Gf949_qt_17 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 D. Io. Petri Milleri Prof. Theol. P. O. In Regia Georgia Augusta De Christi Regis Providentia Commentatio Miller, Johann Peter - H ^2 $^. * i D - " * " - $ * d . fa. * k n - ^ E — — Md EX u RT —1 l- m C E " TA .c, g d £ s " a — o — E * iW A m* N t d o e &,1& r T s2 ER L gíis RRE 3* z O d — L os ii o CM EA UE As st z H es E Es $r AE t cag - E. 4 N12«511750 [| 64 l ! I I: ] l U UH UB Tübingen ï: — fayer t 5 et. Y2 * IK m N D IO PETRI MILLERI * PROF. THEOL P. Q. IN R EGIA GEORGIA AVGVSTA y ' DE CHRISTI REGIS PROVIDENTI^ lg COMMENTATIO e —— — A r [ J CUM ^ 9 — | H h d d G1 J&? ES E ! « LIP SIXE IN LIBRARIA WEYGANDIANA 4 1 M DCCLXV L ^ E E pecsge - fv $ L EE 2 " pss k: m : ;« xy(( -.I E 4 q2 à - dz x x 9 P A - Ex L u ] ) us x 29 N " ) /&x 1. Nef^! MVU w DA , UPs u L u2 9A )ixo » : -igni N j N- z - P. d* " 27 « ä,, $17 N * $7 A RT (f í 777, , Qi PA 4 g N Qï 55 ui vel feffi de via funt, vel voce aliqua iter fuum alio; 26 ER EUA quam quo inftituebant huc usque, dirigere juffi: folent. " ciivum aliquem afcendere et in.hoc refidentes paultu- ) Jv2 lum, cum qua praeteriere, loca et regiones cogitatio- ne repetere; tum per quas novas pergendum fit, cir- ,cumfpe&are et de bono inprimis viae duce folliciti effe: Quae, .quam beile in me cadat fimilitudo, a / novam in provinciam delatum, mihil: opus eft, ut facile per fe intelle&uris probem. — At fortaffis fuerit, qui hac fcriptione , quae ex lege et more majorum aufpicii cauffa eft exaranda, locum aliquem fubtilem tra&tatum a me iri opinetur. Huic vero facile me excufaturum fpero, quodfi et viatorem me effe, ex iti- neris domiciliique mutati moleftiis nondum mihi redditum, monuero, et optimo cuique, id quod fa&u facillimum eft, probavero, oblato mihi tam gravi munere nihil prius, fan&iusque nihil effe debere ; quam ut animum omnibus, quibus poffum , praefidiis ad m ajora erigam, muniam, confirmem. . AÀd quam rem dubito vero, an quidquam ma- joris praefidii aliunde peti poffit, quam a pia divinae providentiae me- ditatione, . Et foleo etiam in eo füaviffime haerereet acquiefcere loco cum alias, tum autem jam maxime, ubi neceffe eft, me fsepius in eam cogitationem deferri, quam me práeter omnem fj pem ac exfpe- &ationem indulgentiffimus caeleftis Páter, Georgiae A uguftae, almae matri, quae juvenem , . parente orbatum ante hos XVI- annos nu trive« rit, foverit, auxerit, jam iterum, quafi filium ex itinere longo redü- . cem , reddiderit;.immo vero eum in modum redditum vin dicaverit, nibil ut dubitare debeam, divino hoc fattum effe confilio. Sed quo- niam haec et alia, quae et pietatem in fummum Nuümen aler e;. et ani- mum variis, quod neceffe eft, curis agitatum erigere ad laetiores fpes poftunt , fr'uömoiius'mod?&iusque privatim perpenduntur:; Confenta£ . neum E - IV neum erat, ut mens m vicinum, qui eft de Riaoi.;x -*crums'rx,no'- MINI, PROVIDENTIA, lócum fleaeretur. Is enim, quemadmo-. dum nondum fatis , ,qu'od íciam, tritus eit: ita etiam facit ad fum- mam SER V AT ORIS 'O. M. fapientiam, bonitatemque, (fine qua nulla effe intelligique majeftas poteft;) illuftrandam. — Huic vero ita in- fervire, imo vero fe et fua omnia cum civium ipfius quemque , tum ut uni illi; his vero inprimis T'heologos addicere ac confecrare fas elft maxime faeculi moribus, emancipaffe fefe videantur. Faciendum er- o etiam mihi putavi, ut libere prae me ferrem, fermone primum id uidem, chriftianum me toto animo effe, i. e. L. C. ftudiofiffimum; poftea vero t ota id, quod nixus divina gratia fpero, vitae muneris- que a&ione. Sed confülendum erat praeterea hac difputatione quali- dam follicitudini.et metui, qui, quum licentius et pe- cumque quorum tulantius viderent v arii generis ordinisque homines in San&iffimi Ser- vatoris difciplinam, de humano genere merita, omnemmque adeo ipfius dignitatem jam per infi dias, jam aperto Marte, impetum face- ne futurum opinione citius fit, ut pau- re: veriti funt atque verentur, &i audeant alicujus no minis ac dignitatis viri difcipulatum ipfius atque obfequium profiteri. Quibus quidem bonis mentibus, quodfi libello hoc ad me lius fperandum quafi quoddam fignum erexero, pr ofe&o non poenituerit, tempori me magis atque fratrum necefïicatix, quam vanae eruditionis gloriolae confukum iviffe. . ucundbm , delati ora- Ne. vero liberius vagetur, in locum tam j tio: circumfcribendam illam paragraphorum , ut vocant , quafi li"miti- bus, puto. luftraturus autem ac vindicaturus Jefu Chrifti in regunda &L Il tuendaque S. civitate fua providentiam, nolo multus effe in iis, quae intelliguntur, et in omnibus et per fe ab uno quoque minime tardo , | 'Fheologorum libris obvia funt. Quod enim Philofophorum atque ad ipfam providentiae vo cem ac vim attinet, dubito, an ulius locus a OXNE, Stoicorum copiofiffimo praeftantiffimis ingeniis inde. a. CICER interprete; usque ad SHER LOKIVM; divinius philofophantem , ftu- Quamquam is ipfe hifto- diofius fit tra&atus aut copiofius exornatus. riae omnis luminibus ita adhuc illuftrari et poffit et debeat, ut plus lu- . Et providentiam quidem qïj; cis affundi adhuc illi potuiffe exiftimetur. aeci appellant, certum eft, non alia m effe ipfam, quam zeovoiv Gr | vim aut actionem naturae intelligentis, quam quae in privata et parva appelietur. Utriusque autem omnis laus in re fapientia aut prudentia €o, nifi egregie fallor; fita eft, ut in re non modo bonus,; fed nimi- rum - ER 2 ——7/' j DENE 'A | : J'. Y YV E | rum optimus i'copus quafi praeägamr; cum hoc vero älif fines utilit * tesque ita fapienter conne&tantur, ut neutra ofliciat alteri, fed quae- D que potius proximam commoditatem ita promoveat, ut per omnem hunc finium decurfum quafi per quosdam gradus, ad fummum tandem principemque omnium re&o itinere perveniatur. In quo confilio confe&ando fübfidiorum (media vulgo vocant) ea ratio habenda eft, ut breviffima tutiffima et efficaciffima qu aevis jure fuo ceteris fint ante- ferenda. ï Quoniam vero temporum, locorum et reliquorum momen- torum feéu zegisaceev magna in utramque partem vis eft: prudentia, I neceffe eft, fe illi, cujus munus mox defcripfimus, Jüpientiae , tam- quam confultricem quamdam atque adjutricem adjungat; vifura, quan- tum ab his rebus vel commoditatis, vel etiam: viciffim impedimenti. fines confe&aturo fuos immineat. His enim omnibus non modo jam praefentibus, verum multo ma gis futuris, ita fünt attemperanda (in- gula confilia, ut, fi quid aut te mere geftum fit, aut fecu E $, quam fpe- rabamus, acciderit, numquam illud. Caffianum , fapiente et gravi vi- ro indignum, NON PY TABAM, audiatur. Haec ipfa vero mentis $ quafi praefenfio aut verius fagacitas, experi entia et cogitatione ca- fuum humanorum augenda et acuenda, dicitur providentia. Et ea quidem non aliter in homines cadere po ffe intelligitur, quam fimulto rerum ufü et exercitatione figna quaed am futurorum ex praeteritis eventibus fibi collegerint , ex quibus &vxAcyes quid jam eventurum credibile fit , conje&ura , jam magis, jam minus felici , quantum quis- que ingenio valeat, augurentur. Sic medicos, fcimus, morbos in- gravefcentes ratione providere, infidias imperatores,' tempeftates 1 I; claffium gubernatores : fed tamen i n nullo genere hominum providen- tiae vis et fumma utilitas magis ex fplendefcit, quam in R egibus et in eminenti faftigio pofitis hominibus. Ut enim horum eft, confulere faluti feliciátique multitudinis hominu m €t eam inter tot interna ex- ternaque pericula fartam te&amque co nfervare; ita nemo non intelli- ä git, fexcenta his fingulis fere diebus c ircumfpe&anda et vere profpi- cienda effe, a quibus opinione citius z magnum ac late. patens pericu- lum univerfae reip. immineat $.II. Proximum vero huic eft,-ut, quo major rerum illa fit uni- verfitas, cui tamq uam cuftodes falutis que publicae procuratores, Re- ges illorumque adminiftri praefunt, €o plures quoque res eas effe, ad | quas profpiciendas, praefentia aute in cum futuris animo quafi & prae- vifione conne&enda, totam mentis -aciem converqþre €os oporteat. J]am, cum nos -qpidem homunciones, in i 3 nferiori,"'rggione collocati, mi- - s VI ideamus, futüra | veto M minimam praäfehtis - conditionis ;pvartem*[ pefv praevideamus: perfpicuum eft, unde illud fit, ut perz prorfus non verfe plerumque de opt imis regum confiliis judicemus et illi ipfi, qui rivatis in rebus vere l yncei funt, jin publicis caecutire prorfus animadvertantur. $ liL 1d, quod mü!tp magis judicaturis temere de confiliis di- litatem una. comple&itur, provi- vinae, quae cunGam rerum uhiver dentiae, accidat, neceffe eft.. Nam; ut hoc unüm moneam, Dei quidem gubernatio aeque ac imperium, nullis neque locorum, neque eft circumfctipta , fed, ut per omnem rerum crea- temporum limitibus tarum cun&arum orbem, i e. latiffime patet: ita etiam aeternum eft ut univerfitatis parens ac dominus duraturum. Quare neceffe eft, e [21 uni provinciae aut hominum generi, ne- DEVS, confilia fua neq £: i 31 ita potius fapientiffime atque optime fa- que.uni aevo attemperet , ut confidendum fit nobis, fore, ut luti civitatis fpi rituum accommodet, profpe&um ab ipfo univerfo animo- revoluto orbe infiniti temporis , rum immortalium concilio quam optime fuiffe a.nobis aliquando ple- abfoluta:de de- nius intelligatur. . Quae cum cogitaret ? AVLLVS, fputatione graviflima, non magnificentius quam ve- cretis divinis di yvecsws Qes* rius pronunciabat: & [hx9es, ewrs woq eoQuus w -weup ivl roi a odes ura. — Tus u cyeLegeU yará TO WQuaoTOs DLUTE , v youy . K vegs 5 vis cvu[DeAos ciuTS €*ye vero; Rom. XI, 33. 34. yae &y 1 ralius de. provi- . IV.