.

N

lbw

Na , Pater ; ita bené placuit tibi. ]

q

&

Dicemus; Sic placitum eft De

c;,-, ut non fine verbo, fed per vet-

p

1a fo-

i

N

bum tribuat Spiritum ,ut nos habeat fuos cooperatores , (ii) du

Il

ris fonamus , quod intus ipfe folus fpirat, ubi ubi voluerit, que tamen

abíque verbo facere poffet , fed non vult,

qu

di

- Annotatto.

t

(ii) Dum fonis fonamus, quod intus ipfe folus fpirat; ubi

i

nus,

ubi voluerit] Ergése verbum pradicatum eþ. uudus externus fo

?pa-

Ds Ssnvo ÁRBITRIO,

169

at

féparatis à. Spiritu [an&lo & virtute ejus intus operantis ?. Abfit per o-

muem modum,

INon eft fonus pradicantium fine Spiritu f[antlo , qui lo-

od

gnitur per dMos, — Qui enim. Sprritus pa[et dici logui per 2llos , mift foni

UL

autor e[[fet , €8 cum [ono ade[[fet , usque dum ad corda penetrat ?. Quare

fonum B. F'ir non vule feparare a Spiritu fanélo & virtute ejus: [ed di-

i(cii

AMini-

Il]»

Jlinguere. operantes , miniflvos. [cilicet €$. Spiritum. Santlum.

ld

Jfri faa virtute uon po[Junt , nifi foris [onare , C9 [onus Ab illis non eff., aifs

Jus

quatenus eff externum quid, Sed. Spiritus [anttus folus intus agit C ope-

ol-

rAtur , €$ per [onum intus etiam [onat : alias fonus ad corda penetrare

[-

neqniret.

"tque boc eft , quod alias quoque dicit Paulus V Corinth. LIE.

u

Ego plantavi , Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit. jam

I«

neque qui plantat, neque qui rigat , quicquam eft , (ed Deus, qui dat

£

incrementum.

]amj qui fümus nos, ut voluntätis, divinz caufam queramus? Sa-

tis eft noffe, quod Deus ita velit, & hanc voluntatem revereri , dili-

Nam & Chriftus

d-

ere & adorare decet , co&icita rationis temeritate.

Matth. XI. nullam aliam rationem affert , cur Sapientibus abíconda-

100

If*

tur Evangelium , quod parvulis revelatur , quam quod fic placuit Patri,

De

Sic nos absque pane polfet alere , & revera vim alendi tribuit (ine pane,

/)

ut Matth. 4, dicit: Non alitur homo pane folo, fed verbo Dei , pla-

cuit tamen per panem. & cum pane foris adhibito , intus nos alere

M

eu$

verbo.

(

Stat igitur , ex mercede non probari meritum, faltem in Scriptu-

ris.

Deinde ex merito non probari liberum arbitrium , multo minus

J

L

tale arbitrium liberum , quale Diatribe fu(cepit probandum , nempe

Nam. etiamfi meritum, do-

fje

quod fe folo nihil poreft boni velle.

yo-

nes, & addas iítas folitas rationis fimilitudines & fequelas, puta fru-

flra przcipi, fruftra mercedem promitti, fruftra minas intentari,, nifi

7

^

liberum fit arbitrium, his (inquam ) fi quid probatur , hoc probatur,

quod liberum arbitrium fe folo poffit omnia.. Si enim fe folo non pot-

eít omnia, manet.illa fequela rátionis , ergo fruftra przcipitur, fruftra

promittitur , fruftra minz intentantur, . Sic perpetuo contra feipfam

er,

[o-

difputat Diatribe , dum contra nos difputat. — Deus vero folus per Spi-

g

ritüm fuum operatur in nobis tam meritum quàm premium , utrum-

que autem per verbum fuum externum toti mundo fignificat & de-

clarat , ut annuncietur etiam apud impios & incredulos & ignaros po-

tentia & gloria fua & no(tra impotentia atque ignominia , licet foli pii

id corde percipiant teneantque fideles: ceteri vero contemnunt,

bi

E

Jam

pI

'[M'

110

cD, Manr, Lurtm;

i

bx t

Jam vero nimis tzdiofum füerit, (ingula verba imperativa repe-

bui

teré, quz Diatribe ex Novo Teftamento enumerat , femper fuas feque-

äïv*

las annectens, & caufans , fruftranea , (upervacanea, frigida , ridicula,

lo.

nihil effe quz dicuntur , nifi libera fit voluntas.

Utque ad maltam

j

naufeam ením jarh dudum diximus, quàm nihil calibus verbis efficia-

tur, atque fi quid probetur,

a

totum liberum arbitrium probetur, Quod

aliud nihil eft, quàm totam Diatriben fübverd , ut qua liberum arbi-

[i)

crium cale fufceperit probandum , quod nihil boni potlit; & fcrviar pec-

cato , & probat tale , quod omnia pollit , ignara & oblita fui perpetuó.

le

lun

Mera igitar cavilla funt, ubi fic dicir; Ex fructibus ( inquit Dominus)

eorum cognofícetis eos, fru&us Opera dicit, ea noílra vocat, at ea no-

4tb

ft.

AVL

a non funt, fi cun&a geruntur neceffitate,| Obfecro te, an non no-

Citi

al

ftra dicuntur quàm rectiffime, que non fecimus quidem nos , recepi-

WO

mus vero ab aliis? Cur igitur opera non dicerentur nóftra, quz dona-

Y

vit nobis Deus pet Spiritum ?. Án Chriftum non dicemus noftrum,

aia non fecimus eum, fed rantum accepimus? Rurfus fi facimus ea,

tüt

quz noftra dicuntur , ergo oculos nobis ipfi fecimus, manus nobis ipfi

Qui

u

fecimus , & pedes nobis ipfi fecimus , nifi noftri non dicuntur oculi ,

at

manus, pedes, imó quid' habeinus, quod non accepimus, ait Paulus?

par

Dicemus ne igitur, ea. vel non eíle noftra, vel à nobis ipfis-effe fa&a ?

jam finge , fru&us noftros dici, quia nos fecimus , ubi manet gratia &

Qu

Spiritus? neque enim dicit: Ex fru&ibus, qui ex parte modicula eo-

bu

af

rum funt , cognofcetis eos,

Hzc potius funt ridicula, fupervacanea,

i

fru(tranea , frigida, imó ftulta & odiofa cavilla , quibus facra verba Dei

polluuntur & prophanantur.

Tel

Sic luditur & illud Chrifti verbum in cruce: Pater , ignofce illis,

C

quia nefciunt quid faciunt.— Ubi cum expedctaretur fentenria, qua li-

€xi

li |

berum arbitrium aftrueret , iterum ad (equelas itur. Quantojuftius jin-

—

quit, excufaffet eos, quia non eít illis libera volunta

Tnit

s , nec poffunt, fi

velint, aliter facere? Nectamen ifta fequela probatur liberum arbitrium

£0

illud, qued nihil boni potett velle, de quo agitur , fed illud quod omnia

U

b

potett, de quo nemo agit & omnes negant exceptis Pelagianis. Tam cum

lq

fa

Chriftus palam dicat , eos nefcire quid faciant, an non fimul teftatur,

4

?

eos non poffe velle bonum

N

Quomodo . enim velis , quod ignoras?

» lgnoti certe nulla cupido. Quid potett robuftius contra liberum ar-

de

bitrium : dici, quàm ip(um adeo effe nihili, ut non modo' non velit bo-

ang

num, fed nec íciat quidem, quantüm faciat mali, & quid fit bonum?

ml

&

An ett hic obícuritas in ullo verbo:: Nefciunt, quid faciunt? Quid re-

liquum eft in.Scripturis ,quod nonqueat authore Diatribe liberum «

$t

f-

bi-

pul

Dr Srnvo AÁnmBrTRIO.

"t

ii

bitrium affirmare , quando hoc clariffimum & adverfantiffimum ver-

üc-

bum Chrifti illi affirmat?. Eadem facilitate dicat aliquis , etiam illo af-

llj

firmari liberum arbitrium ; Terra autem erat inanis & vacua; aut il-

m

lo, requievit Deus die feptimo ,2ut fimili.

Tum vere SCFiPtlll'æ ame-

ld*

biguz & obícure erunt, 1mó fimul omnia & nmhil erunt, Verum (ic

"

audere & tra&tare divina verba , árguit animum , qui fit infignis con-

Dl-

temptor Dei & bominum, qui prorfus nullam mereatur paGendam.

g

E illud Johannis 1. Dedit eis poteftatem filios Dei fieri, fic ac-

l0.

cipit; Quomodo datur illis poteftas, ut filii Dei fiant, fr noftrz yo-

$]

luntatis nulla libertas eft? Et hic locus eft malleus adverfus liberum

Q

arbitrium , qualis eft fermé totus Johannes Evangelifta: tamen addu-

10

citur pro ]

ibero arbitrio. Videamus, quxfo; Johannes non loquitur de

ullo opere hominuis, neque magno , neque patvo, fed de ipía innova-

*

""

tione & tranfmutatione hominis veteris, qui filius diaboli eft jin no-

II

vum hominem, qui filius Dei eft. Hic homo mere paffive , ut dici-

tur,fefe haber, nec facit quippiam, fed fit totus, De fieri enim lo-

i

quitur Tohannes , fieri filios Dei dicic , poteftate divinitus nobis dona-

pit

lll

ta , non vi liberi arbitrii nobis in(ita,

At nofítra Diatribe hinc du-

us

cit liberum arbitrium tantum valere , ut filios Dei faciat, aut definire

i

parata eft , ridiculum & frigidum effe verbum Johannis, Quis vero un-

quàm fic extulit liberum arbitrium , ut ei vim faciendi filios Dei tri-

Q

buerit , prefertim tale , quod non poteft velle bonum, quale Diatribe

Ya ]

affumpfit? Sed tranfeat hec.cum reliquis fequelis , toties repetitis, qui-

Da

bus nihil probatur, fi quid probatur, quàm id quod Diatribe negat, '

nempe liberum arbitrium omnia poffe. ' Johannes hoc vult, veniente

1ll$j

Chríto in mundum per Evangelion, quo offertur gratia, non autem

It

exigitur opus, copiam fieri cunctis hominibus, magnificam fané ,ut fi-

u

lii Dei fint, ficredere velint.

Caterum hoc velle , hoc credere in no-

)

l

mine ejus , ficut liberum arbitrium nunquàm novit, nec cogitavit de

eo antea,ita multo minus poteft fuis viribus.

ini

uomodo enim ratio

nua

cogitaret , neceffariam effe fidem in Jefum filium Dei & hominis, cum

um

nec hodie capiat aut credere poffit , etiam(i tota creatura clamaret, eí-

us

fe aliquam perfonam , que (imul Deus & homo fit (ed magis offen-

ditur tali fermone , ut Paulus dicit 1. Corinth. t tantum abeft, utcre-

n52

ju

[^

dere ant velit aut poffir.. Igitur Johannes divitias regni Dei per Ev-

bor

angelion mundo oblatas, non autem vírtutes liberiaibitrii pradicat, fi-

mul fignificans, quam pauci fint ; qui acceptent , repugnante fcilicer li-

V

bero arbitrio, cujus vis nulla eft alia

»quàm ut regnante fuper ipfuni

|ree

T

i*

Satana, etiam gratiam & $

piritum , qui legem impleat , refpuat, adeo:

pulchre valet conatus & ft

bi

udium ejus:ad legem implendam, Sedin-

fra.

Il2

D. Manr, Eurg,

fra latius dicemus;quale fülmen fit hic locus Johannis adverfus liberum

qm

zil

arbitrium, Non tamen movet me parum, quöd loci tam clari,tam poten-

tes contra liberum arbitrium, adducantur pro libero arbitrio à Diatribe,

4

eri

cujus tanta eft hebetudo,ut nihil prorfus inter promiffionis & legis verba

diícernat,qua cum per legis verba ineptiffime liberum arbitrium ftatuat,

confirmet. Sed folvitur

tam longe abíurdiffime per promiflionis verba

hzc abíurditas facile, fi confideretur , quám alieno animo & conrem-

[e

d

prore Diatribe difpurer,ad quam nihil attinet,gratia ftet vel ruat,liberum

uX

arbitrium jaceat vel fedeat ,——tantuxxn ,ut inanibus verbis in odium cauíe

al

ferviarur tyrannis,

Poft hec venitur & ad Paulum , libezi arbirrii hoftem pervicacif-

prok

&a

fimum, cogiturque & is liberum arbitrium ftatuere;Rom. 2 Àn divitias

[

bonitatis & pauentie & longanimitatis ejus contemnis? An ignoras,

uomodo, inquit,

Tet

quod benignitas ejus te ad peenitentiam adducit?

?

L

imputatur contemptus pracepti ,-ubi non eft libera voluntas

Quo-

,

modo Deus invitat ad pænitentiam , qui author eft impocnitentiz ?

[

Qu

10modo jufta eft damnatio , ubi judex cogit ad maleficium? Refpon-

deo ;

De iftis queftionibus viderit Diatribe. . Quid ad nos? Ipfa enim

dixit opinione probabili,

liberum arbirium non poffe velle benum,cogi-

€ut

tl

que neceffarió in fervitutem peccati, (kk) Quomodo igitur imputa-

tur ei contemptus pracepti, fi non poteft velle bonum, nec eft ibi li-

"Vr

bertas , fed fervitus peccati neceffaria?

£on

bit

"Annotatto.

$

[

(kk) Quomodo igitur impuktatur ei &c. ] OnefHones ba

omnes na[cuntur imptis malitiose vepugnantibus divino ad falutem ordi-

xi, Qnande voluntas Dei confequens ob smalitiofam vefiflentiam mevito

eos deferit tum ineipiunt accu[are voluntatem Dei autecedentem , €8

-

alia judicm Dei antecedauea: e. g. quare voluntas antecedeus nom or-

T;!Pt

dinaverit ipfis gratiam irreffabilem , ut mon po[fent vefifrentia ftna peri-

Wa

ve? quare permi[evit ,ut per lap[um -Adami tota natura bumana corra-

pe

pta fit ? quare , ut propter peccatum originale nibil boni poffint facere ?

te f

Per qu& vratio Deo conatur. impingere abfolutum aut imprudens decre-

zum €$ confilium..— Sed flulta fit ,nec obfervat , quod , licet voluntas Des

€3 Decretum Deiabfcondita fint nobis imper[crutabilia, ubiluminus ma-

fl

neant yufliffima apud omnem , qui eo pervenit , ut uberiorem vevelationem

im

quod fret omnibus beatisper lumen gloria,

€9 cognitionem confequatur ,

2

IiCn,'

Caterum , quod. dicitur Autor impocnitentiz , fPatim ex

1

po

fitum efh , Au-

Jta

tor, quó minus poeniteat,

dum deferit vel non confert gratiam.

q(m;(zdo

x

Dr Ssavo Avïa-nnnie.'

nj

ln

quando dicitur ; Tudex fubtra&o auxilio cogit impium , »o» dicitttr de

ag

violentia , (ed. id non potefl non fequi ex. impotentia bomiaum anxilio di-

be,

vino deflituta quam B. V'ir vocat nece[fitatem immütabilitatzs, De boc

v

tba

verà jam in aunotationibus gencmlz'ämv diximm, ]

li,

Itur

uomodo invitat Deus ad ponnitentiam, qui authoreft, quo minus

fl«

.peeniteat, dum deferit vel non confert gratiam ei, qui fe folo non pot-

eft bonum velle? Quomodo eft jufta damnatio , ubi judex fubtra&o

ug

auxilio cogit impium relinqui in maleficio , cum fua virtute non poffit

aliud? Omnia recidunt in caput Diatribes , aut fi quid probant , ut dixi ,

j

probant liberum arbitrium omnia poffe , quod tamen negatum eft ab ipía

IQ

& ab omnibus. Sequelz illz rationis vexant Diatriben per omnia di-

I25

&a Scripturz , quod ridiculum & frigidum videatur, invadere & exige-

iif

re tam vehementibus verbis, ubi non adeft, qui praftare queat, cum

Y

egpo(tolus id agat, fcilicet, per minas illas perducere impios & fuperbos

g

ad cognitionem (fui & impotentix füz, ut huvmiliatos cognitione pec-

'Otle

cati, paret ad gratiam.

nim

Et quid opus eft omnia fingulatim recenfere , quz ex Paulo addu-

:ogi-

cuntur? cum nihil nifi imperativa vel conjun&iva verba colligat , vel

li(de

talia, quibus Paulus Chriftianos exhortatur ad fru&us fidei, Diatribe

ie

'vero, fuis fequelis adjeGis , virtutem liberi arbitrii talem tantamque

concipit , qua fine gratia oinnia polfit, que Paulus exhortator przfcri-

bit. Chriftiani vero non libero arbitrio fed Spiritu Dei aguntur Rom.,

8, (Il) Agi vero non eft agere, (ed rapi ; quemadmodum ferra aut fe-

—curis à fabro agitur.

7i h

-

u-

"nnotatio, .'

i

,Ü

(il) Agi véró non e(t agere, fed rapi ] Cave , irelligas

j (f*

mAptum urolentum , (ed fuavem. . INam fupra pag. 41. dicitar , Rurtus

peri-

ex alterá parte , fi Deus in nobis operatur, mutata & blandé alffibilata

07.7-"-

pet Spiritum Dei voluntas, iterum mera lubentia & pronitate ac fpon-

(tft !

re fuä vult & facit, non :coacte, ]

lirt-

D

Et hic ne quis dubitet , Lutherum tam &bíurda dicere , verba ejus

me

recitat Diattibe , qua fané agnoíco. Fateor enim (mm) articulum i-

u

lum Viglephi ( omnia neceffitate fieri,) effe falío. damnatum Conftan-

t

rienfi Conciliabulo , feu conjuratione potius &fedicionc.

Àv

h

B

An-

«;(,;Jiüv-?

&

D. Manr Lurzm.

ass

114

l:

I

at

Annotatio,

V

(mm) Articulum illum Wiglephi] Qvuatesus fcil, eam

babet fententiam , quam B. 'ir mox tradit : frve Wiglephus /mncïmentem

W

babuerit ,frve uon;]

u

ü

iti

Quin ipía Diatribe eundem mecum defendit , dum afferit libe-

rum arbitrium fuis viribus nihil boni velle poffe, neceffarioque fervire

al

peccato, licet inter probandum omnino contrarium ftatuat.

b

Hxzc fatis fint adverfus priorem partem Diatribes, qua liberum ar-

f

bitrium ftatuere conata eít. Pofteriorem nunc videamus , qua confutan-

li

tur noftra ,id eft, ea , quibus liberum arbitrium tollitur. — Hic videbis,

L

quid fumus hominis poffit contra fulgura & tonitrua Dei.

"

Primum cum innumerab

i

les locos Scripture citarit pro

libero at«

$

bittio, tanquàm formidabilem nimis exercitum ( ut animofos redN"

ret confeffores & martyres , & omnes fan&tos & fanctas liberi atbitrii,

(el

avidos vero & trepidos omnes illos abnegatores ac peccatores in liberü

M

arbitrium ) contemptibilem fingit turbam contra liberum arbitrium , at-

Y

queadeo düos tantum locos pra cateris evidentiores facit in hac parte

U

ftare, nimirum ad cedem folum parata, eamque non magni negotii, quo-

[j

rum alter eft Exod. 9. Induravit Deminus cor Pharaonis: Alter Ma-

[

lach. 1. Jacob dilexi , Efau autem odio habui, Utrunque vero Paulus

[

ad Romanos latius explicans, mirum quàm odiofam & inutilem difpu-

Q

tationem , judice Diatribe, fufceperit. — Nifi vero Spiritus fan&us rhe-

Ti

torice aliquantulum gnarus effet, periculum erat , ne tanta fimulati

b

contemptus arte fractus, prorfus de caufa defperaret , & palmam libe-

an

ro arbitrio concederet ante tubam. — Sed ego inferius fuccenturiatus

W

illis duobus locis oftendam & noftras copias , quanquáàm ubi talis eft

pugnz fortuna,ut unus fuget decem millia , nullis opus eft copiis, Si

n

enim unus locus vicerit liberum arbitrium , nihil profuerint ei 'inr?uf

(

merabiles fuz copiz. '

Hic igitur Diatribe inveni

t novam artem eludendi manifeftiffi-

Q

mos locos,, nempe , quod tropum velit ineffe verbis fimpliciffimis &

clariffimis, ut, quemadmodum fuperius , pro lib

ero arbitrio agens, o-

mnia verba imperativa & conjun&tiva legis, per fequelas adjectas & fi-

[j

militudines affi&as elufit , ita nunc contra nos a&tura , omriia verba

Gl

promifífionis & affirmationis divine per tropum repertum torquet,quor-

D

fum vifum eft , ut utrobique fit inc

omprehenfibilis Protheus. — Quin

fi fo-

d

idipfüm magno fupercilio exigit fibi à nobis permitti , ut qui & ip

lea-

, C DYg SERV&) ÁRBITRIO.

Ij

leamus, ubi urgemur , tropis repertis elabi , ut ibi : extende manum tu-

am ad quod volueris, id eft, gratia extendet manum tuam, ad quod ipía

velits Facite vobis cor novum , id elL, gratia faciet vobis cor novum;

n

j

& Íimilia.

Indignum igitur videtur, f Luthero liceat tam violentam

tortamque interpretationem afferre, & non multo magis liceat proba-

tiffimorum Dod&torum interpretationes fequi.

Vides itaque hic, non

L

de textu ipfo, nec jàm de fequelis & fimilitudinibus , fed de tropis &

(

It

interpretationibus pugnari, Quando ergo erit, ut fimplicem , purumq;

aliquem , fine tropis & fequelis textum , pro libeto arbitrio & contra li-

berum arbitrium habeamus? An tales textus nusquam habet Scriptu-

l*

ta? perpetuóque dubia erit càufa liberi arbitriiut qux nullo certo textu

[]e

f&rmatur, fed folis (equelis & tropis, per homines diffentientes induáis,

»

agitarur HCLIC ventis arundo ?

.. Sic potius fentiamus, neque fequelam neque tropum in ullo loco

i[s

9

at circumf(tantia verborum evi-

Scripturz effe admittendum, nifi id co

o

dens , & abíurditas rei manifefte , in aliquem fidei articulum peccans,

fll

fed ubique-inhzrendum eft fimplici purzque & naturali fignificationi

2

verborum , quam grammatica & ufus loquendi habet , quem Deus crea

Ll

vit in hominibus.

u

Quod fi cuivis liceat , pro fua libidine, fequelas &

tropos in Scripturis fingere, quid erit Scriptura tota, nifi arundo ven-

10*

tis agitata, aut Vertumnus aliquis? tum veré nihil certi neque ftatue-

fts

tur, neque probabitur in ullo articulo fidei ,

uod non queas aliquo

ny

tropo cavillari; Vitari potius, ficut prefentiffimum venenum , debet

i

?ll'

omnis tropus , quem noa cogit ipfamet Scriptura, Vide,quid accide-

hef

rit tropologo illi Origeni in enarrandis Scripturis ? quàm dignas pre-

j

bet occafiones calumniatori Porphyrio? ut Hieronymo quoque vide-

bee

antur parum facere, qui Origenem tuentur.

uid accidit Árianis in

us

tropo illo, quo Chriftum fecerunt Deum nuncupativum ? quid noftro

,&:

feculo accidit novis i(tis Prophetis, in verbis Chrifti: Hoc eft corpus

D

meum ? ubialiusin pronomine Hoc, aliusin verbo Eft, alius in nomine

u

Corpus , tropicus eft, — Ego id obfervavi , omnes harefes & errores i

Scripturis non veniffe ex fimplicitate verborum , ut jadtatur pene toto

fi«

otbe, fed ex negle&a fimplicitate verborum , & ex affe&tatis proprio

&

cerebro tropis aut fequelis,

0-

Exempli gratia: ad quodcunque voles , extende manum tuam,

17

ego nunquam (quod memini) hac violenta interpretatione tractavi, ur

i

dicerem : gratia extendet manum tuam , ad quod ipfa velit: Facite vo-

[t

o

bis cor nbvum , id eft,

o

ratia faciet vobis cor novum; & fimilia. li-

nl

esf me Diatribe publico libello fic traducat, tropis fcilicet & fequelis

r

diftenta & illufa, ut non videat, quid de quo loquatur, Sed (ic dixi : Ex-

li«

2

ten-

J

116

;D. ManT. i!JTH.

[

tende manum &c, verbis fimpliciter , ut fonant , acceptis , feclufisque

tropis & fequelis , nihil aliud fignificari, quam quod exigitur à nobis

IK

extenfio manus, fignificaturque quid facere debeamus, ut eft natura

u

verbi imperativi apud grammaticos & ufüm loquendi, Diatribe vero

neglecta hac verbi fimplicitate, fequelis veró & tropis violenter addu-

&is, fic interpretatur: Extende manum, id e(t , potes vi propria exten-

dere manum ; Facite cor novum, id eft, poteftis facere cor novum;

Credite in Chriftum , id eft, poreftis credere; ut idem fit apud eam

[u

at

quod imperativé & quod indicativé dicitur , alioqui parata eft ridicu-

[

lam & fruftraneam facere Scripturam,

Átque has interpretationes,

nulli erammatico ferendas , non licet in Theologis violentas & affe-

lo

&atas dicere , fed probatiffimorum funt do&orum tot feculis recepto-

ie

rum.

(nn) Sed facile eft diatribe, tropos hoc loco admittere & fequi,

|

ut cujus nihil refert , certane fint an incerta , quz dicuntur.

Ti

"nnotatio,

[

1

(nn) Sed facile eít diatribe, tropös hoc loco admitté-

d

re &c.] Difutat deinceps B. F'ir adver[us interpretationeuwa. Erafmi,

qui Verba , Ego indurabo cor. Pharaonis , iwterpretatus eff : wt poflea

gf

V«

fuam. fententiam plenius exponet. Difputatio hec à. monnullis ACCIpitiY,

[

quafr rejiceret B. ir eas quóque taterpretationes , quibus. noffrates zypfr

utuntur. Sed ob[ervandum primo boc , quod diflinguendum fit inter vem

suterpretationts , €9 inter vei iflius ad verba applicationem, — Rem ipfam-.

[

B. F'ir adeà non vejtcit , ut probet etiam, — Patet id ex hbis illim verbis

Quando igitur illud Mofi; Indurabo cor Pharaonis, fic interpretatur ;

U

mea lenitas , quá tolero peccantem, alios quidem ad poenitentiam ad-

ducit, Pharaonem autem obfítinatiorem reddet in malitia , pulchré

dicitur , fed non probatur , fic oportere dici. — Quid rb vult alind,

e

.

.

pulchré dicitur

quam, boc? quod pulchrum fit,€9 quoad rem ipfam

)

Y

Lonum , quod. dicitur y fed non probetur , ad werba retlé applicari , aut

verbzs [atisfacere. Itaque [ecundó diférimen in hoc ef , quod B. F'ir ex-

ztimat , amplius aliquid verba requirere : nec puguat contra eos, qui ab-

-

n[uu interpretationi ifli non addnnt , ed. qui id facäunt.]

y

Quin hoc agit , ut incerta fint omnia, ut quz conf(ulit, relinquen-

i

da potius quam fcrutanda eífe dogmata de libero arbitrio. Ideo hoc fa;s

illi fuerat , utcunque amoliri dita, quibus fe fentit urgeri. — Nobis au-

(sl

Í

tem , quibus res agitur feria, & qui certiffimam v;yitatem pro ftabili

dis

Dz Srnvo ÁRBITRIO.

z

117

uc

dis conícientiis

u

xrimus , longe aliter agendum eR. . Nobis, inquam,

J

non eft fatis , fi dixeris , poteft hic tropus effe; fed quaritur , an debeat

á

[à

& oporteat tropum hic effe , quod fi non monftraris , neceffarió ineffe

10

tropum , nihil prorfus effeceris. — Stat ibi verbum Dei: Ego indurabo

li

cor Pharaonis. Situ dixeris fic accipiendum effe vel accipi poffe , ego

[l«

permittam indurari , audio quidem fic poffe accipi. — Audio hunc tro-

»p

pum populari fermone vulgatum, ut, ego te perdidi, quia ftatim non

Wil

correxi errantem, — Sed non eft illi probationi locus. Non queritur,

an tropus ille ficin ufu.. Non quzritur , an aliquis poffit eum hoc lo-

15,

co Pauli ufurpare. Sed hoc quaritur , an tutum ac certum fit recte hoc

loco ufurpare, & an Paulus velit eo uti. Non de alieno le&oris u(u,

Qs

fed de ipfius authoris Pauli ufu quaritur, — Quid facies confcientiz fic

quzrenti? Ecce Deus author dicit : Indurabo cor Pharaonis, aperta

]l

& nota eft fignificatio verbi , indurare. Homo vero le&tor dicit mihi;

Indurare hoc loco, eft occafionem indurandi dare, dum non ftatim cor-

rigitur peccator. Qua aüthoritate? quo confilio? qua neceffitate, vo-

cis illa naturalis fignificatio mihi fic torquetur? quid fi ertet le&or &

interpres? ande probatur illam torturam verbi hoc loco fieri debere?

39

&

Periculofum , imó impium eft , verbum Dei fine neceffitate, fine au-

25

thoritate torquere. An huic animulz laboranti tàm fic confules ; Ori-

59

li,

t

genes fic fenfit , aut fic, define talia fcrutari, cum fint curiofa & fuper-

vacanea? Át illa refpondebit; Hoc Mofen & Paulum admoneri opor-

if,

tuerat , antequam fcriberent, atque adeó ipfum Deum. Ut quidnos

!)

t

curiofis fupervacaneis fcriptis divexant?

Non juvat itaque diatriben hec miferum effugium troporum : Sed

4

tenendus eft hic fortiter Protheus nofter, ut nos faciat cettíffimos de

fj

Y

tropo hüjus loci, idque vel clariffimis Scripturis, vel evidentibus mi-

raculis.

Ipfi fic opinanti , etiam confentiente omnium feculorum in-

Y

uftria , nihil credimus, fed pergimus & urgemus , tropum hic nullum

(2

l

elfe poffe , fimpliciter vero, ut fonant verba, fermonem Dei effe acci-

piendum. — Neque enim noftri arbitrii eft (ut diatribe fibi perfuadet )

J

verba Dei fingere & refingere pro libidine noftra , alioqui quid reli-

P

quum eft in tota Scriptura, quod non redeat ad Anaxagorz philofo-

.

hiam , ut quodlibet ex quolibet fiat?. dicam enim : Deus creavit cc-

ij

l

um & terram, id eft, difpofuit, non autem fecit ex nihilo. Vel; crea-

vit caelum & terram , id eft , angelos & demones , vel juftos & impios,

Quis, rogo , tum non ftatim aperto libro Theologus fuerit? fit ieitur

le

hoc ratum ac fixum , quando diatribe non poteft probare tropum in-

"

effe his locis noftris, quos diluit, concedere cogitur nobis verba, ut

a

fonant , effc accipienda , etiamfi probaret ,

)n-

P

aliás tropum eundem

Wa

3

lis

18

D. Manr. Lurn.

;/- A c-

bo

in omnibus locis Scripture, & in omnium ufu effe vulgatiffimum

hoc femel defen(a funt omnia noftra, que contutare voluit dia-

id

que PCL'

tribe: Inventaque eft confutatio e

qu

jus prorfus nihïd efficere , nihil pof-

let

fe, nihil effe.

1n

Quando igitut illud Mofi : Indurabo cor Pbaraonis , fic intet-

Mea lenitas, qua tolero peccantem, alios quidem ad peeni-

f

pretatur ;

.

tentiam a

dducir, Pharaonem autem obítinatiorem reddet in malitia,

)

TNos vero non

d

pulchre dicitur, fed non probatur , fic oportere dici.

contenti di&o, probatum quzrimus. Item illud Pauli: Miferetur cu-

C

jus vult,indurat quem vult , plaufibiliter

interpreratur, id eft, Deus

au

indurat, cum non ftatim caftigat peccantem , muiferetur , cum mox ad

C

Q

pænitentia

.

m per afllictiones invitat, Sed quo probatur hzc interpreta-

tio? item 1

llad Efaiz ; Errare nos feciíti de viis tuis, indurafti cor no-

fil

ftrum , ne timeremus te,. Efto, Hieronymus ex Origene fic interpreta-

W

tur ; Seducere dicitur , qui non ftatim revocat ab errore:. Quis nos cer-

q.

tos facit, Hieronymum & Otrigenem re&é interpretari? denique pa-

d

d

&kum noftrum eft , non authoritite alicu

J

us do&oris, fed folius Scriptu-

ip

rz nos velle confligete.

Quos igitur Origenes ; quos Hieronymos

U

diatribe nobis oblita pa&ti objicit? cum inter Ecclefiafticos Scripto-

res nulli feré fint, qui ineprius & abfurdius divinas literas tra&tarint,

[

quam Origenes & Hieronymus, |Et ut uno verbo dicam , illuc redit

PQ

licentia ifta interprecandi , ut nova & inaudita grammatica omnia con-

d

fundantur , ut, cum Deus dicit , Ego indurabo cor Pharaonis , mutatis

il

perfonis fic accipi

as; Pharao indurar fefe mea lenitate: Deus indu-

R!

as differente:

rat cor noftrum , id eft, nos ipfi induramus nos, Deo peen

Tu Domine errate nos feciíti,id eft, nos errare fecimus nos ipfos te

g

k

non caítigante,

Ita Deum mifereri jam non fignificat dopare gratiam,

di

aut exhibere mifericordiam , remittere peccatum , juftificare, aut à ma-

hr

lis liberare , fed contra fignificat inferre malum & caftigare.

fü

Iftis tropis tandem 1d efficietur , ut dicas, Deum fui(fe mifertum

ü

filiis Ifrael , dum illosin Affyriam & Babylonem tranftulit, ibi enim ca-

q

ftigavit pe

ccatores, ibi per affli&tiones ad peenitentiam invitavit. Rur-

fus cum re

duxit eos & liberavit, tum non fuit mifertus, fed indura-

'vit, hoc eft,lenitate fua & mifevr'icordi'a occafionem dedit, ut indura-

X

rentur, Sic. quod Chriftum Salvatorem mifit in mundum, non dicetur

I

effe mifericordia Dei, fed induratio, quod hác mifericordiá occafio-

f

nem dedit hominibus fefe indurandi.

Quod vero Hierufalem vaíta-

li

vit, & Judzos perdidit in hunc usque diem ,ibi miferetur eorum, quia

f

caftigat peccantes & ad poenitentiam invitat. Quod Sanctos in cc-

W

lum vehet in die judicii , non faciet miferendo, fed indurando , quia

[

boni-

*

Dz Srnvo ÁRBITRIO,

19

l

bonitate füa occafionem dabit abutendi, Quod impios vero trudet

l-

ad inferos,ibi miferebitur, quia. caftigat peccatores. Obfecro, quis un«

of

quam iftas mifericordias & iras Dei audivit? Eíto fane, quod boni tum

lenitate, tum feveritate Dei meliores fiant, tamen cum fimul de bonis &

dl*

malis loquimur, facient ifti tropi ex mifericordia Dei iram, & ex ira mi-

!Pi—

fericordiam , penitus perverfo loquendi ufu, dum hoc vocant iram, cum

ll;

Deus benefacit, & mifericordiam, dum affligit.. Quod fi tum dicendus

n

eft Deus indurare , cum benefacit & tolerat , mifereri veró , cum aflligit

j«

& caftigar, cur magis Pharaonem dicitur induraffe , quàm filios Ifrael,

n

autetiam totum mundum ? annon benefecit filiis Ilracl ? annon benefa--

d

cit toti mundo? non tolerat malos? non pluit fuper bonos & malos?

de

Cur mag

o

is dicitur mifertus filiis Ifra£l , quam Pharaoni? annon afflixit

10«

filios Irael

in /Egypto & deferto? Efto, quod alii abutantur , alii re&é

[de

utantur Dei bonitate & ira, Tu tamen hoc definis , indurare effe id,

&d

quod indulgere malis lenitate & bonitate: mifereri vero effe non in-

d

u-

dulgere , fed vifitare & corripere. Igitur quantum ad Deum attinet,

ipfe perpetua bonitate nihil aliud facit, quam quod indurat, perpe-

I$

tua correprione nihil aliud facit, quam quod miferetur.

Q«

Verum hoc longé pulcherrimum : Indurare dicitur Deus , cum

l

peccatoribus indulget lenitate: mifereri vero, cum vifitat & afllipit ad

i

pernitentiam invitans feveritate, Quid , rogo , omifit Deus in aflligen-

n-

do; caftigando, vocando Pharaone ad poenitentiam? non numeràntur

Wy

illic decem plage? fi tua definitio ftat , quod mifereri fit peccatorem

li«

ftatim caftigare & vocate , Pharaonis certe mifertus fuit Deus. Cur er-

t

go Deus non dicit: Ego miferebor Pharaonis,fed dicit: Ego indura-

l(2

bo cor Pharaonis? In eoipfo enim quod mifererur ejus, id eft, ut tu

n

dicis , affligit & caftigat , dicit : Indurabo eum, id eft , ut tu dicis, be-

u-

nefaciam & tolerabo eum, Quid monftrofius audiri poffit? ubi nunc

funt tropi tui? ubi Origenes? ubi Hieronymus? ubi probatiffimi Do-

n

&ores, quibus unus homo Lutherus temeré contradicit ? fed fic loqui

1*

cogit imprudentia carnis, dum in verbis Dei ludit, nec credit effe feria.

I*

Evincit igitur textus ipfe Mofi irrefragabiliter, tropos illos effe fictos,

i*

& nihili hoc loco, longéque aliud & majus quiddam ultra beneficen-

fie

tiam & afflidionem & caftigationem fignificari illis verbis: Ego indu-

t

rabo cor Pharaonis, cum negare nequeamus , utrunque fuiffe in Pha-

(

raone fummo ftudio & cura tentatum. Quax enim ira & caftigatio in- ,

«

ftantior , quàm dum tot fignis, tot plagis percutitur, ut talianon fuif- ,

It

fe unquam etiam ipfe Mofes teftetur?. denique ipfe Pharao non femel

æt

velut refipifcens illis movetur , fed non permovetur nec petfeverat.

1

Qua etiam lenitas & bencficentia largior, dum tam facile tol!it plagas,ac

tOoe

W

120

D. Manr.Lurms,.

a

[

toties remittit peccatum , toties xeducicbona, toticä aufert mala ? utra-

que tamen nihil faciunt , adhuc dicit; indurabo cor Pharaoais. Vi-

h

/il]n

des igitur , etiam fi tua induratio & mifericordia , id eft , gloffz & tro-

[

pitui, concedantur in fummo gradu & ufu & exemplo, quales in Pha-

11

raone eft;cernere , adhuc ftat induratio, & aliam effe neceffe eft, de

[/

qua Mofes dicit, & aliam , quam tu fomnias,

Ü

lafVemur & nos,

rl

Sed quando cum fi&oribus & larvis pugnamus,

[)7

fingamusque per impoffibile tropum , quem diatribe fomniat; valere

hoc loco , vifuti quomodo elabatur , ne affirmare cogatur, folius Dei

[

f

voluntate , noftrá veró neceffitate omnia fieri , & quo modo excufet

Deum, ne ipfe fit author & culpa noftrz indurationis, | Si verum eft,

fi

iit

quod tunc indurare dicitur Deus , cum lenitate fua tolerat, nec ftatim

punit, utrunque adhuc perftat. / Primum, quod nihilominus homo

14

J

neceffarió fervit peccato: nam ubi conceffum fuerir, liberum arbitrium

non poffe velle quicquam boni (quale fufcepit diatribe ) lenitate tole-

4

!

rantis Dei nihilo melius fit, fed neceffarió pejus , nii addatur ei Spi-

ritus , Deo miferente.

Quare adhuc necefífitate noftrá fiunt omnia,

D

j

Alterum, quod equé Deus crudelis effe videtur tolerando per lenitatem,

atque à nobis przdicari putatur , quod indurat volendo voluntate illa

u

D,

imperfcrutabili. — Nam cum videat , liberum arbitrium non poffe vel-

le bonum, fierique pejus lenitare tolerantis, hac ipfa lenitate crudelit-

D

fimus , ac dele&ari videtur noftris malis, cum poffit iis mederi , fi vel-

fa

b

let, poffetque non tolerare, fi vellet, imó nifi vellet, tolerare non pof-

fet; . Quis eum coget invitum? (00) Stante ergo illa voluntate , fine

1

ua nihil fit, & dato, quod liberum arbitrium nihil boni poteft velle,

4f

4

r

uftrà dicitur,

d

bero arbitrio,

quicquid dicitur pro excufando Deo,& accufando li-

7

r

^

p

"Annotatto,

!)

( ooj Stante ergó illa voluntate; fine qua nihil fit, &

t[if

dato , quod liberum arbitrium nihil boni poteft velle, fru-

li

ftrà dicitur, quicquid dicitur pro excufando Deo, & accu-

fando libero arbitrio. Semper enim dicit liberum arbitrium;

4l

74

'Ego non poffum, & Deus non vult, quid faciam? Mifereatur

£j

fané me affligendo, nihil inde promoveo, fed deterior fiam

p

neceffe eft, nifi Spiritum donet. Sed hunc non donat: do-

il

paret autem fi vellet. Velleigitur eum non dare,certum eft. ]

1

JDwra bac nonnullis videnzur. — Verumenimveró , nn adeà dura (unt ,

hi

g

Dz $zavo 'ARMTVR:O.

:

A

12I

le

nàm illi ea faciunt, . Quafr enim non optimum po[fint babere fenfum ?

l:

Ponit B, V'ér duas. bypothefes.:: unma eft aliquam elfe voluntatem Dei,

je

frme qua nibil poteft fieri. — Foluntas bac eff voluntas generalis providen-

d

t2 divina maxime ,qua vult omnibus rebus dare effe , vivere €$ move-

l

vi, prout uutuscujusque natura conveniz, — Hàc voluntate flante , ut flas

nsque ad extremum diem in ordinarims firmilfima ,nifi ubi Deus aliquid

$

agit extra ordinem : planum eff, quod voluntas noffra non po[fit qtieftere 63

otiofa effe , maxime ubi per objellum excitatur.

"Altera bypothefis eff,

a

quod liberum arbitrinm nibil boni poteft velle, Ubi hac bypothefis ad prio-

t

rem accedit , [ane voluutas, qua vi morus generalis dyvimi non poteff quie-

j?;-äre, nece[Jario facit malum , u[que ad indurationem : non quidem ue-

M

aefftate coattionts , quam B. Vir [upra jam expreffe exctufit , fed necefft-

n

tateimmutabilitatis, vel, ut aluas loquuntur, confequentia,qua ex bypotbe-

Jebus quibusdawa pofitis con[equitur. Et jam porrà : £uftrà dicitur,quicquid

&

dicitur pro excufando Deo, & accufando libero arbitrio, quod fczl. Dens

l-

lenitate fnà aut affiéhione tantum occafionem indurationi det.. Sand enim

d

Den hic plus facit , quaus pater inter bomines , qui voluntate fuà vel ca-

1

Jligatione liberzs indurationts occafionem prabet, | Fruflra dicitur pro ex-

Lla.

en[ando Deo , 8 libero arbitrio accufando : non quod Deus contrà [rt ac-

J«

eufandus , aut liberums arbitrium excn[andum : [ed quod pro excu[ando

l«

Deo , qui excufandus efh , 8 pro libero arbitrio , quod accu[andum , non

l-

Jatis faciat ifla refponfro. — Qui fic ?. femper enim dicit (accufatum ) Iz-

)l*

berum arbitriums Ega non po[|um me melius reddere ,€8 Dens non vult

n

1d fasere: quid faciam ergo ? quare accu[at , quod me ad lenitatem aut

le

affittionem Dei uda reddo melim*. Mifereatur [aue me affligenda. JAtqui

l^

bac zuz[ericordia uon fufficit, Si major non accedit, sibil promoveo: fed de-

£erzor fram nece[fe eff , ex iflis bypothefibus y u1f Spiritum . douct, Sed bunc

mon douat , donaret autem , fi vellet.

Felle igitur eum non dare , cer-

zum efk. — Hic nibil licez libero avbitrio objicere

5

quafi poffet, etiamfs

Dens Spiritum non. daret : 'eft Vnim boc. falfifimnu

"m:per easdema. b)'pa-

vthe[es, f[sa. difputat B. F'ir contra expofitionem , non tanguam malam ,fed

Ü«

zauquam uon [ufficientem, AAlioqui verum eft, quad Deus Spiritum [uum

U.

dare velit etiam us , qui sudurantur , jexta voluntatem antecedentem :

nou autem dare vilt juxta voluntatem confequentem ob malitiam Pba-

1

vaonts , fed cmjus circumflautia particulares uobis iguote fumt, nec

Üf

ejus rationem reddere po[[mmaus, quare tadurare voluerizt €05 , qui ejus-

It

smodi salttiam committuut, INibil videmus hic in B. Viro culpandum :

(«

ii vero culpandi [uunt , qui verba, Ego non poffum, & Deus non vulr,

magnis literis excudunt ,ut ab[olutum decretum inde excudant. ddtqui

]

bec verba fmn: patiz(a exceptio libe

ri arbitrii pro fe ex.

"

Q

cufando , ad ?er[m

$-

(f

122

p.Manr. Lurnzg.

interpretationem Era[mi accu[antem : quàm a[fertio B. Viri, Et loquun-

t

[

zur porro de voluntate Dei confequenti, in qua Deus non vult dare Spi-

vitum , fed auferre s. €8 ablato eo liberum arbitrium fine dubio nibil por-

pl.?.'

&ft , fed nece[Jario induratur. ]

HOV

fo

. Semper enim dicit liberum arbiftium ,

o non poffüm , & Deus

D

non vült , quid faciam? Mifereatur fané mea

igendo , nihil inde pro-

moveo, fed deterior fiam neceffe eft, nifi Spiritum donet.

Sed hunc

Íin

non donat , donaret autem, fi vellet.

Velle igitur eum non dare, cer-

tel

tum eft.

f

Nec fimilitudines allatz quicquam faciunt ad rem, ubi dicitur ;

0n

ficut eodem fole limus durefcit, & cera liquüe(ícit, & ex eodem hym-

ia

s

bre terra culta fru&um, terra inculta fpinas profert: ita eadem leni-

tate Dei , alii indurantur , alii convertuntur,

Non enim liberum atbi-

TK

TK

trium in duo divería ingenia dividimus, ut aliud fit velut limus, aliud

cera , aut aliud terra culta, aliud inculta terra,

Sed de uno in omni-

x

25

bus hominibus zqualiter impotente loquimur , quod non nifi limus,

f

f

25

non nifi terra inculta eft, ur quod non poffit velle bonum, Ideo fi-

?5

cut limus femper fit durior, & terra inculta fpinofior, ita liberum

[

25

arbitrium femper fit pejus , tam lenitate folis indurante, quam tem-

bi

25

dt

peftate pluviz liquefaciente. Si eft igitur unius definitionis ejusdem-

que impotentiz liberum arbitrium in omnibus hominibus, nulla poreft

de

ratio reddi, cur unum perveniat adgratiam, & alterum non perveniat, fi

j

nihil aliud przdicetur , quam lenitas tolerantis & caftigatio miferen-

ql

tis Dei, "Pofitum eft enim liberum arbitrium in omnibus hominibus

g

It

zquali definitione , nihil poffe velle boni. Tum nec Deusquenquam

eliget , nec ele&ionis ullus locus relinquitur , fed fola libertas arbitrii,

di

lenitatem & iram acceptans , vel refutans. (pp) Spoliatus veró Deus

W

virtute & fapientia eligendi, quid erit ni(i idolum fortunz, cujus nu-

l

mine omnia temeré fiunt ? & tandem eó venietur , ut homines falvi fiant

b

& damnentur ignorante Deo, ut qui non difcreverit certa elecione (al-

W

vandos & damnandos, fed oblata omnibus generali lenitate tolerante

jf

& indurante , tum mifericordia corripiente & puniente , hominibus re-

liquerit , utri velint falvi fieri aut damnari, ipfe interim forté ad convi-

vium /Ethiopum profe&us , ut Homerus dicit.

dl

"Annotatio.

[l

I

(pp) Spoliatus veró Deus virtüte & fapientia eligen.

in

er.x-

lu

di &c. ] Jow tantum dicit B, F'ir ,virtate eligendi, fed m'aml fapi

[2

m

12

Dr Sznvo ÁRBITRIO.

!«

tia eiigendi. Ergó nom flatuit abfolutum decretum . ele&ionis, Abfolu-

J«

tum namque decretum ex libertate procedit , non ex fapientia , licet fa-

Ill«

pientía deinde uti eo poffit : fapientia autem quaudo eligit , non fine va-

teonihus eli

£

d

git. Obfervamus itaque bune locum pro ea,ïuod D. Fir ab-

folnti decreti frve autor rue patronus won fuerit.

giM

^

I0«

Talem Deum nobis & Ariftoteles pingit, qui dormiat fcilicet , &

n

finat fua bonitate & correptione uti & abuu quoslibet. Nec ratio ali-

KT«

tet de ipfo poteft judicare, quam hic Diatribe facit. — Sicut enim ipfa

ftertit & contemnit res divinas, fic judicat & de Deo, quafi ftertat , &

['

omiffa eligendi, difcernendi, infpirandi fapientia, voluntate & prafen-

m

tia , hominibus mandarit negotiofum iftud & moleftum opus, lenita-

j«

Huc venitur , dum ratio-

vem & iram fuam acceptandi & refutandi.

-

ne humana Deum meuiri & excufare volumus , dum fecreta majeftatis

ul

non reveremur , fed penetramus fcrutantes , ut oppreffi gloria pro una

[]j-

excufarione mille blafphemias evomamus, nec noftri interim memores,

1,

fed fimul & contra Deum & nos gartientes, velut infani, dum magna

Í-

fapientia pro Deo, & pro nobis dicere volumus, Nam híc vides, quid

Q

«

ex Deo faciat ifte tropus & gloffa Diatribes, Deinde quàm bené fi-

lm-

bi conftet ; quz antea liberum arbitrium in omnibus hominibus una

m-

definitione fecit equale & fimile , nunc inter difputandum , proprix

QU

definitionis oblita, aliud facit cultum , aliud incultum, ex diverfitate

3

operum & morum & hominum , diverfa faciens arbitria libera, Aliud

ene

quod bonum faciat , aliud quod non faciat, atque id (uis viribus ante

JUS

gratiam , quibus viribus ipfum nihil poffe velle boni ante definierat.

1

Ita fit , dum foli voluntati Dei non permittimus indurandi & miferen-

il

di & omnia faciendi voluntatem & potentiam , ipfi libero arbitrio o-

j

mnia poífe tribuamus fine gratia ; quod tamen negavimus quicquam

ld

boni poffe fine gratia, Nihil igitur huc valet fimilitudo folis & hym-

??

fit

bris, Re&tius Chriftianus ea fimilitudine utetur,utfolem & hymbrem

55

j

vocet Evangelium , ficut facit Píal. 19. & Epiftola ad Ebrzos &. cul-

25

i

tam vero terram ele&os , incultam reprobos, illi enim verbo zdifi-

55

It

cantur & meliores fiunt, hi offenduntur & pejores fiunt. — Alioqui,

33

yi-

liberum arbitrium per fefe in omnibus hominibus eft regnum Satanz.,

Caufas etiam videamus fingendi hujus tropi in hocloco. Abfürdum,

ait Diatribe, videtur, ut Deus, qui non folum juftus, verum etiàm bonus

eft , induralfe dicatur cor hominis, ut per illius malitiam , fuam illuftra-

ret potentiam, Quare ad Origenem recurrit, qui fatetur occafionem

pn.

indurationis datam à Deo, culpam tamen in Pharaonem rejicit. — In-

"

fuperidem angotavit,quod Donäjnus dix

it: inhoc ipfum excitavi te,nog

2

m

ait,

/

124

D. Manr. Lurgu.

ait, non in hoc ipfumfecite. Alioqui Pharao non fuiffet impius, fi talem

li

condidiffet Deus,qui contemplatus eft omnia opera fua,& erant valde bo-'

if

[

na, Hac illa, — Abfurditas itaque una eft principalium caularum , ne

verba Mofis & Pauli fimpliciter accipiantur, Sed ea abfurditas in quem

q

h

peccat articulum fidei? autquisilla offenditur? Ratio humana offen-

ditur, que cum in omnibus verbis & operibus Dei czca , furda, ftulta,

impia & facrilega eft, hoc loco adducitur judex verborum & operum

Dei. Eodem argumento negabis omnes articulos fidei , quod longe

abíurdiffimum fit, & , ut Paulus ait, ftultitia gentibus & fcandalum Ju-

fU

dxis, Deum effe hominem , virginis filium , crucifixum , fedentem in

U

dextra Patris. — Abfurdum eft , inquam , talia credere. Fingamus igitur

tropos aliquos cum Arrianis, ne Chriftus fit fimpliciter Deus. . Finga-

mus tropos cum Manichzis , ne fit verus homo , fed Phantafma per vir-

ginem , ceu radius p

er vitrum , lapfum, &)cru—cifixum. Sic pulchre Scri-

pturas tractabimus.

E

(qq) Sed necprofunt tamen tropi, nec evaditur abfurditas, Ab-

furdum enim manet (ratione judice) ut Deus ille juftus & bonus exi-

[u

gat àlibero arbitrio impoffibilia; & cum liberum arbitrium non pof-

)

fit velle bonum,neceffarioque ferviat peccato,tarnen imputet ei ; Ec dum

non confert Spiritum , nihil mitiüs aut clementius faciat , quam fi in-

duret vel indurari permittat.

Azmomzio./ :

(qq) Sed nec profunt tamen tropi &c. ] Rwrfus boc agit

[/

[2

B. Fir ,ut offendat , gloffam adver[arii non effe fuffcientem , flhantibus by-

pothefibus ,quas fapra habuimus.

Et obfervandum , quod qua hic objz-

l

CTHAEHT , ex jttdicio ratzonzs objiciantur, quando illa (crutari €9 capere vult

divina. judicza.

Jdeo dicit B. Fzr. Ab(urd

um-enim manet ,).L'atione ju-

[

dice &c. I;em; H«zc di&abit ratio. ]. |

[

Hzc di&bit ratio nón effe boni & clementis Dei. Superant ni-

mlo captum illius , nec captivare etiam fefe poteft , ut.credat bonum ef-

fe Deum, qui talia faciat & judicet , fed feclufa fide , palpare & videre

& comprehendere vult, quomodo fit bonus & non crudelis, Compre-

1ï

henderet vero tunc , quando fic de Deo diceretur; Neminem indu-

1

rat, neminem damnat, fed omnibus miferetur, omnes falvos facit, ut

p

deftru&o inferno , pofitoque metu mortis, nulla paena formidaretur fu-

j

tura. Ideo fic eftuat & contendit, ut Deum excufet & defendát , ju-

Í

ftum & þonum. Sed fides & Sp

i

n bo-

l

iritus aliter jud;cant , qui Dcu:

funm

A

—

Dr SrRvo ÁRBITRIO.

ns

num credunt, etiamfi omtes homines perderet, Et quid predeft, nos

Qe

iftis coyitationihus fatigari , ut culpam indurationis in liberum arbi-

4

trium rejiciamus ? faciat liberum arbitrium toto mundo totisque viribus,

"

: nullum tamen exemplum edet , quo vel vitare pof-

quicquid poteft

l.«

fit , ne induretur , nifi

Spiritum dederit Deus, vel quo mifericordiam

à

mereatur , fi fuis viribus relicum fuerit.

Quid enim refert , an indu-

retur vel mereatur indurari , cum induratio neceffarió infit , donec in-

(

eft impotentia illa, qua non poteft velle bonum , tefte ipfa Diatribe?

l*

Cum igi

eur abfürditas non rollatur iftis tropis;aut fi tollatur,majores affe-

runtur a

b(arditates , & libero arbitrio omnia tribuuntur , faceffant in-

utiles & fedu&tores tropi , puroque.& fimplici verbo Dei hzreamus,

"

Altera caufa, quod ea que fecit Deus funt valde bona , nec Deus

[

dixit, feci te in hocipfum, fed excitavi. (rr) Primo dicimus, quod hoc

l:

di&um eft ante lapfum hominis, ubi que Deus fecerat , erant valde bo-

na. Sed mox fequitur tettio capite , quomodo fit homo factus malus,

defertus à Deo ac fibi reli&tus. « Ex quo homine fic corrupto , nati funt

js

l

omnes impii , etiam Pharao, ficut Pgulus ait : Eramus omnes natura filii

v

f.

irz,ficut & cateri.

e-

]s

"Annotatto.

(rr) Primó dicimus, quod hoc &c.] EpegiHi P.

V'ir exponit mentem [uam , unde malum fit : nimirum quod non à Deo

ereatum fit', fed per lapfum -Adami in naturam bumanam introduttum,

"

cum qua propagattmr ,frae culpá Dei naturam propagantis. Egregie etiam

7-

exponitur , quomodo ex mente B. Firi Deus indurare dicatur, / 'Ubi ni-

f«

bil quicquam de ab[oluto Calvinianorum decreto andis : sibil , quod illo

lt

peius aut durinus fit.

dMelius verba integra in contextu leguntur, INote-

2

mus tamen bac.. Primum etiam ratio & Diatribe concedit ( Ez ! bypo-

thbefin , quam etiam defenfores liberi arbitris , €9 ratio concedit : quod pe-

tita fit ex puntlo generalis divina.providentie) Deum omnia in omni-

j«

us operari, ac fine ipfo nihil fieri aut efficax effe. — Eft enim omni-

——

j

potens , pertinetque id ad omniporentiam fuam , ut Paulus ait ad Ephe-

[e

fios. jJam Satan & homo lapfi & deferti à Deo non poffunt velle bo-

e-

num;hoc eft, ea, quz Deo placent;aut quz Deus vult ; fed funz in fua de-

lr

fideria conyerfi perpetuó, ut non poffint non quarere, que fua fünt &c.

t

Poft hec veró fequitur indurationis negotium, quod fic habet. — Impius

L-

(ut diximus) ficut & princeps faus Satan, rotus eft verfus adíe & ad

ig

fua, non requirit Deum, nec curar ea, quz Dei funt , fuas opes, fuas

(*

gnum

.glorias , fua operas fuum fagere, fuur

n 'poffe ,& omninó fuum re

?

quæ,-

*

D. Manr. Lurg.

126

-

quzrit, illisque vult in pace frui, — Quod fi quis ei refiftat , aut aliquid

L

0

[

horum voluetitimminuere, eadem averfione, quá illa quzrit,etiam mo»

vetur & indignatur , & furit in adverfarium. — Et tam non poteft non

Ti

IÉ

furere, quam non poteft non cupere & quarere, Et tàm non poteft non

cupere, quàm non poteft non effe, cum fit creatura Dei , licet vitiata,

Clara fanà bac funt : ut € qua [equuntur de induratione Pharaonis , pro-

?ï(

prerea ;ejtigm motanda , ue (is, qua in[equentur,offendamur.]

]

Condidir igitar Deus Pharaonem impium, hoc eft, ex impie &

corrupto femine , ficut in Proverbiis Salomonis dicit; Omnia propter

li

a

femetipfum fecit Dominus , etiam impium ad diem màlum. Non igi-

d

tur fequitur, Deus condidit impium , ergo non eft impius. Quomo-

do enim non eft impius , ex impio femine? ficut dicit Pfal, $1. Ecce in

» peccatis conceptus fum, — Ét Job ; Quis poteft facere mundum, de

?5

immundo conceptum femine? Licet enim Deus peccatum non fa-

l

ciat, tamen naturam peccato , fubtra&o fpiritu, vitiatam , non ceffat

formare & multiplicare , tanquam fi faber ex ligno corrupto ftatuas fa-

P(

ciat. Ita qualis eft natura, tales fiunt homines, Deo creante & for-

1]

mante illos ex natura tali, | Secundo dicitur: fi de operibus Dei poft

&l

lapfum inrelligi voles, Erant valde bona: Obfervabis hóc dici, non de

nobis, fed de Deo. Non enim dicit, vidit homo, qua fecerat Deus, &

q

25

erant valde bona.

