Gf949_qt_17
author: Miller, Johann Peter

-

H

^2

$^.

*

i

D

-

"

*

"

-

$

*

d

.

fa.

*

k

n

-

^

E

— —

Md

EX u

RT

—1

l-

m

C

E

"

TA

.c,

g

d

£

s

"

a

—

o

—

E

*

iW A

m*

N

t

d

o

e &,1&

r

T

s2

ER

L

gíis

RRE

3*

z

O

d

—

L

os

ii

o

CM

EA

UE

As

st

z

H

es

E

Es

$r

AE t cag

-

E.

4

N12«511750

[|

64

l

!

I

I:

]

l

U

UH

UB Tübingen

ï:

—

fayer

t

5

et.

Y2

*

IK

m

N

D IO PETRI MILLERI

*

PROF. THEOL P. Q. IN R

EGIA GEORGIA AVGVSTA

y

'

DE

CHRISTI REGIS PROVIDENTI^

lg

COMMENTATIO

e

——

—

A

r

[

J

CUM

^

9

—

|

H

h d

d

G1

J&?

ES

E

!

«

LIP SIXE

IN

LIBRARIA

WEYGANDIANA

4

1

M DCCLXV

L

^

E

E

pecsge

-

fv

$

L

EE

2

"

pss

k:

m

: ;« xy((

-.I E

4

q2

à - dz x

x

9

P

A

-

Ex

L

u

]

) us

x

29

N

" )

/&x

1.

Nef^!

MVU

w

DA

,

UPs u

L

u2

9A

)ixo »

:

-igni

N

j

N-

z

-

P.

d*

"

27

«

ä,,

$17

N

*

$7

A

RT

(f

í 777,

,

Qi

PA

4

g

N

Qï

55 ui vel feffi de via funt, vel voce aliqua iter fuum alio;

26

ER

EUA

quam quo inftituebant huc usque, dirigere juffi: folent.

"

ciivum aliquem afcendere et in.hoc refidentes paultu-

)

Jv2 lum, cum qua praeteriere, loca et regiones cogitatio-

ne repetere; tum per quas novas pergendum fit, cir-

,cumfpe&are et

de bono inprimis viae duce folliciti effe:

Quae, .quam

beile in me cadat fimilitudo,

a /

novam in provinciam delatum, mihil:

opus eft, ut facile per fe intelle&uris probem. — At fortaffis fuerit,

qui hac fcriptione , quae ex lege et more majorum aufpicii cauffa eft

exaranda, locum aliquem fubtilem tra&tatum a me iri opinetur. Huic

vero facile me excufaturum fpero, quodfi et viatorem me effe, ex iti-

neris domiciliique mutati moleftiis nondum mihi redditum, monuero,

et optimo cuique, id quod fa&u facillimum eft, probavero, oblato

mihi tam gravi munere nihil prius, fan&iusque nihil effe debere

; quam

ut animum omnibus, quibus poffum , praefidiis ad m

ajora erigam,

muniam, confirmem. . AÀd quam rem dubito vero,

an quidquam ma-

joris praefidii aliunde peti poffit,

quam a pia divinae providentiae me-

ditatione, . Et foleo etiam in eo füaviffime haerereet acquiefcere loco

cum alias, tum autem jam maxime, ubi neceffe eft, me fsepius in

eam cogitationem deferri, quam me práeter omnem

fj

pem ac exfpe-

&ationem indulgentiffimus caeleftis Páter, Georgiae A

uguftae, almae

matri, quae juvenem , . parente orbatum ante hos XVI- annos nu

trive«

rit, foverit, auxerit, jam iterum, quafi filium ex itinere longo redü- .

cem , reddiderit;.immo vero eum in modum redditum vin

dicaverit,

nibil ut dubitare debeam, divino hoc fattum effe confilio.

Sed quo-

niam haec et alia, quae et pietatem in fummum Nuümen aler

e;. et ani-

mum variis, quod neceffe eft, curis agitatum erigere ad laetiores fpes

poftunt , fr'uömoiius'mod?&iusque privatim perpenduntur:; Confenta£ .

neum

E

-

IV

neum erat, ut mens m vicinum, qui eft de Riaoi.;x -*crums'rx,no'-

MINI, PROVIDENTIA, lócum fleaeretur. Is enim, quemadmo-.

dum nondum fatis , ,qu'od íciam, tritus eit: ita etiam facit ad fum-

mam SER V AT ORIS 'O. M. fapientiam, bonitatemque, (fine qua

nulla effe intelligique majeftas poteft;) illuftrandam. — Huic vero ita in-

fervire, imo vero fe et fua omnia cum civium ipfius quemque , tum

ut uni illi; his

vero inprimis T'heologos addicere ac confecrare fas elft

maxime faeculi moribus, emancipaffe fefe videantur. Faciendum er-

o etiam mihi putavi, ut libere prae me ferrem, fermone primum id

uidem, chriftianum me toto animo effe, i. e. L. C. ftudiofiffimum;

poftea vero t

ota id, quod nixus divina gratia fpero, vitae muneris-

que a&ione.

Sed confülendum erat praeterea hac difputatione quali-

dam follicitudini.et metui, qui, quum licentius et pe-

cumque quorum

tulantius viderent v

arii generis ordinisque homines in San&iffimi Ser-

vatoris difciplinam, de humano genere merita, omnemmque adeo

ipfius dignitatem jam per infi

dias, jam aperto Marte, impetum face-

ne futurum opinione citius fit, ut pau-

re: veriti funt atque verentur,

&i audeant alicujus no

minis ac dignitatis viri difcipulatum ipfius atque

obfequium

profiteri.

Quibus quidem bonis mentibus, quodfi libello

hoc ad me

lius fperandum quafi quoddam fignum erexero, pr

ofe&o

non poenituerit,

tempori me magis atque fratrum necefïicatix, quam

vanae eruditionis gloriolae confukum iviffe.

.

ucundbm , delati ora-

Ne. vero liberius vagetur, in locum tam j

tio: circumfcribendam illam paragraphorum , ut vocant , quafi li"miti-

bus, puto.

luftraturus autem ac vindicaturus Jefu Chrifti in regunda

&L Il

tuendaque S. civitate fua providentiam,

nolo multus effe in iis, quae

intelliguntur, et in omnibus

et per fe ab uno

quoque minime tardo ,

|

'Fheologorum libris obvia funt.

Quod enim

Philofophorum atque

ad ipfam providentiae vo

cem ac vim attinet, dubito, an ulius locus a

OXNE, Stoicorum copiofiffimo

praeftantiffimis ingeniis inde. a. CICER

interprete; usque ad SHER LOKIVM;

divinius philofophantem , ftu-

Quamquam is ipfe hifto-

diofius fit tra&atus aut copiofius exornatus.

riae omnis luminibus ita adhuc illuftrari et poffit et debeat,

ut plus lu-

. Et providentiam quidem

qïj;

cis affundi adhuc illi potuiffe exiftimetur.

aeci appellant, certum eft, non alia

m effe

ipfam, quam zeovoiv Gr

|

vim aut actionem naturae

intelligentis, quam quae in privata et parva

appelietur.

Utriusque autem omnis laus in

re fapientia aut prudentia

€o, nifi egregie fallor;

fita eft, ut in re non modo bonus,; fed nimi-

rum

-

ER

2

——7/' j DENE 'A | : J'. Y

YV

E

|

rum optimus i'copus quafi praeägamr; cum hoc vero älif fines utilit

*

tesque ita fapienter conne&tantur, ut neutra ofliciat alteri, fed quae-

D

que potius proximam commoditatem ita promoveat, ut per omnem

hunc finium decurfum quafi per quosdam gradus, ad fummum tandem

principemque omnium re&o itinere perveniatur.

In quo confilio

confe&ando fübfidiorum (media vulgo

vocant) ea ratio habenda eft,

ut breviffima tutiffima et efficaciffima qu

aevis jure fuo ceteris fint ante-

ferenda.

ï

Quoniam vero temporum, locorum et reliquorum momen-

torum feéu zegisaceev magna in utramque partem vis eft: prudentia,

I

neceffe eft, fe illi, cujus munus mox defcripfimus, Jüpientiae , tam-

quam confultricem quamdam atque adjutricem adjungat; vifura,

quan-

tum ab his rebus vel commoditatis, vel etiam:

viciffim impedimenti.

fines confe&aturo fuos immineat.

His enim omnibus non modo jam

praefentibus, verum multo ma

gis futuris, ita fünt attemperanda (in-

gula confilia, ut, fi quid aut te

mere geftum fit, aut fecu

E

$, quam fpe-

rabamus, acciderit,

numquam illud. Caffianum , fapiente et

gravi vi-

ro indignum, NON PY TABAM, audiatur.

Haec ipfa vero mentis

$

quafi praefenfio aut verius fagacitas, experi

entia et cogitatione ca-

fuum humanorum augenda et acuenda,

dicitur providentia.

Et ea

quidem non aliter in homines cadere po

ffe intelligitur, quam fimulto

rerum ufü et exercitatione figna quaed

am futurorum ex praeteritis

eventibus fibi collegerint ,

ex quibus &vxAcyes quid jam eventurum

credibile fit , conje&ura

, jam magis, jam minus felici ,

quantum quis-

que ingenio valeat, augurentur.

Sic medicos, fcimus, morbos in-

gravefcentes ratione

providere,

infidias imperatores,' tempeftates

1

I;

claffium gubernatores : fed tamen i

n nullo genere hominum providen-

tiae vis et fumma utilitas magis ex

fplendefcit, quam in R

egibus et in

eminenti faftigio pofitis hominibus.

Ut enim horum eft, confulere

faluti feliciátique multitudinis hominu

m €t eam inter tot interna ex-

ternaque pericula fartam te&amque co

nfervare; ita nemo non intelli-

ä

git, fexcenta his fingulis fere diebus c

ircumfpe&anda et vere profpi-

cienda effe, a quibus opinione citius

z

magnum ac late. patens pericu-

lum univerfae reip. immineat

$.II. Proximum vero huic

eft,-ut, quo major rerum illa fit uni-

verfitas, cui tamq

uam cuftodes falutis

que publicae procuratores, Re-

ges illorumque adminiftri praefunt,

€o plures quoque res eas effe, ad

|

quas profpiciendas, praefentia aute

in cum

futuris animo quafi & prae-

vifione conne&enda, totam mentis -aciem

converqþre €os oporteat.

J]am, cum nos -qpidem homunciones, in i

3

nferiori,"'rggione collocati,

mi-

-

s

VI

ideamus, futüra | veto

M

minimam praäfehtis - conditionis ;pvartem*[ pefv

praevideamus: perfpicuum eft, unde illud fit, ut perz

prorfus non

verfe plerumque de opt

imis regum confiliis judicemus et illi ipfi, qui

rivatis in rebus vere l

yncei funt, jin publicis caecutire prorfus

animadvertantur.

$ liL 1d, quod

mü!tp magis judicaturis temere de confiliis di-

litatem una. comple&itur, provi-

vinae, quae cunGam rerum uhiver

dentiae, accidat, neceffe eft.. Nam;

ut hoc unüm moneam, Dei

quidem gubernatio

aeque ac imperium, nullis neque locorum, neque

eft circumfctipta , fed, ut per omnem rerum crea-

temporum limitibus

tarum cun&arum orbem, i e.

latiffime patet: ita etiam aeternum eft

ut univerfitatis parens ac dominus

duraturum.

Quare neceffe eft,

e

[21

uni provinciae aut hominum generi, ne-

DEVS, confilia fua neq

£:

i

31 ita potius fapientiffime atque optime fa-

que.uni aevo attemperet ,

ut confidendum fit nobis, fore, ut

luti civitatis fpi

rituum accommodet,

profpe&um ab ipfo univerfo animo-

revoluto orbe infiniti temporis ,

rum immortalium concilio quam optime

fuiffe a.nobis aliquando ple-

abfoluta:de de-

nius intelligatur.

. Quae cum cogitaret ? AVLLVS,

fputatione graviflima, non magnificentius quam ve-

cretis divinis di

yvecsws Qes*

rius pronunciabat:

& [hx9es, ewrs woq eoQuus w

-weup ivl roi a odes ura. — Tus

u cyeLegeU

yará TO WQuaoTOs DLUTE ,

v youy . K

vegs 5 vis cvu[DeAos ciuTS €*ye

vero; Rom. XI, 33. 34.

yae &y

1

ralius de. provi-

. IV.- Adju

4

ngamus vero mox iis, quae gene

nt, ea adhuc, fine quibus neceffitas, neque vera

dentia praecepta fu

Chrifti plane ac certo intelligi queant. Quemad-

ratio providentiae

cunt cum Philofophi, tum 'fheologi, qui, ut

modum re&iffime f.

a

&is providere probent, ita ratiocinantur, ut di-

DEVM rebus cun

m univerfitatem, non aliud magis

cant, cum conderet hanc reru

mentium omnium; unam quafi civi-

fpe&affe ,.

quam ut promovenda

ntium, veram ac aeternam felicita-

catetm ejus fu

b imperio conftitue

fuam in dies i

llutrius. magnitudinem et gloriam

tem promovendo ,

que principis finis ea. ratio eft, ut

güanifeftaret.