- Adju 4 ngamus vero mox iis, quae gene nt, ea adhuc, fine quibus neceffitas, neque vera dentia praecepta fu Chrifti plane ac certo intelligi queant. Quemad- ratio providentiae cunt cum Philofophi, tum 'fheologi, qui, ut modum re&iffime f. a &is providere probent, ita ratiocinantur, ut di- DEVM rebus cun m univerfitatem, non aliud magis cant, cum conderet hanc reru mentium omnium; unam quafi civi- fpe&affe ,. quam ut promovenda ntium, veram ac aeternam felicita- catetm ejus fu b imperio conftitue fuam in dies i llutrius. magnitudinem et gloriam tem promovendo , que principis finis ea. ratio eft, ut güanifeftaret. Cujus vero utrius . nifi et uni verfitas haec, quanta quanta eft, obtineri omnino non queat, coufervetut ; et ad majorem adhuc perfe&ionem ipfa farta te&aque aetatum progt effione fenfim fenfimque eveheretur. De qua re, ut ffipo de Providentia curatius agi folet: ita fortaffis in loco iliutiri 4 vero non aberravero , quodfi dicam, iftam majorem univerfitatis É ? z evolutione fucceffiva virium rerum .perf c Qionem et . conítantia et tum multo magis fpirituum abfolvi. " De quo 'cum corporum , Oftendendum paucis eft,. ius dicere non. vacat, hic quidem plen quo [ Vi ! (;uö ';nödo ea, qua e Chrifto propfia eft, providentia cum illaDet uni- verfali connexa fir. Ponamus ergo id, quod clare docet S. codex, triftiffima: vero cujusque experientia confirmat, ea labe infe&um effe totum humanum genus, ut impar fit in tanta et tam communi noftrum omnium depravatione et animi noftri malignitate religio naturalis n ocurandae verae noftrae felicitati cultuique divino plene ftabiliendo. Ó ua rerum illacrimabili coriverfione fa&ia, novo DEI auxilio, nova, ut ita loquar, providentia opur erat , a qua. fübfidia illa Jalutir nofiraeque cum fupremo conditorir nofiri numine communionir, affetae conditioni no- Jirae ut fapientiffime , ita etiam indulgentiffime accommodarcntur Et hanc providentiam Servatori humari generis propriam excufluri cu- ratius, non male faceremus, quodíi et in confervatione vivae cognitio- nis DEI inter homines, et in concurfu ad iplorum fpirituales a&tiones, et in gu/ernatione cum fingulorum fidelium, tum univerfitatis ipforum, poneremus, atque de his fingulis plenius exponeremus. —Sed quo- niam video, latiorem, . quam ut decurri jam a nobis queat , hac divi- fione campum aperiri, alio tem pore-de h(is difputabimus. Iam fumma capita defcripfiffe fatis fuerit. . $. V. Quin vero falutaris rerum divinarum cognitio hac, quam defcripfimus, providentia egeat, nemo.fapiens dubitaverie, qui hoc fibi a Philofophis perfuaderi paffus fuerit, ne materialem quidem mundum fuis illis viribus mechanicis motusque legibus inter continuas iftas viciffitudines tantum * que nifuum confli&tum perennaturem fuiffe. Hoc vero multo . ma gis in mentium f. fpirituum civitate contingat, neceffe eft, propterea, quod /i/erir horum ftudiis cantum tribuere DEVM oportuit , quantum hujus libertatis ad id maxime requireba- tur, ut et ipfi fuarum aGionum auctores eífe conftituique poffent, et omnis , quanta maxima cogitari poffit, virtutis varietas ex omni quafi 1 humani generis parte quafi exfplendefceret. Y 9. VI. Omnis haec efficacis co gnitionis divinae éonfervatio ei, qui fslutis noftrae inftauratae au&o r fponte voluit effe pro fua »e- evorqmi xoq- QuAevSewzrie , worr oiovouioy. divinitus fit tributa , profe&to confentaneum erat. Et quemadmodum Chriftus ea, jam caelo ite- rum et majeftati fuae aeternae redditus, fungatur , tota vita, cum in- ter mortales verfaretur, declarabat. Nam r)et füuum in mundum phyficum imperium ad hunc finem atte mperare, et 2)in mentibus i do&rina fua emendandis dies no&esque elabor are, et tam 3) in fin- gulis hominibus beandis ftudiofus effe, quam 4) facrae civitati col- ligendae operam omnem dare folebat, fi quis | Ad quae fingula, animum - VIIE - animum advertat, fummam eorum fere tenet, - quge latius a hobis difputabuntur. $. VIL Iam, quod qui univerfitatis hominum curam agat, idem etiam fingulos curet, facile docetur. Aeque autem facile intelligitur, fi miraculorum multitudini parcendum fit, cognitionem rerum divina- rum haud meliuüs propagari, quam jungendis multorum hominum in -l* id ftudiis, i.e excitanda, provehenda confervandaque ea focietate, quae in hoc confentiat, ut D E V.M quam poffint, optime cogno- fcant, cognitum vero ex lege ipfius fancte colant. Sequitur ergo, ut Chriflus inde a primis generis. humani initür ac. incrementir. de. co- ) enda augendaque ecclefia pro famma fua fapientia follicitus quafi fueri£. E ed haec ipfa, in qua tutanda ipfius providentia maxime verfatur, zccLEsIA qualis fit habenda, de hoc vero non una omnium eft fen- tentia. Satis vero fit, duas adduxiffe, quarum quaeque nimis aréte cir- cumfcribit illum quafi ambitum providentiae Servatoris O. M. - Nam Anabaptiftas, conftat, non aliam vocare ecclefiam, quam quae piis verisque 1. C. cultoribus conftet, i. e.iis, quorum multitudine noftri do&ores invifibilem ecclefiam abfolvi dicunt. Quorum utitiam in de- finiendo lapfus omnino non taxari deberet! . In diverfa omnia abeunt ii, quibus Romani praefulis impotenti dominatione et magnitudine nihil fancius eft, Ut huic enim confulatur, pEL ra&MiNo (L. Ill de Eccl c.2.) ecclefia eft coetur. homimun ita vifibilir et. palpabilis. ut efl cottus populi Romani, vél regnum Galliae, aut. resp. F'enetorum. Scilicet, itane turpiter promachus Romanae fuperftitionis dgnorare potuit triftiffima illa cum ante, tum poft eluvionem tempora, in qui- bus difficile fuerit, vel unum, fi a Noachi fan&a familia difcefferis, reperire, qui pure et cafte uuum DEVM coluerit? Si vero paullo propius ab inquinatiffima hac aetate abeas, evocandum, intelliges, divi- nitus, Abrahamum fuiffe, in peregrina gente re&i de DEO rebus- que divinis fenfüs quafi quemdam cuftodem et: propagatorem futurum. Qui autem ex hoc fan&o heroe, tamquam ftirpe, nafcebatur popu- lus, adeo füpina impietate ad fuperftitiofas et foedas plurium numi- nuni religiones prolabebatur, ut et graviffimis fuppliciis faepea DEO coercenda fuerit haec lafcivia, et lofua de ftatione decedens, lfraeli- tas cohortandos feverius putaverit de abjiciendo idololatrico cultu, Mitto veítigia hvjus impietatis fub^ ludicibus, 1 Sam.lll, 1. et, qui hos exceperunt, Regibus 2 Par. XlII. 8 ff. 1 Reg. Xl 4 ff. c. X11,27.28:. ipfamque illam ezeerwciov non attin- gam,.quam Achabo imperante, r Reg. XXIl, 5. 6. tantam fuiffe legi- furore mgs,'g; inter CCCC Prophetas, mendacii quodam afflatu et actos, X a&os unus flleric Micheas, qug'.defegtae proftrataeque veritatis patro- cinium in fefe, frementibus reliquis . omrnibus, fufciperet. Sed fi quis vifibilem fuiffe Eliae cempore focietatem, quae publice verum DEV M venerata fit, contendere audeat; eumfane gnaviter impuden- tem €ffe oportet, cum ipfum carum hunc DEO virum, tum exfulem, conquerentem audiat r Reg. XIX. 10..— Eeo me Jovae dDei armipotentie ] Jludiofum praebui : quoniam lfraelitae omi[fo foedere tuo, aras tuas demoliti Junz , vaterque tuos. ferro trucidarunt , ane folo velifto , cui tamen animam eripere couantur. $. VIH. Iifud vero multo adhuc mirabilius e&, BOSSVETVM, hominem tam acutum tamque in omni hiftoria -verfatum, BELLAR- MINI, STAPLETONI, COSTERI etgregarii cujusque de Romano exercitu militis, armis faepius jam fra&is, iterum ufüm fuiffe, verum * edam ipforum opinionem toto fuo opere hiftorico ftabilitum iviffe *). In hac enim fua hiftoria univerfali id maxime egit, ut planum faceret, quibus fcilicet poterat, inde a mundo condito unam eamdemque fa- - cram do&rinam feu religionem chr:ftianam fuiffe, eamque quafi per manus facri ordinis traditam integre ct incorrupte, tandem ad Roma- nam ecclefiam fluxiffe; ab hujus vero Praefüle ita puram effe fervatam, ut nullo tempore quidquam in ea fuerit immutatum - Quod quidem fagaciffimi antiftitis confilium quo pertineat, nemo le&is ejus pro Rom. ecclefia adverfus haereticos exaratis difputationibus, ignorare poteft, Sceilicet cum ex ejus et commilitonum ipfius fententia incerta fint et obfcufa omnia et nati homines ad errores videantur: una au- tem Romana ecclefia aeternae veritatis cuftos fit: nae eum impium et üultuæ efi'er oportet, qui miífis examinandi et difputandi molettiis, noB *) Miflis locis vpluribug in ejus Difcouvs fuv Phifhive, et maxime Sect.a. de - fücceflione religionis , occurrentibus, eum excitabo ex ejus libello de - Pinfiuclion de Mf2v. le Dauphin au. Pape Inuotent, XI.. p. m. go. $. 12. quoniam hic mentein fuamn brevitfime explicavit: Dans cez ouovage (v hift, univ.) oz voiz pavofrre la. Religion toujours ferme et inebvanlable, de. puis le commencesmenz du enonde. - - On woit la verité toujours vitia- vVieufe , les bevefies v enverféer , P. Eglife fondée fur la Pierre les abattre par le feul poids d us AUTORITE 81 BIEN ETABLIE e s ag [2 mv avec fe tempss peudant qu' om voit au contvaive de rifans, nou feulement s' affoibliv pav la fu $ etipires les plus. ffo. ite des années ; mais . entore fe dé- faive mutuellemenz et tomber les ss fuv les autves, - - Aj nfi nous tivons deux fvuits de P. bifloive untvev[elie. Le prenier , eff de faive voiv toug. c;gkmble'l) autorité ez la faititeté de par fa duïäe perpetuelle. etc, la Religion pav fa prf)]:1'e flabilité e B X non üBi ftatim ad unum hoc 6raculumxconfugïendum effe ftatuat. At vero quae ulla umquam affertio confidentius propofita fuit, aut facilius rerum inter homines geftarum monumentis debilitari frangique potuit, quam haec ipfa Meldenfis praefulis fententia, exftitiffe femper in orbe afpe&abilem ejusmodi'focietatem , in qua vera do&rina continuo tra- dita confervataque illibate et incorrupte fuerit! Vellem, (et quotus- quisque proborum mecum non vellet!) vellem, deeffent nobis rerum €ertiffima argumenta, quibus doceri queat, illam ipfam, quam catho- licam ecclefiam et Graeci et Latini ja&itant, inde a quarto vel quinto faeculo abje&tis puris do&trinis evangelicis, non modo ad inanes cae- rimonias, fed proh dolor ad ipfas paganas fuperftitiones, caeco inpri- mis Platonicae fcholae obfequio , defciviffe ; concilia vero ipfa et per- verfe faepius de graviffimis capitibus definiviffe et Pontifices Ronianos cum fecur ipfos in decretis fuis pugnaffe, tum peftilentium denique errorum au&ores exftitiffe. $. IX- Alia igitur via pandenda eft, qua ad-verum, quod