Ge694_qt_10
author: Wernsdorf, Ernst Friedrich

n

—

—

V MA AR EO A 903 9 sv Go r m m

—

-

b

j

m

i

RU

M

Ü

r

m

t

:

i5

:

j

u

b

AA

5

L:

ts

"

3.

E

p

&

m

"

p

d

* d

«t

j

3

d

!

h

"

1

2

2!

P

"

4

*

4

N

s

É!

w

$

[

h

^

i

-^

3

$

d

h

"T

v

LE

ï*

^

"

-^

T

"d

X

Ü

*

.O

d

o

L

r

E

BR

"

P

d

*

10

d

L

ï*

hEO

.3!/;

LR

^s

H

GH

:;

:ä'

H

]

1

s

4a

EU

sir

E.

T

EV

H

i

h

.

d

j

w

1

u

b

P.

B

E

Ht

:

:

t

n

Go

À

dit

N

:

Ws

P

$

5

i

1

Th

"

"

3

E

Bo m

-

fU

"s

VANGUE

i

H

Itf

T

;

3

H

P

D

n

"

4

i

D

»

B

:

U

:de

A

AP

;

*

Ht

P.

m

p

B

L

"as

TA

n

r

"

(

A

E

H

*

P

r

1

n

IAOR

n

j

b

"N

i

iis

.je

d

X

"

:

"

À

si

*

J

us

f

H

»2t

ïï

E

Fibira

d

-

i

iu

FE

"

E

in

LAX

.':

2

H

5

Ü

Ht

|

1

;

N

m

(4]

,

F

i.

i

H

d

p

4

p

i

j

2

g:u

5

"

z

t

"

p*

^

Hr

[

P

4

E

-

a

"

E

A

M

m

*

*

j

A

iE

i

u

j

j

|

a

E

A

f

T2

j

»

A

H

P

H

*

n

M

d

.il;

i

E5

5

I;

$

»

N^

A

i

d

AT

FH

*

»

d

i

p

f

*

*

u

J

La

D

H

i

$u

n

if

u

x

:

i

Yi

3

:

1

1

.

A

2

* !Sy

n

Ó

H

$

-

a

E

m

i

Hi

h

QUE

5

d

Y

d

T

A

^

n

Rä'l

ir

L.

$s

]

;

:

od

2

-

m

n

*

*

Hi

$

-

3

D

A

d

r

7M

"

P

o

-

"h

-k.

D

N

d

[

v

r

q^

Y

A

v

E.

A

-

L

—

Pa

P

—

I

-

—

n3

n

Ul

—

n

—

—

—À

1

NSIHI

—

À

U

E

n3

.Iï.l.

COR

N el

UN

-

C

n2

,n.:.

—À

s

N.

O. Hartter. |

juchbinderei vor

—

——

n

EC

*

D u

x

m

ShNTENTIAE

DE

FORIETTUSONTITPENIS ET

CHRISTO LATINE LOQVENTE

EXAMEN

- IPSIS SOLLEMNIB VS CHRISTO NA TO SACRIS

À

N

MQCCLXXL

P

P

ca—

. AB

ERNESTO FRIDE RICO .WERNSD ORFIO

TIHEOL. D HVIVSQVE P. P. O ALVMNOR. ELECTORAL

;;

EPHORO COLLEGII

THEOL. H, T.

DECANO

l

d

cE

o 7

a

b

f

UA

l

»

us ,,

P

x—x);))

N

a

A x

a

NS

(

?)V *5' à /*— 5

u

&ä

av

P.

--

x

[ —

I

lu

ia*

G

,&, 2

s

ïr*ä

!

ä&» /x (&.

'h

L

n

IIJIWWHMM?

j

ll

VITFMBERGAE

6

LITERIS CAROLI CHRISTIANI

DURRII

a

ACADEMIAE A TYP1$f,

L

TEU

C

tisp

qj!

Sump

3'0?.'(01

fltoy;

Tom:

Vs

E.

fidas B

Tlàrtat

ellum

A

T

ü

t eleg

iQum

lll

Cuit

D t

fneo

Pïimn .

nulj

d,|

Eï(e m(

lttum

ER

£ m

d

ER

DE

] CHRISTO LATINE XLOQ&VENTE

-

z

SENTENTIA

E xeur E N $.A

4-

ce logueute uu!gäuit nuper apud Ttalos rqt/ian':

e Clrzrifie'ï Grae

- dam exercitationem poMiNICVS DIOoDaTVs. ÍCtus

Neapolitanus. ^) - Eo in libello, qui plus quam ducen-

oluit,' Grgecam feu Helleni&i-

ts pageïlas implet,. oftendere is u

Á5

cam

4

;

-

&) Prodiit Nea-pol

x an. 1767. oCtonis.

lata, es recte

: notar;t, an mipus req&e

Summa totius difpütationis exhibetur

acceperit.

E

ffraucogallice in- diario litterario Biblio-

Scripferam praeteri

to anhö ; quum

eflent Re&oris acad. nomine iudicanda

thbeque . des fciences er des beaux 'arts,

'T'ome XXXIV. p. 147.. Ex-quo diario

follemnia Pafchalia, inftaretque proxi-

SCRIPTORES DANTISCANTI der tbeologi-

me templi noftri academici dedicatio,

—

fiben Berichie Pattic. 89. fol. 657. fuam

breuem Hifforiam Templi a Conflautiue

narrationem rJeorifce confecerunt.

Li-

M. propter locutm smorientis et. vefurgens -

tis Chrifli conditi, adferens «VSgB1ANA

bellum ipfum oculis ufurpaffe uidetur

S.R. e&NssTI, qui pro fua do&rina

loca nonnulla, haud negletis iis, quae

et elegantia uerum et graue de illo 1u-

recentiore$. QVARESMIVS éet TVT-*

TAEVS expofuerunt.

Dein menfe Au-

dicium tulit i2 der Neweffen. 1beol. B-

Lliorb. Partic l1. p. 269.

guíto in ipfa TempliAcad. confecratione

Cuius Bibliotbecae Tbe

ologicae mentio-

propofueram alteram difTertationem de

nem dum facio, non poílum quin pro

huius Con/2eminiani Templi Dedicatione.

meo quodam opusculo in eius Parte

Vtramque recenfens . Celeberr.- Vir

rima commemorato, afferam hic non-

pag. 02 feqq. pofteriorem ait fat boni$

nulla, etfi alieno loco , :quae fcire opus

paffim obferuationibus hiftoricotheo-

eíle uideatur. ad iudicium : ferendum,

logicis diftin&am effe.

Ad priorem

utrum quae cELER. iftius . BilMiotbecae

baud pauca monet, atque inter alia di-

cit, me Graecorum templorum .Con-

FUR Hbos putat;a me ibi Femere pro-

ftantini

x v

DE CHRIsTo'L"x;Afo E LO QVENT 1:

cam linguam, qüüm ïudaeis omnibüs, tum

:

Chrifto et A'pïo&'oxgs'

ei

patriam et ,uvernaþulamr fuifle. -

Ac

ftantini M, aetate recentiorum formam

enitas effe 01;1äes tempïi partes, üïderi

g.

. fequutum, plura illi templo adfcripfif-.

poffet peccaffe, quod illud itá deferi-

celel

; fe, quam in eo fuiffent, atque ob ipfo

pfit, quafi altari, fu

d

MEVSEBIO memorarentuür.

Er femt

rio cartui(let.

ggeftu , et bapti(ïe'f

Qu

aucb alles binein, as in audern Gricchi-

ltaque non in Templum ego aliäxaä

Jéhen. Kircben vogr , uartbeta , nauem, be-

S/VH[Q

intuli, fed , quae ii bac eius defcriptio-

IGCQP'

ma,altare, obue Eufibii Zeugnis, aucb

ne ab zvsgBro praeétermiffa effe

Valiun.-

us a

ambotem, die Cunzel. IVir zseifeln aber,

de conftabat, ea reítitui.

deret

doff die Zfnalogie- bier. frchee. ift.

Es if

, Atque id fimgulariter ex eo uidere li-

- Qittl 7

- kaum swabrftbeinlicb, da(t die evfeu chrift-

cet, quod de Baprifferio tacet in V'ita

.

Ni

lichen Kivchen das alles gebabs: baben; svas

Conf?, M. Sed non tacui(Te debuit in illo

Er

Yomi

in den folgenden gewefeu if — —

altero libello;propter ea quod sc 1 Pr0 &

tribue

"meynr aucb, dafs Eufbius .Bibliorbecam,

ANONYMVS liüserariü Hiercfolymitani

: 10 àu!

Bapuflevium , zu nennen vergeffeu. — E-

(ex Colle&ione Weffelingiana citatus a

De

go. uideor minus recte fecile, quod,

me in differr. pàg. 23.) peregrinatus in

Tàtig |

quae ab Eufebio erant omiffa, ea fup-

Palaeftina eo ipfo tcmpore, quo adhuc

- plerim.

"

dlVs

operae feruebant, necdum templum

' pio.«

. Sed suiuevfe tenendum hoc. eft, z v-

perfe&ctum et dedicatum erat, Bapriflerii

—

SEBIVAM Cuius narrationi quaedam ezo

* Omar

mentionem fecit, eiusque formam de-

Tatum

, putaui addenda effe, peculiari libello

Ícribit, licet non conuenientem ei, qua

AR

Jieis

TTemplum iftud Conftanüini Hierofoly-

deihiceps fuit

tPitri

mitanum defcripfiffe ut ipfe ait Lib.1V.

Ícopi aetate.

Cyrilli Hieqrqfolymit.' epi-

—

&i

de Vira Confl. c. 45.46 — Quem Eufebii

Re&te igitur uideor Scriptoris aequa-

- de hoc templo librum fingularem, etfi

lis fide Baprifferius; templo adtribuifle,

Uero p

"

libiis

hodie amifíum inter eius opera. defide-

quum praefertim E&vs 81 vs-Hi/2, Fccl,

xamus, illo tamen tempore, quo ipfe

pl

l.X. p. 474 edit. Rcading. pluribus uer-

Conimentarios de Vita Conflanini M.

bis defcribat Baptifterium templiPaul-

Cibug .

feribebat, plores no

um

;'ani et manibus te-

lini Tyrii, aliquot Iuflra. Hierofolymi-

Puta

rebant.

tano anriquioris , etiadém a Conftan-

Hine zvseg1vs laudans Imperato-

€itatio

tino condid ; quod magno argumento

rem ob e&aedificatum hoc templum Ze

eít, nihil a me adlatum efle, quod.ad

fetmplo

n&um l

, Fia Conflumini. M. 1. M. c: 36. nec

templa Conftantini aeuo recentiora per-

ignorans ea de re pl:nius a fe alio li-

tineret.

$d

Wi j

bel!o. expofitum éffe, pleradue. omnia

De Anboue quamquam nihil eft apud

breniter modo ftrictimque perfequitur:

EVSEBIVM;, Darrat is tàmen L. Ill. 4e

Rfs Qt

de porticibus et propylaeis plura, de

V'ita Conf] c. 45. in templi confecratio-

altari obfcure, de ambone et baptifte-

ffays;

rio nihil na:tat.

ne ab epifcopis non. tantum plurimas

Qnad nifi eredidiffet

orationes panegyricas habita$, uerum

el'bg;

Aiic)

X g

Ve»x illo peculiari opere fuo-iam fatis co.

etiam pericopas quasdam ex facris libris

P.

jre

Micir jï[

v

EN

E

7N

')-

d s

v

ä

DE ' CH R-f STO | þA

INE LO Qy EN TE "

toli

ï'A»c'þerfx&q—üitur magna erüditionisr'copiä hoc argun"ieätd]m,

nfirmat , ling

! *cï,ftïwin fþecigmpyroþäbiliter co

i2

uam Gr—äcþcam inde a

X

N

.*g/A 3

195 Macca;

uderi

| d

; pro cohcþne'ïe&as ; explicatas ,"cf äd —

þbaerio. u z')þerffelämr ./äy;, Gm . spenig-

deere

celebritatem illam adcommodatas fuif-

füeti. ein. fülcher , »ie ibu der H. D. be-

Íe. Quas pericopas de pulpito praele-

Jibreibt , der, voie dev in der teuen Schloff.

xp;i&g-

-gere atque interpretari. quum ex more

kirche 2u PVitteuberge bis an die Deske

alieb&

. Synagogae tum in ecclefia Chiiftiana

gereicbt bat.

Von folchen Altaeren wau-

"

nichrs.

:rïpz'w-

receptum fuerit, nec idomne de gradi-

fle mou. damals $ob

al

— bus altaris mihi quidem peractum ui-

Poffem ego commemorare templi S.

deretur: awbonem templo-adtribui, et

Sophiae in urbe Cpolitana eltare, quod ,

ïer? l.

,€um rvrTAEO in medio nauis pofui.

ut ex Procopio conflat; hemicycli feu

Vi

- ANauem autem et Besia et Nartbecem

hemicylindri figuram . referebat.

Sed,

1

inilo

qTominans, gzvSEBIVvM fum fequutus,

quia fequioris aetatis'elt, praetermit-

1H05

tribuentem easdem tres partes alii mul-

-tam.

At fateor me uidere haud poffe,

yiitti

to antiquiori templo, Tyrio fcilicet.

cur do&iffimi uiri, qui

ad EVSEBII

jatus d.

De Tabulario et Bibliotheca , - fimilis

locum ingenia adtulere,

Vi

alefius, Tut-

ytus i

d

Tatio eft. Nam quum, ut idem r v sz-

*aeus, alii, una et confentienté uoce in

31vs refert, Conftantinus M. iufferit

sdhuc

Hemifpbaerii uocabulo Alzareagnofcant.

( pro-ecclefiis Conftantinopolitanis ad-

EVSEBIVS Hemifpbaerium 8 mevrbs won-

ppum.

p[]þ c'ïü

-ernari quinquaginta facrarum fcriptu-

,æ.aa'/ïxæmv uocans, eadem nomenclatura

.rarum uolumina (uide quae de Codd.

utitür, qua Sepülerum Dorninicum in

um ce

Jacris iuffu Conffontini M. ab Eufebio ad-

aede ii füperftructa, paullo anute infi«

a, (

ornatis , Rcuer. Adbbas. FRkOMMANNVYS

j r

gniuerat.

