Ge309 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Animadversiones Philologico-Criticae In Loca Difficiliora Iesaiae Schelling, Joseph Friedrich ANIMADVERSIONES PHILOI. OGICO-CRITICAE LOCA DIFFICILIORA OvVIBVS PRAESTAN TISIMORVM INTERPRR. TVM SENTENTIAS ENXPONIT SVAM NOVAMQVE PROPONIT OSEPHIS FRIDERICVS SarrIIS VRBEIS AC DIOECESEOS SCHORNDORFIENSIS TIN PVCATVY WIRS= PENBERGIGO SVPERINTENDENS. LIP'SIAE APVD RREITROPFE EY HAERTEL. . 4 . 4 4 7 1 3 * , 1 . ₰ 14 7 „ . 2 4 . 1 . 2 4 D 1 N 1 8 Praafatio. Iuter omnes Vet. Teſtamenti libros, prophe- ticos inprimis, nullus fere in hac extrema ſeculi, ad finem vergentis, parte eruditorum hominum ſtudia diligentiamque tantum occu- pauit, quantum Ieſaias. Nunc igitur, ſi quis nouam vel verſionem huius prophetae con- ficere, vel nouum in eum commentarium de integro ſcribere vellet, actum fere is ageret, cum impoſſibile eſſet, vt mere noua atque ab aliis nondum dicta exhiberet, niſi nouum omnino non commentarium, ſed Ieſaiam edere vellet. Propter paucula vero noua, quae ipſe dicenda iisque, quae occupata dudum ſunt ab aliis, addenda haberet, telam inte- * 2 gram IV . 7 . gram denuo ordiri ac pertexere, quid eſſet, niſi et lectorum tempore ac patientia et em- torum pecunia abuti? Saepe igitur iam ani- mum fſubiit oogitatio, bene actum fore cum re litteraria non tantum, ſed et domeſtica litteratorum, ſi haec in eruditorum republi- ca lex fanciretur, vt ſuper libro, tot aliorum curis iam illuſtrato, nulli liceret, quicquam in publicum edere, niſi ſi noui quid non- dumque ab aliis ſcripti haberet, quod Ppro- poneret. Eſt enim ea ingenii humani fecun- ditas, vt, quantumuis ſuper hoc illoue loco, difficiliori praeſertim, dictum ſcriptumue ſit ab aliis, ſemper tamen ſpicilegii aliquid ſu⸗ perſit, idemtidem noui quid atque ab aliis nondum cogitati ſuccurrat denuo curam cogi- tationemque in cam rem defigenti. Id, quid- quid ſit, liberum eſto cum aliis communicare. Mihi quidem in hoc libello hanc ipfe le- gem ſcripſi, vt in eo nonniſi loca difficiliora Ieſa- jel 0 la X V „ 14 Ileſaiae, de quorum interpretatione nondum conueniſſet inter eruditos, atque ex his ea tantum tractarem, ad quae haberem aliquid noui, quod in medium afferrem. Vnico in loco Cap. XXIII, 3. interpretationem, a Mi⸗- chaele iam propoſitam, nouis certe argumentis illuſtraui et confirmaui. Neque vero ambitioſa nouarum interpre- tionum cupiditas, aut iuuenilis inauditi ali- quid dicendi ſeribendiue pruritus haec, quae- cunque ſunt, progenuit. Pleraque quidem eorum ſeptem et triginta iam abhinc annis, cum primum Ieſaiam priuato ſtudio tracta- rem eiuſque intelligentiam, adhibitis omni- bus, quae tum in promtu erant, fubſfidiis, mihi comparare allabhorarem, non animo tan- tum concepi, ſed et in futuros vſus Calamo notaui. Interiecto dehinc nouem fere anno- rum ſpatio vnicam illarum mearum notatio- num, quam nimirum ad lIeſ. VIII, 20. feceram, ½ 2 3 prubli- vVI publice proponendi, doctiorumque iudicio fubiiciendi periculum feci in der Abhandlung von dem Gebrauch der arabiſchen Sprache, zu ei- uer gruendlichen Einſicht in die hebraeiſche edita Stutgardiae 1771. J. 8. Docuerunt me poſt- ea viri eruditi, praereptum eſſe mihi nouae huius interprétationis honorem ab Ioh. Henr. Michaele in Bibl. ebr. Ed. Hallenſis 1720. no- ta ad Ieſ. XLVII, II. itemque