Multa videntur Deo & funt bona valde, que

4

Ed

nobis videntur & funt peffima.

Sic afflictiones , mala , errores , in-

5

5

fernus , imó omnia optima opera Dei funt coram mundo peffima &

3

Lj

damnabilia. Quid Chrifto & Evangelio melius ? at quid mundo exe-

.

,. cratius? Igi

tur quomodo fint bona coram Deo , qux nobis mala funt,

H

folus Deus novir, & ii qui oculis Dei vident, id eft , qui Spiritum ha-

bent, Sed tam acuta difputatione nondum opus eft. Sufficit inte;im

illa prior refponfio.

E

forta

Qlæntur

ffis, quo modo Deus mala in nobis dicatur opera-

ri,ut indurare, tradere defidenis , feducere, & fimilia? Oportuit fa-

|

né verbis Dei conzentos effe , & fimpliciter credere , quod dicunt, cum

fint opera Dei prorfus inenatrabilia : tamen in obfequium rationis, id

eft , (tultitiz humanz , libet ineptire & ftultefcere , & balbutiendo ten-

tare, fi qua poífimus eam movere, Primum , etiam ratio & Diatribe

concedit, Deum omnia in omnibus operari , ac (ine ipío nihil fieri nec

efficax effe, Eft enim omnipotens, pertinetque id ad omnipotentiam

[

fuam,ut Paulus ait ad Ephefios.Jam Satan & homo lapfi & deferti à Deo,

non poffunt velle bonum , hoc eft, ea qua Deo placent , aut que Deus

]

vult., Sed fünt in fua defideria converí1 perpetuó, ut non poffint non

f

E

Dr Sravo ÁRBITRIO.

:27

d

quarere , quz fua funt, Hac igitur eorum voluntas & natura ficà Deo

)s

averfa , non eft nihil.. Neque enim Satan & impius homo nihil eft, aut

J

nullam naturam aut voluntatem habent , licet corruptam & averíam

J

naturam habeant.

Illud igitur reliquum, quod dicimus naturz in im-

d

pio & Satana, ut creatura & opus Dei, non eft minus fubje&um omni-

(

potentiz & actioni divinz , quam omnes aliz creaturz & opera Dei.

Quando ergo Deus omnia in omnibus movet & agit , neceífarió mo-

vet etiam & agit in Satana & impio. Agitautem in illis raliter, qua-

V

les illi funt , & quales invenit, hoc eft, cum illi fint averfi & mali, &

n

rapiantur (motu illo divinz omnipotentix j non nifi avería & mala fa-

le

ciunt , tanquam fi eques agat equum tripedem vel bipedem, agit qui-

(*

dem taliter , qualis equus eft,hoc eft, equus male incedit. — Sed quid

faciat eques? equum talem fimul agit cum equis fanis , illo raale, iftis

d

bene, aliter non poteft, nifi equus fanetur.

Hic vides Deum, cumin

-

offe ma-

malis & per malos operatur , mala quidem fieri, Deum non

at

le facere, licet mala per malos faciat, quia ipfe bonus male

j

acere non

"

poteít , malis tamen inftrumentis utitur, quz raptum & motum poten-

Ju

tiz fuz non poffunt evadere.

Vitium ergo eft in infttumentis, que

li

otiofa Deus eífe non finit, quod mala fiunt, movente ipfo Deo , non

:

aliter quam fi faber fecuri ferrata & dentata male fecaret.

Hinc fit,

&

quod impius non poffit non femper errare & peccare, quod raptu ,

I

divinz potentiz motus ocia

ri non üniþur, erd velit, cupiat , faciat ,

I

taliter , qualis ipfe eft,/

&

Hac rata & certa funt , fi credimus omnipotentem effe Deum.

(

Deinde , impium effe creaturam Dei , averíam veró relictamque fibi fi-

lj

ne Spiritu Dei non poffe velle aut. facere bonum,

Omnipotentia

"

Dei

à

acit , ut impius non poffit motum & actionem Dei evadere, ,,

m

fed neceffarió illi fubje&us paret.. Corruptio vero feu averfio fui à ,

Deo; facit, ut bene moveri & rapi non poffit, Deus fuam omnipo-

)

tentiam non poteft omittere propter illius averfionem. — Impius vero

a-

fuam averfionem non poteft mutare,

Ita fit, ut perpetuo & neceffa-

rio peccet & erret , donec Spiritu Dei corrigarur. //In his vero omni-

id

bus fatan adhuc in pace.regnat , & atrium fuum quietum poffidet (ub

j

motu ito divinz omnipotentiz. Poft hec vero fequitur indurationis

be

negotium: quod fic habet. Impius, ut diximus, ficut & princeps fuus

e

Satan , totus elt verfus ad fe & ad fua, non requirit Deum, nec curat

f

ea que Dei funt, fuas opes , fuas glorias, fua opera , fuum fapere, fuum

0

poffe , & omnino fuum regnum quarit, illisque vult in pace frui. Quod

us

fi quis ei refiftat, aut aliquid horum voluerit infninuere, eadem aver-

ol

fione , qua illa quarit , etiam movetur & indignatur & furit in ad-

a

vera

138

D. Manr, Lurs.

fi

werfarium, Ét hon tam poteft non furere, quàm non poteft non cu-

a

pere & quarere, & tam non poteft non cupere, quam non poreft non

effe , cum fit creatura Dei , licet vitiata.

Hic eft ille furor mundi ad-

l

veríus Évangelion Dei.. Nam per Evangelion vemict ille fortior , vidu-

p

i

rus atrii quiecum poffefforem, & damnact iftas cupiditates gloriz, opum,

fapientix & juftitie proprie , & omnia quibus confidit, — Hac ipfa it-

ritatio impiorum, cum Deus illis contrarium dicit aut facit , quam vel-

lent, eft ipforum induratio & ingravatio: Nam cum per fefe (int averfi

]

ipía natura corruptiene , tum multo magis avertuntur & pejores fiunt,

dum ipforum averíioni refiftitur aut detrahitur, — Sic Pharaoni impio

[

[94

erepturus tyrannidem, irritavit eum & ma

o

isinduravit & aggravavit cor

—

[

ejus , dum illum per verbum Moyfi, velut regnum ablaturi, & populum

i

fuz tyrannidi fubtra&uri, invafit, & intus Spiritum non dedit, fed

b

ipfius impiam corrüptionem permifit Satana regnante , fuccenfere, in-

[

tümefcere , furere & procedere, cum fecuritate quadam & contemptu.

Non igitur quifpiam cogitet , Deum , cum dicitur indurare,

ï

aut malum in nobis operari (indurare enim eft malum face-

A

re) fic facere , quafi de novo in nobis malum^éreet , ac fi fingas

inalignum cauponem , qui fpfe malus in vas non malum fundat aut

temperet venenum , ipfo vafe nihil faciente, quàm quod recipiat vel

[

patiatur temperatoris malignitatem. ^ Sic enim fingere videntur homi-

I

nem per fefe bonum aut. non malum , pati à Deo malum opus, dum

audiunt à nobis.dici , Deum in nobis operari bona & mala , nos-

1

)

ici Deo operant , non fatis cogitantes

que mera neceílitate paífiva fub

quàm inquietus fit ador Deus in omnibus creaturis fuis nullamque fi-

nat feriari.

Sed ita cogitet , qui utcunque talia volet intelligere: In

i

Iu

nobis,id eft, per nos Deum operari mala, non culpa Dei, fed vitio

u

noftro , qui cum fimus natura mali , Deus vero bonus, nos a&ione fua

I

pro natura omnipotentiz fuz rapiens, aliter facere non poflir, quàm

quod ipfe bonus malo inftrumento malum faciat , licet hoc malo pro

fua fapientia ütatur bene ad gloriam (uam & falutem noftram. (ff)

Sic Satane voluntatem malam inveniens , non autem creans , fed defe-

rente Deo & peccante Sarana malam fa&m , arripit operando , & mo-

vet quorfum vult , licet illa voluntas mala effe nou definat hoc ipfo

motu Dei.

Mnnomfio.

[

(fT) Sic Satanz voluntatem malam inveniens , non

malam

Z

' äutcm creans, fed deferente Deo, & peccante Satana

factam)

—

—

N

'

Ds $znvo ÁRBITRIO,

129

Ü«

on

fa&tam.] Egregia rwrfen verba. Quod additur , arripit operando, &

movet, quorfum vult, bwsc baber fenfums arripit per motum geuera-

lem prouidentia , atiuoftatem confereiantis ,C movet, quor[um vulr, li-

mites pra[cvibendo , aut objecia offerendo , ut non eat in motu (uo , quà con-

n

tendit , fed quà Deus vult faaltmmtg permifivaá €$ dire&liva, |

l(«

l

Hoc modo dixit David 2. Regum, de Simei: Sine illum, ut mas

lt

ledicat , Dominus enim pracepit illi, ut maledicat David. — Quomodo

l,

pracipiat Déus maledicere, feilicet tam virulentum & malum opus? Ex-

ternum non erat ufpiam tale preceptam, — Refpicit igitur David illó,

N

(

quod Deus omnipotens dixit & facta funt , hoc eft, verbo aterno o-

mnia facit. Itaque voluntatem Simei jam malam cum omnibus mem-

d

bris contra David antea accenfam, oblato opportuné David , üt meri-

l

d

to talem blafphemiam , rapit divina a&io & omniporentia, & ipíe Deus

bonus per malum & blafphemum organum pracipit, id eft , verbo dicit

& facit, fcilicet raptu a&ionis fuz,hanc blafphemiam,

Sic indurat Pharaonem , cum impiz & malz ejus voluntati offert

h

verbum & opus, quod illa odit , vitio fcilicet ingenito & naturali cor-

it

]

ruptione,

Átque cum Deus Spiritu intus eam non mutet, pergat ve-

ro offerendo & obttudendo, Pharao vero vires , opes, potentiam fuam

confiderans illis eodem naturali vitie confidit, fit, ut hinc fuarum re-

rem imaginatione inflatus & exaltatus , illinc vero humilitate Mofi &

s

verbiDeiabje&aforma venientis fuperbus contemptor fa&us,induretur,

l-

tum magis ac magis irritetur & ingravetur, quo magis Mofesinftat & mi«

màátur.

Hazc autem voluntas ejus mala fe fola non moveretur aut in-

vat inevitabili mo-

Z

durarettr, (tt) fed omnipotens a&or cum illam a

1u,ut reliquas creaturas,, neceffe eft eam aliquid v

e

Tle'. Tum fimul fo-

ris offert, quod naturaliter illam irritat & offendit, fit, ut Pharao non

poflit vitare indurationem fui , ficut vitare non.poteft & omnípotentiz

divinz actionem , & averfionem feu malitiam fuz voluntatis.

ä:

"nnnotatto.

-(tt) Sed omniþotcns A&Gor cum illam agat inevitaz

bili motu,ut reliquas creaturas ] 244»ifeftum hinc eff , quod B.

Fir per tmotum , vaptum , €$ agere. [uum intellicat motums. generalem,

gmw!»z creaturi ,ut capaces [Aunt , communem, |

Quare induratio Pharaonis per Deum fic impletur, quod foris ob-

jicit malitig ejus ; quod ille odit naturaliter , tum intus non celfat mo-

-X

R

v CX'C

130

D. M;.ART. Lurä;

vere omnipotente motu malam (ut invenit) voluntatem, illeque pro

malitia voluntatis fuz non poteft non odiffe contrarium fibi , & confi-

;,I

dere (uis viribus, fic obftinatur , ut neque fapiat, fed. rapiatur poffeffus

à Satana, velut infanus & furens.

"

!

Hzc fi perfuafimus., vicimus in hac caufa, & explofis ttopis &

gloffis hominum , verba Dei fimpliciter accipimus, ne fit neceffe, Deum

D

excufare vcl iniquitatis arguere. (uu) Cum enim dicit: Ego indura-

bo cor Pharaonis , fimpliciter loquitur, ac fi fic diceret ; Ego faciam, ut

1

cor Pharaonis induretur,feu ut me operante & faciente induretur, quod

quomodo fiat , audivimus, fcilicer intus generali motu ipfam movebo

|

voluntatem malam , ut fuo impetu & curíu volendi pergat, nec ceffa-

bo movere, nec poffumaliter, Foris vero offeram verbum & opus, in

1

quod impinget impetus ille malus, cum aliud non poffit nifi male vel-

malum moven

n

L

-

&

t.? virtute omnipotentiz.,

[

atdunotatio.

l

(uu) Cum ehim dicit, Ego indurabo &c.) Zfirz» jam

€fl ,quod aliquos verbaoffendunt ,fi modo offendunt ; €$ non illi ayripiunt

occafronem detretlandà , ut mira audacia dicant , quin Lutherus zqué

cum Calvino Deum autorem peccati fecerit, & hominem omniliber-

rate exuerit, non poffe dubitari Pro imjuriofo boc pronunciato proban-

do citant. verba bujus loci $ Ego faciam , ut cor Pharaonis induretur,

feu ut me operante & faciente induretur. Quare veró , boni viri, non

additzs expofstionem ?. qua baceft : Quod quomodo fiat, audivimus, (ci-

licet intus generali motu ipfam movebo voluntatem , ut fuo impetu

& cutíu volendi pergat,nec ceffabo movere;nec poffum aliter. Foris veró

P AC o E -0

offeram verbum & opus , in quod impinget impetus ille malus , cum ali-

ud non poffit, nifi malé velle, me ipfum malum movente, virtute omni-

potentiz, Qxwuid , quefo , in his verbis €9 expofitione , ex quo Deus autlor

peccatt , in veffro feufm , conflituatur ?. Aut num vos Generalem motum

MM r at o ipioge

Dei negatis ,vel exiflimatis , quafi Deus, pof!quam ordinem mundi ad ex-

tremum usque diem con[ervare decrevit , aliter facere poffit , mifi extra

ordinem facere velit? Aut num vos negarepoteffis externam werbi oblatio-

nem, quam Seriptura toties afferit ?. Ergó Lutherus non facit Deum "ARTS

5247l

faci

auttorempeccati, quam vos tpfr. Nec offendeve debet Ferbum

?

am, quod

actionem ut fic vocem,Grammaticam dicit, 3 exponit veróbum atlvumjn-

durabo,zzod proprie ditlam atlionem denotet non moralem; per quam nibi-

lominus Deusfir grammaticé $ a&live indurans.Exponit enim 1ftam a&lio-

r tss

auem de moti generali partima, Mm'm de objett oblaizone s qua ft Deum an-

[2

Dz S:iavo ÁnBITRIO,

B:

Borempeccati facerent, quis eum à culpa defendeve po[fet * fenfus itad, hic

la

efe ego faciam aliqtid quo pofita Pharae non poteft non induvari,pofita ma-

litia naturali corruptious ejusz non autem faciam malitiam , ex qua in-

duratur , 8 qua feip[am auget, — Putamus [aué judicia aqua bis expene

Jís ultrà B. Firum ab acen[atione tàm gravi ab[olutura , €9 injuviam ime-

probatura, )

wws

:

*

la

Á y&m*—»'; : 'a'fï

:

t

Sic cettiffimus erat,& certiffime

pronunc

labAtDeus, Pharaone:z effe

indurandum , ut certifïïmblä erat Pharaonis voluntatem nec mótüi 6rünti-

potentiz refiftere,nec maliiai

t fuam deponere,nec oblatum adverfarium

t

Ur 35,« AM

Mofen admittere poffe, fed manentevoluntate ejus mala neceffarió pejo-

rem, duriorem,& fuperbiórem fieri,dum curfu & impetu fuo impingeret

:

in id, quod nolebat & quod contemnebat, Cóiififüs poténtia fua. Ita vides

hic, etiam hoc ipfo verbo confirmari, liberum arbitrium nihil ni(i malura

o

adiàd.

poffe,dum Deus,qui non fallitur i

norantia,nec mehtitur nequitia,tam ,

fecure promittit indurationem P

h

araonis, certus videlicet, quod vo- ,

luntas mala non nifi malum velle poffit, & oblato bono fibi contrario, ,,

non nifi pejor fieti póffit, (xx), Reliqua igitur funt, ut querat quifpiam,

!

cur Deus non ceffet ab ipfo motu omnipotentiz,quo voluntas impiorum

movetur , ut pergat mala effe & pejor fieri?

.e/fn;iatafio. i |

(xx) Reliqua igitur fuünt, ut querat &c. ] Ties bje fient

quafHones ,quas B. Vir egregié vefolvit,€8 ex quarum refolutione femul

P

0 €

paret , quid per [nam voluntatem abfconditam intelligat. | Prima qute

l

, quam ratio ditlat ; Cur Deus non ceffetà motu omnipoten-

tie ( generali , quem pauló anté vocavit) quo voluntas impiorum mo-

vetur , ut pergat mala effe, & pejor fiat? Reff. Hoc eftoptare, ut Deus

propter impios definat effe Deus , dum ejus virtutem & a&ionem optas

ceflare , fcilicet ut definat effe bonus, ne illi fiant pejores. Er £eze fa-

n* babet vefbonfio, - INNam Deus ab initio ex bonitate €8 im gloriam boni-

tatis ( bunc natura ordinem , ad quem motus illius generalis pertinet,

con[Htuit optimum, .. Homo autem ab -initio lapfus abufus eft , ut bodie-

que impii abutuutur. . Gloriam bonttatis iflius [ua merito Deus interitus

mpiorute , ctijus culpa apud 1pfos ve[frdet , non poflponit. . .Nec debet Deus

comnatttere , Ht ipfe fiat autabilm.

dNam ab initto zta in[lituit , ut bo-

t , [f obediens foret ,vitam aternam con[equeretur s. frn , yuffitiam divi-

nam experiretur. — Quod fi jam ordinem narura mutaret aut defererer,

uta-

ne impit juHtiam spfius experiri cogerentur , mam'fe;,&ä redderetur m

^.

2

bilis

132

D. MAiæ;r. Lurm.

i. Altera qguaflio eff ; Cur non fimul miutat voluntates malas

E

quas movet? Hoc pettinet , //44;t , ad fecreta Majeftatis, ubi incom-

prehenfibilia funt judicia ejus,

Nec noftrum hoc eft quarere , fed

adorare myfteria hec. — Que refponfio boc vult , quod Deus in boc fit ju-

féiffmus , dum.juxta ordinem falutis conflatuiz, uon abfolutó mutare ss

las voluntates , fed in [io tantum ordiue, | "Ube f quaritur ,quare nolit

abfolutà ? [ane vationem aliam veddere mon po[fumns , quàm, quod ves Deo

uota fity mobis autem boc fuffciat, quod Deus fit yufislfimaus ,nec cuiquam

faciat injuriam. ANec bóc offenduntur , nifi ii , qui in revelatione acauie-

l;i

fcere nolunt , €9. [uam malitiam femper excu[are. Tertia quaflio eff ejus-

dem farina; Cur permifit Adam ruere, & cur nos omnes eodem pec-

'cato infe&os condit, cum potuiffet illum fervare, & nos aliunde vel

ex primum purgato femine creare? Aefposderur: Deus eft, cujus'vo-

ä

luntatis nulla eft caufa nec ratio, qua illi ceu regula & men(üra prícri-

batur , cum nihil fit illi equale aut fuperius, fed ipfa eft regula omnium.

Si enim effet illi aliqua regula vel menfura , aut cauía aut ratio, jam

nec Dei voluntas effe poflet. Non enim quia fic deber, vel debuit vel-

le,ideó re&um eft , quod vult: fed contra, quia ipfe fic vult ,ideó de-

bet re&um effe, quod fit.— Creaturz voluntati caufa & ratio prefcri-

bitur , fed non Creatoris voluntati , nifi alium illi prafeceris creatorem,

INon fatuit aut infert hae vejponfro ullans voluntatem ab[olutam : Jed vo-

luntatens per e[fentiam yuftsllimam , qua extra fe nullam agnofcin juffi-

tie normanm aut vegulam,

ue cum ita frut , [atzs eft de ywfitia vefhon-

diffe , fs refpondems ,ipfam fi£"velle, cum non poffit sinjuft? velle, — 'Unde

vecle refpondetur ad

queftienem , Cur Adam permifit vueve ? cur nos pec-

cato infeltos veddit ?

H fic voluit , €9 vult b. e, ex eo, quod voluit per-

mittere ,quod vult nos nibilominus coudere , licet

femen infettum frt pec-

cato , fcimmus €9 [cive debeus , quod infHffimé fic fecerit ,€d adhuc faciat.

Cum enim voluntas ipfius fit ipfa effentialis juffitia : certum eft , quad

quicquid vult , fie yafbiffimum, — Et in boc meritó debemus acquiefcere,

uec de juflitia dubitare, etiamft in bac nfirmitate comprebeudere HEQHC A.

mus, in quo yefHiria ifla confiflat. — Maneat nobis abfconditum , quod re-

velatum non efh, — Diligeuter autem ob[eruandun , quod B, F'ir dicar,

quod lapfum ;Ada Dens permi[evit , won ad eum impulerit ; quomodo à

evvinglio aliisque Calviniants mmen[um dilfentir. ]

Refpöndctur, hoc eít o)gtïärä;;ïltxbcus propter impios, definat efz

fe Deus , dum ejus virtutem & actionem optas ceffare , fcilicet ut de-

finat effe bonus., ne illi [fiant/ pejores.

At cur non fimul mutat

voluntates malas , guas movet? Hoc pertinet ad fecreta majeftatis,

ubi

^

KD.E Srnvb ARsiTEio,

5j

ubi incomprehenfibilia f(unt jedicia cjus:nec noftrum hoc eftquarere,fed

adorare myfteria hzc, Quod íi cáro & fanguis hicóffenfa mürmuret,mur-

j

muret fané, fed nihil efficiet, Deusideo non mutabitur. Et fi fcandalizati

. w x&; ,V;»Q MAZ

impii difcedant quam plurimi,electi tamen manebunt, Idem dicetur illis,

ui querunt : Cur permifit Adam rueréj& cur nos omnes eodem peccato

..

3

cx«swz l.v»*»-/

infe&tos condit, cum potuiffet illum fetVaté, & nos aliunde vel primum

w

M wuvn

*

purgato femine creare?. Deus eft, cujus voluntatis nulla eft caufa nec

ratio , que illi ceu regula & menfura prafcribatur , cum nihil fit illi z-

quale aut (uperius, fed ipfa eft regula omnium. — Si enim eífet illi ali-.

qua regula vel menfura , aut caufa aut ratio,jam nec Dei voluntas eífe

poffet, Non enim quia fic debet vel debuit velle , ideo re&um eft,' 54

quod vulc : fed contra. Quia ipfe fic vult, ideo debet recum effe quod

füt, —Creatürz voluntati cauía & ratio prafcribitur , fed non Creato-

ris voluntati, nifi alium illi prafecerís creatorem, ^

His puto fatis confutatam effe tropologam Diatriben cum fuo

tropo, tamen ad ipífum textum veniamus , vifuri quàm conveniat in-

ter ipfam & tropum. . Mos eft enim omnium , qui tropis eludunt ar-

gumenta , ut textu ipfo fortiter contempto, hoc folum laborent , ut ex-

cerptum vocabulum aliquod tropis torqueant , ac fuo fenfu cruciti-

gant, nullo refpe&u habito, vel circumftantiarum vel fequentium &

pracedentium , vel intentionis aut caufe authoris, Sic Diatribe hoc

loco, nihil morata , quid agat Mofes , aut quorfum tendat ejus oratio,

voculam hanc: Ego indurabo (qua offenditur) e textu rapit , fingit- «

que pro libidine, interim nihil cogitans , quomodo fit rurfus inferen-

x

da & coaptanda , ut quadret corpori textus. — Atque hac eft illa ratio,

cur Scriptura non fit (atis dilucida apud rot feculis receptiffimos ac do-

&iffimos viros, Nec mirum , quando nec fol talibus artibus petitus

lucere poffet. — Sed ut omittam , quod fuperius monftravi , Pharaonem

non re&té dici induratum , quod lenitate Dei toleratus , non fit ftatim

punitus,cum tot plagis caftigatus fit. Quidopus erat, ut Deus toties pro-

mitteret fefe induraturum cor Pharaonis, tunc cum fi

gna fierent,qui jam

1

enitate divina to-

ante figna & ante eam indurarionem ralis fuit, ut qui

leratus nec punitus, tot mala intulerit filiis I(rael , fucceffu profpero

& opibus inflatus, fi indurare dicitur , divina lenitate tolerari, nec fta-

tim punire? Vides igitur proríus nihil ad rem facere tropum iftum hoc

loco :' ut qui generaliter ad omnes pertinet , qui peccant lenítate divi-

na tolerati.

Sic enim omnes homines indurari dicemus, cum nemo

non peccer: peccaret vero nullus , nifi coleraretur lemitate divina, Alia

eft igitur hec Pharaonis induratio prater illam generalem rolerantíam

lenitatis divinz.

Hoc

x

R.g/

134

.;D. MART. Lu-m

-

:Hoc potius agit Mofes, ut non adeo pradicet malítiam Dharao-

|

nis, quàm veritatem & mifericordiam Dei , ne fcilicet filii Ifracl diffi-

4

dant promi(fionibus Dei , ubi fe liberaturum eos promifit, . Ea res

cum effet maxima , przedicit illis difficultatem , ne labafcant fide , fcien-

tes hzc omnia. predicta , & difponente ipfo, qui promifit , fic gerenda,

ac fi dicerer; Libero vos quidem, fed difficulter credetis , adeo refiftet

& differer rem Pharao, íed confidite nihilominus : (yy) Hoc totum

quoque, quod ille differt, me operante fiet, ut eo plura & majora faciam

miracula ad confirmandos vos in fide,& ad oftendendam potentiam me-

am,ut deigfeps co magis mihi in aliis omnibus credatis.

- "dnnotatio.

:

. (yy) Hoc totum quoque, quod ille differt, me ope2

rante fiet. ] Dilizenter obfervandum , quod B, ir bac dicat im fola-

Uuntp Jraélitis effe prop

oftta. Tentatio itaque motanda , contra quam boc

Jolatium propofituns eff, . Ea verà fine dubio bac eff , quafi Dominus effet

zmpotens ,nec in manibus fuis baberet omnia , ub contra zpfrus etiam vo-

l

luntatem. Pharao populum detineret, .44. banc "4qHe tentationem ve-

J[pondet: Dominus , fe mon effe impotenteus , €9 babere utique omnia in ma-

uibus , ut nibil Pharao fuperando [uam voluntatem factat , nec poffit 4u0-

que detinere populum , aut

qm'c?mzm Agere ,uifi ipfe naturam ilius con-.

Jervaret , operareturg

"e inipsa motum geueralem , ex quo a&iva frt,

Facile itaque. fibi effe ,. motum. iftum generalem €9 natura , con[erva-

tionem. denegare., ut in pulverem aut nibilum Pbarao concidat ; fed gra-

ves babere can[as ,quare iffud mon faciat ,uim. ut eo plara €8 majora fa-

ciat miracula, ad confirmaudos Ifraélitas i fide, €9 adoflendendam poten-

tiam [uam.. Quod optimé cum Mofe congruit, ut B. Fir ipfe max offendit ;

maxime cum ilo,quod in. Hebrao textu babetur , T'n12yn Stare feci te,

ut oftendam potentiam meam in te &c, ]

Sic & Chriftus facit, cum fuis difcipulis regnum promittitin ccena

noviffima, difficultates plurímas przdicit, fuam ipfius mortem, & ipfo-

rum multas tribulationes, ut cum fa&um effet, crederent deinceps :nul-

to magis. Nec Moles obfcure hunc fen(um nobis exhibet,ubi dicit; Pha-

rao aurem non dimittet vos, ut multa fi

gna fiart in Jgypto.. Er iterum:

In hoc ipíum excitavi te, ut o&endam potentiam meam in te, & enar-

retur nomen meum in univería terra. Vides hic,ideo Pharconem in-

durari , ut refiftat Deo , & differat redemptionem , quo fiat occafio mul-

tis fignis & declarande potentiz Dei , ad enaïrandum & creaendum

D

[31

Dr Srnvoó ÁRBPITAIO.

$

eiin omni terta, Quid hoc eft aliud , quàm hac omnia dici & fieri

ad confirmandam fidem, & ad confolandos infirmos, ut Deo deinceps

tabquám veraci, fideli, potenti & mifericordi libenter credant? velut

fi parvulis blandiffime loquatur : Ne terreamini duritia Pharaonis.

'Nam & illam ipfam ego operor, & in manu mea habeo , qui libero vos,

tantum illa utàr ad multa figna facienda, & ad declarandam majeíta-

tem meam pro fide veftra.

— Hinc illud ett quod feré poft fingulas plagas repetit Mofes: Et

induratum eft cor Pharaonis:, ut non dimitteret populum , ficut

locutus fuerat Dominus. Quid eít hoc; Sicut locutus erat Dominus,

nifi ut verax appareret Dominus, qui illum indurandum pradixerat?

(zz) Si hic ulla erat vertibilitas aut libertas arbitrii in Pharaone , qua

in utrumque potuiffet, non potuiffer Deus tam certó przdicere ejus in-

durationem, — Nunc cum promittat is, qui nec falli nec mentiri pot-

eft , neceffarió & certiffime futurum erat , ut induraretut,

Annotatio.

(zz) $i hic ulla erat vertibilitas aut libertas arbitrii

in Pharaone,quz in utrunque potuiflet; non potuiffet tàm

certo pradicere ejus indurationem. ] E

rgone libertas avbitris cum

praditlione €8 prafeientia Dei pugnat ? V ideri po

ffunt verba B.F'iri boc vel-

le : fed non volunt , in ea quid

em f[rgnificatzone,

in quà libertas in quefHione

3fla alias accipitur, INotum no

bis baElenus fapius fatlum eff quod B. Vir li-

bertatem arbitrii non accipiat adeb ftritte,

ut in Difbutatioue de libero ar-

Litrio fzrà accipiunt : fed 1n latiori frgnificatione , in quá notet libertatem

alterius legibus ,voluntati , $ gubernatiomi non fubjellam aut adffritlam,

Et boc loeo ita accipere ,patez ex dis ,qua tum in antecedentibus tum 1n

con[equentibus de- motu genevali omnipotentia divine difputat, quem l-

bertati Pbaraenis opponir.

Notum etiam efl , quod B. Luthero prafcien-

tia Dei foleat effe pratlica ,juxta quam certiffmus eff Deus , quid spfe fa-

Gurms , €9 quid per fuam operationem gub

ernationemque cerró futurum

fít. — Pult itaque B. Fir boc dicere ,quod ,

fí Pharao adeb folutus fuiffet,

ut ne in poteflate quidem DEI fuiffet, vel vatione motus generalis , atque

adeà liberrim comvertiffet fe in utrumque : utique mon potuiffee Deus cer«

Nam ifla libertas Pharaonzs non velin-

£0 pradicere eyu indurationem.

queret Deum omipitrentem aur omnia gubernantem. Quemodo verà qui

aon ef ommipotens , nec gubernat omnia , evit ommcina, €9 omnia poterit

.

certó pradicere ? -Conja'erenmru bic verba , qua panló po/f fub(icit B.F

k

M

!56 j 74

D. MAR&'. Lurrm,

Si enim Deus omififfet a&ionem omnipotentiz fux in Pharáone tutt

gm

cum ei verbum Mofi contrarium objecit , & fola voluntas Pharaonis fua

m

vi egiffe fingeretur, tum difputandi locus forté fuilfet , utró fefe incli-

60f

nare potuifler. Nunc veró cum agatur & rapiatur volendo, non fit

jon

quidem voluntati ejus vis, quia non cogitur nolens , fed naturali ope-

ratione Dei rapitur ad volendum naturaliter, qualis qualis eft (eft au-

tem mala) ideó non poteft non impingere in verbum , & fic indurari.

l

Ita videmus , hunc locum fortiter contra liberum arb

[

itrium pugnare,

eo nomine, quod Deus

»qui promittit, nequeat mentiri: fiantem nom

n

—

mentitur, non poteft Pharao non indurari,

Hac ille: ex quibus quid

i |

clariá eft , quàm quod libertatem Pharaaonis et

1APR extra attionem quni-

De

gotentia divina ponat , faciatque fings folum fud vi Agere :

quibus pofitu,

YO

L—LLLA- —

putet flare non pol[e praditlionem divinani?

Quonodo praditlioni €$ pra-

u

feientia faturorum conting

X

entium ,de qua alias asfputatur, f'pponendo di-

JIiAnaT gabernatimem 01AETHTR. GHTIP. Scripturá , nullo modo repugnat. ]

d

[itO

uod non fieret, (aaa) nifi induratio p;orfus effet extra vires

V

bominis, & in folius Dei poteftate, modo, quo diximus füpra , videli-

h

cet, quod Deus certus erat, fefe operationem oninipotentiz generalem

K

non omiffurum in Pharaone aut

IK

propter Pharaonem , cum nec pollit

eam orittere.

T

Y

i ffimomfzo

&

(aaa) Nifi induratio prorfus effet extra; vires homic

Yc

nis &c. ] i exi bac verba dura videanttr , babet in verbis immedia-

po

[ui

t2 fub[equentibus optimum. Commentarium, Modo, inquit B, F'ir, quo

diximus fuprá,, videlicet , quod Deus certus erat ; lefe operationem

Ti

omnipotentiz generalem non omiffurum, in Pharaone aut propter Pha-

Xi

Q

raonem , cum nec poflit eam omittere. Deinde &qué certus erat , vo-

luntatem Pharaonis naturaliter malam & averfam , non poffe confen-

[r

tire verbo & operi Dei contrario fibi , ideo impetu volendi in Pharao-

p

W

ne per omnipotentiam Dei intus fervato , & occuríu verbi & operis

contrarii foris obje&o , nilil aliud fieri

potuit , quam offenfio & indu-

ratio cordis in Pharaone,

nibus [ane tàm períhicué B. V'ir de omni-

l

potentia atitone generali n conferuatione natura , €9 malitia Pharaoni

b

son concreata , nec [uperaddita à Deo , [ed congenita , logtittr, ub nos

Í D

polfie fententia iius effe obfeura,

Hod. ergà dixit , Iadurationem extva

[

3

P

ver [ità

qures homiais cjä, hoc vttlt, quod in veribus bongints corruptis, G ad

/

L

gew-

Dz Ssavo ARgITRIO.

137

lt

generalem Dei mootum impotentibus non fit , induratéonem devitare a

ut

ui

imþedire,nf Spiritus [antli concurrat gratiofa operatio, qua veràó nos

l

concurrit , quaudo bomo ,ut Pharao fecit , ordini divino , in quo Spiritus

i

Jantim datw:, refifit.]

[2]

lle

Deinde eque certus erat, volüntatem Pharaonis naturaliter ma-

]

lam & averíam , non poffe confentire verbo & operi Dei contrario fibi,

t

ideo impetu volendi in Pharaone per omniporentiam Dei intus fer-

9t

yato , & occuríu verbi & operis contrarii foris obje&o , nihil aliud fie-

4

ri potuit ; quàm offenfio & induratio cordis in Pharaone,

Si enim

Deus omifitfet a&tionem omnipotentiz fuz in Pharaone tum, cum ei

j

verbum Mofi contrarium objecit , & fola voluntas Pharaonis fua vi

d«

egilfc fingeretur, tum di(putandi locus forte fuiffet, utro fefe inclina-

n

re potuiffet, — Nunc vero cum agatur & rapiatur volendo , non fit qui-

dem voluntati ejus vis, quia. non cogitur nolens, fed naturali opera-

tione Dei rapitur ad volendum naturaliter , qualis qualis eft , ( eft au-

tem mala) ideo non poteft non impingere in verbum, & fic indura-

[*

-Xi. Ita videmus hunclocum forüter contra liberum atbitrium pugna-

xe,eo nomine, quod Deus, qui promittit , nequeat mentiri, Siautem

(

non mentitur , non poteft Pharao non indurari.

Sed & Paulum videamus , qui hunc locum ex Mofe affumit Ro-

man. 9. Quàm mifere torquetur Diatribe in eo loco! ne liberum ar-

bitrium amittat,in omnem habitum«fefe verfíat, - Nunc dicit effe ne-

cellitatem confequentiz, fed non confequentis. — Nunc ordinatam feu

voluntatem figni , cui refifti poteft , voluntatem placiti , cui refifti non

poreft. Nunc loci adducti ex Paulo non pugnant , non loquun-

r de

falute hominis.

Nunc praeícientia Dei neceffitatem,

nunc non ponit neceflitatem,

Nunc pravenit gratia volunta-

tem , ut velit , comitatur euntem , dat felicem eventum,

Nunc

caufa primaria agit omnia, nunc agit per caufas fecundarias ipfa quie-

ta. lftis & fimilibus ludibriis verborum nihil facit, quàm quod tem-

pus redimat, & caufam interim nobis ex oculis rapiar , alioque tra-

hat.. Tam ftupidos & focordes nos zftimat, vel tam parum affici cau-

Ír, quàm ipía afficitur,

Aut more infantium , qui, ubi metuunt vel

ludunt, oculos manibus velant, tum à neming videri fefe putant ,quod

ipfi neminem videanr,

Sic per omnem modum Diatribe , radios, imó

fulgura clariffimorum verborum non ferens, fingit fefe non videre id,

quod res eft , perfuafura nobis fimul, ut & ipfi oculis velatis non vi-

deamus, S$ed hec omnia funt figna convicta animi & invi&tx veritati

relu-

138

D. MAnr.Lurz.

hi

relu&antis temere, (bbb?) Figmentum illud de neeeffitate confequen-

ti & confequentis , fuperius confutatum eft.

t

hi

"L unotatto,

[

À

f

Ti

(bbb) Figmentum illud de neceffitate donfequentiæ

D

& coníequentis &c. ]. De diffintlione bujus nece[frtatis faprà jam an-

j:

notavimus uonnula. Hoc loco quoque mon ob(curum eft , quod B. Vr ue-

[

ceffitatis banc diflinthionem uon omnino rejiciat , fed neget quicquam fa-

lii

cere pro libero arbitrio , pro quo Erafsaus adduxevat,. Et oflendir B. Fir,

quw

quod nece]fitas con[equentia , quam Erafmus concedebat , fibi ad deffru-

[]///

endam arbitrii libertatem fufficiens fit.

Nuam neceffítas ifla Confequen-

Utl

tia pre[upponebat dyvinam pra[cientiam. — Quod affumit B. Fir, dieitá,,

——

4€ (

fi przícivit Deus Judam fore proditorem , neceffarió Judas fiebat pro-

ditor. Qxauod quomodo intelligendum fst, mox dicemus. 1flud itaque cinm

qn

L

fequatur ,quid intereft noffrà ffue vocetur neceffitas confequentis [Fve con-

[/7f

fequentia , neque enitm appellatio [alvabit liberum arbitrium, ]

Zs

tt

7j

dit

Fingat , refingat , cavilletur , recavilletur Diatribe, quantum vo-

P7 [

let. (cec) Si preícivit Deus, Judam fore proditorem, neceffarió Tu-

das fiebat proditor, nec erarin manu Tudz aut ullius creaturz , aliter

hi

le

facere aut voluntatem mutare, licet id fecerit volendo, non coac&tus,

ïfP

fed velle illud erat opus illius, qgod omnipotentia fua movebat Deus,,

güb

ficut & omnia alia.

[

lil

"Annotatto.

hiel

tfü

(ccc) Si prefcivit Deus , Judam fore proditorem , ne-

ceffarió Judas fiebat proditor &c.) Hac B.F'iri verba inter da-

ä

lit

r

riffima ,qua in boc libro babeutur ,veferunt ,nec parim iis offenduntur.

Et [anà mon [ine [pecie allegautur , quando extra contextum . ponuntur.

N

NY

Sed. in eontextu , ubi frmul memares erimus. bypothefium ,. quas. B.

Vir dé motu Dei generali , €9 decreto: voluntatis. con[equentis , nec

&

t

non bominis corruptione , babet , nibil [ane offendent, — "Ut propé mirer ,.

qui quisquam offendatur..— Si prafcivit , 2zquit , Deus , boc eff , ff Deus

U/

decrevit motum [uum genéralens , quo omnibus, qua moventur , motum

fe

largitur ,in juda quoque nom inbiberes decrevit etianr, quod proditio-

—han

n voluntatem non fit impediturus, fed. limites illi, qui in falutem ge-

bur

neris humani vergant ,pra[eripturus , 8 ia bunc euentum omniía diretin-

tri UE Corifli proditor Judas fiat : neceffarió, per'necqætafe

"n mmuta-

po

^N

dic

bili-

ä

Dzs Srikvo ARB:TRIO.

12

en

bilitatisex voluntate [uÀ corruptà , mon tamen ex ffeciali frve nbulfu, five

motuDeifiebat predifor.Nec erat intpauududa,vel motumDei veneralem

inbibereynift feibfum occideret , vel voluntatem fuam md!»zm,quæ à diabola

anfuper incitabatur 8 obyetlum pecunia a Sacerdotibus babebar propofitum,

d

mutare,C8 meliorem reddere ; aut im ullius creatura,quippe que uec sootum

Ál«

Dei gmem!em ümpedire , nec voluntatem bomints mutare poteft , aliter

ff

facere , aut volumtatem mutare: licet iuterim id Jecerit volendo , &on co-

albus , cim motus Dei generalis neminem cogat , [ed operetur juxta com-

Ü

ditionem natura s fed velle iltud tamen evat opus illims , fuda. fcilicel,

If

9

quod omnipotentia [ua juxta motum generalem movebat Deus , V N

omnia alia ,qua motum uaturalem babent movet Deus.

J*

Quid , quefo,

bicdurit Aut num quisquam ortbodoxorum eff,gtii motum Dergeneralem,

3

[0«

de quo Panlis dicit , In ipfo fumus , vivimus & movemur, neget ? num

n

quisquam ,qui ueget ,"voluntatem Lhominzs,nuon ex creattone , nec ex Deo,

fed ex corruptione 8 lapfu , ade? malam effe ,ut fe mutave nequeat ? Num

.

quisquam , qui neget, Deum onzmibus hominum propofitzs € atlionibus limi-

zes praferiberet. Atqui nltvó fatebitur quivis prudens , iffís pofitis, €d ad-

rü

dito , quod Deus ex jufto judicio ?uda gratiam fuam , quà [ola bominis

prava voluntas mutattr , [ubtraxerit , ]ndam tb nece[[ario proditorem

r

fatium. | Qua dici quidem potef. uece]fitas con[equentia , (ed qua uon ["p-

74

onit liberum avbitrium bominis in [Diritualibus , ut. Erafmts volebat :

lj

d

refpettu cujus. liberi arbitrii folius B, Fir ueceffttatem confequeutia ne-

gabat Erafmo ,uon autem re[peIn aliarum bypotbofium , quas indicavi-

mus Nec neceffe efl , ut ad exeufandum Deum , bic Juda concedamus

liberum arbitrium etiam in [piritualibus, Qua porró de pra[cientia Dei

bic habet B.F'ir ,in anuotationibus generalibus habuimus. Caterzm eus-

s

modi con[equentiam , quam diximus , ipfe docet. B. Fir infra quando fcri-

lj«

bit; Conceffa autem prafcientia & omnipotentia, fequitur naturali-

ter irrefragabili confequentia, nos per nos ipfos non effe fa&os, nec

,

vivere , nec agere quicquam , fed per illius omnipotentiam. Cum au-

ub

tem tales nos ille ante prafcierit futuros , talesque nunc faciat, moveat

J,

VN

& gubernet , quid poteft fingi, qugefö , quod in nobis liberum fit , ali-

ter & aliter fieri, quàm ille przfcierit, aut nunc agat? Qw eadex bac

vr,

verba [atis amanifeflum fuciunt , quod pra[cientia in báàe difputatione B,

1)

Firo fit decretum Dei de uobms creandis creatione medíatà ex COYYHDto

7À

f

femine , movendis €8: guhervnaudzs, — Item: Omnes homines inveniunt

hanc fententiam 1n cordibus fuis fcriptam , & agnofcunt eam , ac pro-

/e

bant (licet inviti) cum audiunt eam tractari, Primó Deum effe omni-

us

« porentem, non folum potentia, fed etiam actione ( ut dixi ) alioqui ri-

"

Jl*

diculus foret Deus, — Deinde ipfum omnia noffe, & praífcire neque

5

S

n

fal-

140

D. ManT, Luru,

falli/po(fe. Iftis duobus omniumn corde & feníu conceffis, coguntur

[!

mox inevitabili confequentia admittere, Nos non fieri noftra volun-

ql;

li

záte, fed necelfitate: Ita nos non facere quod libet , pro jure liberi ar-

bitrii , fed prout Deus praícivit & agit, confilio & virtute infallibili &

P.

)

immutabili, ]

Stat-enim invicta & evidens fententia ; Deus non mentitur ne&

falitur. Non fünt hic obícura verba , vel ambigua , etiamfi omnes o-

[

mnium feculorum viri dodtiffimi cecutiant , ut aliter faperent & dice-

£

rent. Et ut multa tergivcricris,confciemia tamen tua & omnium con-

i

vi&ta cogitur fic dicere ; Si Deus non fallitur in eo quod prafcit , neceífe

[//

eft ipfum prafcitum fieri;alioqui quis credere poffet ejus promiffionibus,

Z)jr

quis metueret ejus minas? fi non lequitur neceffarió , quod promittit

——

L

aut minatur? Áut quo modo promittat aut minetur , fi praícientia ejus

7)

fallit, aut noftra mutabilitate impediri poteft? Obftruit plané hzc ni-

mia certz veritatis lux omnium os , dirimit omnes quzftiones , victo-

Ü

riam ftatuit adverfus omnes argutias eluforias,

li

Scimus fané, prefcientiam hominum falli , fcimus non ideo ecli-

d

pfin venire quia prafcitur , fed ideo praíciti quia ventura eft.

Quid

nobis cum ifta preícientia? De przícientia Dei difputamus , hu

ic nifi

dederis neceffarium effe&um przíciri, fidem & timorem Dei abítuli-

[

fti, promiffiones & minas divinas omnes labefecifti , atque adco ipfam

Q

divinitatem negafti.

Sed & ipfamet Diatribe, cum diu effet luSata

D

omniaque tentaffet , tandem vi veritatis compulfa, confitetur noftram

fententiam, dicens : De voluntate ac deftinatione Dei difficilier eft

[

quxftio. Vult enim Deus eadem, quz praícit , & hoc eft quod fub-

jicit Paulus ; Voluntati ejus quis refiftit, fi miferetur cui vult , fi indu-

f

rat quem vult? Etenim fi effet rex, qui quicquid vellet, efficeret , nec

!

quisquam poffet obfiftere, facere diceretur quicquid vellet, Ita Dei

K

voluntas, quoniam eft caufa principalis omnium , quz fiunt, videtur

neceffitatem noftrz voluntati inducere.

Hzc illa, & gratias tandem

Y

agimus Deo, pro fano fenfu Diatribes. Ubi nunc igitur liberum arbi-

trium-? Sed rurfus elabitur anguilla ifta fübito dicens : Verum hanc quz-

ftionem nonexplicat Paulus, fed objurgat difputantem ; O homo tu-quis

!|

es qui refpondes Deo ? O pulchrum effugium!. Hoccine eft divinaslite-

ras tractare, fic propria authoritate de proprio capite, fine Scripturis,(ine

3

miraculis pronunciare,imó clariffima verba Dei depravare? Non expli-

cat Paulus quaftionem illam? Quid tum facit? Objurgat difputan-

(CQ;(

tem ,inquit;, An non eft iftaobjureatio , abfolütiffima explicatio ? Quid

t

enim: guæreban

fta quzftione de voluntate Dei? (ddd) Nónne hoc,

2n

u

Drz Srzavo ÁnsiTR:0.

14

Ditür

an neceffitatem imponeret noflrrz voluntati ? At Paulus refpondet,

lu-

quod fic.

Cujus vult miferetur ; ait, quem vult indurat: non eft vo-

iif«

lentis neque currentis , fed miferends Dei,

Lh &.

x

[.4

"« :Àunotatto,

Dec

(ddd) Nonne hoc, An neceffitatem: imponeret no-

$0«

fire voluntati? Ezpz4? poff: Si Paulus non explicarat hanc

li«

quzítionem , aut non certó definierat ; neceflitatem nobis

U

imponi prefcientia divina &c. ] eceffias bac eujusmodi fit, €8

l

qua ejus fit impofitio , ex iis qua batlenus baburmus , conffare potefl, Ni-

llf

auirum uon eft neceffitas coatliants , nec neceffitas fpeciali divina opera-

N

à

ptione impofita: Sed neceffitas immutabilitatis , qua ia bumana eorrupta

gjus

Cf

qoluntate deprebenditur ,€9 ex ea oritur in atliontbus,

Quam neceffi-

zatem Deus imponit , quando uatura cur[um uon mutat , [ed gnbernat,

1o-

€$ ex juflo jzdicg'o gratiam [uam atque Spiritum , qui [olus mutare v«

&i«

dluatatem bomiuis ia melioren poteft , fubtrahit. — Hoc B. Vr mox dicit,

definiri ne;e(ïitat;m illam.]

iil

1nili

uli-

Nec contentus explicaffe, infuper illos,qui pro libero arbi»crio-advei-

fus hanc explicationem murmurant, & merita nulla effe & non noftra

m

culpa nos damnari ac fimilia,garriunt , inducit, ut murmura eorum &

n

indignationem compefcat, dicens; Dicis itaque mihi ; Quid adhuc

[attt

queriur? Voluntati ejus quis refiftet?. Vides eposemowenar ? illi audi-

et

to , quod voluntas Dei nobis neceffitatem inducit, blafphemantes mur-

i

j«

murant& dicunt: Quid adhuc queritur? hoceft, Cur Deus fic inftat

di-

fic urget, fic exigit;fic queritur ? quid accufat : quid arguit? quafi nos ho-

nC?

mines poffimus , fi velimus, quod exigit. Non habet juftam caufam que-

Dai

UE

relz iftius, fuam voluntatem potius accufet, ibi querátur , ibi urgeat.

A

Quis enim voluntati e

j

us refiftet? Quis mifericordiam obtinear , ubi

em

noluerit? quis liquefiat , fi indurare voluerit? Non eft in manu no-

E

bi-

ftra ejus voluntatem mutare, multo minus refiftere, qua nos vult. ,,

It

induratos, qua voluntate cogimur effe indurati, velimus nolimus

2233

yis

Si Paulus non explicarat hanc quzftionem , aut non certo definierar,

!fze-

neceffitatem. nobis imponi praícieatia divina , quid opus erat , ut in-

duceret murmurantes & caufantes , voluntati ejus non poffe. refifti

l-

Quis enim murmuraret aut indignaretur , fi non fentireg diffiniri ne-

n«

celfitatem illam? Verba non funt obfcura, quibus de refiftendo volun-

id

tati Dei loquitur. - An ambiguum eft , quid fit refiftere, quid. volun-

0t,

j

tas,

an

342

D,Manr,Lursu

tas, aut de quo loquatur, cum de Dei voluntate loquitur? Cecutiant

|

1

fané hic infinita millia Do&torum probatiffimorum, & Scripturas fin-

uj

gant dilucidas non effe, & quaítionem difficlem paveant. Nos ha-

1071

bemus verba clariffima , que fic fonant: cujus vult, miferetur, quem

guï

je

vulr,indurat. Item, dicis itaque mihi; Quid queritur? Voluntati ejus

quis refiftee? INec eft quaftio difficilis, imó nihil facilius etiam com-

n

Yo

imüni fenfu , quam hanc fequelam effe certam , folidam, veram ; Si Deus

!7

^

praícic, neceffarió fit , ubi hoc ex Scripturis prefuppofitum fuerit,quod

Deus neque errat neque fallitur, (eee) Difficilem quidem effe qux-

[

ftionem fateor , imó impoffibilem, fi fimul uttunque voles ftatuere &

[ gü

praícientiiam Dei & libertatem hominis.

bis

^ nnotalio.-

luit

ecc ) Difficilem quidem effe quaftionem fateor,imó

impoffibilem, fi fimul utrumque voles ftatuere, & prafci-

tel

PHIE

entiam Dei,'& libertatem hominis. ] 7a» ex antecedentibys an-

notationibus conflat , quid frt prefcientia Dei , mim. decretum Dei , mon

bis

tantum. de con[ervanda matura $ motu naturali, [od etiam gubernatio-

p

nis ad certum finem , G9 eveutum.. In quà fignificarione fane [roe contra-

dicit frve contrariatur libertas bumani avbitrü.,

JNam in üis , boc eff,in

Vet

ln

nom [piritnalibus , pra[Gientia decretum [rve inclndtt frue fuppouit , fed li-

Y

bertati bominis decretum divinum pre[upponi non poteft amplius, — Im-

poffibile namque eft , ut , poftquam Deus decvetum fecit , e.g. ferobea-

ill

di

mum uon vetratiurum ad [e amplims manum [uam exten[am , nibilomi-

nus Perobeamus ex (iis viribus poffit etrabere : quia decretum divinum

TI$

|

qires ,quas per naturam babuerat, denegat. ]

ill

l

W

Quid enim difficilius, imó magis impoffibile, quam ut conträdi-

Il

lib

&oria aut contraria non pugnare contendas, aut ut fimul aliquis nume-

rus fit decem & fimul idem fit novem ? Non eft difficultas in. noftra

m

quaftione , fed quzritur & introducitur, non fecus ac ambigüitas & ob-

Tig)

Ub

Ícuritas in Scripturis queritur & violenter intreducitur. (fff) Com-

peícit itaque impios iftis verbis clariffimis offenfos , quod noftra necef-

i

W

f&ate voluntatem divinam impleri fentirent, ac definitum certo fenti-

rent , fibi nihil libertatis aut liberi arbitrii reli&um ; fed omnia in fo-

lius Pei voluntate pgndere.

" eInnotatto,.

Ti

(fff) *Cqmpcrcit itaque impios &c. ] Hac verba motari mo-

H€9,

Dz Srznvo ÁnsiTni0.

143

aht

neo,. Ia exponunt , quod neceffitas , mobzs impofita , st ji;þm diium s

m

noftrà fib, b. e,in noflra natura torrupta pofita ,non. extrin[ecus à Deo

ha«

nobis immi[fa aut advenieus : Deus autem [uam voluntatem impleat in

ln

d additur ; Compefcit autem (ic , ut jubeat eos

gubernatione fna.. Qu

jJus

tacere, & revereri majeítatem potentiz & voluntatis divinz,in quam

J

nos nullum jus , ipfa veró in nos habet plenum jus faciendi quicquid

CUS

voluerit: acezprendum , nt fupra ipfe B. V'?r alicubi jam expofuit , quod

Id

Deus plenum jus babeat vefpettn aoftri , uon abfolutum ve[betin juflitia,

a

cum volutas ejus frt ipfa juflitia , nec jms prafcriptum ,à quo abfolvatur,

&

agnofcat, — Hwnc additur ; Neque fieri noDbis injuriam, cum nihil no-

bis debeat , nihil à nobis acceperit, nihil promiferit , nifi quantum vo-

luit & placuit, ]

20

Compefcit autem fic, ut jubeat eos tacere, & revereri majefta-

.

tem potentiz & voluntatis divinz,in quam nos nullum jus, ipfa vero

in nos habet plenum jus faciendi quicquid voluerit. — Neque fieri no-

(Jfe

nj

bisinjuriam , cum nihil nobis debeat , nihil à noþis Acceperit , nihil

lfj«

promiferit, nifi quantum voluit & placuit.

Hic igitur locus , hic tempus eft, non Coricios illos fpecus , fed

d

u

veram majeítatem in metuendis mirabilibus & judiciis fuis incompre-

henfibilibus adorandi & dicendi; Fiat voluntas tua , ficut in coelo , &

li

interra. Atnosnullibi fumus magis irreverentes & remerarii , quàm in

f

d7

illis ipfis myfteriis & judiciis imperveftigabilibus invadendis & arguen-

[e]

imus nobis incredibilem reverentiam in Scriptu-

l.

dis , interim vero fin

o

ris fan&tis fcrutandis, quas Deus juílit fcrutari.

Non Íícrutamur hic,

n

illic vero , ubi fcrutari prohibuit, nihil facimus, nifi quod perpetua te-

metítate , ne dicam blaíphemia , fcrutemur. (ggg) An non eft fcruta-

ri temere, conari , ut liberrima praícientia Dei conveniat cum noftra

J.

libertate? parati przfcientie Dei derogare, nifi nobis libertatem per-

[l

miferit, aut fi neceffitatem íntulerit, cum murmurantibus & blafphe-

mantibus dicere: Quid sdhuc queritur? Voluntati ejus quis refiftet?

)e

Ubi Deus natura clementiffimus? Ubi qui non vult mortem peccato-

T.

ris? An ideo nos condidit, ut deledaretur cruciatibus hominum? & fi-

j

milia, quz apud inferos & damnatos ululabuntur in fempiternum,

[l

0*

"lhnunotatto..

(ggg) Annon eft fcrutari temere, conari'; ut liberri-

m3 preícientia Dei canveniat cum-poftra libertate? parati

j^

pree

1

E.

X

-

D. Manr.Lurm.

144 -

prefcientie Dei derogare , nifi nobis libertatem permifc-

[

1

rit, aut f1 neceffitatem intülerit, cum murmurantibus &

iniq

fenl

blafphemantibus dicere, Quid adhuc queritur? &c.] Pz«-

Jereutia Dei bic vurfus eft decretum Des, quod fupra habuimms: 12 quà

y

Wt

fignificatione quoque Epitheton , liberrima , 4 apciffmum eft , cinm [Gien-

jl

£a Dei fit necef[aria. Cum hac decretoría prafeientía nonopus eff conveni-

diu

[r!

re noftram libertatem , sta fcil. ut poff lass bomo habeat libertatem , in

T

utramque partem y. [uffcit non cogi bominem , qui ffonte [(u4 malum vult

C facit. Eadem bac neceffitatem imferrgon inferendo vim aut cogendo, fed

1f

uon inhibendo amotum natura ,C9. non dando Spiritus gratiam ,tandem-

que dirigendo. ]

&

fita

u

At talem oportere effo. Deum vivum & verum , qui libectate fua

necellitatem imponat nobis, ipía ratio naturalis cogitur confiteri, vi-

tem

f1et

delicet , quod ridiculus ille Deus fuerit , aut idolum verius , qui incer-

[/Hi]

to pravideat futura , aut fallatur eventis , cum & genciles Diis fuis

fatum dederint inelu&abile. Zque ridiculus fuerit , ííi non omnia pot-

u

fit & faciat , aut aliquid fine ipfo fiat. — Conceífa autem przícientia &

lent

]10

» omnipotentia, fequitur naturaliter irrefragabili confequentia. Nos

Tent

» per nos ipfos non eff2 fa&os , nec vivere , nec agere quicquam , fed

per illius omnipotentiam.

Cum autem tales nos ille ante prafcierit

lus

AV

a

futuros, talesque nunc faciat , moveat & gubernet, quid poteft &inei,

q

Cun

quzío, quod in nobis liberum fit , aliter & aliter fieri , quàm ille

praícierit aut nunc agat ? Pugnat itaque ex diametro pra(cientia &

voli

-omnipotentia Dei, cum noftro libero arbirrio.

Aut enim Deus falle-

atol

tur praíciendo, errabit & agendo( quod eft impoffibile) aut nos age-

&if

lbe

mus & agemur fecundum ipíius præ(cientiam & actionem. Omnipo-

tentiam vero Dei voco, non illam potentiam , qua multa non facit que

lrar

poteft , fed a&ualem illam , qua potenter omnia facit in omnibus,

Slci

quo modo Scriptura vocat eum omnipotentem. Hec, in/quam,omni-

Mil

potentia & przícienda Dei funditus abolent dogma liberi arbi-

Vexa

U.

Nec poteft hic pratexi obícuritas Scripture aut difficul-

tas rei.

Verba funt clariffima etiam pueris nota, res eft plana & faci-

N

lis, etiam communi fenfus judicio naturali probata,ut nihil faciat quan-

g

ravis feries feculorum , temporum , perfonarum, aliter fcribentium &

to

docentium.