Quid ut indicarét? . Hunc

egregie difputat Opufeul. 'T. I. p. 263.)

effe principem Templi locum, eundem-

qequte

uero propius eft, noluiffe imperatorem

que ipfum a fe in defcriptione Templi

libiis ecclefiafticis carere templum tam

duif

TyriH E. LX p.474. ex ZIAETH-

. [«

amplum et magnificum, totque porti-

PION adpellatum: quem.Senélum fan-

ciþns s

yus ue

um.

propyïaeis et exedris inflru-

U

£

Qowrum, TA ATIA TPAHEZIA, uo-

i Pl

cari moris erat. -

-

()ym

Putome fatis offendiffe , nihil in dif-

lbi puto epifcopos in ipfa templi de-

feitatione. mea. traditum . effe, quod a

dicatione Suelaig vl ueie 0. MUg AX Ri

onftat

omento

/templorum- fequior

:

is aetatäs fomma pe-

isezeylais Deum placaffe, ut EV sEBIVS

titum uideretur.:

IUO(X a

babet l; HL. de Firá Confd. c. 45.. Quam

^ Sed pergit litteratiffimus et polifim-

Ewfibiaxam phvafin,admodum obfturam

mi iudicii "Theologus, nüllam Arma-

et/plurimis obítridam difficultatibus:

- Ris ab Eufi;o mentionem fieri, ne-

[l BP",dk

nec raro tamen ab antiq. ecclefiae do-

t a

"

J

-que certo adfürmari poffe per fJemi-

Goribus adhibitam, in altera differtatio-

p^aerii nomencelaturam. illud indicari.

þcmtiü'

ne mea pag. 17. de precibus follemnio-

Verba eius haec funt : Eufibius gedenkt

ribus, quae ad'altare officio eucliarifti-

iynma

perum

nicht eimnal des Ahtare, vud ég' ife uns

co praemitti folebant ;- inteliigendam

, p

"»izi;üz ficber ,. dafi er anter, dein Hmi-

D

effe'ce?i'ui., De qua coniectura mea fen-

/

M

vtentiam

-

Vi

DE CHRISTO A TINE : L o QYEN'TE.

ïi;ïacäa*baeoruïmï temv-pöribää ità inter Iudaeos inualuiffe, ut. Chri-

loj

Íto in his terris sgente; illorum-uernacula effet : -quä, Seruatorem

fern

eptimum in fermone quotidiano atq

«

ue in concionibus ad.p?pu.*

lum neceffario uti debuiffe.

.

hel

Librorum (íacrorum. Verfionem -

Gräecem Aïexanvdriz;läm,?

Tuit

quam «conftat primis adhuc poft Chriftum natum faeculis Iudaeos

fetm

in Siyn'agog;is.ädmiztereïö&tre&äfïe, putat iam Chrifti temporibus

-;

in Synagogis adhibitam, et ab ipfo Chrifto probatam fuiffe, quod

fent

Scr'i ptores facri nonnulla inde loca, et ea partim ut a Chrifto ufur- —

tht

pata referunt, ut MA TTH. IHIL 4. 10. Lvca& Ilil. 16.4) —

Ti out

. Deinde ait Iefum Apoca/. 1ohox. cap. ul fo profiteri «. et , -

w il

effi

e

ufum prouerbio Ciraeco MA T T-H. V. 18.

4

&on Aleph et Thau,

Te

ü

uoluiffe zo9 Xeisov , non Meffiae uocabulo. adpellari : uocaffe xc-lifcï-.

19.

pulos esrosóAcus; et Cephae nomen Graeco Petri commutaffe.

Ores ifà -

pnig

Quainre id ponit, q—uod— jprobandu»z;g erat, ,Ræcæg Scriptt

fs a

-

flo'quu»

tentiam eius, qui *praeöïm*ek äfz'tim?quu

iumnas in '*tem.piix noftri nbuo altari

zorium fcripfit, multo mihi iucundius

confpici; nulla plane utriusque facta

tempx

fuiffet cognofcere , quam totam rem de

comparatione, Hanc enim fi inftituif-

Confi

eltari ab eoin dubivm uocari.

Jam et-

fem,, iure potuiflern in fuüfpicionem ad-

fi'non puto conftitiffe Zlrare 3nipfa co-

duci, quafíi nefcirem antiquam altari-

lumnarum in femicyli formam difpofi-

um rationém: quam quidem ego, et

liam $

tarum ferie: quia tamen fieri poteft, ut

docendo., et fcribendo, faepiffime (um

Yrusu

illud Eufebii iz' &«pev idem [fit, quod.

profetfus, et in ipfo illo libello, ea pa-

CX

im dxpov; cOniicio Menfam encbarifficaui

oina, quae antecedit banc de qua te-

05 4l

in bemate, hoc eft in fummo templi lo-

prehendor, ita trado, ut altaria uete-

tibus ?

co, ubi Hemifphaerium protenfum erat,

rum Chriftianorum fimilia Men/is eucba-

llag(

pofitam , etab eo fitu Hemifpbaerinm di-

riflicis fuifle adfirmem, nihil a tergo

Nm,

&am e

a

altius furgens impofitum: habentibus,

EUY

Neque uero id

H emifpbaerium ega

quales hodie in Keformarornm : ecclcfüis .

confpiciuntur.

À

3C Qd

coptüli , ut feciffe dicor, cum nouo ZAl-

Rre

tari Templi/ academici Vitebergenfis.

Non igitur diífentio a .S. R. Viro.

Nusquam hocin tota mea differtatione.

Nihil enim ad Eufebianam "T'empli Hie--

fcripm |

Verum übi illiezvsezsiruüerba deduo-

rofolymitani defcriptionem. illuftran- -

0 pty

aDety

decim «columimis recito, fignifico tau-

dam ex fequioris aetatis ritibus adtuli.

quam

ebm(

tum. in-fubiecta obfewatione, o&o co-

Neque fillgd nego , eam formam,

teim-

.lmej'pl.l

-

t

m

VII |

: DE C im;x sTo LATINE 10 QVENTE.

Chi

-

ioqüuftdsïeffe,'non 'qüöd;i ipfi Graece fcriberent, fed quod eodem

Vtem

fermone atque adeo iisdemi uerbis Chriftus loquutus effet.

pope

Porro fcribere R. toCBANAN, fuiffe Chrifti't*empxore in Pa-

[

(D41f,

Taeffina ufitatas linguas tres, hebraeam, latinfm et graecam: qua-

daeos

rum primam in preci

bus,"alte;ram in milvixtia, tertiam in CGmQU'Eïi

fermone regnaffe. -

ia

a

yibus

Denique ftudet occurrere aduerfáriis, quorum omnium haec

qui

fententia eft, Chriftum Syrochaldaice loquutum fuüiffe. — Atque fen-

uür-

tentia Tiaec iis teftimoniis confirmatur, quae duécia fünt ex ipfis

noui foederis tabulis, ut ex « ATTH.XXVIIL 47. MARC. V, 41. VIE

8 .

34. luddeos aütem Chriti temporibus eadem lingua ufos effe,

VE

Qilct

arguit etiam illud, quod warrH, XXVIE. g. et Ácv. arosm. L

19. legitur, eos agrum quendam uoce Syriaca hacheldemach. infi-

yafe.

gniuiffe. ) Quumque res certa fit librorum fücrorum Paraphra-

e5 ità

oqlm-

fäs ab Oripkglofo :et Ionathane ad intelligentiam uulei eadem ifta

Hngüæ

T.

templi nbfif?a&ademïcï af*täre habet

] fg?('?ü

'v') Primus linguam Syrogvïäa!d"aïc-am

Wmmï

Conftantini aeuo iguoratam ftfifïe-.

Chrifto adtribuit Job. Alb. FVidmanfla-

dius, qui hanc re&e nocari Chriffianam

m 0

b) Adipoiïtä ad hanc Didd&ti. fenten-

putat, quod lefu Chrifto eiusque matri

altire

tiam $. R. z&NzsTtl.l. lCtum non

fuiffet domeftica, et ea aetate. in con-

ye fünt

ignarum eíle debere rei ex' Noael/.

füetadine ludaeae totius uulgari, a Scii-

CXLV L cogritae.

Nimirum Indae-

pteribus facris di&ta Hebraica. Ex no-

epe

os Palaeftinae Iuftiniani adhuc-tempo-

ftro coetu poft J/ol/s. Frauz:um de In-

qu w

ribus religioni fibi duxi(fe adhibere in

q uete

rerprete Scr. $. p. 40. fere omnes idem

Synagogis Graecam Bibliorum Verfia-

adfirmauere, quorum permultos memio-

T

nem, eamque tum litem Imperatoris

rat, remque pluribus argumentis cor»

, tergo

auctoritate fuiffe diremtam. Et planim

roborat t0A CH. KLASDEN in di(f, Ze

gribus,

ea'fr',/fïï

ac euidens eft ab Hiftoricis facris quae-

Livoua D. N. Iefn Chrifli ueruacula Ex-

danr ex Graeca V. T. Verfione trans-

fordiae 1671. P. P. et recufa Wittels,

Ícripta haberi, non uero ab ipfo Chri-

1739 qui tamen cum 4. Pfziffero Aro«

r Vu*ü

fto prolata effe. — It, quae Marrb. IV.

maeam linguam intelli

hHue

git, hoc ;ft Sy-

UHT at

habetur uox ser» non legitur in textü

riacam late acceptam.

Hebraeo. Deut. Vl. 3. fed apud LXX;

Praeter illas uoces ab ipfo Chrifto

j adwh

Interpr. u, quaead L ].

:

lingua Syrochaldaica prolatas, ut EJj

"

quam

i cumurliaui,t v. " L; ;

r

mv s in.Cur, Pbhikl.-

Eli lama azabibaui , f Heloi Heloi lama-

quach«-

o

-

VIII

DE CHRISTO LATINE LO

MVENTE

lingua confcriptas, ad ea tempora quibus. Chriftus inter Iudaeos

egit, referendas effe: 4) . ille fatis indoéte fcribit, ea,y uix Actatem

fii0

VII poft Chr. natum Saeculi excedere.

-

Ind

4

Ita omnia in pátrociniam fententiae fuae tánta confident;a

»

pat

conuertit, ut interdum etiam ab eius, quam fequitur; ecclefiae pla-

de

citis abeat. *)

Quae res facit, ut non multum gratiae unquam

füx

apud fuos hoc libello initurus uideatur. "

Non eít mihi propofirum; quae a Viro do&o fuae opmwms

f

defendendae cauífa perperam di&ta. funr,. omnia recen(ere atque

lon:

coarouere

Quem laborem qui füfcipere uelit, haud fane diffici-

Rioi

lem experiatur, quum tantam praefidiorum .copiam habeamus.

Illud in difputationem uocare libet, quo uno, fi quid video, niti-

tur maxime, quod àit, neceffitatem pierumque imponi a uictoze

exil

popuhs deuictis, ut imperii füi tolerandi , Gc etiam lmguae qua

It

1pfe ütatur, adfclfc.endqe.

D10

z

-

Itaque

zabachthani, talitba kumi, bepbata , ha-

THANIS laboxes fab idem tempus et

t)

bemus etiam alias, et conítat lefum

eundem in finem uahufie,

oftendit

appeüafïe Simonem JBar. lona.

Cuius

BRIAN.WALTONVSin Prolegom. P:bl

mg«

D

generis alia in N. T. uocabula occur-

Polyglott. pag. 83.

Tieb

runt, quae Hebraeo ferm;one multo ali-

Sunt quoque qm uoïunt Chriftum

Mà

ter. e&"exuntm

.dta Mm c. X. Iob..XX.

1Hud 4AL qA) Ampub caupayxSar in cruce

Oetus

Maria Magdalena Chriftum compellat

exclamantem ex hac Paraphrafi chal-

lia

Rabboni.

Quis autera hebraicum Rabbi

daica recitaffe. Quae uerba quum mi-

Tum

ignorat ?

- €Matib.

VI.

pupuaye — Tob,

nus recte ab audientium' coetu fuerint

tem t

XIX. ryæ,B,GuS'a yoMya3z , hebr. Gulgo-

percepta, uidentur prop ao raultum

Ts (

leth.

facere.ad probandum; eo tempore unam

linguam -Graecam ludaeis fuifle fami-

NU

liarem.

Giae;

d) Procedit enim haec argumentan-

At, repetebat Chriftus uerba

Yotqe

di ratio:

qua lingua.Chrifti tempori-

ex carmine Dauidico XXIl. quae iis ob-

fu: ïe

bus confcupta; funt facrorum. libro-

fcura effe nullo modoporerant, qui haud

malitiofe refiftere et facri auCtoris uer-

Tem

rum in ufum uulgi Paraphrafes , ea

lidem

fum !

neceífe eft, ut eo tempore fuerit lingua

ba. intelligere modo uolebant.

judaeorum patria.

Iam. uero idiomate

quoque Schickardus ;et. Leusdenius. uo-

hOdle

lunt.Chriftum, uerba Efaide. r.vc. IV.

t T.

Syrochald. hae Paraphra(es funt cone

Tdsc

fcuptaeE ONCKELOSIAUtCm eL 10 NA-

17 ex Paraphrafi chaldaica legx(ïe.

e) Que

IX

DE CdRISTO LATINE LOQVENTE.

L]

1603

Imque Iudaeos, qui pcr annos LXX. capum apud Babylo-

N]

nios detenti, chaldaicatn inde linguam in patriam retuliffent, multo

C

magis uideri a Graecir, quibus ducentorum fere annorum fpatio

d

paxmü"ent adfumfffe paullatim ipforum Jisguem, ita ut excuffa

.Pl

denique uernacula priftina, Giraece tantum loquerentur; et Chri-

um

Íftus ipfe quoque neceffe lhaberet, eodem fermone uti.

Iam in hoc amumentandl genere quanta cum cautione uer-

lOR

fandum fit, ex eo mteïhg: potz&, quod MELCH. INCHOFERVS

(que

longe ünïllhma ratione ductus, in aliam longe diffimillimam opi-

ffia

nionem abiit, ut putaret, Chriflum eiusque matrem iatiue loquuto.r efc.

ffius.

fitt

Mouit haec opinio aliis pamm rifüm, partim üomachum,

Clore

éxiftimantibus, hominem ex nimio quodam linguae latinae amo-

,qu

re ita ftatuere. f ) Verum ille in hunc errorem eadem via, quam

DIODATVS iuit, delatus e&.

Nam

rgql

€) ng pemnct quod prOoDATYS

bulis qdnumexat denique uoces Syuac

Dus £ e

cas in N: T. occurrentes, ád naturam

lendit

negare uidetur fcriptum efle Mattbaei

'n B[Il

Euangelium et D. Paulli Epiftolam. ad

linguae Helleniítae pertineré ait, qua ta-

Hebraeos, hebraica lmgua, pariter ac

men re pontificiae ecclefiae doctores

Marca euanz,chcum hiftoriam . Latina.

lum

uti folent pro peregtinae linguae in fa-

Q

Secus profecto ac uoiuut plurimi in ec-

eris ufu defendendo, (uide 14c. r&-

clefia Pontificia homines, ut nonuullo-

p ESIMAE lib. ae Scr.prum diuinis. qua-

T

rum uet. écclefiae doctorum auctorita-

j m*

uis liugua pa[fim uon legcndis atque Mif-

fgerint

tem tueantut.