a Vriemutio in ſelectit adnotationibus ad dicta claſſica T. I. p. 108- II2. nec minus in eiuſdem Obſeruu. miſcell. C. X. p. 245. Atque eodem fere tempore, quo meus prodiit libellus, eadem certe nominis Anm ex dialecto arab. repetita interpretatiò propoſita etiam eſt ab Euerardo Scheidio in Dicſ. philol. exeg. ad loca leſ. C. VIII, 20. ebh Ezeeh. C. VII, 7. cuius P. I. 1770. et II. 1771. prodiit, quaeque Poſtea inſerta eſt Schedias- matis philologicis ad ſing uat hebraeae acrique odi- cis V. T. promouenda ſtudia, Harderou. 1771. 4. editis. Ego vero, quanquam reuera nihil de illi- VII illius, et multo minus de huius cogitatis quic- quam ante reſciueram, adeo non aegre tuli, me iam non ſolum eſſe, qui in illam ſenten- tiam deuenerit, vt potius de ſocietate idem, me inſcio, mecum ſententium, mihi, vel ſen. tentiae magis ipſi, gratularer, cum ſemper ve- ritatis ſit argumentum, ſi forte accidit, vt plures ſuo ipforum ſtudio neque collatis ante inter ſe fuffragiis in eadem ſententia conue- niant. Condidi interim ab illo tempore apud me, quaecunque in Ieſaiam meditatus et com- mentatus eram; contuli cum his, quas poſtea Loiothius, Wichaelis, Doederleinius, Dathiut, alii- que ediderunt, verſiones huius prophetae, In quibusdam, meliora ab iis edoctus, mutaui * ſententiam; intra quindecim porro annorum ſpatium, quo Proſeſſoris in Collegio Beben- huſano munus gerebam, interque alia etiam docendarum litterarum ebraicarum Prouincia mihi obtigerat, iteratis vicibus ipſe auditori- bus meis Ieſaiam explicaui; quac igitur mea erant, VIII . erant, plus vna vice excuſſi, nouae ſubinde diſquiſitioni fubieci, atque nunc demum, poſt toties iteratas curas, cum ſexageſimum aetatis annum ago, in lucem prodire ſino. Obtempero autem hac in re repetitis hor- tationibus amicorum non paucorum, quo- rum nonnulli et ipfi meis quondam horis ebraicis interfuerunt, facieque id nune etiam lubenter, vt ſie meae, qua in docen- di munere vſus eſſem, diſciplinae ratio ſimul redderetur, publicumque eius quaſi moni- mentum extaret. Videbunt, qui haec mea qualiacunque le- gent, me non eum eſſe, qui vel in Maſore- tharum ſfingula praefcripta iuret vna, vel iu-= ſio licentiofior ſit in arripiendis vndecunque nouis lectionibus altera ex parte; qui in in- terpretandis ſingulis vocabulis aut integris ſententiis credat dicatque, quidquid alii ma- gni IX gni nominis viri ante ſanxerunt, aut cui nonniſi fua placeant, quique aut quauis obla- ta ſpecie illudi fibi patiatur, aut, quae in Propinquo ſunt, longe dquaerat, aut ſpretis aliis fubſidiis vno vtatur, atque ex Arabiae e. g. theſauris vnice repetat omnia. Aliorum interpretum ſententias, praeſtan- titfimorum certe, vt tangerem, neceſſarium fere fuit, cum ad meae ab Viris aliàs omni obſeruantia dignis meaque laude longe ſupe- rioribus diſſenſionis rationem reddendam, tum ad explicandam ſtabiliendamque meam ipfſius ſententiam, quae ſaepe ex diuifis quaſi alio- rum ſententiis ſic concinnata eſt, vt in vno eodemque loco aliquid ab hoc, aliquid ab alio acciperem, quicquam etiam de meo adde- rem; tum denique, quod eorum praeprimis cetiam habenda eſſet ratio, quibus plurium li- brorum conferendorum copia non eſſet, cum- que haec mea opella verſaretur potiſſimum In X in locis difficilioribus, his ita promtuarium quaſi omnium, quaé