Inei

Scilicet hoc offendit quàm maxime fenfum illum communem feu

Qtit

rationem. naturalem , quod Deus meta voluntate fua homines deferat,

mcp*

ornaunm

!

Tr

i-qduret, damnet , quafi dele&tetur peccatis & cruciatibus mifer

tantis

lr

Dz Srnvo ÁnnBrITAIO.

145

i[c-

tantis & æt&rnis,qui pradicatur rantz mifericordiz & bonitatis &c, H

OC

TM

3niquum; hoc crudele, hoc intolerabile vifum eft de Deo fentire ;quo of-

um

fenli (unt etiam tot & tanti viri,tot feculis.Et quis non offenderetur? ego

quà

ipfe non femeloffenfusfum usq; ad profundum & abyffum defperationis,

Tf«

ut optarem,nunquam effe me crearum hominem,antequam fcirem,quám

til-

falutaris illa effet defperatio, & quàm gratie propinqua, Ideo fic (u-

NÀ

datum & laboratum eft, pro excufanda bonitate Dei, pro accufanda

ul

voluntate hominis , ibi repertz diftinctiones de voluntate Dei ordina-

/il

ta & abfoluta, de neceffitate confequentie & confequentis, & multa

fj

fimilia. / Sed quibus nihil eft profe&um , nifi quod rudibus impofitum

eft , inanitate verborum & oppofitione falfo nominatz fcientiz, Man-

fit nihilominus femper aculeus ille alto corde infixustam rudibus quam

eruditis, fiquando ad rem feriam ventum eft, ut fentirent, neceffita-

: [ufx

ls

tem noftram, fi credatur prafcientia & omnipotentia Dei. Atque ipfa-

(]9)

aer ratio naturalis , quz neceflitate illa offenditur , & tanta molitur ad

[nis

eam tollendam , cogitur eam concedere , proprio fuo judicio convi&ta,

x

eriamfi nulla effet Scriptura. — Omnes enim homines inveniunt hanc

iX

fententiam in cordibus fuis fcriptam , & agüoícunt eam ac probant

Vos

(licet inviti) cum audiunt eam tradlari,

Primo Deum effe omnipo-

ld

rentem non folum potentia, fed etiam a&tione , ut dixi , alioqui ridicu-

:riF

lus foret Deus. — Deinde ipfum omnia noffe & przícire , neque errare

h

nequefalli poffe. — Iftis duobus omnium corde & fenía conceffis, co-

ille

guntur mox inevitabili confequentia admittere; Nos non fieri noftra

voluntate , fed neceffitate. 1ta nos non facere quod libet, pro jure liberi

|

lt

arbitrii,fed prout Deus prafcivit & agit confilio & virtute infallibili

(s

& immutabili; Quare fimul in omnium cordibus fcriptum invenitur,

Y

Dberum arbitrium nihil effe, licet obícuretur , tot difputationibus con-

trariis & tanta tot virorum authoritate, tot feculis aliter docentibus.

]'.I'.B

Il

Sicut & omnis alia lex, tefte Paulo, in cordibus noftris fcripta, tum

agnofcitur , ubi re&te tra&atur ; tum obfcuratur, ubi impiis magiítris

l-

bi-

vexatur , & aliis opinionibus occupatur.

y

Ad Paulum redeo, qui fi Rom. 9. non explicat quaftionem , nec

definit neceffitatem noftram ex praícientia & voluntate Dei, Quid

(de

!l

opus illi erat , inducere fimilitudinem figuli, qui ex uno eodemque lu-

&

to aliud vas facit in honorem , aliud in ignominiam ? Nec tamen fig-

mentum dicit fi&ori fuo; Cur me ira facis? De hominibus enim lo-

al

quitur, quos luto comparat, & Deum figulo. Friget nimirum , imó

inepta eft fimilitudo & fruftra addu&ta , fi non fenrit libertatem no-

in

ftram nullam effe. Quin tota difputatio Pauli fruftranea cít , qua tue-

m

Mi

rurgratiam, Nam hoc agit tota Epiftola , ut oftendát , nos nihil pot-

e5

D: MaAnT.LuTth.

146 |

fupm

fc , neque tüm etiam , cum bené videmur facere , ut ibidem äicit, quod

- dum.

lfrael le&ando juftitiam,non tamen pervenerit ad juftitiam ; Gentes vero

Der

pervenerint non fe&ando. . De quo latius agam , cum noftras copias

figpi

producam. At Diatribe diffimulans totum corpus dilputationis Pau-

f

ling, & quorfum tendat Paulus, vocabulis interim excifis & deprava-

voli

tis fe folatur. Nec juvat Diatriben-quisquam , quod poftea Paulus

i

Rom. z.. rurfus exhortatur ,. dicens: Tu fide ftas, vide né extollaris.

Yits

Item , Etiam illi fi crediderinr , inferentur &c. — Nihil enim ibi de vi-

Álio

ribus hominum dicit, fed verba imperativa & conjundtiva profert, qui-

[:33

^

ilus eo-

ld :

bus quid efficiatur , fupra faris eft didium- — Atque ipfemet P

Erafm

dem loco praveniens liberi arbitrii ja&atores, non dicit illos poffe

—— ——

do IX

credere, fed potens eft (inquit ) Deus illos inferere, Breviter; adeo

trepide & cun&anter incedit Diatribe in iítis locis Pauli tra&andis, ut

videatur in conícientia diffentire fuis verbis.

Cum enim maxime illi

fuiffet pergendum & probandum , fer& femper fermonem abrumpit,

dicens ; Sed de his fatis. Item, nunc illud non excutiam. lItem, non eft

hujus inftituri. Item,ill fic dicerent, & multa fimilia, relinquitque rem

títge

t i

án medio, ut nefcias,an dicere pro libero arbitrio, vel eludere tantum in-

anibus verbis Paülum videri voluerit, idque jure & more fuo, ut cui non

»jhr

eft res feria in hac caufa. Nos autem non oportet ita frigere, füper ari-

/fü

[/1/1

ftas incedere, aut ventis velut arundo moveri, fed certo, conítanter &

dul

ardenter afferere, tum folide & dextre ac copiofe demonftrare, quod do-

m

€emnus,

D

dgit "

Jam vero quám pulchre libertatem fimul cum neceffitate confer-

vat, dicens : Nec omnis neceffitas excludit liberam voluntatem, quem-

admodum Deus Pater gignit neceffario filium , & tamen volens ac li-

Cb

bere gignit, quia non coactus,

Obfecro,, an difputamus nunc de co-

a&ione & vi? Nónne de necefitate immutabilitatis nos loqui tot li-

D f

bellis teftati fumus? Scimus , quod pater volens gignit , quod Judas

4gatu

turbis

volendo prodidit Chriftum, fed hoc velle in ipfo Juda cetto & infal-

libiliter futurum fuiffe dicimus , fi Deus przícivit, Aur fi nondum in-

Mto

telliguntur , qua dico, aliam neceffitatem violentam ad opus , aliam

a

fr

necelfitatem infallibilem ad tempus referamuss de pofteriore nos loqui

mati,

intelligat,qui nosaudit,non de priore, hoc eft, non difputamus, an Judas

ULTA LLl CR EEE

invitus-ant volens proditor fit fa&us , fed an tempore predefinito à

arbir

tias

Deo infallibiliter fieri oportuerit, ut Judas volendo proderet Chri-

ftum. Sed vide, quid hic dicat Diatribe ;. f fpe&es Dei prafcientiam

läS "

infallibilem , neceffarió Judas erat proditurus , & tamen Judas poterat

ABete?

mutare voluntatem» fuam.

Intelligis etiam mea Diatribe, quid loqua-

hs

& u

Ils

zis: Ut omittam illud , quod voluntas non poteft nifi malum vell

Mpta

-

L

Dzs Srnavo Annxruo.

147

fupra eft probatum ; quomodo potuit Judas mutare volunta

tem

quod

$EO

fuam , fnte infallibili preícientia Dei? an potuit prefcientiam

pias

Dei mutare & fallibilem facere? Hic fuccumbit Diatribe, & relidtis

: Dat-

fignis & projectis armis cedit loco, rejiciens difputationem ad fchola-

fticas fubtilitates de neceffitate confe

VA«

quentiz & confequentis, ut qu

'aulüs

nolit iffas aryutias perfequi. Prudenter certe , cum caufam perduxe-

|laris

ris in medias turbas, & jam maxime fit opus difp

utatore, cum terga

de vi-

vertas , & alii relinquas negotium refpondendi & definiendi. Hoc con-

. Qui-

filio oportuit uti ab initio, & à (cribendo in totum abftinere , juxta il-

N

lud : Ludere qui nefcit, campeftribus abftinet armis, Non enim ab

p

Erafmo expectabatur , ut difhicultatem illam.moveret, (hhh) quomo-

adc0

do Deus certo praíciret, & ramen contingenter noftra ngcna

is,üt

v

"tnnotatto,

inpit,

n elt

(hhh) Quomodo Deus certó prefciret, & tamen conz

; E

tingcmer noítra ficrcnt.] Contingemw boc loco oppouttur nr:ce]ita-

ite

t immutabilitatis ei , quam Japius nominavit B. Vir. JNegat antem,

Lnon

noflra fieri ita liberà ,ut in noflris planó manibus etiam eventus fit: qua-

T

Jf feil. tta in nofteis plané manibus effet motus generalis , ut aullo suodo

moverensur , fi uellemus: aut eventus in-noffra maun effet , nec ullum

e

dd-

divíga pra[ctentia , boc eft , definitionis decretum eum guhernavet. — Ca-

terum . de. necejfotate confequentis 9 con[equentia , de qua mox. iterum

AgtE , fapinus diximim, ]

nfete

i

j li

Erat hzc difficultaslonge ante Diatriben in mundo. Sed expe-

&abatur , ut refponderet ac diffiniret, |Ipfe vero Rhetorica tranfitio-

i

x li

ne ufus , nos ignaros Rhetorice , fecum trahit, ac fi hic de re nihili

t

$.

[

us

udus

agatur,fintque merz argutiz quxdam: forti

fe proripit é mediis

turbis, hedera coronatus & lauro.

Verum non fic frater ; nulla eft ,

al«

n

Rhetorica tanta, quz ludat veram conícientiam: fortior eft aculeus

32

liam

conícientia? omnibus viribus & figuris eloquentiz, Nos hic non pati

Q-

mur RKhetorem tranfire & diffimulare: non eft nunc locus huic fche-

loqüi

mati. Rerum cardo & cáu(e caput hicpetitur. — Et hic vel liberum

ab

o à

arbitrium extinguitur , vel in totum triumphabit, ^ Tu vero cum fen-

tias periculum jimó certam victóriam coricra liberum arbitrium , (imu-

hr

las , te nihil fentire, nifi argutias, .'Hoccine eít fidelem Theologum

71

t

agere? Tene caufa ferio afficiat ? qui fic relinquas & auditores íu

(þen-

fos , & difputationem pertutbatam

ua-

& exafperatam , nihilominus támen

D

&palmam retuliffe videri.Itta vafricia 8cv

?

velis hoxxïe&e fatisfecifTe,

2g

PA

Armt.ia.

Aim

j

148

D. Manr,. Lurzs,

v

ii

in caufis prophahis tolerari valeat;in re Theologica, ubi fimplex & aperta

Tcat

veritas quzricur pro falute animarum,odio dignitfima & intolerabilis eft,

Poul

Senferunt & Sophiftz vim invictam & infuftentabilem hujus ar-

ind

gumenti , ideo finxerunt neceffitatem. confequentiz & confequentis.

Wno

Sed quàm nihil hoc figmentum efficiat, fupra docuimus, Erenim &

gllaü

ipfi non obíervant , quid dicant , & quantum admittant contra fefe.

1l

Si enim neceffitatem confequentiz concefferis , vi&um ac proftratam

[/ IOd

eft liberum arbitrium , nec quicquam juvat vel neceffitas vel contin-

G

gentia confequentis. Quid ad me? fi liberum arbitrium non cogatur,

Titu$

fed volenter faciat,quod facit. Sufficit mihi,quod concedis, neceffarió fo-

Tnu$

re, ut volenter faciat, quod facit, nec aliter habere fe queat , fi Deus ita

mult

praícieriz.Si Deus prafcirJudam proditurum;aut mutaturum eífe volun-

g

tatem prodendi,utrum præfcierit,necefïäriö veniet,aut Deus falletur pra-

lal

fciendo & predicendo, quod.eft impoílibile, EHocenim efficit necef-

dini

fitas confequentiz , id eft, ( Deus pracit , ipfum neceffarió fit. Hoc

&m

eft, liberum arbitrium nihil eft.

Ifta neceffitas confequentie non e

Tj alt

obícura nec ambigua, ut fi etiam cxcutiant omnium feculorum Do&o-

VUon

res, cogantur tamen eam admittere , cum fit ita manifeíta & certa, ut

palpari poffit.

Neceffitas vero confequentis, qua illi fe folantur , me-

u

rum phantafma eft , & ex diametro pugnat cum neceflitate confequen-

tix, Exempli gratia , Neceffitas confequentiz eft, fi dixero: Deus

CL

fedy

prafcit Judam fore proditorem, ergo certo & infallibiliter fiet , ut fu-

PA

das proditor fit; — Adverfus. hanc neceffitatem & confequentiam, tu fic

g

te folaris ; Sed quia Judas poteft mutare voluntatema prodendi , ideo

tion

non eft neceffitas confequentis. — Rogo te, quomodo conveniunt illa

——

prol

Qun

duo, Jüdas poteft non. prodere velle , & neceffe eft ut Judas prodere

velit ? Nónne dire&e contradicunt & pugnant? Non cogetur ( inquis )

illi

Qtur

prodere invitus. Quid hoc ad rem ? Tu dixifti de neceffitate confe-

C0b,

quentis , illam fcilicez non induci neceffitate confequentiz , nihil de

coa&ione coníequentis dixifti, — Refponfio fuit de neceffitate confe-

licet

We

quentis , & tu.exemplum profers de coa&ione confequentis : aliud qua-

Wi

ro, & aliud tu reddis.

Hoc facit ofcitantia illa , qua non obfervatur,,

d"?

quàm nihil efficiat illud commentum de neceffirace confequentis..

Pa

Hzc de primo loco, qui fuit de induratione Pharaonis , qui tamen

ue invidas, Nunc alterum:

Ten

onines locos & multas copias involvit ,eas

videamus de Jacob & Efau,.de quibus nec

]

um-natis dictum eft : Ma-

Qu

jor ferviet minori. Hunc locum fic eludit Diatribe , quod proprie non

Qui

[rien

pertinet ad falutem hominis: poteft enim Deus velle, ut homo fervus

fit & pauper , velit, nolit, nec tamen rejiciatur ab eterna (alute. . Vide,

defin

1 ve-

D

quzfo , quot diverticula & effugia quarat. lubricu?. animus , & qu

rita-

Drz Snnvïo ÁREÉITRIO,

149

Ctta

ritatem fügit , nec tamen effugit. Efto fané , locus ille non perti-

neat ad falutem. hominis , de quo infra , numquid ideo nihil efficit

» CH',

yaf

Paulus, qui illum adducit? Ridiculumne aut ineptum faciemus Paulum

Wfis.

in difputatione -tam feria? Verum illud Hieronymianum eft , qui non

d

uno loco audet fuperciliofe fatis , fed fimul ore facrilego dicere , Ea pu-

[cle

gnare apud Paulum, quz locis fuis non pugnant, hoc eft tantum dice-

tüm

re, Paulus cum fundamenta dogmatis Chriftiani jacit, nihil facit , nifi

Yin-

quod depravat Scripturas divinas,& ludit animas fidelium,fententia fuo

TOR

cerebro efficta , & Scripturis violenter intrufa. Sic honorari debet Spi-

fo-

ritus in fan&o illo & ele&o organo Dei Paulo.

Atque ubi Hierony-

t

mus cum judicio legi debeat, & hoc di&um ejus inter ea numerari, quz

NNS

multa vir ille (ea fuit ofcitantia & hebetudo ejus in Scripturis intelli-

n

gendis) impie fcribit : Diatribe ipfum fine judicio arripit , nec gloffa

(el-

faltem aliqua dignatur mitigare , fed velut certiffimo oraculo Scripturas

culis

Hoc

divinas & judicat & temperat. — Sic impia hominum di&a pro re

o

d

& menfuris divinz Scripture accipimus, Et adhuc miramur illam fie-

Q

ri ambiguam & obícuram , patresque tot in illa cecutire , cum hac ra-

ijlt

tione , impia & facrilega fiat.

fiee

Anathema fit igitur , qui dixerit, ea non pugnare locis fuis, que

üene

apud Paulum pugnant, Hoc enim dicitur folum , ed non probatur. Di-

Jells

citur vero ab-iis, qui neque Paulum nec locosab eo citatos intelligunt,

fed vocabulis acceptis fuo, id eft,impio fenfu, falluntur. Ut enim ma-

l

P.

ylic

xime hic locus Gen. 24. de fervitute temporali folà intelligeretur ( quod.

iO

non eft verum) ramé à Paulo re&e & efficaciter adducitur,dum per ipfum

probat , non per.merita Jacob & Efau , fed PER. VOCANTEM di-

-

illa

é&tum effe ad Rebeccam , Major ferviet minori.

Paulus difputat, au

dete

illi virtute aut. meritis liberi arbitrii pervenerint ad id , quod de eis di-

m;s ]

citur , probatque quod non , fed fola vocantis gratia eó pervenerit Ta-

1le

cob,quó non pervenit Efau;Probat autem id invidtis verbisScripturz,íci-

|de

iíce

licec quod nondum nati , item nihil boni aut mali operati fuerint. At-

ue in hac probatione fitum eft pondus rerum: hoc agitur in ifta cau-

£.

3

3

-Diatribe veroiftis omnibus egregia Rhetorica tranfitis & diffimulatis,

tut,

difputat nihil de meritis,quod tamen fufcepit,utfaceret,quod & tractatio

Pauli exigit, fed de fervitute temporali cavillatur , quafi hoc aliquid ad

(ricn

rem pertineat , tantum ne videatur victa potentffimis Pauli verbis..

rtiti

Ma-

Quid enim haberet, quod ogganniret contra Paulum pro libero arbitrio ?

F3

uid liberum atbitrium juvit Jacob? Quid obfuit Efau ?. cum jam pre-

no

fcientia & deftinatione Dei , uterque nondum natus , nihilque operatus,

us

definitus effet , qualia effet recepturus, fcilicet uc ille ferviret, hic do-

de,

Md

mix;a*r'etur* Pramia decernuntur, antequam operarii nafcantur & ope-

FIene-

»

ritg j

*

! reo

D. MART. Lurx.

rentur, Hic debuit refpondere Diatribe. Hoc urget Paul

Qs;thod ni-

tits:

hil boni, nihil mali adhuc fecerint, & tamen (ententia divina alter Do-

duci

minus , alter fervus decernitur.

Non hoc quaritur, an fervitus illa

il

pertineat ad falutem , fed quo merito illa imponitur ei, qui non me-

€05

ruerat? Sed moleftiffimum'eft cum pravis iftis ftudiis torquendx & clu-

dendz Scripturz confli&tari.

tel

Deinde quod non de fervitute illorum fola agat Mofes , & etiam

[1

in hoc re&e faciat Paulus, (iii) quod de falute eterna intelligat (quan-

f

gucn

quam hoc non ita faciat ad rem, tamen non patiar Paulum calumniis

dio?

qura

lacrilegorum ;qntaminari), convincitur ex ipfo textu,

Tüt,

nnotaito.

n5,

TeuU

:

(iii) Quod de falute eterna intelligat ] vos delemea—

f

tevza. F[aui in propria perfonas [ed populi Edomttics, — INec quod omnia

poptili Edomitici individnua.À falute eterna fint exclufay fed quod , ut ipfe

B. Vir dicit , benedittio , verbum , Spiritus , promiffio Chrifli , 8 regnum

areruuu non ad populum Edomiticum , fed Ifraeliticum pertinnerint , €8

lle apud bunc quarere debuerit , fi falvus effe vellet, — Salus namque ex

Doa

Judais ,inquit ipfe Salvator Iqakm/m. JF. Conferamtar , qua qpox ad AMa-

nolir

lachia locum dicit, ]

L

dl c

tbl

: Sic enim habet otacujum.in Mofe; Duo populi ex utero tuo di-

fiere

videntur , populisque populum fuperabit, & major ferviet minori, Hic

f

manifefte duo popoli difcernuntur , alter in gratiam Dei recipitur, licet

minor, ut vincát majorem , non quidem viribus , fed favente Deo, . Alio-

l,

qui quomodo vincat minor majorem, nifi Deus fit cum eo? Cum igitur

proba

minor fir futurus populus Dei, non fola ibi dominatio externa tra&a-

tur , aut fervitus, fed omnia qua pertinent ad populum Dei, id eft,be-

ut lib

dilex

nedi&io, verbum , Spiritus, promiflio Chrifti, & regnum zternum, id

tone

quod etiam latzus poftea Scriptura confirmat, ubi Jacob benedici , &

Wt

romiffiones & regnum accipere defcribit. Qua omnia Paulus brevi«

Ut

ter indicat, dum dicit, majorem ferviturum effe minori, nos ad Mo-

pay

fen remittens latius hec. tra&tantem , ut poífis contra Hieronymi &

Diatribes facrilegam fententiam dicere, fortius ea pugnare locis füis,

H

Cet

)

» quàm apud Paulum, quazcunque adducit , id quod non folum de

.EI' [

,» Paulo verum eft, fed de omnibus Apoftolis, qui Scripturas addu-

ili ;

cunt, tanquam teftes & alffértrices fui fermonis. | Ridiculum vero ef-

fet , id pro teftimonio adducere , quod nihil teftetur , neque faciat ad

fila

eþ ,aäj

rem. Sienim inter Philofophos ridiculi funt, qui ignotum per igno-

tuus

dnsi;]

r

Ds Sravo AnxBiTR:O,

Ó

|ni-

Do-

'tius aut per impertinens probant, qua fronte nos hoc tribuemus f';xm

mis

il

ducibus & authoribus Chriftiane do&rinz , in qua pendet animarum

falus? prafertim ubi ea docent, qua funt capita fidei. Sed ifta decent

m

(s

€os, qui Scripturis divinis ferio non afficiuntur.

Illud vero Malachiz, quod Paulus attexit , Jacob dilexi

; EQu au-

tem odio habui , triplici indüftria torquet.

Prima eft: Siliteram ur-

Lam

geas (inquit) Deus non amat, quemadmodum nos amamus , nec odit

pan-

Dnlis

quenquam,cum in Deum non cadant affe&us hujusmodi.

Quid au-

dio? Àn nunc quaritur , quomodo Deus amet & odiat, ac non potius,

cur amet & odiar? (kkk) Quo merito noftro amet aut odiat , quzri-

tur. Pulchre fcimus, quod Deus non amat aut odit, quemadmodum

nos,fiquidem nos mutabiliter & amamus & odimus , ille xterna & im-

mautabili natura amat & odit, fic non cadunt in illum accidentia & af-

It e

fectus,

nind

72

D

"Annotatio,

[ I

[74

NU

(kkk) Quo merito noftro amet aut odiat, quaritur. ]

d9

De amore C odio Dei prolixe bic agit B. i,

Hic dicit ; Quo merito

Mie

noftro amet aut odiat ( Dezs,) quaritur. — .Et »ox : Atque hoc ipfüm

eít, quod liberum arbitrium cogit nihil effe, quod aternus & immu-

tabilis fir amor, «ternum odium Dei erga homines, antequam mundus

Q dl«

Hic

feret , non folum ante meritum & opus liberi arbitrii , omniaque necef-

farió in nobis fieri , fecundum quodille vel amat, vel nom amat ab ater-

licet

no, defra: Wefponde igitur,

uo merito amatur Jacob , & oditur

Y

10*

Efau, antequam nafcuntur & operantur? E poff: Paulus ex Malachia

"LUE

probat illam affli&ionem fine merito, foloque odio Dei illatam Efau,

du

ut liberum arbitrium nihil effe concludat, — E zterazz ; Jacob tamen

'y

be

dilexerit , & elegerit , antequam nafcéretur , Efau veró fic oderit , ut re-

jid

gionem ejus redegerit in folitudinem : deinde eá pertinacia odiat, &

,«

pergat , ut cum Jacob reduxerit de captivitate & reftituerit , Edomaxos

'evie

tamen non finat reftitui,Zez ; fed hoc difputamus,quo merito,quo opere

Me

perveniat ad fidem, quá inferuntur, aut ad infidelitatem, qua exciduntur.,

n«

Hoc ad Do&orem pertinet, hoc meritum nobis defcribe, Paulus do-

fuis,

cet, quod nullo noftro opere, fed folo amore & odio Dei contingat.

j de

Ergone loguitur B, Vir de amore € odio Dei abfoluto , quod Calvinians

d

»

A tribnuat ?. Abfit per omnem modimn, — Equidem fe de temporalibus

)d

Jolis effez fermo , €9 quateuus de semporalibus fermo eff , noz. abfurdum

[

eft , ab[olutum Deo odium amoremue attribuere m uoffvis quoque ortho-

m

daxi;z bypathefitus : [ed quod. ad. falutem atermam ,nommcongruit, — Quid

iif

ergó

X42

D MaánT. Lurn..r

Zeri

u p

ergü bic dicemm? Manifeflum efl , quod. B. Vir meritum &2 opas li

Jabuit

arbitrii neget. - LAtqui ordo [alutts, quem ortbodoxa dottrina a Deo in-

qu [

Jlitutum tradit , nullum babet meritum , aullum bonum opus, quo ad fr-

dem perueniatur. — Ergo quando B. Vir merimm €$ Lonum opus negat,

Efnu

D7

»on eft haBenns contra noftram orthodoxiam. .. INeque veró plus demon-.

dui.

fivari poteft negaffe. — Imo verà B. Vir urget ortbodoxiam , tueturque ,

quod. ejusmodi ordo [alutis effe debeat , cuyusmodi efl ,. ut fcil. m illo ui-

fum

quil

bil quicquam valeant ad [alutem bona vel mala opera , merita uel de«

merita ,fed fola fides €3 incredulitas, — fta fides datur multis ,quiomani-

jine

um , f opera re[pexeris , funt peffzmi , megatur illa ii5, qui comparate [unt

t), re

( u

opti

mi '"Ubi b liberum avbitrium cum um mnevitis $ operibus ? Me-

D7

defer

1

ife etiam debemus ,quod ordo [alutis , ut fola fides jufHificet €9 [aluer,

€8 cóntra incredulitas damuet,con[flitutus à Deo fityantequam quisquam bo-

)u

minum, nefz

eudorum ,ut in Jacobo €$ Efavo Paulus offendit , frve bonum

d

7

Z

Alitt

frve mal;

ecifet , uel im exs bona aut mala opera in particulari Dens

confideraret €9 compararet. . NNam ita suerito ordinautur meomenta Con-

[773

frlii divini, Pravidit Deus in ateruitate ,quod Adamus lapfarus, €3 to-

tatioi

t4m pajï*en'tdtem effet corrupturus. — Hoc primum momenutum eff. Ia al-

zevo wiomento jam uon progre[fus eft ad. [fngulos homines eorumque opera,

À

Cui namque bono ?. ubi de veducendis ad Deum €$ [alutem con[ultandum

&tern

evat. Siquidem jam confhtit ex pravifa tauta corruptione , quod, quic-

feqan

quid etiam bomiues effeut fatluri , per opera [ua ad- Deum redituri €3

Omnia

falutem non e[fent.-— Itaque potius ia fecundo momento Deus. confhituit

mt [

ordinem. [alutis in Chriflo , qui alvaturus effet bomines per fidem yincre-

l) Y

dnulis vepudiatis,

Tertium. momentum ad. homines nafcendos in parti-

Cffugja

eulari progve[fuem. eff , coufideravitque , qui or-dz'm' divino non reflituri €$.

ton fo

Spiritui [antlo operanti [alutem , €9 qui Spiruum Jancium non admiffn-

Dà (;

ví. Et bic in quarto jam momento babemus amorem Dei erga creditu-

effet

vy0s , 9- odium erga non credituros. : Ex quo Dei amore €9 od1o deinceps

Deum

Hunt omuid,

Hic amor eff ,ex quo populus Ifraéliticus tantopere evee.

;zdcre

&us , 9. Edomitico prababitus eff,. Hoc eff illud odium, quo populus Eda-

Qd

miticus poftbabitus ,nec illa prerogativa , quam videbatur poflulare pri-

l9 D

mogenitura , gavifis eft, — Hoc verà etiam confilium Dei liberum arbi-

$r

£eium defiruiz, — (Nam fi liberum. avbitrium im mobis effet bene operan-

Íci

E

di ,obligaretur per juflitiam [uam Deus, ut juxta ulins opera falutem dif-

eum,

penfaret. jam quia folus eyus amor €8 odium regnant, oportet nullum 2n

tug,

nobzs effe meritum , uullum. bonum opus in noffra poteflate, — am porrà

atbitr;

memin[fe velim , quod B. Vr prafcientiam, pradeflimationen, eleGhionem,

ïr

,

amorem odiumque Dei non ad finem wita tantitm . vefevat , [ed ad qua-

quok

l

libet in vita beneficia Spiritualia , tandemque ad [alutem ipfam.. Hine fs

d páre

T

|

Dz Srznvo ÁnbITEHIO.

53

litern

e) M

ad p.zrticularid defcenderimus , Deus Pacobum amavis , & Efavtm odio

babuit , ob negotium primogenitura , ubi Jacobum fcivit magna fidei

,ex

tdf-

qua fummo [indio bonums [hirituale paternitatis Meffia ambzvir 3

cüm

uD

Cri-

d//2]

Efmuus pro temporzs zllius incredulitate contemp[erit...Hinc illud di

men , juxta quod. Deus facobum frc dilexit , ub populum ex /pfo na[cen-

hi s

dum majorem fecerit ,. Efavum antem fic odio babuit , ut populn

". ejus

ln

ZInin-

j] dt«

fervum alzeri uli faceret,. Sic populum Edomtticum deffruxit , H

credulitate per[everavit pertinaciter , cum Jfraélitas poft a&lam in Da-

Vte

bylene penitentiam , quam Spiritia. [antlus

in non vefiffentibus operatus

um

ef , reduxerit €9 readificaverit, Manuet bic

! Mi

purus: amor 0a't'um7;te Dei:

cins nec ibi bona opera quicquam praffiterint

» fed fides gratie omnia

(luef,

deferens , nec bic mala ,fed incredulitas, Refif

entia C9 non refiffentia, ut

mb

hh

opus , uibil quoque prefHiterunt, ciam Deus ex mera [uà, qu& dilexit imun-

Duis

dum , dileilione deflinaverit fidem non vefiflentibus Spiritui [antlo, que

Alias nullo pror[us gmeriti aut. ordinis legalis jure atque nexn cum illa co-

a n

baret, .. Hec fuff

F

-

tationem.

cere , credo , poterunt , ad inte/lz;gkendam B, Firi difhu-

ld-

0P€M.

. Átque hoc ipfum e(t, quod liberum arbitrium cogit nihil effe,

quod

n

aternus & immuctabilis fit amor

, &ternum odium Dei erga homines, an-

g

tequàm mundus fieret , non folum ante merítum & opus liberi arbitrii,

m

omniaque neceffarió in nobis fieri, fecundum quod ille velamat vel non

fiuit

amat ab aterno, Ut non folum Amor Dei, fed ctiam modus aman-

incrg-

.di, neceffitatem nobis inferat , ut videas, quàm profint Diatribe fua

u-

d

[

effugia, ut ubique magis impingat, quo magis evadere nititur, adeo

Ia

non fuccedit veritati relu&ari.

Sed efto , Valeat tibi

tropus, ut amor

ifi-

Dei fit effe&us amoris , & odium Dei fit effe&us odii

*

Nunquid illi

d-

effe&us citra & preter voluntatem Dei fiunt ?

An hic etiam dices,

u

Deum non velle quemadmodum nos ,' nec affectum volendi in 'illum

tüte

cadere?- Si fiunt igitur effe&tus illi , non nifi volente Deo fiunt;

Tam

Ed

quod vult Deus, hoc aut amat aut odir.

Refponde igitur

;quo meri-

T

to amatur Jacob, & oditür Eíau , antequám nafcuntur

& operantur?

', ZW"

Stat igitur Paulus, o

püme Malachiam inducens pro fententia Mofi,

yerat-

fcilicet , quod

ideo vocarit Jacob ante

quàm nafceretur , quia dilexerit

jif

eum, non autem dile&us fit prius à

Jacob, aut meriro ejus ullo permo-

2

m

tus, ur oftenderetur in jacob & E

au , quid noftrüm queat liberum

| Ff/fþ

arbitrium.

Afl

: Altera induftria eft , quod Malachias non videtur

loqui de odio,

quo damnamur in eternum

iM

»fed de temporaria afflictio

ne,

Reprehen-

li

duntur enim,

n dicitur ad

qui extruere v?lebaqt Edomzam, Hoc iterui

] j

cons

D. Manr, Lurg,

X

14

—— lL

deo nihil vere-

D

contumeliam Pauli , quafi vim fecerit Scripturis, À

mur majeftatem Spiritus fan&ti , modo noftra ftatuamus. — Sed feramus

Ya fa

dicat

interim contumeliam hanc, videamusque quid efficiat, — Malachias de

nihi

afflidione temporali loquitur, Quid inde , aut quid hoc ad rem?

crad

Paulus ex Malachia probat-illam affli&ionem íine merito , foloque

d

odio Dei illatam Efau , ut liberum atbitrium nihil effe concludat.

Hic urgeris , hic refponderi oportuit. . INos de merito difputamus :

291

il fo

tu de mercede loqueris, & fic loqueris , ut non eludas tamen quod

od

voluifti; imó cum de mercede loquaris, meritum confiteris. At

illud diffimulas te videre.

Dic igitur , quz fuit cauía amandi Jacob,

nullis

tumí

& odio habendi Eíau apud Deum , cum illi nondum effent? Jam & il-

lud falfum eít, quod Malachias folum de temporaria affli&tione loqua-

iple t

tur , nec illi res eft de Edomza deftruenda , totumque prophetz fen-

d q

fiddl

fum pervertis hac induftria. | Propheta clariffimis verbis fatis indicat,

quid velit ; nempe Ifraélitis exprobrat ingratitudinem ; quod cum eos

etcid

Ieaut

dilexerit , illi viciffim nequexdiligant ut patrem , neque timeant ut Do-

minum,

mu,

Dilexiffe autem fe probat , tàm Scriptura quàm opere, nem-

ERE

pe, quod cum Jacob & Efau effent fratres , ut Mofes fcribit Genef. z$.

tüt d

jJacob tamen dilexerit & elegerit, antequam nafceretur, ficut dictum eft

difu

paulo ante, Efau vero fic oderit, ut regionem ejus redegerit in foli-

tür,a

tudinem. — Deinde ea pertinacia odiat & pergat, ut cum Jacob redu-

Hocr

t fe

xerit de captivitate & reftituerit, Edomaos tamen non finat reftitui,(ed

etiamfi dixerint fefe velle zdificare , ipfe minetur eis deftru&io-

"homy

nem.

Si non hzc habet textus ipfe apertus prophete , arguat me

qui

mendacii totus orbis, . Non igitur reprehenditur hic temeritas Edo-

I$ d

mzorum, fed, ut dixi, ingratitudo filiorum Jacob, qui non vident, quid

hm t

illis conferat, & fratribus fuis Edomzis auferat nulla caufa, nifi quia

d

at

hic odit,illic amat. — Quomodo nunc ftabit, quod propheta de tem-

Cline

poraria affli&ione loquatur? cum evidentibus verbis teftetur , fefe lo-

T

qui de duobus populis à duobus patriarchis naris , illum fufseptum in

ficis?

populum & fervatum, hunc vero relictum & tandem deftra&um. Suf-

i

cipere vero in populum, & non fufcipere in populum, non pertinet ad

N

temporalia bona vel mala tantum, fed ad omnia. Neque enim Deus no-

tüt:

fter tantum temporalium Deus eft , fed omnium.

Neque tibi Deus

v

effe aut coli volet dimidio humero aut claudicante pede , fed totis viri-

exd

bus, totóque corde, ut tibi fit Deus tàm hic quám in futuro, & in omni-

pro

bus rebus , cafibus , temporibus & operibus.

——

Pag

- Tertia induftria eft, Quod tropologico fenfu nec omnes gentes

quid

diligir, nec omnes Judxos odit; Sed ex utraque gente aliquos, Hac

A h

anes

pioy

trepologia efficitur , ut teftimonium hoc, ait; niþil pugnet ad prob

am

Dr Srzavo ARBITRIO:

ij

Velee

dam neceffitatem , fed ad arrogantiara Judzorum retundendam; H

ac

As

via facta evadit deinde illuc Diatribe, ut nondum natos odiffe Deus

s de

dicatur , quia preícit illos gefturos odio digna: fic odium Dei & amor

Tem?

nihil officit libertati arbitrii; Tandem concludit, Judzos merito in-

25

loque

credulitatis excifos de olea ; Gentes merito fidei infertas, idque au-

3»

ladat,

thore Paulo: fpemque facir. excifis rurfus inferendi, & infitis metum,

fQüUS ;

ne excidantur. Moriar , fi Diatribe ipfa intelligit , quid loquatur. Sed

qud

eft forte & hic rhetoricum fchema, quod docet fenfum obícurare, s

At

qua periculum inítat, ne capiaris verbo. .Nos tropologias hoc loco

cob,

nullas videmus , quas Diatribe fibi fomniat, nec probat: ideo nihil mi-

A

Y

rum, fi illi non pugnet teftimonium Malachiz in fenfu tropologico, qui

Xqd-

ipfe nullus eft. Deinde nos-non de excifione & infertione difputamus,

L ete

de quibus Paulus loquitur, dum exhortatur: Scimus fide inferi, in-

59

dicat,

fidelitate excindi homines , eosque exhortandos effe , ut credant, ne ,,

n C0$

excidantur, Sed hinc non fequitur , neque probatur, eos poffe crede-

: Do-

re aut difcredere vi liberi arbitrii,de quo nos agimus. — Non difputa-

neam.

mus, qui funt credentes , qui non ; qui Judzi, qui gentes ; quid fequa-

d af

tur credentes & difcredentes: hocad exhortatorem pertinet. Sed hoc

melt

difputamus , quo merito, quo opere perveniant ad fidem, qua inferun-

foli«

tur ,aut ad infidelitatem , qua exciduntur: hoc ad Do&orem pertinet,

redii

Hoc meritum nobis defcribe, Paulus docet , quod nullo noftro opes

ded

re , fed folo amore & odio.Dei contingat. : Ubi vero contigerit , ex-

xdio»

hortatur ,ut perfeverent, ne excindantur. ^At exhortatio non probat,

;t me

quid nos poffimus , fed quid debeamus. Cogor ego pené pluribus ver-

Edo-

bis adverfarium tenere , ne alió vagetur deferta caufa, quàm ipfam cau-

u

fam tra&tare: quanquàm tenuiffe eum in propofito , viciffeeft. Tam

qum

clara & invicta funt verba: ideoque nihil feré agit, quàm ut ea de-

tem.

clinet, & fefe & confpe&u proripiat , aliudque agat, quám inftituerat,

fl

Tertium locum fümit ex Ef2.45. Nunquid lutum dicit figulo fuo,quid

jm1n

facis ? Et Hier.i8. Sicut lutum in manu figulijita vosin manu mea. Iterum

$uf*

hac magis pugnare dicit apud Paulum, quá apud prophetas, unde fumpta

vl

unt,quia in!prophetis fonant de affli&ione tem porali; Paulus autem uti-

j 10*

turadele&ionem & reprobationézternam : ut fugilletPauli temeritatem

Deus

velinfcitiam, Sed antequám videamus,

uomodo probet utrunque non

excludere liberum arbitrium, prius hoc

:

icam; Non videri Paulum ex

stl*

omi^

prophetis famfiffe hunc locum , nec Diatribe id probar, —Solet enim

Paulus adhibere nomen authoris, vel proteftari ,(efe de Scripturis ali-

ntes

quid accipere, quorum hic neutrum facir, Ideo verius eft , quod Pau-

pae

lus hac generali fimilitudine , quam alii ad alias caufas affamunt , ipfe

"

proprio Spiritu utatur ad.füani caufam ,

quemadmodum facit illa fimi-

m

M

rA

litus

H

1;6

D. Mant, LurH.

abul

litudine: modicum fermentum totam maffam corrumpit , quam 1. Coz

Qur

rinth. g.'cbn:uptibilibus moribus aptat, aliás verbum Dei corrumpen-

cayt:

tibus objicit, quomode & Chriftus fermentum Herodis appellat &

tion

Pharifzorum, . Ut igitur prophetz maxime de temporali affli&ione

tafr

loquantur , de quo nunc omitto dicere, ne toties alienis quaftionibus

tiii

occuper & differar : Paulus tamen utitur fuo Spiritu adveríus liberum

D

arbitrium. — Quod vero non adimitur libertas arbitrii , fi Deo affligen-

yibis

ii fimus lutum , nefcio quo pertineat, aut cur id contendat Diatribe,

cum non fit dubium, aflli&iones à Deo venire invitis nobis , necetfi-

gnacu

Qmpi.

tatemque afferant , ferendi eas , velimus nolimus , nec et in manu no-

ftra eas avertere , licet exhortemur ad ferendas voluntarie.

tudi

"Sed. auomodo Pauli fermo non excludat liberum arbitrium ifta

fcilic

fimilitudine , dignum eft audire Diatriben argutantem, Duo enim ab-

abfol

&M

furda opponit :alterum Scripturisalterum ex ratione colligit.E fcriptu-

lidf

ris fic colligit, Paulus cum 2 Tim, 2. dixiffet, in mzgná domo elfe vaía

aurea , argentea , l;gnea, fidilia; quedam in honorem, quedam in con-

Íequi

tumeliam: mox fubjungit; Si quis ergo fe emundaven ab iftis , erit

lat,

vas inhonorem &c, — T'um fic arguit Diatribe, Quid ftultius, quàm fi

emun

quis dicat matule famiz , fi te expurgaris, eris vas honorificum? Ve-

ab

Ícem

rum hoc re&e dicitur teftz rationali, que monita poteft fe accommo-

dare ad voluntatem domini, Ex iis vult, fimilitudinem non per omnia

eN

quadrare , atque fic elufam , ut nihil efficiat.. Refpondeo, ne illud ca-

&reg

vat

viller, quod Paulusnon dicit, Si quis fe mundaverit à fordibus fuis , fed

hu

ab iftis ,id efl,à vafis contumeliz , ut fenfus fit , ( quis feparatus man-

ferit, ac non inter impios magiftros mifceatur ; erit vas honoris &c.

derer

Donemus quoque hünc locum Pauli prorfus facere, quod vult Diatzi-

tione,

be , id e(t, fimilitudinem non effe efficacem , quomodo probabit ,

1

idem velle Paulum loco illo ad Rom, 9. de quo difputamus? An a.

vicieï

]

tis eft alium locum citare, & nihil prorfus curare , an idem vel diver-

figul

» fam efficiat? Non eft facilior & vulgatior lapfus in Scripturis, quàm

Xitur

, diverfos locos velut fimiles é Scripturis coaptare, ut fizpius monftra-

Yie

vi, ut fimilitudo locorum magis inefficax fit, de quo Diatribe fuperbit,

m

dite

quàm noftra, quam confutat, Sed ne contentiofi (imus, donemus utrum-

que locum Pauli idem velle; & quod fine controverfia verum eft, fimi-

Ho

litudinem non femper & per omnia quadrare, alioqui non fimilitudo

dit

» neque translatio , fed ipfa res effet juxta proverbium : Similitudo !

lant,

» claudicat, nec femper currit quatuor pedibus,

aüt D)

In hoc tamen etrat & peccat Diatribe, quo

d negle&a caufà fimi-

tudinis, que maxime fpe&tanda eft, vocabula contentiofe eaptat. — Ex

ex vo-

(

$s cauGs enim dicendi intelligentia Pet'cnda eft , ait Hüarius,non

cabu-

-

Drz Szxv6 AÁRBITRIO,

^

ijz

l. Co

L

cabulis folis: itafimilitudinis efficacia pendet ex caufa fimilitudinis. ,,

npene

Cur ergoDiatribe omittit id;cujus gratia Paulus fimilitudine ifta utitur,&

la

captat id , quod extra caufam fimilitudinis dicit? nempe hoc ad exhorta-

dione

tionem pertinet,quod dicit: Si quis fefe emundaveritjillud veroad doctri-

nibus

nam,quod dicit: In magná domo funt vafa &c.ut exomnibus circumftan-

'eEurm

tiis verborü & fententia Pauli intelligas, eum ftatuere de diverfitate & ufu

igen-

vaforum, ut fit fenfus, cumtam mula à fide difcedant, nullum eft folatium

tribt

nobis , nifi quod certi fumus, fundamentum Dei firmum ftare, habens fi-

celli-

gnaculum hoc ; Novit Dominus qui funt ejus, & difcedit ab iniquitate

i0»

omnis,qui invocat nomen Domini, Hactenuscaufa & efficacia fimili-

tudinis , ícilicet quod Dominus norit fuos. Tum fequitur fimilitudo,

1l

fcilicet effe vafa divería , alia in honorem , alia in contumeliam.

His

nde

abfolvitur do&tina , quod vaía non feipfa parent, fed herus. Hoc vult

& Rom. 9. quod figulus poteftatem habet &c. Sic ftat fimilitudo Pau-

riptüe

eval

li efficaciffima , quod libertas arbitrii nihil fir coram Deo. — Poft hzc

| COf

fequitur exhortatio ; Si quis fefe mundaverit ab iftis &c. quz quid va-

, li

leat , ex füpra di&is fatis norum eít, Non enim fequitur , ideo fefe poffe

umf

erundare : imó fi quid probatur , probatur liberum arbitrium fefe poffe

; Ye-

absq; gratia emundare,cum non dicat,fi quem gratia emundarit, fed fi fe-

nmo«

fe emundarit, De verbis autem imperativis& conjun&ivis abunde dictum

mnia

eft, Nec fimilitudo verbisconjun&ivis,fed indicativis profertur; ut ele&i

ido-

& reprobi funt, ita vafa honoris & ignominiz funt, Summa, fi ifta elufio

; ed

valet , tota difputatio Pauli nihil valet ; fruftra enim induceret mur-

man

murantes adverfus figulum Deum , fi culpa vafis, & non figuli , effe vi-

; .

deretur, Quis enim murmuret , fi audigt damnari digüum damna-

tione,

;

latti-

ibit,

— Alterum abfurdum co

lligit à domina ratione, qua dicitur humana,

nf

videlicet, quod non vafi, fed figulo fit imputandum, prafertim cum talis

jicte

figulus fitqui creet ipfum lutum & temperet. Hic, ait Diatribe,vas.con-

uam

jicitur in ignem aternum , quod nihil commeruit , nifi quod non fui

(tra-

juiseft. Nusquàm fe apertius prodit Diatribe, quam hoc loco, Au-

dis enim hic, aliis quidem verbis , fed eodem feníu dici , quod Paulus

xbit

[uffle

dicere facit impios. Quid queritur? Voluntati ejus quis refiftet ? (11l)

Hoc eft illud ,quod ratio neque capere neque ferre poteft , hoc offen-

fimi«

rudo

dit tot viros excellentes ingenio, tot feculis receptos.

Hic expoftu-

od

lant, ut Deus agat jure humano , & faciat ,

quod ipfis rectum videtur,

aut Deus cffe defmat.

(mi«

"nnotatto.

EX

EVO*

(111) Höc eft illud; quod ratio neque capere neque ferré

3

28

' POt—;

D MAn;r. Lurm.

19

Ani

potcnt] Ab bis werbis € deinceps difputat B. Vir de meritis, ob qtia:

itiqu

vel (alvetur vel damnetur bomo. . Qua difputatio adeà monnullos vexat,

mod

vel :lli potrus difputationem vexant, ut dicant, dubitari non po[[e, quin ma-

à5,

gnus F'ir reprobos tum ad. exitium tum ad. peccata , incredulitatem €8

teve

impenitentiam , quibus ad exitium raperentur , abfolutà veluntate Dei

du

radeflinatos conditosque fl'atuerit : fiquidem dicat , tàm Deum immeri-

Tits

tos damnare ,quam indignos coronari aiat, — Ex pluribus confiderari vo-

j /mm

lunt bac B. Viri in bac difputatione verba,qua mox [eaquuntur s Si pla-

lpl

cet tibi Deus indignos coronans, non debet etiam difplicere immeri-

tos damnans: fi illic juftus eft,cur non híc juftus erit ? Illic gratiam & mi-

I

ft Vi

fericordiam fpargit in indignos; hiciram & feveritatem fpargit in im-

qMWll

meritos , utrobique nimius & ini

uus apud homines, fed juftus & ve-

rax apud feipfum. Nam quomodo hoc juftum fit, ut indignos coro-

d

i,

htyi

net , incomprehenfibile eft modó , videbimus autem, cumi illuc veneri-

mus,ubi jam non credetur, fed revelatà facie videbitur,

Ita quomo-

Tuta

do hoc juftum fit , ut immeritos damnet, incomprehenfibile eft modó,

T& pot

pos:

creditur tamen , donec revelabitur filius hominis. — Quomodo , pergunt,

Deum flatueret immeritos damnare ,qui utique peccatzs [ui , ut damna-

tedu)

ventur , meruerunt ,nifi Denm ipfis [uopte arbirrio nece[[itatem injeciffe

Maje

arbitraretur ?. Non immeritó miramur, eos, qui laudem magni Viri Bea-

quod

to Lutheyo tribuuut , €8 tanti eum facere videri volunt ,tam impia ipfi

ts ju

üt,j

affiegere fenfm fuo, . Inmeritos damnare accipiunt de eo, quod Dens [uo-

te arbitrio peccandi uece[fitatem illis injecerit: quod falfum eff, INam

ïmïv'u

Ht

B. F'ir banc phrafin fumfit ex difpatatione Erafmi,qui dicebat , clemen-

)

D7

tiam C8 aquitatem Dei diffcile effe tueri , ut qui damnet smmeritos , boc

efl, impios ejusmods, qui im impietate nati mon po[[unt ulla vatione fibi

leresi

confulere , quin impii fnt ,maneant 9 damnentur , eoganttrque nece[fi-

inqu

zate natura peccare €9 pevire. 'Unde falfum quoque eft , quod inde cone

Qui v

cludunt, fLatuiffe B. Virum,quod Deus abfolnta [ua voluntate veprobos tàm

tátem

ad peccata-, quám ad exitium pradeflinaverit €8 condiderit. . .dMbfur-

lt ;

duns nobis videtur , dicere , B. Virum de ab[folutà Dei voluntate , quá et«

hu

Hüm

iam condar ad peccata €9 exitium , difputaffe , imb cogitaffe ibi loci , ubi

juflitiam divinam afferere €$ defendere laborat, INum enim opus eff jufli-

?i

tiam defendere, ubi eyusmodi abfoluta voluntas traditur €9 a[fevitur ? INon-

lus,

«e eyusmodi ab[oluta voluntas in [e neque yuffa eft , neque injuffa , fed li-

7)

bera? 'Unde Calviniani non juftam faciunt , fed ad juflitiam. demou-

furej

Jirandam vergere dicunt, Et i quandoque juflam dicunt , volunt , quod

Verg;

aton fet injuffa h. e, contra yuffitiam non peccet , eó qmod libera fit à legi-

Mire Pg

f.

d

hus juflitiay uon autem hoc intendnnt , quod juffé aut ex ilffifiö veli

£8

a-

W ]

m d

D SrRvo ÁnnpiTRIO.

59

! ia

"tqui B Vir exprefe

defendit yuflitiam, Utrobique , zzg4it , nimius &

DA

iniquus apud homines: fed juftus & verax apud feipfum. Nam quo-

J tl

modo hoc juítum fit , ut indignos coronet , incomprehenfibile eft mo-

m

dó, videbimus autem , cum illuc venerimus , ubi Jam non credetur, fed

revelata facie videbitur. Ita quomodo hoc juftum fit, ut immeritos

7227

MIer'«

damnet, incomprehenfibile eft modó, creditur tamen, donec revelabitur

iTA«

Filius hominis. Ez ! dicit B, F'ir, bic etiam credi ,juftum effe , quod Deus

damnet. $i creditur s. fané ita efl alioqui crederemus mendacio , quod

i pl

W

blafphemum efet. — Dicit, quando venerimus eó, ubi Deus. vevelata

X mj«

facie videbitur, €$ quaudo revelabitur filius bomints , nos ibi juffitiam

jnne

rei vi[aros, Ergö res jufla efh : alioqui ibi non po[fet videri, Hac non lo-

X Y

qunntur de abfoluta voluntate , pro qn4 fi difputaret B. Vir , dixiffet po-

«Qtoe

tius , Liberum e[fe Deo, . Porró difhutat B.Fir adverfus bomines carna-

les ,aut rationi deditos , de Deo couquerentes , eum injuflitia accu[antes,

'nttie

TU

Patet fatis ex bis , Hoc eft illad, quod ratio neque capere neque fer-

nodó,

re poteft; hoc offendit tot viros excellentes ingenio , tot feculis dece-

o

[0

at jure humano , & faciat, quod ipfis

ïrgm,

ptos: hic expoftulant, ut Deus a

ÁftMae

re&um videtur , aut Deus effe definat.

Nihil illi profuerint fecreta

Majeftatis: rationem reddat, quare fit Deus , aut quare velit aut faciat,

njm' t

quod nullam fpeciem juttitie habeat, ac f1 futorem aut zonarium ro-

772

ges judicio fe fiftere. — Non dignatur Deum caro gloria tanta , ut cre-

iif

ufit

dat , juftum effe & bonum ; dum fupra & ultra dicit & facit, quam de-

finivit Codex Juftiniani, vel quintus liber Ethicorum Ariftorelis, 44pparet

Natt

hinc ,quod B. Fir dicat defendatque ,id juflum €9. bonum effe , quod va-

lenette

tioni videtur nec juflum uec bonum : quod. facit fapra €9 mltra, quam

t

leges bumana definiunt, non quod. libertate ab[oluta liberum eff.. Res rpfa,

li

in quà vatio offenditur, bac fl : Abfurdum eft, ut damnet ( Deus) eum,

£C*

]e um

qui vitare non poteft meritum damnationis: & propter hanc abfurdi-

tatem falfum effe oportet, quod Deus, cujus vult, miferetur , quem

WW

vult , indurat ; fed redigendus eft in ordinem , & prafcribend illi le-

f/fur«

"r

ges, ut non damnet quenquam , nifi qui noftro judicio id meruerit.

Habemus bic , quod B. Vir nun ueget omne damnationis meritum: dixit

:i, IIH

mamque; ut damnet eum , qui vitare non poteft meritum damnatio-

Hf

t

nis. Ergbipfa etiam ratio audit , quod Deus damnet ob meritum da-

mnationis de hoc autem congueritur , quod seritum ifiud. devitare non

"

poteft , prapter quod putat , non e[fe verum meritum , licet Scriptura , ut

lemi^

Verutm Teritum , alleget,

Videndum autem bic eft , quid fit non devi-

TA

zare polfe mervitum damnationis. '"Ubi melior interpretatio effe non potef?,

f Z(gþ

quàm qua & B. Viro in faperizs difputatis fabuminifirata of : nimirum,

wlito

n

quod poff lapfum bominis femnen bumannm corruptum efh ,ut , fí confer-

.

.

1

vetur

-

160

D. MART. LutrÓ.

256

p

vetur natura bumana in flatu, in quem ab initio pofita eff , ut feipfam

/tit

propaget , €8 pofferos edat ,nemo boc devitave poffit , quó meeus nafcatur

"

J

ACeT€

malus , qui non poffit non peccare , €8 mereri condemnationem y imó qui

f me

meritum damnattonis ex utero fecum fevat,

Hic efl , qui meritum da-

mnationts devitare non potefl, — Hoc quidem ratio bumana offenditur,

g'uur

f

H

PO[f

nec capere potefe , quomodo , qui ita na[citur ,€9 ejusmodi efl , mereatur

: qf.*[&ï j

damnationem y, vocat illa potius ejusmodi bominem immerentem , dicit-

"Ht i

que immeritum damnuari, "Unde jam conflare porrà poteff , quid fít, im-

-

fdum.

meritum damnare , smmirum damnare eum , qui vationi plane videtur ef-

in lt

f immeritus [eu immerens , non , qui revera eff immeritus aut imme-

vens. Invenit veróratio deinde alium pratextum, quare nonuulli damnen-

jï;jf(.

l'.

£ I

tur immerentes, quando comparationem inflituit inter. eos, qui jnxta ordi-

mitte

nem à Deo inflitutum [alvantur , 9 eos, qui propter negle&ium iftum or-

dinem damnantur.

ii y

Nam cum videt ad Chriflum converti etiam fte- -

leratiffemos , citm contra uon convertantur. boneffiffimi : dicit ,bos damua-

p

vi immeritosfeu immerentes, Etfiautem circa eos, qui damnautur, adeó

poel

qud «

offenditur vatío, gratum illi tamen eft , quod audit , Deum falvare in-

dili,

dignos ,quod illa quidem fic interpretatur , quaft nonreferat, frve quis be-

ne vivat poft fidem acceptam , fve mon : blanditurque fibi de libertare

N

aliud

quadam peccands.

Et certe videmus , quod f Deus nos. Libertinos fa-

ct &

ceret , falvarétque tamen ,id vationi futurum e[fet avatiffimum. — Hac ff

ita Ti

obfervaverimus , difbutatio tota B. Viri evtt haud ob[cura, . Iffo offendi-

cnlo rationis motus quoque eft Era[mus , illndque B. Lutbero oppofuit, ad

quam

probandum inde , quod praflare €9 mereri aliquid po[fit boni liberum ar-

lis,e

IN

bitrium , exponendusque ita locus Apoffoli Rom. IX.. Sed B. Vir opponit,

quod, fi tflnd verum ejfet , plané fruffranea C8 inepta foret objetlio, qua

«tüm

eft apud Apoffolum ; Quid queritur? Nam pofrto z/ffo merito liberi avbitrs

$, d

Atl

tn utramá, partem potentis, abrogari tflam objettionem, Hoc eft, quod di-

cit ; fic eft fatisfadtum Paulo, cum fuà fimilitudine , (cilicet , ut illam

D7

revocet, & finat nihil valere, fed fic temperet , quod figulus hic (ut

qur a

— MM———

diatribe interpretatur ) facit vas in contumeliam , ex meritis przceden-

Vr

tibus, ficut Judzos quosdam rejicit ob incredulitatem , gentes fufcipit

C'»'-"-?;Z'A

ob fidem (tanquam ob merita liberi arbitrii.) — Verum fi fic operatur

At

Deus, ut merita fpe&et, cur illi mnurmurant & expoftulant? Cur di-

opy

dem

cunt; Quid queritur? Quis voluntati ejus refiftet ? Quid opus Paulo-

--

compefcere illos? Quis enim miratur , non dicam, indignatur aut ex«-

[cqu

poftulat, fi quis meritus damnetur? (/ec eff , ff quis ita damnetur , ut

Ta£12;

videatur meruiffe. . Ergó fi Paulus docuiffet damnationem , ut homines

iil

merulfe viderentur rationi ,vatio nibil oppo[uiffet.| Oportet itaque AApc-

ni,

Jlolum docuiffe ejusmodi damnationem , qua. vationi vifa eff injufla, tan-

D

: guam

x

i

. Ds $znvo Ansxrmof

161

tf

quam quam non merti[fent bomiues, Hac enim illa eff, gqua damnantur bo-

mines ex corruptione tam uali nati, ut ex fuo libero arbitrio nibil boni

Afeatur

facere poffint. ) Deinde ubi manet poteftas figuli faciendi quod vult,

fffü qu

Mf d-

fi meritis & legibus fubje&us , non finitur facere quod vult, fed exi-

"dithr,

girur faeere quod debet, Pugnat enim refpe&us meritorum , cum

poteftate ac libertate faciendi quod vult, ut ille probat Paterfamilias, qui

TEATUY

, ditit-

operariis murmurantibus & jus poftulantibus oppofuit libertatem volun-

f/, i«

tatis in fuis bonis.Hzc funt,quz Diatribes gloffam non finunt valere.Z-

W tf

lidum hoc B.F'iri argumentum: In. Qu.Deuspoteflatem babet,quam freulus

nifit«

in lptum babet y illosoportet adeo corruptos effe., [ua matura , mt nilil pof-

MY

fint ex fuo- arbitrio libera boui facere aut mervert,. Atqui in bomiues Deus

777

€jc. Ergó. Ratio Con[cqueutia. in Majore eff , quia alias juflitia non per-

mitteret. Deo facere , quod frg

h 0f«

ulus facit : frquidem ubi aliquid bori ef,

ibi jufitia Dei vult illud vefpici , €9 juxta merita procedi, — Hoc imami-

dis

|ititd

fefte vult B, Vir , quando dicit : Pugnat enim refpedtus meritorum cum

^ idti

poteftate ac libettate faciendi quod vult.. O£fervandum quoque ef bic,

quod exprefe B. Vir omues homines cum Into conpavat , quod . plané per-

jrt ilt-

i lt-

diti , ut digni fint , fií vafa frant in contumeliam , quando fuprà fevipft ;

ertat

Neque Paulus dicit , quod. Deus fi&or faciat aliud vas in honorem,

aliud in ignominiam , ex diverfo luto, fed ex eodem (inquit) luto fa-

tt ft-

cit &c... Ideà ficut limus femper fit durior , & terra inculta fpinofior,

H« f

tll

ita liberum arbitrium femper fit pejus , tàm lenitate folis indurante,

L

iil

quàm tempeltate pluvix liquefaciente.