Quae tamen nihilo mi-

fag Officio caeterisque officiis Hebraea

nus falua manet, fi conrenderis, utra

Graeca aut Latitia lingua tantum cele-

pultutm

que lingua fcripfifle Manhaeum

et

brandis cap. 4. in Colleclione Auctor,

? unaftt

] fami

Graece in ufuimn Gentilium, et Hebxaxce

Qui Scr. S. aut dinincr. officior. 1ransla-

ludaeorum cauffa opus fuum compo-

sioues damnarunt Parifiis 1661. in 4.ed.

TEU

fuiffe,eum fere in-modum ac l«fephus

p»g. 99.) et, quae huius generis funt

g 0b

I

"n

hat

memorat, fe in ufüm popularium fuo-

pluxa alia.

rum libros illes hebraice fcriptifle, quos

hodie eleganter Graece habemus.. Por-

X Hanc cauffam opinioni tribuit z.

(idem

ro huc facexe uidetur, quod Arifteae de

G. WALCHIVS Hi/?. Crit. L.L. p. 212.

j VO

Graeca V. T. 'Vexhoncnmmrmnem con-

et narrata Inchoferi fententia pariter

C

ftanter a Poncficiis olim. defenfam, fa-

aC IOACH, FORTII RINGDLBERGZ[

jf

B

putan-

) (

p

E

: DE CHRISTO I'.AT/ILI;! EL O'cwlyENfI—'E.

. INani ut D»IODATVS Iudaeos credit füb diuturno Gräe&*oruü

imperio fic paullatim Graecae liszuae adfüefattos effe, ut ea deni.

E

Tutn

que tanqt

i&m uernacula uterentur: ità IN CHOFERY S cOntrà fibi

Qu

i

perfaafit; ludaeos, éx quo à Romauis fü

CM

&i fuiffent, nece(litate

qui

compulfos, Letigae linguae ufüm Chrifli aetate adfcitum habuiffe.

uj

5

Ac minus improbabilem hanc INCHOTERI opinionem, quam

Qui

illam n10pa TI effz dicas. . Nam conttat,- Romanos propagandae

Pu

atque aliis imperandae linguae fuae multo ftudiofiores fuille, quam

Graàecos, omnibusque in prouinciis ius femper latins dixiffe; ne-

ltud

que ipfis G

T ^C

£/Yx

ie

Laä;

cis aliter unquam refpon(à nifi latine dedií

A. 9

ati

- Igitur quia haec Inchoferi fenrentia mágis contemta et rifü

f

explofa eft a uiris doctis, quam ad examen reuocata et iudicio ex-

Lin

penfa: utar hac occafione, qua PRAESTANTISSIMOS CIVES NO-

vide

STROS 4d Jolemue Chriflà nati facrum pie celebrandum inuitamus,

Cdhil

oftendamque quid uani haec opinio habeat p CHRISTO LÀTINE

LOQVENTE.

Qua eadem opera fimul conuelletur et euertetur

z

C

11

aïitevrda ila, de Chriffo Graece logz;änl*e.

f&r

in

iNe-

putantis, Bloriam Latiue þz'ibeilcli futer

quod fatis prodit. praepofterum homi-

bis n

bumauos conatus ommues fuümmum teuere

nis erga L. L. affeclum, qualesque de

locutm, Ácribit : 'quis uon uidit bomines bos

hac lingua' fibi formeuerit conceptus.

9. 1

mediótri izgenio fuiffe praeditos,

Qyii

lgt

Monnuorivs in Polyhif£. libellum

tQu;

non miretur ilorum efflata , quae ff

valde laudat in quo eruitif/ma mulza ez

caut quód mnümnius letwtotis amor intelle-

Jütu maxine digma proponautur, nec

Clefrea

um eorum itreiusmodi téuelvas cotiecerit,

feno

plane negligendurm putat 14c. pv a cx-

ut Quid in bac cauffa fit uerim ac rectuim

UAR D de L. L. iz Gerimatia- fatis 'Y. L.

sonm potuerint intelligere.

Et antece-

1« .507. ^ Sed haud pauca contra. habet,

h)

dente pag.20. INCHOFERYM exifli-

quibus

minus

.(L i

placet 'cordatioribus.

M.4

met, per umium L. L. fludium (enten-

Omnibus fere in . paginis fefuiticum

tias amplexum eíle

homints ingenium, in gloriám laudes-

lr

rationan fint. -

quae couira wmeæ

Til

que Rom. Poutificis effufum deprehen-

des. "Friplicem coronam Rom. Ponti-

fitis f

£) Prodiit primum- Monaclii 1638

ficis cum trium linguarum titulo cru-

VOrur

fufo

in 8. ea autem, euius paginas fequor

cis dominicae confert p. 333. et lati--

editio libri Pragae 1742: itideni in g,

nam linguam, blafpheme fere, /abiusm il-

&hel

Tum f

typis z'epg;ita eft — Saeram infcripfit,

Iud elecum credit; cundis terrarum or-

-bis

w

*

E ;: tuni s'r o LATIN E L och ENTE .

XlI

VOLutm

ANeque hoé ahanam erit 4 religione ac; feftiuitate horum die-

t derii

rum; qüibus infantulum lefüm in cunis uagientem ueneramür.

12 Qb

Qui uerus et nobi$ per- omnia, excepto peccato, fimilis homo

j

E

!

H

l

E

iL

quum efíet, idem ut caeteri homines, aetate et corporis animique

Lhiï ]

j

uiribns profecit, et dimidiata uerba tenrans, ufu loquelam didicit.

quim

Qui quam linguam uulgo inter Iudaeos ufitatam et acceperit, et

yndze

populum docens ufürpauerit, nemo inuitus, puto; cognofcet. -

QUAm

MELCH. INCHOFEERVS Jguatiauus |fodalit e Bauaris; multum

C, Ti«

laudis meritus conícripta Mosarchia Solipforum in qua lefüitarum

artes' et fraudes ingenue fàtis aperuit, lüculenterque . mon-

et tifü

ftrauit, inj Sacrae Latinitati;*) Hifloria libro. quinto , qui agit de

C0 CX

Linguae Latimae maieftate, non folum uult cap. 1I. probabile

$.N

uideri, caelites Latine loquuturos effe, . uerum etiam infequenti

m

u$

capite, quod inferiptum eft: de Liugua Latiua adueuta Chrifli facra , fi-

TINE

N

dem habens illi egregio TERTVLLIAN! ^) commento. nomen

ttetut

Chrifti recens pati. relataum in tabulas cenfuales, latinis litteris

i fernioném faeratum

Ícriptum fuiffe, putat ea re Latiun

; (-er a Chrifto

Ne

- B23

ad

bis nationibus promiffum Soþlmn. HI.

i hcmi-

guítei. comprehenfum fuerit, ipfis, ta-

sque de

9. Romanum- imperium, ob latinam

bulis haud feruatis, nec a quoquam in-

ceptu$r

linguam hodie facrzo dici eontendit,

fpectis.

Nam, quod ait 1NcHOrE-

et quauis data occaflone in noftrae ec-

b";lxxxlüm

RYS: dpfe recemtilljmus bominum flos,

7/;'/;4'5 tí

clefiae uiros, quorum rnagnum et cele-

quum edicto Gaefüris uuiuerfum. genus bu-

bre nomen eft, debacchatur.

eanum defcribendum effet , nomen dedit,

f n«

WRCE

quod Latine relatum in tabulas Remanas,

—bh) Nec TEIi/T;fI.i.—-IANVS täntuni

deftinatam antea linguam monis initiis cois-

c. Márciou. 1. IV. c: 19. fedet 1v srimvs

Jécrauit , nen alias unquom . fehcius ufim-

| h'öbeïa

oribus.

M. Zpolog. 1.-$. 44. p. 70. ad hoc tábu-

petam, quam quum noten indelebilibus in

qtucum

larum:cenforiarum prouocant. teftimo-

albutn'apicibus infiripfjfes , eius , qui tto-

nium..Etífunt, qui hanc probationem

iiua iuflorum figtiaturgs erat. in libroui-

|udere

yehe

fatis firmam credant, quum hae tabulae

getitium , fünt rhetoricationes , in-re hi-

Pomi'

horum tempore Patrum adbue fupet-

ftorica nihil probantes.

Nec grauius;

fuiflent.

Sed diu monuerunt: uiri- do-

quod Chriftum ciniraris Romaszae ius, cen-

o (

i mi'

&i , er ipfe aliquoties, quid hac in reue-

Jus. profe[frone accepiffe fabuiatur, me u-

rum fit, profeftus fum , uix fieri potuif-

quam peregrinus uideretur, qui tamen it

jum i

j r

fe , ut eiüsmodi quid tabulis cenfus Au-

3

Kbumana cartie Jibi quodammod

0 peregri-

pis

) nfzba:xr., |

r

XII

DE CHRISTO LATINE LOQ-VENTE.

4d. pmeclam nuntmnda apemw efe defgnatum, 9) - Longlus demde

[

progreffus cap: IV. uerifimile fieri fibi sit, Chriftum latine lo-

f

quutum, et quia ei per Palaeftinam docenti;. benefauenu, et mi:

ftr

racula patranti agendum füiffet cum uariae lmguae hominibus,

0

ipfum omuibus omuia factum, in fimilitudine järmom: finilitudiuem animo-

]

ram uenatum) effe. )

hu

- ]am non ille negat, in concxombus ad populum Hebraeum,

tiq

cui praeter Imguam uernaculam alia nulla aut cognita aut grata

erat Chriftum Syrochaldaica lingua ufum fuilfe.

ld tamen uult,

ou

0e

quoties extra concionem, tum alibi, tum Hierofolymis maxime, in

Urbe tàm ampla et omnium nationem

frequentia. celebri, Serua-

W

tor cum gentilibus aduenis ex Occidente dperct, eos aufculraret,

$T

&

lisque refponderet, Latine utrimque copfertum fuiffe, .

Adfert au-

G

tem fuae iftius opinionis banc, principem cauffam Inchoferus;:

til

,,Obürmato Principum Romanorum decreto Latinam ubxque in

E

» prouinciis tenuiffe linguam , fiue in foro, fiue in iudiciis :

idque

g

,WVomanae maieftatis et tuendi imperii gratia Praefides locorum

h

» deo ex religione feruaffe, ut ni(i Latine et audire et decernere,

»tam etfi alieni fermonxs caïknniïmr, nunquam . uellent.

Itaque

Y

» Chriftum uel maximo in minimis exemplo obfequentem, cen,

asb

»fendum effe huic decreto animum adtemppmiï"e, et qui liber,

ib)

, naulum perfolux(ï'et qui, quae Cae(àris funt, reddenda docuif.

p

3,fer, qui obedlennam malombus pragüandam ubxque artte prae

"

cepif-

nabatur

Ncmen Tefu uix edm his ta-

k) pog. 324 Hinc mirum effe ait

bulis inlatum fuiffe haud eft probabile,

Y L. MosürMivs uirum hunc eo pro-

IY

ln

licet nomina parentum Iefu, legi in hs

ceffiffe -temeritatis, ut ipfom. ïumm

qu

poruerint, ut alia tsceam a. me . adlata

rem Larine loquutum effe -adfeuerare

i eam rem, tum in progr. d» zattuit.

non dubitet, hac máxime de cauffa,

Us

quod uerifimile fit eum legibus roma-

Ieg

doum. parefz& et octult. my[Térie. 1763.

«

P.P.p t4. tump:ogl 4. Q ig. foft. na-

nis, quae fermonis latini ufcm impe-

h

riu. Chrifa v737.P

96730.

rdbant paruiffe in Nari;

n) 1/11 qES/P 1!0

d) pag. 320.

liezam de ufü L. E. p. X17.

.Et eftf. pro-

ej

fe& 9

p

X

a

DE CHRISTO LATINE LOQ-VENTE.

XIH

m

einde

ceplfï'et,x excepnonem ab hac lege et ufü mmxmelübl 1mperafï'e,

n lo-

ne in re tam graul et ad füpremi magiftratus exiffimationem fpe-

mb

&ame, in contemtus füfpicionem uocaretur ab iis, qui Romani

Haec

nibus,

nominis adulatione eum interemtum non femel cupiebant.

At

ille.") . Sed nihil conficiur ifto argumento, quod ex Romano-

rum, quibns Chriíto in terris agente Iudaei füberant, 1mpem ra-

4eum,

tione ac linguae fuae praef'crxbendae confilio du&tum ePc

glä[ä

Nam ludaei, qui et fuae religionis tenaciffimi eH'enr, et ei lin-

utilt

guam fuam uelut innexam crederent, uehementer a peregrino et -

mll

gennh fermone abhorrebánt, metu, ne religio denique ipfa in,

Yerua

|

periculam ueniret; illo admiffo.

Itaque 'Trogi Epitomator 1v-

STINVS ") quamquam falfa eius rei cauffa reddita, quippe ueram -

Iaret

^

7t ab

Genilibus ignorantibus, hoc apud illos ait fuiffe n dzfczplmam

erus

legzonemque 60721/[67:/;!07, ut Cdllöïäüt "e cum vmegmm commzmzcaient.

u m

Ergo fieri non potuit, ut non pariter et Graecam, et Latinam lin-

rdque

guam propter Gentilifmum inuifam. haberent, et, quod utraque

orum

hoftium dominorum effzt, eo rnaiori odio aduerfarentur. .

f1£f6,

Quid igitur Chriftus, qui tum corrupti(fimis er Gentilium et

Judaeorum fàcris füumme neceffariüs doétor erat, ludaeis, et per eos

-

aQue

Genrilibus meliorer religionem traditurus, quid illeomnibus tum

ceti

faluberrimae doctrinae, tum fan&tiffimorum exemplorum copiis.

jb

apud ludaeos profeciffer, ad quos diuinus legatus miffus uenerat,

yil

ü linguam illis et mmfää, er incognitam adhibere uoluiffer? Ci-

Pme

B 3

cerone

Neplf

fe&o temerarium eiusrei cauffa latinam

fimum aetatis annum, laboris et affidni-

(fe D)

linguam: figillatim" Chrifto aifcubele,

tatis. eiemplum praebens, fabrilia tra-

o n

E w

&rauerit.

Nec dubitare finunt' opus

ruató

qui po tius omniím lmg;um um pP:'tus,

imanuanum

»are

eas in facri muneris rationibus, quoties

et paupertas paremum,

res pofïulabat , adhibuifle . cenfendus

quibus erat morigerus L vc. ll. 42.

h

eft. Quainre hoe erar ingulare, quod,

j )mü

ne fapientiam fuam ab ïmmxmbm ac-

UJWQ

1) Pag. 326. 1. L.