Cujus vero utrius

.

nifi et uni

verfitas haec, quanta quanta eft,

obtineri omnino non queat,

coufervetut ;

et ad majorem adhuc perfe&ionem ipfa

farta te&aque

aetatum progt

effione fenfim fenfimque eveheretur. De qua re, ut

ffipo de Providentia curatius agi folet: ita fortaffis

in loco iliutiri

4 vero non aberravero ,

quodfi dicam, iftam majorem univerfitatis

É

?

z

evolutione fucceffiva virium

rerum .perf

c

Qionem et . conítantia et

tum multo magis fpirituum abfolvi. " De quo

'cum corporum ,

Oftendendum paucis eft,.

ius dicere non. vacat,

hic quidem plen

quo

[

Vi

!

(;uö ';nödo ea, qua

e Chrifto propfia eft, providentia cum illaDet uni-

verfali connexa fir. Ponamus ergo id, quod clare docet S. codex,

triftiffima: vero cujusque experientia confirmat, ea labe infe&um effe

totum humanum genus, ut impar fit in tanta et tam communi noftrum

omnium depravatione et animi noftri malignitate religio naturalis

n

ocurandae verae noftrae felicitati cultuique divino plene ftabiliendo.

Ó

ua rerum illacrimabili coriverfione fa&ia, novo DEI auxilio, nova,

ut ita loquar, providentia opur erat , a qua. fübfidia illa Jalutir nofiraeque

cum fupremo conditorir nofiri numine communionir, affetae conditioni no-

Jirae ut fapientiffime , ita etiam indulgentiffime accommodarcntur

Et

hanc providentiam Servatori humari generis propriam excufluri cu-

ratius, non male faceremus, quodíi et in confervatione vivae cognitio-

nis DEI inter homines, et in concurfu ad iplorum fpirituales a&tiones,

et in gu/ernatione cum fingulorum fidelium, tum univerfitatis ipforum,

poneremus, atque de his fingulis plenius exponeremus. —Sed quo-

niam video, latiorem, . quam ut decurri jam a nobis queat , hac divi-

fione campum aperiri, alio tem

pore-de h(is difputabimus. Iam fumma

capita defcripfiffe fatis fuerit.

. $. V. Quin vero falutaris rerum divinarum cognitio hac, quam

defcripfimus, providentia egeat, nemo.fapiens dubitaverie, qui hoc

fibi a Philofophis perfuaderi paffus fuerit, ne materialem quidem

mundum fuis illis viribus mechanicis motusque legibus inter continuas

iftas viciffitudines tantum

*

que nifuum confli&tum perennaturem fuiffe.

Hoc vero multo . ma

gis in mentium f. fpirituum civitate contingat,

neceffe eft, propterea,

quod /i/erir horum ftudiis cantum tribuere

DEVM oportuit

, quantum hujus libertatis ad id maxime requireba-

tur, ut et ipfi fuarum aGionum auctores eífe conftituique poffent, et

omnis , quanta maxima cogitari poffit,

virtutis varietas ex omni quafi

1

humani generis parte quafi

exfplendefceret.

Y

9. VI. Omnis haec efficacis co

gnitionis divinae éonfervatio ei,

qui fslutis noftrae inftauratae au&o

r fponte voluit effe pro fua »e-

evorqmi xoq- QuAevSewzrie , worr oiovouioy. divinitus fit tributa

, profe&to

confentaneum erat. Et quemadmodum Chriftus ea,

jam caelo ite-

rum et majeftati fuae aeternae redditus, fungatur ,

tota vita, cum in-

ter mortales verfaretur, declarabat.

Nam r)et füuum in mundum

phyficum imperium ad hunc finem atte

mperare, et 2)in mentibus

i

do&rina fua emendandis dies no&esque elabor

are, et tam 3) in fin-

gulis hominibus beandis ftudiofus effe, quam

4) facrae civitati col-

ligendae operam omnem dare folebat,

fi quis

| Ad quae fingula,

animum

-

VIIE -

animum advertat, fummam eorum fere tenet, - quge latius a hobis

difputabuntur.

$. VIL

Iam, quod qui univerfitatis hominum curam agat, idem

etiam fingulos curet, facile docetur. Aeque autem facile intelligitur,

fi miraculorum multitudini parcendum fit, cognitionem rerum divina-

rum haud meliuüs propagari, quam jungendis multorum hominum in

-l*

id ftudiis, i.e excitanda, provehenda confervandaque ea focietate,

quae in hoc confentiat, ut D E V.M quam poffint, optime cogno-

fcant, cognitum vero ex lege ipfius fancte colant. Sequitur ergo,

ut Chriflus inde a primis generis. humani initür ac. incrementir. de. co-

)

enda augendaque ecclefia pro famma fua fapientia follicitus quafi fueri£.

E

ed haec ipfa, in qua tutanda ipfius providentia maxime verfatur,

zccLEsIA qualis fit habenda, de hoc vero non una omnium eft fen-

tentia. Satis vero fit, duas adduxiffe, quarum quaeque nimis aréte cir-

cumfcribit illum quafi ambitum providentiae Servatoris O. M. - Nam

Anabaptiftas, conftat, non aliam vocare ecclefiam, quam quae piis

verisque 1. C. cultoribus conftet, i. e.iis, quorum multitudine noftri

do&ores invifibilem ecclefiam abfolvi dicunt. Quorum utitiam in de-

finiendo lapfus omnino non taxari deberet! . In diverfa omnia abeunt

ii, quibus Romani praefulis impotenti dominatione et magnitudine

nihil fancius eft, Ut huic enim confulatur, pEL ra&MiNo (L. Ill

de Eccl c.2.) ecclefia eft coetur. homimun ita vifibilir et. palpabilis. ut

efl cottus populi Romani, vél regnum Galliae, aut. resp. F'enetorum.

Scilicet, itane turpiter promachus Romanae fuperftitionis dgnorare

potuit triftiffima illa cum ante, tum poft eluvionem tempora, in qui-

bus difficile fuerit, vel unum, fi a Noachi fan&a familia difcefferis,

reperire, qui pure et cafte uuum DEVM coluerit? Si vero paullo

propius ab inquinatiffima hac aetate abeas, evocandum, intelliges, divi-

nitus, Abrahamum fuiffe, in peregrina gente re&i de DEO rebus-

que divinis fenfüs quafi quemdam cuftodem et: propagatorem futurum.

Qui autem ex hoc fan&o heroe, tamquam ftirpe, nafcebatur popu-

lus, adeo füpina impietate ad fuperftitiofas et foedas plurium numi-

nuni religiones prolabebatur, ut et graviffimis fuppliciis faepea DEO

coercenda fuerit haec lafcivia, et lofua de ftatione decedens, lfraeli-

tas cohortandos feverius putaverit de abjiciendo idololatrico cultu,

Mitto veítigia hvjus impietatis fub^ ludicibus,

1 Sam.lll, 1. et, qui hos exceperunt, Regibus 2 Par. XlII. 8 ff.

1 Reg. Xl 4 ff. c. X11,27.28:. ipfamque illam ezeerwciov non attin-

gam,.quam Achabo imperante, r Reg. XXIl, 5. 6. tantam fuiffe legi-

furore

mgs,'g; inter CCCC Prophetas, mendacii quodam afflatu et

actos,

X

a&os unus flleric Micheas, qug'.defegtae proftrataeque veritatis patro-

cinium in fefe, frementibus reliquis . omrnibus,

fufciperet.

Sed

fi quis vifibilem fuiffe Eliae cempore focietatem, quae publice verum

DEV M venerata fit, contendere audeat; eumfane gnaviter impuden-

tem €ffe oportet, cum ipfum carum hunc DEO virum, tum exfulem,

conquerentem audiat r Reg. XIX. 10..— Eeo me Jovae dDei armipotentie

]

Jludiofum praebui : quoniam lfraelitae omi[fo foedere tuo, aras tuas demoliti

Junz , vaterque tuos. ferro trucidarunt , ane folo velifto , cui tamen animam

eripere couantur.

$. VIH. Iifud vero multo adhuc mirabilius e&, BOSSVETVM,

hominem tam acutum tamque in omni hiftoria -verfatum, BELLAR-

MINI, STAPLETONI, COSTERI etgregarii cujusque de Romano

exercitu militis, armis faepius jam fra&is, iterum ufüm fuiffe, verum

*

edam ipforum opinionem toto fuo opere hiftorico ftabilitum iviffe *).

In hac enim fua hiftoria univerfali id maxime egit, ut planum faceret,

quibus fcilicet poterat, inde a mundo condito unam eamdemque fa-

-

cram do&rinam feu religionem chr:ftianam fuiffe, eamque quafi per

manus facri ordinis traditam integre ct incorrupte, tandem ad Roma-

nam ecclefiam fluxiffe; ab hujus vero Praefüle ita puram effe fervatam,

ut nullo tempore quidquam in ea fuerit immutatum - Quod quidem

fagaciffimi antiftitis confilium quo pertineat,

nemo le&is ejus pro

Rom. ecclefia adverfus haereticos exaratis difputationibus, ignorare

poteft, Sceilicet cum ex ejus et commilitonum ipfius fententia incerta

fint et obfcufa omnia et nati homines ad errores videantur: una au-

tem Romana ecclefia aeternae veritatis cuftos fit: nae eum impium et

üultuæ efi'er oportet, qui miífis examinandi et difputandi molettiis,

noB

*) Miflis locis vpluribug in ejus Difcouvs fuv Phifhive, et maxime Sect.a. de

-

fücceflione religionis ,

occurrentibus, eum excitabo ex ejus libello de

-

Pinfiuclion de Mf2v. le Dauphin au. Pape Inuotent, XI.. p. m. go. $. 12.

quoniam hic mentein fuamn brevitfime explicavit: Dans cez ouovage (v

hift, univ.) oz voiz pavofrre la. Religion toujours ferme et inebvanlable, de.

puis le commencesmenz du enonde.

- - On woit la verité toujours vitia-

vVieufe , les bevefies v

enverféer , P. Eglife fondée fur la Pierre les abattre

par

le feul poids d us AUTORITE 81 BIEN ETABLIE e s ag

[2

mv avec fe tempss peudant qu' om voit au contvaive de

rifans, nou feulement s' affoibliv pav la fu

$ etipires les plus. ffo.

ite des années ; mais

.

entore fe dé-

faive mutuellemenz et tomber les ss fuv les autves, - - Aj

nfi nous tivons

deux fvuits de P. bifloive untvev[elie.

Le prenier , eff de faive voiv toug.

c;gkmble'l) autorité ez la faititeté de

par fa duïäe perpetuelle. etc,

la Religion pav fa prf)]:1'e flabilité e

B

X

non üBi ftatim ad unum hoc 6raculumxconfugïendum effe ftatuat.

At

vero quae ulla umquam affertio confidentius propofita fuit, aut facilius

rerum inter homines geftarum monumentis debilitari frangique potuit,

quam haec ipfa Meldenfis praefulis fententia, exftitiffe femper in orbe

afpe&abilem ejusmodi'focietatem , in qua vera do&rina continuo tra-

dita confervataque illibate et incorrupte fuerit! Vellem, (et quotus-

quisque proborum mecum non vellet!) vellem, deeffent nobis rerum

€ertiffima argumenta, quibus doceri queat, illam ipfam, quam catho-

licam ecclefiam et Graeci et Latini ja&itant, inde a quarto vel quinto

faeculo abje&tis puris do&trinis evangelicis, non modo ad inanes cae-

rimonias, fed proh dolor ad ipfas paganas fuperftitiones, caeco inpri-

mis Platonicae fcholae obfequio , defciviffe ; concilia vero ipfa et per-

verfe faepius de graviffimis capitibus definiviffe et Pontifices Ronianos

cum fecur ipfos in decretis fuis pugnaffe, tum peftilentium denique

errorum au&ores exftitiffe.