Si eft igitur unius definitio-

nis,ejusdemque impotentiz liberum arbitrium in omnibus homini-

m r«

bus, nulla poteít ratio reddi , cur unum perveniat ad grátiam , & al-

;Pponif,

terum non perveniat , fi nihil aliud predicetur , quam lenitas toleran-

/, 71!4

tis, & caftigatio miferentis Dei, | Pergzz vero 'bíc B. Pzr , €9 vatio-

"litty

aem ex ratione vefutat,

Nimirum rationem. non couqueri , quod. Deus

od di-

ammeritos manifefle coronat : itaque uec conqueri debeve ,ft eos damnet,

i

J

; ( AC

qui videantur immeriti ,etiamfi revera non fimt ,fi unum culpet , debere

utrumque ctlpares quod, ff nolit utrumque culpare , non. debere etiam

edene

eulpare unum : [ed vationem pro utili [uo judzcares atque adeó euran-

cipit

dam men e[fe. .Hoc eff , quod. dicir , fed fingamus , Deum talem effe

eratur

ut (jl'

opottere , qui merita refpiciat in damnandis : Nonne pariter-conten-

demus & concedemus, ut & in falvandis merita Ípectec? fi rationem

Pau

Íequi volumus ( Aota bené, quod mon ex fua fententia , fed princimpias

ur o

vattonts di[ptttet , C$ merita intelligat liberi arbitriü ad. bonum. etiam

4 At

validi.) &que ini

quum eft , indignos coronari , atque indignos pu-

ynts

niri, ^ Concludamus itaque ('ex ratzene , cui. Erafmus vulk indulceri )

Apy-

Deum ex meritis przcedentibus jq&ificarä debere , aut iniquum decla-

m

rabi-

thIn

152

D. Manr. Lurs5.

rabimus, ut qui malis & impiis hominibus delectetur , & impietatem

gevelabit

eorum premiis invitet & coronet.

At v2 nobis tüm miferis , apud il-

st Cal

lum Deum. | Quis enim falvus erit? Vide igitur nequitiam cordis ha-

mani, Deum, cum indignos fine meritis falvat , imó cum multis de-

NI

meritis juftificat impios, non accufat iniquitatis , ibi non expoftulat ,

Deuyi

cur hoc velit , cum fit iniquiffimum , (NB. ) fefe judice: fed quia fibi

Surim

commodum & plaufibile eft , equum & bonum ( contra feipfam ) judi-

qoglo

cat, . Át cum immeritos (ex zpfrus opimione 5 vevera autem meritos per

ia &

origínem corruptam ) damnat, quia incommodum fibi eft, hoc iniquum,

(orum ;

hoc intolerabile eft , hic expoftulatur , híc murmuratur , híc blafphema-

te [ue,.

tur, — Hiac jam concludie coutra. Diatriben. Erafmi ex ratioue og

[2

gan-

tur abf

nientem [equentibus. Vides ergó, Diatriben cum fuis in hác caufa non

monatot

judicare juxta equitatem , fed fecundum affe&um commodi fui. Si

Deus ci

enim zquitatem fpeGaret (vel, w fuprà dicit , fi vationem fequi volu-

-

ordine

us , ) «qué expoftularet cum Deo, dum indignos coronat, atque ex-

qui tll

poftulat cum eo, dum immeritos ( aziozi vifos) damnat, /Eque et-

dmC; (C

iam laudaret & predicaret Deum , dum damnat immeritos ( zpfé zterum

quod f

vifos) atque facit, dum indignos falvat. Utrobique enim par iniquitas,

ex mer

fi ( NB.) fenfum noftrum fpe&es, nifi non fuerit eque iniquum , fi

Cain ob homicidium laudes, regemque facias , atque fi Habel innocen-

tiem ,

tit [pa

tem in.carcerem conjicias , aut occidas,

Cum igitur ratio Deum lau-

timr? (

det, indignos ( ex zpfius confeffioue, €9 revera fimul tales) falvantem, ar-

uat veró,immeritos ( ex zpfeus opimione, revera tamen meritos , quamauis

Ws e

ticus d

ex origine f44) damnantem,convincitur,non laudare Deum, ut Deum,fed

f meri

ut fuo commodo fervientem , hoc eft , feipfam , & quz fua funt , in Deo

tüt faa

quarit & laudat,)non Deum aut que Dei fünt. At fi placet tibi ( razzezz aut

i

lt ac

rationem [e&tanti) Deusindignos (quos confiteris, €9 qui vevera funt) coro-

Optari

nans,non debet etiam difplicere immeritos (guos tbi zzomeritos fingis,cum

untyy

veveráà fit meriti,) damnans.Si illic juftus eft;cur non hic jutus erit : Illic

valere,

gratiam & mifericordiam fpargit in indignos (guos confrterur ratio, €$ ve-

M.

verà etiam tales:) hic'iram & feveritatem fpargit in immeritos (2 72-

tioni videntur , licet non frnt : ) utrobique nimius & iniquus apud ho-

Wi

Y

Va

mines ;. fed juítus & verax apud feipfum ( um feit. ,. bos non effe im-

& Y

seritos , C8 sffos.mifericordia: eloriam: e[fe,.). Nam:quomodo. hoc juftum

Qun

"

fit , ut indignos ( quzmon tantzm-videntur , fed.€ funt ) coronet, incom-

mhd

rehenfibile: eft' modo (zzfrmitati-noffra , ) videbimus autem , cum il-

j

u

c venerimus , ubi;jam non credetur; fed revelàtá facie: videbitur.. Ita

eOrtr

quomodo.: hoc juftum . fit , ut immeritos (44z'mobis:;puuc videntur yuxta

lum ]

donec

DUR

mtianer&:)l damnet , incomprehenfibile. eft. niodo, ,c:editur. tamen;

Titi I

/ reve-

Qt ye

d

. Dr $znavo Anz21TRI0.

^

"

Yetatent

revelabitur filius hominis, — Ex! qwid bic incommodz? nonge iniquiffi.

apud j-

tdis ht«

me Calvinifmi accufatis eft B. Virt ]

5

iltis de»

Nihil illi profuerint fecreta maje&atis; rationem reddat , quare fit

oltult,

Deus,aut quare velit aut faciat,quod nullam fpeciem juftiti habear, ac fs

yuia fibi

Sutorem aut Zonarium roges judicio fe fiftere. — Non dignatur Deum

;) judi-

caro gloria tanta , ut credat juftum effe & bonum , dum fupra & ultra

ls per

dicit & facit, quàm definivit Codex Tuttiniani, vel quintus liber Ethi-

Igum,

corum Ariftotelis, ^ Cedat majeftas creatrix omnium fzci , uni creatu-

hema-

j eggïü*

rz fuz , & Coricius ille fpecus metuat, verfa vice, fpectatores fuos, Igi-

tur abfurdum eft , ut damnet eum , qui vitare non poteft meritum . da-

ia ron

fn, &

mnationis, Et propter hanc abfurditatem , falfum effe oportet, quod

Deus cujus vult, miferetur, quem vult,indurat: fed redigendus eft in

TR

ordinem, & praícribendz illi leges , ut non damnet quenquam , nifi

qll€ a.

qui noftro judicio id meruerit, Sic eft fatisfa&um Paulo cum fua fimilitu-

que d

dine , fcilicet ut illam revocet, & finat nihil valere , fed fic temperet,

(itertti

quod figulas hic ( ut Diatribe interpretatur ) facit fasin contumeliam,

iguitis

ex meritis przcedentibus , ficut Judzos quosdam rejicit ob increduli-

u, f

tatem , gentes fufcipit ob fidem. — Verum (i fic operatur Deus,, ut me-

mnocee

rita fpectet, cur illi murmurant & expoftulant? Cur dicunt, quid que-

m lali

ritur? quis voluntati ejus refiftet? Quid opus Paulo compeícere illos -

emyar«

Quis enim miratur , non dicam , indignatur aut expolttulat , fi quis me-

qatit

ritus damnetur? Deinde ubi manet poteffas figuli faciendi quod vult,

m Jed

fi meritis & legibus fubje&us , non finitur facere quod vult , fed exigi-

inDoo

tur facere quod debet ? Pugnat enim refpe&tus meritorum cum pete-

25

jomi 4f

ftaté ac libertate faciendi quod vult, ut ille probat paterfamiliás, qui

25

Jcoro*

operariis murmurantibus & jus poüulantibus,oppofuit libertatem vo-

jram

luntatis in fuis bonis. — Hzc funt , que Diatribes gloffam non finunt

um

valere,

I,f;/f'

utráe

Sed fingamus, quzfo , Deum talem effe oportere , qui m;:rita röf'piQ

ciat in damnandis, nónne pariter contendemus & concedemus , ut &

jj ho-

in falvandis merita (pe&et? Si rationem fequi volumus, eque iniquum

t Ilf*

e(t, indignos coronari , atque indignos puniri, Concludamus itaque,

n

Deum ex meritis pracedentibus juítificare debere, 'aut iniquum decla-

incort

rabimus, ut qui malis & impiis hoininibus dele&etur, & impietatem

um l-

eorum pramiis invitet & coronet, At vz nobis tunc miferis, apud il-

j. W

lum Deum, — Quisenim falvus erit? Vide igitur nequitiam cordis hu-

i

mani , Deum cum indignos fine meritis falvat, imó cum multis deme-

jnec

E

ritis juftificat impios, non accufat iniquitatis , ibi non expoftulat, cur

j

hoc velit ,. cum fit iniquiffimum ,. fefe judice , (ed quia fibi com-

*

*

AX 2

mo-

164

D,ManT, Lurn

tos da-

./roba.ïl

modum &pïauflbiïq eft, equum & bonum judicat. Át cumi ireri

das &

mnat,quiaincommodum fibi eft,hoc iniquum;hoc intolerabile eit;bic ex-

poftulatur,hic murmuratur,hic blafphematur. Videsergo,Diattiben cum

pmbæ

fuis in hac caufa non judicare fecundum zquitatem, fed fecundumaffe-

fxm?w

]

€&tum commodi fui, Sieriim equitatem fpe&aretr,eque expoltularet cüm

Deo, dum indignos coronat, atque expoftulat cum éo, dum immeritos

pma*i(

damüat. /Eque etiam laudaret & przdicaret Deum , dum damnat im-

Jis &

meritos , atque facit, dum indignos falvat: utrobique enim par ini-

f

emuni

quitas, fi fenfum noftrum fpe&tes, nifi non fuerit eque iniquum , fi Cain

ob homicidium laudes regemque facias , atque fi Habel innocentem in

quani

10.mo!

catcerem conjicias aut occidas,

Cum igitur ratio Deum laudet indi-

ttibes

gnos falvantem, arguat vero immeritos damnantem , convincitur, non

laudare Deum, ut Deum, fed ut fuo commodo fervientem , hoc eít, fe-

pofn

ipfam, & qua fua funt in Deo querit & laudat , non Deum aut qux

u $

Dei funt.

br'lf Jlb«

At fi placet tibi Deus indignos coronans, non debet etiam

difplicere immeritos damnans. — Si illic juftus eft, cur non hic juftus

qüoqu

erit? Ill

s

ic gratiam & mifericordiam fpargit in indignos , hic iram &

pura d

liberü

feveritatem fpargit in immeritos: utrobique nimius & iniquus apud

» homines, fed juftus & verax apud feipfum, ^ Nam quomodo hoc

Tum.

35

juftum fit, ut indignos coronet; incomprehenf(ibile eft modo , vide-

bitrio:

& (sf

25

bimusautem , cum illuc venerimus , ubi jam non credetur , fed reve-

?5

lata facie videbitur, Ita quomodo hoc juftum fit , ut immeritos da-

[

25

mnet , incomprehenfibile eft modo ,cyeditur tamen, doneo revela-

eludat

bitur filius hominis.

?

5

pretat

Diatribe vero fimilitudine illa

f

o

uli & luti'vehemeläte.r offenfa,

|

non nihil indignatur , fefe adeo urgeri per illam, tandem eó redit, ut

1 fü

diverfis locis é Scriptura produ&is , quorum aliqui totum homini vi-

Ol

dentur tribuere , aliqui totum gratiz, ftomachabunda contendat, utros-

ixim

que debere interpretatione fana intelligi , & non fimpliciter accipi.

terpre

Alioqui fi nos urgeamus fimilitudinem. illam , ipía rurfus nos urgere

t0dos

parata eft locis illis imperativis & conjundtivis , prafertim illo Pauli,

Vanil

Si quis fefe emundaverit ab iftis: Hic Paulum fibi contradicentem fa-

i&x W

cit , & omnia tribuentem homini, nifi fuccurrat interpretatio fana. Si

N

igitur interpretatio admittitur , ut gratiz locus relinquatur , cur non

Que

etiam fimilitudo figuli admittat interpretationem , ut libero arbitrio

Ícril

locusfit? Refpondeo , mea nihil referz , accipias fimpliciter , dupliciter,

gurat

vel centupliciter. Hoc dico, quod hac fana interpretatione nihil ef-

enf(]

ficitur, nec probatur, quod quzritur. Probari enim deber , liberum

tüt [.

arbitrium nihil poffe: velle boni. — At illo loco, Si quis fefe emunda-

cily,

qui

Ortig

verit.ab iftis, cum fit oratio. conj»ury.löï;iva, neque nihil, neque ali

*

pro-

Dzr Sznvo ÁnsiTRrIO.

I65

tritos dee

Exhortatur tantum Paulus, At fi fequelam Diatribes adji-

fl;fbbatui'.

li hicer-

cias & dicas , fruftra exhortatur ,

fi non poteft fefe emundare , tum

iben cum

probatur liberum arbitrium omnia poffe fine gratia , atque ita fepíam

dumafe-

improbat Diatribe.

CC Cum

Expe&tamus igitur adhuc locum aliquem é Scriptura, qui iater-

interitos

pretationem iftam doceat, fingentibus eam fuo cerebro non credimus.

i«

Nos enim negamus reperiri ullum locum , qui totum tribueret homi-

pac ia

ni, Negamus quoque Paulum fibi pugnare, ubi dicit , Si quis fefe

Á Cain

emundaverit ab 'iftis , fed dicimus , tam pugnantiam in Paulo fingi,

wem m

quàm interpretationem , quam illa extorqueat , excogitati , neutram ve-

je -

ro monftrari. Hoc quidem fatemur, (i fequelis & additamentis Dia-

ur, 10

ttibes Scripruras augere licet , ut dicendo, fruftra przcipiuntur fi non

cdt -

poffümus,qua pracipiuntur, tum vere pugnat Paulus fibi ipfi & to-

at que

ta Scriptura , quia tum Scriptura alia eft , quàm fuit, tum etiam pro-

a poffe : quid mirum vero , fi tum pugnet

Vetetiam

bat liberum arbitrium omni

quoque, quod alibi dicit , omnia.Deum folum facere? At ea Scri-

c julus

ym&

ptura fic; auc&a , non

modo nobis, fed etiam ipfi Diatribe pugnat, qu&

]s apu

liberum arbitrium ni

hil boni poffe velle definivit. Liberet igitur fefe pri-

mum & dicat , quomodo cum Paulo.conveniant ifta duo , liberum ar-

lo hc

bitrium nihil boni velle poteft, Et i quis fefe emundaverit, ergo pot-

), Videe

d revee

eft fefe.emundare, aut fruítra dicitur, — Vides igitur Diatriben vexa-

tam & vidtam effe , (imilitudine illa figuli, tantum hoc agere , ut illam

jtos dt-

qeveloe

eludat , nihil interim cogitans , quantum caufz fufceptz noceat inter-

pretatio, quamque fe ipfam confutet & irrideat.

Of&ü[ä:

Nos vero , ut diximus, nunquam interpretationem affe&tavimus,

nec famus ità locuti , extende manum, id.elt, gratia

extendet.-

Hac

edit, L

jini Vl*

omnia Diatribe fingit de nobis , in commodum caufz fue. Sed fic

diximus, non effe pugnantism in didtis Scripturz, nec opus effe in-

u9

aciph

terpretatione , quz nodum explicet, fed ipfi liberi arbitrii affertores

nodos in fcirpo quetunt , & pugnantia fibi fomniant. Exempli gratia,

| u[gerfi ;

! Pall l

illa nihil pugnant ; Si quis fe(e emundaverit: Er, Deus operatur omnia

em fi-

in omnibus. Nec eft neceffe pro nodo explicando dicere , aliquid

Deus, aliquid homo agir, Quia prior locus eft conjun&iva oratio,

d ü

quz nihil operis aut virtutis affirmat aut negat in homine , fed pra-

J (1011

Ícribit , quid operis aut virtutis effe in homine debeat. - Nihil hic fi-

ybictio

|icitel

guratum , nihil interpretatione egens , fimplicia verba. funt , fimplex

fen(us et, modo fequelas & corruptelas non addas, more Diatribes:

hi^

tum enim fieret fenfüs non fanus, verum non fua , fed corruptoris

jgum

unda-

culpa. Pofterior vero locus, Deus operatur omnia in omnibus,, eft

oratio indicativa , omnia opera, omnem virtutem affirmans in Deo.

hquï

s

g

X' $

1!36

B Nikrn Ts

ertinedt

Quomodo igitur pugnenr duo loci, quorum unus nihil agit de vir-

dixerit

tute hominis , aler omnia tribuat Deo , ac non potius optime confen-

No& exc

tiant? Sed Diatiibe fic eft fübmeta , (uffocata & corrupta fenfu cogi-

meritian

tationis illius carnalis (fruftra przcipi impoflibilia) ut non queat fibi

Ya g

temperare, quin, quorties verbum imperativum aut conjunctivü audierit,

meriaji

raox fuas fequelas annectat indicativas , fcilicet,

fecritas

przcipitur aliquid, ergo

poffumus & facimus , alioqui ftulte preciperetur.

Hinc erumpit,

,df'gn'xücaw

& ubique vicorias jactat, quafi demonftratum habeat, iftas fequelas

rut il

^

cum fua cogitatione effe ratas, ceu divinam authoritatem.

Hinc fecu-

nyni,le

re pronunciat , quibusdam locis Scripture omnia tribui homini , ideo

Spritut

pugnantiam ibi & interpreratione opus effe, — Et non videt , hoc to-

birione

tum effe figmentum capitis fui , nullo ufpiam Scripturz apice firma-

Scripur

tum, Deinde ejusmodi , ut fi admitteretur , neminem fortius confuta-

traSpir

ret , quàm feipfam , ut que per ipíum probet, fi quid probat , omnia

bare d

poffe liberam arbitrium , cujus contrarium füfcepit probandum.

fequine

Sic& illud coties repetir, Si nihil agit homo;nullus locus e(t meritis,

pro inf

Ubi meritis non eft locusjibi nec fuppliciis nec premiis locuserit. Iterum

thios D

non videt,quàm fe ipíam iftis carnalibus argurnentis fortius confutet,quá

gnifica

nos,Quid enim probant iftx fequelz, nifi torum meritum effe penes libe-

mita5 al

rum arbitrium ? Übi tum gratiz locus erit? Porró fi modiculü meretur li-

Yet05,q

bérum arbitrium, reliquum vero gratia, cur cotum premiü accipit liberü

NX

arbitrium? An modiculum etiam premium illi fingemus? $i meritis

Sic eui

locus eft , ut prainiis locus fit , etiam tantum oportet meritum effe,

mus ,a

quantum przmium, Sed quid verba & tempus perdo in re nihili? Ut

ti Dei,

etiam omnia confifterent , que Diattibe machinatur , & effet partim

Quf

hominis, partim Dei opus, quod meremur

, tamen illud ipíüm opus

Tà Qtnj.

non poffunt definire, quid , quale & quantur

n effet , ideo difputatio eft

acedera

de lana caprina,

. Nunc vero cum nihil eorum probet . qua dicit, nec

Ie, Quo

pugnantiam, nec interpretationem , nec locum , qui totum homini tri-

buit , oftendere poffit, omnia vero fint füz co

&cbiSqu

gitationis phantafmata ,

N

Yalva & invi&a ftat fimilitudo Pauli de figulo

j

CTF

& lato, quod non no-

As

ftri arbitriieft, qualia vafa formernur.

Exhortationes vero Pauli,

Siquis

Si.

fefe emundaverit & fimiles, funt formz ,

lecundum quas nos formari

&mum

debemus , non autem teftes noftri operisaut ftudii. — Hzec de locis il-

aüthor

lis , de induratione Pharaonis, & de Efau, & de figulo fatis di&a fint.

flude,

Venit tandem Diatribe ad locos à Lutheto contra liberum arbi-

Tomjn;

trium citacos, confütatüra & illos, quorum primus eft ille Genef, &.

Ntet eo

Non petmanebit Spiritus meus in homine, quia caro eft, Hunc locum

£lin n

varie confutat, Primum, quod caro hic non impium affe&tum, fed in-

AT

fitmitatem fignificet, Deinde auget textum Mofi, quod di&um ejus

E

: per-

L5-8 23

Drz S$szavo An

kR s

Y

.11&10-

16

Ld

pertineat ad illius etatishomines,non ad univerfum genus hominum,ideo

'de vit«

dixeritjin iftis hominibus. Item,nec ad illiusztatis omnes homines , cum

Confene

No£ excipiatur. Tandem in Hebrao di&um hoc fonare aliud , nempe cle-

li cogi-

mentiam,non feveritatem Dei,authore Hieronymo,forte,nobis perfuafu-

ieat (10i

ra,quod,cum di&tà illud nonad Noe, fed ad Íceleratos pertineat,non cle-

udierity

mentia,fed feveritas Dei ad Noé pertineat,ad impios vero clementia, non

id,ergo

feveritas pertineat, Sed mittamus ifta ludibria Diatribes,qua nusquá non

rümpit,

fignificat,Scripturas pro fabulis fefe habere. Quid Hieronymus hic nuge-

Equds

tur,nihil moramur : certum eít,quod nihil probat, Neque de fenfu Hiero-

C Íécli-

nymi, fed'de fenfa Scripture difputamus. — Fingat perverfor Scripturz,

W

Spiritum Dei fignificare indignationem,Nos dicimus, duplici illum pro-

hocw-

batione deficere,

Piima, quod non poffit proferre unum locum ,

firima-

Scripturz, in quo Spiritus Dei pro indignatione accipiatur, cum con- ,

o

tra Spiritui benignitas & (uavitas ubique tribuatur. Deinde fi qua pro-

Nonin

baret, alicubi pro indignatione accipi, non tamen queat ftatim probare,

l

fequi neceflarió , & hoc loco fic accipiendum effe. Sic fingat, carnem

metitisy

pro infirmitate accipi,tamen zque nihil probat. . Nam quod Corin-

, rerum

thios Paulus carnales appellat, non certe infirmitatem , fed vitium fi-

itetqué

gnificat, cum arguat eos fectis & partibus laborare , quod non eft infir-

nes libee

mitas aut incapacitas folidioris do&trinz , fed malitia & fermentum

retlit l

^^

vetus , quod expurgare jubet, Hebreum videamus.

i liber

Non judicabit Spiritus meus in homine perpetuó , quia caro eft,

j meritis

Sic enim habet ad verbum Mofe. Atque fi noftra fomnia mittere-

üm elie

mus , fatis aperta & clara (puto) ftant ibi verba. Effe autem verba ira-

li Ut

ti Dei, fatis oftendunt pracedentia & fequentia cum effe&u diluvii.

t partim

Cauía enim dicendi fuir, quod filii hominum ducerent uxores me-

ra carnis libidine, deinde tyrannide terram premerent, ita ut diluvium

ity opus

tat0€

accelerare cogerent i;atum Deum, & vix centum viginti annos differ-

jdit,net

re , quod aliás nunquam erat indu&urus. . Lege Mofen & obferva, vi-

mititti«

debisque clare, id eum velle. Quid mirum vero , fiobícure fint Scri-

iinata y

pturz , aut per ipfas non modo libetum , fed etiam divinum arbitrium

on no-

ftatuas , fi fic licet in illis ludere , ac fi Virgilieentonas in illis queras?

Scilicet, hoc eft nodos explicare; & interpretatione quaftiones dirimere.

i qus

formart

VerumHieronymus & füus Origenes. itis nugis repleverunt orbem , &.

]ucs il

authoresfuerunt peftilentis hujusexempli , ne fimplicitati Scripturacum:

/

ftuderetur. Mihi ex ifto loco'fatiserat probari , quod divina authoritas:

, [itt,

m af l

homines appellazet carnem, & adeó'carnem; ut Spiritus Dei non poffet

d.

inter eos durare, fed ftatuto rempore:effet revocandus ab eis,

Quod

enim negat perpetuo inter homines: Spizitum fuum judicaturum effe.

j Iocum

fedi-

Deus, mox definit , cum centum viginti annos prafcribit, quibus.ad-

/)

huc:

TIH] ejl'-S

PC*L

*

368

D. Manr.Lurm.

?

huc fit judicatutus, Opponit autem Spiritum catni, quod homines cum

aa funt

fint caro,Spiritum non admittant, ipfe vero cum fit Spiritus, carnem pro-

bare-non poffit , ita fieri , ut revocandus (it poft centum vi

[^]

cintl annos,

cordis-

dix. P.

"Ut locum Mof fic intelligas: Spiritus ineus, qui eft in No8, & aliis

mit i.

viris fan&tis , arguit illos impios per verbum pradicationis & vitam

piorum ( judicare enim inter homines,eft officio verbi inter eosa

[s)

[o4

ere,ar-

pkri»yu

guerejincrepareyobfecrareopportune, importun?) fed fruftra: illi enim

-

V, A

D

carne excecati &cindurati,eo fiunt pe

]

ores,quo plus judicantur, ficut fit,

quoties verbum Dei in mundum venit , ut pejores fiant , quo magis eru-

Mm ,qll«

diantur.

Atque hac caufa fecit, ut acceleretur ira, ficut & ibi acce-

litia deb

leratum eft diluvium, quando jam non folum peccatur, fed etiam gra-

aob (p

te diluy

tia contemnitur : & ut Chriftus ait, Veniente luce , oderunt homi-

nes lucem.

at nii

Cum igitur homines fint caro, Deo ipfo tefte, nihil fapere pot-

prodini

funt nifi carnem , ideo nihil valere liberum arbitrium nift ad. peccan-

lz f

tate af

dum , cum etiam Spiritu Dei inter eos vocante & docente,, in pejus

proficiant, quid facerent fibi relicti (ine Spiritu Dei? Neque hic quic-

CMb

quàm facitad rem,quod Mofes de illius zcatis hominibus loquitur. Idem

tate M

pertinet ad omnes homines, cum fint omnes cato, ficut Chriftus di-

Chol ]

cit, Johan.3. Quod natum eft ex carne, caro eft. Quod quàm grave vi-

Toment

tium fit, ipfemet ibidem docer, ubi dicit. Non intrare regnum Dei poffe

lo di

quenquam , nifi denuo renatus fuerit.

Sciat itaque Chriftianus, Orige-

tihil nj

nem & Hieronymum, cum fuis omnibus , perniciofe errare , ubi ne-

litig $j

gant carnem pro impio affe&u accipi in iftis locis.. Nam & illud r.

lquUC (

Corinth, 3. Adhuc carnales eftis , ad impietatem pertinet, Vult enim

Chiillo

Paulus adhuc impios inter eos effe, — um pios , quatenus fapiunt car-

hitenti,

nalia , carnales effe, licet Spiritu fint juftificati.. Summa;, id obfervabis

citate

», in Scripturis, ubicunque de carne agitur per antithe(in ad Spiritum,

C

» ibi feré per carnem intelligas omnia contraria Spiritus , ut ibi, Caro

Deit,q

non prodeft quicquam, - Ubi vero abfolute tra&atur , ibi conditie-

ratian

nem naturamque corporalem Hgnifïcare»fcias ,ut, Erunt duo in carne

Verfi

una; Caro mea vere eft cibus; Verbum caro factum eft.. In hislocis

T

» poteris ( mutato Hebraifmo) corpus pro carne dicere. Hebrea enim

Omnly

» lingua uno vocabulo Carnis fignificat , quod nos duobus , carne &

ICIPte

» corpore , fignificamus. Et vellem fic fuiffe translatum diftin&is voca-

Tnis.

bulis per torum ubique Scripturz canogem, Sic,arbitror,locus meus

bis di

ex Genef. 6. adhuc fortiter ftabit adverfus liberum arbitrium , quando

107mo

caro effe probatur, quam Paulus Rom, 8. dicit, nec poffe Deo fübji-

: Qua pa

ci, ut videbimus eo loco, & ipfamet Diatribe dicit, nihil boni velle

tariis h

pofte.

|

Alter

ml' de j

]

^

)

Drz Sznvo Anmïrzuo.

169

ID65 m

Alter locus eft Genef.8, Seníus & cogitatio cordis humani pro-

D pto

li annos,

-a funt ad malum ab adoleícentia fua, — Et cap.&, Cun&a. cogitatio

cordis humani intenta eft ad malum omni tempore. . Hunc fic elu-

, & alis

dit. Proclivitas ad malum , quz eít in plerisque hominibus, non adi-

& vim

mit in totum libertatem arbitrii. — Sed, obíecro loquitur ne Deus de

AQefe-

plerisque hominibus ac non potius de omnibus , quando poft dilu-

ii eim

vium , velut.poenicens , promittit reliquis & futuris hominibus, fefe

[icu fit,

non amplius inducturum diluvium propter hominem, fubdens cau-

Igis &Ll

fam , quod homo fit pronus ad malum ? quafi dicat: (i hominum ma-

DL aCC

litia deberet fpe&ari , nunquam .ceffandum à diluvio effer, — Verum.

j qte

nolo fpe&are deinceps, quid mereantur &c. — Ita vides, quod tàm an«

t liomi-

te diluvium , quàm poít diluvium, Deus homines malos effe affirmar,

ut nihil fit, quod Diatribe de plerisque dicit. — Deinde pronitas aut

tie p

proclivitas ad malum res patvi momenti videtur Diatribe , quafi no-

peccan-

ftrz. fit opis , illam erigere aut cohibere , cum Sctiptura velit ea

roni-

in pejus

:

tate afliduum illum raptum & impetum voluntatis ad malum

ignifi-

ticquice

yr, Idem

care, Áut cur non & hic Hebraicum confuluit , ubi nihil de proni-

tate Mofes dicit? ne cavillandi caufam habeas.

Sic enim haber c, €,

iftus di«

Chol letzer Mahefcheboth libbo rak ra chol ha iom, hoc eft, omne

gmcvi-

figmentum cogitationum cordis ejus tantum malum cun&is diebus,

Xipolte

Non dicit incentum vel pronum ad malum , fed prorfus malum , ac

,Onge

nihil nifi malum fingi & cogitari ab homine tota vita. Natura ma-

bj n

litie ejus defcripta eft, quod nec faciat nec poffit aliter , cum fit mala,

illud. 1

neque enim arbor mala fru&us alios quàm malos ferre. poteft, teíte

jr enim

Chiifo. Quod vero Diatribe argutatur , cur datum fit fpacium po-

untcate

nitentiz ,fi nulla pars reffpifcentiz pendet ab arbitrio , (ed omnia ne-

(ervabis

ceffitate geruntur? Refpondeo: idem dices ad omnia precepra Dei.

i,

Cur pracipiat, fi neceffitate omniafiant? przcipit , ut erudiat & mo-

??

»i, Cuo

neat, quid debeant, ut agnita fua malitia humiliati, perveniant ad ,,

xiditio«

gratiam, ut abunde di&um eft, Stat ergo & hic locus adhuc invi&us

; cütne

adveríus libertatem arbittii.

js locis

Tertius eft ille Efaiz 40. Su(cepit duplicia de manu domini pro

: etiim

omnibus peccatis fuis, . Hieronymus, inquit, de vindi&a divina in-

ameX

terpretatur, non de gratia reddita pro malefa&is.. Audio. Hierony-

] voca

mus dicit fic, ergo cft verum. . Ego de Efaia difputo clariffimis ver-

j eli

bis differente, & mihi Hieronymus objicitur, ne quid afperius dicam,

T07]

4

homo nullius neque judicii neque diligentis. — 'Ubi e(t promiffio illa,

j

- 7qua pa&um fecimus, nos velle ipfis Scripturis agere, non commen-

1 '*,'Cnc

tariis hominum? Torum capitulum Efaiz teftibus Evangeliftis loqui-

taur.de 'rcmiüïqne peccatorum per Evangelion annunciata , ubi ad Jo-

hyet

hane

170

D. MàRtT, Luru.

jl pl

hannen Baptiftam vocem clamantis pertinere dicunt, Et nos feremus,

FCCC&[C :

ut Hieronymus more fuo , Judaicas czcitates pro hiftorico fenfu, de-

mere Vi

inde fuas ineptias pro allegoria obtrudat? ut inverfa grammatica, de

gmücat

vindi&a intelligamus locum , qui de remiffione loquitur. ^ Obfecro,

sueritt

qualis eft vindi&ta impleta per Chriftum przdicatum ? Sed verba ipfa

enimá

videamus in Hebrzo, Confolatmini , inquit , confolamini popule meus,

ITR

vel populum meum, dicit Deus vefter. — Atbitror , illum non vindi-

i, Q

&am exigere, qui jubet confolari, Sequitur: Loquimini ad cor Hie-

ti,&'a'»

rufalem, & przdicate illi. Hebraifmus eft, loqui ad cor;id eft, bona,

tate dip

dulcia & blanda loqui , quemadmodum Genef, 34. Sichem loquitur

mau d

ad cor Dinz , quam corruperat, id eft , triftem delinibat blandiciis , ut

fd vid

nofter tranftuli..— Qu autem fint illa bona & dulcia , predicari juffa

dicitur.

ad folatium eorum, exponit dicens: Quoniam finita eft militia ejus,

t ut(

eó quod iniquitas ejus condonata fit , accepit enim de manu Domini

. Cr

duplicia pro omaibus peccatis fuis. Militia, quod noftri codices vi-

tiofe habent Malitia, Judais audacibus grammatiftis videtur tempus

]piut t

obtinen

ftatutum fignificare, fic enim illud Job. 7. intelligunt : Militia eft vita

hominis fuper terram , id eft , tempus eft ei definitum. — Mihi fimpli-

aibil aj

dhemi

citer , ut grammatica habet, dici militiam placet , ut Efaiam intelligas

fpurcat

loqui de curfu & labore populi fuüb lege, velut in ftadio militantis, Sic

enim Paulus tàm predicatores quàm auditores verbi militibus liben-

$tt va

tm d

ter comparat, ut, dum Timotheon bonum militem & bonam militi-

demeri

am certare jubet, Et Corinthiosin ftadio currere facit. — Item, nemo

coronatur, nifi legitime certaverit, Ephefios & Theffalonicenfes ar-

ti exer

mis inítruit, & fe bonum certamen certa

8

-

loriatur , & fimilia aliás;

tut, &

filii Eli dormiebant cum

Sic & 1. Reg. 2. fcribitur in Hebraeo, qu

(ib jp

mulieribus militantibus in oftio tabernaculi feederis, de quarum mi-

litia & Mofes in Exodo meminit, Ethinc Dominus Zebaoth vocatur

Deus populi illius , id eft, Dominus militiz vel exercituum.

Efaias igitur militiam legalis populi , quia fub le

[o]

ce vexabantur

K

velut onere importabili , tefte Petro, Á&. i. denunciat finiendam effe,

Ntrij

& liberatos à lege in novam militiam fpiritus transferendos, Porró

ünir l

is finis militie duriffimz , & fucceffio militie novz & liberrimz , non

1!1'61!,-1

dabitur illis merito illorum , cum illam neque ferre potuerint ; imó

p t

demerito illorum potius, quia fic finitur eorum militia , quod dona-

X

tur eis gra:uito eorum iniquitas, Non funt hic verba obfcura , vel

ambi;ua. - Militiam finiendam dicit , ideo , quod donetur ejus iniqui-

dïlgg

tas , manifefte fignificans , milites fub lege non impleffe legem , neq;

&Q

implere potuiffe, fed militiam peccati exercuiffe , & milites peccato-

Bo

nab

AR

1es fuiffe,ac fi dica.t Deus , cogor eis peccata donare; fi volo leger

illis

füj.ax-ïï |

Dz Sravo 'Annnmo.

^

eremur,

ims impleti , imó fimul leg&m tollere , quia video non poffe eos non

nfu 1 de.

peccare, tum maxime cum militant, id eft, legem viribus fuis expri-

itía, de

mere laborant, Nam verbum Hebraicum , Donata eft iniquitas ; fi-

Jofecro,

gnificat gratuitum beneplacitum. — Et eo donatur iniquitas , fine ullo

merito, imó cum demerito.

Atque hoc eft, quod fubdit : Accepit

1b pf

l mets,

enim de manu Domini duplicia , pro omnibus peccatis fuis..' Hoc eft,

ut dixi, non folum. remiffionem peccatorum , fed etíam finitam mili-

1 vindi-

or Hie-

tiam , quod eft aliud nihil, quàm fublata lege , qua erat virtus pecca-

|owt,

ti, & donato peccato, quod erat aculeus mortis , regnarent in liber-

Oquitur

"

tate duplici per vidoriam Jefu Chtifti, id eft , quod Efaias dicit: De

manu domini , non enim fuis viribus aut meritis Imec obtinuerunt ,

j W.

iif

l

4

fed vi&ore Chrifto & donante acceperunt.

In omnibus peccatis,

4 Jui

Ff pecca-

tj ejus,

dicitur Hebraifmo , id , quod latine dicitur, pro vel propte

ta, ut Ofee. 12, — Jacob fervivit in uxore, i.e, pro uxore. Et Pfal.

Domini

licts Vi«

i. Circumdederunt me in anima mea, id elt , propter animam meam.

libertatem

[CmPHS

Igitur merita noftra piugit Efaias, quibus duplicem illam

obtinemus , & finite militix legis ; & donati peccati , fcilicet quod

velbvia

nihil nifi peccata, & omnia peccata fuerint Hunccine igitur pul-

fimpli

cherrimum & invidum locum contra lib. arbitrium fic pateremur con-

telligas

fpurcari fordibus Judaicis per Hieronymnm & Diatriben allatis? Abfit.-

yris, Sic

s [ibeti-

Stat vero Efaias meus victor liberi arbitrii , & definit, ( mmm ) gra-

tiam donari, non meritis aut liberi arbitrii conatibus, fed peccatis &

n militi

demeritis , liberumque arbitrium fuis viribus nihil nifi militiam pecca-

; nemo

nfes ate

ti exercere poffe, adeo ut & ipía lex , que in adjutorium dari puta-

tur, ei fuerit intolerabilis & magis

j ls

.vpeccarorem fecerit , militantem

fub ipía.

int qum

I fri«

"dnnotatio,

vOcAQE

(immm) Gratiam donari , non meritis aut liberi ar-

Dantet

bitrii conatibus, fed peccatis & demeritis. ] J4//fratla pro con-

if C[&a

eretis pofita Jmut.q. à. Gratiam donari , nón ii5 , qui merentur , aut ex

porró

libero arbitrio boma conantur ; fed peccatoribus C demerentibus, peniten-

, 0

tiam tamen pf':r Spiritus fantli operationem agentibus. ]

;j imo

] donde

Qu

rod( autem Diattibe difputat, licét per legem peccatum ábtün-

4., Y

det; & ubi peccatum abundavic;abündet & gratia; non tamen

higc

jnig*

*

fequi, quod homo ánté gratiam graturi facieritem, adjutüs auxilio Dei,

J n€q5

non poflit feíz per opera morahiter bona preparare fávori divino. Mi-

(Cat07

áliqua charta aliunde miffa vel ac-

'em a

Ltgvxþ-ii-iuo capite loquitu£, ac'non ex

r

M 2

Cepta,

* jlls

N

172

D. Manr, Luru,

cepta , decerpferit, libróque fuo inferuerit Diatribe, / Neque enim vi-

quáito.

det neque audit, quid fua verba fonent, — Si per legem abundat pee-

íidignat

hiomini

catum , quomodo eft poffibile hominem per opera moralia poffe prz-

patare fefe favori divino? Quomodo opera profint, cum lex non pro-

chrus;

zaliu.

fit? aut quid eft aliud per legem abundare peccatum , quàm opera fe«

cundum legem fada effe peccata : Sed hzc aliás.

uid vero dicit,

Pief].'m.

quod homo adjutus Dei auxilio poffit operibus moralibus fefe pra-

tumünc

parare? Difputamus ne de divino auxilio, vel de libero arbitrio: Quid

ha

ales api

fele. itté

enim non fit poffibile divino auxilio? Sed hoc eft, quod dixi, Dia-

tribe caufam contemnit , qu

am agit , ideo fic ftertit & ofcitat loquen-

fonun

TOCCO

do. Cornelium tamen illum Centurionem pro exemplo adducit , u

cujus preces & eleemofyne placuerint nondum baptizati , necdum af-

mjijm

fati Spititu fan&o. . Ego quoque Lucam in AGis legi, nec tamen in-

Cteation

veni ulla fyllaba indicari , quod opera Cornelii fuerint moraliter bo-

fit , g

na (ine Spiritu fan&o , ut fomniat Diatribe , fed contrarium invenio,

quod ni

quod juftus & timens Deum fuerit, fic enim Lucas eum appellat. . Ju-

fuptrbo

Ítum autem & timentem Deum fine S

piritu fan&o dici , eft idem , quod

inates

Belial Chriftum dici. Deinde tota difputatio ibi agic, quod mundus co-

lus, itq

ram Deo fit Cornelius, etiam tefte. vifione de caslo ad Petrum miffa

Tnà COn

& ipfam increpante, fcilicet tantis verbis & rebus juftitia & fides Cor-

pilo,t

dorüm

nelii à Luca celebratur, Nihilominus Diatribe cum fuis fophiftis aper-

tis oculis in clatiffima luce verborum & evidentia rerum czcutiunt,

Hos f

d

& contrarium vident , tanta eft indiligentia legendi & obfetvandi fa-

Xm ve

cras literas, quas tum oportet obícuras & ambiguas infamari. Efto,

Roman

nondum erat baptizatus, & verbum de Chriíto fufcitato nondum

i

audiera. Nunquid hinc fequitur , ipfum fine Spiritu fancto fuiffe?

onnefo

Sic & Johannem Baptiftam cum fuis parentibus,tum matrem Chrifti

& Simeonem dices fi

omnis c

í

ne Spiritu fan&o fuiffe, Sed valeant tenebrx tam

eraffz,

to,iudi

aut iv

Quartus locus: Efaiaseodem cap. Omnis cáro foenum, & omnis

Spiritu

gloria ejus quafi flos faeni. Exiccatum eft foenum ; & Hos feeni ceci-

ylus,

dit , quia Spiritus Domini fufflavit in illud &c.. Videtur Diatribe mex

Titmur

violentius ad gratiam & liberum arbitrium trahi, Quare hoc,quafo?

T. |

Quia Hieronymus , inquit , Spiritum pro indignatione accipit , carnem

piae,

pro infirma hominis conditione , que nihil valet adverfus Deum, Ite-

allirm;

rum mihi Hierenymi nugz pro Efaia afferuntur , fortius contra tzdi-

fïntptx

um mihi pugnandum eft

»quo me conficit tanta índiligentia (ne quid

-

n Gl'æ(

acerbius dicam) Diatrib

e,quam contra ipfam Diatriben, Sed diximus

Judei

paulo ante judicium noftr

um de Hieronymi fententia,

Ipfam, qua-

prettan

fo , Diatriben fibi ipfi comparemus.

Caro (inquit ) eft infirma hominis

Üii]

€one

.

Dr Sranvo ARBIITRIO.

175

lm i

conditio , Spiritus autem indignatio divina, Nihil ne igitur aliud habet

1dat p

índignatio divina, quod exiccet ,

quàm miferam illam & infirmam

hominis conditionem , quam potius debeat erigere ? fed illud. pul-

off ptz-

fon poo-

chriuss. los feeni eft.gloria, qua nafcitur ex felicirate rerum corpo-

opera fee

ralium. Jadai gloriabantur templo , preputio, vidtimis : Grazci, fa-

t0 dicit

pientia. lgitur flos fceni & gloria carnis eft juftitia operum & fapien-

dde prae

tia mundi.. Quomodo igitur juftitia & fapientia dicuntur res corpo-

01 Quid

rales apud Diatriben? quid tum ad ipfum Efaiam , qui propriis verbis

1, Di-

fefe interpreratur dicens? vere foenum eft populus, non dicit , vete

Oquen«

feenum eft infirma hominis conditio , fed populus, idque. afferit jura-

lu at

mento, .. Quid autem eft populus? an eft fola conditio hominis infiz-

dum a-

ma?jaman infirmam hominis conditionem intelligat Hieronymus ipfam

At

cteationem vel (ortem & ftatum hominis miferum , nefcio. Sed utrum

iter bo»

fit, egregiam certé laudem & fpolia ampla refert divina indignatio ,

iDyenio,

quod miíeram creaturam vel homines infelices exiccat, ac non. potius

(2[- ]ll'

fuperbos difpergat, & porentes de fede deponat, & divites dimittat

1,quod

inanes,ut Maria canit. ; Sed E(aiam dimiffis larvis fequamur. Popu-

1düs C0«

lus, inquit, eft fonum : populus autem non eft mera caro vel infit-

m mifl

ma conditio humanz naturz , fed completitur , quicquid eft in po-

ls Cor-

pulo , fcilicet divites , fapientes, juftos, fan&os. Nifi de populo Ju-

daorum non funt Phariízi , feniores , principes , optimates, divites &c,

isapet-

uiunt,

Flos foeni re&à gloria dicitur, fcilicet quod de regno , de politia, ma-

ximé veró de le

o

aidi l-

o

e , Deo, juftitia & fapientia gloriabantur , ut Paulus

Roman, 2. 3, & 9. difputat.

E(to,

(ondunt

Cum ergo dicit Eíaias; omnis caro, quid hoc eft

aiiud quam

fuife?

oimne foenum feu omnis populus? Non enim fimpliciter dicit caro, fed ,

emnis caro. Ad populum autem pertinet , anima , corpus , mens , ra-

Chiilt

t

tio, judicium , & quicquid etiam in homine poteft preftantiffimum dici

aut inveniri: nullum enim excipit qui dicit: omnis caro fanum , nifi

Spiritum qui exiccat. Nihil quoque omittit , qui dicit , faenum eft po-

. omiis

j cde

pulus. Daigitur liberum arbitrium , da quicquid in populo pote

fummum & infimum haberi, totum hoc Efaias carnem appellat & fce--

emes

-

num. Quia tria illa nomina, caro , foenum , populus , ipfomet inter-

W[O?

prete , qui eft author libri ; idem hoc loco fignificant. Deinde u ipfe:

cacnerm

i It

affirmas , Grecorum fapientiam , & Judeorum juftitiam , que exiccata

fint per Evangelium, faenum vel florem foeni effe. . An. putas fapientiam

, urdi-

l

in Gracis non fuiffe praftantiffimum , quod habuerunt? & juftitiam in

4 qw

udzis non. fuiffe praftantiffimum., quod potuerunt ? tu doce aliud

iyinus

preítantius. Ubi igigar eft fiducia tua , qua etiam. (Philippum puto).

uR-

E

*

fuggillabas , dicens

$i quis contendat , id qued in hominis natura:

&

z

x

X s

»

€

cone

d

T.

D, Manrt. Lurn,

eft przftantiffimum , nihil aliud quàm camein,,id eft, impium effe, huic

yitic, CU

facile affentiam , fi id , quod affeverat , Scripture facrz reftimoniis do-

1on te

ceat. Habes hic Efaiam , qui populum Spiritu Domini vacuum care«

Afe

Habes tuam

nem magna voce clamat , quanquam nec fic audias,

[ Qobart,

ipfius confellionem , qui Grecorum fapientiam ( forté imprudenter )

pm:is, [

dicis fenum - vel glotiam foni', quod idem éeít, acfi car-

fdan h

nem dixeris , nifi fapientiam Grecorum contendas non pertinere ad

1':1 ip(a

rationem vel syeuorxàr , ut dicis jid eft , principalem partem hominis,

ionficen

Audi , quzfo , fi nos contemnis , vel teipfum vi vetiratis captum redta

homine

dicentem. Habes Johannem : quod natum eft ex carne, cato eft :

üod

L temd

natum elft ex Spiritu, Spiritus e(t,— Hunc locum, qui evidenter con-

p]etifüm

vincit,id quod ex Spiritu natum non eít , carnem effe, alioqui partitio

cipdlis

Chrifti non fubfifteret, qui omnes homines in duo dividit, in carnem

I

Y folur

& Spiritum : Huric igitur locum , quafi te non doceat , quod petis, for-

ti,fdi

titer tranfis, & aliorfum te proripis more tuo, differens interim, Johan-

matüme

nem dicere , credentes ex Deo naíci, ac filios Dei fieri, imó Deos &

* Inrerpte

novam creaturam. Non , quid partitio concludat , curas, fed qui fint

diffee ,

in parte altera partitionis, ociofis verbis nos doces, Rhetorica tua fi-

fed vd

fus, quafi nemo fit , qui hanc tranfitionem & diffimulationem tam cal-

f(ï. Idl

lidam fit obfervaturus.

liuman,

Difficile eft , te hoc loco non fabdolum & verfipellem credere.

louiíüe

Qui enim Scripturas ea colit vafritia & hypocrifi , qua tu colis, is fe-

Ditm,

cute poterit de fe confiteri,Scripturis fefe nondum effe do&tum,velle au-

pentre

tem doceri, cum nihil velit minus , & haec tantum garriat ad contu-

1ibus &

meliam lucis clariffimz in Scripturis , & ad füam pertinaciam ornan-

s &f

dam, Sic Judei usque in hodiernum diem dicunt, Scripturis ion pro-

L

. Omnia |

ä&

bari , que Chriftus, Apoftoli & tota Ecclefia docuerunt./ Nihil hzretici

Sptit

Scripturis poffunt doceri;PapifteScripturisadhuc non funt edo&i,quam-

Q

vis étiam faxa clament veritatem. — Forte expectas locum 6 Scripturis

Citür a

4

roducendum , qui iffis literis & fyllabis conftet ;; Pars principalis in

Wi n

homine eft caro, vel id quod preftantiffimum eft in homine, eft caro,

j

"nitte

alioqui invi&us vicor futurus ; tanquam fi Judzi poftulent, ut

k

ex Prophetis proferatur fermo , qui his literis conftet ; Jefus fa-

bri filius, ex Maria virgine natus in Bethlehem , eft Meffias & filius

dl

rerrOg

Dei Hic ubi aperra fententia cogeris, literas & fyllabas nobis prz-

Socra

Ícribis, quas proferamus: alibi ubi & literis & fententia vinceris, tro-

€05 do

pos, nodos & interpretationes fanas hábes. Nusquám non invenis,

lh illi

quod contradicas Scripturis divinis; Nec mirum ; qui nihil aliudagis,

L uf

quàm ut quztas , quod contradicas. Nunc'cutris ad interptetationes

tria, Pr(

veterum: nunc ad abíurditates rationis, Ubi horum neutrüm fuccar-

z

titentu

rerit,

Dz Sz&vo ÀRBITAIO.

:52

e[fe. hi

rerit , um aliena & vicina differis, tantum ut prafente Scripturz loco

oniis do«

non tenearis. Quid dicam? Protheus non eft Protheus , fi tibi com-

QTL CAf«

par'etur.

Nec fic tamen elabi potes. Quantas vi&orias Arriani ja-

265 tüm

éctabant, quod fyllabz ifta

& literz époeig- non haberentur in Scri-

üdenter)

pruris ,

nihil morati, quod aliis verbis idem efficaciffime probaretur?

Cl at

^

fed an

hoc fit boni , non dicam pii animi erudiri cupientis, judicet

inere ad

vel ip(ax impiet

as & iniquitas, — Habe igitur vi&oriam , nos victi

hominis,

confitemur ,

hos chara&eres & fyllabas (praftantifimum — in

1 red

homine nihil nifi caro eft) in facris Scripturis non inveniri. Tuau-

1 Quod

tem vide , qua

lis fit viétoria tua , cum nos probemus in Scripturis locu-

TE

d non una portio vel præüantifïïmum aut

prin-

pletiffime inveniri, quo

Nec

parttio

cipalis pars liominis fit cato, fed tetum ho

minem effe carnem.

| COR

A

id folum, fed totum populum effe carnem,

Atque ne hoc quidem fa-

etis Lor-

eífe carnem.

Chriftus enim dicit: quod

tis , fed totum genus humanum

; Joha-

natum eft ex carne, caro eft.

Tu folve nodos, finge ttopos, fectare

x

Deos &

interpretationem veterüm , au

t alió verfus interim de Trojano bello

Nos non credimus,

qui fint

differe , ne videas vel audias przfentem locum.

3 t f«

totam genus humanum ex carne natum et-

fed videmus & experimur

tamcl«

fe, Ideó cogimur credere , quod non videmus, fcilicet, totum genus

liumanum carnem effe, docente Chrifto.

An nunc syeuoyma) pars in

hendatur toto homine, toto populo, toto genere ho-

credert

honiine compre

$,5

bitent & difputent : nos in toto

minum, permittimus Sophiftis , ut du

velleaue

genere humano Ícimus com

plecti cor

pus & animam cum onmnibus vi-

ibus vitiis & virtutibus, cum omni fapien-

| cont»

ribus & operibus,cum omn

tia & ftultitia, cum omai juftiria & injuftitia.

Omnia funt caro , quia

| ornate

omnia fapiunt carnem, id eft, qua fua funt , vacantque gloria Dei &

100 PI'O"

heretid

Spiritu Dei , ut Paul

us ait IVom. 3.

igie

Quod igitur dicis

.Necomnis affectus hominis eft caro;fed eft qui.di-

tür Spiritus,quo nitimur ad honefta,ficuc philofo-

cripmris

citur ahima,cft qui dici

phi nixi fant, qui docueiunt, millies opp

etendá effe mortem citius, quàm

:ipz!is in

E cat0,

admittendam turp itudinem,e iamfi fci; emus

futurü,utignorarent homi-

i nihil certó credit, huic fa-

nt , at

nes, & Deus ignofceret. Refpondeo: Qu

cile et quidvis credeie & dicere.

Non ego , fed Lucianus tuus te ine

[us fae

& filin

terroget , an unum in univerfo genete

humano (fit bis auc fepties ipfe

aftiterit, quod tu hic dicis , &

jis p*

Socrates) ottende:e queas, qui hoc pr

eos docuiffe fciibis: Quid igitur inanibus verbis £ibulari

$? Ad hone-

1j 0*

fta illi niteren'ur ? qui etiam nefciebant , quid effet honeftum. Hone-

jnven/

T d

ftum forte dices, fi cxemplum praftantiffimum petam, quod pro pa-

int, aut ne ten-

0068

tria, pro conjugibus & liberis, pro parentibus occubuer

Q.Sce-

ücoyta

tirentur aut proderent , exquifitoscruciatus pertulerint , quales

yola,

reiil

Y

176

DosMos T. L uT,

vola , M. Regulus & alii fuerint, — Quid vero in his omnibus nifi fpe-

quim r

ciem externam operum monftrare poteris? an cor eorum vidifli? imó

quidem :

10 & 5

fimul in. fpecie operís apparuit, quod pro gloria fua hec omnia geffe-

runt , ita ut nec puduerit cenfitarí & gloriari , fefe gloriam fuam qua-

woninià

rere, . Nam & gloria perurente gefferunt Romani , ipfismet tefüibus,

f

afus

quicquid virtuus gefferunt: ita & Grzci , ira & Judan, ita & omne ge-

nus hominum, Sed ut fithoc honeftum apud homines, apud Deum ta-

hs &

men nihil eft inhoneftius , imó impiifimum & fummum facrilegium,

d rat

nempe quod non pro gloria Dci egerunt , nec ut Deum glorificaverunt,

fidei arti

fed impiiffima rapina Deo gloriam rapientes & fibi attribuentes , nun-

uam ma

o

neque pe

o

isinhonefti & turpes fuerunt, quam dum in (ammis ftis vittu-

inferiore

tibus fulferunt. . Quomodo vero pro gloria Dei agerent, cum Deum

an pted

& gloriam ejus ignorarent? non quod non appareret , fed quod caro

fimum

non finebat eos videre

[^)

o

loriam Dei prz furore & infania in gloriam

fefe vde

ropriam, Habes igitur Spiricum illum $yeucir , principalem partem

Cemus r

j

ominis, ad honella nitentem , id eft, lauonem gloriz divinz & ma-

licet cat

jeftatis affe&atorem , tum maxime, cum funt honeftiffimi , & (ummis

tiore (gi

fuis virtutibus illu&rifiïrmi.

I-Ios— nunc nega eífe carneim , & impio af-

Tis ,redi

fe&u perditos.