Ceprïe uideretür ,

nullo ufüs fueut

l

iU

, praeceptore , fed à iuuentute ad. trsce-

m) Hift. Philipp. L. XXXV. c.2.

uO

(';CW

,

XIV

»: cus

*;! : fc ii;a 'P.,ïing Lo QT-ENT"'E;

| cerone teüä, uerba:netminem motent; nii?qai- eiusdem I

inguaö

f

Áocietate coniunétus eft. . Paullo quidem 2?3;:::0,&030 f

mulatque He-

et

r

M

braice 77 EÉZeeddi didAewreo Yoqueretur, lu

*

aeos auribus animisque

x7Xx7

-

fauiffe merniorat LvcAS . Acf, dgo,

1. .(ïïgn

]

7

éd QO. XXH.(: )

cu

Ac uolebat profecto Chziftus docen

s ludaeos

3

-«t audiri cum

ho

gratia er perfpicue intelligi

$

NW?G tam frequeptesg confibehitium

H

nt

gndjquggud;mrum Coetus habffmrus fuiffet, quam fàcri Hiftorici

71"3['-

n) Illud 'ad' Paulli orationem fïfeii-

quod ea, E;uäe Iägel-egatül- nullo: modo

tüum, cognito hebraeo idiomate au-

Qu

capere et intelbgere potüerint. . Syro-

fiem

.Smm, pioparvs indicio effe, ait,Iu-

chaldaica enim lingua, ex

n'.

al

iqua .He-

deeis hebrseam linguam eo tempore

Yu

breae corruptione natà, à puraHebraea

X01

fuiffe peregrinam. Qui ut efficiatGrae-

non tanr longe sberat, hàec ut. nullo

cam linguam tum udaeoruni fuiíle

$d

modo'a'ludaeis intelligi potuerit,

wernaculam, Apoftolum putat ad fü-

praecipue fi ex lege Mofis aliisque (a-

Quà

- erandos Pharifaeos Hebreice doctos et

tüt,

cris libris , Iudaeis adeo frequentatis

Graecainreligionis negotio faftidientes,

percipenda quaedam . erant.

Ita ;

derr

Hebraica quaedam protuliffe; maxime

Inte

quum Chiiftus ingreffus Synagogoam

5e fe Gentilem efle putarent, - Sed ad-

Lvc.1V. 16. fumto in manus uolu-

fup:

uertamus modo narrationi . vc4r ani-

qui

mine Prophetarum, pericopenex r saía

mum.

Adeft- adtenta Iudaeorum con-

praelegiflet, eaque praelecta ftatim fic

Tux

—€io, et ad Paulli, Hebraice dicentis

UT

affatur oudientes: Oi ezyzeeo» remAgga-

uerba, &ures, tanquám flabellpm ad-

TM « ygaQu &U2 D Tüls wlv v&s* Iani-

E

—ducit deducitque, laeta; quem Graece

Bs

feftum eft, intellexiffe Iudaeos, quae

- di&turüm putabat; fertnones de relicio-

Chrittus praelegerat uerba, alioquin

yuí

ne Hebraice facere, quibus profe&to

&0 t

abfonum fuiffet, eos fic compellare nifi

"fruftra faturus fuiffet Apoftolus;- nifi

praemiffa. interpretatione , de qua ta-

ïqu

compertum habuiffet inteligi eos ab

menHiftoricus facer ne yzv quidem ha-

at

x

Iudaeis et libenter audiri.

Hebraea au-

bet. Praemiffam autem eílfe interpre-

[

tem , uel ut tum erat Syriaca, clariffi-

Tnam

tationem a Chrifto temerarium efleét fin-

mis uerbis adpellatur a tvca lIudaeo-

gere aut

comminifci.

Sane apud

Yut

dia

rum lingua, quae temporibus Apofto-

Graecos, etíi Dores, Aeoles, lones

lorum £oruerit Ac'. AYOSTOL. l. 19.

non pura communi lingua in promif.

ticin

i

euo fermone uterentur, eos tamen, qui

lp

Lingua enim Hebraica a temporibus

Attice loquebantur capere et iptellige-

lntn

Esdrae, uel aliquanto poft, ad Chri-

re potuerunt.

In Germania nofirate

GPAEW

A

ftum ufque, non fuit qüidem ITudaeis

habes eandem diale&ti diuerfitatem , et

Jj

tam familieris, ea ut expedite loqui et

Hamburgi.quum eflem , ipfe rem ex-

Uolu

mentis fuae fenfa facile et promte ex-

pertus. fum.

Nam jde plebe homines

egi (

'prïnkxere pot.rv.zerint.. At falfiffimum -e&,

lingua Saxonjae inferioris ufi, me lo-

qui

quen-

Hgm:

»

:

"

XV

DE CHRISTO LATINE *L/o'Q;E(NXTE.F

j

Vnalrmnt, nifi domeftica Idaeorum lingua ütenda; eorum ofiinium*

tie

TEESE

et beneuolentiam fibi peperiffet et intelligentiae confaluiffer. -

qui

Hanc rationem Chrifti utinam poftea imitati effent Bonifa-

F

cius, et qui alii a Pontificibus Romanis ad conuertendos Maiores

CU

Ài

n

noftros Gentiles mifli erant; qui Latino, ataue àdeo peregrino fer-

]

Ü

Y

nione ad ignaros ufi ,-religi

odl

-

onem Ch;i&-ianam'; ui.— armaï; Germa-

nis obtruferunt. ^)

:

Et

E

2000

quentem intelhigebant, ego uero eorutn

runt, non ömxxes autem , fed pauïci« ( oj

MUD

neminem.

[Cuius rei ratio haec. eft.

S

lis promte alacriter

que loqui Hebraea

t

Vulgus. Hamburgi fermone utitur Sa-

0n2ed

xoniae inferioris comrauni ; Platteutfcb.

lingua potuerünt.

Q

Sed in facris publicis regnat ea lingüa,

0) Bonifacium nixum armis . Caroli

JetE ,

quae in uerfione Lutheri biblica habe-

Martelli, quem ei riiffis litteris Ponti-

i

fs

tur, qua fiunt le&iones , conciones: ea-

fex Rom. conciliauerat , iuffiffe Germa-

i us

dem inftituitur in fcholis iuuentus ;

nos Laria Linguafacra peragere, quae

Ir

(0,

Intelligunt igitur ferui , ancillae lingua

lli tefte wartarRiDO STRABONE

Qgent

fuperioris Saxoniae loquentes, fed-lo-

-

antea ífermone Tcorifio facere fo-

Ugi

qui non poftunt iilla dialecto.

Eadem

liti erant, ofteridit saGivTAniVs in

fuit ratio. ludaeorum

; $AA

Cllrifti tempo-

"Inrquitt, Geutilifini et. Chriff, Thburviug.

m itt

ribus.

Atque etiam ego idem pluribus docui,

MM

Non.tam cito Iudaeos ex captiuitate

tum in Difquifit. illa in. follemni con-

n

Babylonica reduces fa&tos, cepitlinguae

uentu Societ. litter.. Lipf. praeledta :

prifeae obliuio, ut ni0DATvs pütat

qmc

Ob Bouifacius das. Chriffentbum in Leip. ;

]

quitl

eog tamdiu hebraice fcripfiffe, quamdiu

£ies Gegenden gepllanzer babe , qui libel-

&

loqui hebraice potuerint , modo uteuin-

cat Graecam linguam factam eílfe Iu-

lus Tomo 2. der aussefucbren . Stücke

jd (

dei: Gefellfcb.. der . fv. Künffe zu Leipzig

m ld

daeorum uernaculam.

Esdras maxi-

mam libri fui partem Hebraice fcripfit,

infertus legitur p* 278: 3um in difput-

mte

inaug. Hifforiau Lar. Liug: in Sacris pu« -

étn

Vates illi Haggaeus, Zacharias, Mala-

blicis tradentep.25. — :Nec diffentit, qiii

chias, ludaeos hebraice adloquuti, ua-

api

nouiffimede Bonfacio expofuit G £: DANe

Jü

n

ticinia lingua pura hebraica fcripferunt,

HANISCH difp. de propagaza per Boni-

o

ipfe lefus ille Syrachidis auus, librum

Ífuum hebraice fcripfit, a rnepote eius

Jacium iner Gersianos veligione. cbriffia-

l, qux

52i, praefide S. R. sE w LrERo Ha-

]ige

Graece redditum , ut ille in libri Prae-

lis praeteritó auno P. P. et' ea ad-.

. fatioue, Cur autem illi Hebraice ? Quia

fert, ex quibus.planum et euideris fit, .

m«

, uoluerunt fcriptafüa a popularibus fuis

Bonifacium cum. hierarchiae romanae

Jegi et intelligi Itaque omnes ludaei;

)

ac monachatus iugo, multos indnes et.

300

qui -ederant Paullo. Apoftolo dicenti,.

fuperflitiófos. ritü$ Ih' Germaniatà inüe--

yc l

Ifieþïizaicum fermonem . eius. intellexe-

aie, atque antiquata ibi mujtó: purio-

q*.jelï'

ie

XVYVi

DEÉ vc'fHRXf*s'r'ö L ATT*INE!I;OQV-E;NTXE. :

E q»uïdäïi-,ChriRus ad Hebraeos.ï'lgbfai*'»;e loquutus erit, quum.

dem

LvcAS A. Apofl. XXVI. difertis uerbis dicat, lingüam eam, qua

nem

ille Saulum adloquutus gfï'et, ut hominem a fanguinolentis con-

*

filis ad Euangelii manfuüetudinem reuocaret, Hebraicam fuiffe.

us

Neque uero illud .credibile eft, Indaeos Graecorum primo,

ul

|

deinde Romanorum imperio fübiectos, adeo franpi atimis po-

À

"

dit

tate qui-

Wl

tuiffe, ut linguam fuam negligerent, quae gg in capt'ixji

2

-. dem

"

1e rölii*ï&ïäïia ;dd&ïna, et peregrinae

qui in alterius imperium 'n*anüh'et, nifi

Futn

linguae in facris ufu praecepto, igno-

idem'etiam in eiufdem linguae focieta-

tem tronfiret,

iil

rantiam apud Germanos egregie pro-

Flu&uare fuba&tae geu-

Pont

mouiffe. Quamuis haud negarim Ca-

tis fidem, nifi abolitis patriis inftitatis,

rolum M. imperatorem, offenfum dif-

ad ui&toris leges moresque traduceren-

CXäUg'

M

crepantia rituum ecclefiafticorum in

tur. Et putst MAcHIAVELLVS l.2.C. d-

Cletie

prouinciis imperio fuo. fübiectis, uolu-

difcorfi -de Princ, id effe beneficium lin-

guae dominantis, quae populorum in-

laudil

iffe ipfum quoque , illes fieri. et obfer-

bus d

vari fecundum Ordinem et morem ec-

Ífinuata animis emolliat feruitutem , et

lu

clefiae Romanae.

Atque adeo etiem

quod mirere, ipfam priftinae libertatis

memoriam adimat. Hinc iliud arca-

ficise

iftum Latinae linguae in facris ufurpan-

iïäf €

dae apud Germaiíos suctorem. dicen-

num dominationis, in propaganda /in-

dum efle.

s

/

&d ci

Nihil autem ab ill

o cultu 'rat'io.*mi

gua latina. pofitum , follerter illi cuíto-.

diuere.

D

purib

& ;

€onfentaneo, quem . commendat. Paul-

. Atque has -

artes Pontifex Romanus

lus ad Rom. Xli. 2. magis cogitari

fua in re publica non minori peruica-

Aliti

Quie.

teft alienum, quein fermone haud

cia, quam olim Romani, exercendas

ef k

intelle&o uti in diuinis officiis , in pre-

putauit. Effecit, ut lingua latina cultui

cibus, in uerbi diuini adminiftrauone,

Dei publico facrate, per clericos et Mo-

tJJc' D

Nfim

in hymnis canendis reliquisque cultus

nachos, legum tabularumque publica.

partibus peragendis,

Nihil ineptius

rum confcribendarum officio adhibitos,

oQon

in Principum aulis. ualeret, et facri li-

ï:arl;g,

fingi excogitarique poteft, quam eum,

pïieï(';

qui peccatorem , edita eius confeffione,

bri nulla alia lingua, quam latina fcri-

abfoluet, linguam . ignotam adhibere.

pti denique crederentur. Ita, et dum

Qul

2 tU

y

Cuius moris in. ecclefia pontificia teftes

prouidit fimul, ut effet eadem facri.fui

funt-libelli formularum. abfolutionis,

smperii lingua, effecit, ut corruptis per

Ám y

Jatinis uerbis 'conceptarum. u. C. M.

barbarorum irruptiones aliis linguis,

pubii

Tur

prArFrIIU0B der Róm.und Proteft. Kir-

uelut Hifpanica , Anglica, Italica, Gal-

-

lica, tamen illa perennaret, atque, ut

2! (

c(be P. 379

monachi propter eius linguae notitiam,

Brlla

inS li

; þ) l:itelïigebant 'Rtmianï, dubïo'ngc

quam fere foli habebant, idonei iudica-

filio»

RUT

'dura—tu-i'ok contineri obíequio populum,

rentur , qui in Puncipum auli-s con

rum

-

Wn HIJ

4

DETG—HRIST/;—O LATINE LOQENTE D AVR

dem ipforom B*äbjflozïi&a mu

.

qui

ä

4

ta;iOnem* aliää'ä ;).. rjiüdiaïe&i uariatio-

nem (übierat.

«

C0

Quae Romanorum ia&*antuf'arteä, quibus—ïingum—x fuüam omni-

bus gentibus deuictis imponere confüeuerant, eas multutn fane

1ff0,

ualuiffe , uek ex ecclefiae hodiernae pontificiae ufu intelligimus.

pG

Nam, ex quo Romani Pontifices iftas ueterum Romanorum artes

b qull

dem

imitati; ?) g—ernti!bus'v-a fe"ad religionem Chriftianam genuerüs lin-

k

À

guae

t nid

yieti

fm omnium participes ferent: qui

) 4Qgiä igitur hoc fitu tanquam fulcris

nihil fane reliqni fecerunt. ad. imperii

nititur imperium facrum, nilil un-

] gen-

Pontificii ines proferendos atque opes

quam de iure fno Pontifices Rom. re-

itultisy

exaugendas. *

mititere uoluerunt, aut exceptioni locum

qerétt-

Mox facttum eft, ut lingua haec.a

relinquere,

Vt. Gregorius' VIT. P. R.

ob

clericis et monacbis'ad coelum ufque

Bohemis Morauisque linguae uernacu-

] ln

laudibus elara, in ciuilibus quoque re-

laein faeris ufum petentibus, feuero uul-

m if

bus .dominaretur.

tu negauit.

Poft facrorum emén-

m,

Laiinae igitur linguae ufü rei ponti-

dationem a Luthero in Germania fa-

ertatid

ficiae uires creuerunt.

Eius heneficio

a

&am, qua fimul refciffis ignorantiae

ftat et conferaatur Monárchia popalis,

culis pstrii fermonis- henos facris

da liti

ad ciuilis imperii formam effi&ta. Quod

"OCermanorum - publicis. uindicabatur,

cutto:

pluribus docuerunt HENR. VAGEDES

mature prouidit Pontifex . Rom. .ut

di(. de Ling. Romanae propagatione do-

per nouam illam et famofiffimam for-

as

eninationis profanae facraeque arcano ,

mulam. 1N TER1M làtina lingua

emtt

qude in eius Opp. 24cod. Rimielii editis

in ,ecclefiam redu&ia,

Miífa- et ho-

endas

eft altera.