quaeri- mus,: perveníatur, ac quam latius multo pateat, ultra unam vifibilem Ante vero ecclefiam, I. C. imperium, probabili ratione aperiatur. quam id fiat a nobis, paucis tradendum eft, quale fit illud, cui Chri- lam re- ftus, Rex fumma au&torítate et fipientia praeeft, imperium gem illum effe , vix quisquam eorum dubitaverit, cui N. F. tabulae di- vinitus di&atae habeantur; nec quantum fciam, ipfi Sociniani, cetero- quin parum ipfius, qui adeo de nobis omnibus meritus fit, honori majeftatique faventes, in dubium aut volunt, aut fi fibi conftare ve- Vocatur enim non modo in utroque foedere lint, vocare poterunt. faepius Rex, et in novo quidem fexcenties «veios , (quae compellatio tum Regibus erat propria) fed etiam magnificentius adhuc xvgiee zrav- v9y, AG. 10, 36 et BaciAeus Bag:)&swv X04 Kveios. xugioy Apoc. 19, 16. im- mo vero jovos Aeczrorsc lud.4; atque adeo et regii muneris ipfi en- comia tribuntur, a vatibus ludaeorum maxime, et ipfe fibi IES VS CHRIS'TVS auguftam hanc dignitatem coram P. Pilato, judice, graviter non minus, quam conítanter vindicabat: ÉDwe/Aeue &iu 8 yo. lo. XVIIL 37. Reftat ergo, ut qualir Rex fit, jam videamus. .Et conftat quidem, cum DE VS fit fofpicator nofter, ejusdem ab aeterno .cum Patre, naturae aceminentiffimae dignitatis particeps, lo. XVI. 15, eadem praepotente vi ac majeftate totum rerum cre:tarum a fe ambi- tum ita comple&i, regere ac gubernare, ut fines illi fummi ac optimi, quorum obtinendorum cauffa tota rerum univerfitas condita et exor- Quod quidem regnum, quem- nata fuit, fapientia fua gonfequatur. 1 admo- D XI admodum et uniz n i ümevad locum theologicum de providentia refertur. yfale et ipfi cum Patre commune eft: ita cqfnmödiiï $. X. Quamquam vero folent plerique, etiam- in catecheticis li- bellis de hoc nazurae, feu potentiae, ut voc nt in ratione oppofita ad i gratiae iliud, regno coipofe fatis praecipe e: non videntur tamen omnes de eo ita curate agere , ut intelligi a nobis queat, quomodo il- lud de Dei filio, tamquam humani generir Servatore, praedicari debeat. Ut ergo inter omnes conftare hoc debet, Chriftum etiam rerum cun- &arum univerfitati prapotenter imperare: tamen addi fübintelligique hoc femper debet: re/ate ad falutem a fe partam, cum mortalium genere communicandam — Quod quum alibi a me fufius oftendetur, adhiben- dis ex hitoria ecclefiaftica rerum clariffimis tefti moniis, attingam nunc quidem fümma capita. Quodfi enim regere eft , Óa omnia temperare ac fapientiffime fle&ere, una ut falus publica p romoveatur: profecto intelligitur, fapientiffimum ftudiofiffimumque humanae falutis Chri- flum, dominum, rerum cunttarum vi rer , viciffitudiner , euenturque om- ner ita moderari debere, ut viva Dei c ognitio, quoad id fàlva hominum interna libertate fieri queat, et cAr ifliana maxime religio, non modo inter tot rerump. converfiones in orbe terrarum confervttur , verum etiam latius in dies ariplificetur. Quibus modis id fiat ; jam nomina- tim tantummodo, alias cüratius, declarabo. -Ut ergo paucis me ex- pediam, animadverti velim, regnum NATZERAE Chrifto zam- quam Redemtori omnium hominum eatenur propriu turae aeterno illo ordine remotius utatur m effe, quatemus na- pro fua omnipotentia Matth, 28,18. Ebr.2,8. Eph.z,2r. ad fines redemtionis fu a€ obtinendos,. Quae quidem offerendae applicandaeque partae a. fe fa lutis commodi- tates naturales varii diverfique generis funt, eaedemq ue veél ad mun- dum materialem; vel Nvy;xov , vel deni que mixtum ex utroque genere, l e. zorixoy , referendae Neque enim ignorare debemus , contem- platione tantae, quae ineft in mundo Quomo , pulcritudinis , ad cogni- tionem Dei naturalem perdu&a effe, Rom, L 20. 21. ingepniorum , .ut quaeque fuerunt excellentiffima inter Graecos & Romanos: ita non omnino nihil ad cultum DEI et aliquam probitatem, maxime Chrifti zetate, contuliffe; civitatum leges, Romanae maxime, reli- gionis chriftianae curfum infigniter promoviile; .mercatum vero per remiotiffimas gentes mirifice adjuvi ffe Evangelii praecones facris fuis in expeditionibus; miraculis denique, inprimis hominum ft uporem ac ^ ' tardicatem in gtcendendo z'xd res caeleftes , vinci ac fuperari ! B2 $ XL a be XII .XI. Eft veto p'ra'etfer hoc r:egnum .aliquod' particulare, et I*Iä- SV CHRIST O proprium, quod ut gratiae vulgo , et re&e id qui- dem vocatur: ita idem cenfendum eft efíe cum imperio regio in eccle- fiam. Cujus naturam et indolem ut re&e explicemus et id, quam fieri poteft. breviffime, jam jam elaborabimus. Videlicet quoniam omnium decretorum operumque divinorum unus idemque optimus fi- nis is effe debet, ut cum aliae mentes a concretione mortali folutae, tum homines inprimis ar&iffime cum D EO jungantur: humanum ve- ro genus et naturae. communis depravatione et fuis cujusque vitiis a DEO omnis felicitatis fonte.alieniffimum fit: opus erat divino con- - ciliatore, qui peccata unius cujusque, atque adeo omnium, fuppliciis meritis vice noftra fubeundis expiaret. -Praeítitiffe hoc Servatorem pleniffime, maximo bono noftro, divinitus edo&i novimus. Sed quo- niam nulli beneficium partum quantumvis ac oblatum prodeft, nifi confentienti & uti eo volenti: igitur confentaneum erat placati numi- nis cum fapientiae, tum bonitati, huic ipfi, qui totum humanum ge- nus tanto merito fibi obftrinxiffec et fuum illud feciffet, falutis huma- nae omnem procurationem ita etiam in. pofterum tradere, ut omnia ea fümma cum auGoritate ageret atque efficeret, quae idoncos aptos- que eos reddere poffent, quo parto ad aeternam felicitatem jure re ipfa potirentur. -Quare, quum. DEVS non alia, quam digniffima omnibus fuis virtutibus ratione liberalem et indulgentem f& hominibus praeftare q ueat: edocendi erant eam rationem, qua gratiofi fieri DEO fan&iffimo beneficiisque ipfius ornari poffent, et defendi praeterea adverfus omnes cum internas, tum externas infidias debent. Quae omnia efficere, id vero regis eft... Quid enim magis regium eft, quam publicae faluti infinitae multitudinis confülere quam optime? Neque vero alius hoc przeftare poteft, nifi is unus, qui ipfe ubique locorum praefens, qui praepotens ,. qui fumma & fapientia et bonirate praedi- tus fit: nec cuiquam accommodatius eft hoc fummi amoris munus, quam illi, qui ftudii fui erga genus humanum luculentiffimum fpeci- men ediderit et eadern praeterea, qua homines omnes, natura indu- tus. i.e ea, qua ipfe olim mala, quibuscum nobis confli&tandum eft, fuo fenfu fuerit expertus; non, quod fine hoc cafuum noftrorum pa- tientia non optimus adjetor fuiffet futurus, fed quod nihil tanto regi falutisque civium fuorum omnium cuftodi animos magis eorum atque fiduciam conciliare poffit * € $.XllI. Patet autem Jam ex his, quid fit, cur cn ATIAT tam ap- amabilis vox huic imperio adjungatur. Quamquam vero haec ] pel- 1 X '*anüï&* XIII x t mum humanaä fafutis ftudiuri pellatio cáuffam impellentem, feu fum indicat, quo permotus, tamrbeneficam rationem beandorum. homi- num inftituit Deus 10h.3,16. Rom.3,24: magis vero adhuc gratia, ut vocant Theologi, effe&tiva hic intelligenda eft; ut adeo G R 4 T74 fit ambitur eorum confiliorum ac mediorum fupernaturalium omnium , qui- bur aeterna mortalium felicitas mon . shodo inthoetur , verum etiam augea- tur. conforvetur atque gradatim a. Chriflo et. Spiritu. ejur. perficiatur. 'Tit/2,1::12: jam haec media ad unum omnia ad müraculorum. cen- fum funt referenda, ^ Et exzerna quidem, Scriptura S. et Sacramenta procul dubio fupernaturalia funt, cum illa- fuerit divinitus hominibus rudibus infpirata, haec vero cum illa effe&us producant naturae com- munis viribus fuperiores, |Ad inzerza pertinent omnes operationes Spiritus S., quibus homines, quantumvis corruptiffimi, illuminantur, regenerantur et in vera fide ac pietate tot inter infidias et cum intefti- na, tum externa periculà mirifice confervantur, AG.26, 18. 1Pe. 1,5, Et quamquam eae in animis falutares mutationes, quae ordinariis iftis mediis perficiuntur, quoad regnum gratiae, non fünt habendae pro miraculis: Rom. 1, 16. T'it. 3, 5. 6. tamen etiam fine his quíidam, quos ad magnas res gerendas deftinaffet, quafi in ïnüanti,('viva cognitione imbuti Deoque toti conciliati eum in modum funt, prouti »A vLLvs. Quo ipfo teftatam faciebat Jefus Chriftus regiam fuam majeftatem, qua ipfarum legum regni gratiae dominus fit. . Üt vero haec per omnem "Theologiae tra&tationem fufa , latius hic a nobis difputari non debent, praefertim cum agatur de illis in loco de officio Chrifti prophetico et item illis, quae exponunt de mediis gratiae et hujus applicatione$ ita etiam rogandi funt le&ores, revocent fibi ea in mentem, quae de concurfu gratiofo, de confervatione fidelium, deque gubernatione eorum fpecialiffima eaque cum externa, Rom, 8,98. tum interna 2 Cor. 6, 15. curatius in "T'heologia traduntur. "$. XHI.. Quemadmodum vero in nullam aliam naturam univerfi- tatis hominum procuratio cadere 'poteft, nifi in eam, quae fit nullis humanae fapientiae , bonitatis atque potentiae limitibus circumfcripta: itaex ipfa viciffim regia IESU CHRISTI dignitate palam eft, eum et Verum Deum . effe et communica - ri cum hümana ipüus.natqra attri- buta divina debuiffe. 9. XIV. Qood de divinis attributis Regis Chrifti dixi, in hoc vero maximum ineft ad totum hunc locum dignius, quam vulgo fieri folet, intelligendum. Nam quod independenr eft, non eft metuen- dum ,. ut tam falutare imperium umquam ab eminentiore vi opprima- B 3 tür, XIV æg- n 1ääää : k:ïk Jge d t:ur/, aut tam exoptata human o generi procuratio. Match 16, 18. 1o.:0,28. Pf.2, 1 . 24,8. . Quod flbi ipfe /uffcientiffimur, bene confidere rebus nos noftris jubet, quoniam non elt verendum, ne fui ipfiusmet cura aliquando a noftra abftrahatur: quod /apientiffanur, fecu- ros nos reddere debet, optime ac utiliffime res noftras curari; prae- terea vero, fi quae praeter humanam aut opinionem aut exfpe&Gatio- nem eveniant vel nobis, vel toti facrae civitati, (prouti in fequenti- bus quaedam attingemus,) de his aut prorfus nos judicare non de- bere, àut ea folum reverentia, qua pie fententiam noftram a myfte- riis univerfalis providentiae quafi arcemus ($. 