Nec cred

füper C

o Diatriben adeo offendi ea locutione, quod homo di-

ftus vil

catur effe caro vel fpiritus, cum latinus diceret, homo eft carnalis vel

Ut quod

fpiritualis.Donandum eft enim hoc,ficut & multa alia, Hebrzz linguz,ut

Tonem !

cum dicit ; Homo eft caro vel fpiritus, idem fignificet, quod nos,cum di-

tehom

cimus ; Homo eft carnalis vel tpiritualis, quemadmodum latini dicunt :

&tDm

Trifte lupus ttabulis , Dulce fartis humor, vel cum dicunt , Ite homo eft

hio p

Ícelus & ipfamalitia, Ita & Scriptura fan&ta per igraczi» hominem vocat

lC Veri

carnem, quafi ipfam carnalitatem, quod nimio ac nihil aliud (apiat, quàm

Ye Chri

€a, quz carnisfunt. . Et fpiritum , quod nihil nifi ea, que Spiritus funt,

fdü(

fapiat, quxrat,agat & ferat. — Nifi forte hoc adhuc reliquum quarat,

ca &

etiamfi totus homo & preftantiffimum in homine caro effe dicatur, nun-

leitar |

uid ideo ftatim etiam impium dici oporteat, quicquid caro fuerit? Nos

W

impium dicimus, quisquis fine Spiritu Dei fuerit. Nam ideó Scriptura

IT

dicit Spiritum donari , ut impium juftifice.. Cum vero Chri(tus Spi-

&n

ritum à carne diftinguat dicens: quod natum eft ex carne, caro eft,

j

A

addatque , non poífe natum ex carne regnum Dei videre, evidenter fe-

quitur , quicquid fuerit caro, idem impium & fub ira Dei, alienum-

quam

eeno Dei effe,

Creatii

que àr

Quod fi à regno & Spiritu Dei alienum eft, ne-

:

Dürri

ceílarió fequi, quod fub regno & fpiritu Satanz fit, cum non fit medium

Dàtüs c

regnum inter regnum Dei & regnum Satanz , mutuo fibi & perpetuo

&is th

pugnantia, Hac funt , que demonftrant , (un:nïas virtutes in gen

tibus,

m ;

Opti-

Dz $rznavo /ARB ITRIO,

, M

15 hilt(pe.

dili? im)

optima in PBiloföphis, prä:&anti[ïïma in hominibus, coram m

undo

quidem dici & apparere honefta 8: bona, fed coram Deo vere funt ca-

itia geffe-

ro & Satanz regno fervientia, id eft, impia & facrilega,

omnibusque

lat Qu£-

nominibus mala,

t teflius,

Sed fingamus, quzfo, Diatribes fententiam ftare , quod non omnis

- Ofne a

affe&us fit caro , id eft , impius, fed fit is, qui

fpiritus dicitur, honee

Deum t

H

ftus & fanus , vide , quantum abfurditatis hinc equatur , non quidem

dülegua,

apud rationem humanam, fed in tota Chriftiana religione & fümmis

CAVefütt,

fidei articulis.— Si enim praftantiffimum in homine non eft impium,

t65, Dl

neque perditum aut damnatum, fed folum caro, id eft , craffiores &

lx

n Deum

inferiores affe&us , qualem, rogo, faciemus Chriftum redemptorem ?

an precium fanguinis ejus tam vile faciemus, ut folum id , quod vilif-

od caro

fimum eftin homine, redemerit , praftantiffimum vero in homine per

n gloiam

Íefe valeat, & Chrifto non habeat opus? ut Chriftum deinceps przdi-

t 'partem

cemus redemptorem, non totius hominis, fed partis ejus viliffimz, fci-

g & m

licet carnis: Hominem vero ipfummet fui ipfius redemptorem in po-

& fummis

tiore fui parte. — Elige, utrum volueris: fi fana eft potior pars homi-

impio -

n

r

is, redemptore Chriftononeget. Si Chri(to non eget , majore gloria

fuper Chriftum triumphat,ut quz fefe potiorem partem curet,cum Chri-

homo dl

ithalisvel

ftus viliorem tantum curet, Deinde regnum Satanz quoque nihil erit,

ut quod viliore parte homines regnet, à potiore vero parte per ho-

fioguzt

minem potius regnetur.

Ita fiet per dogma iftud de principali par-

scum di«

te hominis , ut homo fupra Chriftum & Diabolum extollatur, hoc eft,

i dicunt:

fiet Deus deorum & Dominus dominantium. « Ubi nunc ett illa opi-

homo €

nio probabilis, quz dixit , liberum arbitrium nihil boni velle pofle ?

yem vocat

hic vero contendit , effe principalem partem & fanam honeftamque,

j quim

ne Chrifto quidem indigere, fed plura poffe , quam Deus ipfe & dia-

jcus (unts

bolus poffant, Hoc dico, ut iterum videas , quanti periculi res fit, fa»

x quszy

cra & divina tentare fine Spiritu Dei, temeritate rationis humanz.,

tur Ul«

Igitur fi Chriftus eft agnus Dei, qui tollit peccatum mundi , mundum

1ic? INOS

totum (üb peccato, damnatiene & diabolo effe fequitur, nihilque prod-

criptuma

eft di(tinctio partium principalium & non principalium. ^ Mundus

(tasSp-

enim figaificat homines mundana fapientes partibus omnibus,

Caro Cft)

Si totus homo, inquit, etiam renatus per fidem nihil aliud eft

jenter Iee

quam caro, ubi Spiritus Ó Spiritu natus? ubi filius Dei? ubi nova

jlienume

creatura? fuper his doceri velim, — Hzc Diattibe, Quo? quo? mea

l Cftln';l

Diatribe chariffima? quid fomnias? tu petis doceri , quomodo Spiritus

um

natus é Spiritufit caro, Proh

uàm lxta & fecura victoria nobis vi-

j

W;Pcmo

&is hic infultas , quafi impoffib

ile fit, nos hic fubfiftere. Interim ve«

«lemx'ousx

terum authoritate vis abuti , qui femina quzdam honefti vadunt in-

oPri-

fita

D. MART, Lurg.

178

s. abit

fita mentibus hominum. Primum , fi ita vis, per nos quidem licet, ut

veterum authoritate utaris vel abutaris, tü videris quid credas, quiho- —

jttes a

celiate

minibus credis,fua di&tantibus fine verbo Dei. Necforte multumte

gexiantur.

eruciat religionis cüra, quid quis credat , qui tam facile hominibus cre-

dis , nihil moratus, an certum vel incertum fit apud Deum, quod di-

bulis: Sl

cunt, Et nos fuper hoc doceri velimus, quando nos unquam id do-

fünump

[ qai

cuerimus , quod tu tam libere & publice nobis imputas? quis ita in-

faniat, ut nihil nifi carnem effe dicat eum , qui natus eft ex Spiritu ?

iolias :

Jm &t

Nos manifefte feparamus carnem & fpiritum , tanquàm res pugnantes,

Ti tetinet

dicimusque cum oraculo divino , hominem , qui non eft renatus per fi-

etitobtin

dem ,effe carnem. Deinde renatum non amplius carnem effe dicimus,

ximé ad

quàm fecundum reliquias carnis , qu adverfantur primitiis accepti

uttobiqu

Spiritus. ^ Nec credo, quod hoc in noftri volueris invidiam fingere,

micitur 4

alioqui, quid poteras nobis fceleratius imponere? fed vel nihil intel-

tür evdlt

ligis noftrarum rerum , vel magnitudini rerum impar effe videris , qua

e&

CLeitis ev

fic premeris & confunderisforte , ut non fatis memor fis , quid vel in

Íi dias;

nos vel pro te dicas. Nam quod veterum authotitate credis , femina

milla ai

quzdam honefti infita mentibus hominum , iterum oblivione quadam

Qmüoia n

dicis, curh fupra afferueris, nihil boni velle peffe liberum arbitrium,

dit, era

Non poffe autem quicquam boni velle , nefcio, quomodo fecum patia-

tur femina quzedam honefti. Sic ego perpetuo cogor te admonere fta-

Dein

Attur ,

tus caufz fufcepta , à quo tu perpetua

;

oblivione difcedis, & aliud agif,

i& Nl

quam inftitueras.

Alius locus e

ft Hieremiz to. 'Scio Domine, quod non éfthomis ,

Otamus

ineam, .

nis via ejus, nec ullius eft , ut ambulet, & dirigat greffus fuos.. Hunc

tübe re

locum dicit; magis pertinere ad eventum rerum latarum , quàm ad

I

poteftatem liberi arbitrii. — Hic iterum Diatribe cum fiducia gloffam*

tm far

dum f

affert , prout vifum eft, tanquam Scriptura fit füb jure fuo ple-

niffimo.

quid «

Ut autem Prophete fenfum & intentum confideraret ,

quid opus erat tantz authoritatis viro ? Sat efe; Erafmus dicit, ergo

Qlat, [F

fic eft. . Hac libidine gloffandi permiffa adverfariis, quid eft, quod non

u

A

obtineant? Doceat igitur ex ipfius fermonis ferie hanc gloffam, & cre-

25

demus.. Nos autem docernus ex ipía ferie, Prophetam , cum videret

m

Qüm|

» fefe fruítra docere impios tanta inftantia , fimul intelligere, verbuim

Que ;

» faum nihil valere, nifi Deus intus doceat , atque ideo rion effe in

tnanu liominis audire & bonum velle.

Hoc animadverfo , Dei judicio

liC

territus, petit, ut corrigat eum in judicio, fi omnino corrigi deber, &

I

non tradatur cum impiis füb iram Dei , quos finit indurari & incredu-

teti gl

los manere. Sed fingamus tamen , locum de cventis rerum. triftium.

h()c l

libe-

d f

& lararum intemg,i ; q?id, fi.hac. jp(a.. gloffa fortiffime fubvertat

rum

"

Dzr Srnvo Anmrkto.

179

n licet u

rum arbitrium? Fingitur quidem hoc novüm effugium ; ut rudes &

5,quilo«

inertes falfi putent effe fatisfa&um, ficur illi faciunt effugioillo dene- — ^

multumte

ceffitate confequentiz, . Non vident enim, quomodo multo magis ir-

nibts Ctt«

retiantur & capiantur iftis effugiis, adeo avertuntur novis iftis voca-

quod d«

bulis, . Si itaque eventus rerum iftarum non eftin manu noftra , que /

amid do«

funt.temporales, &: quibus homo dominus conftituitur Gen. 1. ob-

1is a i

fecro, quomodo erit in manu noftra res illa ccleftis, gratia Dei, que

in folius arbitrio Dei pendet ? . An liberi arbitrij conatus poteft falu-

Spititi

enantes,

rem zternam obtinere, qui non poteft obulum, imó nec pilum capi-

wprf

tis retinere? Non eft nobis poteftas obtineadz creaturz , & poteítas

-

erit obtinendi creatoris? Quid infanimus? Pertinet igitur id multo ma-

: dicm,

5 accepti

ximé ad eventus, quod homo ad bonum vel ad malum nititur, quia

v frngere,

utrobique multo magis fallitur, & minus libertatis habet, quám dum

nititur ad pecuniam vel gloriam vel voluptatem. Quam pulchre igi-

ihil d-

tur evafit hzc gloffa , quz libertatem hominis negat in parvulis &

leris, qui

jd vel in

creatis eventibus, & predicat eam in fummis & divinis eventibus, Ac

fi dicas; Codtus non poteft ftaterem perfolvere, poteft autem infinita

;,feniina

millia aureorum perfolvere. Et miror Diatriben, quz illud Viglephi,

quadim

gbittum

omnia neceffario fieri, adeó períecuta hactenus , nunc. ipfamet conce-

dit, eventa effe neceffaria nobis.

! pd[iä-

nere as

Deinde (i maximé torquess, ait, ad liberum arbitrium, nemo non

liud ügisa

fatetur , abíque gratia Dei neminem poffe re&um vitz curfum tene-

re. Niühilominus tamen interim annitimur & ipfi pro. viribus, quia

.oramus quotidie: Dirige, Domine Deus meus, in confpe&u tuo viam

e& homi-

, Hunc

meam, Qui petit auxilium, non deponit conatum. Nihil putat Dia-

ttibe referre, quid refpondeat, modo non taceat, & aliquid dicat:

um

Proban-

tum fatisfactum vult videri, adeo confidit authoritate fua.

; lo(fam :

dum fuit, an nos viribus noftris nitamur : & probat, quod orans ali-

fto ple

quid conetur, Obfecro, àn nos irridet? an ludificatur Papiftas? Qui

ideratet

orat, fpiritu orat, imó fpiritus ipfe in nobis orar Rom. 8. Quomodo

, 0]o

uod non

dgitur-per conatum Spiritus fan&i probatur poteftas liberi arbitrij

. n eadem res-eft liberum arbitrium, & Spiritus fan&us apud Diatri-

, &de

ben?.An difputamus nunc, quid Spiritus poffit? Relinquit igitur lo-

vidtet

cum iftum Hieremiz mihi inta&um Diatribe, atque invictum, folum-

verbum

que id íui capitis affert gloffema; Nos etiam annitimur viribás, Et

n CITC in

!

huic cogetur Lutherus.credere, modo velit,

1 )'udicio FES

Item illud Proverb, 16, Hominis eft preparare cor, Domini au-

kbei/

1

tem gubernare linguam. Etiam ad eventa rerum dicit pertinere, quafi

gonti*

hoc fuo proprio di&to fine authoritate alia fatis fit nobis fa&üm. Et

yifion

o fenfu de eventis rerum

, nos

t fibe

fac':if fane nimio fatis, quod conceff

Z2

plané

j

180

B, Manr, Lurm

200 CLean

» plané vicimus, fecundum ea, qua proxime diximus,quod cum libertas

» arbitrij in rebus & operibus noflris nulla eft, multo magis. nulla

bile, fed

homo, !

'eft in rebus & operibus divinis. Sed acumen ejus vide; quomodo

eft hominis preparare cor, cum Lutherus affirmet, omnia neceflitate

map p

geri? Refpondeo, cum eventa rerum non fint in poteftate noftra, ut

Neci

tu dicis, quomodo eft hominis res gerere? Quod mihi. refponderis,

tibi refponfum habe. Imó ideo maxime operandum eft, quia incer-

1iti, que

icinat,

ta nobis funt omnia futura, ut Ecclefiaftes ait: Mane femina femen

tuum , & vefpere non ceffes , quia neícis, an hoc vel illüd fit ori-

fate inmi

, turum. Nobis,inquam,funt incerta cognitione, fed neceffaria even-

elt res tam

35 tu.

Neceffitas nobis timorem Dei incutit, ne przfumamus & (e-

fiffima i

, curi fimus. Incertitudo vero fiduciam parit, ne defperemus, Re-

tale velle

dit vero ad veterem fuam cantilenam , quod in libro Proverbiorum

TOOtU, üt

multa dicuntur pro libero arbitrio, quale eft illud; Revela Domino

opera tua. Áudis,inquit, opera tua? Scilicet, quod multa fint in eo

libro verba imperativa & conjun&iva, item pronomina fecundz per-

(000

fonz; his enim fundamentis probatur libertas arbitrij, ut, Revela, er-

quam i

go petes revelare, opera tua, ergo tu facis ea. Sic illud, ego fum

Deus tuus, intelliges, id eft, tu facis me Deum tuum.

Fides tua te

le habe

falvum fecit, audis tua? expone fic: Tu facis fideín , tum probafti li-

füo mot

berum atbitrium. Non hic irrideo, fed oftendo Diatribe ferium non

VWittjs 1aj

effe in hac caufa.

wolunratia,

Illud eodem capite, omnia propter femetipf'umy operatus eft Do-

t irfipo

tinus, etiam impium ad diem malum, etiam íuis verbis format, ex-

[2 D7

cufans Deum , quod nullam creaturam malam condiderit , (nnn) qua-

LÀ w/ft (

fi de creatione dixerim ego, ac non magis de operatione illa affi-

dua Dei in rebus creatis , qua operatione Deus agit & impium, ficut

Diir

eum lo

'fupra d? Pharaone diximus,

quod al

Mi T.

Annotat;o.

'htd (rna

(nnn) Quafi de creatione dixerim ego &c. ] Creaiioser,

W üVC l

intelligit B. Vir primam €9 immediatam, in qua Deu uon operatus. eff

w

impium, nec poftea fecit, t effet impius, Et notandus bic locus diligen-

2 Qs

ter, tAnquam qui non in uno anentem B. Viri explicat. — Primó: quan-

25 Ydit

do hcutus eff de operatione Dei, qui faciat indurari zmptos, neceffitatem

feDtiam

peccandi zmponat, non loguitur, nifi de generali Dei motu in eveaturit,

t'e ind,

vel, ut bic dicit, de operatione illa affidtta (continua & quotidiana) Dei

&tüm &

in vehns eveatis ( non. [peciali in bominibus,) qua operatione Deus acit

j fncl'marit,

& impinm, Deinde Deus condidit impium creatione mediata poft lapferm

Wa WI),(Q(A

npn

Dr Sznvö ÁRBITRIO.

P

m libertas

non creando malitiam, aut malam creaturam (JNB.) quod eft impoffi-

apis nulls

bile, fed ex vitiato femine, dum operatur Deus, fit vel creatur malus

quomodo

homo, non culpa factoris, íed vitio materiz.

hecelltate

-

Quid clari:fs? quid

magis pun :]

hoftra, at

lponderis

Nec illud ex cap. 20. ipfi videtur urgere, Cor regis in manuDo-

qui incere

mini, quocunque voluerit, inelinat illad. Non ftatim , ait, cogit, qui

ina (emen

inclinat, Quafi nos de coactione loquamur, ac non potius de necetfi-

| (ít- ori«

-

tate immutabilitatis, Ea fignificatur per inclinationem Dei, qua non

ia Yaf«

eít res tam ftertens & pigra, ut fingit Diatribe: (o000) Sed eft a&uo-

imus

fiffima illa operatio Dei, quam vitare & mutare non poffit, fed qua

tus, Re«

tale velle habet neceffario ,

vecbiorum

quale ill; Deus dgdit ; & quale rapit fuo

motu, ut dixi fupra.

Domito

fint in eo

"AÀnnotatio,

ünde ptt«

(ooo) Eft (z'n?lz'natz'o De?) actuofiffima ilía Vopöratio-Deï;

Veiela ete

quam vitare & mutare non poffit ( Hozo;) fed qua tale vel-

, epo fim

des tüh te

le habet neceffario, quale illi dedit Deus, & quale rapit

robafli i

fuo motu. ] "Ahuofilfima opefatio Dei providentia generalis, confer-

um non

vantis naturam. €$ gnubernantis. . .Nam dum Deus confervat naturam

volustatis, nece[farió babet, qualem il Deus dedit , maximó cum mo-

; t Do«

?h in[uper naturali vapiat, €9 infuper limitibus circum[cvibat. Mox vos

tat, r«

cat B. Fir actionem omnipotentis DEI, 244 rapitur ommnm. voluntas,

1nn) qui«

"t w/ft €$ faciat, frve frt bona, frve mala.]

illa aff-

um ficut

Deinde cum Salomon de corde regis loäu-atur, putat Diatribe

eum locum non re&e ad generalem fententiam trahi, fed illud velle,

quod alias Job dicit: regnare facir Hypocritam propter peccata po-

puli. Tandem concedit inclinari à Deo regem ad malum, fed fic,

quod finat regem agi affe&tibus, ad caftigandum- populum. ' Refpon-

At

deo, five finat, five inclinet Deus, ipfum finere vel inclinare non fit,.

atl f

»» hifi volente & operante Deo, quia voluntas regis non poreft effa-

»» Bere adionem omnipotentis Dei, quia rapitur omnium voluntas, ut

; dilnte

», Velit & faciat, five fit bona five mala. Quod vero generalem fen-

ji: qut

vtutt

tentiam fecimus*ex particulari voluntate regis, puto neque inepte ne-

vnftf

que indocte nos feciffe, — Si enim cor regis, quod videtur maxime li-

berum & aliis dominari, non tamen potelt velle, nifi quo Deus ipfüm

inelinarit , quanto "minus ullus aliorum hominum id poteft? Atque

u at

| MPI"'"'

ifta confequentia non folum ex regis, fed etiam cujüsliber hominis

Z5

volun-

npn

a

182

D. Manr.Lurs5

voluntate valeret. Si enim unus homo, quantumlibetl Privatus, non

Wi pl

vite, & h

poteít coram Deo velle, nifi quo inclinar Deus, idem de omnibus ho-

minibus dicetur. Sic quod Balaam non potuit loqui, quod volebat , ar-

li i dl

gumentum eft evidens in fcriptutis, hominem non effe (ui juris aut

Non,

angcian

operis liberum electorem aut fa&orem, alioqui exempla nulla (ubfi-

fterent. in fcripturis,

eontiga

Poft hzc cum dixiffet, teftimonia, que Lutherus ex eo libro col-

j

faie, ho

ligit, multa colligi poífe, fed que commoda interpretatione, tum pro,

tum contta liberum arbitrium poffent ftare: Tandem adducit telum

yts. Hir

illud Lutheri Achilleum & inevitabile Joh. $. Sine me nihil potettis face-

vbigne i

re&c, Laudo& ego Rhetorem liberi arbitrij egregium, qui teftimonia

Cipee CC

fcripturz interpretationibus, ut vifum fuerit,commodis, formare docer,

n

ut vere pro libero arbitrio ftent, id eft, efficiant , non quod debenr, fed

Dui?f

quod nobis placuerit.

Deinde fic unum fingat fefe metuere Achil-

Erqisa

leum, ut ftolidus le&or, eo vi&o, catera nimis contempta habeat.

hic dicet

Verum ego magniloquam & heroicam Diatriben fpectabo, vifurus,

i Q3

tie fnel

qua vi meum fuperet Achillem, que hactenus nullum gregarium mi-

litem, ne Therfitem quidem percufferit, fed fuis ipfius telis fefe mi-

bi, ced

ferrime confecerit.

Igitur apprehenía vocula hac, Nihil, multis ver-

toda fü

bilre lb

bis, multifque exemplis eam jugulat, & commoda interpretatione huc

trahit, ut nihil idem poffit effe, quod modicum & imperfe&tum , fci-

tius lac

licet,aliis verbis id differens, quod Sophifte ha&enus hoc loco fic do-

Acills ]

cuerunt, Sine me nihil potettis facere, fcilicet perfe&te. . Hanc glot-

fo d e

fam jam dudum exoletam & corrofam, reddit nobis vi Rhetorice no-

erbonun

vam, & fic inftat, quafi prima eam afferat, nec antea fit unquam au-

pugnave

dita, vice miraculi nobis eam exhibitura, Interim vero prorfus fecu-

COtte?

ia & nihil cogitans de: ipfo textu , de fequentibus & przcedentibus,

qnitcatio

gentia.

unde petenda eft intelli

o

Taceo illud, quod tot. verbis & ex-

Vi

emplis probat vocabulum hoc, Nihil, poffe hoc loco accipi pro me-

m iil

dico & imperfecto, quafi nos de poffe difpatemus, cum hoc proban-

tommod

dum fuerit, an debeat fic accipi. Ut tota ifta magnifica interpreta-

XEWIHET

tio nihil efficiat, fi quid- efficit, quam quod incertus fiat locus iíte Jo-

ldico

annis & ambiguus, — Nec hoc mirum, cum hoc unice. sgat Diatribe,

-uu&x W

ut fcripture. Dei fint ubique ambigue, ne illis cogatur uti, authorita-

t Chi

tes vero veterum certz , ut illis liceat abuti, mira fané religione, ut

"

puvisg

verba Dei fint inutilia, hominum verba fint utilia, .

Tequiet

Sed hoc pulcherrimum eft videre, quam bene fibi ipfi conftet ;

* pars

Nihil pro modico accipi poteft, — Et in eo fenfu (inquit ) veriffimum

m tyr.

eít, nos fine Chrifto nihil poffe facere; loquitur enim de fructu Ev-

&c,

lts o

gelico, qui non contingit nifi manentibus in vite, qui eft Chriftus

igf:mes ;

Hic

?

*

Drz Szm;o ÁRBITRIO.

185

Vat5, ol

Hic ipfamet ccnfitetur, fru&um non contingere, nifi manentibus in

hnibus ho«

vite; & hocfacit in ea ipfa commoda interpretatione, qua probat, ni-

lebit at«

hil id effe quod modicum & imperfe&um. | Sed forte & adverbium;

ii jucis aut

Non, oportet etiam commode interpretari, ut fignificet, fru&um Ev-

la fübfi«

angelicum extra Chriftum aliquo modo feu modicum & imperfe&um

contingere, ut przdicemus, impios fine Chrifto, regnante Satana in

» libro col.

ipfis & contra Chriftum pugnante, poffe aliquid fru&uum vite pre-

ftare, hoc eft, ur hoftes Chrifti pro Chrifto faciant. Sed mittamus

; tüm pro,

icit telam

i(ta. Hic ego doceri velim modum, quo Hareticis queat refifti, qui

wl fsce-

ubíque in fcripturis hac lege ufüri, Nihil & Non pro imperfe&to ac«-

telbwa

cipere contendant, ut, fine. ipfo fa&um ett nihil, id eft, modicum;

Yare docet,

Dixit infpiens in corde fuo, non eft Deus, id eft, imperfe&us e(t

debenr,fed

Deus? Ip*fe fecit nos, & non ipfi nos, id eft, modicum fecimus nos;.

jere Achll-

Et quis nurmeret & fcripturis locos, ubi nihil & non ponuntur? An

pa hbt

hic dicemus, Commoda interpretatio fpe&tanda eft?. At nulli heretico

füa non comruoda ett. - Scilicet, hoc eft, nodos folvere, tantz licen-

0, vifurus

,

gar|

aL

l

m mi«

tiz feneftram aperire corruptis mentjbus & fallacibus Spiritibus?. Ti

Jis fefe mie

bi, credo, qui facra Scripturge certitudiném füfque deque facis, com-

multis Yer«

moda fuerit ea licentia interpretandi, fed nobis, qui confcientias fta-

bilire laboramus, nihil incommodius, nihil nocentius, nihil peftilen-

arione huc

du k

tius hac commoditate contingere poteft.. Audi itaque, magna vidtrix-.

o fcdee

Achillis Lutherani, nifi tu probaveris, Nihil, hoc loco non folum pof-

fe, (ed etiam debere pro modico accipi, nihil effeceris tanta copia:

Hinc glol-

storice f0*

verborum & exemplorum , nifi quod aridis. ftipulis adverfus flammas:

nquam aue

pugnaveris. Quid nobis cum tuo poffe, à quo exigitur, ut probes.

orfas fecte

debere? Quod nifi effeceris, manemus in naturali & grammatica fi--

cedentibus,

gnificatione vocabuli, ridentes tam exercitus, quam triumphos tuos,

jbis & ex

Übi nunc. manet opinio probabilis, qua ftatuit, liberum arbitri-

um nihil boni velle poffe? Sed forte venit tandem hic interpretatio:

pi pro me-

commoda , ut nihil boni fignificet aliquid boni, inaudita plane &&

SC P[Obün'

iprerprette

Grammatica & diale&icas ut nihil fitid, quod aliquid , quod apud:

diale&icos impoffibile fuerit, cum fint contradi&toria, Übi manet &&

a ide]o"

t Di&[l'ibes

illud, quod Satanam credimus principem effe mundi, regnantem, te-

fte Chrifto & Paulo, in volunratibus & mentibus hominum fibi ca-

authorit-

ptivis & fervientibus? Ille fcilicet leo rugiens, hoftis implacabilisg& ic-

gügion'»'a D

requietus gratie Dei & falütis humanz, finet fieri, ut homo ,. fervüs.

& pars regni füi, conetur ad: bonum ullo motu aut momento, que:

f cor

fmuma

fuam tyrannidem evadat,.ac non potius incitet & urgeat, ut totis vi-

vel/

fido E**

ribus contrarium gratig & velit & faciat? cui jufti & Spiritu Dei:

t ita in.eos fevit

jlos W

agentes- vix. r'eftüun.r,,&. bonum æïolum ac faciun

Q^

-

184

| D. MAnT. Lur.

(huftu

Tu, qui fingis voluntatem humaram effe rem in medio fib&ro pofiram

ac Íibi relictam , facile fimul &ingis, efe conatum voluntatis in utram

(j apette

arzem , quia tam Deum quam diabolum fingis longe abeffe, veluti fo-

quod ho

f

u

w &

m fpectatores mutabilis illius & liberz voluntaus, impulfores vero

& agicatores illius fervze voluntatis, mutuo bellacitfimos ,non credis.

continent

id.cona

u» folo crcdito fatis fortiter ftat noftra fententia, & proftratum ja-

nugis ar

cet überum atbitrium, ut & fupra docuimus, Aut enim regnum Satanz

in hominibus nihil erit, & fic Chriftus mentictur : Aut fi regnum ejus

applicaf

tale cít , quale Chriftus deícribir, liberum arbitrium nihil nifi jumentum

£. hi, hoc

cap.ivum Satanz erit, non liberandum, nifi prius digito Dei ejiciatur

IT

Diabolus,

Hinc, credo, fatis intelligis, mea Diatribe, quid fit &

dito acci

quaatum valeat, quod author tuus pervicaciam Lutheranz affertionis

r nihil,

deteítatus, folet dicere, fcilicet, Lutherum valde urgere caufam fcriptu-

Diaribe

ris, fed que uno verbulo diffolvi poffunt. Quis enim hoc nefcit, uno

il u

verbulo poffe omnes fcripturas folvi? Pulchre hoc fciebamus, etiam

quente

antequam Eraími nomen audiremus, Sed hoc quzritur, an hoc fatis

,; aidii

fit, verbulo folvi fcripturam? an recte folvatur, & an fic debeat fol-

; du

vi, hoc difputatur. Huc fpe&et, & videbit, quám facile fit Ícripturas

tenuong

folvere, & quàm deteítanda fit. pervicacia Lutheri, Videbit autem

gens, ne

non folum vetbula nihil efficere, fed: nec omnes portas inferorum.

hunc en

Nos igitur, quod Diatribe pro fua affirmativa non poteft , quam-

Qttipit t

vis non debeamus negativam probire, faciamus tamen, & extorquea-

kt,mgis

mus vi argumentorum, Nihil, hoc loco non folum poffe,fed debere

lhimisq

accipi, non pro modico, fed pro eo, quod vocabulum natura fignifi-

Dito,Qi

cat, Faciemus autem hoc ultra illad invictum argumentum, quo jam

quo fe v

vicimus, fcilicet, effe vocabula naturali fignificationis ufu (ervanda,

)

« ma

nifi contrarium fuerit demonftratum , quod Diatribe neque fecit, ne-

lter ad

que poteft facere. Extorquemus autem id primum ipfa rei natura, vi

q'uï ïncr:

delicet, quod fcripturis neque ambiguis neque obícuris evictum fit,

pe fei

Sataaam effe principem longé potentiffimum & callidiffimum mundi

ger fefe

(uti diximus) quo regnante, voluntas humana jam non libera, nec fui

Valus,

juris, fed (erva peccaui & Satanz, non poteft velle, nifi quod princeps ille

T vit

fuus voluerit. — Nihil veró boniille (inet eam velle, quamvis, etiamfi

Quey

Satinas ei non imperaret, ipfum peccatum, cujus fervus eft homo, fa-

D

tis oneraret, ne bonum velle poffet.. Deinde ipía fermonis confequen-

l

il e

tia idem extorquet: quam Diatribe fortiter contemnit, licet eam fa-

Ilortari

tis copiosé in Alfertionibus meis annotaffem.

Sic enim profequirur

& hoc

Chriftus, Joh. 15. Qui in me non. manferit, mittetur foras. ficur pal-

OC 20j

mes, & arefcit, & colligunt eum, & in ignem mittunt & ardet,. Hac,

Pt u

inquam, Diatribe Rhetoriciffime tranfivit, fperavitque tranfitum hunc

dghaj,

effe tam rudibus Lutheranis incomprehenfibilem« — Vides autem hig,

[

fi-

Dzs Sznvo AnstTRIO.

1-8*;*.

0 pofiram

Chriftum ipfum, interprerem fimilitudinis fuz. de palmite & vite;

fa-

; 1n utram

tis aperte declarare, quid. velit intelligi per vocabulum , Nihil, fcilicet.

, veluti Q«

Íotes Yero

quod homo extra Chriftum foras mittitur & areícit, Quid veró foras

mitti & arefcere poteft aliud. fignificare, quàm fub diabolum tradi, &

n ctedis,

continenter pejorem fieri? pejorem autem fieri, non eft aliquid poffe

lratum je

vel conari. . Areícens palmes magis ac; magis ad ignem paratur, quo

im Satang

magis arefcit. . Nifi ipíe Chriftus hanc fimilitudinem fic dilataffet &

Znum ejus

applicaffer, nemo fuiffet aufus ita dilatare & applicare, Stat igitur, Ni-

tdReDtn

hil, hoc loco proprié debere accipi, ut natura fert vocabuli.

Leficiatur

j

[ am & exempla videamus, quibus probat, Nihil, alicubi pro mo-

quàt &

dico accipi: ut & in hac parte demonttremus, Diatriben effe & effice-

affertions

re nihil, in qua fi etiam aliquid faceret, tamen nihil efficeret: adeo

m (criptue

- Diatribe per omnia & omnibus modis nihil eft, — Vulgo (inquit) ni-

vefcit, üno

hil agere dicitur , qui non affequitur id quod expetit : & tamen fre-

pus, etiam

quenter aliquo ufque promovet, qui conatur, Refpondeo: nunquam

» hoc fatis

, audivi vulgo fic dici: tu ita fingis pro libertate tua. — Verba fpe-

lebeat [ol-

»» Canda (unt (ut vocant) fecundum materiam fübje&am , & ad in-

eriptuzes

tentionem loquentis, Jam nemo illud vocat nihil, quod conatur a-

bir autem

ens, nec de conatu loquitur , qui de nihilo loquitur, fed de effe&u ?

;

sEOrum,

unc enim fpe&at, qui dicir, ille nihil agit vel nihil efficit, id eft, non

(], quitte

attigit,non eft affecutus.Deinde ut exemplum valeat,quod tamen non va-

Ytorquete

let,magis pro nebis facit,Hoc enim eft,quod contendimus,& evi&tum vo-

ed debert

- lumus,quod liberum arbitrium multa agat, quz tamen funt nihil coram

n fignife

Deo. Quid profuerit illi conari,fi non aíffequitur, quod expetit ? ut quo-

, quo jm

quo fe vertat Diatribe, impingat, & (eipfam confutet, ut folet acci-

fervand,

dere malam agentibus caufam. Sic & illud exemplum 6 Paulo infe-

: fecit, t*

liciter adducit; neque qui plantat, neque qui rigat, eft aliquid, fed

qui incrementum dat, Deus, Quod minimi ( inquit ) momenti eft &

wure, vi*

per fe inutile, nihil appellat, Quis ? tu Diatribe minifterium verbi

jébum II'!

j mundi

per.íefe inutile & minimi momenti effe di&itas, quod tantis laudibus

Paalus, cum ubique, tum maxime 2, Cor. 3. vehit, ubi miniftratio-

13 0ec

'm[CPS yie

nem vitz & glori appellat? iterum neque materiam fübje&am, ne-

que intentionem loquentis confideras.

; etamti

Ad incrementum dandum

homo, d

antator. & rigator nihil eft, fed ad plantandum & rigandum non ni-

[

onfeguet*

il eft, cum fit opus fummum Spiritus in Ecclefia Dei, docere & ex-

hortari. Hoc vult Paulus, hoc & verba fatis aperte tradunt, Sed efto

st edm d

ofequit ^

& hoc exemplum ineptum valeat, iterum pro nobis idem ftabit. Nam

ficy]t

3

L. hoc agimus, quod liberum arbitrium fit nihil, id eft, inutile per fefe,

ut tu exponis, coram Deo; nam de hoc genere effendi loquimur, non

]65 ch"

j hat

ignari, quod voluntas impia fit aliquid, & nen merum nibil,

à -*

Item

m D

Qul-

D. MAxiu'.k Lurmu.

186

Item illud, r. Cor, 1. Si charitatem non habeam, nihil fum. Cur

quod [

hoc adducat exemplum, non video, ni(i numerum & copiam quafie-

loc difc

Íis exet

5» tit, aut atma nobis deeífe putarit, quibus à nobis ipía confodia

veybut)

»» tur. Veré enim &

roprié nihil eft coram Deo , qui fine chari-

,, tate eft. — Sic & de

j

bero artbitrio docemus;

uare & hoc exem-

n ad

lum pro nobis contta ipfam Diatriben ftat, nifi forté adhuc Diatri-

an d

i

e 19

o

norat, quo loco pugnemus. Non enim de effe naturz loquimur,

«unficitd

fed de e

ffe gratiz (ut vocant) Scimus liberum arbitrium natura ali-

[U$ pervi

Toft

quid facere, ut comedere, bibere, gignere, regere : ne nos delirio il-

lo, velut argutulo rideat, quod nec peccare quidem liceret fine Chri-

ucmore

ollitá,

fto,fi vocem illam, Nihil, urgeamus, cum tamen Lutherus donarit li-

berum arbitrium valere nihil, nifi ad peccandum. Adoeo libuit fapienti

portum,

Diatribe ineptire etiam in re feria, Dicimus enim hominem extra

vandi, n

gratiam Dei manere nihilominus füb generali omnipotentia Dei faci-

id probi

entis, moventis, rapientis omnia neceffario & infallibili cutfu, Sed

cetdi, |

hoc quod fic raptus homo facit, effe nihil, id eft, nihil valere coram

lit prow

Deo, nec aliud reputari, quam peccatum. — Sic in gratia nihil eft, qui

myni, d

fine charitate eft, Cur igitur Diatribe, cum ipfamet fateatur, nos hoc

Sed den

milédi

loco agere de fru&u Evangelico, qui fine Chrifto non contingit, hic

mox extra ftatum caufz divertit, & alienam cantionem oría , de opere

nunquid

naturali & fru&u humano cavillatur? nifi quod nufquam fibi conftat,

gtià i

qui veritate privatus eft. Sic illud Toh. . Non poteft homo quicquam

qui did

accipere, nifi fuerit ei datum é calo. Johannes loquitur de homine,

infttui,

qui utique aliquid jam erat, & hunc negat accipere quicquam, fcili-

Deoint

cet, fpiritum cum donis: de hoc enim loquebatur, non de natura,

Deus, «

Nec enim opus illi fuit magiftra Diatribe, quz illum doceret, homi-

quitur j

nem habere jam oculos, nares, aures, os, manus, mentem, volunta-

h (Efibm

tem, rationem, & omnia qux funt in homine. — Nifi Diatribe credit,

»» Wa

Baptiftam tam furiofum fuiffe, ut, cum hominem nominarit , chaos

quz cor

Platonis aut vacuum Leucippi aut infinitum Ariftotelis aut aliud quod-

g mo

x

dam nihil cogitarit,

od dono é ccclo aliquid demum fieret. Scilicet

quunt

hoc eft, exempla é fcripturis proferre , fic in re tanta de induftria ludere.

&fic

Quorfum igitur illa copia attinet, quod ignem, fugam mali, nifum ad bo-

tig ES

na, & reliqua é coclo effe nos docet, quafi hzc ullus ignoret aut neget?

apt &

Nos de gratia, & ut ipfa dixit, de Chrifto & fru&u Evangelico loqui-

fU[, IT

mur: ipfa vero de natura interim fabulata tempus redimit, & caufam

0n d

trahit, rudique le&ori nubem offundit, Sed interim, non folum non

Ts y,

rofert ullum exemplum, ubi, nihil, pro modico accipiatur, ficut in-

hemy i

ftituit, verum etiam aperte prodit, fefe nihil intelligere aut curare, qui

türam (

turas?

fit Chriftus aut gratia , aut -quomodo aliud fit gratia quàm na

»» &i

quo

Dr Srzavo ÁnsiITRIO,

187

| fa. Cur

od tamen eriam rudiffimi Sophiftz noverunt, & ufu vulgatiffimo

m quaíie-

hoc difcrimen in fuis fcholis detriverunt, Simulque nihil vider, quod

| confodiae

füa.exempla omnia pro nobis contra ipfam faciant, ^Hoc enim facit

fine chatie

verbum Baptifte, quod homo nihil poteft accipere, nifi donatum fue-

hoc exeie

rit é coslo, ut liberum arbitrium nihil fit.. Sic vincitar meus Achilles,

wc Diattie

cum ci per Diatriben arma porriguntur , quo ipfa nuda . & imbellis

loquimur,

conficitur, Sic uno verbulo fcripture folvuntur,

Vatiltà. alie

quiþus u-rget Luthe-

rus pervicax ille affertor,

delírio il«

Poít hec multas enumerat fimilitudines, quibus nihil facit, nifi

i« Chri-

ut more fuo ad aliena rapiat ftultum le&dorem, caufze interim prorfus

doiie

oblita, .. Ut, Deus navem quidem fervat, fed navita camen ducit ad

it fpienti

portum, quare non nihil agit navita. Diverfum opus, fcilicet Deo fere

iem extrá

vandi, navite ducendi, tribuit ifta fimilitudo. Deinde fi quid probat,

i Da ld

id probat, quod Dei fit totum opus fervandi, navite totum opus du

w d

cendi, Ettámen eft pulchra & apta fimilitudo. Sic agricola conve-

lere coram

hit proventus, Deus autem dedit , iterum . diverfa opera Deo & ho«

yl df qii

mini, nifi agricolam fimul creatorem facit, qui dederit proventus,

f, 105 A0€

Sed dentur adhuc eadem opera Deo & homini, quid efficiunt iftz fi»

ringit, lic

militudines? nihil, nifi quod creatura Deo operanti cooperatur. At

, deopee

nunquid nos de cooperatione nunc difputamus, ac non potius de pro-

yi conlat,

pria vi & operatione liberi arbitrii ? Qauo igitur rhetor ille fugit,

qui di&urus de palma, nihil dicit nifi de cucurbita? Amphora coepit

qucqum

1 hominc;

inflitui, cür.urceus exit? Scimus & nos, quod Paulus cooperatur

n fl«

Deo in docendis Corinthiis, dum foris predicat ipfe, & intus docet

je natür

Deus, etiam in diverfo-opere. Similiter & Deo cooperatur, cum lo-

, honi-

quitur in Spiritu Dei , idque in eodem opere. Hoc enim nos af-

»» ferimus & contendimus, quod Deus, cum citra gratiam Spiritus o-

, voluntie

be credit

5» peratur, omnia in omnibus, etiam in impiis,operatur, dum omnia

"

quz condidit folus, folus quoque movet , agit & rapit omnipotentiz

jud uoo«

Íuz motu, quem.illa non poffunt vitare nec mutare, fed neceífario

. Gl

fequuntur & parent, quodlibet pro modo fuz virturis, fibi à Deo dae

t&: fic omnia etiam impia illi cooperantur. Deinde, ubi fpiritu gra«

7 ]uAem

j adbo*

tie agit'in illis; quos juftificavit, hoc eft, in regno fuo, fimiliter eos

y n

agit & movet, & illi; ut funt nova creatura, fequuntur & cooperane

"m

tur, vel potius, üt Paulusait;aguntur. Sed iis nunc non erat locus,

co lil*

; cilam

Non difputamus, quid operante- Deo poffimus , fed quid nos poffi-

mus, videlicet, an jam creati ex nihilo, aliquid mos faciamus vel co-

j

yum 1

ficur

nemur illo generali motu omnipotentiz, ut paremur ad novam crea-

aj

-turam fpiritus. .. Hic refpondendum erat, non alio divertendum. Hic

mo, antequam creatur , ut fit

» enim.nos fic refpondemus: Sicut ho

quo

Aa2

homo;

188

-D; MaaT, Lurg;

, homo, nihil facit aut conatur, quo fiat creatura ; deinde fa&us &

jecfoluw

ziofifiim

»» creatus nihil facit, aut conatur, quo perfeveret creatura; Sed ütrun-

que fit fola voluntate omnipotentis virtutis & bonitatis Dei, nos fine

iberum:

4

nobis creantis & con(ervantis, fed non operatur in nobis, fine nobis,

Yoquitr,

ut quos ad hoc creavit & fervavit, ut in nobis opetaretür, & nos ei

Scrpura

du

cooperaremur , five hoc fiat extra regnum fuum generali omnipoten-

tia, five intra regnum faum fingulari virtute. fpiritus fui: Sic dein-

dici ha

ceps dicimus; Homo antequam renovetur in novam

atbitrim

creaturam regni

fpiritus, nihil facit, nihil. conatur,

-quo paretur ad eam renovationem

deftrutur

& regnum ; deinde recreatus, nihil facit, nihil conatur, quo perfeves

birij pet

dhanalibt

ret in €o regno ; Sed. utrunque facit folus fpiritus in nobis , nos (ine

5

nobis recreans, & con

i

ervans recreatos? ut & Jacobus dicit: Volun-

thetor f

tarie genuit nos verbo virtutis fuz, ut effemus initium creaturz ejus :

tis dirinis

loquitur de renovata creatura. — Sed nom operatur fine nobis, ut quos

w Atq

in hoc ipfum recreavit, & confetvat jut operaretur in nobis, & nos ei

flimoniot

*

cooperaremur, Sic per nos przdicat, mi

eretur pauperibus , confola-

tig conf

tur affli&tos, Verum q

uid hinc libero arbitrio tribu

,i;rur? imóé quid 1ei—. j

ifamet

relinquitur, nifi nihil ? & vere nihil;

i

mendata

Lege igitur hie Diatriben per quinque vel fex ch

artas : ubi i&iüä—;

liberi at

modi fimilitudinibus,

tum pulcherrimis locis & parabolis ex Evange-

i qu

Ian

lio & Paulo adduáis,

aliud nihil agit, quam quod nos docer, in fcri-

Hic

pruris inveniri loca, ut ait, innumerabilia,

quz. cooperationem. & au-

lbet ere

», Xilia Dei tradant,

Ex quibus fic tunc ego colligams : homo nihil

1 noflra

»» poteft nifi auxiliante Dei gratia, igitur nulla funt opera hominis

Pm [tet

bona ; ipía contra fic colligit, inverfione.Rheterica

: imó, inquit, honioó

Ti5 nec

nihil non poteft auxiliante Dei gratia,

igitur omnia opera hominis pof-

linqui m

funt effe bona.

Quot igitur funt loca in fcripturis divinis , que mee

dinr (

minerunt auxilij, tot funt, qu& ftatuunt liberum arbitrium , at ea funt

innumerabilia. Itaque vicero, fi res xftimetur teftimoniorwn numero,

equnti

l$ onmmi

Hazcilla.. Satin fobriam Diatriben putas aut mente fana fuiffe, cum hae

Ícriberet? nam malitiz & ne

Vimus m

quitiz ejus non tribuam,nifitedio forte per-

ma (Cllil

petuo me voluerit enecare,

dum ubique fimilis fibi , femper alia traétat,

Pa

quàm inftituit, Sed fi illam

de!e&tavit ineptire in re tantadele&et & nos.

RAT

ineptias ejus voluntarias publice traduce

re, Primum, nos neque difpu-

Nlä &i

tamus neque ignoramus,

omnia opera hominis poffe effe bona, fi fiant au-

Moram,.

xilianteDei gratia.Deind

e hominem nihil non poffe auxiliante Dei gratiá,

offümus admir

Dremiu,

"Tuam. vero non fatis P

ari negligentiam, qui cum de liberi

Aommod

arbitrij vi inftituiffes (cribere,

Ícribis devi gratiz Dei. Deinde;ac fi omnes

äcitem I

homines effent crünci & lapid

es, audes in publico dicere, liberum arbitri-

H

— ttun

um ftatui per loca fcripture

,que ;tuxilium gratiz Dei commend

&ec

j CHOI]E

Drz Sravo ÁAÁnRs$1iTAn:!6.

T

tf &

nec folum hoc audes, fed & encomion cantas vi&or triumphatorque glo*

Sedtiüi-

riofiffimus.Nunc vere fcio,ex hoc ipfo di&o & fa&o tuo,quid fit & valeat

tl, nos ffne

liberum arbitrium,fcilicetinfanire.Quid effe poteft, quafo,in re, quod fic

ID Dobis,

loquitur ; nifi ipfum liberum arbitrium? audi tamen tuas confequentias.

; & tos ei

Scriptura cornendat gratiam Dei,ergo probat liberum arbitrium. Comen-

Ynhipotete

datauxilium gratie Dei,ergó ftatuit liberum arbitrium.Qua diale&tica di-

: Sic dein:

dicifti has colle&iones? cur non contra;Gratia przdicaur,ergo liberum

40 p

arbitrium tollitur : Auxilium gratiz cornendatur,ergo liberum arbitrium

OVationem

deftraitur ? ad quid enim confertur gratia ? an ad hoc,ut fuperbia liberi ar-

itwiferee

bittij per fefe (atis robufti, gratia velut fuperfluo ornamento diebus bac-

i, nos w

chanalibus geftiat & ludat? Quare & ego invertam colle&ionem,licet norr

: Volun«

rhetor,firmiori tamen rhetorica,quam tu ; Quotquot funt loca in fcriptu-

itürg ejus:

ris divinis,que meminerunt auxilij,tot funt,quz tollunt liberum arbitri-

ls; üt quos

um. Atqui ea fant innumerabilia, Itaque vicero , fi res eftimetur te-

$,& nos d

ftimoniorum numero:.nam ideo gratia opus eft, ideo auxilium gra-

, confolae

tiz confertur, quod liberum arbitrium per fefe nihil poffit, &, ut

1à qui &

ipfamet dixit opihione illa probabili, non poffit velle bonum. Com-

mendata itaque gratia, & pradicato auxilio gratiz, fimul impotentia

vbi ifliuse

liberi atbitrij predicatur... Haec eft fana colledio & rata confequen-

erBange

tia, quam nec inferorum portz fubvertent.

-

«t n fari

Hic finem ponemus defendendis noftris à Diatribe confutatis, ne

um & all-

liber creféat in immodicum: catera fi qua digna fünt, inter afferen-

iomo nihi

da no(lra tra&abuntur, Nam quod Erafius in Epilogo reperit, fi no-

ftra ftec fententia, fruftra effe tot precepta, tot minas, tot

romiffio- .

4 bominis

j

ocum ree

yit, ho

nes, nec meritis, nec demeritis, nec pramiis, nec fuppliciis

yninis po

linqui :: deinde difficile effe, ut mifericordia, imo juftitia Dei defen-

datur, (i Deus neceffarió peccantes damnet, & alia incommoda, qua

, que me

a e (un[

equuntür, quz fummos viros ita moverunt, ut & (ubverterunt: de

7 numa.

his omnibus reddidimus fuperius rationem.' Nec patimur neque reci-

pimus mediocriratem illam, quam nobis confulit bono, ut credo, ani-

; cum 6

forte pet*

mo, fcilicet, ut libero arbitrio perpufillum concedamus, quo facilius

a tradddt

Ppugnantia fcripture & incommoda predica tollanzur. Nam ifta me-

diocritate nihil e(t. cauíz confulum , neque quicquam prefe&dum,

Ql

ue dlfþn'

ANifi enim torum & omnia libero arbitrio tribueris, exemplo Pelagia-

lfi Ean[äï

norum , manet nihilominus fcriprure pugnantia , tollitur meritum &

pramium; tollitur mifericordia & juftitia Dei, & omnia manent in-

ag

'tommoda, quz vitare volumus per liberi arbitrij modiculam & inef-

i de hlnl

C ü 07555

;f?

ficacem vim, ut fatis fupra docuimus. Ideo ad extrema eundum eft,

at totum riegetur liberum aibitr;um, & omnia ad Deum referantur,,

"

moda fi non tell

untur, feru'm!?n'.-

; £ic non. pugnabunt ícripturz, &. inco.

Aa3

gj

e

190

D.Manr.Lurmn

um

Hoc autem deprecor, mi Erafme, ne credas me caufam hanc ftu-

Deht.

i

dio magis, quam judicio agere. 'Non patior me infimulari ejus hypos-

finx (ub

crifis, ut aliter fenriam & aliter Ícribam , nec defenfionis calore ( ut

Cauf.

u fcribis de' me) huc prove&u$*' fum, ut nunc primum negem totum

Nec hoc tu

EC 9uad |

liberum arbitrium, qui antea nonnihil illi- tribuerim,

ti. Ubl

ufpiam mihi in libellis meis oftendes, Ício. — Extant themata & pro-

ii ia

blemata, in quibus perperuo afferui ufque in hanc horam , liberum

Inetetur

arbitrium effe nihil , & rem ( eo'verbo tum utebar) de folo titulo,

Bfatià

Veritare vitus & difputatione provocatus ac' compulfus ; fic fenfi &.

Ridd

fcrip

fi. Quodautem vehementius egérim, agnofco cülpam, fi culpa:

*

dicetque

eft, imó

teflimonium hoc mihi in mundo reddi in caufa Dei, mirifice:

mnlbure

audeo.

Atque utinam & ipfe Deus id teftimonij in noviffimo die

confirmaret, Quis enim tum beatior Luthero, qui tanto fai feculi te-

juli atq

Tcnt, Hi

(timonio commendatur, qu

od veritatis caufam non fegniter , nec fraus

Tum illud

pud Pau]

dulenter , fed vehementer fatis vel potius. nimio egerit?

Dum, aQ

Hieremiz feliciter evaferim, maledictus qui facit opus Domini negli-

enoíces. ml«

Catur eni

c

nter, Si vero & in tuam Diatriben acerbior videbor, i

o

;

impij &

i Neque enim id maligno animo facio, fed inovit, quod authori-

ia digui

tate tua caufam hanc Chrifti vehementer premebas , licet eruditione

articulus

& reipfa nihil p

rzftares. ' Jam quis fic imperet ftylo ubique, ut non

tiam liom

alicubi ferveat?

Tuqui prz modeftiz ftudio pené friges in hoc li-

.

, ut, nifi le-

theton (i

bro, tamen non raro 1

gnita & amarulenta tela jacularis

Sed hac nihil

Icut Epi

&tor multum zquus ac favens fit, virulentus videaris,

lic alias

?5

ad caufam , qua invicem libenter condonare debemus, ut

F

Tfumus

& humani alienum in nobis nihil eft,

» 4 di

, homines

Wa fint hi

. Ad ultimam hujus libri partem venimus, qua, ut promi

Gmi;s, co-

ES

Sed eas

Atte diye

pias noftras pro

ducere debemus, contra liberum arbitrium:

quis enim hoc effecerit parvo libello, cum

& wtim

non producemus omnes :

üdzis

univerfa fcriptura À nobis ftet per fingulo

s apices & literas?. Nec eft

ion virm

o

us: tum quod jam vi&um ac proftratum fit liberum arbitrium.du-

ici victoria, altera, ubi omnia contra ipfum ftare probamus , qua

Vi fuds

Rlting y

profe facere putaba

taltera,ubi invicta adhuc permanere oftendimus,que

tum etiamfi victum nondum effer, fatis fuerit effe-

revemï |

cenfutare voluit :

eff: c

&um , fi uno aut altero telo profternatur. . Qu

id enim'opus eft ho-

lmos

ftem uno aliquo telo occifum , multis aliis telis cenfodere mortuum?

ferin ]

Brevius itaque, fi res paffa fuerit, nunc agemus. Atqueé tanto nume-

Pau]us Í

ro exercituum, duos proferemus duces cum aliquot fuis legioniEus,

tm fenr

Paulum videlicet, & Joannem Evangeliftam. Paulus .ad Romanos

fcribens, fic ingreditur difputationem adverfus liberum arbitrium pro

ls o

Ton qore

gratia Deéi. Revelatur, inquit,

ita Dei de éalo fuper omnerm: impie-

tatemm

Dz .Sni?'o ÁRBITKIO.

[

vhanc f«

xagem & injuftitiam hominum, qui.veritatem Dei in injuftitia deti-

ejus hypo-

nent.

Audis hic generalem fententiam füper omnes homines, quod.

fint füb ira Dei. Hoc quid eft aliud, quam effe ira & füpplicio dignos?

calore (ut

Caufam irz affignat, quod gerant non nifi ira & fupplicio digna, nem-

Tem totum

ec hoc t

pe quod impij & injuíti fint omnes, & veritatem detineant in injufti-

tia. Ubi nunc vis liberi arbitrij, qux conetur aliquid boni? Paulus id

t & pro»

y liberunt

facit ira Dei dignum, & impium & ipjuftum decernit ? quod vero iram

lo tiulo,

meretur & impium eít, id contra gratiam conatur & valet, non-pro

iclenfi &

vgtatia

L]

R

», aulpa

idebitur hic ofcitantia Lutheri, qui Paulum non fatis infpcxerif,

dicetque aliquis, Paulum ibi non de omnibus hominibus , nec de o-

j rl

nifimo díe

mnibus eorum ftudiis, fed de iis tantum loqui, qui funt impij, & in-

j feculi tt«

jufti, atque, ut verba habent, de iis qui veritatem in injuftitia deti-

nent, Hinc non fequi, quod omnes fint ejufmodi. Hic ego dice, a-

, necfrate

Tum illud

pud Paulum idem valere, (i dixeris, fuper omnera impietatein homi-

num, atque fi dixeris, fu

er impietatem omnium hominum. Hebrai-

viniael-

catur enim Paulus fer ubique, ut fit fenfus:: Omnes homines funt

,

yolces mie

d authorie

impij & injuíti, detinentque veritatem in injuftitia, ideo omnes funt

ira digni. Deindein Graco non ponitur relativum , eorum qui, fed

emuditione

articulus, hoc modo ; revelatur ira Dei fuper impietatem & injufti-

1&, Ut nqn

tiam hominum detinentium veritatem in injuftitia, Ut hoc velut Epi-

i hoc ll

theton fit omnium hominüm, quod veritatem in injuftitia detinent,

jr, nili lt

| hac nl

ficut Epitheton eft, cum dicitur : Pater nofter, qui es in cclis, quod

fic alias diceretur : Pater nofter coleftis vel in codlis. — Dicitur enim

| utll-fumUS

, ad differentiam eorum, qui credunt & pij funt. Sed frivola & va-

na fint hzc, nifi ipía difputatio Pauli ea cogat & evincat: paulo enim

iiïmuï, (

ante dixerat: Evangelion virtus Dei eft in falutem omni credenti, Ju-

dzo primum & Greco, Hic non fünt obfcura aut ambigua verba;

)Cuoi a

Tudzis & Gracis, id eft, omnibus hominibus eft neceffarium Evange-

; Nce

lion virtutis Dei, ut credentes falvi fiant ab ira revelata, Obfecro;

itrium dU

qui Judzos juftitia, lege Dei, & vi liberi arbitrij pollentes, fine di(-

, qu

crimine vacuos & egentes pradicat virtute Dei, qua fali fiant ab ira

dimus)quæ

revelata, & neceffariam eam virtutem illis facit, an non fab ira eos

fyerir t

effe cenfet? Quos jam dabis homines non obnoxios irz Dei, quando

as d

fummos homines mundi, puta Judzos & Grzcos, tales effe credere co-

gyortum

geris? Deinde quos interipfos Judzos & Gracos excipies, quando

ntó gumC'

Paulus fin

lo difcrimine, omnes uno verbo complexos , omnes ei-

dem fenten

o

fubjicit? An putandum eft, in iftis duabus praftantif-

Rom,f[las

fimis nationibus non fuiffe homines, qui ad honefta niterentur? an

m p9

non cenati funt ulli, pro viribus liberi arbitrij? Sed nihil hoc Paulug

4 i

mora-

t

19*

.0D. Manzr, Lurn.

moratur, otmnes füb iram mittit, omnes impios & inju&as—p—ræ;dilcar-

Vr ejus

Ita & reliquos Apoftolos, nonne fimili fermone -& omnes gentes ali-

j divef

as, quemlibet in forte fua, fub iram hanc conjeciffe credendum eft?

fimis hon

Fortiter itaque ftat & urget hic locus Pauli, liberum arbitrium

(olum im

feu praftantiffimum in hominibus,

quamvis przftantiflimis, lege, ju-

pulet

ftitía, fapientia, & omnibus virtutibus praditis, effe impium, injuftum

via df

& ira Dei dignum. Alioqui difputatio Pauli pihil valet, Si autem va-

qr& gent

let, nullum relinquit medium partitio fua, qua credentibus Evangelio

populos f

falutem, cateris omnibus iram diftribuit, « Credentes juftos, non cre-

effe nihil:

dentes facit impios, injiftos, & irz fubje&tos, Tantum enim vult di-

fieri mnp

cere : Juftitia Dei revelatur in Evangelio j

t

1od fit ex fide.

Ergo o-

—

d

1i adtr]

mnes homines funtimpij &injuíti, Stultus effet enim Deus,qui homini-

ttà gratin

bus juftitiam revelaret, quam jam vel noffent, vel cujus femina ha-

Coneturad

berenr. Cum autem ftultus non fit, & tamen reveler illis juftitiam fa-

fu. X

lutis, manifeftam eft, liberum arbitrium etiam in fummis hominibus

Dalus fin

non folum non habere vel poffe aliquid, íed ne noffe quidem , quid

titi: & fu.

fir juftum coram Deo, nifi forte juítitia Dei non revelatur fümmis il-

quit id d

lis hominibus, fed folum infimis, contra, quàm Paulus gloriatur, quod

fit debitor Judais & Gracis , fapientibus & infipientibus, barbaris &

aliqubi:

Gracis,

dais ünq,

Quare Paulus hoc loco. prorfus omnes homines una mzífa

entes ab

comprehendens, concludit, omnes eífe impios , injuftos & ignaros ju-

gentibus

ftitiz & fidei? tantum abeft, ur aliquid boni velle aut facere poffint,

faltiam,

Et hzc conclufio firma eft ex eo, quod Deus illis, ut ignaris & in te-

übitrlj P

nebris fedentibus, revelat juftitiam falutis, ergo per fefe ignorant. Igno-

Deind

rantes aurem juftiiam falutis , certe fub ira & damnatione funt, nec

Ucat, ub

inde fefe propter ignorantiam evolvere poffünt, aut conari , ut evol-

apientior

-

vantur, Quid enim coneris, fi nefcieris, quid, qua, quo, aut quate-

l, (uis a

nsws conandum fit?