optimus quisque ſuper 118 locis ſenſiſſet ſeripfiſſetque, ſuppeditare- tur. Libere ego diſſenſi ab aliis dixique ſen- tentiam. Liberum nunc eſt cuilibet, etiam de mea ſententia iudicare, eſtque id nunc eo facilius, quo plures ſunt, quibuscum me –— quaſi diſputantem audierit. Iure ego meo vtor, ſuo vtantur alii. Aequas eruditorum virorum cenfuras non metuo, iniquas non CurO. Deſino in voto, vt, ſi quid vnquam mea qualiqunque doctrina ad auditorum contule- rim vtilitatem, aliquid certe bonae frugis ex hac mea fſcriptione ad lectores etiam redun- det, in diuini nominis gloriam. Scripfi Schorndorfü Cal. Marti MDCCXCVII. CON- CONSPECTUS LOCORUM EKXPLICATORUM CAbP. V, 17. — 30. VIII, 6. IX, 4. X;= 4. — 182 XV, 9. — XVI, I. XVII, 2. — 9 -II. XVIII. tot. XIX, 9. 10. — 17. XXIII, 1I. — 32 CAP. XXIII, 10. XXIV, 15. XXVII. tot. XXVIII, 9 - 15. — 2. XXX, 7. — 31. 32. XxXXV, 8. XLII, 5. LII, 14. 15. LIII, 10 LVII, 6. LXIII, 19. — LXIV, I-4. LXVI, 17.⸗ I ESAIA F CXAP. V. 77. L) Ovn . : Dν eee nn N. huius v. cum antecedentibus non tam diff- cilis eſt, ac primo intuitu videri poſſit. Poſtquam enim propheta terram incolis ſuis cuiuscunque fortis ac conditionis, nobilioribus pariter ac vilioribus, orbatum, illosque, qui adhuc tam alto deſpexiſſent ſupercilio alios, prorſus humiliatum (v. 13-15); Io- vam contra omnipotentem hoc ipſo, quod exercuiſ- ſet, iudicio, atque hac, quam ſtatuiſſet, poena, ſu- per omnia exaltatum celebratumque iri (v. 16.) decla- rarat; nouam iam defolatae et vacuefactae terrae fa- ciem depingit ita, vt ouium gregibus quaeuis loca paſcendo obire, et in quibus alias non licuifſet pa- ſcuis discurrere, nulloque impediente ea depaſcere, liberum tunc futurum eſſe ſigniſcet. Res clara, ſed in verbis, quibus hoc innuitur, aliquid difficultatis eſt. In priori ſententiae membro dicitur, agnos paſturos eſſe mn, in qua voce reddenda interpretes veteres mirum quantum difſen- tiunt, recentiores, etiam praeſtantifſimi, MWichaelis, Doederleinius, Dathius, ſic conſentiunt, vt mirum A non 2 non minus ſit, viros hos ferre potuiſſe fententiam tam jeiunam in propheta tam ſublimi, qua nihil aliud diceretur, quam agnos vaſtusn itain Os, quo ducerentur. Quid enim in hoc ſfingulare èt inſolens eſſet quodque non quotidie fieri ſoleret? Senſum eius verum vnus aſlecutus eſſe videtur Lowthius, cuius ex ſententia hoc dicit propheta: agnos nemine prohibente, ſecun- dum dultum eorum, i. e. 20 eor um dubktu et pro lubitu pPaſturos efſe. Fallor an idem ſenſus voci Ano ſub- liciendus eſt etiam in altero, qui eam exhibet, loCO Mich. II. 12. Hic enim promittit Deus, ſe Iacobitas colleciurum et reliquos Ifraelitarum congregaturum vnumque ih locum coacturum eſſe, ſicut id flieri ſo- leat in ouibus Bozrae, in grege, qui ſuo duſtu, h. e. paſſim et libere, adhuc per paſcua oberrauerit, iam- que in eundem locum conuocetur. In altero membro 52 He wenne eene. explicando non aeque feliciter verſatus eſt Lowthius. Prime enim Durelli et Seckeri exemplo pro legit Os hazdi; deinde Demo nne interpretatur per luwuriantium quondam heluonam nunc deſolatam ter- ram. Vtrumque fine idonea ratione. Si enim ronen omnino nomen- regens et ſequens vox rn nomen re dum ſit, quo et forma vocis nn et accentuum ratio intendit, ſententia nonnih hunc habere intel-=- ledum poteſt: et loca ueſolata