GE. WILH.OVERKAMPTE:

rae canonicae uernaculo fermone ne

in

«quliul

de vatioue flatus curiae Romanae circa

celebrentur.

. Gallis

Concilio

a Mo

ufin L. L. in facris publicis ienae 1732

Tridentino petentibus. aliquem vuerna-

o&Gonis. rETR.DV MOVLIN 7 Ahti-

yice

culae fuae linguae in facris ufüm, fri-

jbitoh

bavbare ou de Langage incognem, tant es

uolis adlatis rationibus idem Romanus

seri u*

prieres des particulieres, " euau firvice

Praefül negauit, quuraque Miffale Re-

y fCïi'

puklic Geneve 1631. 8. Habentur item in

manum inlinguam Francogallicam ef-

p du

Synragm. Difputt. T beclogicar. a Capello,

fet translatum , an. 1661. uehementer

r 40l

Amyraldo Placaeo in 44cad. Salimurienfi

Alexandri VII. büllarum tempe(tas de-

xispu

publice ,propofitarum et

Voll. . Sal-

tonuit.

(Habentur Bullae et alia in

murii 1654 1n.4. .editar., 'Tomo 3. p.

hac cauffa publicata ad calcem. CoZ/ecfío-

ngyts

8268

627 duaea t vp. carE LLO- oppofitae

"is Zucorum qui ex profeffo Scr, S. .er

Bellarmino de Liturgia et linguae ignotae

diuiti. offtc. in utulgarem. linguam 1ransla-

J u

ais

in Saciis ufa , quae praeclare haec edif-

P

tiones dammarunt: Pavifiis editae et fupra

udlCü

ferunt.

idem a/me quoque traditum

cit. libro fapientioribus inter Gallos

)nflm'

in -Hi[i. L. LJ. in facris publ. iam citata.

inuifo, de quo Langl. du FaEsxov:

pum

V

,wilg

|

»

L!

3

XVHI — DE /CHi(vr'S—T'O LAT;N'Q -LO—QV-I;-EN'ITE;

guae.Lätirwi"e:in Miffa ufum ïmp'ofue1'e5 fadum eft, ut eius lii*

if

guae beneficio Tiberinüs ille praefes abfolutum iam imperium in

diuerfarum linguarum ac nationum ecclefias teneat confirmatum.

N

Regnat Latita lingua in eius litteris publicis, in decretis, in man-

€15

pe

datis. . Regnat apud fbos in facrorum publicorum praecipua par-

M

te, precum , cantionum, fa;riüciö denique mifï"at,ico ; Vacfubdc')lfc

facra adpellatur. 2):

Gt

Sed uideamus, quomodo Romani

-aomitis 4 fe- g'entibus' lin-

guam fuam impofuerint, *)- ut clare pateat, quid ea re per uariam

-

Ti

rationem tum gentis 9uiusQue, tum e,iuvshng.gae;, m etiam tem-

X

ben

'poris effici potuerit. '

Omniä

voila un liure qui fait peu. bouneur ämc

nem, licket noni(-)rïg*ïnalem, authefnicam

Pis

Taf,

Francois.) Etquamquam hodie Galli in-

tamen,.b. e. ex Conc. Trideut. decreto

dignante licetPontifice Rom.inBulla F'ri-

in . ecclefiae: rebus -confulendam effe

£m

credunt, et Latinam linguam in facris

OT

fioty

genit.: Prop. 7Q. facros libros uernacula

legant, apud illos tamen rem fuam ita

publicis adhibent, hac nomenclatura

lra

cuftodit Praeful-Rom. utin Miffá. con-

utuntur.

NU

Gloriatus eft adeo nuper 10. Da-

Vs

ficienda Zugua latina santum , ob (ipfis

MIANI

-adhibeatur.

S* quid etiam huic ponti-

quidam, qui libellum - edi-

(s

ficio in(tituto aduerfum quandoque po-

derat, quem ut feditiofum et in Luthe-

ET

ftulatum eft a Principibus terrarumque

ranorum facra maxime iniarium , fci-

&«

.dominis, peracutus -ad intelligendum

inus, regio iuffu in Hungaria. fuppref-

At

Pontifex, eam iníit rationem, quam

fum efle, quod is Jgua /acra fit fcri-

hodie feruare- cernimus;; Clementem

ptus. . Vid. Leipz. Gel. Zeitungen h. &.

XIIIL in cauffa abrogandae Societa-

N

Qui liber, quum in £pheneri-

Di

tis, quae a lefu fibi nomen fumfit, ut

dibus litrerarus Lipfiufioucnon fine cen-

dlül

fura, ut. par erat,- fuiffet commemora-

cun&tando,.et quafi aliud agendo, fibi

L

et rei fuae confulat, mec praefidiariis

tus, imifit homo ad conuincendos hae-

«militibus tantum ,.fed etiam 'in. excu-

reticos, ipfo Domivico Gutzman in-

ilfgz:

li t

-biis pofitis,quos in fraudem Principum

eprior lítteras, in quibus ait: . Codex

V

fine (tipendio alit; carear.

weus efd fplendida epiphania. - os una

lr

cum Lucifero inferuali totogue. cius -exer-

q) iwcHorrRVS non tantum in

t |

rubro libri fui, fed. fere in. omnibus

citu , etft f& eis adiungerer: adbuc . Lucifir

t

.eius peginis linguam latinam facrate

Vitebergenfis cum feptem libris fuis , mon

eflis in. flatu ^refitandi librum. meum.

Que

»appe!iai, fequutus Monaehorum et Cle-

vicorum fuüae ecclefiae: confuetudinem,

Re&Ge. Nam talis foetus parentern Vite-

LR]

bergenfes'Theologi, Medicis relinquunt.

qu-ik-latinam facrorum . librorum. uerfio-

linï

"

Pw.r,; cipue

T

E

( m CTIHRIS/T(J)*I'.»ATIN?LO(LVENTFA;.T« xþ.xnl

ius ht

. mnia Praetomäi! decreta linguä latina ferebantu**-r; M A' 'Ne:

ium in

mini licebat. alia; nifi. Latina lingua cauffas in foro -öifc&ptare,

T CU

ANusquam in prouinciis ius/alirer, nifi Latine dicebatur. . Ne Grae-

f man.

cis quidera Romani unquam-nifi Latine refponfa dabant, eosque

N

)

. Atque huius moris tam tena-

ud par-

per interpretem loqui cogebant. *

"

l

ubdole

ces illi fuerunt, ut Verri pro crimine obiiceretur, quod in Sesatu

Giraeco ,. Graece quuu.tus' fuiffet. »)

us ln

airiam

iNeque faris dici poteft, quantum is mos potuerit ad latinae

m w

linguae fines proferendos. INam rrvrARcHr füb Traiano fcri-

^

bpntis teüim'onig conftat, eius a

etate fere omnes homines latino fer-

N

mone

Omni

: Praecipue jindiginatur Epbemerides litte-

$) Decreta a Praeforibu"s latine in.

m;ricam

decieto

-rar. Lipfienfés non. eadem facra lingua

terponi debere ait r&v?Howivs l,

Igm EHE

componi , quia forre, inquit, apud wos

XXX Ds Tit. D. de re iud,

non erat domi , qui linguam. facrem — cal-

in fücris

nclatura

leret.... Sed intelligitur, huic tanto ui-

r) Multa in hanc 1'-evm peti poflunt

ro , qui eft Archidiaconus et Canonicus

€X VALER.-MAXIMO l.-11. c.2. Scri-

Vefprimienfis, facram linguam datam

bit./ Magiffratus populi Romanimaie[fas

o D

m /6di-

efíe maxime barbaram, qua ille utitur

tem rverinentes , illud smagua. cum perfeuee

ad conuicia eructanda in homines pios

rantia- cuftodiebant , «? Graecis tuquam

l Lm.e..

et.do&tos , quorum lo

nift' Latine vefponfa-darent.

Quin etiam

. Á

:

nge-fe dimmill;-

muim - prodit.

ipfa linguae uolubiditate excuffa , per inter-

(uyier

preteu loqui cogebant : mom iu nrhe tan-

fic at

r) Habet &vav$rimvs de Ciuir.

ju h&

um , fed etiam in- Graecia et ZAfra, quo

Dl XIX, C 7. eam in rem uerba

JKülices Latiuae uotis bonos per omnes gen-

':"Igben;eri-

digna; quae adícribamus: Opera daza

zes nenevabilior. diffunderetur.

Confer

ime cel

teftisnonia alia ad eum locum «umula--

memm"d'

eft , inquit, ut imperiofa cititas, nonfolum

iugum , uerum ctiam lnguam fuem dosmi-

tain edit. 4brab. Torrem'i pag. 132.

j ht

1is gentibus per. fpeciem focietatis. impone-

mx,m in'

| Qu

Y£ , per quata non deeffet , immo ez abun-

X) cicEnO I v Verriua 66 ait 12-

daret ititcfpreruta copia. Profitetur impe-

diguwm . facinus effe, quod ego n Senoru

V(;j tl

rii rigidi et immodici efle Romam cona-

Graeco uerba . feciffem.

Quod quidem

iw 6,!?"

Luitt

-

tamque fuiffe latinam linguam in quos-

apud Graecos. Graece loquutus effeim fervi

u

que fibi fubditos populos transfundere,

ttillo 21odo po[fe. . "Yiberius huius moris

;H'I 1

Et fecerat Hifpanias,. Gallias proifus

ita fuit obferuans', ut tefte Tacito, in

gt

"Latinas, ueteribus. illarumi gentium

fenatu , nefcio quid Graece di&turus, ue-

fl V;nïc'

hnguis abolitis.

niam petierit,' Simile de Claudio ner-

nq U.Untl

rat

j

XX

DE CHRISTO LATINE LOQVENTE.

MP

Verba eius haec funt:

mone uf'os effe. -

G dox& MOl 71'.9;5 Pæ[»mmv

P

Myem, &» 2 Ao'yw yuy ojA8 T TTOWTES oaJS"gcm'c; Xgævz*'eq x )

«$

,

qud erpo ex his omnibus conf'eqmrur'* Primum, neceHitas

1113 ufurpaqdl latini fermonis, qua gentes deuictas Romani ob-

bu

ftrinxerunt, magis in fcribendo, quam ià loquendo pofita fuit.

Y

Praeerant foro mquïhatus Romani: Scribae, a& iudiciorum lati-

üt

nalingua fcribebant: eadem urebantur cauffidici, quique de pu-

at

blicis rebus legati ad Senatum de ciuitatibus mifli erant: denique

Ch

Prouincíales

ciuiratum iura et peüulam edebantur latine fcripta.

fen

homines epiüo as latino fermone fcriptas mittebant, eaque lingua

üd

tàbulas accepti et expenfi, uenditionum et contractuum conficie-

«d

bant

NNon igitur ideo cenfendum eft, homines linouam füam

D

i

p9pa

"

Y

yat SVETONIVS C. 42.

'Sed apud

dulis adeo non potuiffe Venedam Lin-

bo;

Graecos fruflra fuerunt his ftudiis Ro-

guatr, utut barbaram, a Germanica op-

mani, quia ]ingua barbará, ut Celtica,

b

primi et exftirpari, ut' neceíle fuerit

Ga]

PL.mca, his confiliis deleri qutdem pot-

hominibus illis. concedere facerdotes,

Punr

erat, non Graeca tam polita, tam am-

qui utramque linguam, et Germanicam,

pla et copiofa, cui litteras etomnem cul-

et Venedam , callerent, quibus ia cul-

pu

LOT

tuüm.Romani debebant. Dominantes po-

tu Dei publico peragendo alternatim

tius ad eam fe adcommoadare coadti funt.

uterentur.

Et floret in hac noftraté

-

prec

ngd intelle&tum eft, quum diuifis in

gcademia Societas Theologiae Studio-

NY

fice

duás partes imperir tomani fuüb Theo-

forum e Lufatis, qui'üifeiufmodi facer-

dofio M. plou.ncns,ALcadlo filio Oriens

dotia eo f'eucws olim óbeunda : fingu-

ere

adtribueretur.

lis dtebus'Sabbathi a-meridie in tem-

plo academico conciories lingua Vene-

:r) &zaeþon Platamc. f'e1e in extre-

da habent, fat bonis legibus, quibus

Q

mo Opp. edit Frf, an. ïözo Tom. 11.

nouiffimus P/. Reo.

SCHIRACHII li«

Vg

Qu

"Qä/g IO; O.

-

bellus locupletari poffet.

epi

|9) Nam,; ut alid omxttafnus ; mf'det

Galh non minori pxopagandae Iin-

) A

eiusmodi hominum animis altius etiami

dic:

guae fuae ftudio, quam olim Romani,

quam caeterorufi ,- amór quidam. lin-

flagrantes , iu prouinciis, quas Belgio

j

gwae cum lacte materno acceptae. |

Ita

et Germaniae abfiradtas, imperio fuo

t

!Of'l

videmus in Lufanae pagls atque oppx

ádiecerunt, non puus id, quod uole-

"

bam à

Qu

N

i)

E

L

.ng- CHR

r:s,fro'*" Li&TINE«'LOQyE&TE;; -XXI

a

poþuïarem plane äeþofuifïe, aut etiam- rufticanos, ancillas, -bpi&

ces totamque plébem Latþinc diícere ag» loqui coepiffe. »)

P

?

vefftas

'»l.)e quo hominum g?enere te

nui erant Chrifti parentes, a qui-

bus in Domini praefentatione uiliffimi generis facrificium eft ob-

ni o

2 fuit.

latum... Quippe gente Dauidis tum fere neglecta , confilio diuino,

9 ht«

ut INatiuiras Dominica effet occultior, et- hoftium uis tanto melius

auerteretur. Nihilominus tamen INCHOFERVS, haud contentus

je pU-

Chrito adtribuere os latinum , uult etiam eius Parentes eodem

fiqde

ncnles

fermone ufos füiffe; Ac de B. MaviaVirgine id eum adfrmantem,

uehementer miratus fum, non in auxilium uocare illius. Epiffolam

lingut

nfide-

4d MefJauenfes, quam Latiuo fermone fcriptam ipíe fatis magno nu-

! ;üüm

dem enim iure id facere potuiffet,

garum uolumine edidit. *) Eo

:

C:3

quo

QOPUï

L'blant, ech&re'p*ofu*ämnt, quam fcholis

;63A1. itidem in fol. Data eft Epi&o!rä,)

m L

ya p

ibi conditis, in quibus iuuentus lingua

inquit haec Maria, quae fiugitur , anno

Gallica inftitueretur.

Atque in.