3.) Quoniam praeterea immütalilir eft Yefus Chriftus, omnisque viciffitudinis expers, quo- tumquemque hoc non moneat, eum fibi femper fuisque fan&tiffimis decretis conftiturum , neque, umquam accidere poffe, ut vel a fua fa- ienria, vel.a fuo in genus humanum amore, aut a promiffionum P con flantia ac. fide recedat? Adderem unum, nifi hoc ut infolens ac inauditum, invidiofius a quibusdam accipi poffet. Sed addam tamen, nixus le&orum aequitate , et ea modeftia proferam , ut cordati omnes fentiant , me tamquam piae aliorum meditationi materiam, hoc zeo- fàAaux propofuiffe. Sciunt omnes, quam vexatus fit ille in Tàeo- logia de univer falitate vocationis dire&ae locus, neque ego quidem tantum mihi fumo, ut, quum ad eum infra delatus fu ero; multum me lucis affufurum illi fperem. . .Et tamen nihil certius eft, nullius a tàm ndulgente Rege fülutem negligi poffe. Quid igitur? in x benigno ac.i quamnam 'The ologiae vel naturalis, vel revelatae partem ille pecca- qui ita fecum rationes fübduceret: .qui aeternum regna- verit gravius , turus, atque adeo ut decet optimum regem, faluti fingulorum , .me- ritofibi tam carorum hominurn (fanguine enim fufo fuos fecit) pro- fp e&urus eft: an fortaffis et horum in commodum mifericordem eam lia in oeconomia continuabit, quibus, ne miracula in hac prae- curam a fenti nimium multiplicentur , per alias providentiae univerfalis arcanas rationes et reru m .praefentem nexum Evangelii lux propius afferri Incidi fane in has, cogitationes , fed ita , ut nihil de- non potuerit? finiam, olim; cum ea perpenderem, quae ütramque in partem in Syftemate dogmatico de graviffima hac QVENSTEDT/ANO egregio. quaeftione difputantur Quodfi erro, in hoc erro,-quod dudum ita (istuerim, ut, quemadmodum re&e ea à noftris pro veris dogmatis theologicis haberi debeant, quae ex veritatibus xerc vo enrov revela- . a fluunt: ita alia adhuc veriffime in "'heologiam tis jufta .confequenti o d attri- referri po ffe, quae Prono alveo ex re&te pleniugque explicatis butis * X XV butis divinis derivari , aut alia probabili confentaneaque ceteris do&ri- nis, ratione ad augendam gloriam Dei, pietatem vero noftram erga eum nutriendam difputari poffunt. Ex hoc autem genere ea funt, quibus moleftae piis mentibus.de divina bonitate dubitationes exi- muntur. Sed utcumque de hoc quis ftatuat, eruditis viris me haec, non item vulgo, excutiendacommendaviffe, humaniter meminerit. $. XV. Sed cayebo in pofterum , ne in alia diverticula oratio de- fle&at. - Videamus ergo de Providentia Chrifti Regiripfa. Hujus vero primum munus eft, curare, ut quam plurimis bene fiat. Quare, quum cirvis Chrifli is fit habendus, qui feab optimo Servatore in aeterna con» fe&tanda falute fua et juvari cupiat et etiam fponte füa patiatur: confe- quitur, ut princepr haec Domini noftri cura effe debeat, non modo colligerg numerum civium, fed eum etiam omni, quaidfieri poteft, ratione aucfiorem in dies reddere. Res cum ipfa clara fit, dicemus tantum aliquid de modo. Quae una quaefltio ita gravis eft, ut copiofiffime de illa difputari poffet. Sed tamen paucis hic explanari poteft. — "T'eftatur nimirum univerfa S. S., Chrifti merita et beneficia non. aliis prodeffe, quam vera animi fiducia illa ample&entibus atque adeo im id omne, quod Chriftus noftri loco praeftiterit: placabili Patri , confentientibus ita, ut Ipfiur fatia pro füir. habeant. Quae una ratio ita accommo- data eft liberae humani animi indoli, ut praeter hanc nulía alia, Et, quodfi commentarios de rebus a Iefu geftis confignatos evolvamus: intelligimus, h anc folam viam ipfum fuiffe ingreffum, ut, quo fuorum beneficiorum avidi redderentur homines, procuranda iliorum ipfis cognitione indulgentiffime praeftaret, propterea, quod ignoti nulla cupido effe poffit Sed fünt, qui in alia omnia abeu nt et fi tam grave negotium ipforum ex confilio füfceptum fuiffet aut hodie gereretur, compendiaria magis via plus profe&um iri pollicentu Ü Iam, ut pau- cis hanc fapientiam explicem , miraculis au t prodigiis; i haec vero quotidiana oculorum cornfuetudine vilefceren t, vi et armis tancam rem agerent. Pofterius quidem Muharn medes fe non indignum judicavit, àd utrumque Romana fu perftitio er impotens dominandi libido faepe et lapfa eft, et ubi adhuc poteft, prolabitur. - Neutrum vero clemen- tiffimo et fapientiffimo Regi noftro placuit. Non prius. quia neceffe effet ad vincendam hominum QTE IC T IG miracula miraculis confirmare, atque adeo ob cujusque fere vel gentis , vel hominis libidinem naturae adeo conftantem et vere divinum ordine m idemtidem turbare. Quo, quum rege ac praepoterte naturae univerfae-re&ore nihil indignius Cogitariqueat, in promtu e(t ratio, quare edere tam venerabilia fpe- Gacu- XVI "990 ÉL ia i erodis, qui turgens faftu, ea &acula Judaeorum oculis ; ipfiusque H in aulae oble&ationem. vanam imperar e Domino non erubefcebat, rit IESUS, CHRISTUS. conftanter non magis quam elate negave ue edidit naturae viribus majora facino ra, ea adunum Quare quaecunq omnia benefica erant et ad hoc comparata, ut fimul fpiritualium bene- tL. m con fequendorum ,. quafi quaedam imagines ef- ficiorum , fide in eu fent," Metu vero et arm orum vi neminem fibi fübjecit; regnum fuum irituale et libero veritatis cognitae ftudio ac obfequio confli- totum fp tuendum con ftanter affirmans, cum ipfa regni caelorum appellatione, Igitur, quum praepóftero plebis ftu- tüm clarius adhuc lo. 18.36. 37« diorum ardore in regale folium rapien dus effet, in deférta loca aufu- giffe legitu r lo. Vl 15. Ec quid multa? quos, amabo te, elegerat Servatot , ad novum füum in mentes imperiu m, amplificandum per orbem? Homines d e infimo ordine, ab omnibus humanis, ipfiusque udos, non aliunde, quam.a fimplici veritatis eloquentiae praefidiis n Et cantum abeft, ut CONSTA NT 1- (tadio commendatos. piécatisque das per fidendasque ufus fuerit, ut po- o aliquo à d tantas res molien la in nafcentem civitatem fuam faeviri tius crude liffime per tria faecu . bus, cum a Judaeorum proceri tum a Romanis Impergtoribus ac Prae- rit. fidibus paffus fue , quoniam Chrifto re- .XVI T eneamus igitur id ante omnia ft, (S.11.) cu i tamquam procurator aeternae felicitatis num fingulare € ffe illius cives eos omnes, qui univerfali divino confilio praefit: non € um Patre et Spiritu S. in omnem rerum uni- ipfius imperio , quo unà € fu verfitatem utitur . 10); bfunt; fed effe hanc civitatem Chrifti pro- um hominum , qui perfuaderi id [ibi pa[fz certiffimis priam, Jocietatem. €or uendae vatio- on aliam e[fe atternae felicitatir confeq argumentis fuerint , n in eum fde et omnium praeceptorum ipfius. de fan- nem, quam quae vera Quam vere Hitate. eb.| Virtute s conftan ti obfervatione obtineatur. dedicatarum Deo inentium, eique per omne ge- autem huic civitati. nus humanum pertinenti, et invifibilitas ac fan&titas , et unitas tribuan- tur, in loco de ecclefia doceri folet $ XVIL I nquirendum vero a no bis primo jam loco eft, quem,; onis divinae cura et fun&tus admodum J. C. hac proferendae cogniti diem- fungatur. Quod ut paucis a nobis di- fuerit et ad hunc usque Chriftum, ut regem fpiritualem, ea fputari queat; recordabimur, " tione regnum colligere, quae! n loco de ofjicio ejns pro- tantummodo rà »hetico declaretut. Bina enim haec officia ut conjungantur, commo- accidit &e dpcendum. -Quod. fifit, aptiffima nobis äifümum eft ad re "Fheo- XVII "Theologorum gemina illa divifio, qua vocationém in diretlam ac indi- retiam dividunt, et munere do&oris Chriftum cum immediate , tam ame- diate et olim fün&um eífe et adhuc fungi, ajunt. Et quamquam quis forte dicat, male me vocationem huc trahere ; quippe quae termina- tive Spiritui S. tribueretur: tamen propterea hoc re&e fa&um eft, quoniam illa in divinis libris Chrifto quoque vindicatur Rom.1,6. Luc, XV, 4. 2Cor. V,20. S piritus' vero S. miffio ejusque. donorum in Apottolos effüfio uni ipfi us merito debentur. Ex hoc enim illud eft, ut ipfi antiqui vates Chrifti Spiritu a&i dicantur r Pe. r. 11. immo ipfe Noachus interpres ipfius, 19. 20. -(Iï reGe Graeca capio) dicatur : Pe. 1HJ. $. XVIIL. Omnino enim duplici modo hominibus rerum divi- narum fcientia impertitur, naturali uno , fupernaturali altero, | Uter- que iterum varius eft. Nam ad nariralem & re&um rationis in inda- gando perfpiciendoque vero ufüm et traditionem referr e debemus; praeternaturalir autem cum orali , tum fcripturaria revelati one abfolvi- tur. Jam nemo dubitare debet, Deum omner hominer Jérvatos velle et ad veritatir cognitionem venire v Tim. Il » 4« et Chrifto etiam id ferio pro- pofitum effe, quippe qui fe ipfum tradiderit àyriiargor vizreg zrav ov V. 6, Ex hoc eni m et aliis argumentis univerfalitatem vocationis inferunt Theologi. At quaefiti de argumentis hiftoricis , quibus non fingulae modo gentes, verum etiam finguli homines rerum: divinarum co gni- tione illuftrati fuerint, varie. refpondent. In.qua quaeftione implica- tiffima profe&o non eft irafcendum illis ,. q ui vatrie fe expediunt, quo bonitati divinae erga humantm genus fuum decus 'conftet et non eft acerbius eorum candor reprehendendus, qui ingenue profitentur, . nondum fatis liquere ex hiftoricis monument Is €t ante et poft. Chrifti adventum dire&te invitatos populos omnes effe ad veram do&rinam ampledendam. . De indire&ta vocatione plerique confentiunt . cum "Theologis, eam fingulis hominibus, quotquot eorum uti ea volue- rint, contigiffe. .. Meminerimus igitur, Servatori, qua tali; tribui in S. litteris imperium naturae, quatenus naturae viribus et commodis ex-- ternis utatur ad falatem procurandam redemtorum a fe hominum ($.10) E: de naturalis religionis propagatione , 'quae ope /i terarum humana- rum fa&ta eft, non eft opus dicere, cum hoc quotidi anum fit. Quod vero ad traditionem pertinet, nemo fanus dubitare. poteft, Adamum ceterosque