$. IX- Alia igitur via pandenda eft, qua ad-verum, quod quaeri-

mus,: perveníatur, ac quam latius multo pateat, ultra unam vifibilem

Ante vero

ecclefiam, I. C. imperium, probabili ratione aperiatur.

quam id fiat a nobis, paucis tradendum eft, quale fit illud, cui Chri-

lam re-

ftus, Rex fumma au&torítate et fipientia praeeft, imperium

gem illum effe , vix quisquam eorum dubitaverit, cui N. F. tabulae di-

vinitus di&atae habeantur; nec quantum fciam, ipfi Sociniani, cetero-

quin parum ipfius, qui adeo de nobis omnibus meritus fit, honori

majeftatique faventes, in dubium aut volunt, aut fi fibi conftare ve-

Vocatur enim non modo in utroque foedere

lint, vocare poterunt.

faepius Rex, et in novo quidem fexcenties «veios , (quae compellatio

tum Regibus erat propria) fed etiam magnificentius adhuc xvgiee zrav-

v9y, AG. 10, 36 et BaciAeus Bag:)&swv X04 Kveios. xugioy Apoc. 19, 16. im-

mo vero jovos Aeczrorsc lud.4; atque adeo et regii muneris ipfi en-

comia tribuntur, a vatibus ludaeorum maxime, et ipfe fibi IES VS

CHRIS'TVS auguftam hanc dignitatem coram P. Pilato, judice,

graviter non minus, quam conítanter vindicabat: ÉDwe/Aeue &iu 8

yo.

lo. XVIIL 37.

Reftat ergo, ut qualir Rex fit, jam videamus. .Et

conftat quidem, cum DE VS fit fofpicator nofter, ejusdem ab aeterno

.cum Patre, naturae aceminentiffimae dignitatis particeps, lo. XVI. 15,

eadem praepotente vi ac majeftate totum rerum cre:tarum a fe ambi-

tum ita comple&i, regere ac gubernare, ut fines illi fummi ac optimi,

quorum obtinendorum cauffa tota rerum univerfitas condita et exor-

Quod quidem regnum, quem-

nata fuit, fapientia fua gonfequatur.

1

admo-

D

XI

admodum et uniz

n

i

ümevad locum theologicum de providentia refertur.

yfale et ipfi cum Patre commune eft: ita cqfnmödiiï

$. X. Quamquam vero folent plerique, etiam- in catecheticis li-

bellis de hoc nazurae, feu potentiae, ut voc

nt in ratione oppofita ad

i

gratiae iliud, regno coipofe fatis praecipe

e: non videntur tamen

omnes de eo ita curate agere , ut intelligi a nobis queat, quomodo il-

lud de Dei filio, tamquam humani generir Servatore, praedicari debeat.

Ut ergo inter omnes conftare hoc debet, Chriftum etiam rerum cun-

&arum univerfitati prapotenter imperare: tamen addi

fübintelligique

hoc femper debet: re/ate ad falutem a fe partam,

cum mortalium genere

communicandam — Quod quum alibi a me fufius

oftendetur, adhiben-

dis ex hitoria ecclefiaftica rerum clariffimis tefti

moniis, attingam nunc

quidem fümma capita.

Quodfi enim regere eft

, Óa omnia temperare

ac fapientiffime fle&ere, una ut falus publica p

romoveatur: profecto

intelligitur, fapientiffimum ftudiofiffimumque

humanae falutis Chri-

flum, dominum, rerum cunttarum vi

rer , viciffitudiner , euenturque om-

ner ita moderari debere, ut viva Dei c

ognitio, quoad id fàlva hominum

interna libertate fieri queat, et cAr

ifliana maxime religio, non modo

inter tot rerump. converfiones in orbe terrarum confervttur , verum

etiam latius in dies ariplificetur. Quibus modis id fiat ;

jam nomina-

tim tantummodo, alias cüratius, declarabo.

-Ut ergo paucis me ex-

pediam,

animadverti velim, regnum NATZERAE Chrifto zam-

quam Redemtori omnium hominum eatenur propriu

turae aeterno illo ordine remotius utatur

m effe, quatemus na-

pro fua omnipotentia Matth,

28,18. Ebr.2,8. Eph.z,2r.

ad fines redemtionis fu

a€ obtinendos,.

Quae quidem offerendae applicandaeque partae a. fe fa

lutis commodi-

tates naturales varii diverfique generis funt, eaedemq

ue veél ad mun-

dum materialem; vel Nvy;xov , vel deni

que mixtum ex utroque genere,

l e. zorixoy , referendae

Neque enim ignorare debemus , contem-

platione tantae, quae ineft in mundo Quomo ,

pulcritudinis , ad cogni-

tionem Dei naturalem perdu&a effe, Rom, L 20. 21. ingepniorum , .ut

quaeque fuerunt excellentiffima inter Graecos & Romanos: ita

non omnino nihil ad cultum DEI et aliquam probitatem, maxime

Chrifti zetate, contuliffe; civitatum leges, Romanae maxime, reli-

gionis chriftianae curfum infigniter

promoviile; .mercatum vero per

remiotiffimas gentes mirifice adjuvi

ffe Evangelii praecones facris fuis

in expeditionibus; miraculis denique, inprimis hominum ft

uporem ac

^ '

tardicatem in gtcendendo z'xd res caeleftes , vinci ac fuperari

!

B2

$ XL

a

be

XII

.XI. Eft veto p'ra'etfer hoc r:egnum .aliquod' particulare, et I*Iä-

SV CHRIST O proprium, quod ut gratiae vulgo , et re&e id qui-

dem vocatur: ita idem cenfendum eft efíe cum imperio regio in eccle-

fiam. Cujus naturam et indolem ut re&e explicemus et id, quam

fieri poteft. breviffime, jam jam elaborabimus. Videlicet quoniam

omnium decretorum operumque divinorum unus idemque optimus fi-

nis is effe debet, ut cum aliae mentes a concretione mortali folutae,

tum homines inprimis ar&iffime cum D EO jungantur: humanum ve-

ro genus et naturae. communis depravatione et fuis cujusque vitiis a

DEO omnis felicitatis fonte.alieniffimum fit: opus erat divino con-

-

ciliatore, qui peccata unius cujusque, atque adeo omnium, fuppliciis

meritis vice noftra fubeundis expiaret. -Praeítitiffe hoc Servatorem

pleniffime, maximo bono noftro, divinitus edo&i novimus. Sed quo-

niam nulli beneficium partum quantumvis ac oblatum prodeft, nifi

confentienti & uti eo volenti: igitur confentaneum erat placati numi-

nis cum fapientiae, tum bonitati, huic ipfi, qui totum humanum ge-

nus tanto merito fibi obftrinxiffec et fuum illud feciffet, falutis huma-

nae omnem procurationem ita etiam in. pofterum tradere, ut omnia

ea fümma cum auGoritate ageret atque efficeret, quae idoncos aptos-

que eos reddere poffent, quo parto ad aeternam felicitatem jure re

ipfa potirentur. -Quare, quum. DEVS non alia, quam digniffima

omnibus fuis virtutibus ratione liberalem et indulgentem f& hominibus

praeftare q

ueat: edocendi erant eam rationem, qua gratiofi fieri DEO

fan&iffimo

beneficiisque ipfius ornari poffent, et defendi praeterea

adverfus omnes cum internas, tum externas infidias debent.

Quae

omnia efficere, id vero regis eft... Quid enim magis regium eft, quam

publicae faluti infinitae multitudinis confülere quam optime? Neque

vero alius hoc przeftare poteft, nifi is unus, qui ipfe ubique locorum

praefens, qui praepotens ,. qui fumma & fapientia et bonirate praedi-

tus fit: nec cuiquam accommodatius eft hoc fummi amoris munus,

quam illi, qui ftudii fui erga genus humanum luculentiffimum fpeci-

men ediderit et eadern praeterea, qua homines omnes, natura indu-

tus. i.e ea, qua ipfe olim mala, quibuscum nobis confli&tandum eft,

fuo fenfu fuerit expertus; non, quod fine hoc cafuum noftrorum pa-

tientia non optimus adjetor fuiffet futurus, fed quod nihil tanto regi

falutisque civium fuorum omnium cuftodi animos magis eorum atque

fiduciam conciliare poffit

*

€

$.XllI. Patet autem Jam

ex his, quid fit, cur cn ATIAT tam

ap-

amabilis vox huic imperio adjungatur. Quamquam vero haec

]

pel-

1

X

'*anüï&*

XIII

x

t

mum humanaä fafutis ftudiuri

pellatio cáuffam impellentem,

feu fum

indicat, quo permotus, tamrbeneficam rationem beandorum. homi-

num inftituit Deus 10h.3,16. Rom.3,24: magis vero adhuc gratia,

ut vocant Theologi, effe&tiva hic intelligenda eft; ut adeo G R 4 T74

fit ambitur eorum confiliorum ac mediorum fupernaturalium omnium , qui-

bur aeterna mortalium felicitas mon . shodo inthoetur , verum etiam augea-

tur. conforvetur atque gradatim a. Chriflo et. Spiritu. ejur. perficiatur.

'Tit/2,1::12:

jam haec media ad unum omnia ad müraculorum. cen-

fum funt referenda, ^ Et exzerna quidem, Scriptura S. et Sacramenta

procul dubio fupernaturalia funt, cum illa- fuerit divinitus hominibus

rudibus infpirata, haec vero cum illa effe&us producant naturae com-

munis viribus fuperiores, |Ad inzerza pertinent omnes operationes

Spiritus S., quibus homines, quantumvis corruptiffimi, illuminantur,

regenerantur et in vera fide ac pietate tot inter infidias et cum intefti-

na, tum externa periculà mirifice confervantur, AG.26, 18. 1Pe. 1,5,

Et quamquam eae in animis falutares mutationes, quae ordinariis iftis

mediis perficiuntur, quoad regnum gratiae, non fünt habendae pro

miraculis: Rom. 1, 16. T'it. 3, 5. 6. tamen etiam fine his quíidam, quos

ad magnas res gerendas deftinaffet, quafi in ïnüanti,('viva cognitione

imbuti Deoque toti conciliati eum in modum funt, prouti »A vLLvs.

Quo ipfo teftatam faciebat Jefus Chriftus regiam fuam majeftatem, qua

ipfarum legum regni gratiae dominus fit. . Üt vero haec per omnem

"Theologiae tra&tationem fufa , latius hic a nobis difputari non debent,

praefertim cum agatur de illis in loco de officio Chrifti prophetico et

item illis, quae exponunt de mediis gratiae et hujus applicatione$

ita etiam rogandi funt le&ores, revocent fibi ea in mentem, quae de

concurfu gratiofo, de confervatione fidelium, deque gubernatione

eorum fpecialiffima eaque cum externa, Rom, 8,98. tum interna 2 Cor.

6, 15. curatius in "T'heologia traduntur.

"$. XHI.. Quemadmodum vero in nullam aliam naturam univerfi-

tatis hominum procuratio cadere 'poteft, nifi in eam, quae fit nullis

humanae fapientiae , bonitatis atque potentiae limitibus circumfcripta:

itaex ipfa viciffim regia IESU CHRISTI dignitate palam eft, eum

et Verum Deum . effe et communica

-

ri cum hümana ipüus.natqra attri-

buta divina debuiffe.

9. XIV. Qood de divinis attributis Regis Chrifti dixi, in hoc

vero maximum ineft ad totum hunc locum dignius, quam vulgo fieri

folet, intelligendum.

Nam quod independenr eft, non eft metuen-

dum ,. ut tam falutare imperium umquam ab eminentiore

vi opprima-

B 3

tür,

XIV

æg- n 1ääää : k:ïk Jge

d t:ur/, aut tam exoptata human

o generi procuratio. Match 16, 18.

1o.:0,28. Pf.2, 1 . 24,8. . Quod flbi ipfe /uffcientiffimur, bene

confidere rebus nos noftris jubet, quoniam non elt verendum, ne fui

ipfiusmet cura aliquando a noftra abftrahatur: quod /apientiffanur, fecu-

ros nos reddere debet, optime ac utiliffime res noftras curari; prae-

terea vero, fi quae praeter humanam aut opinionem aut exfpe&Gatio-

nem eveniant vel nobis, vel toti facrae civitati, (prouti in fequenti-

bus quaedam attingemus,) de his aut prorfus nos judicare non de-

bere, àut ea folum reverentia, qua pie fententiam noftram a myfte-

riis univerfalis providentiae quafi arcemus ($. 3.) Quoniam praeterea

immütalilir eft Yefus Chriftus, omnisque viciffitudinis expers, quo-

tumquemque hoc non moneat, eum fibi femper fuisque fan&tiffimis

decretis conftiturum , neque, umquam accidere poffe, ut vel a fua fa-

ienria, vel.a fuo in genus humanum amore, aut a promiffionum

P

con

flantia ac. fide recedat? Adderem unum, nifi hoc ut infolens ac

inauditum, invidiofius a quibusdam accipi poffet.