""xo-

filii noftri XXXXXII. . Ergo non Dio-

; fyerit

miae inferioris locis; Holfatiae praeei-

E.

nyfius Exiguus, qui Saec. V I. Romae

1'd01'55 1

TOU

'pue, etfi illic puriori theotifcofermone

abbatem egit, primus docuit annos a

fcripturae facrae le&iones, conciones,

natiuitate Dominica computate: fed

m

reces publicae fiunt, et pueri eum in

ante illum iam pridem id fecerat Maria.

rnattd

o

fcholis addifcunt, tamen ancillae, opi-

Quod uel unum fufficere poteft-ad Epi-

fices, lingaam, quam lacte materno ae-

ftolae fübiectae frandem cognofcen-

cradio

dam. Habetur etiam edita cum uiro-

y fac-

cepergnt, non dimittunt. |

fingt*

rum do&orum iudiciis et cenfuris apud

ä) M'g/ünae þrimum an. 1629 in fal.

10. ALB. FARRICIVM in Cod. Zpo:

p tent

Qva epiftola fignificat Maria Siculis,

erypbo N. T. -pag. 847. T. 2.

Lon-

| Vent

eft in adíirmanda

quibus

eos a fe in tutelam fuam receptos effe.

gius

progreffus

Quum autem ille nimis auda&ter jftam

Latinitate Mariae famofifBmus ille in

111 k'

epiftolam genuinam effe contenderat,

Lufitania nuper Malagridà , de quo nar-

Itinerd-

hanc gratiam retulit, ut et liber in In-

ratur in Noris ad Epift. 51.

dicem expurgatorium referretur, et

virum, Ej lolarum

10585.

BARETTI

i lite

iþfe Rotam ad dicendam cauff2m evo-

Parr. l, e& anplico haud ita pridem

pmani

translatarum, contendiffe eum, P. Ma-

Bglg'ig

£atus, librum eogeretur baud paucis

locis mutatum ,

et álio titulo inferi-

riatn iatn in Ánnae imatris utero latine

K0 fUU

j vl

pum, de 'int-egro edere Viterþizi án,

Jequutam fuifie,

--

W)

X EEE

25

D

x

xXIÍ

DE CHRISTO LATINE LOQVENTE.

quo pnropaTvs, ut demonflraret Chriftum: Graece'loquuturi

fuiffe, - Nicodemi I;ungelzuv" de. iufastia . .Chrifli -laudat, ubi Za-

c.haeus quldam refertur, fatis piagofus Chmft um , f, y docuzfï'e "

Pa v r r

Demus autem adítitam eH'e Dommanuum hugunm à popuïc: TIu-

daicototo. |Nempe id fieri non potuit, nifi. paullatim et lente,

[

ut fatis longum temporis fpatium interceffiffe oporteat.

Sed Ià-

daet Romanorum. imperio cedentes, initio regibus utcbantur Ro-

tüanis inferuientibus:

I

.[quo tempore leges : illas Romanas de lin-

cua latina credibile non eft cuftoditas effe.

Non mtur citius il-

f

ïae udaeos turbare potuerunt quam Tudaea in Ploumaam Roma-

nam redacta, et Syriae procuratoribus fubiecta.

Hoc autem Chri-

l

f

fti demum temporibus conftat fa&tum effe, punito ab. Imper&torc

Archelao

Ó

Intelligimus igitur,non potuifie linguam latinam apud

Iudaeos tàm cito tam altas radices agere ut iam Chnïh elusque

[9.

z

matris uernacuxa eH'et.

-

Q

Praecepit fane Chriflus 'obedientiam " Caefári praeftandam.

t

Sed etiam fi Chriftus hoc fuo praecepto illas quoque Romanorum

li

leges de lingua Lanna comprehcndx[ï'et fruftra tamen eius lin-

u

-

guae

a) Hoca pn10DaTN citatum & & .

pli loco illud recitat de a, &, y. - Sed in

hod:e non eft in ifto E)y(mqel:o de lu-

llo

uangelio apud rFA2RICIYM Ced.

4

üi

faniia lefuü Chrifli, ubi contra iam. pro

Apocryphi N. T. T. L pag. 166. le-

lingua Hebraea teftimonium babetur.

guntur clare haec uelba de pmecepto:e

Adfeit pioDaTVs

in fuum ufum,

Chu(h

'nggaa'ro 1'0 X'ZWTOV -,.*wze*av 1'0

eum tantumlocum, quem ex hoc Evan-

AMO 6 0i |xqc85 AEvei TO 3eu-rseov s"olxc»:u

H

r

gelio Nicodemi, citat r&ENAEvS L.I.

,ewre?r -ym,ueh

Idem et iu ;4rabico ex-

V

aduerf. Haeref. cap. v7. grauiter mul-

emplari legitüt, quod. uENmn.

SIKE.

tumque cohqueftus de multitudine fpu-

-vai, od Rhen. 1697 edidit pag. 144..

Qu

Obferuat autem sixivs in- JNotis li-

D

riornm fcripterum, quae in fraudem

uerae de

(,hui*to doCGrinse meras. et

bello adie&tis p. 65. lepideinterpolatam

lj

Rultas nugas protrudefent, ubi exem-

effe hanc fabellam ab illo Keílaeo , qui

A'ra&:ce

i

XXIII

DE CHRISTO LATINE LOQVENTE,

fufá

guae ufum|uel: commendaturus, uel exemplo praeiturus fuiffet

li

:

hominibus; qui eam adfpernati, adeo conítanter linguam patriam

H

retinebabt, ut ea ne. cum 1püus quxdem urbis Pherofolymorum

excidio deleri potuerlt.

olt

. Qui enim, captis iam et euerfis Hierofolymis Rerum Iudalca-

rum libros, opus hiftoricum aeternum fcripfit 10sEPHvs magna

dlü

elepantia fermonis Giraeci , quem fibi peregrinum efle confitetur,

ho

*

is opus illud in popularium füorum ufüm primo Hebralce a Íe con-

xl

If

fcrxptum effe teftatur. ^)

js

w

"

.Tam ut obtinuerit apud proceres aulae Herodis M. et Atche-

L)M

Ia1, "Tetracharum item, aliosque in ampliore dignitate conftitu-

4tOTe

tos bomines, aliquis Graecae et Latinae linguae ufus: non tanien

Nec enim

.3s per totam Iudaeam gentem potuit effe peruagatus.

apud

- exigua res, aut unius fáeculi opus erat, fi rotius gentis lmgua in

Isque

quonchano fermone regnans et fpirans, tnutari aut aboléri debuit.

In Africa quidem ; ubi iam a tempore euerfàe et deletae Car-

du

thaginis , atque adeo diu ante Chriftum natum , Romani linguam

orum

füam propagare ftuduerant, faeculi tamen poft. Chuüum natum -

Íin

I V. extremo, Punica lingua, adhuc audiebatur

Namexaávgov-.

STINO

guae

A abzce Chuf'tum loquutam fuiffe tra-

ne Greeca, et ideo negst hanc illius

Gdl

.dat.

profeffionem opinioni fuae contrariam

M C('l!

efle:

Do-

male uerbs interpretatur,

(

b) Si enim, ut 1pfe ait in Proem. Zin-

Cuerunt enim uiri do&h, SmAeu-m £

r (UU

2161&11*

Iudaic.

Graeca lingua illi' fuit

opponi uernaculae.

æov "'

£in 9ia?awros , nulla alia lingua ei patria

eté dl

et domeftica efle potuit, mh heb:aea ,

Accedit, quod idem rO0sEPEvVS re-

[('0 [*

qualis tunc erat.

ltaque - fruftra eft

fert in. Proemio libri

de Billo Tud. fe /

$158

pioDpATVS, Graecam lmguam pro

opus boc fuum pitria lingua confcri-

lam

.Hb

ludaeorum et Chrifti-Gomeftica habens.

ptllm TOi$ ævw ,Gueäagat; mififfe :

.W) li

NsmQuod ait, r0sgpPHvw id modo

uero in gratiam eorum, qui fub Ro-

olatm

indicare uelle , fe-non uti- purs dictio-

mano imperio decfc.exm illud Graece

uertiffe,

07qu

Am

XXIV ;Q'.;EX'*'C/!-I'Rïsþ'rok'?.'ATïNE Loxc;v'mjü'z'. :

sTixo'Hipponenfis ecclefiae Epifcopo, difcere licet , eius ted;adi'

q

ribus ibinondum illam obmutuiffe, fed cum Graeca et Latina fimul

üit

&

auditam effe: *) ut adeo tot'in Africa floruerint linguae, quot 'iax

Palaeftina in-u(ü fuiffe crucis Dominicae titulus a

€

*

rguit. 4)

D.

| s Quum igitur antiqua ecclefia non. eam rationem teneret,

»

quam

uerfïfï'e. Sunt autem 'eP ev ,Goäääa;gol,

maxime ob cauffam eft, ut,,quïa Va-

Pal

Iudaei non taptum Transeupbrateufes ,

lerius Graece tantum ualebat, Augufti-

«l

uerum etiam fuperiocis continentis in-

*E

pai

colae ex ludaeis , inter Parthos, Afly-

Qus Laiiue concionaretur.

lits

rios-difperfi, et qui denique adhuc in

d) Jftarum Hnguarum ufus ob&ïhuï*.*,

inte

Palaeftina haerebant: quorum lingua

quod in Syria et Palae&ina erant inde

tU

cognationem quandam cum Hebraica

a Macedonum imperio tria hominum

Á

habebat, ut obferuatum in Noris T. [.

genera , Graeci, Syri et Iudaei: poft

BU

ea Romanis late ijam uictoribus Palae-

edit. Hauercamp. p« 47.

Igitur 10sz-

&l

?uvs libros de Bello [udaico , deleta iam

ftina, maximeque Hierofolyma. etiam

Ailh

urbe- Hierofolymitana, in ludaeorum

& Latinis, Chrifto ibi agenre habitaba-

" uis

Orientalium ufutm. Hebraice. feripfit; : et

tur.

Caefarea quidem , Antiochia, Da-

bitg

poft ea ^ Occideusalium caufla , 1Mos in

mafcus Latini generis habuit incolas,

C]Jfle

ünguam Graecam, fibi pe

^

re grinamyr,

Proftant hódie zruaEMi svni Ho-

tianftulit

sniliae ex Paraenefés Graece, edidit uero

T

Sermones et. Paraereclica Aífemanus

d€ [

c) Expof. Epift. ad Rorh. —Opp- edit.

Syriace ita, ut eundem utraque lingua

ïme'

Benedig. 'T. 3. p. 678. - Pater V alerius,

in ufum. audientium Awy2Aezca popula-

büs

inquit , auimaduertit in quorundani collo-

riter- dixifle et fcripfiffe necefle dit.

d |

quutione , quum alrer altevi. diziffez falusz

Procopium inàrtyra in ecclefia Scytho-

Y

quaefiuit ab eos qui et Latine moffet, et

politana ad Syri fermonis interpreta-

Punice, quid effer faluss . refponfum trvia

tionem adhibitum fuiffe conftat.

lta

€tc

Porro: inuterrogató ruffici. moffri,

]

l

Palmyrae utranique linguam et Grae-

m'ls 1

quid fiut , Pumice-refpondentes. Canaui ,

caim et Palmyrenam in ufü fuiffe, te.

Y

corr àpte fGilieet , ficut i& alibus folet, wma

ftantur infcriptiones, quarum nonnullas

liàm

ftmj]

lietera , quid aliud wefpoudeut , quam. Ca-

exhibui in di(l. mea de Seprimia Zeuobia

sasaei?. ]u quantam autem Latinae

Palmyr. ugufla Lipf. 1742. - P. P.

t'itie

uN

linguae confuetudinem regiones iftae

Non potu ego tum fatis, intelligere

fltu;

venerint, ex- alio AvGvsriNÍ loco

iftas . infcriptiones, licet adhibito Rhen-

tiri

Serm. 24. intelligiturz — Punicum pro-

ferdio et Smitfio: uerum. ante aliquot

Qui t

uerbium efl aniiquum , quod quidem La-

annos, dete&o poít erudiri uiri opera

sine uobis dicam , quia Punica. nteu omnes

ïüïiml

et publicato Alphabero Palmyreno, in-

fïtixm

moftis.

Adícitus etiam in -focietatem

tellexi maximam Palniyrenae linguae

jem.-

In

üit, «

,;ïrgcfglatus a .ya(lerie Auguftinus . eam

com Hvebraica efle cognatior

Dotef

A

Palaeftina

N

XXVv

VpROHRISTÓ LATINÉ T. ooyaw TÉ.

0

cjuäm'Boäie pontificia, ut de plebe fiominibus Dei ét Chrifti ho

v

titia peregrino atqueiucognito fermone tradita praecluderétur: fa.

In

&um eít ifta linguarum uartetate, ut in. quibusdam ecclefíis Afri-

canis, quem, ad modum in caeteris Chrifti fidelium prepibus, qui

ft

equiiqe,rfä;ï linguae horpinibüs- colïä&i effent, exemplo a Synagg-

ld

fi

^

-

-

gis

Yi

baïaehilia vero D. Hieronyti P;'es'ï;)yrteri !

quarä has zres þli,ngua:,— cmce. Chrifti

v

adbuc remporibus linguas Syriacam

facratas dicamus, aut Latinae ullam

pariter ae Graécam in ufu fuiffe , ex il-

eminentiam,. et fanclitatem adfcriba-

lius uerbis intelligitur, quibus narra

"

*

mus: quam.rem fingulari capite li-

fU

interrogatum a fe fuiffe obfz/fum. bomi

belii- fui ftüudet euincere 1NcC&OrE-

inde

nem primo Syriace deinde Graece.

In

RVS$,

/

nuam

Aegypto urbs Alexandrina et Syros, et

Tudaeos, et Aegyptios, et Graecos in-

Sunt hae nugae Mdnacbörum x quae

poft

colas habuit. . n eius uicinia fcripfit

illis mirifice placent.. Quid eft magis

'aldte

-sf

"dntonius Eremita Epi(tolas Aegvptiace,

ridiculum, quam proptez ea, quod ex

quas hodie Graece habemüs, et ex ara«

tribus linguis Tituli Cracis Larínam

bt

bico latini iuris. fattas edidit J4br. Px-

4Die

IOANNES Cap.XXIX:u. 20. ultimo'oco

COl

memorat, et ex. ea re fequitur, illam

clye(ergþk Par. 1541. octonis.

in infima Tituli parte propiorem capiti

IHG

Titi—ilu—s cruc'iAs Dorninicae- nulnlz; alia

t gerü

Chrifti fuiffe, Ideo. Larinam linguam

de cauífa Graecis , Latinis et Hebraicis

prae ceteris omnibus fancam clamare ,

nanu

litteris fcriptus eft, quam ut ab omni-

et Hebraeae Graccaeque praeferre? Di-

nl

bus Palaeflinae incolis , inter quos tres

cunt, Larinam loco extremo . eollocari,

Dpuïü'

hae linguae uigebant, lepi et intelligi

quod is apud Romanos honeftiffimus

d

pofiet.

fuerit, quippe oceupantibus in theatro

;x;i&xi)'

locam infimum Senatoribus, in tricli-

g

Et Gra;*ca quidem permultis ludaeis,

nio nouifimum Confule.

lNon me-

- ]u

Gne

ilis maxime, qui per Aegyptum , Sy-

minerunt, LvCaM cap. XXI114.

riam et Afiam difperfi erant, paullatim

alio has linguas ordine.collecare: pri-

TE

familiaris fieri debuit, ex. quo in his

muïlüs

mo loco Graecam, fecundo Latinam,

terris Macedo primum, dein Seleucidae

tertio Hebraicam.