antediluvianos pàátres fuos quemque de . iis quae DEUS pro humano genere geffiffet, quaeque fibi in iftis ezipaverué revelaf- d -[d:,ï in texf.l-—n"longo aetatïs fuae curfu v?re et ümplicitfef enarraffe. Quo ut XVII f ut probabiliffimum , ita d. e Noacho certiffimum eft. aequales fan&um &o. Dei cultu et de fugienda impietate feve- hunc hominem fuos de re f rius monui ffe 2Pe.] 5. Quicur n ab cluyione illatoti humano generi dixeuocvins «neu£ fuerit; con- exitiali terc entum adhuc annos fuperftes 1 Grina certa & vera de creatione. de redemtore pro- fequens eft ut do Quod vero illud lumen sniffo fundi ab eo per nov um orbem potuerit. t z tam fuübito iterum exitintt um fuit et humanum genus cito ad puden- jitiones ac ne fandam impietatem prolapfum, id dos errores, fuperft llam in hoc Dei culpam effe dixerit. Abraha- iniquiffimus fit ,. qui u mum deinceps ex Chal daea in Cananaeum agrum divinitus evocatum,s lfum in Aegyptum, ipfamque Re- mox vero annonae caritate compu a is aulam delatum , deinde autem lias in provincias, ipfamque Sodo- bit, lucis inftar, cum voce, tum morum, profe&um; quis dubita , pietatis radios fparfiffe ? Iiluftre profe&o nomen ipfius fuerit "exemplo xteri fc riptores meminerint (v. BVDDEI biff. neceffe eft, cujus etiam e eccl. F. T. Part L. p.354. f.) Maaco ac lac obo praeterea gloriae Dei defuiffe, in tantum verifimile eft, in quan- amplificandae ft udium non tum id de iis exi ftimari poteft, quib us nihil magis cordi fuerit, quam DEO ftudium fuum ac pietatem ei, a quo tot beneficii S ornarentur, Quid? quod; fi veriffime illi przecipiunt, qui 'omni modo teftificari. adverfüus s? ENCERVM divinam circumcifionis originem afferuerunt : et Aegypti nominatim, il- confeque tur, ut reliquae vicinae gentes p . lam Abra hami exemplo adíciverint , et fi hoc evinci poterit, veri ni- fius fapientiam fuam facere illas potuiffe, hil funilius, quam omnem ip Walhift H.$ 316 not. R ) "Et quid dicam de fabulis poe- (v. allgem. híftouiae biblicae fcintillas et femi- tarum, quar um antiquiffimas verae na continere, po ftalios do&iffime 5. AN iE R IVS (in mytbologie expli- m.]l.. p.256) declarare. ftuduit. quét par [ hifi oire tom. I. p 278. et to traditionis via non tam plebem , q uàám porius principes Fateoór, hac illius deferri in cogniti onis divinae adyta proxime potuilfe. Neque de arcana veterum philofophia inter Chal- dubito, fi vera funt, quae maxime, antiftitum . fapientia - daeos, Perfas, Arabes et Aegyptios multa a d hos de hebraeis fontibus flu- memoriae prodita accepimus , xiffe. Quod vero fac erdotes et Magi callide haec tenebris obtexerint, d fola hominum culpa accidit. id iterum nulla Dei. fe . fen- 2 $ XIX Ja m tota j udaicae genti s hiftoria tot tantisque prae ut neceffe fuerit, inde " tiffimi Numinis fp eciminibus exfplendefcebat , Cananaeorum internecione nullam gen- a profe&ione aegyptiaca atque bili fcenae, adeo terdam et tantorum tem, vicinam maxime tam mira rumo- - XIX e rümorum incuriam fuiffe, quin excitata de fopore fpe&atrïä atque. in- n dagatrix interioris rationis judaici cultus , tot ftupendis rebus ftabiliti, li reddità fit ^ Da mihi modo hoc, editam inter lfraelitas hominum in- (* credibilem ftragem, fama, qua velocius nihil, ad. proximas terras 9H amplificatam , ipfam vero afllictam gentem profeffam effe, ob idolo- latriam tantam peftem fibi immitti: annon fi fapuiffent paullulum ,. in- d tellexiffent vicini, fuam rem agi, proximus cum paries arderet? Sed " aequor hoc rerum judaicarum vix ingreffus, video, nifi longiffime ex- n currere velim, vela difputationis jam effe iterum contrahenda. Bre- viffime igitur cetera attingàm et di gito tantum indice demonftrabo. je Quae enim de legibus inftitutis que inter fulgura caelique fragores gen.- ti latis; quae de ritu & cultu fa cro prorfus fingulari et ad informandam It confervandamque antiquiffimam de D E O uno et liberatore humáni generis do&rinam toto accommodato ; quae de jure peregrinorum in- ? ter Tudaeos, quorum florente fuüb Salomone re P. centum quinquagin- ta tria millia fexcenti inveniebantur 2 Par. II -7 . et de rebus füb Jofua, judicibusque mirifice geftis dicenda effent, probabili forent argumento, non adeo obfcuro fuiffe Judaeorum aut fata, aut facra, quin ceteris l gentibus innotuerint. Quid vero de aede a Salomone magnifice ex- ftru&a, quid de ejus cum exteris regibus foedere, de Inercatura cum remotiffimis gentibus, de itinere reginae arabicae , bus Judaeorum fatis dicam ceterisque illuftri- » quae fane omnia ad gentis tota indole fua fingularis nomen quam la tiffime provehendum pertinebant. Quod autem, quotiescumque magnis fefe et inexpiabili bus fceleribus obftrin- xiffent Judaei , exterorum regum armis caítigati fünt, id terribile ve- rendumque Jehovae nomen tyrannis ultoribus reddidiffe ; certum eft er L.7. Malach.I:4. Et poffem haec percenfeudis iis , quae ad .ex- filium eorum Babylonicum pertinent, quaeque de eximia pratia, quam fibi & genti fuze cum Daniel apud Cy rum, aequiffimum ac potentiffi- mum regem, Efthera apud Ahasver um, tum Nehemias apud Arta- xerxen, conciliaverant, legimus, ita illuftrare, -ut facile ex his omni- bus colle&u effec, non defuiffe gentibus , cognofcendi occafionem., a Deo alienis, hujus melius Sed reliqua Judaeoru m fata et commemo- rabilés, per omnem terrarum orbem, difper fiones in tanta temporis anguftia filens praetereo. Satis enim, nifi egregie fallor, eft a me Oltenfum, potuiffe ceterarum gentium ph ilofo fimae religionis prima faltim capita repetere. phos ex Judaeis anciqqif- .XX. Fateor vero in genue, non eam hanc viam fuiffe, quae re&a ad veri Dei cultum gentes profan de- i 2 3 as ct pravis fupgrüitionibus igas XX : E. at, fi, quod neceffe eft, addas, no n aded intet rii ditas perducéret: omnes populos rationi $ lumen.omne exftin&um fuiffe; ut omnino illis tls de DEO cognitionem fatis do&tam et ma- defuerint, qui naturalem il gnificam haberent; philofop hos: fateri profe&o debes, gxc,itari faltim Qu ves quaeftiones, ut südaicarum rerum fama ingenia debuiffe ad tam gra Q Ófunt de re divina omnes, ftudiofi us exquirendas. jam vero et gen- TK verum artes omnes excoluiffe, cer- tes prifcas non mércatüram modo, qu tum eft, et Philofophos earum de Deo, 2 . :de providentia et de ipftus li e praecepi ffe, fingulatim omnis philo- €afto cultu multa vere et egreg! g - Et quis dubitaret, qui n antiquiffimis tempo- fophica hiftoria docet. uiseDECIiautrionifimiles, qui puros fe- [: ribus plures fuerint MELC ü m errorum ac vitiorum labe fervaviffent? INe- fe integrosque a vulgariu ue vehementer laborand um mihi effet, quod(i haerere mihi in tam t ut evincerem non folis Athenis füum fuiffe so- illuftri loco liceret, & CRATEM. Quodfi vero ad extremum me quis premat acrius atque ut hiftorica fide evincam, viguiffe inter gentes ) conftantius inftando , k naturalem Dei cognitionem, nolim pugnare. Neque vero id a me fuerit propofitum, docere, non fieri opus eft . cuiid nimirum unum adeo fuiffe DEO et Chrifto reliquarum gentium curam nullam; ut Zgä le&endam aperiiffzt. Quare, non aditus ipfisad v eram religionem amp dem Miftici de Acyo € t XoQua aetérna praedi- quamquam ea, quae qui 3 P .cant, prob ari a nobis-no n poffint: viciffüm tamen certifimum eft, Chriftum arcano eodemque propiori mo do zreudocyeymos fin- Servatorem Si vero fa- gulerum animo rum emendationem ac falutem procuraffe. : certus fum, . plura effe ta fingula fingu lorum populorum noflemus, Qui d ae puriori difcipli nae atque religioni infervirent :quae renovan ternae tantami. femger- egerit. li enim corporu m curam et fortunae €x Matth. 6:, 25. ff A& 4,17. ;47, 26. nonne mu lto magis animorum fpe&um voluiffe credendus eft? - emendationi atqu e adeo felicitsti pro fim:fenfimque (ut.nihil fit in rerum natura per quamquam ea lux fen faltum fed per gradur altius- ad perfe&ionis culmen affurgunt omnia,) tenebris emerferit. . Quae vero magna ve- -iluftrius ex tantis errorum ri fpecie adverfus meam fe ntentiam proferri poffent, adeo non fum f aufim, ut ipf e potius ad illa Jusegra referam, puguax ut propellere de quibus $. 5 dictum eft. Verfatus eft nuper celeb. TOELL'NERVS O ; et quamquam ipfius fententiam meam non in difficili hoc argument H facio eruditione tamen i llam et ingeni o ita ornayit , ut digna fit, quae * e;;pendacu—r adhuc curatius. 2f XXI. XXI H ls :XXI. Séd referam me jam ad ea certiora ac cläriora providen- ;ïfüxna eIESU CHRISTI, in provehenda per totum orbem faluta- d« tis cognitionis, curae indicia. . Ante omnia hic notandum eft ipfum illud, propagandi religionem Znflituenda. ecclefia . confilium. Nam t quaniquam publica facra inter gentes eflent.. et Philofophorum pleri- que fuos difcipulos de re divina utcunque erudiret; non tamenad pu- riorem notitiam .cultumque Dei amplificandum Socrates aut Plato ali- quis de condenda una focietate cogitaffe fertur. Dei contra ipfius filium hoc graviffimo fine de caelo in terras. veniffe, ut nniverfum humanum genus:vere divinam. fapientiam edoceretur, teftatiffimum eft. Ut S enim vatum oracula. de ftabilienda una per omngs terras fan&iffima op- timaque -religione- Chrifti -praeteream lef.1L.3.40. XLIX.6. LX.2. LXl.ifq. LXV 1.25. novimus fane, abrogatam effe Judaeorum ri- tuum facrorum difciplinam, eamque in illius locum fuffe&am, quae et pura effet a caerimoniis , et ipfa fua fimpilcitate, cum naturae DEI ipfius et religionis chriftianae,.tum gentium omnium moribus atque legibus accommodatiffima Eph.IL 13feq. Io. 1V.24. . Ipfam vero fan- &iflimae difciplinae per orbem terrarum propagationem duobus modis ä fa&am effe novimus; /érmonibur ; videlicet Apoüolorum ac fcriptie : eorum. - $.XXII. Ec primum quidem, quid mägis regiut erat, quam ablegari dele&os homines cum méndatis non. modo ad omnes gentes, fed.et ad ipfos.reges, qui Dei verbis eos fevere exhortarentur , ut miffis fi&orum numinum cultibus Chrifto, Regi fefe fuo fübjicerent ei- que di&to audientes effent , additis graviffimis et