1llud& rj

Confentit cum hac conclufione res ipfii & experientia. Nam o-

ftende mihi in univerfo genere mortalinm unum ( (it ille omnium fan-

Gngit? p

&iffimus & juftifimus,) cui unquam in mentem venerit, hanc effe vi-

uiones, |

ibi fl

am ad juftitiam & ad falutem, fcilicet, credere in eum, qui fit. fimul

Deus & homo, pre peccatis hominum mortuus, & füuícitatus, & col-

ftdo,

locatus ad dexteram patris: aut fomniarit hanc iram Dei, quam Pau-

ii

i

lus hic revelari de coelo dicit, Vide philofophos f(ummos, quid deDeo

rgJiquo ,

fenferint, quid de futura ira feriptum reliquerint. —Vide Judzos, tor

fignis, tot prophetis affidue eruditos, quid de hac vita fentiant : non

dilcrime

modo non receperunt, fed ita oderunt, ut nulla natio füb co:lo atroci-

Aplentja

us fit Chri&um perfecuta uíque in hodiernum diem. At in tanto po-

mmntuf,

uerit,

wbitrj T

pulo dïccrc non fuiffc aliquem unum, qui liberum arbitzium col

& vi

I) magis

*

Ds Ssnvo ARBITAIO;

155

t predicn.

& vi ejus conatis füerit, quis audeat dicere? Qui fit igitur, ut omn

es

gentes li

m e(D

in diverfum conentur, & id, quod praftantiffimum fuit in praítantif-

fimis hominibus, hanc rationem juftitiz non folum non coluerit, non

| arbitrium

folum ignorarit, fed etiam publicatam & revelatam (uümmo odio re-

» lge j

pulerit & perditam voluerit? — Ita ut Paulus 1, Corinth. 1. dicat, eam

3,injultum

|àttem v

viam effe fcandalum Judeis & ftultitiam gentibus, Cum autem Juda-

os & gentes fine difcrimine appeller , & Judzos acgentes pracipuos

Evangilo

populos fub ccelo effe certum fit, fimul certum eft, liberum arbitrium

; DO Cit«

effe nihil aliud, quàm fümmum hoftem juftitiz & falutis humanz, cum

n valt di«

fieri non potuerit, quin aliquot inter.Judzos & gentes fumma vi libe-

, ho

ii Pomitis

ri arbitrij egerint & conati fint, & tamen eo ipfo non nifi bellum con-

tra gratiam gefferint; — Tu nunc vade & dic, quod liberum arbitrium

[emina fae

conetur ad bonum, cuiipía bonitas & juftitia fcandalum & ftultitia

uftitiam fie

hominibus

funt. Nec potes dicere, hzc ad aliquos, non ad omnes, pertinere,

Paulus fine difcrimine loquitur de omnibus, cum dicit : Gentibus ftul-

(em, quid

titia & Judais fcandalum, nec ullos excipit nifi credentes, Nobis, in-

Jümmis i«

quit, id eft, vocatis & fanctis, eft virtus & fapientia Dei, Non dicit

jatur, quo

barbans &

aliquibus gentibus, aliquibus Judzis, fed fimpliciter , gentibus & Ju-

dais (inquit) qui non funt ex nobis, manife(ta partitione feparans cre-

; Ua maia

dentes ab incredulis, nullo reli&o medio. — Nos autem difputamus de

jgnaros jt

gentibus citra gratiam agentibus ; his dicit Paulus juítitiah Dei effe

xe qoli

ftultitiam, quam abhorrent, At

que is eft ille laudabilis conatus liberi

j n te

arbitrij ad bonum.

N

n 1

: (unt, 0C

Deinde vide, an non fummos homines inter. Gracos ipfemet ad-

ducat, ubi dicit, eos infatuatos effe , & cor eorum obfcuratum , qui

|, Ut QTO

fapientiores inter eos fuerunt ; item vanos fa&os dialogifmis füis, hoc

auc quic

eít, fuis argutis difputationibus. Obfecro, an hic non tangic fummum

illud & praftantiffimum in Grzcis hominibus, dum eorum dialogifmos

, Nane

tangit? Hi enim funt eorum. fummz & optimz cogitationes & opi-

xim (

niones, quas pro folida fapientia habuerunt.

At hanc fapientiam , ut

n eft vie

alibi ftultam, ita hic vanam effe in illis dicit, & eó progreffám multa

j r m

conando, ut pejor fieret, & tandem corde obfcurato idola colerent, &c

g, & *

fequentia monftra patrarent, quz commemorat. — Si igitur optimum

qam Pate

ftudium & opus in optimis gentium, malum & impium eft, quid de

uid deDco

reliquo vulgo, velut pejoribus gentibus, fentias? Neque enim & hic

ludzos, Qr

difcrimen inter opimos facit, dum nullo perfonarum refpe&u ftudium

Jidnt *

17::21

fapientiz eorum damnat, — Damnato autem ipfo opere vel ftudio, da-

ælo u

mnantur, quicunque illi ftuduerint, etiam fi fecerint fumma vi liberi

V pO' ]

sibitrij, Ipfe, inquam, optimus conatus eorum vitiofus afferitur, quari-

; (uettb

to magis jj, qui illo exercentur ? Sic & mox Judaos fine ullo

&

J

B

di(cri«

124

D. ManT.Lurm.

difcrimine rejicit, qui litera & non fpiritu Judzifunr. Tu,inquit, per li-

Yide:

teram & circumciflonem Deum inhonoras. Item: Non enimis Judeus

1is probe

uc Íeript

eft, qui in manifeto Judzus eft, fed qui inocculto Judeus eft. Quid hac

partitione manifeftius ? Judeus manifeftus eft tran

fereffor legis. At quan-

ligens;/

[

fadiur

tos putas fuiffe Judzos citra fidem viros fapientiffimos, religiofiffimos,

honeftiffimos, qui fummo conatu ad juftitiam & veritatem connifi

ligi

funt? ficut illis teftimonium fepe perhibet, quod zelum Dei habeant,

fnit t

9.

dht Lbet

quod juftitiam legis fe&entur, quod diu no&uque ftudeant ad falu-

tem venire, quod fine querela vivant. Et tamen tranígreffores funt

ego la

& allatto

legis, quia non funt in fpiritu Judzi, imó pertinaciter refitunt jufti-

tie fidei.

Quid igitur reliquum eft, quàm liberum arbitrium, dum

enim iad

optimum eft, peffimum effe, & quo magis conatur, hoc pejus fieri &

(üper o

habere? Clara funt verba, certa eft partitio , non eft quod contradici

coo pt

queat.

Tequiren

Sed ip

fumm;ef Paulum fui interpretem audiamus. Cap, 3. velut eþi-

Áefeqon

Scinu,

logum faciens, dicit : Quid ergo? pracellimus eos? Nequaquam. Cauf-

fati enim fumus, judxos & Gracos omnes fub peccato effe, Ubi nunc

Hoc ide:

liberum arbitrium ? Omnes, inquit, Judzi & Grxci füb peccato funt.

omoes f

An hic tropi funt aut nodi ?

uid valeat interpretatio totius mundi

quimJu

adveríus hanc clariffimam fententiam ? Neminem excipit, qui dicit, o-

gant nec

, mnes. "Nihil relinquit boni, qui eos füb peccato effe, id eft, fervos

& inaril

»» peccati, definit, 'Ubi autem hanc caufam dixit, quod omnes Ju-

ltre (ün

dxi & gentes fint füb peccato? Nufquam, nifi ubi nos monftravimus,

liberi at

tribe hj

fcilicet, quando dicit, Revelatur ira Dei de coclo fuper omnem impie-

tatem & iniquitatem hominum, — Et id fequenter probat per experi-

105 effe

entiam , quod ingrati Deo tot vitiis fubje&ti fuerint, velut fructibus

Q

impietatis fuzg convicti , quod nihilnifi malum velint & faciant. Tum

doran

Judaos feorfüm judicat, cum Judaum litera tranfgrefforem effe dicit,

vim dl

idque fimiliter fru&ibus &t experientia probat, dicens: Tu pradicas

inütils

non farandüm, & furatis. Qui abominaris idola, facrilegium facis,

$u6 n

Nullos prorfus excipiens, nifi fint fpiritu Judzi. Nec eft, quod hic

N

effugias ac dicas, licet fub: peccato fint, tamen. optimum in eis, at ra-

W&r

tio & voluntas, habet conatum ad bonum, — Si enim conatus reliquus

mam '

Cum enim

eft bonus, falfum eft, quod. eos fub: peccato: effe dicit,

Tántia

u

dxos & gentes nominet, fimul. comprehendit , quicquid in genti-

!

& cyt

us & Judzis eft; nifi Paulum inverfürus, velis ita fcripfiffe, Omnium

prooi

Judaorum & gentium caro (id eft) craffiores affe&us fub peccato effe.

&ibu;l

Sed ira de codlo revelata. fuper eos, totos eft damnatura, nifi fpiritu

bus re

juftificeatur , quod. non fieret, nifi Foxi- effent füb peccato.

ID rati

-

Videa-

Dz Szavo.ÁRs:ITRIO,

19j

Quit,per - :

-vVideamus veto, quomodo Paulus fuam fententiam ex facris lit

[-

nis Judeus

ris probet, an fortius pugnent verba in Paulo, quàm in loco (uo. Sic-

; Quidlut

ut fcriptum eít, inquit, Quia non eft juftus quifquam , non eft'intel-

i At qun.

ligens, non eft requirens Deum, omnes declinavetunt, fimul inutiles

iofilimoi,

fadti funt, non eft qui faciat bonum, non eft ufque ad unum , & re-

m connil

liqua. -

Hic: mihi det interpretationem. commodam , qui poteft,

& hubeant,

. fingat tropos, caufetur verba effe ambigua & obícura, & defen-

at ad al«

dat liberum arbitrium adveríus has damnationes, qui audet, 'Tum &

fores fünt

ego libens cedam & recantabo, eroque & ipíe liberi arbitrij confeffor

tnt fullie

-& aflertor. Certum eft, hzc dici de omnibus hominibus. '"Propheta

i, dum

enim inducic Deum profpicientem fuper omnes homines, & ferentem

jus i

fuper eos hanc fententiam.

'Sic enim dicir Pfalm. 14. Dominus de

conttadid -

gæl'o pro

fpexit fuper filios hominum, ut videret, an fit intelligens aut

requirens

b

eum, fed omnes declinaverunt &c, Et ne Judzi putarent ad

veat epi

Áefe. non pertinere, prevenit Paulus, afferens,ad eos maxime pertinere,

4m, Cuf

Scimus, inquit, quzcumque lex loquitur, iis, qui in lege funt, loquitur.

Ubi nunc

Hoc idem voluit ubi dixit; Judeo primum & Grzco. Audis igitur,

ectto funt,

-omnes filios. hominum , omnes qui funt in lege, id eft, tam gentes

jos mondi

quàm Judaos, coram Deo tales judicari, qui injuti fint, non intelli-

gantnec requirant Deum, ne unus quidem; Omnes vero declinent

ji dicit,e*

eft,fervos

& inutiles fint, « Arbitror autem, inter filios hominum, ac eos,; qui fub

omnes J

lege funt, numerari etiam eos, qui funt optimi & honeftiffimi, qui vi

liberi arbitrij conantur ad hone&ta & ad bonum, & quos ja&at Dia-

flravimus,

emimpt -

lios effe contendat,

tribe habere fenfum & femina honefti infita, nifi angelorum fortcï fi-.

et CXPCfi'

Quomodo igitur conantur ad bonum, qui omnes in univerfum

frtbus

anc Tum

ignorant Deum, nec curant aut requirunt Deum? Quomodo habent

| em: diCif,

vim utilem ad bonum , qui omnes declinant à bono & funt prorfus

inutiles? An ignoramus, -quid fignificet ignorare Deum , non intelli-

| pradicas

um fidiy

' gere, non requirere Deum , non timere Deum , declinare & inutiles

*e(fe» Nonne verba clariffima funt, & id docent, quod omnes homi-

, quod th

nes & nefciunt Deum & contemnunt Deum ; deinde declinant ad

g, t

malum.& funt inutiles ad. bonum? INeque enim hic agirur de igno-

; :eliql!lls

um enm

rantia querendi victus,aut de contemptu pecunie , fed de ignorantia

& contemptu.religionis & pietatis.

At ea ignorantia.& contemptus, .

l in gïml'

procul dubio non funt in carne & inferioribus craffioribusque affe-

Onaium

tito £

&ibus, fed in fummis illis & praftanriffimis viribus hominum, in qui-

bus regnare debet juítitia, pietas, cognitio & reverentia Dei, nempe

pfa vi liberi atbitrij, in ipfo

in ragione & voluntate,'atque adco in. i

b

2

emuie

T d ä

*

d

196

D, Manr. Lurn.

Isf

femine honefti, feu preftantiffimo, quod eft in homine. Übi nunc es,

mea Diatribe, quz fuperius promittebas, te affenfuram libenter, prz-

alegate

moete L

ftantiffimum in homine effe carnem, id eft, impium , fi id fcripturis

probaretur ? Affentire nunc igitur, cum audis praftantiffimum in.o-

àmb ii

mhibus hominibus, non folum impium, fed ignatum Dei; contemnens

tenyus I

Dei, verfum ad malum & inutile ad bonum effe.

ais

Quid e(t enim

effe injuftum, nifi voluntatem (quz eft praftantiffimarum rerum una)

1 ignax

effe injuftam ? Quid eft effe non intelligentem Dei & boni, nifi ra-

qtià, ibi

tionem (quz eft praftantiffumarum rerum altera) effe ignaram Dei &

fericordia

boni, hoc eft, cxcam in cognitione pietatis ? Quid eit declinare &

minum, $

inutiles effe, nifi homines nulla fui parte, tum minime partibus fuis

Pey

praftantiffimis valere quicquam ad bonum, fed tantum ad malum?

de opig)

Quid eft non timere Deum, nifi homines omnibus fuis partibus, ma-

mtium o

xime potioribus illis, effe contemptores Dei? Effe autem contempto-

legis t

res Dei, eft effe fimul contemptores omnium rerum Dei, puta verbo-

flraitüt o

uid nunc ra-

Licebit en

rum, operum, legum, przceptorum, voluntatis Dei.

tio didet re&i, quz czca eft & ignara? . Quid voluntas eligat beni,

Ton Ques

quz mala & inutilis eft? imó quid fequatur voluntas, cui ratio nihil

tem non

fana eltà

dictet, nifi cecitatis & ignorantiz fuz tenebras? Errante igitur ra-

tione & avería volunrate, quid boni facere queat homo aut conari?

teus ell

,

Sed Sophifticati forte quis audeat ; licet voluntas declinet & ra-

fed in tox

tio ignoret a&u, poteft tamen voluntas aliquid conari & ratio ali-

Yon debe

quid noffe fuis viribus,cum multa poffimus, quz tamen non facimus,

[X

De vi potentiz ícilicet, non de a&u difputamus. Refpondeo: vetba

jufm &

Prophetz includunt & a&um & potentiam. Et idem eft dicere, ho-

quafo, q

mo non requirit Deum , ac fi dicas, homo non poteft requirere De-

totus mur

um. Quod inde colliges ; Quia fi effet potentià aut vis in homine

mundo co

boni volendi , cum per omnipotentiz divine motum non finatur

Iihà, a

quiefcere aut feriari, ut fupra docuimus, fieri non poffet, quin in ali-

ifla velb;

quot vel faltem in uno aliquo moveretur, & ufu aliquo oftendere-

N uftus

tur, Át hoc non fit, quia Deus de corlo profpicit, & ne unum qui-

tine,

dem videt, qui requirat aut conetur, Quare fequitur, eam vim nufquam

Wt

effe, que conetur aut velit requirere; fed omnes . declinant potius,

YOces W

Deinde nifi de impotentia fimul intelligeretur Paulus, difputatio fua

Ottllis w

nihil efficeret.. Quia in hoc totus incumbit Paulus , ut gratiam necef-

fariam faciat cunétis hominibus,

Unt ayer

Si autem per fefe aliquid poffent

US intel

incipere, gratia non foret opus. Nunc autem, quia non poffunt, opus

Wi & ;

eft illis gratia,. Ita vides, liberum arbitrium hoc loco. fanditus rolli,

Yqne au

nec quicquam boni auc honefti in homine relinqui , dum injuftus,

* interi

|

nitur,.

ignarus Dei, contemptor Dci, averíus & inutilis ceram D«o defi

Nl

Ex fa-

-

Dz SrRvo Ainxrmo.

"T

bi ninc «

Et fatis fortiter pugnat Propheta, tam fuo loco, qüdm in Paulo eum

Xeet, prte

allegante. Nec parva res eft, cum dicitur homo-ignorare & conte-

jd fcripturis

mnere Deum: fontes funt hi omninm fcelerum, fentina peccatorum,,

Imum in.o«

ámó infernus malorum. Quid ibi non fit mali, ubi ignorantia & con-

'Ontemnens

temptus Dei fuerit? Breviter, regnum Satanz in hominibus, nec bre-

id ell enim

vioribus nec plenioribus verbis potuit defcribi, quàm quod eos dice-

Tetün una)

ret igharos & contemptores Dei. bi eft incredulitas, ibi inobedi-

TRENOS

entia, ibi facrilegia, ibi blafphemia erga Deum, ibicrudelitas & immi-

m Dei &

fericordia er

a

proximum, ibi amor fui in omnibus rebus Dei & ho-

sdinre &

minum. Sic

j

abes gloriam & potentiam liberi arbitrij, ..

artis i

Pergit vero Paulus, & feífe de omnibus hominibus, & maxime

d malu

de optimis & praftantiffimis loqui teftatur, dicens: Ut obíftruatur o-

rtbus, d

mnium os, & obnoxius fiat totus mundus Deo.

Quia ex operibus

legis non juftificatur ulla caro coram illo.

conrempto»

Obfecro, quomodo ob-

puta verbo.

firuitur os omnium, fi reliqua eft adhuc vis, qua aliquid poffumus?

id ntinc tà«

Licebit enim Deo dicere. Non prorfus nihil hic eft. Eftaliquid, quod

non queas damnare, ut quod dederis tu ipfe aliquid poffe, — Hoc fal-

ligar boti

) ratio nihi

tem non filebit, nec erit obnoxium tibi. $i enim liberi arbitrij vis illa

t ipitu tie

fana eft & valet, falfum eft, quod totus mundus Deo obnoxius feu

j conani?

reus ei, cum illa.vis non fit parva res aut in parva. parte mundi,

inet & tt*

fed in toto mundo przftantiffiraa & communiffima, cui os obítrui

L tatio 2l

non debet, aut fi obftrui os ejus debet, oporter, ut cum toto mundo

n facimllf.

ebnoxium Deo fit & reum.

Reum vero quo jure dicetur, nifi in-

|e0: YetbA

juftum & impium, hoc eft, poena & vindi&a dignum fuerit? Videam,

dicere, ho

quzío, qua interpretatione vis illa hominis abfolvatur à reatu , quo

uirere De

totus mundus Deo eft obftri&us, aut qua arte excipiatur, ne in toto

mundo comprehendatur. Grandia funt tonitrua & penetrantia ful-

in homint

mina, vereque malleus ille conterens petram (ut Hieremias vocat )

on üna!qr

uin n al

ifta verba Pauli; Omnes declinaverunt, Totus mundus eft reus, Non

eft juftus quifquam: quibus conteritur quicquid eft, non modo in uno

oftendtree

gm que

homine, autaliquibus, aut aliqua eorum parte, fed etiam in toto

unfqgam

mundo, in omnibus, nullo proríus excepto , ut mundus totus ad eas

voces tremere, pavere & fugere debuerir.

Quid enim grandius &

r poti

utadio 8

fortius potuit dici, quám totus mundus eft reus, omnes filij hominum

funt averfi & inuriles, nullus timet Deum, nullus eft non injuftus, nul-

jam D

lus ;ntelligit, nullus requirit Deum? Nihilominus tanta fuit & eft du-

id ol

ritia & infenfata cordis noftri obftinatio, ut hxc tonitrua & fulmina

[its OW

neque audiremus neque fentiremus ; Sed liberum arbitrium & vires

jtus if

Yb

ejus interim ftmul adverfus hzc omnia extolleremus & ftatueremus, ut

jgfilïkm-

vere illud implcv;rimus Malachiz prim

o ; Illi xdificant, ego deftruam,

EI ls

Bb 3

Eadem

D

*

198

D MARnT, Lurz.

jf ece

Eadem grandiloquentia dicitur & illud ; Ex operibus legis non

: flm à

juftificatur ulla caro coram illo. Grande verbum e(ft, Ex operibus le-

qnidm,

gis: quem:admodum & illud, Totus mundus, aut illad ;; Omnes filij

lod etro

hominum."Nam obfervandum eft, quod Paulus períonis abftinet, &

morza C

ftudia memorat , ícilicer, ut involvat:omnes perfonas, & quicquid *

præ&antiïümum in illis eft. . Nam fi dixiffet, vulgus Judzorum, aut

jilícen.

jer at !

Pharifi , aut aliquot. impij non juftificantur, porerat videri aliquos

tamen fa

feciffe teliquos, qui vi liberi arbitrij & adminiculo legis,. ron pror«

& Deo. iK

fus effenr inutiles.

At cum ipfa legis opera damnet & impia faciat

& bibit

coram Deo, manifeftum fit, quod omnes, qui ftudio legis & operüns

Ertat

pollebant, damnat, Studebant aurem legi & operibus, non nifi opti-

i& præüantifïimi, idque:non nifi optimis & preftantiffimis fui par-

a ve

tibus,ratione fcilicet & voluntate. 5i igitur ij, qui fummo ftudio &

valebantc

Quare ne

conatu, tum rationts tum voluntatis, id eft, tota vi liberi arbitrij, in

lege & 'operibus exercebantur, tum ipfa lege, ceu. divino auxilio, ad-

Namrel

lexenima

juvabantur, qua erudiebantur & excitabantur : fi, inquam, ij da-

non de d

mnantuür impieratis, quod non juftificentur, fed caro effe defirtiuntur.

lr

coram Deo: Quid jam reliquum eft in toto hominum genere, quod

non caro & impium fit? Ompes enim ex zquo damnantur, qui funt

et abror

ipummer

ex operibus legis. Sive eniim fummo ftudio, five mediocri, five nullo,

in lege exerciti funt, nihil refer: — Omnes non nifi opera legis prz-

Quicunqi

ftare potuerunt, Opera autem legis non juftificant.. Si non juttificant,

m; M.

impios arguunt & relinquunt fuos operatores: Impij vero rei & ira

pafuri

Dei di

cufam, q

gni funt, Hac funt tam clara, ut ne mutire contra quifquam

offit.

is1n b

tnirabilin

Ax folent hic eludere Paulum & evadere, quod opera legis vocet

cerimonialia opera, quz poft mortem Chrifti fint mortifera, Refj pon-

&Qes cun

deo : Hic eft error ille & ignorantia Hieronymi, cui licet Auguttinus

Contrariur

fortiter reftiterit, tamen deferente Deo & pravalente Satana, dima-

kaäm

navit in mundum, & permanfitin hodiernum diem.

uo & fa&um b

u

l maxi

1

eft, ut impoffibile fuerit, Paulum intelligere, & Chrifti notitiam opor-

Mu ca

tuerit obícurari, Atque fi nullus praterea fuiffet error in Ecclefia, ifte

- Pt (

unus fatis peftilens & potens fuit ad vaftandum Evangelion, quo, ni-

& mdsd

fi (ingularis gratia interceffic, infernum potius quàm coclum Hiero-

Qui fu.

nymus meruit: tantum abeít , ut ipfum canonifare aut fanétum eífe,

Open, lv

audeàm dicere. Non eft verum igitur, Paulum de ceremonialibus o-

TP D p

peribus tantum loqui, alioqui quomodo ftabit fua difputatio, qua con-

$um

cludit omnes effe injuftos & gratia indigere ? Diceret. enim alíquis ;

hükm

Efto, ex ceremonialibus operibus non ju(tificemur,

At ex moralibus

mwïes, al

pl'O-

E N df

Dccalogi quis ïu&iücari poffet. « Quare tuo fyllogifmo illis non

bafti

.Dzs SERvo ÁRBITRIO.

193

'|eris nos

'l-yla&i neceffariam gratiam,

Tam quàm utilis fuerit illa

ratia, qua

:

acillima o-

penibus [e«

folum à ceremonialibus operibus nos liberaric, qua funt

mnium, & faltem metu vel amore fui poífunt extorqueri.

am & il-

)nnes fl

ibfinet, &

lud erroneum eft , opera ceremonialia effe mortifera & illicira poft

mortem Chrifti, Non hoc dixit unquam Paulus : Sed dicit, quod non

t quicquid

Orum, aut

juftificent, & homini. nihil profint coram Deo , quo ab impietate li-

lr dliquos

ber fiat. Cum hoc bene ftat, ut ea quifpiam faciat, & nihil illicitum

tamen faciat. Sicut edere & bibere opera funt, quz non juftificant,

Dh prote

pia facit

& Deo nos non commendant: at non ideo illicitum facit, qui edit

& bibit.

:

X operüm

Errant & in hoc, quod óper

a ceremonialia zq; erant precepta & ex-

1 nl wü-

nis nj pa«

actain veteri lege atque Decalogus, Etideo hecneque minus, neq; magis

o fudio &

valebant quàm illa. Judzis autem primum loquiturPaulus,ut dicitRom.t.

arbiri ia

Quare nemo dubitet, per opera legis intelligi omnia opera totius legis,

suilio, ad«

Nam ne legis quidem opera dicenda funt,fi lex abrogata & mortifera eft :

lex enim abrogata, jam lex non eft. Id quod pulchre fciebat Paulus, ideo

am, jj d

ege va-

defituntur.

non de abrogata lege dicit, cum opera legis memorat, fed de !

.

1

facile dicere; Lex ipfa jam

&

mtt, quo

lente & regnante. Alioqui quàm fuiffet il

eft abrogata? Id quod fuiffet aperte & clare di&um. Sed áfferamus

ir, qui funt

lr nullo

ipfummet Paulum, íui interpretem optimum , qui in Galat. 5. dicit:

Quicunque ex operibus legis funt; fub maledi&o funt. Scriptum eft

[epis gte*

ením ; Maledictus omnis, qui non permanferit in omnibus, quz fcri-

! julïiflcam,

) r & ia

ptà fant in libro legis, ut faciat ea... Vides hic Paulum, ubi eandem

caufam, quam ad Romanos, & eifdem verbis agit, de omnibus legi-

; quifjam

bus in libro legis fcriptis loqui, quoties operalegis memorat. Et quod

mirabilius eft, ipfe citat Moyfen, qui maledicat non permanentes in

legis voctt

leges cum tamen maledi&tos przdicet, qui funt ex operibus. legis,

a, Refpon

contrarium locum contrariz fententiz adducens , cum ille negativus,

Aogultins

hic affirmativus fit, Sed hoc facit, quod res ita habet coram Deo, ut

(affà, djmz-

qui maxime (tudent operibus legis, minime legem impleant, eo quod

T fidum.

fpiritu carent, legis confummatore, quam viribus fuis tentare quidem

iriam opor*

poffint, fed nihil efficiant. Ita utrunque verum eft, quod juxta Moy-

colefta t

fen maledi&i fint, qui non permanent, & juxta Paulum malediái fint,

on, qu0, T

qui funt ex operibus legis : uterque enim fpiritum exigit , fine quo

lum Hicro*

opera legis, quantumlibet fiant , non juftificant , ut Paulus dicit, qua-

gftum &6

re nec permanent in omnibus, quz fcripta funt, ut Moyfes dicit..

gl]l'ähbus f

Summa, Paulus partitione fua fatis confirmat hoc, quod dicimus;

j qui/F

Dividit enim homines operátores legis in duo; alios facit fpiritu ope-

im A5

ratores, alios carne operatores, nullo relicto medio, . Sicenim dicitz

!

MMOUS

ificabitur ulla caro ex operibus legis. Quid eft hoe aliud,

j noti

PI'O'

Nqn ju

quam

bl

2560

D. ManT. Lurz,

aitlibei

quàm illos fine fpiritut operari in lege, cum fint cato, id eft, impij &

ignari Dei, quibus ea opera nihil profint? Sic Gal. 3. eadem parritione

u get !

ufus, dicit: Ex operibus legis fpiritum accepiílis , an ex auditu fidei?

(rica, fe

Er rutfus Rom. 3. Nunc finelege manifeftata eft juftitia Der,. Et ite-

Yegis u

rum? Arbitramur hominem jufüficari ex fide fine operibus legis.Qui-

bur, gt

bus omnibus perfpicuum & clarum fit, apud Paulum opponi fpiritum

, I De

ghito !

operibus legis, non aliter quàm omnibas aliis rebus non fpiritualibus,

»o

univerfifque carnis viribus & nominibus , ut fententiam Pauli hanc

j Jvat:

eífe certum fit, cam Chrifto Toh. . Omne quod non eft ex fpiritu,

s qu d

I!

carnem effe, fit etiam quantumvis fpeciofum, fan&tum, praftans , atque

;; flum l

adeo ipíamet opera legis divinz pulcherrima, qpibu(cupque tandem

liberam a

viribus expreffa. Spiritu enim Chrifti opus eft, fine quo nihil funt o-

nebra, in

mnia, niii damnabilia.

R

;

arum itaque efto, Paulum per opera legis

lucem not

non ceremonialia, fed omnia totius legis opera intelligere, Ratum:

C&

fimul eiit, In opetibus legis damnari, quicquid eft (ine fpiritu. At fi- -

tüt lex? ]

ne fpiritu eft vis illa liberi arbitrij, (de hac enim difputamus,) prz-

tU arbit

ftantiffimum fcilicet in homine. — Effe enim ex operibus legis , eít ixd,

nec venir

uo nihil excellentius de homine poteft dici,

Non enim dicit, qui

0n quià

r

u

nt ex peccatis & impietate contra legem, fed qui ex operibus legis,

tet hoc f

hoc eít, optimi & ftudiofilegis, qui ultra vim liberi arbitrij, etiam

tà jultiri

lege adjuti, hoc eft, eruditi & excitaui fuerunt. Si igitur liberum ar-

ler fübin

bitrium per legem adjutum, & in lege fummis viribus verfatum, nihil

100 abur

prodeft neque juftificat, fed in im

pietate & carne relinquitur , quïidþ 4

tranfpref

offe putandum eft fe folo fine lege?

juna a

Per legem (inquit) cognitio peccati, Oftendit hic,quantum & qhate-

Beque fp

nus profit lex. Scilicet quod liberum arbitrium fe folo adeo cecum fit, ut

Videntur,

ne norit quidem peccatum,fed lege do&trice opus illi fit. At qui peccatnm

péccatum

ignorat,quidille conetur pro peccato auferendo ? Hoc fcilicet,quod pec-

büs& (

catum pro non peccato,& non peccatum pro peccato judicabit. Id quod

RO Pl'() f

experientia fatis declarat,quàm odiat & perfequatur mund?, per eos,quos

yeccati,

optimos & (tudiofiffimos habet juftitiz & pietatis, juftitiá Dei Evangelio

Merta

pradicatam, & hzrefim,etrorem ac peflimis aliis nominibus infamet ; fua.

Qaïïm &

vero opera & confilia, que vere peccatum & error funt, pro juftitia

icïäham n

& fapientia ja&tet & venditet, Obftruit igitur hac voce Paulus os li-

Uquay

bero arbitrio, dum per legem illi peccatum oftendi docet, ceu igna-

CODetur

ro peccati fui, tantum abeft, ut ullam ei vim concedat conandi ad bo-

Vömur, |

num, Atque hic folvitur illa queftio Diatribes, toties toto libello re-

Rus: &

petita; Si nihil poffumus ,. quid faciunt tot deges, tot. pracepta, tot

ms; N

minz, tot promiffiones ? Refpondit hic Paulus; per legem cognitio

itrim.

peccati, — Longe aliter refpcïndet ad eam. quaftionem , quám homo,.

*

His |

aut

Dz Sravo: ÁnbiTAIO.

201

l inplj

parttione

aut libetum arbitrium cogitat. Non ( ait) probatur liberum arbitri-

um pet legem, non cooperatur ad

juftitiam, non enim per legem ju-

i fideio

ei, Et itte

ftitia, fed cognitio peccati. Is enim eft ftictus, id opus, id officiuth

leois Quis

legis, quod ignaris & cacis lux eft, fed. calis lux, quz oftendat mor-

bum, peccatum, malum, mortem, infernum, iram Dei,

j [pititum

» ,. Yat, nec liberat ab iftis :

Sed.non ju-

oftendiffe contenta eft, Tum homo; co-

iritaliba,

Pl hanc

, gnito morbo peccati,-triftatur , aflligitur , imó defperat. ^ Lex non

; javat: multo minus ipfe fe juvare poteft. Al

ia vero luce opus eft,

x fpirit,

»» qu& oftendat remedium.

Hezc eft vox Evangelij, oftendens Chri-

ns,atque

,, Ítum liberatorem ab iftis omnibus,

Hunc non oftendit ratio aut

üe wden

liberum arbitrium. Er quomodo oftenderet, cum i

ail funt

píamet fit ipía te-

nebra, indigens luce legis, que often

dat ei morbum,

quem per fuam

opta egis

lucem non videt, fed. fanitatem effe credit »

. At

Sic & in Galatis eandem quzfítionem tractat, dicens :

Quid igi-

jtü, At f

tüt lex? Refpondet vero non Diatribes modo,

quod arguat efle libe-

nus,) pr

rum arbitrium, fed fic:dicit:. Propter

tranferefliones - pofita eft , do-

giS,eHii»

nec veniret femen, cui promiferat, -

Propter tranfgrefliones , inquit,

dici, qui

non quidem co&rcendas, ut Hieronymus fomniat, cum Paulus d

ifpu-

ibus li,

tet hoc femini füturo promiffum, ut peccata tollat & cocrcea

t, dona-

rjj, eiam

ta juftitia; fed propter tranfgreffiones augendas, ut ad Rom.

£. dicit:

Deruüm 4l«

Lex fübintravit, ut abundaret peccatum,

Non quod non fierent, aut

um i

non abund

arent peccata fine lege , fed quod. non cognofcerentur effe

t , qui

tranfereffiones, aut

peccata tam grandia , fed plurima & maxima pro

juftitia haberentur, fenotis autem peccatis, nullus eft remedij locus,

i& quate-

neque fpes, eó quod non'ferant manum «uiedenus ; t quz fibi fana

cumíitut

videntur, neque egere medico. Ideo neceffaria eft lex

» quz notificet

j peccattm

peccatum, ut nequitia & magnitudine ejus cognita,

humitietur fiüperz

qudpt

bus & fanus fibi vifus homo, & gratiam fufpiret & anhe

ler, 10 €hri.

t [d quo

fto propofitam. Vide ergo, quàm fimplex oratio. . Der legem cognirio

- £0$. 1qu0$

peccati, & tamen fola fatis potens liberum arbitrium confundere &

Euagdio

fubvertere. Si enim hoc verum eft, quod fe folo nefcir, quid fit pec-

finet ; 104

catum, & malum, ut & hic, & Rom. 7, dicit : Concupiícentiam ne-

to jutiia

Íciebam effe peccatum, nifi lex diceret, non concupifces :« Quomodo

ylus o5 4l*

unquam íciet, quid fic juftitia & bonum? Ignorata juftitia, quomodo

cer gt

conetur ad eam? Peccatum, in quo nati fumus, in quo vivimus, mo«

lii 00*

vemur, & fumus, imó quod in nobis vivi

t,.mover & regnat, ignora-

[ibello ?

ea

mus : & quomodo juftitiam, quz extra nos in ccelo re

gnat, nofcere-

L

mus;? NNimis

[

gt

, nimis nihil faciunt hec di&a miíerum illud liberum are

] 'f bitrium.

j m;nim

ulus cum plena fiducia & au-

1 horo,

Hig fic habentibus, Pronunciat Pa

at

Cc

tho-

2092

D. ManT, Lursn,

;, thoritate dicens: Nunc autem fine lege juftitia Dei manifeftatur,

gutum a

, teftificata lege & Prophetis. Juftitia, inquam, Dei per fidem in

lus, qui

efum Chriftum, in omnes & fuper omnes, qui credunt in eum. Non

ghum 1

eft enim diftin&io. Omnes enim peccaverunt, & vacant gloria Dei :

mim 4

uftificati gratis per gratiam ipfius per redemptionem , que eít in

quvd vel

Chrifto Jefu,

quem propofuit Deus propitiatorium per fidem in fan-

gtl

Hic Paulus mera fulmina loquitur adverfus liberum ar-

guine ejus &c.

jixllitiam,

bitrium. Primum, Tuftiti

a Dei fine lege, inquit, manifeftatur. Secer-

geritur:

nit juftitiam Dei à legis juftitia,

quia juítitia fidei venit ex gratia fine

mes fane.

lege. Hoc, quod dicit, (ine lege,

aliud nihil effe poteft, quam quod jutti-

invicm -

tia Chriftiana conftet fine operibus legis,

fic quod opera legis nihil

Dam gt

ro. ea valeant aut faciant obtinenda.

Sicut mox infra dicit : Nos

abütitur

arbitramur hominem juftificari per fidem abíque operibus legis. Et

animo d.

ut fupra dixit :

Ex operibus legis non juftificatur ulla caro coram il-

E

lo, Ex quibus omnibus manifeítiffi

mum eft, conatum aut ftudium li-

Quia fi fine lege & fine operibus

vacat g

beri- arbitrii nihil effe. prorfus..

a pof:

legis juftitia Dei conftat, quomodo non multo m

agis fine libero ar-

uo etian

bitrio.conitet ? Cum id: fit fammum ftudium liberi arbitrij, f juftitia

involiit.

morali feu operibus legis. exerceatur; qua ipfius. czcitas & impotentia

ullo tem

juvatur..

Tollit hzc: vox. (Sine) opera: moraliter bona , tollit juftiti-

aut opet

am-moralem ,, tollit: preparationes: ad gratiam

; denique finge quic-

U&«

quid.

poteris:,, quod. valeat: liberum: arbitrium, perftabit Paulus & di-

Tiümerat

cet;,

Sine: tali conftar juftitia Dei. Atque ut dem liberum arbitrium

taliteria

er conatum

füum: aliquó- poffe promoveri,. videlicet ad öpera bona,.

1vilis. ve] moralis :: Ad juítitiam Dei tamen non.

ates dic

vel ad juftitiam lcgis €

Ye. Toc

movetur, nec ullo. r

efpectu: dignatur. ejus ftudia Deus ad fuam ju-

pro

itiam valere... Si vero ad jufti-

glori D

ftitia

5

m, du dicit, Sine:lege: fuam.juft

gioramg

tü

-

*

am Dei non. promovet;. quid profuer

?

it illi, fi.operibus & conatibus

fui

s. promoveret ( f poffit. fieri.) etiam ad' angelorum. fan&imoniam :

Aibitror hic. non: effe verba: obícura: vel ambigua,. nec tropis ullis lo-

inrelligu

Vam T

cum relinqui. Quia diffinguit Paulus manifefte duas juftitias, alte-

ls hal

ram legi, alteram gratiz tribuens, Et hanc fine illa & abíque operi-

Quax ]

bus ejus. donari; illam vero-ine- hac non juftificare , nec quicquam

tlatüt Y

valere, Videam igitur, quomodo liberum: arbitrium adverfus hac tubfi-

ftere & defendi queat..-

thante

Qdog

Alterum: fulmen; quod' juftitiam Dei manifeffari & valere dicit

in omnes: & füper: omnes, qui credunt in Chriftum, neque ullam effe

COniw

potet

diftin&ionzm.. Iterum clariffiinis. verbis univerfum genus hominum

in duo dividit:: credentibus:dat juftitiam Dei, non credentibus auferr..

hüic f;

Jàm. nemo tam.infanus eft ,, qui dubitet ;

liberi. arbitrij, vim aut. co-

Cit Del

natum.

W, Pl

Drz SrRYO ÁRBITRIO,

i

atifeatur,

nacum aliud quippiam effe, quàm fidem in Jefum Chriftum, AtPau-

t Áidem in

i eum, Non

lus, quicquid extra fidem hanc eft, negat effe juftum coram Deo. Si

iüftum non fuerit coram Deo, peccatum effe neceffe eft.

Neque e-

r Dii

nim apud Deum relinquitur medium, inter juftitiam && peccatum,

quz dLin

m jn fine

quod velut neutrum fit, quafi nec juftitianec peccatum, — Alioqui dii-

utatie. tota Pauli nihil efficeret, que procedit ex partitione illa, aut

ibenum 4fe

j Seete

jultitiam, aut peccatum effe apud Deum, quicquid in hominibus fit &

eritur: juftitiam, fi fides affit; peccatum, fi fides defit. Apud homi-

gcatia fine

nes fané ita habet res, ut media & neutralia fint , in quibus homines

qudjulli.

In

invicem neque debent quicquam , neque praftant quicquam.

legis whil

:

Deum peccat impius, five edat five bibat, aut quicquid fecerit, quia

lat ; Ns

m

abutitur creatura Dei cum i

i

lg El

animo dat gloriam Deo ullo momento.

piecate & ingratitudine perpetua; nec cF

) Coram li

Eft & hoc non leve fulmen, quod dicit : Omnes peccaverunt, &

fludium li«

vacant gloria Dei. Nec ulla eft diftin&io, Obfecro, quid clarius di-

e .operibus

ci poffit? Da operarium liberi atbitrij, & refponde, an conatu illo

-]ibero at«

Íuo etiam peccet.

Si non peccat, cur Paulus eum non excipit , fed

,fi juftia

involvit fine diftin&ione? Certe qui omnes dicit, neminem ullo loco,

jmpotendá

ullo tempore, ullo opere, ullo ftudio excipit.

Si enim ullius ftudij

Jl jf

Dd

aut operis hominem exceperis, falfum Paulum feceris, quia & opera-

inge quic

tor & conator ille liberi arbitrij, etiam inter omnes & in omnibus

glus & d-

pumeratur, & eum revereri debuerat Paulus, ne tam libere & gene-

aibirium

raliter inter peccatores numeraret, Sic & illud, quod eos gloria Dei in-

pera bonas

anes dicit. Gloriam Dei hic poffis bifariam accipere; active & paffi-

tamen non

ve. Hoc facit Paulus fuis Hebraifmis, quibus crebro utitur, . Active

d fnam J

gloria Dei eft, qua ipfe in nobis gloriatur : Paffive, qua nos in Deo

, 4d j

"loriamur. Mihi tamen paffive accipi debere nunc videtur : ut fides

- COatiDUS

Chrifti latine fonat, quam Chriftus habet ; fed Hebrzis fides Chrifti

Himonam:

intelligitur, que in Chriftum habetur, Sic juftitia Dei, latine dicitur,

Iis ullis 10'

quam Deus habet : fed. Hebrzis intelligitur , que ex Deo & coram

juas, a*

Deo habetur. Ita gloriam Dei non latine, fed Hebraice accipimus,

" OPCH'

qua in Deo coram Deo habetur, & gloria in Deo dici poffet. — Glo-

uicquam

riatur igitur in Deo, qui certo fcit , Deum elffe fibi faventem & di-

hac l0bde

gnantem fefe refpe&u benevolo, ut placeant coram eo , quz facit, aut

condonentur & tolerentur, que non placeht. Si igitur liberi arbitrij

j dicit

conatus aut ftudium non eft peccatm , fed bonum coram Deo, certe

ylhm e^

poteft eloriari, & cum fiducia in ea gloria dicere, hoc placet Deo,

homi/

huic favet Deus, hoc dignatur & acceptat, vel faltem tolerat & igno-

us

etTe

Ícit Deus, Hac'eft enim gloria fidelium in Deo, quam qui non ha-

f 4X 0

Sed hoc negat hic Paulus,

vanD

bent, poriu; confunduntur coram Deo.

c2

1cens,

204

D. MART, 'Lü-rx.

Nonne !

dicens, quod' hac gloria fint prorfas inanes. Et hoc probat etiam ex«

perientia : interroga mihi omnes in univerfum 1

iberi arbitrij conato-

opeïum;

res, fi unum poteris oftendere, qui

Íerio & ex animo de ullo:fuo ftu-

culpa g

dio & conaru queat dicere ,

Hoc Ício.placere Deo, .vi&üs volo pal-

grau'im (

mam. concedere. Sed ício, quod. nullus repetietur, Si autem defuerit

nodt t

hzc gloria, ut confícientia non audeat certo. fcire aii

t confidere , hoc

d (

:»» placere Deo, certum eft,

quod non placet Deo, quia ficut credit,

dicete ;.|

»» fic habet: non enim

1ütà. COn

credit fefe certo. placere, quod tamen. necef-

farium eft, cum hoc ipfum fit incredulitatis crimen ,. dubitare de fa-

aiboral

vore Dei, qui fibi vulc quàm certiífima fide credi ,. quod faveat,. Ita

do..D

tefte ipfamet confcientia.eorum convincimus,

quod liberum erbiurium,

cum vacet gloria Dei, fit incredulitatis. crimi

qud xïp

ne perpetto reum, cum

omnibus vitibüs, ftudiis , conatibus fuis,

Wt in

Quid vero liberi arbitrij tutores dicent tandem ad

illud , quod

Tlagiani

fequitur, Juftificati gratis per

gratiam ipfius ? Quid eft hoc, gratis?

( o iph

Qaid eft, per gratiam ipfius?

Quomodo conatus. &

merirum conve-

ia &as

niunt.cüm. gratuita & donara juftitia? Forte hic dicen

t, fefe libero.ar-

ís, Pn

- bitrio quàm minimum tribuere,

nequaquam meritum condignam.. Sed

fitentur d

L

hec funt verba. inania,

Hoc enim quaritur per liberum arbicrium;

pun, f

ut meritis locus fit. Sic er

üiim perpetuo caufíata Diatribe expoftulavit ;

cum fenr

fi non eft libertas arbitrij ,

ubi eft meritis locus?

$i meritis non eft

idunr, q

Jocus, ubi- przmiis locus eft? Cui imputabitur, fi

quis: juftificetur fi-

poctn l

.ne meritis? Refpondet hic Paulus, nullum. effe 1

neritum: prorfus, fed

mum f«

| gratis jultificari omnes, quotquot juftificantur

!

l

; nec hoc ulli imputari,

am Da ]

.nifi grati Dei. . Donata autem juftitia,

donatum eft fimul regnum

€hitn nor

& vita zterna, Ubi nunc conatus? ubi (t

udium? ubi opera? ubi me-

&uamur

xita liberi arbitrij? quis eorum ufus ?

Obícuritarem & ambiguiratem:

aufíari non potes, res & verba funt c

lariffima. & fimpliciffima. ' Efto

$i igixur |

enim, quod libero arbitrio. quàm min

imum tribuant;. aihilominus jü-

-

tratiam ]

m

ftitiam & gl*afiam €o minimo confequ

; nos poffe docent,

Neque e-

nim ratione alia quzftionem ill

m jj

am diffolvunt, Cur Deus hunc juttifi-

pilm

—

cet, & illum deferat, quàm ftat

uendo.

liberum arbitrium, (cilicet quod

Uno w

iV

hic conatus fit, ille non fit conatus,

, & Deus hunc propter conatum

refpiciat , illum yero contemnat ,

üperibus

ne fit injuftus, (i fecus fecerir, . Et

À iufd

quamvis lingua & calamo pratexa

nt,

l^

fefe condigno merito gratiam

RI pr.

non confequi, nec ipfum appellent mer

icum condignum, tamen voca-

bulo nosludunt, & rem nihilominus

tenent,

cond.

Quid enim excufet,

quod. meritum condignum non appellent ,

& tamen omnia ei tribu-

apianos

»» liio, |

ant, quz funt meriti condigni? nempe,

quod hic apud Deum gratiam

g

» nifeüe

eoníequitur, .qui conatur: Ille vero qui

non conatur, non cenfequitur,

Satm j

z

Nonne

Dr Srzavo ÁmBITRIO.

204

At CLIant: (j

Nonne hoc eft planó meriti condigni ? Nonne Deum refpe&orem

tj conaoe

operum, meritorum , & perfonarum faciunt? Scilicet, quod ille fua

il fro f«

culpa gratia carer , quia non eft conatus , hic. vero quia .conatus eft,

i5 Yoo pil

gratiam confequitur, non confecuturus, nifi conatus fuiffet, Si hoc

[s]

m defnerir

non eít meritum condi

[o]

num, velim doceri, quid tum meritum con-

(ete ;.hoc

dignum dici poffit? Hoc mo

do ludere poffes in omnibus verbi$ &

Áicit edit,

dicere : Meritum condigni quidem non elt , efficit camen quod meri-

ien necd

tüm condigni folet. Spina non eft arbor mala, fed efficit (olum, quod

tre de fie

a:bor.mala. Ficus.arbor bona non eft, fed efficit, quod arbor bona

at Jt

z.

folet.... Diatribe quidem non eft impia, fed loquitur. & facit folum,

terbii,

[

quod impius.

M

.

In-

Teum, cum

A:cidic i

ftis liberi arbitrij cutoribus id, quod dicitur

Nam -ftudio

cidit in Scyllam , dum vult vitare Charybdim.

lud, quod

Pelagianis diffendendi , negire ceeperunt meritum condignum,

hoc, graris?

& eo ipfo quo neganr, fortius ftatuunt ; verbo & calamo negant, re

.Utr CODVCe

ipfa & animo ftatuunt,

Duplhcique nomine Pelagianis funt pejo-

« [ibero.ate

res, Primum, quod. Pelagiani- fimpliciter, candide & ingenue con-

firentur & affe;unt meritum condignum , appellantes fcapham fca-

gnam,. $d

atbitrium,

pham , ficum ficum, docentefque quod fenüunr.. Noftri vero, idem

pollulit;

cum fentiant & doceant, mendacibus tamen verbis & falía fpecie nos

ris non elt

ludunt, qua(i Pelagianis diffentiant, cum nihil faciant minus, ut, (i hy-

ti&cetar lt«

pocrifin pe&es, videamur Pelagianis acerrimi hoftes , fi rem & ani-

voríus, fed

mum fpedtes, fimus bis Pelagiani. . Deinde quod hac hypocrifi grati-

| imputati

am Dei longe vilius & zítimamus & emimus, quàm Pelaginni. Hi

enim non elfe aliquod puíillum in nobis afferunt, quo gratiam con-

ul regnum

? übi me

fequamur, fed tota, plena, perfe&a, magna & multa effe ftudia & o-

bipuiratert

pera; Noftri veco minimum & feré nibil effe, quo gratiam meremur,

a, Elto

Si igitur errandum.eft , honeftius illi errant & minus fuperbe, qui

gratiam Dei magno conftare dicunr, charam & pretiofam habentes,

omius jl

quam ij, qui parvo & pufillo eam. conftare docent, vilem & contem-

Naqie €

a jilif-

pübilem habentes. Sed Paulus utro(que in unam maffam contundit,

[icet quo

uno verbo, cum dicit, gratis omnes juitificari, Item, fine lege, fine

T

operibus legis juftificari.

Qu

ui enim graruiram .ju&itïca-tionem in omni-

r conaturt

bus juft.ficandis afferit, is, nullos reliquos facir , qui operentur, mere-

xceti &

antur, preparentur, nullumque : opus relinquit , quod congruum vel

g

€ondignum dici poflit, conteritque uno fulminis hujus i&u, tam Pe-

menr0Cw

lagianos cum fuo toto: merito, quàm Sophiftas cum (uo pufillo me-

j excu (

,, rito. Gratuira juftificatio non fert, ut operarios ftatuas , quod' ma-

; C'X mäü'

»» Rifefte pugnenr, gratis donari, & aliquo opere;parari, Deinde per

mlgatiam

nz ulhus dignkgcem à

fferas, ut

llk quï[l!f !

gratiam juiüficgi, non fert , Ut per Ío

& infrà

Cc 3

Nonne

n

?

406

*

D. Manr, Lu"'ræ;.

um en

& infrá w cap. dicit : Si ex gratia,ergo non ex operibus,alioqui gratianon

ipirur À

eft gratia.

Sicut & cap. 4. dicit : Ei enim qui operatur, merces imputatur,

fidei, ind

non fecundum gratiam , fed fecundum debitum.

Quare ftat meus

rountur;

Paulus liberi arbitrij vaftator invidus , & uno verbo duos exercitus

, ial

,, profternir, Nam fi fine operibus juftificamur, omnia opera damnan-

"

y, Hs

,; tur, five fint pufilla five magna: nulla enim excipit , fed adverfus

ypis n

omnia ex equo fulminat,

y auc f

Et hie vide ofcitantiam omnium noftrum, & quid juvet, fi quis

gna fun,

favent &

rifcis patribus, tot feculorum ferie probatis, nixus fuerit, Nonne &

ipfi omnes pariter cxcutierunt, imó neglexerunt Pauli clariffima &-

vaur vetd

apertiffima verba? Obfecro, quid poteft pro gratia contra liberum

opeacar,

arbitrium clare & aperte dici , fi Pauli fermo clarus & apertus non

Jinm : ]

e(t? Per contentionem procedit , & gratiam adverfus opera jactat,

Inpium, t

tum verbis clariffimis & (impliciffimis ufus, dicit, Gratis nos juftifi-

tig Do,.'

Beatus vit

,, cari, & gratiam non effe gratiam, fi operibus paretur, manifeftiffimé

,» in rejaffificationis omnia opera excludens,

ut folam gratiam ftatuat &

$0 Càp, tt

gratuitam juftificationem,Et nos in hacluce adhuc tenebras quærimüs,&

tem & iX

ubi non poffumus magna & omnia nobis tribuere, pufilla & modica no-

-

ranti Iu

bis tribuere conamur, rantum ut obtineamus, non effe gratuitam & fine

fritiam, m

operibus juftificationem per gratiam Dei, fcilicet,quafi is, qui majora &

elebatur

omnia nobis denegat, non multo magis etiam pufilla & modica dene-

tm t0

get ad juftificationem nobis fuppetere, cum non nifi per gratiam ipfi-

Teputari

us, (ine omnibus operibus, atque adeo fine ipfa lege , in qua funt o-

Tepütatur

mnia opera comprehenía, magna, modica, congrua, & condigna, nos

Ceatura

juftificari ftatuit, I nunc & authoritates veterum ja&ta, & didis eo-

um fi,

rum fide, quos omnes in unum vides neglexiffe Paulum clariffimum &

manifeftiffimum do&orem, ac velut ftudio luciferuin, imó folem hunc

&€ pote

Polï&l tatm

fugiffe? occupati fcilicet carnali fenfu, quod abfurdum videretur effe,

dit n

nullum locum relinqui meritis.

Afferamus exemplum illud, quod fequenter Paulus affert de A-

X ararer,

Muocu

braham. Si Abraham, inquit, ex operibus ju&tificatus eft, habet glo-

fs

ríam,Íed non apud Deum. Quid enim dicit fcriptura : Credidit A-

braham Deo, & reputatum eft ei ad juftitiam. Obferva, quzfo, & hic

Ianlt"'m '

OPCIihu;

partitionem Pauli, duplicem Abrahz juflitiam recitantis. « Una eft o-

Quitir,

perum, id eft, morális & civilis; fed hac negat eum juftificari coram

Deo, etiamfi coram hominibus per illam juftus fit.

Deinde gloriam-

H Iet,

Pr;

habet apud homines, fed vacat ipfe quoque gloria Dei , per eam ju-

T

ftitiam, Nec eft, quod ullus hic legis aut ceremoniarum opera da-

mnari dicat, cum Abraham tot annis ante legem fuerit. . Paulus fimpli-

.mv Quor

|

Ridi-

lt

citer de opetibus Abrahz loquitur, iifque non pi(i optimis.

culum

L od

&

Dpr Srnvó ARBITAIO.

107

culum enim effet difputare, an quis malis operibus juflificetur. — Si

lgtatianog

eribus juftus eft, fed nifi alia juftitia, puta

igitur Abraham nullis op

imputatur,

fidei, induatur, tam ipfe,

quàm opera fua cuncta fub impietate relin-

e (lat meus

uam promovere ad jufti-

5 exercitus

quuntur: palam eft, nullum hominem quicq

,» tiam fuis operibus. Deinde nulla opera, nulla ftudia, nullos co-

damnate

,» natus liberi arbitrij cora

m Deo quicquam valere, fed omnia im-

d advetfus

Si enim ipfe juftus non eft, nec opera

»» pia, injufta & mala judicari.

x

,, aut ftudia ejus jufta funt.— Si jufta non funt, damnabilia & ira di-

tt, Ál qui

naíunt, Altera eíft fidei juftitia, qua conftat non operibus ullis, fed

Nonne &

favente & reputante Deo per gratiam.. Ac vide, quomodo Paulus ni-

lii &

3 libenim

tatur verbo reputandi, ut urgeat, repetat & inculcer. — Ei, inquit, qui

Ooperatur, metrces non reputatur fec

undum gratiam, fed fecundum de-

.

.

ctedit veró in eum , qui juftificat

PCHHS Dion

bitum

Ei vero, qui non operatur ,

r jodat,

impium, reputatur fides ejus ad juftitiam, fecundum propofitum gra- J

nos jufif*

tiz Dei. Tum adducit David itidem de reputatione grati& dicentem:

nifeftifime

Pené decies

Beatus vir, cui non imputavit dominus peccatum &c,

mb

€o cap. reperit verbum reputandi. Breviter, Paulus componit operane

uerimus

tem & non operantem, nec relinquit medium inter hos duos: ope-

xiodica 10«

ranti reputari juftitiam negaty non operanti vero afferit reputari ju-

iam &i

ftitiam, modo credat, Non eft, quo hic liberum arbitrium evadat aut

j mjora

elebatur cum fuo conatu aut ftudio.

Aut enim cum operante , aut

dica dente

cum non operante numerabitur. Si cum operante, audis hic ei non:

aram li«

E

Si cum non operante, qui credit tamen Deo,

feputari ullam juftitiam.

a fünt 0«

reputatur ei juftitia. At tum non liberi arbirrij vis e'ir, fed renovata

ldigma 00

creatura per fidem. Si autem non reput

atur juftitia operanti, manife-

v didiis 0*

ftum fit, ejus opera nihil nifi peccata, mala & impia eífe coram Deo.

ifimum &

Nec poteft hic protervire ullus Sophifta,

, quod licet homo fir. malus,

(lem hat

poffit tamen opus ejus effe non malaum. 'Nam ideo Psulus apprehen-

eretür 6t

dit non hominem fimpliciter, (ed operantem, ut apet illimo verbo de-

clararet, ipfa opera & ftudia hominis camnari ,. quetunque illa fint,

fect

& quocunque nomine aut fpecie cen

feantur.. Agit autem de bonis 6-

fabet g

Er cum de ope-

peribus, quia de juftificando & merendo: difputac..

& de omnibus

yelidit À

rante loquatur, univerfaliter de omnibus' operantibus,.

lo X hic

operibus eorum, potiffimum vero. de bonis & honeftis operibus lo-

Una d*

quitur. Alioqui partitio:fua: de. operante: & . non operante non cone

r rf

fiteret.

de o

j

Przetereo hic fortiffima: illa: argnmenta: ex propofito gratig, ex:

x ei

promiffione, ex vi legis, ex peccato originali, ex eledione Dei affum-

o **

tà, quorum nullum eft, quod' non fe folo funditus tollat lberum ar-

yee:

yi (ïm?h

:

ituum, (ppp) $i enim gratia ex. propofito feu pradeftinatione

Jur

nit»

I

qulom

:

e

208

D; MAART..VLuTH.