Sed addam tamen,

nixus le&orum aequitate , et ea modeftia proferam , ut cordati omnes

fentiant , me tamquam piae aliorum meditationi materiam, hoc zeo-

fàAaux propofuiffe.

Sciunt omnes, quam vexatus fit ille in Tàeo-

logia de univer

falitate vocationis dire&ae locus, neque ego quidem

tantum mihi fumo, ut, quum ad eum infra delatus fu

ero; multum me

lucis affufurum illi fperem. . .Et tamen nihil certius eft, nullius a tàm

ndulgente Rege fülutem negligi poffe. Quid igitur? in

x

benigno ac.i

quamnam 'The

ologiae vel naturalis, vel revelatae partem ille pecca-

qui ita fecum rationes fübduceret: .qui aeternum regna-

verit gravius ,

turus, atque adeo ut decet optimum regem,

faluti fingulorum , .me-

ritofibi tam carorum hominurn (fanguine enim fufo fuos fecit) pro-

fp

e&urus eft: an fortaffis et horum in commodum mifericordem eam

lia in oeconomia continuabit, quibus, ne miracula in hac prae-

curam a

fenti nimium multiplicentur , per alias providentiae univerfalis arcanas

rationes et reru

m .praefentem nexum Evangelii lux propius afferri

Incidi fane in has, cogitationes , fed ita , ut nihil de-

non potuerit?

finiam, olim;

cum ea perpenderem, quae ütramque in partem in

Syftemate dogmatico de graviffima hac

QVENSTEDT/ANO egregio.

quaeftione difputantur

Quodfi erro, in hoc erro,-quod dudum ita

(istuerim, ut, quemadmodum re&e ea à noftris pro veris dogmatis

theologicis haberi

debeant, quae ex veritatibus xerc vo enrov revela-

.

a fluunt: ita alia adhuc veriffime in "'heologiam

tis jufta

.confequenti

o d

attri-

referri po

ffe, quae Prono alveo ex re&te pleniugque explicatis

butis

*

X

XV

butis divinis derivari , aut alia probabili confentaneaque ceteris do&ri-

nis, ratione ad augendam gloriam Dei, pietatem vero noftram erga

eum nutriendam difputari poffunt. Ex hoc autem genere ea funt,

quibus moleftae piis mentibus.de divina bonitate dubitationes exi-

muntur. Sed utcumque de hoc quis ftatuat, eruditis viris me haec,

non item vulgo, excutiendacommendaviffe, humaniter meminerit.

$. XV. Sed cayebo in pofterum , ne in alia diverticula oratio de-

fle&at. - Videamus ergo de Providentia Chrifti Regiripfa. Hujus vero

primum munus eft, curare, ut quam plurimis bene fiat.

Quare, quum

cirvis Chrifli is fit habendus,

qui feab optimo Servatore in aeterna con»

fe&tanda falute fua et juvari cupiat et etiam fponte füa patiatur: confe-

quitur, ut princepr haec Domini noftri cura effe debeat, non modo colligerg

numerum civium, fed eum etiam omni, quaidfieri poteft, ratione aucfiorem

in dies reddere. Res cum ipfa clara fit,

dicemus tantum aliquid de modo.

Quae una quaefltio ita gravis eft,

ut copiofiffime de illa difputari

poffet. Sed tamen paucis hic explanari poteft. — "T'eftatur nimirum

univerfa S. S., Chrifti merita et beneficia non. aliis prodeffe, quam

vera animi fiducia illa ample&entibus atque adeo im id omne,

quod Chriftus noftri loco praeftiterit: placabili Patri ,

confentientibus

ita, ut Ipfiur fatia pro füir. habeant.

Quae una ratio ita accommo-

data eft liberae humani animi indoli, ut praeter hanc nulía alia,

Et,

quodfi commentarios de rebus a Iefu

geftis confignatos evolvamus:

intelligimus, h

anc folam viam ipfum fuiffe ingreffum,

ut, quo fuorum

beneficiorum avidi redderentur homines,

procuranda iliorum ipfis

cognitione indulgentiffime praeftaret,

propterea, quod ignoti nulla

cupido effe poffit

Sed fünt, qui in alia omnia abeu

nt et fi tam grave

negotium ipforum ex confilio füfceptum fuiffet aut

hodie gereretur,

compendiaria magis via plus profe&um iri pollicentu

Ü

Iam, ut pau-

cis hanc fapientiam explicem , miraculis au

t prodigiis; i haec vero

quotidiana oculorum cornfuetudine vilefceren

t, vi et armis tancam rem

agerent.

Pofterius quidem Muharn

medes fe non indignum judicavit,

àd utrumque Romana fu

perftitio er impotens dominandi libido faepe

et lapfa eft, et ubi adhuc

poteft, prolabitur. - Neutrum vero clemen-

tiffimo et fapientiffimo

Regi noftro placuit.

Non prius. quia neceffe

effet ad vincendam hominum QTE IC T IG

miracula miraculis confirmare,

atque adeo ob cujusque fere vel gentis ,

vel hominis libidinem naturae

adeo conftantem et vere divinum ordine

m idemtidem turbare.

Quo,

quum rege ac praepoterte naturae univerfae-re&ore nihil indignius

Cogitariqueat, in promtu e(t ratio, quare edere tam venerabilia fpe-

Gacu-

XVI

"990 ÉL ia

i

erodis, qui turgens faftu, ea

&acula Judaeorum oculis ; ipfiusque H

in aulae oble&ationem. vanam imperar

e Domino non erubefcebat,

rit IESUS, CHRISTUS.

conftanter non magis quam elate negave

ue edidit naturae viribus majora facino

ra, ea adunum

Quare quaecunq

omnia benefica

erant et ad hoc comparata, ut fimul fpiritualium bene-

tL.

m con

fequendorum ,. quafi quaedam imagines ef-

ficiorum , fide in eu

fent," Metu vero et arm

orum vi neminem fibi fübjecit; regnum fuum

irituale et libero veritatis cognitae

ftudio ac obfequio confli-

totum fp

tuendum con

ftanter affirmans, cum ipfa regni caelorum appellatione,

Igitur, quum praepóftero plebis ftu-

tüm clarius adhuc lo. 18.36. 37«

diorum ardore in regale

folium rapien

dus effet, in deférta loca aufu-

giffe legitu

r lo. Vl 15.

Ec quid multa? quos, amabo te, elegerat

Servatot ,

ad novum füum in mentes imperiu

m, amplificandum per

orbem? Homines d

e infimo ordine, ab omnibus humanis, ipfiusque

udos, non aliunde, quam.a fimplici veritatis

eloquentiae

praefidiis n

Et cantum abeft, ut CONSTA NT 1-

(tadio commendatos.

piécatisque

das per

fidendasque ufus fuerit, ut po-

o aliquo à

d tantas res molien

la in nafcentem civitatem fuam faeviri

tius crude

liffime per tria faecu

.

bus,

cum a Judaeorum proceri

tum a Romanis Impergtoribus ac Prae-

rit.

fidibus paffus fue

, quoniam Chrifto re-

.XVI T

eneamus igitur id ante omnia

ft, (S.11.) cu

i tamquam procurator aeternae felicitatis

num fingulare €

ffe illius cives eos omnes, qui univerfali

divino confilio praefit: non €

um

Patre et Spiritu S. in omnem rerum uni-

ipfius imperio ,

quo unà €

fu

verfitatem utitur . 10);

bfunt; fed effe hanc civitatem Chrifti pro-

um

hominum , qui perfuaderi id [ibi pa[fz certiffimis

priam, Jocietatem. €or

uendae vatio-

on aliam e[fe atternae felicitatir confeq

argumentis fuerint , n

in eum fde et omnium praeceptorum

ipfius. de fan-

nem, quam quae vera

Quam vere

Hitate. eb.| Virtute s conftan

ti obfervatione obtineatur.

dedicatarum

Deo inentium, eique per omne ge-

autem huic civitati.

nus humanum pertinenti,

et invifibilitas ac fan&titas , et unitas tribuan-

tur, in loco

de ecclefia doceri folet

$ XVIL I

nquirendum vero a no

bis primo jam loco eft, quem,;

onis divinae cura et fun&tus

admodum J. C.

hac proferendae cogniti

diem- fungatur.

Quod ut paucis a nobis di-

fuerit et ad hunc usque

Chriftum, ut regem fpiritualem, ea

fputari queat;

recordabimur,

"

tione regnum colligere, quae!

n loco de ofjicio ejns pro-

tantummodo rà

»hetico declaretut.

Bina enim haec officia ut conjungantur, commo-

accidit

&e dpcendum. -Quod. fifit, aptiffima nobis

äifümum eft ad re

"Fheo-

XVII

"Theologorum gemina illa divifio, qua vocationém in diretlam ac indi-

retiam dividunt, et munere do&oris Chriftum cum immediate , tam ame-

diate et olim fün&um eífe et adhuc fungi, ajunt.

Et quamquam quis

forte dicat, male me vocationem huc trahere

; quippe quae termina-

tive Spiritui S. tribueretur: tamen

propterea hoc re&e fa&um eft,

quoniam illa in divinis libris Chrifto

quoque vindicatur Rom.1,6. Luc,

XV, 4. 2Cor. V,20.

S

piritus' vero S. miffio ejusque. donorum in

Apottolos effüfio uni ipfi

us merito debentur.

Ex hoc enim illud eft,

ut ipfi antiqui vates Chrifti

Spiritu a&i dicantur r Pe. r. 11. immo ipfe

Noachus interpres ipfius,

19. 20.

-(Iï reGe Graeca capio) dicatur : Pe. 1HJ.

$. XVIIL. Omnino enim duplici modo hominibus rerum divi-

narum fcientia impertitur, naturali uno , fupernaturali altero, | Uter-

que iterum varius eft. Nam ad nariralem & re&um rationis in inda-

gando perfpiciendoque vero ufüm et traditionem referr

e debemus;

praeternaturalir autem cum orali , tum fcripturaria revelati

one abfolvi-

tur. Jam nemo dubitare debet, Deum omner hominer Jérvatos velle et

ad veritatir cognitionem venire v Tim. Il

» 4« et Chrifto etiam id ferio pro-

pofitum effe,

quippe qui fe ipfum tradiderit àyriiargor vizreg zrav ov V. 6,

Ex hoc eni

m et aliis argumentis univerfalitatem vocationis inferunt

Theologi. At quaefiti de argumentis hiftoricis , quibus non fingulae

modo gentes, verum etiam finguli homines rerum: divinarum co

gni-

tione illuftrati fuerint, varie. refpondent.

In.qua quaeftione implica-

tiffima profe&o non eft irafcendum illis ,. q

ui vatrie fe

expediunt, quo

bonitati divinae erga humantm genus fuum decus

'conftet et non eft

acerbius eorum candor reprehendendus,

qui ingenue profitentur,

.

nondum fatis liquere ex hiftoricis monument

Is €t ante et poft. Chrifti

adventum dire&te invitatos populos omnes

effe ad veram do&rinam

ampledendam. . De indire&ta vocatione plerique confentiunt . cum

"Theologis, eam fingulis hominibus, quotquot eorum uti ea volue-

rint, contigiffe. .. Meminerimus igitur, Servatori, qua tali; tribui in

S. litteris imperium naturae, quatenus naturae viribus et commodis ex--

ternis utatur ad falatem procurandam redemtorum a

fe hominum ($.10)

E: de naturalis religionis propagatione , 'quae ope /i

terarum humana-

rum fa&ta eft, non eft opus dicere, cum hoc quotidi

anum fit.

Quod

vero ad traditionem pertinet,

nemo fanus dubitare. poteft, Adamum

ceterosque antediluvianos pàátres fuos quemque de . iis quae DEUS

pro humano genere geffiffet, quaeque fibi in iftis ezipaverué revelaf-

d

-[d:,ï in texf.l-—n"longo aetatïs fuae curfu v?re et ümplicitfef enarraffe. Quo

ut

XVII

f

ut probabiliffimum , ita d.

e Noacho certiffimum eft. aequales fan&um

&o. Dei cultu et de fugienda impietate feve-

hunc hominem fuos de re

f

rius monui

ffe 2Pe.] 5. Quicur

n ab cluyione illatoti humano generi

dixeuocvins «neu£ fuerit; con-

exitiali terc

entum adhuc annos fuperftes

1

Grina certa & vera de creatione. de redemtore pro-

fequens eft ut do

Quod vero illud lumen

sniffo fundi ab eo per nov

um orbem potuerit.

t

z

tam fuübito iterum exitintt

um fuit et humanum genus cito ad puden-

jitiones ac ne

fandam impietatem prolapfum, id

dos errores, fuperft

llam in hoc Dei culpam effe dixerit. Abraha-

iniquiffimus fit ,. qui u

mum deinceps ex Chal

daea in Cananaeum agrum divinitus evocatum,s

lfum in Aegyptum, ipfamque Re-

mox vero annonae caritate compu

a

is aulam delatum , deinde autem

lias in provincias, ipfamque Sodo-

bit, lucis inftar, cum voce, tum

morum, profe&um; quis dubita

, pietatis radios fparfiffe

?