Interifx feruat Io-

Zenabfä

ac Ptolomaei imperium tenuerunt.. $y-

P LI

hanneum ordinem srpvrivs u.10g.

riacum «utem idioma, quod ftilo N, T.

l 5. Carm. Paích. quum canit:

;i!igeïa

Hebraeum dicitur, quia ualebat.spud eos,

Ro

qui tum Hebraei dicebantur, longe ufi-

Hoc Hebraea refert ; boc Graeca. Lati- :

naque Lingua.

aüquO[

tatiffimum erat, et uulgo ufurpabatur.

Látinus denique fermo, in Tudaea inua-

Vide ANT..BYNAEVM de Morte 1

:nö; jr

luit, ex quo. illa in Romsnorum uenit

eji;

poteftatem.

Nulla igitur- cauffa eft,

Chrifíi T. 3. pag.,g(x;,

fh

D

£) Coe,

jaehifd

V.Tm

XXV!

DE CHRISTO LATINE LOQVENTE.

TA

vis Iudaicis et apoüohca cccleiia Corinthiaca ') dato, con[htuerc-

tür Hermeueula, qui do&orum uel epifcoporum, lingua. perecrrma

f

loquentium orationes, ut eae omnium mtellwennae paterent, in

q

"ernaculam translatas proponeret: cuius perfona inter eccleiia.fh-

i

cas locum haud extremum tenebat./)

Sed uidetur ipfs iNcHorzRvs ultro denique agnouiffe, quáe

*

[^i

de Chriíti ét omnium ludaeorum confuüetudine ufgrpandi latini

M

fermonis dixiffet, ea omnia- ccnm&a et inania eífe.

Itaque uult

hoc faltem fibi concedi, Chriftum ream in iudicio praefidi Romano-

ftt

Latine interroganti, Latine refpondiffe.

Nam Pilatuní pro tribu-

Ái

nali fedentem citra omnem controóuerfiam Latiu loquutum effe

«

exx(hmat.

Praeter ea illad putat aequum fuiffz, ut Chritus Pi-

f

lato, alte omnia ex pr aefmpto fifcitauti, uérum di&turus, patua exus

hngua refþonderet quum praeferrim diu illum in partes innoceri-

fa

tiae. propenfüm cognouiffet, üt qui. fero-demum iuftitia deferta,

9t

ex patrono in iudicem impium et legum hoftem degeneraffet.

[

^ Sed ut concedamus Pilatum folita Romanor um confüetudine .

ol

Lanms uerbis in Chriftum mortis fententiam pronuntiaffe , id quod

n

ipfum nondum fàtis certum eft, propter ea quod Iudaea minus,

e

k

quam aliae à Romanis fubactae prouinciae, talis iudicii uidetur

Qu

capax fuiffe: id tamen proDari nullo modo poterit, Lazime interro-

gasti Pilato Chriftum Latiue refpoudiffe.

Nam, fi quis uerba illa .

-

tib

Chufh quum interroganti Pilato, an effer rex Iudacorum, ita re;

D

fpondet

X Aéyers , Interpretatur Latme hic, Verum dicír, aut Ita

-

£f/: quid tandem inde conficitur ?

EM

qü

Sunt .

e) Coetum Chuüo colie&um in ute

ha fuiffet, aählberenr Hexmeneutam,

be Corinthiacágrauiter adhortatur Paul-

qui, quae didta effent, motiori lingua

Vg

lus Apoft, 1 Corintb. XX111;,28. ut

repeteret:

he quis fxu&u ex pxec:bus

qui

fi quis in conuentü facto ihterpretatus

publieis et concionibus hauriendo pri-

Uulg

aliquid aut concienatus lingua peregri-

uaretur, Jdemin Judacorum Synago-

im

gis

itn

-

[

DE CHRISTO LATINE LOQYENTE.

XXVII

3.

e

:Sunt quidem in paffione Dominica haud pauca ritu Romano

d

fa&a :.ut quod Chriftas ante mortem eít uerberatus, quod tan-

I

quam feditiofüs in crucem actus: quod crucem in füpplicii locum

n

ipfe ferre iu(fus.

At illum pauca illa , quae rogatus refpondit,

Latine refpondiffe, id nusquam ullo ueftigio apud Scriptores fa-

TA

cros inuenias, quibus ex ingenio quldquam adfingere ius fasque

(

non eft.

lÜ

Sed perglt Latinitatis Chm(h patronus, et ait, qui] titulum cauf

f0

fae. Latinis litteris adfcripfifet ,

eum Latime quoque im rem iuquifiuiffe.

LI

D

Adfixau cruci uominis rationem , argumentum fuiffe iudicii ex. formula dif-

([e

ceptati, neque in tabulis publicis, quae Romam ad T/erium fuitlent

p

mittendae, aliter illud nifi Lazize ab exceptore defcrlptum fuiffe.

QUs

At, ex eo, quod crucis Dominicae titulus etiam Latine fuit in-

en

fcriptus, colligi nullo modo poteft, iudicium ipfüm. eadem lin-

fti

gua fattum. efTe.

Nam primo nulla neceffitate fequitur, ut, quae

Demde non

linguae in alterutro, eadem in altero- adhibita fir.

fola nempe in titulo crucis adhibita eft latina lingua, uerum etiam

jl

tum graeca tum hebralca

Ergo et ex pr0D4 TI fentenua grae-

T

ce in iudicio, et. ex nof*cra hcbraxcc inquifitum e(t quod fiem non

115

A

potuit.

"1ü

At nos hebralco fermone rem a&am effe, IonO'e aliis et uerio»

i

ribus arcumentis probauimus.

Denique ut larommm ; Pilatum

YU]

píam Latine loquutum etfe

illad tàmen perfuaderi nobis haud

: [tó

poterit, nec interpretem effe adhibitum.

Qucmodo enim alio-

qui fententia lean latinis uerbis conæpta uulgo ab Tudaeig intel-

.

R

Da3

Sun

hgx

cis mos mterptetls adhibendi fu,zt, ut

TRINGA deSynagoga Vet. 1.13. P. 2,

(pofft

€. I2i

ng

quae Hebraice leéta . effent, ea etiam a

.abus

uulgo linguae huius maximam partem

f) Prseelare de Hermenéura Ver.

ignaro, mtelhg1 poffent.

Quam ratio-

Ezcl. evpoimeReuer Vibbas zR&H. ANDR,

pfl

nem. luculentex defcupf t CAMP. VI*

j

ng

FROMMANNYS difp. «lrorf. 1747?

!

d

r

-

XXVIII

DE CHRISTO LATINE LOQVENTE.

hoa potwffet? Atqui Iudaeos omnes Pilati orationem et pronun-

U

tiatam fententiam intellexiffe ; " nemini dublum effe pantup facw

In

rum Scriptorum nartatio.

&

Denmrue in eo "anus cPc INCHOI*ERVS

quod. litterarum,

:

quas ea de re Pnatus ad leermm fine dubxo latine fcriptas, mi-

fiffet, au&*orïtatem commemomt

Dolet autem quod Actà illa

ROmam a Pilato miffa, quae ab 1vsTINO MARTYRE atque a

TERTVLLIAN 9 laudentur;. hodie non integra füperfint. s)

DI

Quae:quum ex inore ludtcwrum paribus et demwzfr ütrimque dicía

ft

"uerbis conflare: debueriut , putat, ea füblatura fuiffe omnem dubitatio-

Ms

nem, an Chriftus in 1ud1c1o illo c.fïl,t LaUne loquutus.

- Edi enim facile conceda imus, quoma*n prouinciarum praefidi-

pu

bus id ófficium incumbebat, Pilatüm de fupphcxo in Chriftam

Qu

ufürpato ad Tiberium et priuatas. lm*mzr df*dlfre ; quas utique Latine

Or

fcripras oportuir, et A&f publica mifi

,quae 1p('1 quoque Larine

fàne confignata effe poruerunt, ucT ct,am debuerünt: minime ta-

N

men ex ea re illud efficitür, Chriftum. 1pfum in 1ud1c1o ad Pilati

Qu

"

quaeltio-

P. P. quam emendatiorem faS8am in-

Damtani: ut adeo hbeilos 1&05 quum

feruit Opufcalis l)/Jllul g g Hiflor. T. M.

Latina lingua i iam fa&ta ccdefa&ua ef-

Litiy

W i

PB

4/

Této confcuplos eff? adpareat.

Deinde

g) Potat enim htteias 1!195 inter Ada

ibi hodie non. Aeguntur illa, quae Ve-

Paty

ifta publica adfernatas, easque notas

teres ex iis adlegant:

NEQ

fuitle 1v$TINO M. et TERTVLLIA-

qude relata funt

Ly

in fpurium illud et prope blafphemum

Thax

No0, qui mentionem Actorum iniiciant.

EVANGELIVXM, Cui.

NICODFMI

no-

Sed credibile non eft,

^os fibellos in

men praefixum "efl.

It5

Habentur apud

Wt

znanus Chufhanowm uenifíe;, aut ab

FABRICIYM (904, Ahccr;puo*»l J BHE

IbE

eorum quoquam infpectos eífe.

-iNec

p.-214 et p. 208-item Part. 2

: p 455.

illi ufquam fe dicunt illos- uidiffe.

Illad nero, quod narrat unus TÉRTYL-

fet

d n

Deh

Quae hodie Pilati exftant A&la et Epi-

LIANVS,

'liberium ad Senatüm

ree

j?olae, funt feripta fuppofititia, ut res

tuliffe

de Chrifto in. Deorum nume-

helh

ipfa. declarat.

Nám primum oratio

l0mj

rum adíeribendo, quum id narret in

proxime acceditad fimilitudinem facrae

"dpologet.-c. V. libro quem paganis ma-

'àqy.

'mguae eius, qua-ütitur hodie Jobaunes

mmeque Romanis oppofuit, non eníen-

lAOn (

utium

lr

2

N

XIX

DE CHRISTO LATINE LOQ»VENTE.

TU TTANS

Un.

quaefhones refþondenïem Latine loquutum fulfTe. Hoc tantum-

Vio

. modo fequitur, aut Pilatum aur Scribam iudicialem, ipíos hebrai-

. quoque fciffe, aut omnia per interpretem adta effe. -

Quam-

ä

quam-nulla eft ratio, cur Pilatum credi oporteat, Hebraeae linguae

i,

planerudem et ignarum fuiffe,nec aliam ni(i Latinam uocem ad

ff

: Judaeos emififfe.

lh

E

Inepta igitur eft INcHorERI haec ratio, qua fïmühma ufus

-g'x

pIODATVS, ex Giraeca Scriptorum facrorum narratione deChri-

h

fti rebus ga!hs falfo collegit, linguam. Graecam ipfi ChmPco et

W

genti Iudaicae uernaculam fux(fe :

Quum Latinae linguae ufüs apud gentes domitas, et praeci-

pue in quas nulli coloni Romani d(.dü&l effent, magis in fcribendo

J

quam in loquendo ualuerit; non eft uerifimile iudicia et cauiï'qs in

tam

Orxente füb Romanis latino fermone habitas fuiffe.

u

In Ediétis quxde—m et Legibus in Iudaea publice propoüns et

tne

adfims Romani fimul et Latino et Graeco fermone utebantur.

Qua in re Ahaxucrus,multawm gentium linguis. dxuerfu*um rex,

At

D 3

multo

(tió

titiurg dixerim,

Quam ob rem.

etiam

zit, fed quod eius ufüs longe ommbm

kaum

in fe rTER TVLLIANI hac in

- eauffa

latiffime patebat..

It g

MOY-

et üde

patrocinium ü,fceplt STEPH. LE

Imperite foane niopaTvs Tadaeam

WE ad V'ar. Sacr. p. 145.

totam ore Graeco loquutam effe, ar-

e W

b) Graeca. enim lmam toti Onenu

guere uult

ex eo, quod in libris N. T.

4

ui

m[

maxime communis tUHL erat, xder)quo

occurrunt nomina propria Graeca inter

um

res a Chiifto geftae illa perfcribi de-

Iudaeos fxequem ta, ut ZInriparer, u-

j iO

buerunt; ut-ad omnes Oricntis incolas

Herodes , et nom:m urbium in

mud

t;ganm

p: i

harüm notitia eo felicius peraenire pof-

Graeca mutata, ut Se/afZe pro Samaria,

Iru

fet

Non enim hiftoriae conditores lu-

et- Neapolis pro Sichemo.

Sed et illud

2

daeorum tantum

fed etiam totius O

linguae naturam exi-

perfpieuum eft,

TYL

ienüs,omninoque caererorum omniun

gere, ut nowb;'a Peuzecoffe , Scenopegia

p Y

bominum rationem

iabere uoluerünt.

Pintateuchus / adhibeantur:

ita etiam

um*

dlraque Graecum fermoonem adhibuerunt,

hoc patet, nomina propris, pariter ac

non quod is, Ut DiODpATVS arbitra-

prouerbia tranfire ad. alias nationes et

if "nd

tur, xudaexs patuus aut uemaculus fue

in earum linguas.

epien

Quis

rmm

m

L

'XXX

pE cuafswo tA'r'mE LOQVENTE.

ï

muïto &tiam prudentius, qux legem 11115 omnibus daturus, eati

cuiufque illaram patrio fermone perfcribi iuffit. *)

t

Igitur falua eft uetus opinio, Chriftom ad Hebraeos , hebrai-

Qu

ce loquutum effe, hoc eft, ea lingua , quae ortü hebraea "uariis

Q

3nodis tempore nonn1h11 mutata , et Sylochaidaxca dl&a ommum

gentis Iudaicae ore tum frequentabatur.

fat

ht

Fuit, Chrifto in his terris agente religionis et reipublicae Tu-

daicae ftatus is, ut neque Graewm , neque Latinam linguam Tudaei

u

tanquam uemaculam adícifcere, aut uoluiffe, aut debmH'e uidean-

Inc

tur. Qxare Chriftus, nec ut DIODATVS uult, Graece nec üt IN-

T

cnormvs putàát; Latzize ad Iudaeos loqui necciïc habwt.

ol

Nituntur hae duae opiniones coniecturis inanibus et fal(is.