*

pir, neceffitàte venit, non (tud

io-aut. conatu ?o&to); ut fapta. do«,

delitum (

cuimus.

tm Deo

non efft

; "Annotatio,

fecerimi.

(ppp) Si enim gfatia ex propofito fcu præd&ftinacio-

ne venit, néceílitate venit, non ítudio & conatu noftro.]

Obfervandu aquipollens : terminorum. ufis, — Onttm idemque bic funt

E

,

lflo wni

B. Firo, propolitum & przdeftinatio Dei : Z alioqui in feriptara di-

flinguantur. Sed ille mom folus fecit. termtmos equipollentes : - faciunt

alieno di

eoulti ex Noffvatibus quoque.. Obfervanduus €$. boc, quod pradeflinatia-

femmun )

zi upce B. Fir, ut. fno. loco jam monuimu , laté utatur , pro-quovis de-

quu f

treto diviuo aterno. . Qude jam eff, quod pradefiinationem. quoque . fs

i hi

cit Gratia , ex quA gratia ad. nos veniat.

ANon itague. cogitandum eft

dmnatir

de pmdq/iinatione ad falutem , ex qua gratia vVeniat, JNon mivum., ve-

dnui pni

và eft, quod. B. Fir ifloc modo . voce pradeflinationts uin fit , ezm din

æntexz'pfum Sebolafiei etiam. fecevint pradeflinationem. ad gratiam , non

imoinfont

CWIC]W L

tantze ad gloriam. Confequentia B. Firi; fi gratia venit ex predetti-

m yuef

natione, non venit ftudio aut conatu noftro, optzma eff , idcb quod. *

damnaye

Panlus [Indium & conatum pradeflinationi mon conjunxerib , fed potius

AMEIATO )

per pradeflinationem exclnferit, INon exclufit tamen ordinem 4 Deosa-

damuart.

flitutum ad gratiam per auditum verbi frne malitiofa repugnantia s cum

7002 d

ifle ipfe ovdo uon frt nofivi findis Ed conatus, fed ad decretum. €8 propos

p m

Jfitum. divinum pertineat. INec Lutberus contra ordinem divinum auit-

Attétitie

tat, fed. contra liberum arbitfrium.]

1

€ fmii

2

:5

ulus

M!, [

j

Item,fi Deus eratiam promifit ante Iägem, ut hic & in Galatis P«

arguit,ergo non ex operibus aut lege venit: : alioqui promiflio nihil erit.

Wettigeny

V

l

Ita & fides nihil erit ( qua tamen Abraham ante legem juftificatus eft ) fi

fi(w Qs

Caluinigs

opera valent, Item, cum lex fit virtus peccati, ofteadens rantum, non

aurem tollens peccatum, facit conícientiam reatu coram Deo, & iram

minatur, hoc e£, quod dicit: Lex iram operatur.

uomodo igitur

$d c

fieri poffet, ut per legem juftitia paretur ? Si autem lege- non juva-

Ut [ib

EM

mur, quomodo vi íola arbitrij juvari poffümus?. Item, cnm unius A-

dx unico deli&o omnes fub . peccato & damnatione fumus, quomodo

fobuft

poffumus aliquid tentare, quod non peccatdm & damnabile fit» Quum

ORtia

enim dicat, Omnes, neminem excipit, nec: vim liberi arbitrij, nec ul-

Paulo, n

Pautlu

lum operarium : operetur five non operetur, conetur five non cone-

v

tur, inter omnes neceffario comprehendetur. cum. aliis. (qqq) Nec

Rtam [jb

OC fer

tic

nes peccaremus aut damnaremur deli&o illo unico Adæj? nifi noftrum

Q^

fiBtia o

Dz Ssavo ÁnntiTAI0,

209

fipts do«.

: deli&um effer, - Qu

is enim aliene delicto damnaretur , prefertim co-

ram Deo? Noftrum

autem non fit imitando aut operando, cum hoc

non effe poffet deli&um illud unicum Ad

£, ut quod non ipfe, fed nos

fecerimus: fit vero noürqm naícendo,

e[linatio.

.Jnnotdiz'o.-

N

toftro.]

£. hi fumt

'(qqq) Nec nos 'peccaremus aut damnaremur deli&o

ATA Mi«

kf

illo unico Adz, nifi noftrum delictum effet : quis enim

idt)ittite

alieno delido damnaretur, prafertim coram Deo!] — z;!

$0744 s

fummam Dei juflitiam im damnandis bominibus, Confirmatur binc id,

!

D

?

quod [uprà de damnatione immeritorum aunotavimus : €d

u

e fane.

i ft

;'

B. Fir bicita concludit : ff nemo bominun apud bomines alieno delitlo

u

Iu t

damnatur : multó magis apud Deum nemo damnatur. alieno. delitlo,

, Ui di

"drqui prius eft, Ergà €9 pofferius, Ratio Con[equentia eff, quia Deus longé,

jLtdti, 1

imo infrntté juflior efh, quàm bomines : "Unde porrà argumentamtur j Qnui-

eunque neminem damnat, uec potef? damnuare alieno delitlo, ille nezni-

( pa'æäüfïi-

nem potefl. damnare revera immeritum. . Ratio Confequentia efh, quia

ia qud

| þr pm;y

damnare aliquem. alieno delitlo efl immeritum damnare: €8 quia qui

damnare neminem poteft. alicno delitlo , propterea id. mom potef , quia

4 Dttte,

ii CH

damnuaret immeritum. — Atqui jam [ecundum B. Vivum boc loco Deus

( & jae

zon damnuat,nec damnmare poteff ullum alieno delitlo, Ergo neminem

potefe damnave immeritum. — Et per confequens , qnando fupra de da-

yan dl

annatione vmmeritorum locutus efl, nom intellexit immeritos, qui revera

€$ fimpliciter tales [unt, [ed qui ex opinione moftrra vations immeriti

fient, aut. faltem. comparate ad'alios, Sequitur. etiam binc , quod Deus

äïif pgüä!is

neminem ex folo abfoluto

jure €9. decreto fuo damnuet, aut damnare pf*

*

nihil el'if:

f( wt Caloiniani alias docent, Ergó B. Pir non. Calvimi

yüselt )

&AVIL, uec pejor

atum, 100

Calviniauis, fed snelior, izmó pigmï orthodoxus fuit,]

S

SNI

, & irtm

odo igi[uf

' Sed d& hac re difputandum aliás. Igitur ipfum ori

ginale pec- * :

catum, liberum arbitrium prorfus nihil finit poffe, nifi peccare & **

gon jv

damnari, I(ta, inquam,

argumenta prztereo, quod fint apertiffima &

unitis A*

robuftiffima, rum quod nonnihil fuperius:de his diximus,

uod fi

domodo

omnia, quz libecum arbitrium fübverrunt, recenfere vellemus in folo

jc Qaom

Paulo, nihil melius faceremus,

quäm ut perpetuo commentario totum

1!! ne P

Paulum tractaremus, & in fingulis pené. verbis monftraremus confu-

on (f

tatam liberi arbitrij vim: adeo jactatam , quemadmodum jam feci in

o N

tj

hoc tertio & quarro capite, quz ideo potiffimum tra&avi , ut ofci-

l

Zot'þ;um

d

tantiam omnium noftrum oftenderem , qui Paulum fic legimus , ut

nihil

2

2lo

D. MART.X Lurn.

nihil minus in his clariffimis locis videremus, quàám hac validiffima

yiales, a

& camis,

argumenta contra liberum arbitrium , & confidentiam illam , authori-

noa elii

tate & fcriptis veterum do&torum nitentem, facerem ftultam , fimul-

quis at

que cogitandum relinquerem , quid fa&ura (int argumenta illa aper-

tiffima, fi cum diligenta & judicio tra&tarentur.

;, ii l

.

Ego de me dico; vehementer ad

mi

ror, quod cum Paulus toties

y friti

qi Chil

utatur vocabulis illis univerfalibus, Omnes, Nullus, Non, Nuíquam,

Sine: ut, Omnes declinaverunt ; Non eft juftus quifquam ; Non eft

-

fpirita ca

qui faciat bonum, nec unus quidem ; Omnes unius deli&o peccaro-

fentiat de

rtes & damnati funt ; Fide fine lege, fine operibus juftificamur, ut f

Deoplce

tum: Sen

aliter quifpiam velit; noa poffet tamen clarius & apertius loqui : mi-

d lbjed

ror, inquam, qui fa&um fit, ut adverfus has univerfales voces & feá-

tentias prevaluerint contrarig , imó contradidtoriz, fcilicer; Aliqui

tütr, qui

Jjto, inir

funt non declinantes, non injufti, non mali , non peccatores, non da-

Nec enim

mnati; Eft aliquid in homine, quod bonum eít, & ad bonum niti-

fed ipfa

tur, quafi ille, quifquis fuerit homo, qui ad bonum niritur, non fit

comprehenfus in voce ifta, Omnes, Nullus, Non. Ego non haberem,

Dio place

etiamfi vellem, quod Paulo opponerem aut refponderem , fed.coge-

fibile, qu

as

hi Gbu

rer vim mei liberi arbitrij unà cum fuo conatu compledi inter o-

mnes & nullos illos, de quibus Paulus loquitur, nifi nova gramma-

altüs Spin

tica, aut novus ufus loquendi introducatur.

Ac ttopum forte fufpi-

vel carnis

cari & verba excerpta tórquere liceret, fi femel aut uno loco utere-

m e., (

ritü el i

tur tali nota. — At nunc perpetuo utitur, tum fimul affirmativis & . ne-

gativis, & fententiam per contentionem & partitionem utrobique u-

ominm

niverfalium partium fic tra&at , ut non modo vocum natura & ipía

101 [ubj

&him nor

oratio, fed & con(equentia, pracedentia, circumftantiz, intentioque,

Chtiílus )

& corpus ipfum totius difputationis fenfum communem concludant,

Paulum velle , quod extra fidem Chiifti nihil nifi peccatum & da-

3» NUQDy

mnatio fit, Atque hoc modó nos confutaturos effe promifimus li-

»» m y

berum arbitrium, ut non queant refiftere omnes adverfarij, id quod

x f0$ ci

arbitror me feciffe, etiamfi non concedant vi&i in noftram fententi-

»Wqn,

am aut taceant. Nam hoc nofire non eft opis, Spiritus Dei hoc do-

» —*Q&db

num eft,

» m'l'».zx. Y

Sed antequam Johannem Evangeliftam audiamus, coronidem Pau-

» p

linam adjiciamus, parati,ubi hec non fatis fuerint, totum Paulum

»» U

perpetuo commentario in liberum arbitrium inftruere, Rom. $, ubi

1, üm.

"

genus humanum in duo dividit, in catnem & fpiritum, ficut & Chri-

P &läcc

ftus facit Joh. 5. fic dicit: Qui fecundum carnem fünt, qua carnis

» jU[ZiH,

funt, fapiünt: Qui vero fecundum fpiritum funt, qua fpiricus funt,

h WI03

fapiunt.

Quod Paulus hic carnales vocet omnes, qui non funt fpi-

»

: Qusn

ritua-

Dz SzRvo AnsriTRIO,

21í

cvalidilüma

ruales, manifeftum eft tum ex ipfa partitione & oppofitione fpiritus

n, authorie

& carnis, tuin ex ipfiüfinet Pauli verbis, ubi fequitur: Vos in carne

a, (imil-

non eftis, fed in Spiritu, f1 tamen Spiritus Dei habitat in vobis: Si

à il aptte

quis autem Spiritum Chrifti non habet, hic non eft ejus. Quid enim

,;» aliud hic vult: Vos non eftis in carne, fi fpiritus Dei in vobis eft,

lts toties

,. quàm, neceffario in carne eos eífe , qui Spiritum non habent ? Et

, ifouam,

qui Chritti non eft ; cujus alius quàm Satana eft ? Stat igitur, qui

; Nnet

Spiritu carent, hos in carne & fub Satana effe, Jam videamus, quid

Q peccato»

fentiat de conatu. & vi liberi arbitrij carnalium,

Qui in carne funt,

i, ür /

Deo placere non poffünt. Et iterum : Seníus carnis eft mors. Et ite-

"

rum: Seníus carnis eft

:

loqii i

—

inimicitia contra Deum, Item: Legi Dei non

ocs &cfer-

z

eft fubjectus: neque enim poreft. Hic mihi refpondkat liberi arbitrij

cet; Aliqi

tutor, quomodo potlit conari ad bonum id, quod eff mors, difplicens

u

15, 01 di»

Deo, inimicitia contra Deum, inobediens Deo, nec potens obedire?

yonum niti«

Nec enim voluit dicere: Seníus carnis eft mortuus aut inimicus Deo,

ur, non lt

fed ipía mors, ipfa inimicitia , cui fit impoffibile legi Dei fübjici aut

o

n haberem,

Deo placere, ficut & paulo ante dixerat: Nam quod le

o

i erat impof-

, fedeoge-

fibile, quo infirmabatur per carnem, Deus fecit &c.

Nota eft & mi-

d inter 0«

hi fabula Origenis de triplici affe&tu, quorum unus caro, alius anima,

alius Spiritus illi dicitur. — Anima vero medius ille, in ütram partem

2 grammee

orte füfpi

vel carnis vel Spiritus vertibilis, Sed fua funt hec fomnia : dicit tan-

oco uteree

tum ea, fed non probar. Paulus hic carnem vocat, quicquid fine Spi-

ritu eft, uti monftravimus.

tivis & n

Ideo fummz ille virtutres optimorum

hominum in carne funt, hoc eft, mortuz, inimicz Deo (unt, l

evi Dei

qobique t

u &ipta

non fubje&z, nec potentes fübjici, Deoque non placentes.

.Paulus

j

nrentioquós

enim non folum dicit , eos non fubjici, fed nec poffe fübjici; Sic &

Chriftus Matth.7.. Arbor mala non poteft fru&us bonos facere, Et 12.

ondudant,

mum & d-

»5

uomodo poteítis bona loqui, cum fitis mali?/Vides hic, non fos

ailimus li

,» lum mala nos loqui, fed nec poffe loqui bona. . Ec qui alibi dicit,

,', jd qie

, nos cum fimus mali, fcire camen filiis noftris bona dare: negat ta-

», men, nos bona facere, etiam eo ipfo, quo damus bona ; ícilicet

m fententi-

Vi hoc do*

»» Quod bona eft creatura Dei, quam damus, nec tamen ipfi boni (u-

, Iiuis, nec bene bona illa damus.

Loquitur autem ad omnes, nem-

»» pe etiam ad difcipulos fuos, Ut conftet hec gemina Pauli fenten-

sidem at

, üa: Juftus ex fide vivit: Er, omne quod non eft ex fide, pecca-

m Palom

N

, tumeft. Quarum hac ex illa fequitur. Si enim nihil eft, quo ja-

, ftificemur, nifi fides, evidens eft, eos qui fine fide fant, nondum

j;&Ot g

»» juftificatos effe: non juítificati vero peccatores funt; peccatores

H 7

"3 fant,

», Vero arbores male funr, nec poffünt quippiam, nifi peccare & fra-

Iri

; n p

», &us malos ferre. Quare liberum arbitrium nihil eftnifi fervum pec-

Dda

]u

cati,

N

l

e

D. ManT.Luru.

212

llbeto atb

cati, mortis & Satanz , nihil faciens. neque potens facere aut. conari, :

nifi malum.

j

1

piur ap

*

AÁdde exemplum 'illud cap. 10. ex Efa. addu&um

2

: Invens

Mandus

E

num o5

tus fum à non. quzrentibus , palam apparui his, qui me non inter-

eft ipzun

rogabant. Hzc de gentibus dicit, quod Chriftum audire & cogno-

Ícere illis datum fit, cum ne cogitare antea de ipfo potuerint , multo

Nit dii

Hoc ex-

minus quzrere aut fe vi liberi arbitrij ad eum preparare.

yzpoced

ia &

emplo íatis clarum eft, gratiam venire adco gratis, ut nec cogitatio de

€a, nedum conatus aut ftudium

racedat.

Sic & Paulus cum Saulus

Às partis i

b

e(fet, quid fecit illa fumma vi li

eri arbitrij? Certe optima & hone-

lannes p

iündo no

ftiffima agitabat animo; fi ratio fpe&etur. At vide, quo conatu gra-

tiam invenit. Non modo non quarir, fed etiam iníaniendo contra

w vos d

eam accipit. Contra de Judzis dicit 9. Gentes, quz non fe&abantur

( qui v

lberum a

juftitiam, apprehenderunt juftitiam, que ex fide eft, Ifrael vero fe&an-

do legem juítitiz, in legem juftitiz non pervenit. . Quid contra hac

taffet meri

mutire poteft ullus tutor liberi arbitrij? Gentes tum, cum impietate

ttdlis qui

quod liber

& omnibus vitiis oppletz funt, accipiunt juftitiam gratis miferente

Deo. Judazi dum fummo ftudio & conatu juftitie ftudent, fruftran-

quicquid r

voluntaten

tur, Àn hoc non efít dicere tantum , quod conatus liberi arbitij fit

frufira, dum ad optima conatur, & ipíum potius in pejus ruere &

chui

retro füblapfum referri? Nec poteft ullus dicere, quod non fumma

D feri j

vi liberi arbitrij ftuduerunt.

Ipfe Paulus eis teftimonium perhibet

Qu ex vol

cap. 10. quod zelum Dei habent , fed non fecundum fcientiam. lyi-

fant, H

tur nihil deeft in Judzis , quod libero arbitrio tribuitur , & tamen

luntatem c

nihil fequitur, imó. contrarium fequitur.

In gentibus nihil adeft,

tll qui vo

quod libero arbitrio tribuitur, & tamen fequitur juftitia Dei, Qui

lcllicet de

hoc eft, nifi manifeftiffimo exemplo utriufque nationis, tum clarifli-

gUlb quib

mo fimul teftimonio Pauli confirmari, quod gratia donatur gratis im-

Daits f

meritis & indigniffimis, nec obtinetur ullis ftudiis, conatibus, operi-

abeant,

bus pufillis aut magnis,-etiam optimorum & honeftifimorum homi-

v » gen

num, ardenti zelo juftitiam quarentium & fe&antium.

s puta,

Ad Johannem etiam veniamus, qui & ipíe copiofus & potens

Wt ca

eft liberi arbitrij vaftator, — Statim in principio tribuit libeto arbitrio

li

tantam cecitatem, ut ne videat quidem lucem veritatis : tantum ab-

Yic edi

eft, ut ad eam poffit conari.

Sic enim dicit: Lux in tenebris lucet,

Tenaícum

fed tenebre non comprehendunt, Er mox: In mundo erat, & mun-

Tif enir

dus eum non cognovit: In propria venit, & fui non receperunt eum.

QUocithq

Quid per mundutn, putas, intelligit ? nunquid aliquem hominem a

lnfatem

hoc nomine feparabis, nifi Spiritu San&o recreatum? Et peculiaris

l Pane hba

eft ufus vocabuli hujus, Mundus, apud hunc Apoftolum,

quo prorfus

, de

NGt i

fotum genus hominum intelligit, Quicquid ergo de mundo dicit

ibcf

,lx)z«.XSE-Rvo ARB x.r R10.

212

y

Ut COlt],

libero arbitrio intelligitur, ut quod eft praítantiffimum in homine-

Ie

itur apud hunc Apoftolum mundus non novit lucem veritatis :

o

. Tnven-

Mundus odit Chriftum & fuos: Mundus non novit neque videt Spi-

Dn ittete

ritum San&um: Mundus totus in maligno pofitus eft : Omne quod

& COgno-

eft in mundo, eft concupifcentia carnis, oculorum, & füuperbia vitz ;

tint, multo

Nolite diligere mundum : Vos non cílis, ait, de mundo : Mundus

Toc er-

non poteft odiffe vos, me odir, quia opera ejus teftor effe mala. Haxc

ogitatiode

omnia & fimilia multa funt preconia liberi arbitrij, fcilicet principa-

um óaulus

lis partis in mundo regnanus fub Satanz imperio.

Nam & ipfe Jo-

à & hone-

hannes per antithefin de mundo loquitur, ut mundus fit, quicquid de

'onati d«

mundo non eít in Spiritum translatum , ficut ad Apoftolos dicit : Ego

ado cont.

H

tuli vos de mundo, & pofui vos &c. — Si nunc effent aliqui in mun-

(cGabantüt.

do, qui vi liberi arbitrij conarentur ad bonum , ficut fieri oporteret, fi

ero [edate

liberum arbitriam aliquid poffet, propter horum reverentiam tempe-

contra lac

raffet merito Johannes verbum , ne generali voce eos involveret tot

) jmpietite

malis, quibus mundum accufat.

Quod cum non faciat, evidens eft,

milerente

quod liberum a:bitrium omnibus mundi nominibus reum facit, cum

t frofian-

quicquid mundus agat, per vim liberi arbitrii, hoc eft, rationem &

; arbiti f

voluntatem, partes fui praftantiffimas agat,

us nier &

Sequitur: Quotquot receperunt eum, dedit eis poteftatem filios

on fümrna

Dei fieri, iis qui credunt in nomine ejus, qui non ex fanguinibus, ne-

" ?etïixbgt

que ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri , fed ex Deo natà

funt, Hac partitione perfe&a rejicit à regno Chrifti, fanguines, vo-

um MW

luntatem carnis, voluntatem viri, Sanguines credo Tudzos effe , hoc

j &umea

11hll adeü,

eft, qui volebant filij regni effe, quod effent filij Abrahe & patrum,

Ícilicet de fanguine gloriantes, Voluntatem carnis intelligo ftudia po-

Dei, de

m danie

puli, quibus in lege & operibus exercitati funt.

Caro enim hic car-

Qrats im:

nales fignificat fine Spiritu , ut qui voluntatem quidem & conatum

habeant, fed quia Spiritus non adeft, carnaliter habeant, Voluntatem

yus, 0 61'!'

viti , generaliter omnium ftudia intelligo , five fint in lege five fine

m hon*

lcgþ., puta, gentium & quorumlibet hominum, uz.fit fenfus , nec na-

tivitate carnis, nec ftudio legis, nec ullo alio ftudio humano fiunt fi-

& oteft

lij Dei, fed folum nativirate divina.

5 Sidg

[o)

itur non nafcuntur carne,

" arbittio

antun ?

nec educantur lege, nec parantur ulla hominis difciplina, fed ex Deo

renafcuntur«manife(tum.eft liberum arbitrium. hic nihil valere.

Vi-

pris tb

rum enim puto hoc loco accipi Hebraico more, pro quolibet vel pro

u gmuti

nrun[ a

quocunque, fitut carnem per antithefin pro populo fine Spiritu. Vo-

"L

luntatem autem pro fümma vi in hominibus, nempe pro principali

ymit!

ahanü

parte liberi arbitrii, , -$ed éfa, non intelligamus verba fingulatim,

j £ot us

tamen ipía rei £anima 'clarifïima

m

, quod Johannes hac partitione

j

reji-

dids *

!

fb

214

D;Manr.Lurm.

le arbim

rejiciat; quicquid non eft generatio divina, dum filios Dei non fieri

non oX

dicit, nifi naícendo ex Deo, quod fit (ipfo interprete) credendo in

Chiattum

nomine ejus. In qua reJectione voluntas hominis feuliberum arbitrium,

fecerunt,

cum non fit nativitas ex Deo neque fides, necelTario comprehenditur,

vum molti

Si veco aliquid valeret liberum azbitrium, non. debebat voluntas viri à

p

mubus ag

Johanne rejici, nec homines ab eo retrahi, & ad folam fidem & re-

dnt, quo

nafcentiam mitti, né illud Efaie g, ei diceretur; Va vobis, qui dici-

tis bonum malüm. Nunc vero cuin. zqualiter rejiciat fanguines, vo-

Áinguinen

luntatem carnis, voluntatem viri, certum eft , quod voluntas viri ni-

la. habent

dum eum

hil magis valet ad faciendos filios Dei , quàm fanguines feu nativitas

carnalis.

At nulli dubium eít, quin nativitas carnis non faciat filios

laguinen

Dei, ut & Paulus Rom. 9. dicit: Non

lixri atbi

qui filij carnis, ij—fili) Dei, pro-

Aud

batque id exemplo Iímatlis & Efau

d, inq

Idem Johannes inducit Bapuftam de Chiifto loquentem fic; De

cajus plenitudine nos omnes accepimus,gratiam pro gratia, — Gratiam

Quid eni

I

ACer

dicit acceptam per nos de plenitudine Chüfti , fed pro quo merito

[2ui

n &

laaras rel

vel ftudio? Pro g:atia, inquit, fcilicec Chrifti, quemadmodum & Pau-

fint pita

lus dicit Rom. $.. Gratia Dei & donum, 3n gr;tia unius hominis Je-

fu Chriiti in plures abundavit.. Ubi nunc liberi arbitrij conatus, quo

1at viam

paratur gratia? Hicjohnnnes dicit,non folum nullo noftro ftudio gratiam

fdt, aut

confündit

accipi, ed etiam aliena gratia (eu alieno me:ito, nempe unius homi-

avefetur

nis fefu Chrifti. Aut igitur falfum eft, nos gratiam noftram accipere

pro aliena gratia, aut liberum arbitrium nihil effe evidens eit: utrun-

tum fint;

que enim fimal confiftere nequit: ut vam vilis fit geatia Dei, uc vul-

Detandus .

go & paffim cujuslibet hominis puíillo conatu obtineatur, & rurfus

Dei opor

tam chara, ut in & per unius tam magni hominis gratiam nobis do-

t fed ha

netur. Simul hoc loco admonitos velim liberi atbitrij tütores , ut

Uum n

fciant fefe effe abnegatores Chriti, dum afferunt liberum arbitrium.

COtnrerm

Nam fi meo ftudio gratiam Dei obtineo, qnid opus eft Chritti gratia

omeps

pro mea gratia accipienda ?. Aut quid mihi deeft , ubi

o

otatiam Dei

Propher

habuero? Dixit autem Diatribe, dicunt & omnes fophiltz, noítro co-

tero fre

h

natu nos gratiam Dei imperrare, & ad illam recipiändam preparati,

I()g

M

Ts :

licet non de condigno, fed de congruo, hoc plane eft negare Chri-

ïl'bl'[ï'mm

ftum, pro cujus gratia nos gratiam accipere hic teflatur Baprtifta,

'üxamcqy

Nam illud commentuüm de condigno. & congtuo fupra confuravi,

» Wilto

quod inania verba fint5 revera autem condigaum meritum fentiant,

» C

id.quc majere impietate quàm Pelagiani, uti aig:imus. Ita fit, ut ma-

Q *its fïx

gis negent Dominum Chiiftum, qui nos mercatus eft, impiJ fophiftz

"i, Yer

unà um diatribe, quàm unquam negaverint Pelagiani aut ulli here-

len & e

n

ü-

2 ti;i, adeo non patitur feeum» gratia ullam particulam aut vim

Iüs, «fe.

beri

&

Dz SEäVO ÁRnBITRIO.

215

i ton feri

;bkcv:r'i arbitrij.

Quod autem Chriftum negent liberi arbitrij tutores,

'edendo ia

non modo probat hzc fcriptura, fed & ipfaeorum vita. Hinc enim

Chriftum jam non fuavem mediatorem , fed metuendum judicem fibi

atbitcium,

ehenditur,

fecerunt, quem placare ftudent interceflionibus matris & fandtorum,

0525 viti 4

tum mults repertis operibus , ritibus, religionibus, votis, quibus o-

em K ie

mnibus agunt, ut Chriftus eis placatus gratiam donet, non autem cre-

dunt, quod apud Deum interpellet & gratiam eis impetret per fuum

| Qu dici

li nes, YO«

fanguinem, & gratiam (ut hic dicitur pro gratia.) Atque ut credunt,-

E

i$ Yif fj«

ita habent: eftenim Chriftus vere & merito illis judex inexorabilis,

wwtlvitas

dum eum de!erunt, ut mediatorem. &-falvatorem clementiffimum, &

faciafios

fanguinem ac gratiam ejus viliorem habent, quam ftudia & conatus

j Deiypro-

liberi arbitrij,

Audiamus & exemplum liberi arbitrij- Nicodemus fcilicet vir

eft, in quo nihil queas defiderare, quod liberum arbitrium valeat,

n fic; De

Gratiam

Quid enim vir ille omittit ftudii: aut conatus? . Fatetur Chriftum ve-

t merito

zacem, & à Deo veniffe, figna przdicat, venit no&e auditurus & col-

im & Pa

laturus reliqua, Àn non is quzfüffe videtur vi liberi arbitrii, ea qu&

füunt pietatis & falutis? Sed vide, ut impingat.

Cumà Chrifto ve-

jminis J«

ram viam falutis pet renafcentiam doceri audit, nunquid eam agno-

atus, quo

iogui tiam

fcit, aut fefe illam aliquando quafiviffe fatetur ? imó (ic abhorret &

confunditur, ut eam non folum fe non intelligere dicat , fed etiam

(us liomie

averfetur,utimpoffibilem. Quomodojinquit, poflunt hc fieri ? Nec mi-

i acpete

|: utrüte

rum fané: Quis enim unquam audivit , quod ex aqua & Spiritu rege-

j uc v*

nerandus fit homo ad falutem ? Quis unquam cogitavit, quod Filium

Dei oportuerit exaltari , quo omnis , qui crederet in ipfum, non peri-

& [U:&US

*

nobis do»

ret,fed haberet vitam eternam ? An hu

]

us Philofophi acutiffimi & optimi

rores , Ut

unquam meminerunt? An principes hujus mundi hanc fcientiam unquá

vrbicritrts

cognoverunt ? An ullius liberam arbitrium ünquam ad hoc conatum elt?

Nonne Paulus eam fatetur effe (apientiam in myfterio abíconditam , per

illigrtà

Prophetas quidem predi&tam, fed per Evangelion revelatam, ita ut ab -

yiim Dd

terno fuerit tacita & incognita mundo? Quid dicam? Experientiam inter-

;oltro 0*

rogemus: ipfe mundus totus, ipfa ratio humana, ipfum adeo liberum

reparatly

arbitrium cogitur confiteri, fefe Chriftum non noviffe neque audivif-

Are Chl'i'

fe, antequam Evangelion in mundum veniret. $i autem non novit,

agb

uit. At'

:OUEU"I un

, multe minus quzfivit, aut. quzrere, aut ad eum conari pot

», Chriftus eft via, veritas, vita & falas. — Confitetur ergo, velit, no-

ki][iïmy

,. lit, fefe fuis viribus nec noffe nec quarere potuiffe ea , que funt

j u

t

vie, veritatis.& falutis. Nihilominus contra hanc ipfam confeílio-

g

nem & experientiam propriam infanimus, & inanibus verbis difputa-

I;U'v-'ï-ïï?

are

jvim

Wus, effe in nobis vim tantam reliquam , qua & nofcat & applic

eic

bei

216

D. Manr. VLliTH.

fcfe poffit ad ea, quz íunt falutis. hoc eft caatum dicere, Chriftum

jniquis æ,

optimum f

Filium Dei pro nobis exalratum, cum nullus unquarm fcierit nec co-

girare potuerit: hzc ipía tamen ignorantia non eft ignorantia, fed

notitia Chrifti, id eft, eorum qui funt falutis. Àn nondum vides &

palpas, liberi arbitrii affertores plané infanire, cum hoc vocent fcien-

ftr)

tiam, quod ipfimet confitentur. effe i

[o2

norantiam ? INonne hoc eft te-.

o

g dam

nebras dicere lucem , Efaie quinto? Scilicet adeo potenter obílruit

fano, hi

Deus os libero arbitrio, ejus propria confeffione & experientia: nec

qqu h,

fic tamen tacere poteft, & Deo gloriam dare.

Deinde cum Chriftus dicatur via,veritas & vitaji

datmuti: Et.

dque per contentio-

nem,ut quicquid non eft Chriftus, id neq;via,(ed error, neque veritas,(ed

eoguiteutr

gt dattn

mendacium, neque vita,fed mors eft;necelffe eft,liberum arbitrium, cum

tibr damm

fit neque Chriftus,neque in Chrifto,errore,mendacio & morte conrineri,

Übi igitur &cunde habetur medium illud & neutrum, nempe , vis illa

i ritioni

hm hu

liberi arbitrii , quz cum nec Chriftus (id eft, via, veritas & vita ) fit,

necerror, nec mendacium, nec mors, tamen effe debeat? Nam nifi

fimaveri,

per contentionem dicerentur omnia, que de Chrifto & gratia dicuntur,

f a,

utopponantur contrariis, fcilicer, quod extra Chriftum non fit nifi Sa-

faliem ata

tan, extra gratiam non nifi ira , excra lucem non nifi tenebre , extra

- At Densn

viam non-nifi error, extra veriratem non nifi mendacium, extra vitam

HrdNe t

]

non nifi mors: quid rogo, efficerent univetfi fermones Apoftolorum

& tota fcriptura? fru(tra fcilicet dicerentur omnia, cum non coge-

rent, Chriftum: effe neceffirium ; quod ramen maxime agunt : Eó

Nm

titür-malu

quod medium teperiretur, quod de fe, nec malum , nec bonum , nec

Chrifti, nec Satanz, nec verum, nec falfum, nec vivum, nec mortu-

bona cone

um, forte etiam nec aliquid , nec ninil effet, idque vocetur przitan-

t anda

tiffimum & (üammum in toto genere hominum. Utrum i

[e)

oitur vis, e-

- tando f

lige. Si feripturas per contentionem loqui concedis, de libero arbitrio

OO m

Dtec demsr

nihil dicere poteris , nifi qu contraria funt Chrifto, fcilicet, quod

error, mors, Satan & omnia, mala in ipío regnenr,

$i non concedis

NY

eas per contentionem loqui, jam.fcripturas enervas, ut nihil efficiant,

Vibonan

nec Chriftum neceffarium probenr , ac (ic, dum liberum arbicrium

mx*&'!xmine

ftatuis, Chriftum evacuas, & totam fcripturam peffundas, Deinde,

Xpe

ut verbis fimules, te Chriftum confiteri, re ipfa tamen & corde ne-

Qu tox lt

gas, Quia.fi libeti arbitrii vis non. eít erronea tota, neque damna-

6l Rel

Sle& lt

bilis, fed videns & volens honefta & bona & ea quz fuat falutis, fa-

na eft, Chrifto medico non habet opus; nec Chriftus eam partem ho-

Detfefe g

E eft

iminis redemit, Qxia, quid eft opus luce & vita, ubi lux & vita e(t?

üifi

At ea non redempta per Chriftum , optimum in homine non eft re-

füpuum

demg/tum,l fed per fefe þonum & falvum. ( ljl'l') Tum Deus quo

que

Ym liber,

ini-

1

»

Dz Ssavo ÁnB xq'æmo.'

217

s Chrftum

in.i)quus'fel-&, fi ulluii hominem damnat » quia illud, quod ia höm

TE DC QO«

in;

opumum eft & fanum, hoc eft, innocentem damnat.

rattia, fed

m vider &

"LdMInnotatio,

cent (citne

loc ef te-

(rrr) Tum Deus quoque iniquus eft, fi ullum homi-

tec obflruit

nem damnat, quia illud, quod in homine optimum eft &

'entias net

fanum, hoc eft, innocentem dämnat.] En iterum principium,

ex quo B,ir difputat, Principium [ane ipfi boc cff ; Dets neminem innocente

LtentIO»

damnat : Et,fi Dems ullum innocentesn damnavetimiquns e[fet.Nimirum de

verita sl

eo,qui revera inmocens eff loquituv, Quomoedo ergà [upra quando de immervi-

tritm, cüm

zorum dammnatione locutus eff defenditque,Denm non efe iniquum, [i imme-

econtineti,

ritos damuet, locurus effet de veyerà immeritzs

—

; €9 son potius de iis ,

pe, vis ia

qui rationi noflra videntur immeriti? Miror 114446 , [f quisquam , qui

X vitz) t

zotum hunc B. Viri de fervo avbitrio librum perlegst , flatuat , quafi exi-

Nam nil

Jlimaverit , Deum vere immeritos €9 innocentes damnare, Et dubitare

a dicuntür,

feré cogor , num , qui. eumodi quid B. Firo affngunt , totum. librum,

vt nili as

Jfaltem. attenté , perlegerint, — Sic poft pamca bac ipsá pag. B. Fir dicits

bre , extra

At Deus non damnat, nifi impium.

$2 won damnat , mifi. impium ,

extra vitam

utique neminem damnat innocentem €9 ammeritum : quod [ole clarime

yoftolorum

eit.]

n0n Og*

Nam nullus homo nón habet liberum arbitrium.

Et licet abu-

u : B

onum , ne

tatur malus homo: Vis tamen ipfa docetur non extingui , quin ad

yec mortil

bona conetur & conari poífit. — Si autem talis eft, dubio procul bo-

na , íancta & juíta eft, quare non debet damnari , fed ab homine da-

jg P[æffün'

itur vis, &*

mnando feparari, At hoc fieri. nequit.

Atque fi fieri poffet , tum

to arbitrio

homo jam fine libero arbitrio , ne homo quidem effet, nec mereretur,

nec demereretur , nec damnaretur , nec falvaretur , effetque plané bru-

jcer, quo

y conceds

tum,jam non immortalis. — Reliquum igitur eft, ut Deus fit iniquus,

qui bonam , juftam , fan&am illam vim

l effatity

damnaþ, qui Chrifto non eget

in homine & cum homine malo,

arbicrium

Deindo

Sed pergamusin Johanne. Qui credit, inquit, in eum,non judicatur :

qui non credit, jam judicatus eft, quia non credit in nonine upigehiti filii

corde m

Dei.Refponde,an liberum arbitrium fit de numero credentium, nec ne.

ye damnie

faluts,

Si eft , iterum gratiá opus non habet,per fefe credens in Chriftum, quem

perfefe nec novit nec cogitat. Si non eft, jam judicatum eft: hoc quid

qem :'ü

CVW'M

eft , nifi damnatum eft coram Deo? At Deus non damnat nifi impium.,

^

Impium igirur eft. Quid pii vero impium conetur? Neque credo hic

07 4

te.

vim liberi arbitrii excipi ppo,cgm de toto homine loquatur , quem

j quchC

e

abmunae

jn

D Manr, Lurg

Y

218

damnati dicit, Deinde incredulitas non eft craffus affectus, fed fummns

alhilaccio

ille in voluntatis & rationis arce fedens & regnans , (icut ejus contrarius,

um arbiu

nempe,fides. Incredulumautem effe, cft Deum negare & mendacem fa-

quitur: Q

enos at

cere 1. Johannis 1, Si hon credimus, mendacem facimus Deum. Quo-

modo jam visilla Deo contraria & eum mendacem faciens , conatur ad

fii, nec m

bonum? Si non effet incredula & impia illa vis , non debuit dicere de

stilt,qu

toto homine,Jam judicatus eft, (ed (ic : Homo fecandum craffos affectus

(ui üecel

eft jam judicatus, fed (ecundum optimum & przftantiffimum non judi-

Aut OPCICE

catur , quia conatur ad fidem, feu potius credula jam eft, Sicubi toties

neralirerde

Scriptura dicit: Omnis homo mendax, dicemus authoritate liberi ar-

quuttur,

bitrii, Contra, Scriptura potius mentitur, quia honio non eft mendax

o ton f

optima fua parte, id eft, ratione & voluntate ;fed tantüm carne , (angui-

Yi hibeb:

ne & medullis,ut fic illud totum, unde nomen habet homo,fcilicet, ratio

Vrolmia

& voluntas , it fanum & fan&um, — Item, & illud Bapüfte ; Qui cre-

ttt, f fect

dit in filium, habet vitam eternam , qui aurem incredulus eft. filio,

An hocno

non videbit vitam , fed ira Dei manet fuper ipfum , fic oportebit in-

patté,qua

telligi, fuper ipfum , id eft , fuper craffos affectus hominis manet ira

i de m

Dei , fuper vim autem illam liberi arbitrii , voluntatis fcilicet & ratio--

J

nis, manet gratia & vità eterna. Hoc exemplo, ut liberum arbitrium.

mf Dater;

fubfiftat , quicquid in Scrípturis in homines impios dicitur , per fynec-

enm Opis

dochen torqueas ad partem hominis brutalem , ut falva fit pars ratio-

tere à Deo

nalis & vere humana. — Tum ego gratias agam liber: atbitrii afferto-

bitti doce

ribus, cum fiducia peccabo ; fecurus , quod ratio & voluntas teu libe-

spitür ol

rum arbitrium damnari non poffit , eo quod nunquam. extinguatur ;

TC patey

fed perpetuo fanum, juftum:& fanctum permaneat..—. At voluntate &

IR, qua PO(

ratione beata, gaudebo feedam & brutam carnem feparari & damna-

alttis, t

zi, tantum abeft ;ut optem illi Chriftum redemprorem. — Vides, quor-

C ex Au

fum nosferat dogma liberi arbitrii , ut omnia divina & humana, tem-

imm loc

poralia & zterna, neget ,& tot monftris irrideat feipfum »

0 rmo t

. Item, dicit Baptifta: Homo non poteít accipere quicquam, nift

fuerit ei datuim. de coelo.

Definat hic Diatribe fuam oftentare copi-

tquendi

äïllS o(

am, ubi omnia, quz de coclo habemus, numerat, — Nos non de natu-

li Chii

ra;íed de gratia difputamus , nec quales fimus fuper terram, fed qua-

Scimus , quod homo Do-

dl of

les fimus in ccelo coram Deo , quzrimus.

Qen d

minus eft infezioribus fe conftitutus, in qua habet jus & liberum arbi-

Oves, &

trium ,ut illa obediant & faciant, que ipfe vult & cogitat. Sed hoc

tur.

querimus; an erga Deum: habeat liberum arbitrium , ut ille obediat

mp'mwe

& faciat , que homo voluerit , vel potius , an Deus in hominem ha-

beat liberum arbitrium , ut is velit & faciat, quod. Deus vult, & ni-

Hic dicit Baprifta: quod

^ qui fo

hil poffit , pifi quod. ille volucrit & fecerit,

nihil

z

Dz SkRYo ÁRnbPITAIO,

2t

edfummn

nihil accipere poffit, nifi donetur ei de ccelo, — Quare nihil erit libe-

Contratius,

rum arbitcium... Item, Qui de terra eít, de terra eft, & de terra lo-

dacem fa«

quitur: qui de ccrlo venit, fuper omnes eft. — Hic iterum omnes ter-

um, qu.

conatur ad

renos facit, terrenaque fapere & loqui dicit eos , qui non funt Chri-

fti, nec medios aliquos relinquit.

At liberum arbitrium utique non

: dictre de

safedhus

eft ille , qui de cclo venit.

pE

Qu

lare de terra effe & terram fapere & lo-

xi

ui neceffe eft, Quod fi aliqua vis in homine

1 honjudi-

» aliquo tempore, loco

aut opere non terrena faperet, hunc Baptifta debuit excipere,

& non ge-

ubi totiss

neraliter de omnibus extra Chriftum dicere, de terra fünt

s berr ar»

; de terra lo«

quuntur. Sic infra cap. 8. quoque dicit Chriftus;

Vos de mundo eftis,

-[E mods

ego non fum de mundo : vos deorfum ettis, ego de fupernis fum, At

i fangui»

illi habebant liberum arbitrium, ad quos loquebatur , fcilicet rationem

ilicet, ao

& voluntatem , & tamen de mundo eoseffe dicit. Quid vero novi dice-

; Quae-

ret, fi fecundum carnem & craffos affectus de mundo effe eos diceret?

is elt filio,

An hoc nonante novit totus mundus? Tum quid opus eft homines ea

ortebit i«

parte , qua brutales funt, de mundo dicere, cum hoc modo & beftize

mánet ità

nt. de mundo?

at &ranoe

jam illud , ubi Chriftus Johan. 6. dicit: Nehïo venit ad me,

) arbittitim

nifi Pater meus traxerit eam , quid relinquit libero arbitrio ? Dicit

p fynec-

enim opus effe , ut quis audiat & diícat ab ipfo patre, tum omnes opor-

pats TatiQe

tere à Deo doctos effe. — Hic fané non folum opera & ftudia liberi at-

; afeee

s fex libe-

bitrii docet efe inania, fed ipfum etiam verbum Evangelii (de quo

rE

sgitur eoloco) fruftra audiri , nifi intus loquatur ; doceat, trahat ipfe-

tingudtr ;

met pater.. Nemo poteft, nemo poteft, inquit, venire : vis fcilicet il-

oluntte &

la, qua poffit homo aliquid conari ad Chriftum ,id eft , ad ca quz funt

& damnee

falutis, nulla effe afferitur.

Nec prodett libero arbitrio, quod diatri-

1 d€57 qüOl.'.

be ex Auguftino affert ad calumniandum clariffimum hunc & potentif-

1214 tem,-v

fimum locum fcilicet, quod Deus trahat , quemadmodum ovem often-

fo ramo trahimus.

Hac fimilitudine vult probari , vim ineffe nobis

quam n

fequendi tra&um Dei, fed nihil valet hzc fimilitudo hoc loco.

uia

Xare COPi'

Deus oftendit non folum unum, fed omnia bona fua, tum ipfüm et-

n de naie

iam Chriftum filium , nec tamen ullus homo fequitur , nifi intus pater

il fed qui

aliud oftendat & aliter trahar, imó totus mundus perfequirur £ilium,

ymo 20

quem oftendit, Ad pios belle quadrat ea fimilitudo , qui jam funt

erun arie

oves, & cogno(cunt paftorem Deum , hi fpiritu viventes & mori fe-

SCd hoc

quantur , quorfumcunque Deus voluerit , & quicquid oftenderir. ( fff)

d

Impius vero-non venit, etiam audito verbo, nifi intus trahat doceat-

ninem*

que Pater ,quod facit largiendo fpiritum. — Ibi alius tra&us eft, quàm

frie

Dhï

is qui foris fit ; ibi oftenditur. Chiiftus per illuminationem Spiritus,

jqn

Lei2

qua

nj

j

220

D. .Manr'.

Lurm.

qua tapitur/ homo ad Chriftum dulciffimo raptu ; & patitat. loquen-

qaumur.

pura jo

tem do&orem & trahentem Deum potius, quàm ipfe,,quærat & cure

qut aper

Xat,

qutem X

4

-

ediidim

jMootapo.

trii tdtOt

ii

(fff) Impius veró non venit, etiam audito verbo , ni-

10 Satatá

fi intus trahat doceatque Pater; quod facit largiendo Spiri-

hijv a

tum. l|bi alius tractus eft, quàm is qui forisfit: ibi often-

1en fuam

ditur Chriftus per illuminationem Spiritus , quá rapitur ho-

h, nec

fonr in.

mo ad Chriftum dulciffimo raptu , & patitur loquentem

Dod&orem & trahentem Deum potius , quam ipfe quarat

Tf Q

& currat. ] Hec aste omnia ex bis verbis babemus , quod B. Lutherim

quod tta

Áari fea

nullau in hoc toto libro fl'atuat. coatlionem y, etiam quando woce raptus

utitur. . 'Unde bic rapi quidem bomtaem ad Chriftum dicst ,fed duleif-

gnorum r

tio & cor

Jffmo vaptu. — Deinde veró quod tratlum internum Spiritus Santli ab ex-

termo diflinguis , uon ita accipiendum efl , quafi alterum ab altero fepa-

quod int

Hacjitq

vet , fed conjuntlos velit ita, ut exterums ,f folus flHatuatur ,planà frt in-

Jfnfficiens , €9 merum fit figmentum hominis , fi fLatuat , quaft ex libero

àque vit

Jio. arbitrio fequi Deum po[fit , 68 poff eum currere , fí modó exterims vao-

Om

Yit iaf

cet €9 invitet: fieut. Erafmus dicebat , quod Deus trabat , quemadmo-

dam ovem offenfo ramo trahimus.

Contra quam . fententiam, Era[mas

d &i

bic B. Fir difputat. ]

pomnt, (

Tala elt,

Undm adhuc ex Joanne afferamus , ubi cap. 16. di&ir; Spiritus

nam

arguet mundum de peccato, quia non crediderunt in me. — Hic vides

nongum

Taetur

peceatum effe, non credere in Chriftum, At hoc peccatum non uti-

que in cute vel capillis haret , fed in ipfa ratione & voluntate. . Cum

Pet quy

tis elabi

autem totüm mundum reum faciat hoc peccato, & experientia norum

fit, peccatum hoc mundo fuiffe ignoratum , eque ac Chriftum, ut quod

Ontes, c

Spiritu arguente reveletur , manifeftum eft, liberum arbitrium cum fua

lvolun

voluntate & ratione hoc peccato captum & damnatum cenferi coram

fititum

ilibe,

Deo. . Quare donec Chriftum ignorat,nec in eum credit, nihil boni

poteft velle aut conari , fed fervit neceffario peccato illo ignorato.

I

Summa, cum Scriptura ubique Chriftum per contentionem & anti:he-

Tünab

fin pradicet, ut dixi, ut quicquid fine Chrifti Spiritu fuerit, hoc Sata-

€t, n

N

|

nz, impietati, errori, tenebris, peccato, morti & irz Dei fubjiciat,contra

It inqui

rifto lo-

Hdvedin

liberum arbitrium pugnabunt teftimonia , quqtquot de Ch

*

. quun-

GC

Drz SERvo ÁRBITRIO,

A2r

t loquene

quuntur, ' Át ea fünt innumerabilia , imo tota Scriptura. Id'eo fi Scri-

EE Cl

prura judice caufam agimus , omnibus modis vicero,

ut he jotaunum

aut apex fir reliquus, qui non damnet dogma liberi arbirrii,

Quod

autem Scriptura Chriftum per contentionem- & antithefin przdicet,.

etfi id ignorent aut (cire diffimulent magni Theologi, & liberi arbi-

trii tutores, fciunt tamen & confitentur vulgo cun&ti Chriftiani. Sci-

Yttbo, ni-

unt, inquam, duo effe regna in mundo, mutuo pugnantiffima, in alte-

g

to Satanam re

[o]

nare , qui ob id princeps mundi à Chrifto, & Deus

1do jiti

Vi ofen-

hujus feculi à Paulo dicitur, qui cun&os tenet captivos ad volunta-

tem fuam, qui non fant. Chrifti Spiritu ab eo rapti, tefte eodem Pau-

apixclio-

lo , nec finit eos fibi rapi ullis viribus , nifi Spiritu Dei , ut Chriftus te-

Xquentas

ftatur in parabola de forti , atrium fuum in pace fervante. . In altero

fc.quarat

regnat Chriftus , quod affidué refittit & pugnat cum Satanz regno : in

D. Inhem

quod transferimur non noftra vi , fed gratia Dei , qua liberamur à pre-

qure Ti 51/)[1!6

fenti feculo nequam , & eripimur d poteftate tenebratum. Iftorum re-

J dj

gnorum mutuo tantis viribus & animis perpetuo pugnantium , cogni-

autliab et«

tio & confeffio, fola fatis effet ad confutandum dogma liberi arbitrii,

altero [qu-

quod in regno Satanz cogimur fervire, nifi virtute divina eripiamur,

Hzc , inquam, vulgus novit, & tum proverbiis , precibus , ftudiis , to-

yun: f it-

1737

taque vita fatis conficetur. .

Omitto illud meum vere

vteriiti la

Achilleum, quod diatribe fortiter tranfi-

vit inta&um, fcilicer quod Rom, 7. & Gal, ;. Paulus docet in fan-

quemndma-

&is & piis e(fe pugnam Spiritus & carnis tam validam , ut non facere

um Euf

polfinc, qua vellent, — Ex hoc fic arguebam, Si natura hominis adeo

mala eít , ut in iis, qui fpiritu renati fint, non modo non con

etur ad

bonum , fed etiam pugnet & adverfetur bono, quomodo in illis, qui

r; Spintis

Hic vide

nondum renati,in veteri homine füb Satana ferviunt, ad bonum co-

naretur? Neque enim ibi Paulus folüm de craffis affe&ibus loquitur,

m T08 mi'

per quos velut per commune effugium folet diatribe omnibus Scriptuü-

us Cmn

nria norum

ris elabi,, fed numerat inter opera carnis harefim , idololatriam, diffen-

fiones , contenriones , quz utique. in fummis illis viribus, puta ratione

m u quo

& voluntate, regnant.

Si igitur caro iítis affetibus pugnat contra

m um 4Uà

Spiritum in fan&tis , multo magis contra Deum pugnabit in impiis &

feri coram

in libero arbitrio,

Ideo & Roman. 8. vocat eam inimicitiam contra

slb

Deum. Hoc,inquam , argümentum vellem mihi dilui, & ab eo libe-

: ]gn()üw.

rum árbitrium defendi. Bgo fané de me confiteor , fi qua fieri pof-

&anf

fet , nollem mihi dari liberum arbitrium, aut quippiam in manu mea

hoc 9

relinqui , quo ad falutem conari poffem : non fol

um ideo , quod in tot

m

o 10

adverfitatibus & periculis, deinde tot impugnantibus damonibus, fub-

0i

J

fitere & retinere illud non valerem , cum unus demon potentior fit

quun-

omni-

Ee 3

222,

" D.ManT. LuTz5.

p d

omnibus Ho.mixiibus, neque ullus hominum falvatetur; fed quod et»

iner, t

iam fi nulla pericula, nullz adverfitates, nulli dzmones effent , coge-

rer tamen perperuo ín incertum laborare , & a&rem pugnis ver-

pf [/

n t

berare , neque enim conícientia mea, fi in eternum viverem & ope-

t e

rarer , unquam certa & fecura fieret, quantum facere deberet , quo fa-

du tott

tis Deo fiere, Quocunque enim opere perfe&o, reliquus effet fcru-

Ijle[el: [

pulus,an id Deó placeret, vel an aliquid ultra requireret: ficut pro-

Mitioni p

bat expetientia omnium juftitiariorum , & ego meo magno malo tot

annis latis didici.

At nunc cum Dens falutem meam extra meum

jidici D

boni:trált

arbitrium tollens, in fuum receperit., & non meo opere aut curfu,

us aeu

fed (ua. gratia & mifericordia promiferit me fervare , fecurus & cer-

rus fam , quod ille fidelis fit, & mihi non menuetur, tüm potens &

djnnet

hat vt

7

magnus, ut nulli demones , nulle adverfitates eura frangere, aut me

»;.'miemrd

illi rapere poterunt, Nemo , inquit, rapiet eos de manu mea , quia Pa-

ter , qui dedit, major omnibus eft. Ita fit; ut, fi non omnes, tamen

hia porn

Mitle &!rll

aliqui & multi falventur, cum per vim liberi arbitrii nullus prorfus

Witts ,

fervaretur , fed in unum omnes perderemur, — Tum etiam certi fumus

& fecuri, nos Deo placere, non merito operis noftri, fed favore mi-

Vrb lic

fericordiz fuz nobis promiffz , atque fi minus ant male egerimus,

g ij

vifurnue.

quod nobis non imputet, fed paterne ignofcat & emendet, — Hazceft

gloriatio'omnium fan&orum in Deo fuo,

funtes ,ai

(ttt) Si autem id movet, quod difficile fit clementiam & zqui-

En

tatem Dei tueri, ut qui damnet immeritos , hoc eft impios ejusmodi,

qui in impietate nati non poffunt ulla ratione fibi confulere, quin im-

Qeütur :

Hic ho

pii fint , maneant & damnentur , coganturque neceífitate naturz pec-

jult&ca

care & perire, ficut Paulus dicit;

L-]

ling ej

Nidenur,

"nnotatio.

A

£a efs

(t-tt) Si autem id movet , quod difficile fit

clgmen-*

jullitia

Wilis&

tiam & equitatem Dei tueri &c.] Ex b 'z/eräisrjam fépra ali-

Yitia fü

qua allegavimus , ad oflendendum , quinam finz immeriti , quando qua-

vitur s qaomodu Deus immeritos damnmet ?. Et vem fan£ hic extflimo ab

.äx"xwdæ

dia ïW«g

ipfo B. Firo adeó fatlam perfpicuam ,' ut noflra amplius. explicatia-

Nonue emum mamfeflum efh, quod immmeviti fint

toneff

«e opus mom fit

imopié ejusmodi , qui in imptetate nati ,uon poffunt ulla vasione fibi con[u-

Tno con

tentiz

lere , quin impii fint , maneaut €9 damuentur , cogantmyque neceffitate

natura peccare €À perire ?. Hos weró fupra B. Vir exprefe €8 vere im-

Boflraf

pios vocavit , qui jure damnentur. - Et. boc ipfo quidem, quia damnen-

ïlb(f.m[

im-

Atur

iey : cum Deus neminevf; poffit damenare , mjï impium., Dixit etiam

Pio:

Dr Ssznvo ÁnBITRrIO,

2325

] qud et

pies effe €8 damnabiles , non alieno, féd proprio delitlo: ckm . Deus ne-

minem, innocentem , €$ propter alienum delitium damnet,

DL , C0pte

Jtaque nom

Upnis vete

polfunt iflá. effe immeritt , nifi fobasinas , ex opinione. vationis bumane.

m & o

a& veró vebementer bic errat ,C9 aquiffemum yedicium Dei iniquitatzs

tt,quof

Accu[at ex eo, quod ipfi iucomprehenfibiles cum. meminiffe deberet , ur

effet (ctts

Deéum totum , ita judicia , [apientiam . €9 juflitiam Dei incomprehenfibi-

f pro»

lia effe : quod prolixe etiam bic B. Vir monet , € bené contrà accu[at

malo tot

TATiOH1s perwrämtem €$ audaciam.

Egregié. res declaratur exemplo

f4 meum

jédicii Dosmini alio , quo permittit malis in boc mnnde bene effe : cum

bonis male [rt. — Hoc judicium licet ratio fumma imiquitatir omuibus fe-

i cutfiry

[U$ X ete

culis accufauerit , ut amulti etiam propterea Deum abnegaverint , tamen

| porens X

eft. manetque yufliffimum , docens , effe , ut B. Pir ipfe loguitur, vitam poff

banc vitam ,in qua,quicquid bic mon ef punitum CÓ remuneratum , iic

, dU me

" puuietur && vemunerabitur, cm. bac vita fit. nibil mfi pracurfus aut. ini-

i, quiDe

e5, tamet

tinm potius futura vita,

Cun quo comparat judicium prius de damna-

Hone eorum , qui nobis videutur zmmeriti : quod im illo quidem vatio h-

us prorfus

miaes , quafi tumieritos €9 innocentes ,ab[olvat y fed eredentes in lumine

erti famus

vvore mie

verbi , licet nondum comprehbendant , Deum tamen ab[olvant , credant-

que juflifimum ; vem aliquando in lumine glorie etiam compreben[uri,

cgen'mus,

- Hace

vifurique , qod velliffime bic. Deum credideriut juftiimum ,5 bongines

fantc.r y €oHtra TALIORLS j»ludicinm,lj 3

&agii

Eramus omnes filii írz , queradmodum & caterí , cum tales

eïusmodi,

ereentur ab ipíomet Deo ex femine vitiato per unius Ade peccatumg

5 quin g.

Hic honorandus & reverendus eft Deus. clementiífimus in iis , quos

u pe*

jufti&cat & falvat indignitlimos , donandumque eft falrem non nihil

divinz ejus fapientiz , ut juftus effe credatur, ubi iniquus nobis effe

videtur, Si enim talis effet ejus juftitia, que humano eaptu poffat judi«

cari effe ju&a, plane non effec divina, & nihilo differret ab humana

juftitia, At cum fit Deus verus & unus , deinde totus incomprehen-

clemett

fibilis.& inacceffibilis.humana ratione, par eft, imó neceffarium eft,ur &

jurs r

juftitia (ua fit incomprehenffibilis, ficut Paulus.quoque exclamat, dicenss

770 qnt

O altitudo divitiarum fapientke & (cienrie Dei? quam incemprehenfi-

*xifliw [

bilia funt judicia ejus,& inveftigobiles vic ejus »Incomprehenfibilia veró

exjulimn'a-

non effent, nos per omnia capere valerem?,quare fint jufta. Quid eít ho-

Wr;rj /W[

f

mo comparatusDeo : Quantum. eft,quod potentia noftra poteft,illius po»

fjj am

tentiz comparata? Quid eft noftra fostitudo, illius viribus collata? Quid

w

noftra fcientia illius (apientiz comparata? Quid noftra fubftantia ad illius

p l

fubttantiam ? Surna , quid. omnia noftra funcad illius omnia ?. $i igitur

, Jmen-

1em .

fatemur , etiam natura mogiftra , humanam potentiam , fortitudir

um i

fapiw

Piaf

D.Manr. Lurmz.