Iiluftre profe&o nomen ipfius fuerit

"exemplo

xteri fc

riptores meminerint (v. BVDDEI biff.

neceffe eft, cujus etiam e

eccl. F. T. Part L. p.354.

f.) Maaco ac lac

obo praeterea gloriae Dei

defuiffe, in tantum verifimile eft, in quan-

amplificandae ft

udium non

tum id de iis exi

ftimari poteft, quib

us nihil magis cordi fuerit, quam

DEO ftudium fuum ac pietatem

ei, a quo tot beneficii

S ornarentur,

Quid? quod;

fi veriffime illi przecipiunt, qui

'omni modo teftificari.

adverfüus s? ENCERVM

divinam circumcifionis originem afferuerunt :

et Aegypti nominatim, il-

confeque

tur, ut reliquae vicinae gentes

p

.

lam Abra

hami exemplo adíciverint , et

fi hoc evinci poterit, veri ni-

fius fapientiam fuam

facere illas potuiffe,

hil funilius, quam omnem ip

Walhift H.$ 316 not.

R ) "Et quid dicam de fabulis poe-

(v. allgem.

híftouiae biblicae fcintillas et femi-

tarum, quar

um antiquiffimas verae

na continere, po

ftalios do&iffime 5.

AN

iE R IVS (in mytbologie expli-

m.]l.. p.256) declarare. ftuduit.

quét par [ hifi

oire tom. I. p 278. et to

traditionis

via non tam plebem , q

uàám porius principes

Fateoór, hac

illius deferri in cogniti

onis divinae adyta proxime potuilfe. Neque

de arcana veterum philofophia inter Chal-

dubito, fi vera funt, quae

maxime, antiftitum . fapientia

- daeos, Perfas, Arabes et

Aegyptios

multa a

d hos de hebraeis fontibus flu-

memoriae prodita accepimus ,

xiffe.

Quod vero fac

erdotes et

Magi callide haec tenebris obtexerint,

d fola hominum culpa accidit.

id iterum nulla Dei. fe

.

fen-

2

$ XIX Ja

m tota j

udaicae genti

s hiftoria tot tantisque prae

ut neceffe fuerit, inde

" tiffimi Numinis fp

eciminibus exfplendefcebat ,

Cananaeorum internecione nullam gen-

a profe&ione aegyptiaca atque

bili fcenae, adeo terdam et tantorum

tem, vicinam maxime tam mira

rumo-

-

XIX

e

rümorum incuriam fuiffe, quin excitata de fopore fpe&atrïä atque. in-

n

dagatrix interioris rationis judaici cultus ,

tot ftupendis rebus ftabiliti,

li

reddità fit ^ Da mihi modo hoc, editam inter lfraelitas hominum in-

(*

credibilem ftragem, fama, qua velocius nihil, ad. proximas terras

9H

amplificatam , ipfam vero afllictam

gentem profeffam effe, ob idolo-

latriam tantam peftem fibi immitti: annon fi fapuiffent paullulum ,. in-

d

tellexiffent vicini, fuam rem agi, proximus cum paries arderet? Sed

"

aequor hoc rerum judaicarum vix ingreffus, video, nifi longiffime ex-

n

currere velim, vela difputationis jam effe iterum contrahenda.

Bre-

viffime igitur cetera attingàm et di

gito tantum indice demonftrabo.

je

Quae enim de legibus inftitutis

que inter fulgura caelique fragores gen.-

ti latis; quae de ritu & cultu fa

cro prorfus fingulari et ad informandam

It

confervandamque antiquiffimam de D E O uno et liberatore humáni

generis do&rinam toto accommodato ;

quae de jure peregrinorum in-

?

ter Tudaeos,

quorum florente fuüb Salomone re

P. centum quinquagin-

ta tria millia fexcenti inveniebantur 2 Par. II -7

. et de rebus füb Jofua,

judicibusque mirifice geftis dicenda effent,

probabili forent argumento,

non adeo obfcuro fuiffe Judaeorum aut

fata, aut facra, quin ceteris

l

gentibus innotuerint.

Quid vero de aede a Salomone

magnifice ex-

ftru&a, quid de ejus cum exteris regibus foedere, de

Inercatura cum

remotiffimis gentibus, de itinere reginae arabicae ,

bus Judaeorum fatis dicam

ceterisque illuftri-

» quae fane omnia ad gentis tota indole fua

fingularis nomen quam la

tiffime provehendum pertinebant.

Quod

autem, quotiescumque magnis fefe et inexpiabili

bus fceleribus obftrin-

xiffent Judaei ,

exterorum regum armis caítigati fünt, id terribile ve-

rendumque Jehovae nomen tyrannis ultoribus reddidiffe

; certum eft

er L.7. Malach.I:4. Et poffem haec percenfeudis iis ,

quae ad .ex-

filium eorum Babylonicum pertinent,

quaeque de eximia pratia, quam

fibi & genti fuze cum Daniel apud Cy

rum, aequiffimum ac potentiffi-

mum regem, Efthera apud Ahasver

um, tum Nehemias

apud Arta-

xerxen, conciliaverant, legimus, ita illuftrare,

-ut facile ex his omni-

bus colle&u effec, non defuiffe gentibus ,

cognofcendi occafionem.,

a Deo alienis, hujus melius

Sed reliqua Judaeoru

m fata et commemo-

rabilés, per omnem terrarum orbem, difper

fiones in tanta temporis

anguftia filens praetereo.

Satis enim,

nifi egregie fallor, eft a me

Oltenfum, potuiffe ceterarum gentium ph

ilofo

fimae religionis prima faltim capita repetere.

phos ex Judaeis anciqqif-

.XX. Fateor vero in

genue, non eam hanc viam fuiffe, quae

re&a ad veri Dei cultum gentes profan

de-

i

2

3

as ct pravis fupgrüitionibus

igas

XX

:

E.

at, fi, quod neceffe eft, addas, no

n aded intet

rii

ditas perducéret:

omnes populos rationi

$ lumen.omne exftin&um fuiffe; ut omnino illis

tls

de DEO cognitionem fatis do&tam et ma-

defuerint, qui naturalem

il

gnificam haberent;

philofop

hos: fateri profe&o debes, gxc,itari faltim

Qu

ves quaeftiones, ut

südaicarum rerum

fama ingenia debuiffe ad tam gra

Q

Ófunt de re divina omnes, ftudiofi

us exquirendas. jam vero et gen-

TK

verum artes omnes excoluiffe, cer-

tes prifcas

non mércatüram modo,

qu

tum eft, et

Philofophos earum de Deo,

2

.

:de providentia et de ipftus

li

e praecepi

ffe, fingulatim omnis philo-

€afto cultu multa vere et egreg!

g

- Et quis dubitaret, qui

n antiquiffimis tempo-

fophica hiftoria docet.

uiseDECIiautrionifimiles, qui puros fe-

[:

ribus plures fuerint

MELC

ü

m errorum ac vitiorum labe fervaviffent? INe-

fe integrosque a vulgariu

ue vehementer laborand

um mihi effet, quod(i haerere mihi in tam

t

ut evincerem non

folis Athenis füum fuiffe so-

illuftri loco liceret,

&

CRATEM.

Quodfi vero ad

extremum me quis premat acrius atque

ut hiftorica fide evincam,

viguiffe inter gentes

)

conftantius inftando ,

k

naturalem Dei cognitionem, nolim

pugnare.

Neque vero id a me

fuerit propofitum, docere, non

fieri opus eft .

cuiid nimirum unum

adeo fuiffe DEO et

Chrifto reliquarum gentium curam nullam; ut

Zgä

le&endam aperiiffzt.

Quare,

non aditus ipfisad v

eram religionem amp

dem Miftici de Acyo €

t XoQua aetérna praedi-

quamquam ea, quae qui

3

P

.cant, prob

ari a nobis-no

n poffint: viciffüm tamen certifimum eft,

Chriftum arcano eodemque propiori mo

do zreudocyeymos fin-

Servatorem

Si vero fa-

gulerum animo

rum emendationem ac

falutem procuraffe. :

certus fum, . plura effe

ta fingula fingu

lorum populorum noflemus,

Qui

d

ae puriori difcipli

nae atque religioni infervirent

:quae renovan

ternae tantami. femger- egerit.

li

enim corporu

m curam et fortunae €x

Matth. 6:, 25. ff A& 4,17.

;47, 26. nonne mu

lto magis animorum

fpe&um voluiffe credendus eft?

- emendationi atqu

e adeo felicitsti pro

fim:fenfimque (ut.nihil fit in rerum natura per

quamquam ea lux fen

faltum fed per gradur

altius- ad perfe&ionis culmen affurgunt omnia,)

tenebris emerferit. . Quae vero magna ve-

-iluftrius ex tantis errorum

ri fpecie adverfus meam fe

ntentiam proferri poffent, adeo non fum

f

aufim, ut ipf

e potius ad illa Jusegra referam,

puguax ut propellere

de quibus $. 5 dictum eft.

Verfatus eft nuper celeb. TOELL'NERVS

O ;

et quamquam ipfius fententiam meam non

in difficili hoc argument

H

facio eruditione tamen i

llam et ingeni

o ita ornayit , ut digna fit, quae

* e;;pendacu—r adhuc curatius.

2f XXI.

XXI

H

ls

:XXI. Séd referam me jam ad ea certiora ac cläriora providen-

;ïfüxna

eIESU CHRISTI, in provehenda per totum orbem faluta-

d«

tis cognitionis, curae indicia. . Ante omnia hic notandum eft ipfum

illud, propagandi religionem Znflituenda. ecclefia . confilium.

Nam

t

quaniquam publica facra inter gentes eflent.. et Philofophorum pleri-

que fuos difcipulos de re divina utcunque erudiret; non tamenad pu-

riorem notitiam .cultumque Dei amplificandum Socrates aut Plato ali-

quis de condenda una focietate cogitaffe fertur.

Dei contra ipfius filium

hoc graviffimo fine de caelo in terras. veniffe, ut nniverfum humanum

genus:vere divinam. fapientiam edoceretur, teftatiffimum eft. Ut

S

enim vatum oracula. de ftabilienda una per omngs terras fan&iffima op-

timaque -religione- Chrifti -praeteream lef.1L.3.40. XLIX.6. LX.2.

LXl.ifq. LXV 1.25. novimus fane, abrogatam effe Judaeorum ri-

tuum facrorum difciplinam, eamque in illius locum fuffe&am, quae

et pura effet a caerimoniis , et ipfa fua fimpilcitate, cum naturae DEI

ipfius et religionis chriftianae,.tum gentium omnium moribus atque

legibus accommodatiffima Eph.IL 13feq. Io. 1V.24. . Ipfam vero fan-

&iflimae difciplinae per orbem terrarum propagationem duobus modis

ä

fa&am effe novimus; /érmonibur ; videlicet Apoüolorum ac fcriptie

:

eorum.