promiffionibus et mi- nis.Luc. X XIV. 47: 49. . Ut vero - hac follemni legatione Jefüs. Chri- ftus fummum in omne genus hominum, fibi iterum vindicatum, im- perium teftabaeur: ita nullum majus dari potuit praepotentis fuae au- &oritatis indicium, quam quod Legatos füos vi naturae viribus majo- ra efficiendi inftruxerit Marc. XVl.:5-18. A&.Ls. 1L4. IIL 16.fa- ppientiae veró erat; illud tempus eligere ad rem tantam perficiendam, quo et Judaei per omnes gentes difperfi, vNivs DEI cultum vindica- viffent, Graecorum autem et Romanorum litterae ac leges aptas quafi gentes reddidiffent ad caeleftis veritatis femina recipienda. Nec caruit facra haec expeditio fucceffu Nulla. enim fere orbis Romani alicujus nominis proviticia fuit, quin gloria rerum a Chrifto pro falute generis humani geftarum fama ac gloria illuftrata fuerit, propterea; quod nun- tii tantorum facinorum , Apoftoli eorumque difcipuli iis in urbibus ma- ?cime Chrifti Eripientiamx explicare nt, ad quas mercatus cauffa undi- 3 cum- XXH. | ( cümque incredibilis hominum multitudo conflueret. Col.I 6.33:. Sed d eít de celeri et ampliffima evangelii propagatione L. A. r A B& 111 li- K ber flnguiaris , nihil ut opus fit, hanc a me argumentis hiftoricis con- firmari Apoftolis vero ex his terris ad Dominum gloriofe fubiatis, non defi derabatur chriftianorum do&orum in amplificanda quam latiffi- me Chrifti do&rina, quod fingulis, de fatis ecciefiae chriftianae pro- ïgr fp'e f is, capitibus a MOSHEMIO €t reliquis: hift. eccl. fcriptoribus ett expofitum. .D efiderant modo pii omnes in' his fequentiumque aeta- ? humanitatem , fapientiam , verbo, exemplum Chrifti tum pietatem, et apoftolorum? Luc. IX. 54. Quis enim laudaret, eam, quae una V rationibus menti perfuaderi queat, Chrifti venerationem vi. et armis f gentibus extortam f uiffe : 2 Quemadmodum igitur* nemo. laudaverit, qu od v.C. CONSTAN vixvs M. optimo fortaffis Confilio ,' fana Vene- f ris, Aefcu lapii, illud in Phocnicia, hoc in Cilicià dirui jufferit: ita f multo minus quisquam no flrum. eam rátionem, qua funt Saxones, Franci, Britanni, ceterique popu li non Chrifto verius, quam Ponti- ficis R. ditioni fubjeài excu faverit. Sed quemadmodum hoc homi- bus ad perverfiffima atque- perniciofiffima abutii; num eft, optimis re * Ir]; ita'ex hoc ómnium clari ffime atque iagnificentiffime divinae provi- dentiae confilii magnitudo elucet, quod plerumque peífima quaeque cum- adfui gloriam , tum ad generis humani falutem benigniffime ver- tat. Durus igitur fuerit cA & oL vs M. in Saxonibus emendandis; H cállidus et commodi fui avi diffimus $ oNrFACIYVS: profuit tamen aliquam illis lucem af- omni hórum populorum ferocium polteritati , d clariorem dux effet futura.". Sed praeter haec fulfiffe, quae poftea a Jefus Chriltus . non m undani, fed fpiritua!is imperii Rex fatis, ut opi- rat, quam abhorreret in provehendis fuae nor, ipfo eventu declarave ditionis finibus omnes illas ar tes; quibus terrarum domini abuti folent. Quid enim fatis cru;iataruæ i llarum expedit.z"anum in omni hiüorja mi- ferabilius. , ef'zanfvïivini vatum et Apoftolorum /ibri , quibus-,dici $ XXIIL R fice ac celeriter vera Dei cognitio caftaque pie- non poteft, quam miri tas populis ad hunc usque diem fint perfüd(ae; cumre. contrario difer- tiffimis Platonum ac Ciceronum di fputationibus ne ulla quidem gens a :Qua quidem fuperftitione ad caftum Numinis cultum fuerit perdu&ta. mihi effe licerec, fed eft videlicet attingenda de re vellem, copiofo Dpaucis S. Codicis cum : llufiracio, tum eciam mira inprimis tot inter $ Ad illam pertinet hoc inprimis, quod magno pericula confervatio. nim erat inventum typographiae ltqdio nec minori fumtu, (nondum e com- - - XXII compendium) exempia defcripta, publice privatimque in coetibus legi l- chriftianisle&ta, et in omnes fere linguas mature translata funt.. Cui Of rei et divites quidam homines fumtus impendebant, eruditi vero ho- ;is, mines ingenium et operam dicabant, nec ulla aetas laudes A M BR.os Hh. nobilis et confpicua. et dignitate et pietate hominis , aut PIERII, HE- r0- svcurr, inprimis.vero on iGENrs filebit, eorumque merita conti- elt cefcet, qui funt in enarrandis illuftrandisque divinis libris verfati, ut (d« Hieronymus, Hilarius, Athanafius, Rufinus, E Il phrem Syrus , Chry- foftomus, Didymus, lfidorus Cordub. 'Theodoretus, "Theodorus li Morsveft. et alii multi. Horum omnium laboribusiet ad piures per- i venit divinorum librorum copia ac notitia, et illud inprimis cautum t fuit, ne aut liber.unus de pulcherrimo corpore perderetur, aut le&io - , vera corrumperetur. .. Quod ut illuftre eft providentiae ]. C. argumen- ( tum: ita hoc non inferius, nihil adverfus divina haec oracula, arcem $ fcilicet religionis chriftianae, valuiffe vel Haereticorum infidias, vel t DIOCLETIANItOrmenta, quibus hic quidem multos, at minime ple- u rosque aut omnes ad tradenda igni S. $. exempla potuit compellere. . rf': Et quamquam a Monachis quaedam S. codicis loca ad confirmandam fci- J licec Romanam: fuperftitionem , depravata funt, Ut ER ASMVS (0pp. Id T. F- L. H p. 801.ed. Bafi.) conqueritur,. et vitiata fuerunt diéta [* A&. XIIl. 2. 1 Cor. HI. 15. 1 Tim.IV. 1. ec fortaffis alia quaedam in $, pontificiam fententiam; tamen numquam defuit g 1c a. aliquis s1 w o- i NiV$, qui tam facrilegam fraudem ingenue detexerit. Hac vero tam fv mirabili et conítanti librorum divinitus di&tatorum confervatione. hoc inprimis effe&um eft, uc nulla aetas barbara R. Pontificum dominatione l adeo oppreffa fuerit, quin exftiterint idemtidem heroe; ( tefles veritatis . [4 vocamus) quin muniti ex his libris, et Chrifto gloriam fuam , et Chri- " ftianis libertatem afferuerint, jacentem vero caeleftem veritatem ca- l ftamque pietatem incredibili ac vere divina fortitudine erexerint. S.XXIV. Quaeutomnia poffent a me, fi id opus effet, argu- i mentis hiftoricis. confirmari: ita nemo, ut o pinor fuerit, qui haec s omnia providentiffimo Chrifti Numini religiofe tribuenda effe negave- rit; quandoquidem et philofophia docet et multo magis S S., nihil rerum humanarum ,. multo minus hominibus cunélis faiutari um, eve- nire citra fapientiffimam Dei dire&ionem. Jam huic unius libri inter tot infidias confervationi et; hoc debemus, quod ipfa externa ecclefia - [ füperítes femper tot duris cafibus fuerit, et etiam hoc, quod latius in dies illa quidem per omnem terrarum orbem diffundatur. Quam qui- unam et mer- Z dem laetam et optabilem ecclefiae generisgue humani fort cgtu- i. 1 XXIV 3690 æ* od . ntibus; et litterarum in Europa flos; au&us - catura cum remotiffimis ge er in dies, ita adjuverunt, -u t maximas debeamus agere - benigniffimo * Numini gratias, quod pro infinita fua fapientia variis hominum ftudiis H ita clementer ad univ erfarum gentium aeternam felicitatem magis in Ü dies promovendam u ratür. Jucundum vero praeterea effet, allatis " ex ecclefiaftica hiftoria e xemplis docere, quam leviffimis faepe rebus fí hominumque privatorum € afibus effe&um fit, ut via caelefti veritati in oppreffam denüfümisv errorum tenebris regionem aliquam pande- t ;etu r. .XXV. Sed,addendüm e& illud . quod. maxime Numinis. vim N declarat, primum ; pauciffi mos'fortaiïïswhis omnibus fübfidiis ad. con- du&um iri, nifi praefens cipiendum f. anétiffimae religionis amorem per i adeffet diret C trix humanorum cafümm providentid;- fecundam adver- fl famque mortalium fortu nam ita temperans , ut hinc beneficiorum , il- t fu ad Chriftum- comple&endum impelleren- linc malorum fuorum fen [v tur. Cujus zwidayeyi «s in ev angelicis commentariis plura memoriae rodita funt documen ta v. c. Matth, XV.2t. XX.3o/ Luc. XVII. 2. t Quae deinde de inrerior i gratiae concurfü ac virtute inprimis verbi di- vini et facramentorum füpernaturali ii "Theologia prdecipiuntur, ea tamen quoniam hüjus miffionem: et [: quamquam propria funt Sp. S., referenda etiam ad hanc difputatio- auxilia Chrifti meritis debemus : b nem effent, nifi fatis nota effe deberent omnibus. * é üs üos ád alterum commentatio- 2XXVI. Qua propter accingam t dmodum Rex animorum gloriofiffi- f nis hujus caput , óffenfuri " H mus cólle&am a fe civitcate m'S. ($.XVIL) in ipfo hoc, infeftotot tem- rvet. Neque enim minor vit- peftatibus aequore tueatur atque, confe In hac vero tra&atione ad duo tus eft, bere parta conítanter tueri. l omnino momenta eft attendendum. . Nam primumn . doceri debet, quemadmodum ecclefiam uriverfam a' periculis defendat Chriftus: de- i inde monítrari, quà ratione fingulorunr 'fidelium neceffitatibus, ratio- mibus, occultisque pericul 1 À & ita medicinami, eamdemque et cfficaciffi- f hibeat füorum civium amantiffimus Serva- grnam et praefendiffimam , 'ad i tor, ut nullum eorum -patiatur fuis ex manibus eripi Io. x. 28. fed uüoniam facile p raevideo, copia dicendórum.oppreílum me iri: da- t é5, ut alterüm hoc cum-.priori moméento conjun- bunt véniam le&or z i caim. SanGe ver o in fe recepit Rex' máximus cum colle&urum fe, onio et opera, civitatem Deo de omni gente fa- Apottolorum praec cram magnifice affir maret, provifum a fe irij ut omnis orci vis eam ü numquam fit oppre flura.aut faperatura Matth. XVI. 18.'adfüturum enim Tt OXXV l0s T0 enim effe illi praefenti fuo Numine usque ad fïnäm faeculi c. XXVIII. Jis 20. . Quod cum repius vates divino afflatu a&us diu ante cerner et; n non eft mirandum, tam elate illum de vi&oria Regis animorum, DEO (18 dedicatorum , fuü per infenfis imperio fuo regibus reportanda, ceciniffe Ju$ PÉIL&C firmare, X. NoPcfrum vero eff, uno alfercque exemplo id con- - . le $. XXVII. Qubtquot autem rerum in vifibili ecclefía geftafum li tion omnino expertes funt, ad unum omnes norunt, non uni us gene- n ris hoftes et pericula ipfius fuiffe, fed externos alios, intern Os alteros ans extitiffe. Iam ipfi illi exzerzi hoftes » (ut ab his ordiamur,) partim pu- &« blici, partim privati erant Et publici quidem Reges, Principes om- il nesque illi, qui publica au&oritate muniti bella rei chriftianae et