224

a

f:äpientiam,fcientiam, fubftantiam & omnia noftra prorfus nihil effe,

g qui

fi ad divinam potentiam, forritudinem, fapientiam , fcientiam , füb-

[emunera

i

ftantiam conferantur: quz ett rioftra illa perveríitas , ut folam jufti-

tius future

tiam & judicium Dei vexemus, & judicio noftro tantum arrogemus,

siip!

ut divinum ju:

jicium. comprehendere , judicare & aftimare velimus?

à

vtilaquad

Quare nen fimiliter & hic dicimus: judicium noftrum nihil eft , fi di-

dirmacar (

vino judicio comparetut ? conífule ipfam rationem , fi non convicta

w & fi

cogetur , fefe ftultam & temerariam confiteri , quod judicium Dei non

piss qu

finit effe incomprehenfibile , cum caetera divina omniz fateatur effe in-

in J

!

comprehenfbilia. Scilicet , in .omnibus aliis Deo concedimus Maje-

cile (olv

ftatem divinam, in folo judicio negare parati fumus , nec tantifper pof-

lunina po

fumus credere , eum effe juftum, cum nobis promiferit , fere , ubi glo-

vipn &

riam fuam revelarit, ut omnes tum videamus &

palpefnusl ,eum fuiffe

jíim, qu

& effe juftum.

Inen g

Dabo exemplum ad confirmandam hanc fidem & ad confolan-

Inet eun

dum. ocalum illum nequam , qui Deum fufpe&um habet de iniquita-

It & reus.

te.

Ecce fic Deus adminiftrat mundum iftum corporalem in rebus

Mi

cilpam df

externis, ut, fi rationis humanz judicium fpectes & fequaris , cogatis

dicate pof

dicere , aut nullum effe Deum , aut iniquum effe Deum , ut ille ait ; Sol-

Tonit & 4

licicor nullos fepé putare Deos.

Vide enim , ut profperrimé habeant

1001 Ti

mali , contra infeliciffimé boni , reftantibus proverbiis & experientia

tod el ;

proveibiorum parente ; Quo fceleratiores , hoc fortunatiores effe.. Ab-

ftima &

undant, inquit Hiob, tabe;nacula impiorum. — Et Pfal. 73. queritur,

iti & cos

peccatores in mundo abundare divitiis. Obfecro, annon omn:üm ju-

Natacgl h

dicio iniquiffimum eft, malos fortunari , & bonos affligi ? Atita fert

curfus mundi. Hic etiam fumma ingenia eo lapfa funt, ut Deum ef-

fe ne

o

gent & fortunam omnia temere veríare Engant : quales Epicurei &

Plinius. Deinde Ariftoreles, fuum illud primum Ens , ut liberet àmife-

[f

£ia, fentit ipfum nihilrerum videre, nifi fe folum, quod ei moleftdfi-

itnpium

mum effe putat , tot mala, tot injurias vide£e. Prophetà veró, qui Deum

LT.

.effe crediderünt , magis tentantur de iniquitate Dei ; ut Hieremias,

W rt g

Hiob , David, Affaph & alii. Quid putas Demofthenes & Cice:o co-

"Ms

gitarint, cum omnia, qua poterant, effeciffent, & talem mercedem

mifero interitu receperunt? Et tamen hac iniquitas Dei vehementer

ghi WW

Virewy,

probabilis, & argumentis talibus tradu&a , quibus nulla ratio auc lu2

W0 ,

men nature poteft refiftere, tollitur facillimé per lucem Evangelii &

n lu'f

cognitionem gratiz, quà docemur, impios corporaliter quidem flore-

Hap w

re, fed anima perdi,

Eftque totius iftius quaftionis infolubilis ifta

j

þrcvis felutie in uno verbülo ; Scilicet, Effe vitam poft hanc vitam, in

4ii

t

qua

'Dz StRvO ÁRBITRIO.

aj

ii«f

EiRm, fib.

qua quicquid hic non eft punitum & remuneratum , illic punietur &c

lm lu(h

remunerabitur , cum hac vita fit nihil nifi przcurfus aut. initium . po-

tius futurz vitz.

LrOpemus,

! Velimus?

Si igitur lux Evangelii, que folo verbo &

xfide '&aler, tantum efficit,

ut ifta quzftio omnibus feculis tra&ata, & nunquam foluta; tàm facilé

lelt, fidi-

1 conviícda

dirimatur & componatur: quid putas futnrum , ubi , ceffante lumine

verbi & fidei , res ipía & majeftas.divina per fefe revelabitur? Annon

) Deinon

putas, quod tum lumen gloriz quzftionem facillime folvere poflit,

i effeit«

uz in lumine verbi aut gratiz eft infolubilis; càm lumen gratiz tàm

s Mafee

:

.

acile folverit

uzítionem in lumine nature infolubilem ? Tria mihi

üperwe

1

lumina pone;

umen naturz , lumen gratiz ,lumen gloriz , ut habet

t ibiglox

vulgata & bona diftintio.

In lumine naturz eft infolubile, hoc effe

eum flfe

juftum , quod bonus affligatur, & malus bene habeat. — At hoc folvit

«confolate

lumen gratim. In lumine gratiz ett infolubile ,

uomodo Deus da-

mnet eum, qui non poteft ullis fuis vitibus aliud

D

acere, quam pecca-

? jBiquitie

re & reus effe, Hic tàm lumen naturz, quàm lumen gratie dictant,

n jn rebut

culpam effe, non miferi hominis , fed iniqui Dei.

Nec enim aliter ju-

l$, cogaris

dicare poffünt de Deo, qui hominem impium gratis fine meritis co-

e ait; 90«

ronat, & aliumnon coronat, (uuu) fed damnat, forté minus vel faltem

aehabentt

non magis impium, — Át lumen gloriz aliud di&at, & Deum, cujus

;

*xpe'rienrlä

modoó eft judicium incomprehenfi

ilis juftitie , tunc oftendet effe ju-

.cfre, Ab

ftiffime & manifeftiflimz juftitiz, tantum, ut interim id credamus, mo-

quemur,

niti & confirmati exemp

m;am jü*

lo luminis gr?ziæ? quod fimile miracp!pm in

naturali lumine imPlet,

Acira fert

Deum ei

[

"dInnotato.

Epicurei &

recdmilte

.. (uuu) Sed damnat. forté minus vel faltem non &mgis

poleltif

ïrüpium.] Ex bis verbis iterum claviffimum ff , quod immeriti , fu-

yiDeum

prà vocati , non [int nifi ex vationis judicio immeriti Ed innocentes, . Sed

J;:ycmi.".s,

in rei yeritate [unt.meriti, nec immeriti dici poffunt , nifi comparaté,

U[Ef, 0 C0*

Quatenus aliis minmus velnon magis impii [uut,. . Qui nibilominui reli-

mercedt

qués poflponsntur , quia evatians malitiosé nolust, — 'Übi eos emplius ju-

hementet

vare non pote[? quicquam , fi maximé inter omnes bomines fintNboneflsffi-

jo àut ll*

miCj minimé impis: quia impii tamen funt , ab[olutà loquendo , nec pof-

Jfunt. mifi per gratiam falvari, 8 à damnatione liberari ;

us

qUA VeYO grd-

lm ort

tsans malitiose nolunt, — Hic finimus , fperamssque [atis marifeflum . fa-

n

€.

ubü'*.s *3'

um quod pre.

.

ne inteudebamus, B. Luther. woffrrum in boc de Serum

u

Aherbitrio libro n

$,

/

.i

fium

j iif

qua

72 quic?xm do abglum Calvinianerum decreto

fecif

2216

D»,MuxT.Llurx

us (edici

f&'az;gïy,jäd extitiffe ilitoliravw : ut- iniquiffimsé Calvinianifmz, aut pejorie:

Deusità

etiam f(ententia , C quidem quam ad . finem vita vetinuer.

i, fu!etxfr'in

ait alier

Calvini;fmmm gratiam.] -

rim m

Finem hic faciam hujus libelli , paratus , i c;þus.. fïr:, þ.l'üuib-äs;-cau.-

tenus cam.

[hdio tot

fam agere: quanquam hic arbitror pio, & 'qui veritati fine pertina-

€ia cedere velit, abunde fatis e(fe fa&um, — Si enim credimus verum'

(ttein ea

effe, quod Deus praícit & preordinat omnia : tum neque falli neque:

paceles;

rogana'äe:

ampediri poteft fua prefcientia && predeftinatione ; deinde nihil fieri;ni

fipfo volente, id quodipía ratio cogitür concedere: fimuljipsà ratione-

fipsiore

eaum TOf

tefte, nullum poteft effe liberüm arbitrium in' homine & angelo aut

ulla ereatura. —1ta; frcredimus, Satanam effe principem mundi; Chrie

docet,

Cutum

fti regno totis viribus perpetuó infidiantem & pugnantem, ut capti-

o omn

vos homines non dimittat , nifi divina Spiritus virtute pulfüs: itergm

n fandis

pátet, nullum.effe poffe liberum'arbitrium, — t5 fi peccatum origi-

findinte,

nàle credimus fic nos perdidiffc ;ut etiam iis; qui fpiritu aguntur; ne-

tum did

gotium moleftiffimum faciat , adverfus bonum luctando : .clarum eft,

teligas, n

nihil in homine fpiritus inani reliquum effe , quod ad bonum fefe ver-

tere poflit, fed tantum.ad malum, — Item; ft Judzi,, fummis viribus

nlhll 3&0

fridy &

jüftitiam fe&antes , in injuftitiam potius proruerunt, & gentes , impie-

tatem fectantes, gratis & infperaté ad juftitiam pervenerunt: irtidem

ASSER

i

nianifeftum eft ipfo opere & experientia , hominem fine gratia nihil ni-

fi malum per fe velle. ^ Summa ; fi credimus , Chriftum redemiffe ho-

g

mines per fan

o

uinem fuum ,totum hominem fatericogimur fuiffe per-

ditum : alioqui Chbriftum faciemus vel fuperfluum vel partis viliflima:

redemtorem,, quod eft blafphenium: & facrilegum,

.

Te nunc , mi Erafme, per Chriftum oro, ut, quod promifiti, tan-

promififti autem , velle te'cedere meliota dócerii; po-

ne refpécturs

perfonarum. Pareor, tu miagrius es; & nultis, iisquémós

biliffimis dotibus à Deo; ornatus;, ut alia taceam , ingenios eruditione,

facundia usque ad miraculum: Ego'verónihil habeo & füm ,nifi quod.

Cliriftianum effé meprope glorier. Deinde & hoc ini te vehementer

laudo & pradico; quod'foltis ptz omnibüus rem ipfam es aggreffus,hoc

eft, (üratn caufz , nec me fatigaris alienisillis caufis de Papatu ; purgae

torio., indulgenciis,ac fimilibus nügis potius quam caufis; in"quibus

me hactenus emnes: feré venati fant fruftra; "Uriüs u & folus cardi-

uem rerum vidifti, & ipfüm jugulüri periifti, pro quo ex animo tibi

gratias ago : in liacenim caufa libentius verfor, quantum favec tém-

pus& ocium, "Si hoc feciffent, qui me ha&tenus invaferünt,, fi adhue

Mi facerent;, qui modo novos fpirius; novas revelationes jactant ,mi-

nus

S

Dr Sz&vo Áns1iTAIO,

27

T

nus feditionis & fe&arum ,.& plus pacis & concordiz haberemus. Sed

nfetirin

Deus ita per Satanam noftram ingratitudinem vindicavit. Quanquam

nifi aliter caufam iftam agere potes, quàm hac Diatribe egiíti, opta-

rim magnopere , ut tuo dono contentus , literas & linguas , (icut hac-

ütibascate

tenus cum magno fru&u & laude feciíti, coleres,ornares,proveheres,quo

ftudio nonnihil & mihi fervivifi , ut multum tibi me debere fatear: &

ne pettitze

müs verum'

certein ea re te veneror & füfpicio fynceroaniro. Huic noftre caufz ut

hlli veqie

paceffes,nondum voluit nec dedit Deus : id quod rogo;nullà di&um at-

"M

roganti&. exiftimes. Oro autem,ut propediem Dominus tantum in hacre

petione

fuperiorem me faciat,quantumin aliis omnibus mihi fuperior es. Non eft

agl

[

enim novum,fi Deus Moyfen per Tethro erudiat,& Paulum per Ananiam

indi; Chrie

doceat, Nam quod tu dicis , procul effe aberratum à Ícopo , fi tu

; ür aptie

Chriftum ignores, arbitror teipfum videre, quale fit. Neque enim

ideo omnes errabunt , i tu aut ego erramus. — Deus eft, qui mirabilis

ij: m

um orige

in (an&is (uis prdicatur, ut fandos putemus, qui longiffime fint à

fanditate. Neque difficile eft, us homo cum fis, ícripturas aut pa-

nuttü née

Clattti t

trum di&a,, quibus ducibus te credis fcopum tenere , neque recté in-

ym efe vere

telligas, neque diligenter fatisobferves: quod fatis monet illud, quod

nihil afferere,fed contuliffe te fcribis.Sic nonfcribit,qui rem penitus per-

mis viribus

ficit, & re&te intelligit, Ego vero hoclibino NON CONTULI, SED

res,inpie

ASSERUI, ET ASSERÓO , ac penes nullum volo effe judicium , fed:

nt: drdeftt

- emnibus fuadeo,ut przftentobíequium. Dominus vero,cujus

t nilil t«

Y

e& hac cauía, illuminet te, & faciat vafculum

jemiffehe-

in honorem & gloriam,

- fifeptte

Amen.

ss vilifint:

4

vilili t

ii p

F Iyxc lod

oieno

TU

e[uäfione)

W. M

[.,m'ü'qü

€y

U

T

4

LS

D

z

*

2

vekämehfef

m

Y^

( (5

—

[

42.

&

z

»)

NSEES

—

[

i

vX

d

j

UASS)

bf

«

P

us Pufga'

-

2j

- m

á

AX

u-

l;

*

K

$)

(41,

;9

r

(

';il'l' Tb

U:

à

N

iturcidis

Ü

p

|

*4.

giio u

N

Su

X

)

fäïü' p*

, ff

i /äm 71]!1.

pis

*,

Co

(p

VI

YII

MY

XXXFV.

IV

IX

XIT,

XX,

N

CXIX

AW

A.

IXy,

j

Xy,

XVur

XXXUr,

INDEX PRIMUS.

Y

Cogmplre

&itur Loca Seripturze.

.hoc in tractatu

explicata && «vindicata.

Cap

Verf.

Pag.

Ca

Verf,

GENES

- ZACHAR,

Pag.

IV

w Zs

8o

VI.

87

166

MALACH.,

VIII

j

169

UT

21,

169

! ECCLES?A'STIC.

XXV

25.

149

"XV.

14.--18.

79,-80.

XXXIV.

170.

MAFTT,.

EXOD

XIX.

17

120

IV

p

17

XXIII.

77.

IX

12

l4

32. 92»

16

I

JoH,

ERON.

14

Io,

212,

XVII

þEUT

12,

li, & 213

H,

58

5

213

XXX,

I1.--1$,

97

16,

214

19

81,8;

III

ET

2. SAM

18

217

XVI,

lO

129

27e

218

PSALM

VI

CXIX

IO

XIV.

44«

219

PROYV.

f2

XV.

216

XVI,

XVI

192

L.

172

220.

38, 180

ACT,

ESAI

172

XL

169

ROM

607 80

172

18

190

LXV,

212

IIL.

2--2f,

JEREM

194

25

IV.,

2L---27,

202

Y.

178

I 9.

4

X

19.

85, & 86

2j

2c6

EZEC

VI.

22

UE

XVIII.

23»

88

VII.

12

228

XXXIII.

Ht

88. | VIII,

f.-10,

210

:

Cip

ENDETT

Verf,.

Verf,

Cap.

Pag. | Cap,

Pag.

L porm

9.

221

III.

3,-

168

ej Da.

14.

il5

E

18;.

P Imgm

IX.

13.

149 [

qun du

17:

2; CO RINVT H.

-— ln

134

3

12

19.

140 |

utur tef

20. ?T.

15j

,

GAL.

ufin

X

207

212 | III.

1O.

Aibiium ]

199

XI,

:.6.

40

19,

201i,

v al

3*

12,

- j Ly

XIII,

28

* ODIMONMH.

ILui

L CORINTH,

II.

20.

- lul

IL,

I Q'ü

lïS

67

4

z Q&

4

Malibu ,

t difly.

190, R,

INDEX SECUN

DUus.

4179

.TI

Rerum & V erborum.

210,120,

1.2,a1,

Numeri paginas notant P. Z. Przfationem Zentgravianam,

l62

P. S, Prafationem Schmfäianam ; & À. G. Annotatio-

p d

39.XIT,

nes Generales B. Schmidii defignat.

tAABITIEZ AZE

- — PWV

o

e

|Brahami daplex juffi- J

eperaudo , fed' ua-

f fen p

LA , operum alia, alía.

2 fcendo.

208

E

n

G

H

fidei..

206

— Ejus perfellio non. excluferat

3 leg:l; 1

«)

Abíolutum Decretum

229. 16,

Gratiam . Spir. fantli affiftentem,

: Lather.

"s non flatuit, — 377, 100,.

9

Exemplp

158, 209, 222,, 22

Advetfarii soz Jetmper: 7kidem €

0^

þfiCiMu-)l

— defendit Ywo, P. Z,,

I

&Hntur cedere errore. aut. ta-

J

e— Horribile ipfe Calvinus appel-

perpttis

cere,adiei tamen po[[unt , ut non

16 221 p

lavit, P. Z.

babeant , quod contradicant, id-

Pintyy

Adamum cer Deus permiferit vue-

ve,CÀ cur noseudem: peccato in-

! que exemplis Jaeris. offenditur,

61.

lüzm E

- Diny

fetlos condat, cum: potuiffet illum:

Aibitrium fervum ejä/», eff dostvi

7

A&

/I(;le(llf h

fervare , €9 nos aliunde vel ex:

fundamentalis, €.. non vero ia-.

ag

primum. purgato femine: ereare,

utilis , C9 fupervacanea,

1

132

-- li,

— Quis Status Controverfra EmF

T h p

&e. Ejus delitium nofivum eff, fi

mum inter $ waemw "n bac

TA Téfjg,

«utems nofirum: nom imitande

j do&ra'm,

i

9- l,

N

*

ENDE:X.

D.

bl

e— pirum feruum €9 captivum

[

ef? De:,

fieri polret , ex Ecclefia eli'mind-

T.

4t; 4$

44

ii

a Irregmimmm 7zmentum

Captz'-

— f retinetur nomen improprie fic

TH,

vuum Sataua,

184 41, 42

— Uerminorum borum ufus vindi-

dicitar €3 : eft Tiulus fine. ve.

»n

66,44,720

cattr tefHimonio Scriptura 42. €d

—— Conceditur ia velis Natura,vel

Azgu/iini.

69

qua non pertinent ad gratiam €8

9)

Arbitrium Liberum Grace d

v

X -

40l,

vum . àule£datop,

falutem, 45,196, 218. P. Z. t Ztza

.$2

tamen ,ut nibilominus bomo ma-

H,

— quid Latbero uotet. Yyy. 4.G,

zeat [ub generali omntpotentia

DAR R3 AR

Dei facieutis , moventis , rapien-

fj6

— Nulum eft hominum in fprri-

E5 0mia,

106

p

ttalibu 4o, 68. quod offenditur

-— Liberum etiam efl 6 valens ad

ex dichis Scriptura Rom. L 18. DA

faciendum malum,

74,89

M

190. Rom, IIl. 9 -- 21. p. 194. II7.

— Ej Libertas puguas cum cer-

21-- 27. p.202. IP, 2,3. p.206. F1I,

*4 Det praditlione €$ pra[csentza,

19.C9 P1/I.7.p.221. VIII. $-- 10. p.

Jenfu Vevborum Lutheri , non ta-

210,X.20.C9 Ef2j.LXP'1,€8 fob.I,

men phgnat, fen[i eo, quo Liber-

10. p. 212. fob. 1. 12, 1. p. 213. 7ob,

La5 n b. Q. alias accipitur.. 4 5

ravianam,

1. 16: p 214. XIF, 6. p. 216. 21118,

Lnnotatio-

p.2V7.. L. 27, p. 218. P1. 44. p.

a Cæ(;'t;u i [piritnalibus fumma.

[4

219. X7T. 9.

: 220

— Definitio Erafmiana tradituv,

— — porro ofteuditur ex propofe-

examinatur €9 rejicitur,

66

do,ffüþ u

to feu præde/h/mztime p.207. ex.

-— Longobardi definitio tolerabi-

106

bilior nom tamen ommninó

vi legiä' 208. ex peccato orzginali.

proban-

; extdiferat

29. 226. ex particulis umrver[a-

da,

iuffftnem,

libus Onanis,Nullus €8. C.p.210. eX

— Fertibile82 murabile potias di-

?

Exemplo Nicodem, 21$. ex du-

cendum.

- quidtlt l-

plici Muudi vegno Dei €6 Satana,

— Triplex de Firibus L. A. fenten.

w d u

perpetuo fibi imvicem adver[an-

Ua propouttur ab Erafmo L. dura,

£e. 224, ex periculo eoruma , qui eo

fint,ut u

qua [atis tamen probabilis Era[-

padiatt I*

BItHRIHY, 224, Tudaorum C$ Gen-

»mo viderur.i. Tl dutior,qua d-

- fndit,

tilium Exenplo,

226, 154.

|guflini 6/174.1H.Duriffima,g245

6i

— Dun Nullam e[fedicitur, intel-

edem Walepbo 9 Lutbero tribuis.

[gstur vefpetiu þzperz'arz's fe, Dei

j f/[da&m

—— "aQmnues tamen bas reseum [ua

t M ii

guberaantis, .

82

Jententia — con[entire Lutherim

h,

)

-— Sol; Deo competit,

4366

offendit.

— n nomen Lib, Arb, ia Ecclez

um VA

272 lezf ^

Jfía retinendum.

quidem cq:mn' Aliguid Loni

qpr i od

4.

poteft.

196,

n

— ANoten boc ma/le(t Lutherus, fi

—— Loca Scriptura. pro covfirimaudo

Gg

A

Lib,

-Piv-

N

INDEZX

Lib. AAvb. ab Erafmo addutta,

Tuenl

aft à Luthero vindicata funt ex

' Alviniarius nos eff Lutberus.vi-

G.ILnd

de Lutberus, Caloiniani dican-

Praiat.

V.. Ecclefiaflic. XP...A4 -- 18.

« 70. Ge. I 7. p. 8o. Deuter,

tur Reformati diffintlivo taatum

imnit g

XX X. 19. p. 81. 83. Efaj. 1.19. p.85.

nomine, ab[que convitto. P. Z 3.

sj

Efaj. XXI.12. €$ XLF. 23, 9 LH,

Caro vel Carzalis Homo quid fit vj6.

pj

2.€9 Zacb. I. 3. p. 85. Jerem. XF.

CAYHIS VATIA ACCEpETO n SCrrpr A G8

if

19. pag. 85. Exech. XPIII. 23. €9

Chri&iani uon fmt. [ceptici ia fide.

pf

AXXXIIL, Yi, p. 88. Deut. XXX. v.

ïo 7*

neufiri

Coa&io quid fit Luthero, A.

G. Z

ig. N

II -- fj. p. 97. qua tamen fignifr-

cant tantum quid. debeamus,uon

z. IiH. a/iqæmndo late vocem banc

qu fenju

quid po[fimus , wt noftra frc nobzs

ufurpat pro neceffitate ummuta-

777

smpotentia ianote[cat €9 gratiam

bilitatis. 14. 133. 41 1. G. z. L.

hat

enbelare difcamus, p. 99. ut &9

aliquando ei 0ppanit.A.G.1£n.[11.

fetfaTen

sn fingulis locis oflenditur.ex N.

v coatle, 69 m ueceffario diflin-

[enja t

7. Matt, XXIII. y7. p. 99, XIX.

guit, 40. P. Z, io. ilnd de bomi-

f dl

17. p. 102. -Matt, FTL 16. pag. 110.

ue uegat, boc affirmat in Artic.de

14. D

Lib. rb ATU LE

Luc. XXIIL 34. p. 110. 7ob. 1. 12.

etermi, C

p. . Rom. 1. 5. p. Vi2 [Nog pro-

Cacitas bumansa in þzfrzm)i!iäm

vider p

batur etiam ex pramis aut mer-

fumma. &3, ude fit. 64.

duits eji

Conciliorü errores deregere licet.33.

cede piis promi[[a. Yo3, nec ex mi-

Ttnpedir.

znis, tpits diélis, yor, INec fimtlt-

Confitendi zecefftate vulgus. non

ftrttr f

b Erafmi,187. Loca Scriptura,

cobibendzm [ed externa vi gla-

DT

qua contra Lib, Avb, prolata , ab

- dif, ub—i opus fuerzt.

28.

ter adora

Converfionis :z zegorzo bomo noz

Erafmo impugnata,à Luthero ve-

D Vily

vo vindicata, Exod, IX, v2. p.A4.

eft fimaslis beflizs.. P. Zi. vo. A. G.

|

ta, ollit

Exod. IP,21, p.v7. Rom. 1X,13. p.

L.n.1. Converti in Script. u[u de-

ferita,u

148. Mal. 1. 24 3. p ig1. (in quibms

ali €$ Evangelico accipitur. 87.

litt o

duobus pofferioribus uon tantii de

4d Cor loqui, Hebrais eft bona,dul-

L

tespporalibus,[ed €3 [alute atevna

cia, blauda leqni.

170,

eaden i

fermonemeffe a[ferit.pA50,153.410

Cornelius Ceztur:o AACL10. jam an-

fenf tamen,t$c.) Gen.F1.3.p.166,

. tequam Petrus d ipfum perve-

aj &j

PWMW

Gen.V1.5.€8 VIH.A1. Efaj.XL.o, p.

nit, babuit Spiritum $, 172.

921

169. J er.X. 23. p. 178. Prov. XV1. 1.

QZf

p 179. ]ob. XF. $. p.182.

Amnabiles 3 nece[farto feciffe

D

Deum,quo fenfn Lutberus di-

Chïgmv, |

Auguftini de Lrb. "drb. fententia,

Xertt.

Vilttityg

v

27

4 ang,

Authoritas alorum preter Scripti-

Deos tres effe non eff. dicendum.28.

va teflimonium in fidei rebus nul-

Dei notitia vel folida , vel lan-

ag þ!

m

ía eff,

46.

ItIn yecc

£Hida. 3. Ejnf/pr.g/eimtiaf, quifl.

d;'m',(g',*,

s

OINDEYX

iu?k?ro boc tra&latu fit.

3.19..4.

f& Lutherum dixerit. 93, P. Z. 14.

Lutheruzai-

G. II n. IF, declaratur. 138.. Ef

INon eff idem flatus Controverfie

Titidtti dict-

inter Lutberum €9 Erafmum at-

Pratlica. 3. Neceffitatem nobis

Cryo Htum

amponit,quo fen[u. 141.144. Deus

que inter Lutherauos €9. Calvi-

i, P Z H

nece]Jario C$ ummutabiluer omnta

niauos in quaftione de Füluntate

»tud f vvb

Revelata €$ Arcana. 93 Quod

)

prafcit && vult,quo fen[un.2.4. o qua

mSuþ

pra[cit fiunt nece[[avio, V38. 135. 5

occulta Voluntas, quos €9 quales

I n

prafcivit, ]udam fore proditorem,

oblate mifericordie capaces. effe

f

EL

x

f

velit , non requirenda , [ed. cum

nece[fario fiebat proditor dudas,

em. A G. Z

138.. Nibil. prefcit. contingenter,

reverentia adoranda , quo fenfn

? OCeHD i

Lutberus dixertt. 90. 93. 94. 100.

quo fen[i, 13. 19. 20.21.. Prafci-

j

2037

PUA

Ils

entia ejus €$. Pradit

l cum Li-

"Arcana probatur ex Rom. LX.10.

. A n

bertate Arbitrg flare non po[[unt

Efai. LA 2.po2. Poluntas fen

A6.]lu.l,

fenfu Verborum Lautberz, po[Junt

Morus frae qua nibil fieri poteff ,eft

rin difta-

Foluutas genemlzk providentia

fenfu eo,quo libertas in bac Qua-

h

,

u

delnui-

Jflione . aliás : accipitur, vaj. 142.

divina , qua uult omnibus dare

tin Articdt

144. Polumtare incommutatils

effe, vivere C9 movert. 121. 125.

ll

aterna, €9 infallibili omnia pra-

A. G. L. n. IV oflenditur exemplo

/þirztmdiäw

videt, proponit, C$ facit, 9. . o-

bominuis €8 Satana.126. AMalum

[7^

luntas ejus tamen libera eff. 2x,

7namodo 1 nobis operari dicatur

serelittt.i

Denus.126.128..4.G. La IP, Omnza

impediri non potefl , €9 Chriffia-

lp m

norum [olatium exinde, aq.. Ejus

inomnib?etiam in impiis,quomodo

erna v T lr

ratio non quarenda, [ed [implici-

operetur. 187, Cum tamen non fine

Pi

*

rer adoranda, 36. 94* Dens vel

mobrs operetur, pij &à zmpij Deo co-

i hum w

Dei Foluntas pradicata , revela-

eperantur. Y87.. cur non. cejfet á

voluztate,vel motu [no generalz,

Z, lö. A' (.

ta, oblata, culta, €$ ab[(condita,

quo dume smpiorum voluutas mo-

;npl. hfl[/f'

fecreta, uom prédicata, non reve-

lata, non oblata, non culta quid

vetnur , pergtt tantum mala e[[e,

mpifllf'. p

j lona d-

fft. 91. 101. Z4. G. II a.F. INon

imo pejor fat.A31, ctr zon omnium

1700

eadem cum Foluntate Beneplact-

voluntates malas in bonas mutet,

citi €9 figai Calvinianorum, imo

quas /]otu genemli ?nouet. 132.

) W Á*

pleue diffentiens,&$ Contrarta.90.

94. Cur permiferit. Adamum

WW; PCTW'

92. P. Z. 14,. ANon. fshi invicem

rHere , quem [eruare potuifjet ,

Sl I

contrariantur, 92. Yoo. Exemplo

curque nos codem peccato infe-

&os condat. 132.

Non efh caufa

, Aïl(?fmfrl

7À

Chriff; , deplorantis Hierofolyma

sateritum ,declaratur, 92, Polun-

vel Autbor malit, 125. 128. 130. P.

jb

145 arcaua €9 revelata, benepla-

Z.12. 44 G. L. 9. I Impium fa-

cit, non creaudo malitiam , fed

v[ch//d.Lge

esti €8 frani (ano fen[n non negan-

tur, P. Z. A. Deum velle mor-

ex vitiato femine dum operatur

ji, "

w

U

zem. peccatoris yoluntate. abfion-

- Dem , fit malus bomo non culpa

d

Gg 3

facto-

ditá, d z'»ïjnrfcmmbz(i quo fen-

INDEX

fatloris, [ed vitio materia, 180.

veritate detinettim. 46,. Pelagia-

38. 44. G. I.u, IV.. Innocentem

. »Ebtæal

sos [equitur m [uperat. G8. quia

zon damnat,18. 209,217.. Quo

Costra Lutherum . fcribit uibil

TELED,

Jfenfu Deum immeritos damnan-

nifi [ancium €$ Catbolicum . firi-

, hn

tem non difbieere debere dixe-

pfilfe à fuis putatur, quamuzs €8

Bebralni ]

vit Lutberus, A$8, 209. 222. 225.

zpfis contradicat, G9. Ejus Liber

A. G. H. 2., 6. Fult Deus omnos

de Lib. .Arb. ingenio Erafmz 1n.

] Heronymir

falvari, P. Z. $. 13. . G. L u F.

dignus 2. lnbricus €8 flexilogum,

namhrr.. 1

JDei odium erga bomines uon ab-

$

2. Quis flatus controverfie Lu-

folutum eff. s. unde oriaturaq,

thermm inter €9 Erafinum., 1. id

H;)mo lahe

Deum e[fe ubique eitam in AAntro

aqit, ut nec Lutberum fimplici-

at pf

Jéarabei, €9 cloaca , an dicere li-

ter damnare, uec pontificem. 19

v Desn

ceat? 27.Poluntas Dei antecedeus

nec Cafarem.53. videatur offeu-

€8 covfequens.

91. IOt,

ere,

Jritam 1

illivam.i

Difpofitiva qualitas /a bominequid Evangelium cur sundi furorem er-

E oeifj

fit.

42.

£^ fe excitet,

128,

hum d

E

Cclefia erzar.

THmini

; uon potefl , quo

Aber Canjim;z:ienji: male ufus

C menm

i5

Jeufu.$4. fervata femper etiam

eft Authorttate patrum,

3.

quáa f

nb Papatu. sy. Pacem Irreligro-

Fati vzs €? zeceffitas,

»

ttien fj

fam €$ qua eff cum difbendio ver-

:

Fides firma fit non dubitans.

4 À

talum q

bi,divini ob pacem remporalem

jus confeffio: conflans €$ intrepi-

Wt es

«onm meoliatur. 29. Eicen domi-

da, $. Summus ejus gradas eft,

gatz'm ]

ue 9 Magifira pra[cribenti €8

credere Deum e[feclementem,qui

zmperanti nos. non [abjiciamus.7.

V0 o l

tam paucos tamen [alvet. 37, Fi-

^f j

Ele&ti aiquaado in errorem ducun-

df ificamur,

tur, ut. declaretur virtus Dei in

df Jola nom operibus ju,

palis itp

zobzs,

206. 197.

64.

' aL 6s

lïm Tula

D) mlpa t

Erafmi zzgemimm , elogmentia ad

Entlium epera preflaztiff/ma

miraculum u[que, & modeflia

G

coram Deo uom fuerumt vere

A.

laudatur. 1, 2, 226. n literis €9

Huffo 4j

—-bona C8 grata, vyg.. praftantiffi-

linguts fe 1pft multum debere fa-

Ws etiam vita eterza ves ridi-

W2 4

J

tetur Lutberus,127.. Ejus incli-

cula fuit, &7.. Chriffus flultitia

uatio .Ad [cepticifmum n fidei

€jf»

6;.

Mmexw

dogmmz'äm. 6. zibil curave vi-

Ad Gratiam z4a eft virium bu-

£2fi La

detur quicquid à quovis creda-

UWiAHATHMR Draparatio, 202. igl.

hYTL

zur , modo pax mundi externa

0nmino gratis donatur. 212. 214.

Impemwa

con[tet.9. 29.33. forma Chriflia-

Ex gratia [rne meritis yufifica-

|

Ver| þd !

nifmi ab eo depitla unpuguatur,

"mur. 304. Homo extra gratiam

fämm;

1. 1. utboritate 41:'0mm 4

192.

?uam corruptus fit,

3

lnpi f

H. He-

P

s

IïNDEX.

s

m Iduin,

quid facit, ia Deum pecmt,xzog';

Dttit, Gj auia

Ebrza lingna.z'ndimtivi futu- . Ympeenitentia 4sozodo peccat

4

: fcibit aihil

vo uttHr-pro Imperativo, 9.

rremifibile.vy,

ooltcum f

d

Jn, pro,propter €$ pro.

171. In Hebres [epe utuntur pro pro-

^, QHatinus &

Hebraifmi Pawle familiares, 19t.

prer: vel pro.

1"t

- Es Liber

203. Induratio dzvima quomodo frat, 126

ià Erafrni i.

Hieronymisterpretatio Scriptura

127, fit etiam mala noftva volun -

3 fs

WOLATHY. 149. 167. 169, 170, 198,

tati objetla offerendo , idque ex-

TIVEr la L«

20lI.

emplis Simei C Pharaoum decla-

i, 17.id

tudz-

H;)mo babet. ad. bonunz apti

vattr. 329, nom fufficit dicere,

777 j-.'smfäm;

uem pa[[ivam refpetin operatio-

indurationem . fieri , dum Denus

hotifcem, d.

i Dei gratiofe ,quam & diffo-

lenitate occafonem bomini indn-

ideitir oftae

Jitivam qualitatem dicunt non

vandi fefe dat, vel Rermittir. 117,

"aliivam. 42, ad malum pronam

12E

lifuraramer-

€8 operofil/imam vim.42. im eo Ju-fï;ifïc'atio fit fíne omni merito, 152,.

ILB.

Lonum de sovo creandum, A2,

frve congruo frve cóndigno ,204,

Homini tribuit Erafemus puruuz

fine aperibus, 197, 204.. fola fide.

: mule afur

206

€? merum velle , quod in bonum

U

5

quidem fine gratia non poteff,nec - Juftitiam drvimam ratro capere mon

j

tamen [ine gratia [latim mon nifí

poteff. 157, V&3.. imó. imquitame

hii 4. F

malum vults fed refutatur. 73.

accu[at , dm vebus qua commo-

5 i'r;t'(EPi-

per opera maoraliter bona. ante

do fuo non in[eroiunt. 164, ean-

desm in altera demum vita com-

i radt f

gratiam fe praparare favort di-

ementtr

vino mon potef?, v21. 202. Irrege-

prebeademus, v8,164... dbrahe

al ,

Wi Wyepowxàe fem pars priuci-

duplex , lia operuu vel legalzs

palis impia C omnibus nomini-

Wgïmmw.

aut moralis ,qua coram bomini-

106. 197

bus raala eff. YI6. - Si perit, spfe

bin s aliafidet,qua coram Deo ju-

206

2n culpa ef? nom Dens. P. . g.

Jifscatus eff-.

ufatfm

VITQUIL Z

L]

freppnt t -

Huffo Adver[arg verbis vefiftere

Egis Em eff ut peccata reve-

62.

L

Pïæjlwg; -

um valuerumt..

let, €$ ftc bomo bumiliatus gra-

p r n

J

a

tiaus anbelet im Chriflo: propof-

tam, 200. Tot« vatio ejus vel

us j?f;/»g;

( Mmetentes , asz- zmnmeriti , que

virtus eff peccata €9 infirmita-

Jenfm Luthera veniant , .4. G. dL.

virum b

tem no[fivam offendere , nou utm

" .

2.V1,

$

ll0o 201 )

] 'le D

aliquam voluntatis conferre, 82..

jr, 17

t*

Imperativa ExaGemz ve

$8;. 8$. 200.208. Jmperativaver-

n-

verba non quid po[fimus, fed quid:

Jp

banon quid pofimus, [ed quid de-

Injtmï"

debeamws , figuificant,

82. 85.

nj

beamus fianificant. 82.165. Impe-

l

Impius f/ve edat, frve bibat;, qtic-

vative aHtem. propontiniur , ur

u

E

g

j?nlga»»

»

/

1

INDIäX;

F

impoteutiam exiude bo«o fuper-

uus in dothrina fua de Voluntate

[ äielanchkl

bus €9 cecus difcat. 85. 169, Ejus

Jrcana €9 vevelata, 90,. Deunm

Encttii

operatorés duphices , ali2 Spiritt

Peccati Autborem non facit,Ayo.

Mercas fi

Alii carne operatoro.

192

per verba illa : Non debet dif-

- tt ]il

Lumen zrglex Natura , Gratiua,

plicere Deus imeritos damnans :

Glori&,

22j

Wa D

non fLatuit reprobos ad exitim ab-

titer Met

Lutherus cur Erafmo vrefponderit.

foluta voluztate divina effe Pra*

Pomml l

2. pervicacitatem in a]erenda C3

deflinatos, [ed immeritos appellat

defendenda dotkrina fua fibi ob- -

€05, non qui reveradamnationem

tf

Tr t

jeclam vindicat. 3. 29. pecuniam

non [unt meriti, (zd qui ex falfa

jl

i f

loriam aut vitam temporalem

nofira rationts opzatone imueriti

ob Ferbi Confe[ftonem temntt. 29,

gnum,i

Jnnt , aut. falten comparate ad

diin,

tempomli tumultu mavult omnia

Alios. 158. 209. 222. 22.

$.. G. L.

Miliia iv

colludt quam. diviuo verbo cede-

"u.F. lunocentem nom damnari

talibu

ve. 29. 50. Sape una alterave vo«

u

1

4 Deo flatuit. 109. 217. 158,. ;

Minarum.

ce , 8 phrafi , aliter quam vulgo

gT4tiA ex propofito fen pradeffi-

Miiteii]

bodie n Y beologia fieri folet ef

natine vent , neceffitate venit,

x

ufus. P. Z.7. A4, G. prowm. For-

Miracula ]

non [indio aut. conatu noffro, quo

efaru.

mulas - loquendi. pro. drverfitate

fenfu dixerit. 208. Predeflina-

: Mous d

Adver[ariorum | aliquando va-

H0nts "VoCe Hlituy pro quovis de-

riavit. P. Z. 8. Iibil boc tra-

hi, o

ereto divizo, 208, Ejus de pra-

daiis q

&atu vel contra Script, vel cou-

deflinatione clariora loca. P. Z.

tra fidei , quam in noffris Eccle-

9. Duriora de pradeflinatione lo-

— Eceff

füs adbue docemus , analogiam

CHEUS, quam ullus Reformatorum

voly

fcripfit 44. G. Proum. metbodum

dicitur Pitleto.P. Z. 2, ANoz ali-

omilid j!

€$ ordinem hujus tratlatus tra- .

ter fentit , ac fcribit , aut defen-

dit. 6g. Seriptue eff A. Yyzg. P.S,-

fitidia

frouzs calore abreptus hunclubrum

fiti ttiál

Quorundam judicium. Lutberi

fcripfit. 190. Suam in caufa Dei

C

fiteti qj

duriores phrafes | excufantium.

vehbementtam fibiob jetta non cul-

P.S. Abfolutum Decretum ,uti

p^4t- 190.

Hod vebementius £n

QUtttjs;

Cfitatu

ex variis locis ab aliquibus ac-

b. tr. egevit , motus eft Authori-

I*Wo lti

cu[atur ,non [Latuit, 37. Yo0. 158.

tate Erafmi, qua cau[am Chri-

209.222,225. ANullimas nifi Scri-

ULTA

JH vebementer premit, 190.

Atlb

tura autboritate teuetur. 46, Luctheranos zos dici non &gre fert-

4t n

ultra deceanium autboritate ali-

mus, P.2. 3.8. .

orum inotus quidem eff , [ed ur-

lat

gente tandem. con[cientia veri-

i erigo vï;.flutlaor Deus non

Lilihgm

M^

f'm bnnc

tati ceffit. 46. INon f&o. arbitrio

eff. 12$, 128. 130. P. Z, i2.

fecit ( in opere Reformationis,)

277

AMala z nobss operavi Deus quao

qua fecit, q7. INon eft. Calvinia-

Jenfu dicattr, 126,28.4.G. Ls IF.

falz ;

Mslan-

Wï'im /

de Plhntate

INDEX,

; —Melanch'thonis Locorupa

quando late dicitur à thlae;a

2090 777

Encomium,

Thïo/agq;-

Coatlio, 14.. Plerumque tamen

H fatih o

n deber dif-

Merces piorum von eff. ex dz'g;zim-

và Neceffario €9 T0 coatte diffin-

£ttit. 40. binc ueceffitate non ta«

0s dammans:

te ,fed ex fequela, 1cj. quid fe-

d exitià d-

quela autem fit.

106.

inea coatte malimala€Sboni bona

tina efe Pres

inter Meriti condzttones Scholaffici

faciunt.40.boc fenfn và coatle per

ponunt etiam patlum, €Ó intentio-

uecefitatem. violentam ad opus,

Pt apelat

/dlilif/lf TORem

nem ,per qua quis digni veddi-

v nece[[ario per neceffitaté quoad

i mercede fua,YoG.. Meritum

tempus infallibilem exprimit Lu-

piex fjf

onzne [ive congvuum ,[frve condi-

therusA46. Onmniaqua à wobisfr-

0j Wt

qnum, in juf'ificatione excluden-

unt,non libero arbitrio, fed necef-

tparaté

um.

1$2, 204.

2$ A. G. 1l

fitate fierifenfa verborumLautbes

Militia z $. Serziptura pa[frm fpiri-

vi ,nec contra Script. 34. nec con-

10X hA

tHalibus applicatur.

170

tra pietatem. $. dicirur, "Utili-

2 5

Minarum Zzvizarum frazs,

Io7

t4s €9 neceffitas bujus dotirine,

f pradifi-

Minifterii Ecclefiaftici efficacza.185.

36.ea autem efl bumiliatio noffra,

fjtate venity

Miracula facientes eo zpfo mon ne-

36. €9 fides , qua eff rerum non

DT N

ceffario [uut frae errore,

47

apparentium. 3. confer Y69. INon

Dradefnae

Motus divizus , quo omnia moven-

ex bac dotirina. [equitur Abfo-

fÜ quovi:de-

tum, eff Generalis smotus. provi-

lutuma Dei decretum., 37,. Ne-

Fju de pre

denti& divine .A,G. L. n. I

ceffitas hac bomini velinquit non

jda, P.2

tantum Spontaneitatem , fed 8

eþimtimla-

TEceffitate €2 .z'mmnmþili Dei

1

zudifferentiam. ad "Utrumque op-

mitrim

voluntatenon Arbitrio noflro

0ppo/ïtarum, P, Z, 1o. Neceffitate

m

omnia, qua facimus, quo. fenfu

omnia fieri maxime offendit ratío-

. i df

fieri dicantnr.19.21.22.139.145.Et-

nem naturalem.Y44. Ex omnipe-

dnchihrit

tam mala,quo fen[mn, 12,127. Eam

tentia atiuali CÀ prafGientia divi-

in u D

autem alii per Neceffitaté confe-

za quomodo uece[Jario fequatur

vlf cu!-

quentia non con[equentis , vel ue-

14$.. Que Dem pra[cit , quomode

jengentin

ceffitatemm. conditionatam €9 ex

ant nece[fario. 38. 14$. Si omnia

nyr s

fuppofitione non abfolutam expref-

neceffitare geruntur , nec ullape-

ferunt. 23 Qu diflintlio ex men-

aifim Qhr

nitentia pars ab arbitrio pendeat,

( 10 —

te Lutheri parum ad rem facit in

cur peuitentiafhatium detur,169.

bac Controverfia, 23.138.148. vin-

$i neceffitate omnia fiunt ,cur pya-

dicatur tamen mon effe coutra

cepta divina mb? dentur. "169.

Lutherum. 22./38. per INeceffita-

£em banc Lutherus Neceffitatem

';Mï pgm [/)

( yPerum . Bonorum serces EOK

sunmutabilitatis intelligit , qua

0. PI Z:'L

i

»

eft ex diguitate, fed ex. fe-

yi i g

qualss fit.4AVMs, 44, G. I], n,21. Ne-

quela. Yog. Finis apud fideles nos.

46 Jitds

sShercedis. aut.meriti cupido (ed

MeAne

cäjf-ifnx b«e immutabilitatzs ali-

Hh

[eía

H

z

IN BM

fola gloria. €9. Voluutai. Dei est.

quid. debeamus. fignificant, 82,

X-An&os.mz

160.Ctr tarmen iisdem merces pro-

16$. 169.. Praceptive autem. di-

j

snittAtur, Voz, per Opera Legis,

cuntur , ut bomo impotentiam

1

Jué $

quibus non falvari nos afferitPau-

fnam exinde difcat.83. C ut agni-

tárie r

dus , non intelligit tantum. Cere-

ta [na malitia bumiliatus ad

x atriti,

ls dicutti

anmonialia, uti Flveronymus [entit,

gm;z'am Ventat.;

169

fed.omnia: 198. idque demonflra-

nim funt t

Pradeftinatio $2 propofrtum fepe La-

tur ex Rotm. 4, 2.. 206.. Opera

Sandtimonia

Jine. Spiritu. Chrifli omnia funt

thero unum [unt cum Alioqui n S.

Viridtt,

Script, diflinguantur. 208. Poce

damnabilia, 100. Operibus tmini-

x

. Schmidin

zae juflificamur.

hac late utitar Lutberus prouo-

d ln l

197. 204.

vis decreto divino eterno. 208.

Origenes o gíimzios tropos ininter-

erttfmm

Pradeflinatos abfoluta Dei vo-

pretatione S. Scriptura. repreben-

Iuutate e[fe veprobos ad. exitium

Murpurgz.

ditur.

15:167

$ d

P.

Lutherss non. flatnit. 1$8. Gra-

tiam ex prade[linatione [eu pro-

fulia

Árca zm?le i

&

'»ckr fingantur à

7177

pofíto venire, quo fenfn Lutberus

poetis.

23

dixerit. 107, de Pradeffinatione

dtre vl

Pattes z praxi agnoverunt nullita-

Sc

jkpm(dpjkriamm fententia. P,Z.

tiptura $,

£epma Lib, dArb, licet aliqnaudo.li-

IO.

1217

berius de. eo.in libris locuti frat,

Pixídentia Dei quid Lutbero

f

905 dic

$0. 7zale leguntur, [i ea, quasmi-

:

Olfurins

nui . bene dixerunt., pro. [umma

" 18. . G. ZL. n IF.

p«l

authoritate [l'atim. arripiantur.

R.

[/777

Watict, o

Pax érreligiofa., €9 75;& eff c "md;jä

: :

tior iib de Chrdffo. auiiitus

*

CCafioing

' ^

endio. uerbi. divini- ob- pacem

angelio. nouit. Y92,21g.. j4-

jf

temporalem. in. Ecclefiía: non. eff

Jflitià divinamaxime offenditur.

Ti ]

snolienda.

29

157« 163.223, idue declaratur ew

Xl Y

Peccati zdurtbor zon eff- Deus..: Ya8.

diver(a piorum €9 impiorum for«

redi

128. 130

tHn4. 2244 Candem T uflitiam ini-

88

t praxia

Pelagii fententia.de Lib. Adrb,

quitatis acca[at in vebus , qua [uo

[ Mart

Pharaonis zzduratio quomodo fatta.

commodo: non- in[eruiunt. Y64.

t

128. u£ ipfe exitum. Jfraelitarum.

224.

[ronm

tamdin differret, cur Deus fece-

Raptus quo pii ä/sz'r'. Santfo

ag;w-

i.

um

U4

tur vel vapitntur non. violeutus

Vi gi

Philofophia epera coram Deo veré

ant. coatiivus , [ed [navis €$ dul-

E

pura t

bona : docere: non poteff. -

,175

ciffimus eff..

115. 220-

YInpopoela, QUi fit. -

b

,

aliquid ,

Rintelenfium Zhbeologorum Syncre-

. iieris g

Preceptiva Scripture, verba: o

LA

bBifinus reprcb?ndifnr'. P. £. 63

legitiwä

. quid mofris uivibus po[imus, ed

tHli,

.S, San-

A

DINSB EX

.

/A

5

(m)ïmt. LA

Simei quomodo. Davidi maledicere

t Mhitty di.

F3 An&osdnon

iz"are nompoteft Pa-

à Deo juffui fuevit,

I2

AMipotchtaty

MA . pa.$6.. Sanils etiam aliquoties

Spiritus explorands duplex eff judi-

n Buapi-

carne praventi errarunt €9 pec-

EL , Internum C) externum. 57

Wt d

carant, 48. quieharitatzs jure ta-

In Spiritualibus f/ssma bominuns

165

les dicuntur , jure fidei mon fla-

C&CItAs 65. cuyne Caufa. Satanas,

zim funt tales.

:

$6

64.7a dis enlla-fn

t itLa-

Vires,

"t Liä. hrbi

't?fii

San&imonia minime eft Liberi Arb,

E

40.

vi/;byul i.

VITIBTE.

t

x

E Z

^ S. Schmidius edzdzt AMunetationes

T.

tninau-

Atef0, 103

ad bunc librum A. Y664. ob Sya-

eretifmum inter. Rintelen[es €8

ntat 40* De;t:f, ut pkter felios,

utà Dei u-

TE

: ad cxitim

Marpurgen[es initum P. Zi, 6. P,

ut ad impotentia noflra cogui-

tonem mos perducat.

Z7

it, fl, tt

$. Syscretifini evgo falfo [ufpettus

fiit P.S, ab eo fruflva fnis Luthe-

Teftamenti JVovi fimma:funt pro-

jgne fet pri«

if Lutherus

vum vindicatum e[[e Yuvo offen-

mifiones €9 exbortationes. 104

dere vult, P. Z.

$

Tropus zom admiüttendms im Scri-

ulefinatium

tteitit, Dd

Scriptura S. zoz dicenda eft babe-

Iura nifi urgente neceffstate, W

veves inutiles, €9 non nece[farias,

-ANon fufficit dicere, poteff bic tro-

Io

9. non dicenda-ab[cura,M, $8. 6o.

pus effe , fed quaritur, au debeat

17

,form /,

r!

Obfcuritae ejusnonoviturexScri-

bic trapus effes

pturaob[curitaze.fed vel ob igno-

v.

vantiam vocabulorum aut gram-

matice,o. velob multorum - ex-

Y

eecationem aut focordiam.Y2, E

VErbum Dei a[[erendum €9 de-

if a B-

[920 zlï' M

jusob[curitasvel interna uel ex-

fendendum:, etiamft totus

ternaA2. Ejus Claritas interna €9

»

mundus confitletur , €9 12 unune

£ 0 wdinr.

heclaatir t

externa, 12, Claritas ejus proba-

chaos ruat. 29. tumultus €9 mo-

zur ex ditlis Biblicis F€9 INAA8.

1u5, fipredicatur vttudo,excttat,

gpirtm Jire

ex praxi-Apoffolorum.59.C9 exem-

30. pejorem mundum facit. 168.

m iti-

ju qu

plo Martyrum. 64.. Objettio , cur

ANullo tempore celandums. 32.. [ine

evgo tot excellentes ingem'a vtri

Verbo non tribuit nobzs Detns Spi-

n o

p

cecutierint, Jolvitur.63. Ejus lin-

vitum S. 108. pradicatum non eff

nudus externus [onus , [eparatus

$uf h

ua pro more AAuditorum non eff

varie attemperata. 45. pro Scri-

à Spiritu S. 9 virtute ejus intus

Ed

1c8

i G-

etura teflimonio eff accipiendum

eperantis, licet diflintius,

aliquid , licet totidem [yllabis vel

Vitz /Eternz zes eff vifa ridicula

1. V

*

literis non $n ea legatur , ff modo

Gentilib? etiam faptentiffimis.67.,

um r

Occulte nemo, nifi Spiritua S, per-

legitimá con[equentià. ex a fe-

21

q*ldf Hr..

74

fWfuns eam novit , credit & optat,

&A

& u

ï:;

IN DEJX

etiamf, feylo €9 voce jattet.

68

g

Voluntas Dez. vide, Deus.

X

*

Vo ex quar;nati: Labadifla,

:ï'

Voluntas Homizis vide, Hemo 69

P. Z.1. abfolutum decretum

vbitrium.

defendit. P. Z. . à Seb. Schmi-

w

dio fruffva fins "Mnnotationibus

W,

Igiephi /Z*ntez;tia de Lib. Arb.,

Lutberum. [uis. vindicatum effe

"

74. an eadem cum . Lutheri

*

judicat. P',Z' :

: kn(entia.

46- 74

SSON

7

L—

S

Yr --

r d

M

2 l

.....A

——

T

—-k

DALT

m

DT

D , N

Y

k—-

FE

icsy

/

7

EU T

-

WYZ

) d

[5 FS

-

N

NECEMITT

——

*

- ,,

Z

d

Z

7 ,

[/

Z

7

7

LT

Z

N

SSSS

7

-

N

j

N

xx

L

7

SS

27

A

:

f

—

EN

j

(

//

.

'/'

f

A.

N

y

Y2

m E

a m

AES

T

—À

i

M

SS

U

2

!

L

-

UF.

v*

E

-

L

(

Y

À

d

2

«

PEM

— 9À

7

/

, ,

7

2

A L

m

2

A

—

A

ZA

z

—À

J NSS

N

AE

E^

c

P

:

Z

c

-

Zy

!f

2

1j

/

Y

N

y

7

SS

NSN

E

4

À

4

(

: L

Q

E

j

-» ':/

ES

2

.

&

zj

(

Jj

m

J

ä

z

L M t

"CAv

n

—

——

l

:

Y)

.

f

/äj

E

"

f

7

4,

[7

D

;;ïï

4

: (;i l////;j///(

?

f

.

Z

!

j

"

3

i

:

&

!

'

DN

RE

xR

? Laf

hm decretim

4 $db Schi.

huotatiorid

ticaum q

pl

ORE

P X

N

EuE

Em

UNS

——

eo-

-

a

"

E

-

-

Yi tUt a,

TE

fSheecw

u p

COMSAT ab RI a

:

j

U

Fa v

ss

ao

77

-

d-

n

o

n

MA

3

272

t

Y

R.

v

M

M

.

A

*

P

iM

s

1

2

P

z

5

n

*5

"m

Z

2

;

&

A

u

u 5

tar

A

i

i

MT m

uU

(

$:

Ml

2

RE

D

d

N

d

2

a

d

$A

d .

3

2Y

;

A

t

z

P

CA

la

A

o

$Á

2

s

5

É

J

3f

3

t

E

du

eE

i

*sä'f

*

P

-

215

d

l

?

l

e

s

.;

-

ho

zi

r

b

a

T

^

L2

I

EOE

du

2

e

r

As

E

TU

2

A

H

z

zi

x

PU

:

)

us

i

2

£

a

E

G

ï

ss

.

p

o

A

,

5

o

a

d

Eul

o d

D

E

*»,-?,Qqï

x

tye

a

p

9

us

(

R

54

ii

t

o

t

38

i o*

r

d

(

du

E

ET

AK

.

M

dl

E

s

-

m

AS

E -

3

:

A^.

Z

E

V

-W!

4-:;

E

Av

AA

AL

x3

z

T

w

VOR

*s

2

du

^

æ

um

E

x

OMES

z

bt

p

RE

RTE.

v

N

Y

d

ak

i^v

s

E

£

*

|

a

p

SPS

M

ER

i

&ï»

MR

p

ss

FA

UM

iv

d

E

A

m

x

:

]

RUA

P^2

AG.

E

m

"um 3

EE

m

EE

E

X

MW

E

MX

,þ

$&

t

*

z

s

ia

2

$^

x

--

S

*

A

2

D2

Rs

N

d

7

m

»,

:

A

T

gends.

bl

X

T

o

MP

24

T

u

2

v

&

r

z

Es

d

r

x

Rs

ce:

n

X

E

LA

d

A

E

N

E

m

IN

X

d

"À

i AA

"d

u

A

v

M

s

o

:

Ki

2y

j

a

"

Ea

Ls

g

i

3

i o

E

ss

s

-

m

À

tv

3

2

3

us

'

;-

M

.

:'

eu

Ms

d

d

v

z.

|

DA

*vl

T

-t

A

M

s

b

od

[5

:

D

As

r

d

N

Ed

.

T

E

g

n

73

*

M

E

"

i

d

p

54

WA

',l

A

-

us

&

d

s

s

,i:

- PATRIS.

LIBER

o

r

Q

g

d

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

— 1

RVO

15

Balance

ibl

O

x

"

ä

IH

Focus

CONTR A

N

CUM

en

[

e

nfatione;quafi abfoluturn Calvinian.

110

1i

i decretum in libro ipfoftatuerit , praci-

pue vindicatur :

[

10

£, a'z;m,f

[

[

l

Lïni'vcrf Argentor. P. Ord. & Conv,

E UM

cclef. olim Prafide;

l

Ó

Prafatione Apologetica

[E]

-- Univerf. Ordin. & Conv. Écclef. Prefidis;

EM wvZNNOTATIONIBIU S.

CQNTRA

Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com

à

(L;fNTLORATJV,.

-

-

po M DCC VII,