-

$.XXII. Ec primum quidem, quid mägis regiut erat, quam

ablegari dele&os homines cum méndatis non. modo ad omnes gentes,

fed.et ad ipfos.reges, qui Dei verbis eos fevere exhortarentur , ut

miffis fi&orum numinum cultibus Chrifto, Regi fefe fuo fübjicerent ei-

que di&to audientes effent , additis graviffimis et promiffionibus et mi-

nis.Luc. X XIV. 47: 49. . Ut vero - hac follemni legatione Jefüs. Chri-

ftus fummum in omne genus hominum, fibi iterum vindicatum, im-

perium teftabaeur: ita nullum majus dari potuit praepotentis fuae au-

&oritatis indicium, quam quod Legatos füos vi naturae viribus majo-

ra efficiendi inftruxerit Marc. XVl.:5-18. A&.Ls. 1L4. IIL 16.fa-

ppientiae veró erat; illud tempus eligere ad rem tantam perficiendam,

quo et Judaei per omnes gentes difperfi, vNivs DEI cultum vindica-

viffent, Graecorum autem et Romanorum litterae ac leges aptas quafi

gentes reddidiffent ad caeleftis veritatis femina recipienda. Nec caruit

facra haec expeditio fucceffu

Nulla. enim fere orbis Romani alicujus

nominis proviticia fuit, quin gloria rerum a Chrifto pro falute generis

humani geftarum fama ac gloria illuftrata fuerit, propterea;

quod nun-

tii tantorum facinorum , Apoftoli eorumque difcipuli iis in urbibus ma-

?cime Chrifti Eripientiamx explicare

nt, ad quas mercatus cauffa undi-

3

cum-

XXH. |

(

cümque incredibilis hominum multitudo conflueret. Col.I 6.33:. Sed

d

eít de celeri et ampliffima evangelii propagatione L. A. r A B& 111 li-

K

ber flnguiaris , nihil ut opus fit, hanc a me argumentis hiftoricis con-

firmari

Apoftolis vero ex his terris ad Dominum gloriofe fubiatis,

non defi

derabatur chriftianorum do&orum in amplificanda quam latiffi-

me Chrifti do&rina, quod fingulis, de fatis ecciefiae chriftianae pro-

ïgr

fp'e f

is, capitibus a MOSHEMIO €t reliquis: hift. eccl. fcriptoribus ett

expofitum. .D

efiderant modo pii omnes in' his fequentiumque aeta-

?

humanitatem , fapientiam , verbo, exemplum Chrifti

tum pietatem,

et apoftolorum? Luc. IX. 54. Quis enim laudaret, eam, quae una

V

rationibus menti perfuaderi queat, Chrifti venerationem vi. et armis

f

gentibus extortam f

uiffe

:

2 Quemadmodum igitur* nemo. laudaverit,

qu

od v.C. CONSTAN

vixvs M. optimo fortaffis Confilio ,' fana Vene-

f

ris, Aefcu

lapii, illud in Phocnicia, hoc in Cilicià dirui jufferit: ita

f

multo minus quisquam no

flrum. eam rátionem, qua funt Saxones,

Franci, Britanni, ceterique popu

li non Chrifto verius, quam Ponti-

ficis R. ditioni fubjeài excu

faverit. Sed quemadmodum hoc homi-

bus ad perverfiffima atque- perniciofiffima abutii;

num eft, optimis re

*

Ir];

ita'ex hoc ómnium clari

ffime atque iagnificentiffime divinae provi-

dentiae confilii magnitudo elucet, quod plerumque peífima quaeque

cum- adfui gloriam ,

tum ad generis humani falutem benigniffime ver-

tat.

Durus igitur

fuerit cA & oL vs M. in Saxonibus emendandis;

H

cállidus et commodi fui avi

diffimus $ oNrFACIYVS: profuit tamen

aliquam illis lucem af-

omni hórum populorum ferocium polteritati ,

d clariorem dux effet futura.". Sed praeter haec

fulfiffe, quae poftea a

Jefus Chriltus . non m

undani, fed fpiritua!is imperii Rex fatis, ut opi-

rat, quam abhorreret in provehendis fuae

nor, ipfo eventu declarave

ditionis finibus omnes illas ar

tes; quibus terrarum domini abuti folent.

Quid enim fatis cru;iataruæ i

llarum expedit.z"anum in omni hiüorja mi-

ferabilius.

,

ef'zanfvïivini vatum et Apoftolorum /ibri , quibus-,dici

$ XXIIL R

fice ac celeriter vera Dei cognitio caftaque pie-

non poteft, quam miri

tas populis ad hunc usque

diem fint perfüd(ae; cumre. contrario difer-

tiffimis Platonum ac Ciceronum di

fputationibus ne ulla quidem gens a

:Qua quidem

fuperftitione ad caftum

Numinis cultum fuerit perdu&ta.

mihi effe licerec, fed eft videlicet attingenda

de re vellem, copiofo

Dpaucis S. Codicis cum :

llufiracio, tum eciam mira inprimis tot inter

$

Ad illam pertinet hoc inprimis, quod magno

pericula confervatio.

nim erat inventum typographiae

ltqdio nec minori fumtu, (nondum e

com-

-

-

XXII

compendium) exempia

defcripta, publice privatimque in coetibus

legi

l-

chriftianisle&ta, et in omnes fere linguas mature translata funt.. Cui

Of

rei et divites quidam homines fumtus impendebant, eruditi vero ho-

;is,

mines ingenium et operam dicabant, nec ulla aetas laudes A M BR.os Hh.

nobilis et confpicua. et dignitate et pietate hominis , aut PIERII, HE-

r0-

svcurr, inprimis.vero on iGENrs filebit, eorumque merita conti-

elt

cefcet, qui funt in enarrandis illuftrandisque divinis libris verfati, ut

(d«

Hieronymus, Hilarius, Athanafius, Rufinus, E

Il

phrem Syrus , Chry-

foftomus, Didymus, lfidorus Cordub. 'Theodoretus, "Theodorus

li

Morsveft. et alii multi. Horum omnium laboribusiet ad piures per-

i

venit divinorum librorum copia ac notitia, et illud inprimis cautum

t

fuit, ne aut liber.unus de pulcherrimo corpore perderetur, aut le&io -

,

vera corrumperetur. .. Quod ut illuftre eft providentiae ]. C. argumen-

(

tum: ita hoc non inferius, nihil adverfus divina haec oracula, arcem

$

fcilicet religionis chriftianae, valuiffe vel Haereticorum infidias, vel

t

DIOCLETIANItOrmenta, quibus hic quidem multos, at minime ple-

u

rosque aut omnes ad tradenda igni S. $. exempla potuit compellere. .

rf':

Et quamquam a Monachis quaedam S. codicis loca ad confirmandam fci-

J

licec Romanam: fuperftitionem , depravata funt,

Ut ER ASMVS (0pp.

Id

T. F- L. H p. 801.ed. Bafi.) conqueritur,. et

vitiata fuerunt diéta

[*

A&. XIIl. 2. 1 Cor. HI. 15. 1 Tim.IV. 1. ec fortaffis alia quaedam in

$,

pontificiam fententiam; tamen numquam defuit g 1c a. aliquis s1 w o-

i

NiV$, qui tam facrilegam fraudem ingenue detexerit.

Hac vero tam

fv

mirabili et conítanti librorum divinitus di&tatorum confervatione. hoc

inprimis effe&um eft, uc nulla aetas barbara R. Pontificum dominatione

l

adeo oppreffa fuerit, quin exftiterint idemtidem heroe; ( tefles veritatis .

[4

vocamus) quin muniti ex his libris, et Chrifto gloriam fuam , et Chri-

"

ftianis libertatem afferuerint, jacentem vero caeleftem veritatem ca-

l

ftamque pietatem incredibili ac vere divina fortitudine erexerint.

S.XXIV. Quaeutomnia poffent a me,

fi id opus effet, argu-

i

mentis hiftoricis. confirmari: ita nemo, ut o

pinor fuerit, qui haec

s

omnia providentiffimo Chrifti Numini religiofe tribuenda effe

negave-

rit; quandoquidem et philofophia docet et multo magis S

S., nihil

rerum humanarum ,. multo minus hominibus cunélis faiutari

um, eve-

nire citra fapientiffimam Dei dire&ionem.

Jam huic unius libri inter

tot infidias confervationi et; hoc debemus, quod ipfa externa ecclefia -

[

füperítes femper tot duris cafibus fuerit, et etiam hoc, quod latius in

dies illa quidem per omnem terrarum orbem diffundatur.

Quam qui-

unam et mer-

Z

dem laetam et optabilem ecclefiae generisgue humani fort

cgtu-

i.

1

XXIV

3690 æ* od

.

ntibus; et litterarum in Europa flos; au&us -

catura cum remotiffimis ge

er

in dies, ita adjuverunt, -u

t maximas debeamus agere - benigniffimo

*

Numini gratias,

quod pro

infinita fua fapientia variis hominum ftudiis

H

ita clementer ad univ

erfarum gentium aeternam felicitatem magis in

Ü

dies promovendam u

ratür. Jucundum vero praeterea effet, allatis

"

ex ecclefiaftica hiftoria e

xemplis docere, quam leviffimis faepe rebus

fí

hominumque privatorum €

afibus effe&um fit, ut via caelefti veritati in

oppreffam denüfümisv errorum

tenebris regionem aliquam pande-

t

;etu r.

.XXV. Sed,addendüm e& illud . quod. maxime Numinis. vim

N

declarat, primum ; pauciffi

mos'fortaiïïswhis omnibus fübfidiis ad. con-

du&um iri, nifi praefens

cipiendum f.

anétiffimae religionis amorem per

i

adeffet diret

C

trix humanorum cafümm providentid;- fecundam adver-

fl

famque mortalium fortu

nam ita temperans , ut hinc beneficiorum , il-

t

fu ad Chriftum- comple&endum impelleren-

linc malorum fuorum fen

[v

tur. Cujus zwidayeyi

«s in ev

angelicis commentariis plura memoriae

rodita funt documen

ta v. c. Matth, XV.2t. XX.3o/ Luc. XVII. 2.

t

Quae deinde de inrerior

i gratiae concurfü ac virtute inprimis verbi di-

vini et facramentorum

füpernaturali ii "Theologia prdecipiuntur, ea

tamen quoniam hüjus miffionem: et

[:

quamquam propria funt Sp. S.,

referenda etiam ad hanc difputatio-

auxilia Chrifti meritis debemus :

b

nem effent, nifi fatis nota effe deberent omnibus.

*

é

üs üos ád alterum commentatio-

2XXVI. Qua propter accingam

t

dmodum Rex animorum gloriofiffi-

f

nis hujus caput , óffenfuri

"

H

mus cólle&am a fe civitcate

m'S. ($.XVIL) in ipfo hoc, infeftotot tem-

rvet.

Neque enim minor vit-

peftatibus aequore tueatur atque, confe

In hac vero tra&atione ad duo

tus eft, bere parta conítanter tueri.

l

omnino momenta eft attendendum. . Nam primumn . doceri debet,

quemadmodum

ecclefiam uriverfam a' periculis defendat Chriftus: de-

i

inde monítrari,

quà ratione fingulorunr 'fidelium neceffitatibus, ratio-

mibus, occultisque pericul

1

À

& ita medicinami, eamdemque et cfficaciffi-

f

hibeat füorum civium amantiffimus Serva-

grnam et praefendiffimam , 'ad

i

tor,

ut nullum eorum -patiatur

fuis ex manibus eripi Io. x. 28. fed

uüoniam facile p

raevideo, copia dicendórum.oppreílum me iri: da-

t

é5, ut alterüm hoc cum-.priori moméento conjun-

bunt véniam le&or

z

i

caim.

SanGe ver

o in fe recepit Rex' máximus cum colle&urum fe,

onio et opera, civitatem Deo de omni gente fa-

Apottolorum praec

cram magnifice affir

maret, provifum a fe irij ut omnis orci vis eam

ü

numquam fit oppre

flura.aut faperatura Matth. XVI. 18.'adfüturum

enim

Tt

OXXV

l0s

T0

enim effe illi praefenti fuo Numine usque ad fïnäm faeculi c. XXVIII.

Jis

20. . Quod cum repius vates divino afflatu a&us diu ante cerner

et;

n

non eft mirandum,

tam elate illum de vi&oria Regis animorum, DEO

(18

dedicatorum , fuü

per infenfis imperio fuo regibus reportanda, ceciniffe

Ju$

PÉIL&C

firmare,

X. NoPcfrum vero eff, uno alfercque exemplo id con-

-

.

le

$. XXVII. Qubtquot autem rerum in vifibili ecclefía geftafum

li

tion omnino expertes funt, ad unum omnes norunt, non uni

us gene-

n

ris hoftes et pericula ipfius fuiffe, fed externos alios, intern

Os alteros

ans

extitiffe.

Iam ipfi illi exzerzi hoftes

» (ut ab his ordiamur,) partim pu-

&«

blici, partim privati erant

Et publici quidem Reges, Principes om-

il

nesque illi,

qui publica au&oritate muniti bella rei chriftianae et ex-

2

ternam faepe perniciem inferebant. Malaipfa, quibus mifere Chrifti

Civitatem, vix natam affligebant,

Iae

perfequutiones vulgo appellantur,

d.

quae et crebrae et acres interdum,

raro tamen late patentes aut diu-

turnae fuerunt,

De quarum cauffi

di

s non effet fupervacaneum quaerere,

&

nifi hiftoria ecclefiaftica id fibi vind

icaret.