W

propATvs ludacos Graecorum imperio diuturno parentes, an-

tü

tiquae füae linguae paullatim oblitos, Dominantium liaguam ad-

G

f'cuufTe cxedlt

INCHOFERVS tántum ualuxffe Romanorum lin-

guae fuae propaoqndae ftüdium iudicat , ut Iudaeis cito pamam

tu

lingudm excufferit Latine loquendi nece(ïïtas

Vl

Praeter ea autem fuübeft his illorum fententiis etiam hoc, ut

bri

Tudaeorum exemplo Hebraeam linguam non mtelhgentmm de-

^l

Qu

fendatur mos Pontificius, Dei cultum pubhcum hno*ua peregrina

ind

&t uulgo 1 mcogmta pemgendx E

i

P 4

Quamms

Quis erit qui ob nomina inter Ger-

Alberto Vrfo ad nos e Beleio dedu&e,

smanos creberrima, Abraham,

Ifaac ,

Similiter ctlam in terra Palaeüma ur-

EC

Ui

Daniel, Dauid, Rahel putet illos He-

bes nomina peregrina funt adeptae.

braea gente ortos efle, aut.lingua He-

Sed eae fünt perpaucae :

quo minus ex

um

,bxaxca uti?'

Aut quis ob illa praeto-

earum antiquis nominibus, in Graeca

In)

riorum nomina Sans Souci , Beluedeve , in

mutatis , iudicium ferendum erit.

bu;

pauia noftra ce ebemma, Gelmanos

Ceterum fieri potuiffe, ut a plebe

omnes Francogallice aut ltalice loqui

Iudaemum, quamquam alienis Domi-

:)

.exiftimabit ?

nis parentium, antiqua lingua, ficuti

6]

DT

.Sunt hic uiciniae oppidula et uici;

fupra didum eít, neque depouexegm

Gandauum , Bruga, Neomagus, Came-

neque immutaretur, probat Flaudrorum

pry

.xacum, Haga comitum, colomae ab

n uicinía no&xa exemplum, qui etfi

It

[

ante

Vinc

k

t

DE CHRISTO LATINE LGQ'VENTE.

xxxi

z

Quamuis ergo DIODATVS et INCHOFPERVS inter fe diffen-

tiant,in eo tamen uterque conueniupt, ut Pcatuant Tudaeos, anti-

)2

quae àc rehglofae linguae fuae, quam in facms adhxbebant, ufü

AtlIS

quotidiano deferto, gentilem adoptaffe.

10f

INCHOFERVM autem eo. proceffiffe audaciae , ut confidentel:'

fatis et Chriftum , et Mariam Virginem, et Apoüolos adfirmaret

Ti

latine loquutos efï'e mndbuur facile nemo, qu1 haud ignoret, quan-

diel

tam uim habeat in animis hominum eius rei confüetudo, in qua

«

inde a primis adolefcentiae annis uerfàti fünt

lam- Lingua Lati-

s

na, ex quo eft Romanorum Pontificum ftudiis fa&ta ecclefiaftica,

folet apud Pontificiosin omais generis Officiis Diuinis quotidie ad-

h1ber1

Tlla preces publicae fiunt: illa horáe canonicae abfoluun-

At

tur, decantandis nonnullis, Dauidicis mnaxime,; carminibus:. illa

A

Canon Miffae, iam cantu recitatur, iam leni fufürro demurmuratur.

rää

Quid igitur mirum eft, hominem, qui. quondxe pelmultos ri-

.]in

tus Latina lingua perficeret, qui fexcenties Miffae canonem latinis

rJafm

uérbis deblateraffet , qui fortaffe ne uerbulum quidem ex facris li-

)

bris unquam nifi Latine protuliffet, qui a Pontifice Romano lin-

d

guam Latinam fuis ecclefiis diligenti(fime imperatam uideret: eam

Tij

indea rei chriftianae principio facms propriam credidiffe, omni-

bus laudibus celebrare uoluiffe, atque ab ipfo noftro Seruatore

opt

fs

LÀ

ante fexcentos fere annos in hanc pro-

que populi uernacula fcriberentur:

ut

quh

uinciam. dedu&i fupnt, atque adeo mul-

Ícilicet quiuis absque interprete intelli-

a, Ut

tüum ex UlCH]lS traxerunt , facile. tamen

gere poílet, et fua lingua enuntiare,

in hunc usque diem, et lingua et mori-

quid a rege in ediclo couüxtutum eiTet,

us e

bus dignofcuntur.

Jlüecz

k) Quem tamen morem a ludaeis

i) Nam quutn narrdtür ESTHERAE

1eccnt10ubus et Muhamedams praua

plebc

c. l.u

ult

Ahafuerus edi&to fauxiffe,

imitatione- Ponrificii .zautuati/ effe ui-

Dom!

ut uiri uxoribus imperarent, additur,

dentur Lvp. cAPELLO, contra Be//ar-

ficutl

prouidiffe regem , ur litterae ob eam

)ninum chf'putann, fupxa cit. diff. de lus

Le:etuï

rem in- omnes amplifimi regni pro-

guae lguotae in, facris nf pag 634-

rortm

uincias mittendae; lingua uniuscuius-

ül &t

D an

a

L

XXXII

DE CHRISTO LA'TINE LO(LVENTE.

s

opt. tnax. f*v*ratam et in- fermonibus adhib: itam , demquc ab an-

gelis etfan&tis in. .caelo ufu:pata'n exiftimaffe ?

. Audiemus nos quoque his follemmibur Chriflo tiato facm CARIS-

k

SIMI CIVES in templis noftris quaedam Laziza, quae diebus- ma-

Xime féftis innoxio certe, nec unquam contemnendo inftituto ec-

clefia noftra ufarpat.

Excitabunt gaudia noftra hi duo hy mni ec.

clefiaftici JIn dulci iubilo , et.Puer uatus in Bethlehem fententiis nonnul

lis germamce intermiftis. INam uolumus,neque teftimonio eccle-

fiae ante miagaum caítae do&trinae üindicem Lutherum qmdqudm

detrahi, et omnium tamen confuli intelli 0'ennae

(luod autem fingulare quiddam et magnis ecclefiae fd*is apud

nos proprium e(t, audiemus eriam iacerdoxem €x Praefatione Ca-

nonis Miífae Greaomm partem quandam Latina Lingua ad altare

A

cantillantem. )

dítam enim antiquam Praefationem , a recentio-

tis aetatis fuperítitiofis et Sanétorum cultum uxmanmbus additio-

nibus purgatam, Diuus Lutlierusin ecclefiiis ; mágnarum ciuitatum,

ubi aüt academiae , aut faltem latinae fcholaé florerent, ub antiqui-

tatis reuerentiam, adhiberi praecepit.

Hisigitur-precibus publicis, et Latinis et Germmmrs, quas

per hos dies feltos , quibus ingentis beneficii hominibus praeftiti

memoriam recolimus , partim " qudietis , partim ipfi concinetis, fa-

cite.quaefo, cARISSIMI CIVES, ut animum ca(h.m et pium, 0"

Cn [tudio fuds.ntem adiungatis.

Poft illa, ex more, noblscum ad aitare accedne ut pro iis, qui

P«P.in Acad

animas ueftras pafcunt , oblationes grati faciamus.

Vlteb Vigiliis Natiuit: Dommlcae An. MDCCLXXI

l) Qua rationé fa&um fit, uthf*'ae

15253. et latina et vpermanica lingus,

latinae quaedqm fpecies haec, diebus

uoluitque ut Latina diebus feftis adhi-

in-ecclefia maxime follemnibus,. in

beatur, demunfham in Progr. de: " Sacer-

noftro. coetu obtineat, docui, et ex pri-

dote Preces diebus: feffis latmas ad altare

ma forma Miflae, quam Lutherus pro

centillaute on. 1761. P. P. ubi quantura

ecclefia Vitebergenfi compofuit an.

fieri potuit, hune ritum excufatum iui,

E

—— À MX

EE ES

—

SERRUTUNS

—

M,

a

E

"

"

—

-2

T

"S

T

a^

Es

ass Iee ia

"

.,.;æ.t L i i

bv

-

ET

E

a

E.

T

v

x*

t

ii

ERa

CM

z

-

.

X

ts

m

n MimEd

—

À

——

—

"

zi

N

m

BM

H

E

z

Il

123

II

ii

"

E SIcI

a

E

E

sss

EE

3.

i

3

251

a

r

EE

E

at

t

L

r

ib

z

E

r

iE

u

5

i

i

T

t

i

ciit

ia r

-

ET

Io2int

I

A Ea

.

m

x

z

RD

u

g

-

A

EO

u

x

iT

E

;

:

;

TA

:

X

5

É

Ü

x

5

E

M

UL

2

E

rb

i5

r

E.

sl

fsl

x

u

j

AE

MLA

|:

Vi

Is

Em

I

-

üwm

PA

p

L

z

z

s

EU

a

um

u

iv

sE*

z.

;e.n

Y

s

Prres

i

u

u

ts

T

s

m

n

-

T

E IT

-

ii

E

t

$s

t

UI

T

s

:

n

RE

z5

a

Der

ETES

T

]

PO

W

I

r

$:

G

z

T

$

E

d

a

3

-

ial

deaione,

rl

DT

-

-

A

EEE

.BL)&M

N

"— s

E

iv

du

Bo

E

Ka

T

-

p*

a

z

ii

R

M

$

a

E

E

T

3

N

3

h.

L

E

,

L.

E

E

"3

E3

E*

bsie

$

P

3

^

d

*

T

P

a

n«

-

R

t

d

E

E

A

*

T

-

f

*

L.

T

i

U

:

UM

s

N

-

tol

z

b

-

&

E

w

:

2

,

P

*

MW

*

Qd

D

P

EC

3

a

»»

21

E

Y

i

-

s

2

^T

"s o

E.

l:

-

f

k.

-

p

*

E

i

"

r

il

*

3

-

"T

Es

1

3

E

E

£

E

i

.

E

És

T

"9^

s

&

s

"

"i

k

y

Es

*

*

e

J

*

-

de

*

-

-

b

w

T

?

^

z

E

s

:

*

E

*

x

*s

-

É

*

m

3

ES

*

E

P

z

*

s

Ü

z

W.WH

i

x

E.

P*

^

À

P

N

X

E

E

&

3

E

4

*

»

E

2

*

97

^

s

at

&j

m

-

innd

*

"

uH

»

"

7

*

d

Hs

x

E

*

EE

^

p

A.

"

7-

d

E

mwhv

-

"-

J

"

Eu

d

Es

x

gt

E.5

E

TM

*

E-

SS

u

(

i d

Lu

L.

La

*

-

*

É

E.

Pa

":

-

-

-

i

iinesy

.

d

p

d

s

.

s

PA

.

£

P

H

EC

3

z

T*

:

"

*

J

a

*

r

*

P

Ed

"a

*s

*

i

"

E

"

M

E

E

*

-

tad

E.

3

pact

Wa

E

P

M

à

s

"

3

EE

Á

s

E

^

PT

-

X

E

"xb

"1

-

"

2

W

x

a

"A

:

^g

E

2

a

boa

E

U

»

e

u

h.

EE

P.

d

v

T

r

N

«

É

xS

"

"

*

x

--

E.

D n

T

D

d

E

xj

9

" d

M.

um

s

78

f

M

*

N

w

E

U

"3

P

:

k

L

d

:

,

i

T

E

-

TE

g

i.

E

E

I

H

-

E 3

A

i

i

E

228

E

i

D

z

-

;

:

5

d

-t

M

x

-

l-

-

?x

MÉ

Fa

d

2

E.

h

r

r

F.

f

BK

*

Mz

.w

zX

x

4

"

á

P

E

AUE

E.

s

L

p

-

E

"-2

d

*X

:

»

b

X

G

v

-

3.

E

EC

$

E.

F

h

i

s

Y

*

*

E

-

E

"

35

n

A

N

k.

»

-

d

nl

A

x

&5

R

^s

ER

i

L)

?

A

"

-

"

D.

3

*

ES

E

K

C

E

p

*

il

d

z

F

B

"

E

*

-T

*

:

—

p

m

Es

ieisie

$

TT

s

"

-

*

l3

i

:

E.

*

as

w

-

7

E

ia

M

"

$À

E

j

d-

*

:

$

R

b d

a

E

E

OX

t

-

i

-

s

k

s

E.

h

^

EE

*4

L

Á

L

x

E

ET

"a

s«

5

j

U

ES

n

*

N

k

E

ls

i

3és

rA

v

ve

DA

L3

E

m

ad

ii

^

*

s

E

vt

fs

*

-

*

:

?MW.W(

54

É:

2

Phes.

s

E.

E

M

s

nx

»É

3

4

d

1

72

E.

be

j

ET

*

s

m

"

as

«

x

-

*

E

"

2

i

Pa

-

".

s

à

A

E

*

E

s

v

:

E

M.

n

F

f

5

z

2

E

E,S

.

E

TM

$

E

Bd

.

*

w

E

E

*

m

d

"

Di*

x .

r

W

E

-

*

at

i

TE

"

L

E

L

-*

$

U:

od

ii

x

d

p

i

d

*

ET

TC

E

p

4

-

NT

as

ES

E

: d

-

TM

M

s

s

x

*

ia

L

.ws

hs

u

*

x

Ea

"

-

*

i

s

3

T

t

-

À

--

t

TOEN

e

s

i

N

-

x

:

E

NT

*

-

M

sl

*

p

z

:l

22

5

E

T

u

E.

*

i

E

»

s

il

*»—

r

-

E

E.

m

3

s

.

*

E.

4

^.

RE

L

-a

—

^s

Iu

K

n

i

u

£

H

L]

3

;d

b

ve

x

8

E.

x

*

E

-

i eit

u-

E

E.

s

m

UM

p

"

d

m

M

il

:

R

$s

"

Fa

i

i

x,um.

E

d

a

E

3

D

o

P

:

*

r

j

i

Z«

d

*

Rs

"

:

E

a

.

i

Fs

d

o

T*

AE

»

H

b

t

e

a

ï..n...,

P

M

*

2

ul

E/

E

— -X M -

ia

"u

--

df

E

^. Ef

d

Es

g

:

-

"

*

A

4

m

s

La

"G-

m

t2

m

TM

d

"ii

——

u a lil

il

É

;

TENTIAE

»

DE

o

|ATINE LOQVENTE

e

XA

MEN

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

ä

s

e

IBVS CHRISTO NATO SACRIS

ä

ä

MDCCLXXL

Ls

P.

. AB

«2

DE RICO -WERNSD ORFIO

e

N

HB.P. VP 0 ALVMNOR ELECTORAL

-

ä

EGII

THEOL.

H, T.

DECANO

p

2

(

A

$*

b 7

E

NY

äk&

W

p

/'X

—

x

W

PP-]

A...,ä

S

o

z

5

,

5

N

[rni

A

)

E

L^ 3

»-

—

fh

z

NU

:

-

E w

$

-

i

u?kük il

;

— d

Ul

AE

Dd

uD

L

Wi

—

B-

lTEFMBERGAE

OLi

CHRISTIANI

DURRII

CADEMIAE A TYP1$,

& Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com

T

Pa