ex- 2 ternam faepe perniciem inferebant. Malaipfa, quibus mifere Chrifti Civitatem, vix natam affligebant, Iae perfequutiones vulgo appellantur, d. quae et crebrae et acres interdum, raro tamen late patentes aut diu- turnae fuerunt, De quarum cauffi di s non effet fupervacaneum quaerere, & nifi hiftoria ecclefiaftica id fibi vind icaret. Certum vero eft, alias Iu- daeis; (hac enim gente fratribus noftris nih & il infenfius; alias Regibus et l0 eorum in provinciis praefidibus; alias deni que facerdotibus ac levi ple- beculae; commune yero his omnibüs avit ae religionis ftudium fuiffe, l0 quod tamen, credibile eft, fae pius infatiabili auri-cu piditati aliisque turpiffimis libidinibus , quibus bellum fcilicet minabatur fan&a 1. C. di. f Tf fciplina, pr&etenfum fuiffe. « Sed quales quales fuerint tantorum in fa- cram Chrifti gentem furorum .cauflae, five fuspicio nes, five calu- ?ir- 1lO mniae, five nefandi animorum- morbi diraque human i fanguinis fitis : hoc fane conftat, Iefum Chriftum dum conditurus e ffet civitatem in t orbe adeo vitiis infe&o facram (t« » mala haec omnia praevidiffe; atque fuis etiam familiaribus faepius p raenuntiaffe ingenue ac candide Matth. j0 X 16. feq. Io. XV. f 17feq. Et tamen adeo non dubitabat confilium fuum exfequi , ut ne quidem de externis praefidiis Ya iftas facile depulfuürus fuiffet, co » quibus injurias &d gitaret, fed potius legatos tuos inermes nullisque aliispraefidiis, quam invincibili animi conftanti - a armatos ad gen- Jf tes, tamquam agnos in luporum fauces, mitteret, Quod profe&o illuftriffimo certiffimoque argumento nobis effe debe f t, Deum fuiff, qui fuae potentiae adeo fecurus fideret aut. fapientiae. Et quamquam illa [j« quidem ad obtundendos vel potentiffimorum hoftiu m m impetus uti po- tuiffet, tamen non eft ufüs; indicans hoc ipfo, e t longe aliam effe m na vi- lii regni fui naturam , quam ceterorum, et Vtantum in 'zþjäj/ita do&ri rium - XXVI T ut fan&iffimae quaeque mentes 'ne*que mmxs, rium & praefidii ineffe , v neque promifficnibus ab illius ftudio ac veneratione abítrahi poffent;: s provifum, ut nihil ipfis metuere opor- et ita denique a fe effe rebus fui T teat. Quae quidem tutelae fu ae fecuritas, in neminem reliquorum Xl s, fátis evidenter divinam Regis. regum civi tatumque re&orum caden U noftri maje ftatem comprobat et eo magis comprobat, quod nihil tàm t de eminentiffima hac fecuritate c magni aut elati i ogilcare quegrPus , Cui g non feliciffimus eventus refpondverit. Ó à ändimus, ; ä&ünämus irhirari,: $. XXVIIIL. nge, f a'niim,o- perp ut aeternus Pater, uevos óv. quare caeli terrarumque dominus,.qui; yasuc .0 [2aeieus TW [BamiNsuovTOV won Mwugics T& XUQIEUOYT OY jure fuo. appellatur, praepotenti fua vi miraculofeque infanos iftos conatus aut tius non omnino impediverit? Sed nimirum minus obtuderit, aut. po altiora fentit et remota ab humano fe nfu divina fapientia! Permifit igi- bus, tum. inter ceteros populos tur Chriftus cum Judaeorum. principi Neronibus,, ut in füos faevirent: at procel las viciffim ita temperavit;- ii fui provincias pertineret, nec ni- ut rabies illa nec ad.omnes imper mis diu Chriftianam rem atterer et. Quod, fi vacaret, exemplo rv L14* briftianae nihil peftilentius accidere po- m- R. EM GAEM u G DA^ BR EE i -NI, cujus doli sacinfidiis rei c tuiffec; declararem. Edidit támen in everte tenda Judaeorum rep. illu- facile delere omnem iüimicam fibi vim humanam ftre fpecimen, quam funditus poffet: .hau d fecus atque in medio exinanitionis fuae majeftatem fuau , cenebris, ftatu ex illis, qui bus quafi tegebat divinam demtidem emicabant. .. Et demonftravit id quo- hujus quidem radii i que faepius, cum int ragicis, ut cum antiquo fcriptore loquar, pet- tum in aliorum imperiorum , et Romani fecutorum fuorum mortibus , inprimis , exitiali fato Ro m. I.18 feq Ipfius vero facrae fuae civitatis ngularem .hos.inter tumultus agebat, ut, curam adeo providam ac fi minitarentur , ho ftiles motus, ad. fummam ipfius falu- L qui ruinam ipfi cerent. Non eni m modo fugientes Chriftiani facem tem infigniter fa ffimis gentibus praefereb ant atque adeo gloriam Ser- evangglii remoti tum erat, Romanum orbem fpargebant, fed vatoris per omnem, qui dibilis animi magnitudo. atque co nftantia . fpeGatores -^ C L Ro $ - 9 9 X Rab Martyrum incre t in admirationem 'tantae rei raptos, avidos reddebant cognofcendae in- fapientiae , quae effe&u fuo omnia Stoa e prodigia [ terpae indolis illius aut antiquiffimoru m her oum füorum conftantiam fuperaret. Virtutem ue Chriftianorum. quam eximie exercuerit, confirma- vero pietatemq emo : verit, au.x,.elfitï,hi fta totk(malqrum vel tqlerantia, ,v;l ipfa .jmg.«goj,, n non |XXVIH 5 Fuit ad- AH, : ïhon ipfo füo in adverfi fortuna fenfu, expertus intelligit. verfa ex parte,' cur Ferdinandos, Philippos, atque receatiffima me- Of« lt moria Ludovicos injuriarum a fe óptimo civium füorum geneti il'ata- rum crudelitatisque adeo füae poeniteret. Experti enim omnes ma- rl ITl ximo fuo damno funt, quam noxium atque adeo ftolidum fit zIQee B- TgaAcwriCes et adverfus Chriftum, numquam non fuperiorem et J *triumphatorem fui exercitus ducem, bella aeque infaufta atque impia -gerere. — Denique vero quodnam illuftrius divinae majettatis argumen- tum effe aut cogitari poteft, quam hoc ipfum, quod attulimus? Ut adeo egregie in hanc rem cransferri'poffi nt Nepotis illa in Actico füo: agi, 0U* :quod/i gubernator. praecipua. Ioude fertur., qui navem ex /z'iem'e marique YO Jéopulofà fervat z U "eur non fingularis ejur exiflimetur prudentia , qui e tot "tamque gravibur procellir civilibus ad. incolumitatem pervenit: civitatem- im -que faam non faivam modo fartamque, fed au&am etiam et'amplifica- ] tam, ad fummum in orbe decus evexit. Quem enim hoc non füpra 0s quam dici poteft, oble&averit cogitante m, Europam, maxime qua lig, :evangelica eft » principatum inter omnes reliquos terrarüm orbis po- [[]* "pulos tenere , et ingenio non minus quam opibus etiam valere? 'Tan- À .to autem feliciorem et Regem & 9- rþgno pietatis ch;iftianæ cultus. popqlqm eH'g, quanto majo; in e? ld* A | ;(S.AXXIX. Qui vero noftra aetate verentur, ne levis illi arma- ie -turae milites, voL TAEk:Vs v. c. aliquis; »R ADEvs aut inful(iffi- 15, mus,'.quisquis puerilis libelli:: Cazechirme d' un-homet -lom t , faber l0* fuerit, extremam verae civitati Chrifti perniciem fint allatur . t hos re- "i 'recordari velim , quibus artibus etmachipationibus illi olim d e Platoni- il ca palaeftra milites adverfus. divinam Chri fti fipientiam non ingenio LIS modo , fed ipfo potentiffimorum hominum ; €CIVLIANI maxime, pa- m trocinio muniti-abufi perperam vaniffimo que conatu fuerint. --Et op- ni ;itabilius:. quidem effet, ut libera: praeftaretur ab his infidiis ecclefía, 2 Neque enim eft infitiandum ; imperitos multos , qui tamen libellorumm r- horum venenatorum avidiffi ? d 'z2s alios multos mifere mieffe femper confueverunt, item aSnpms perverfiffimis his glaucomatis agitari, nec-du- es bito, optimum quemq ue:mecum juvenibus noftris et item mulferca- j. :lis.unice . francogallica le&ione, ut moribus, ita etiam libellis rni- ifere captis veheme i lo minime careat: nter mietnere: verum ut ut res finpulorum pericü- tamem non'debemus ipfi verorum Chrifti cultorüm wa. univerfitati ,immo nec ipfi vifibili- ecclefiae , füpta modüm 1netuere. It $ poculis inebriantur,: profe&to numquanr iftud fibi Nam qui Circeis ifti n vene- [ B Mv*ä*c&?* Es XXVIII . : fidf venenum prdpiiiari paffi fuiffent, nifi dulce virus hoc dudümk amavif- fent. Ut adeo alienum in Chriftum animum non tam reddat, quam fate adi verius prodat aviditas ifta peffimorum librorum — Deinde vero male elt, rebus fuis confulunt quanti cumque fint vel ingenio, vel dignitate ifti Luciani ^Nam dici non poteít, quantum a cAR or.11]. usque aetate fupt [2 univerfae 'Theologiae ornamenti & roboris ex omni eruditionis arma- rio accefferit, ex quo: Hobbefiorum technis fui officii in defendendo fiio! €o, quod merito homini , füi amanti ; cariffimum fan&iffimumque effe gil m quorumdam de ad- tàte debet, moniti, immo vero ipforum excellentiu bis verfariis, anglicanis praefertim, ingeniorum ex emplo ad omne ora- ipa tionis decus et eruditionis copiam confe&anda, excitati fuerint. Et adi quid multa?:fi verum eft; civitatem eam optime valere ; quae exerci- his, tato et labore probe fuba&o: milite abundet: congratulabimur noftrae inprimis ecclefiae, quze ipfa ob do&iffimos fuos promachos, quafí Sci- din 7 dof piones, homunculis illis ,. ligneis gladiis fh'epentib(us—,. metuatur, int fl $ XXX Ciaudant ägmen hi, quos aniiquo vocabulo /zaeretitfo:; vocant De quibus non unum ferri debet judicium: quale vero; non füs lóx ex Patribus, feu antiquis ecclefiae do&toribus$, aut ex AR NOLDO; fed ex Ven, wALcHrO noftro difcendum eft.. De hoc autem homi- en num genere, quoniam accurate hic praecipere nec poffum, nec debeo; €0! onis propioris tradita — ab ita fentio: qui clare vel rationis luce vel revelati capira impugnaverint, erroresque fuos meliora e do&i, .mordicus. de- pli fia fenderint, peffime civitatem Chriíti perturbaffe, verum, quod mox " docebo, non ita eam afflixiffe, ut non providente ita Chrifto; rei tt? ut chriftianae ipfi profuiffe effent cenfendi.' Reliquorum vero leviorem diffenfum, quodfi impediendus fuiffec, non impediri alià ratione po- üt tuiffe, quam eonftringenda quafi vinculis quibusdam humanae- mentis pa libertàte. Nam ut corporum-et fortunae externzeque conditionis fin- €x gulis in hominibus fümma: eft' et mira diffimilitudo: ita non minór ea pl di animadvertitur in fenfu ftudioque humano. .. Ut quisque enim. ingenio a natura magis vel minus valet; hoc illove litte rarum genere aut tin- pi &us eft aut a prima aetate magis quam aliis dele&atus ; ut his praeterea da vel illisvel praeceptoribus ,. vel libris ufuüs; hoc vel alio munere fun- Tà| -Qus:'ita in'omni litterarum genere, quidni igitur in Theologia etiar? j rerum notiones et iudicia: menti: informaffe putandus eft. Quodfi * lü his addas vim, et maximam fane illam, praej udicatarum opinionum, d affe&ionum, profe&o nihil impetum cupiditatum et variarum animi q s, bu- L M t a Eu UR2 RR r Ri ag i s - Qj mirgbere, tantam in fi.nitis; cir(ufnf;riptisque tam ar&is limitibu manis Ü XXIX iif- manis mentibus cognitionis atque fententiarum difcrepantiam. ^ Quae, Nl fateor , nulla eft,: externa faltim, ubi feveris legibus et poenis, quem- Dale ifti admodum in Romana ecclefia , omnis diffenfio tollitur et piaculi inftar eft, in rebus ipfis fuo judicio uti, generofoque veri videndi ftudio tte (r]à fuper ceteras, ad terrena abje&as mentes cum infigni animi altitudine eminere; fed ubi tot hominum fenfa uniur decretis, turpiffima ani- ido effe morum fervitute - fubjiciuntur. Sed: quum fan&iffimus Servator lon- giffime ab hoc imperio, a natüra civitatis fuae, una libera civium pie- d. tate conftitutae , abhorrente abeffet: proximum eft, ut vel hinis ver- fds bis quàm fapienter id faciat, oftendamus. Et primum quidem nemo k ignorat, quam pronus fuerit facer ordo inde a coNsr AwTINO.M, TC ad eavitia, quae cum funt in omnibus turpia, tum vero maxime in Ie his;: qui exemplo ceteris effe debent, et inprimis ad dominandi libi- Sd- dinem; Huic vero malo non aptior erat medicina parata, quam a doGrina.publice recepta, diffenfio. . Nam quoniam reprimendi erant inteftini iili civium quorumdam motus, non licebat antiftitibus otio dif- itof fluere, fed arma litterarüm erant'arripienda et acies inftruenda adver- on fus hoftem haud raro'optime armatum ;'deinde etiam cavendum;, ne T locus'in vita pateret;..in quem adverfarii impetum facere poffent. Non ]ul enim fperaudüm erat ,. parfuros effe in. animorum offenfione , haereti- £0j cos famae ethonori eorum, quos a libidinibus vinci, fe vero viciffim jid ab his opprimi ; viderent. .. Plena eft omnis hiftoria ecclefiaftica exem- dt- plis hujus rei;' ex quibus hoc colligas , falis fuiffe inftar iftum in eccle- l0X fia diffenfum, ne; qui otio in tanta dignitate et rerum omnium affluen- rel tia diffluebant, prorfus putrefcerent, 'utiliffime impedientis. . Zlterum ul utilitatis genus tale.éft, ut parum abfit, quin decernam, tanti fuiffe, M ut publicae illae diffenfiones. idemtidem orirentur. Qui enim in ea itls parte Hiftoriae S: quae eft fere princeps; quaeque de dottrina publica: fi exponit, non omnino hofpites funt, norunt, prima aetate tam (im- a pliciter et nude illam effe traditam; 'ut nulla fere gravior quaeftio de re i divina accurate explicaretur aut definiretur. .. Et quamquam hoc.ad Jfl* pietatem populi chriftiani alendam aptiffimum: videri poteft: tamen f0 dabunt hoc quoque nobis aequi rerum arbitri, parum diftincte, accu- jn rate, plene aut imnagnifice , multa e contrario temere, nonnulla quo- que platonice, et ad imitationem judaicae allegoriae a fcriptoribus pri- di ii et fecundi faeculi tradita fuiffe. : Pofteaquam vero inde a Saec. IV. (f de graviffimis do&rinae chriftianae capitibus 'difputari coepit, utrim- jil que litterarum S. ftudia exardefceb ant maximaque cura difputatores Jl« omnes ingenii Iitt&rgrumque opes i n unam Theologiam Orhandam .ro- 3 M bor;m- * XXX Gl Bbrandamque conferebant , nifi quod Gfaecuïi jejuäe-mbi'b' fuo philo- fidi fophantes ubique diftin&iunculas confe&arentur. Hoc vero ipfoeffe- fin &um eft , ut Theologia fenfim juftam. eruditáe difciplinae formam .in: op! duerit, in qua munienda omnium litterarum praefidiis, fuüuumorum i1; .. Ten geniorum induftria laudaþiiiüïme vgrfata .fuit-. fs .Q. XXXI. Statuäbam;äüteiïxiþnincipi-o,' .decärptis äþvae'fbmzdiz':bi- pra nir commemorabiliffima, omnium:- graviffimaque hifloria , argumentis las hanc de providentia Chrifti inftitutam difputationem illuftrare ac cor- fer roborare. .Et nemo non perípicit, quam facile ac copiofe id fieri po- col tuiffet; ; Sed quoniam haec de. admiranda Dei, in facris repurgatis, Ine providentia difpuratio a multis,. ( quos l; A. E& s&1civs in centifolio Luth.et Vea. lenenfum /Eheologus; L Gowzxrenuivs Jutrod. in:L. p di L eccl. Luth..Sy mb. L. 4 c..3. $. 22: p. 246: ff. laudant ;) occupata fü- it: id unum attigiffe fatis fuerit, nonm alio ill uftriori lefüum Chriftum IV C0 civitatem fibi facram & propriam beneficio obítringere potuiffe, quam m illamoppreffamque ünius'tyranni dominatu, in priftinang, Ti quod fra&a Tk a fe nobis p artam libertatem ita.vindicaverit gloriofiffime , ut jam' no* ftrum quisque. ex unius - S. S. norma, libera pietate-colere DEVM animique aeternam felicitatem procurare'.queat. : Gui-fi hoc:alterum addas, effe&um effe.hac facrorum emendatione, ut religio Chriftiana ü jam reip. fit in omnem partem utiliffima; cum e'contrario Romano im- te.dominatu. nihil eieffe queat in fenfius : et gratiffima mente ve: 0 poten s lc nerari Chrifti erga nos benignitatem ; et fupplices ipfius mifericordiam inus, ut pórro dignetur Numine. fuo praefens civi:ati d implorare debe atis noftrae partem ü fuae adeffe et reliquos etiam: coetus in-hanc felicit mortalium genus indulgentia ,. vocare.' Quo magis eorum It pro fua, in fas eft, mirar i ac deteftari füpinam vel ignorantiam ;; vel impuüdentiam, ut faeculo. aüt.ftulte petulantibus juvenibus, dum gravioribus rebus qui, non poffint, ;/hocifaltim placeant ; ex: cathedra füuaj tamquam ex tripoz de,.ut furore.à llae olim a&a ; ie :m'ulif.sres,wj 1n totum ?hoc divinum b—?f ^ neficium üoma,chantur. . Quoniam vero fapientia s v A ac 'bevnigläitat:eï-dïgnum gfa.tiofïm- me exiftimat, in quo omnes no ftrae..fpes: funt, JE SUS. CH RI- ä STUS, in-tebus tantis pro falute hurnani generis gerendis eorüm; qui vices fuasin his terris agunt;: verosquefefe ecclefiae fuae nutritores ac dé- fenforesfapientia € t bonitate fua . praeftant; minifterio uti: fan&um hoc R- ï '«POTENTISSIM'I-REGIS,'.GE*O* H optiïn? cuique effe ,de.þet,' - —.XXXI lilo« GII III. felicitatem et vit'am vere regiam, i:e. orbt ipü»bene ficam, af- effé | d fiduis commendare precibus;: proximevero MAECENA TTIS, no- 1l ftrum omnium ftudiofiffimi , vitam ita amare et-quam longiffimam -ex- optare, ut tanto HEROE falvo ac fofpite falvos nos , filvam utramque renip. laeti et agentesnD E O ' gra»tias ; fentiamus, " il Qtlg Quum vägo non alias ini*cru&ioräs habet, un;ie þvräwl'f—ornamentva*vel/ praefidia falutis incolumitatisque fuae ecclefía petat, officinos quam Scho- COf las et Univerfitates litterarum : libens hic jam profiterer, partim qua ob- po fervantia PA TKES hujus illuftriffimae eruditionis omnis fedis et dudum iti$, coluerim et femper culturus fim, et, ne tám fplendido virorumi opti- fl L. me de omni rep. meritorum. Collegio: indignus habear; provifürus ; partim etiam quam religiofe. . omnem ieam vitam o mniaque mea ftu- Mi dia.ILLVSTR ISSIMAE, GENEROSISSIMAE et NOBILISSIMAE lum IVVENTVTI, €t illi maxime, quae ecclefiae fefe totam addixit, fim Jarni confecraturus: — profiterer inquam, haec ét alia hic publica in tabula; t nifi follemni id quafi formula e & T0* ne; a me deberet. t copiofius etiam, äeri habenda oratio- /'M "UI Nihil igitur praeterea addam » Quam ita me ftudiis atque com- ldl modis honoratiffimorum Commilic If cipuis "Theologiae.partibus excol onum effe inferviturum, ut in prae- endis mea verfetur induftria; fed ye operam me inprimis daturum effe, ut, ex quo omnis falutaris et theo- fafll logica fcientia unice derivari debet ; codicem N. "T. fibi familiarem red- iiatl dant. Q uem igitur ita enarrandi animus eft, ut triu tio eum totum abfolvamus. Id vero m femeftrium fpa- m D quo compendio fieri poffe fpe- [iiil rem ,- credo faeile me omnibus probat urum. Scilicet non unum Evan- m geliftarum poft alterum , fed omnes una oper a.fic explicabo, ut ordi- Dus nis temporum ratione habita, eum fe quar praecipue, qui pleniffime por eamdem rem geftam, quam reliqui tres, exponat,.- Hac vero harmo- he nia adjutus, non eft metuendum. ; D€ particula-aliqua vitae et fermo- num J. C. a nobis omittatur. Reliquos vero libros eo modo ena rrabo, ut, quae per fe clara fint ; omittam, ceteris ver o omnibus, quantum ffi- potero maximo meo ftudio praeftare, luci Jam quidem labores academicos a tradenda $ ex philologia affundam, J Th tolooia cum dogmatica, tum ezhica auxilio divino, quodardentiffimis pr qui aufpicabor, et illam ecibus eflagito, nixus, dé quidem, fi plerisque pla cuerit, latine enarratu- rus. Addam diebus Merc. et Sat. i eam tra&iationem cum de religione - generatim, tum de cérifiana, ejusque tam veritate ac divina origine, Il quam quam þr,äe&läntïäiiæft fümma, ut etiam aliis , praeter "Theclogiae Culto- , res, falutare id ftudium fit fütürum, ex meo faltim confilio ac voto.- Otio asutem meo librisque rédditus, non deero in aliis ''heologiae CA ) pitibus operam meam defideraturis. Neque enim umquam commit- - tam, uti eorum ftudiis, quibus me totum emancipare debeo, videar minus, quam par eft, confultum iviffe. Quae omnia ita in me reci- pio; ut fentiam, me nihil omnino citra DEI auxilium profuturum. Hoc itaque ut me oportet fupplicem Deum rogare: ita bene ominor, cariffimos auditores in hoc pietatis principe. officio maximo fuo commodo id experturos, quo nihil dici potuit aut verius,-aut ma- jus: &morem Domini effé . initium — fapientiae! Dab. — in eEoRGIA AuGuUsTA a. d. VIIL. O j &oþ. cIolIs» CCLXVI. q x E "z 239 GE 0f Z2 (V* /] ( o QUP E — k AN E : E E 5 g- SS" ) ) 4 N u A — MO p ii GE ) ^ d. UER TRU 1 U. A -:...(f? " s 7 " e ii s Culig. Voto, & l- mmit« Aidear Ted- IrUm. jinof, ) füo : Ts —— E z« — * - x - 3 — — — —— ": PUR - PA d E ; M.æ M ] .Mw. .. Y " T. il P s p T — -— —— — - AE — —— — - - s — x Mi p À . m * x : " AT — —— —— —— —— - z u : -— H "« — - ; /3 IO PETRI MILLERI )L P. Q I'*ï REGIA GEORGIA AVGVSTA E2 DE E VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset E g E REGIS PROVIDENTI ^ L ä COMMENTATIO o 2 s:, S Z N .. ETA 110 ö'ä' - w Ó —— e 319 — , EAC &5 ä C ä -- LIJSTAE LIBRARIA WEYGANDIANA Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com M DCCLXV L4 À