Certum vero eft, alias Iu-

daeis; (hac enim gente fratribus noftris nih

&

il infenfius; alias Regibus et

l0

eorum in provinciis praefidibus; alias deni

que facerdotibus ac levi ple-

beculae; commune yero his omnibüs avit

ae religionis ftudium fuiffe,

l0

quod tamen, credibile eft, fae

pius infatiabili auri-cu

piditati aliisque

turpiffimis libidinibus , quibus bellum fcilicet minabatur

fan&a 1. C. di.

f

Tf

fciplina, pr&etenfum fuiffe. « Sed quales quales fuerint

tantorum in fa-

cram Chrifti gentem furorum .cauflae, five fuspicio

nes, five calu-

?ir-

1lO

mniae, five nefandi animorum- morbi diraque human

i fanguinis fitis :

hoc fane conftat, Iefum Chriftum dum conditurus e

ffet civitatem in

t

orbe adeo vitiis infe&o facram

(t«

» mala haec omnia praevidiffe; atque

fuis etiam familiaribus faepius p

raenuntiaffe ingenue ac candide Matth.

j0

X 16. feq. Io. XV.

f

17feq. Et tamen adeo non dubitabat confilium

fuum exfequi ,

ut ne quidem de externis praefidiis

Ya

iftas facile depulfuürus fuiffet, co

» quibus injurias

&d

gitaret, fed potius legatos tuos inermes

nullisque aliispraefidiis,

quam invincibili animi conftanti

-

a armatos ad gen-

Jf

tes, tamquam agnos in luporum fauces, mitteret,

Quod profe&o

illuftriffimo certiffimoque argumento nobis effe debe

f

t, Deum fuiff,

qui fuae potentiae adeo fecurus fideret aut. fapientiae.

Et quamquam illa

[j«

quidem ad obtundendos vel potentiffimorum hoftiu

m

m impetus uti po-

tuiffet, tamen non eft ufüs; indicans hoc ipfo, e

t longe aliam effe

m

na vi-

lii

regni fui naturam , quam ceterorum, et Vtantum in

'zþjäj/ita do&ri

rium

-

XXVI

T

ut fan&iffimae quaeque mentes 'ne*que mmxs,

rium & praefidii ineffe ,

v

neque promifficnibus ab

illius ftudio ac veneratione abítrahi poffent;:

s provifum, ut nihil ipfis metuere opor-

et ita denique a fe effe rebus fui

T

teat.

Quae quidem tutelae fu

ae fecuritas, in neminem reliquorum

Xl

s, fátis evidenter divinam Regis.

regum civi

tatumque re&orum caden

U

noftri maje

ftatem comprobat et eo magis comprobat, quod nihil tàm

t

de eminentiffima hac fecuritate c

magni aut elati

i

ogilcare quegrPus , Cui

g

non feliciffimus eventus refpondverit.

Ó

à

ändimus, ; ä&ünämus irhirari,:

$. XXVIIIL. nge, f a'niim,o- perp

ut aeternus Pater, uevos óv.

quare caeli terrarumque dominus,.qui;

yasuc .0 [2aeieus TW [BamiNsuovTOV won Mwugics T& XUQIEUOYT OY

jure fuo.

appellatur, praepotenti

fua vi miraculofeque infanos iftos conatus aut

tius non omnino impediverit? Sed nimirum

minus obtuderit, aut. po

altiora fentit et remota ab humano fe

nfu divina fapientia! Permifit igi-

bus, tum. inter ceteros populos

tur Chriftus cum Judaeorum. principi

Neronibus,, ut in füos faevirent: at procel

las viciffim ita temperavit;-

ii fui provincias pertineret, nec ni-

ut rabies illa nec ad.omnes imper

mis diu Chriftianam rem atterer

et.

Quod, fi vacaret, exemplo rv L14*

briftianae nihil peftilentius accidere po-

m- R. EM GAEM u G DA^ BR EE i

-NI, cujus doli

sacinfidiis rei c

tuiffec; declararem.

Edidit támen in everte

tenda Judaeorum rep. illu-

facile delere omnem iüimicam fibi vim humanam

ftre fpecimen, quam

funditus poffet:

.hau

d fecus atque in medio exinanitionis fuae

majeftatem fuau , cenebris,

ftatu ex illis, qui

bus quafi tegebat divinam

demtidem emicabant. .. Et demonftravit id quo-

hujus quidem radii i

que faepius, cum int

ragicis, ut cum antiquo fcriptore loquar, pet-

tum in aliorum imperiorum , et Romani

fecutorum fuorum mortibus ,

inprimis , exitiali fato Ro

m. I.18 feq

Ipfius vero facrae fuae civitatis

ngularem .hos.inter tumultus agebat, ut,

curam adeo providam ac fi

minitarentur , ho

ftiles motus, ad. fummam ipfius falu-

L

qui ruinam ipfi

cerent.

Non eni

m modo fugientes Chriftiani facem

tem infigniter fa

ffimis gentibus praefereb

ant atque adeo gloriam Ser-

evangglii remoti

tum erat, Romanum orbem fpargebant,

fed

vatoris per

omnem, qui

dibilis animi magnitudo. atque co

nftantia . fpeGatores

-^ C L Ro $ - 9 9 X Rab

Martyrum incre

t

in admirationem

'tantae rei raptos, avidos reddebant cognofcendae in-

fapientiae , quae effe&u fuo omnia Stoa

e prodigia

[

terpae indolis illius

aut antiquiffimoru

m her

oum füorum conftantiam fuperaret. Virtutem

ue

Chriftianorum. quam eximie exercuerit, confirma-

vero pietatemq

emo

:

verit, au.x,.elfitï,hi

fta totk(malqrum vel tqlerantia, ,v;l ipfa .jmg.«goj,, n

non

|XXVIH

5

Fuit ad-

AH,

: ïhon ipfo füo in adverfi fortuna fenfu, expertus intelligit.

verfa ex parte,' cur Ferdinandos, Philippos, atque receatiffima me-

Of«

lt

moria Ludovicos injuriarum a fe óptimo civium füorum geneti il'ata-

rum crudelitatisque adeo füae poeniteret. Experti enim omnes ma-

rl

ITl

ximo fuo damno funt, quam noxium atque adeo ftolidum fit zIQee B-

TgaAcwriCes et adverfus Chriftum, numquam non fuperiorem et

J

*triumphatorem fui exercitus ducem, bella aeque infaufta atque impia

-gerere. — Denique vero quodnam illuftrius divinae majettatis argumen-

tum effe aut cogitari poteft, quam hoc ipfum, quod attulimus? Ut

adeo egregie in hanc rem cransferri'poffi

nt Nepotis illa in Actico füo:

agi,

0U*

:quod/i gubernator.

praecipua. Ioude fertur., qui navem ex /z'iem'e marique

YO

Jéopulofà fervat z

U

"eur non fingularis ejur exiflimetur prudentia , qui e tot

"tamque gravibur procellir civilibus ad. incolumitatem pervenit: civitatem-

im

-que faam non faivam modo fartamque,

fed au&am etiam et'amplifica-

]

tam, ad fummum in orbe decus evexit.

Quem enim hoc non füpra

0s

quam dici poteft, oble&averit cogitante

m, Europam, maxime qua

lig,

:evangelica eft

» principatum inter omnes reliquos terrarüm orbis po-

[[]*

"pulos tenere , et ingenio non minus

quam opibus etiam valere? 'Tan-

À

.to autem feliciorem et Regem &

9-

rþgno pietatis ch;iftianæ cultus.

popqlqm eH'g, quanto majo; in e?

ld*

A

| ;(S.AXXIX. Qui vero noftra aetate verentur, ne levis illi arma-

ie

-turae milites, voL TAEk:Vs v. c. aliquis; »R ADEvs aut inful(iffi-

15,

mus,'.quisquis puerilis libelli:: Cazechirme d' un-homet -lom

t , faber

l0*

fuerit, extremam verae civitati Chrifti perniciem fint allatur

.

t hos re-

"i

'recordari velim , quibus artibus etmachipationibus illi olim d

e Platoni-

il

ca palaeftra milites adverfus. divinam Chri

fti fipientiam non ingenio

LIS

modo , fed ipfo potentiffimorum hominum

; €CIVLIANI maxime, pa-

m

trocinio muniti-abufi perperam vaniffimo

que conatu fuerint. --Et op-

ni

;itabilius:. quidem effet, ut libera:

praeftaretur ab his infidiis ecclefía,

2

Neque enim eft infitiandum

; imperitos multos , qui tamen libellorumm

r-

horum venenatorum avidiffi

?

d

'z2s alios multos mifere

mieffe femper confueverunt, item aSnpms

perverfiffimis his glaucomatis agitari, nec-du-

es

bito, optimum quemq

ue:mecum

juvenibus noftris et item mulferca-

j.

:lis.unice . francogallica le&ione,

ut moribus, ita etiam libellis rni-

ifere captis veheme

i

lo minime careat:

nter mietnere: verum ut ut res finpulorum pericü-

tamem non'debemus ipfi verorum Chrifti cultorüm

wa.

univerfitati ,immo

nec ipfi vifibili- ecclefiae , füpta modüm 1netuere.

It

$ poculis inebriantur,: profe&to numquanr iftud fibi

Nam qui Circeis ifti

n

vene-

[

B

Mv*ä*c&?*

Es

XXVIII . :

fidf

venenum prdpiiiari paffi fuiffent, nifi dulce virus hoc dudümk amavif-

fent.

Ut adeo alienum in Chriftum animum non tam reddat, quam

fate

adi

verius prodat aviditas ifta peffimorum librorum — Deinde vero male

elt,

rebus fuis confulunt quanti cumque fint vel ingenio, vel dignitate ifti

Luciani ^Nam dici non poteít, quantum a cAR or.11]. usque aetate

fupt

[2

univerfae 'Theologiae ornamenti & roboris ex omni eruditionis arma-

rio accefferit, ex quo: Hobbefiorum technis fui officii in defendendo

fiio!

€o, quod merito homini , füi amanti ; cariffimum fan&iffimumque effe

gil

m quorumdam de ad-

tàte

debet, moniti, immo vero ipforum excellentiu

bis

verfariis, anglicanis praefertim, ingeniorum ex

emplo ad omne ora-

ipa

tionis decus et eruditionis copiam confe&anda, excitati fuerint. Et

adi

quid multa?:fi verum eft; civitatem eam optime valere ; quae exerci-

his,

tato et labore probe fuba&o: milite abundet: congratulabimur noftrae

inprimis ecclefiae, quze ipfa ob do&iffimos fuos promachos, quafí Sci-

din

7

dof

piones, homunculis illis ,. ligneis gladiis fh'epentib(us—,. metuatur,

int

fl

$ XXX Ciaudant ägmen hi, quos aniiquo vocabulo /zaeretitfo:;

vocant De quibus non unum ferri debet judicium: quale vero; non

füs

lóx

ex Patribus, feu antiquis ecclefiae do&toribus$, aut ex AR NOLDO;

fed ex Ven, wALcHrO noftro difcendum eft.. De hoc autem homi-

en

num genere, quoniam accurate hic praecipere nec poffum, nec debeo;

€0!

onis propioris tradita

—

ab

ita fentio: qui clare vel rationis luce vel revelati

capira impugnaverint, erroresque fuos meliora e

do&i, .mordicus. de-

pli

fia

fenderint, peffime civitatem Chriíti perturbaffe, verum, quod mox

"

docebo, non ita eam afflixiffe, ut non providente ita Chrifto; rei

tt?

ut

chriftianae ipfi profuiffe effent cenfendi.' Reliquorum vero leviorem

diffenfum, quodfi impediendus fuiffec, non impediri alià ratione po-

üt

tuiffe, quam eonftringenda quafi vinculis quibusdam humanae- mentis

pa

libertàte. Nam ut corporum-et fortunae externzeque conditionis fin-

€x

gulis in hominibus fümma: eft' et

mira diffimilitudo: ita non minór ea

pl

di

animadvertitur in fenfu ftudioque humano. .. Ut quisque enim. ingenio

a natura magis vel minus valet; hoc illove litte

rarum genere aut tin-

pi

&us eft aut a prima aetate magis quam aliis dele&atus ; ut his praeterea

da

vel illisvel praeceptoribus ,. vel libris ufuüs; hoc vel alio munere fun-

Tà|

-Qus:'ita in'omni litterarum genere, quidni igitur in Theologia etiar?

j

rerum notiones et iudicia: menti: informaffe putandus eft. Quodfi

*

lü

his addas vim, et maximam fane illam, praej

udicatarum opinionum,

d

affe&ionum, profe&o nihil

impetum cupiditatum et variarum animi

q

s, bu-

L M t a Eu UR2 RR r Ri ag i s -

Qj

mirgbere, tantam in fi.nitis; cir(ufnf;riptisque tam ar&is limitibu

manis

Ü

XXIX

iif-

manis mentibus cognitionis atque fententiarum difcrepantiam. ^ Quae,

Nl

fateor , nulla eft,: externa faltim, ubi feveris legibus et poenis, quem-

Dale

ifti

admodum in Romana ecclefia , omnis diffenfio tollitur et piaculi inftar

eft, in rebus ipfis fuo judicio uti, generofoque veri videndi ftudio

tte

(r]à

fuper ceteras, ad terrena abje&as mentes cum infigni animi altitudine

eminere; fed ubi tot hominum fenfa uniur decretis, turpiffima ani-

ido

effe

morum fervitute - fubjiciuntur.

Sed: quum fan&iffimus Servator lon-

giffime ab hoc imperio, a natüra civitatis fuae, una libera civium pie-

d.

tate conftitutae , abhorrente abeffet: proximum eft, ut vel hinis ver-

fds

bis quàm fapienter id faciat, oftendamus. Et primum quidem nemo

k

ignorat, quam pronus fuerit facer ordo inde a coNsr AwTINO.M,

TC

ad eavitia, quae cum funt in omnibus turpia, tum vero maxime in

Ie

his;: qui exemplo ceteris effe debent, et inprimis ad dominandi libi-

Sd-

dinem; Huic vero malo non aptior erat medicina parata, quam a

doGrina.publice recepta, diffenfio. . Nam quoniam reprimendi erant

inteftini iili civium quorumdam motus, non licebat antiftitibus otio dif-

itof

fluere, fed arma litterarüm erant'arripienda et acies inftruenda adver-

on

fus hoftem haud raro'optime armatum ;'deinde etiam cavendum;, ne

T

locus'in vita pateret;..in quem adverfarii impetum facere poffent. Non

]ul

enim fperaudüm erat ,. parfuros effe in. animorum offenfione , haereti-

£0j

cos famae ethonori eorum, quos a libidinibus vinci, fe vero viciffim

jid

ab his opprimi ; viderent. .. Plena eft omnis hiftoria ecclefiaftica exem-

dt-

plis hujus rei;' ex quibus hoc colligas , falis fuiffe inftar iftum in eccle-

l0X

fia diffenfum, ne; qui otio in tanta dignitate et rerum omnium affluen-

rel

tia diffluebant, prorfus putrefcerent, 'utiliffime impedientis. . Zlterum

ul

utilitatis genus tale.éft, ut parum abfit, quin decernam, tanti fuiffe,

M

ut publicae illae diffenfiones. idemtidem orirentur.

Qui enim in ea

itls

parte Hiftoriae S: quae eft fere princeps; quaeque de dottrina publica:

fi

exponit, non omnino hofpites funt, norunt, prima aetate tam (im-

a

pliciter et nude illam effe traditam; 'ut nulla fere gravior quaeftio de re

i

divina accurate explicaretur aut definiretur. .. Et quamquam hoc.ad

Jfl*

pietatem populi chriftiani alendam aptiffimum: videri poteft: tamen

f0

dabunt hoc quoque nobis aequi rerum arbitri, parum diftincte, accu-

jn

rate, plene aut imnagnifice , multa e contrario temere,

nonnulla quo-

que platonice, et ad imitationem judaicae allegoriae a fcriptoribus pri-

di

ii et fecundi faeculi tradita fuiffe. : Pofteaquam vero inde a Saec. IV.

(f

de graviffimis do&rinae chriftianae

capitibus 'difputari coepit, utrim-

jil

que litterarum S. ftudia exardefceb

ant maximaque cura difputatores

Jl«

omnes ingenii Iitt&rgrumque opes i

n unam Theologiam Orhandam .ro-

3

M

bor;m-

*

XXX

Gl

Bbrandamque conferebant , nifi quod Gfaecuïi jejuäe-mbi'b' fuo philo-

fidi

fophantes ubique diftin&iunculas confe&arentur. Hoc vero ipfoeffe-

fin

&um eft , ut Theologia fenfim juftam. eruditáe difciplinae formam .in:

op!

duerit, in qua munienda omnium litterarum praefidiis, fuüuumorum i1;

..

Ten

geniorum induftria laudaþiiiüïme vgrfata .fuit-.

fs .Q. XXXI. Statuäbam;äüteiïxiþnincipi-o,' .decärptis äþvae'fbmzdiz':bi-

pra

nir commemorabiliffima, omnium:- graviffimaque hifloria , argumentis

las

hanc de providentia Chrifti inftitutam difputationem illuftrare ac cor-

fer

roborare. .Et nemo non perípicit, quam facile ac copiofe id fieri po-

col

tuiffet; ; Sed quoniam haec de. admiranda Dei, in facris repurgatis,

Ine

providentia difpuratio a multis,. (

quos l; A. E& s&1civs in centifolio

Luth.et Vea. lenenfum /Eheologus;

L Gowzxrenuivs Jutrod. in:L.

p

di

L eccl. Luth..Sy

mb. L. 4 c..3. $. 22: p. 246: ff. laudant ;) occupata fü-

it: id unum attigiffe fatis fuerit, nonm alio ill

uftriori lefüum Chriftum

IV

C0

civitatem fibi facram & propriam beneficio obítringere potuiffe, quam

m illamoppreffamque ünius'tyranni dominatu, in priftinang,

Ti

quod fra&a

Tk

a fe nobis p

artam libertatem ita.vindicaverit gloriofiffime , ut jam' no*

ftrum quisque. ex unius - S. S. norma,

libera pietate-colere DEVM

animique aeternam felicitatem procurare'.queat. : Gui-fi hoc:alterum

addas, effe&um effe.hac facrorum emendatione, ut religio Chriftiana

ü

jam reip. fit

in omnem partem utiliffima; cum e'contrario Romano im-

te.dominatu. nihil eieffe queat in

fenfius : et gratiffima mente ve:

0

poten

s

lc

nerari

Chrifti erga nos benignitatem ; et fupplices ipfius mifericordiam

inus, ut pórro dignetur Numine. fuo praefens civi:ati

d

implorare debe

atis noftrae partem

ü

fuae adeffe et reliquos etiam: coetus in-hanc felicit

mortalium genus indulgentia ,. vocare.' Quo magis eorum

It

pro fua, in

fas eft, mirar

i ac deteftari füpinam vel ignorantiam ;; vel impuüdentiam,

ut faeculo. aüt.ftulte petulantibus juvenibus,

dum gravioribus rebus

qui,

non poffint, ;/hocifaltim placeant ;

ex: cathedra füuaj tamquam ex tripoz

de,.ut furore.à

llae olim a&a

;

ie :m'ulif.sres,wj 1n totum ?hoc divinum b—?f

^

neficium üoma,chantur.

. Quoniam

vero fapientia s v A ac 'bevnigläitat:eï-dïgnum gfa.tiofïm-

me exiftimat, in quo omnes no

ftrae..fpes: funt, JE SUS. CH RI-

ä

STUS, in-tebus tantis pro falute hurnani generis gerendis eorüm; qui

vices fuasin his terris agunt;: verosquefefe ecclefiae fuae nutritores ac dé-

fenforesfapientia €

t bonitate fua . praeftant; minifterio uti: fan&um hoc

R-

ï

'«POTENTISSIM'I-REGIS,'.GE*O*

H

optiïn? cuique effe ,de.þet,'

-

—.XXXI

lilo«

GII III. felicitatem et vit'am vere regiam, i:e. orbt ipü»bene

ficam, af-

effé

| d

fiduis commendare precibus;: proximevero MAECENA TTIS, no-

1l

ftrum omnium ftudiofiffimi , vitam ita amare et-quam longiffimam -ex-

optare, ut tanto HEROE falvo ac fofpite falvos nos

, filvam utramque

renip. laeti et agentesnD E O ' gra»tias ; fentiamus,

"

il

Qtlg

Quum vägo non alias ini*cru&ioräs habet, un;ie þvräwl'f—ornamentva*vel/

praefidia falutis incolumitatisque fuae ecclefía petat, officinos quam Scho-

COf

las et Univerfitates litterarum : libens hic jam profiterer, partim qua ob-

po

fervantia PA TKES hujus illuftriffimae eruditionis omnis fedis et dudum

iti$,

coluerim et femper culturus fim, et, ne tám fplendido virorumi opti-

fl

L.

me de omni rep. meritorum. Collegio: indignus habear; provifürus ;

partim etiam quam religiofe. . omnem ieam vitam o

mniaque mea ftu-

Mi

dia.ILLVSTR

ISSIMAE, GENEROSISSIMAE et NOBILISSIMAE

lum

IVVENTVTI, €t illi maxime, quae ecclefiae fefe totam addixit, fim

Jarni

confecraturus: — profiterer inquam, haec ét alia hic publica in tabula;

t

nifi follemni id quafi formula e

&

T0*

ne; a me deberet.

t copiofius etiam, äeri habenda oratio-

/'M

"UI

Nihil igitur praeterea addam

» Quam ita me ftudiis atque com-

ldl

modis honoratiffimorum Commilic

If

cipuis "Theologiae.partibus excol

onum effe inferviturum, ut in prae-

endis mea verfetur induftria; fed

ye

operam me inprimis daturum effe,

ut, ex quo omnis falutaris et theo-

fafll

logica fcientia unice derivari debet

; codicem N. "T. fibi familiarem red-

iiatl

dant.

Q

uem igitur ita enarrandi animus eft, ut triu

tio eum totum abfolvamus.

Id vero

m femeftrium fpa-

m

D

quo compendio fieri poffe fpe-

[iiil

rem ,- credo faeile me omnibus probat

urum. Scilicet non unum Evan-

m

geliftarum poft alterum , fed omnes una oper

a.fic explicabo, ut ordi-

Dus

nis temporum ratione habita, eum fe

quar praecipue, qui pleniffime

por

eamdem rem geftam,

quam reliqui tres, exponat,.-

Hac vero harmo-

he

nia adjutus, non eft metuendum.

; D€ particula-aliqua vitae et fermo-

num J. C. a nobis omittatur.

Reliquos vero libros eo modo ena

rrabo,

ut, quae per fe clara fint ; omittam, ceteris ver

o omnibus, quantum

ffi-

potero maximo meo ftudio praeftare, luci

Jam quidem labores academicos a tradenda

$ ex philologia affundam,

J

Th

tolooia cum dogmatica,

tum ezhica auxilio divino, quodardentiffimis pr

qui

aufpicabor, et illam

ecibus eflagito, nixus,

dé

quidem, fi plerisque pla

cuerit, latine enarratu-

rus.

Addam diebus Merc. et Sat.

i

eam tra&iationem cum de religione

-

generatim, tum de cérifiana,

ejusque tam veritate ac divina origine,

Il

quam

quam þr,äe&läntïäiiæft fümma, ut etiam aliis , praeter "Theclogiae Culto- ,

res, falutare id ftudium fit fütürum, ex meo faltim confilio ac voto.-

Otio asutem meo librisque rédditus, non deero in aliis ''heologiae CA )

pitibus operam meam defideraturis. Neque enim umquam commit- -

tam, uti eorum ftudiis, quibus me totum emancipare debeo, videar

minus, quam par eft, confultum iviffe. Quae omnia ita in me reci-

pio;

ut fentiam, me nihil omnino citra DEI auxilium profuturum.

Hoc itaque ut me oportet

fupplicem Deum rogare: ita bene ominor,

cariffimos auditores in hoc pietatis principe. officio maximo fuo

commodo id experturos, quo nihil dici potuit aut verius,-aut ma-

jus: &morem

Domini effé . initium — fapientiae! Dab. — in

eEoRGIA AuGuUsTA a. d. VIIL. O

j

&oþ.

cIolIs» CCLXVI.

q

x

E

"z

239

GE 0f

Z2

(V*

/]

(

o

QUP E

—

k

AN

E

:

E

E

5

g-

SS"

)

)

4

N u

A

—

MO

p

ii

GE

)

^ d.

UER TRU 1

U. A

-:...(f?

"

s

7

"

e ii

s

Culig.

Voto,

& l-

mmit«

Aidear

Ted-

IrUm.

jinof,

) füo

: Ts

——

E

z«

—

*

-

x

-

3

—

—

—

——

":

PUR

-

PA

d

E

;

M.æ

M

]

.Mw.

..

Y

"

T.

il

P

s

p

T

—

-—

—— —

-

AE

—

——

—

-

-

s

—

x

Mi

p

À

.

m

*

x

:

"

AT

—

——

—— ——

——

-

z

u

:

-—

H

"«

—

-

;

/3

IO PETRI MILLERI

)L P. Q I'*ï REGIA GEORGIA AVGVSTA

E2

DE

E

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

E

g

E

REGIS PROVIDENTI ^

L

ä

COMMENTATIO

o

2

s:,

S

Z

N

..

ETA

110

ö'ä'

-

w

Ó

——

e

319

—

,

EAC

&5

ä

C

ä

--

LIJSTAE

LIBRARIA

WEYGANDIANA

Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com

M DCCLXV

L4

À