pingaium, h. e. loca quondam pinguia, nunc autem deſolata, veregrini ab- Jinment, quem ſenſum etiam MWichaelis et Vathius ſuis in verfionibus exprimunt. Vereor autem, vt hit vo- cis oro'ad foli pinguedinem translatus vſus tueri ſe poſſit, cum in omnibus aliis locis de pinguioribus tantum animalibus vſurpetur. Rectius itaque Doe⸗ derleinio haec vox nominatiuus eſt. Cum vero eah- dem adiefdtiuum eſſe exiſtimat, cum ſequenti vVoCa⸗ Pulo julo nic adi⸗ (ur. Pro Vo tn liud ’ur. E 3 bulo tanquam ſubſtantiuo, atque ex uſu Syriaco hic catulos notante, iungendum, atque hanc verſionem exhibet: et in aruis deuaſtatis vingues catuli viktum re- perient;*) obſtat huic ſententiae 1) ir vix pro adiecdtiuo haberi, nec 2) rationem vllam afferri pode, cur, fi adiectiuum eflſet, ſubſtantiuo id praepoſuiſſet propheta, nec potius fcripfiſſet: Henν ne, quo vocabulo vtitur c. XXV. 6. Itaque s neque per peregrinos, qui ſemper alias dicuntur, neque per catulos vertendum, ſed forma participialis eſt verbi trito ſenfu etiam hic ſumendi. Nimirum rw oues pingues a dicun- tur, quod fſolitos paſcuorum fines excedunt, atque in aruis depopulatis quaſi peregrinantur, h. e. libere diſcurrunt. Hac ratione in hoc altero membro idem fere alia loquendi forma dicit, quod per Ddn- in priori innuitur, membrorumque parallelismus egre- gie ſibi conſtat, ſi verba ſic vertantur: paſcent tum agni fuo lubitu, et arua depopulata oues pingues palantes depaſcent. CA P. V. 30. pn en ee Vocabulum b eſt æ. A., et quod in eius generis vocabulis accidere fere ſemper ſolet, vt varii varia de iis iudicent, nec certi quid habeant, etiam in huius interpretatione factum eſt. LXX. verterunt: A 2 . 5 *) Dubitat tamen vir docus, recdiusne Epere ab arab. „ delere vrbem et veſtigia vrbis deriuetur? in Biblioth. theol. Vol. IV. p. 561. 4 zu ry zropiæ a†τιuαν, quod ex Mwo deliquium animi paſ- Jus eſt deduxiſſe videntur Dathio, eosque ſequitur fere, vt ſolet, Arabs. Syrus et Vulgatus per caliginem, ſiue quod n legerunt, fiue quod vocabulum be ipſum, ducto fortaſſe a nubibus ſignificatu, ſic intelle- Xerunt. Radicem vocis habemus quidem adhucdum in ebr. linguae reliquiis, ſed vnius tantum ſignificationis, Nillandi nimirum Deut. XXXII, 2. et XKXXIII, 28. quae itaque talis eſt, vt ex ea parum lucis in vocem deriuatam oy redundet, quamuis etiam huius verum ſignificatum ex illa eruere tentarint nonnulli, atque vel de coglo, quod roret, vt Wunſteraus, quem ſequitur Dathius, vel de nubibus, quod ſtillent pluuia, vt Lowe'thius, cogitarint. Eundem nuhinm ſignifica- tum amplectitur etiam Michaelis, fſed, quod, quor- ſum ſuff femin. referendum fit, non vidit, in duas diuidit vnam vocem legitque mHhepn et vertit: ian Gottes dichen Wolken, repetit autem hunc ſignificatum ex arabica radice Sr hauſit aquam, quod Arabes nubes, pluuiam quippe effundentes, amphoras et hauſtra dicere ſoleant. Certum eſt, quod, ſi quid opis voci tam incertae ac dubiae ſignificationis ferri pofſit, id etiam illi ex vberioribus cognatarum linguarum diuitiis ſit com- parandum. Et ſane Doederleinius, cum vocem b de pvenetralibus intimisque receſfhus aut conelauibus ſolis interpretatur, atque ad radicem arab. 7 prouo- cat, certum verae fignificationis veſtigium inuenit, cui fi inhaefiffet progreffusque paulo vlterius fuiſſet, dubium non eſt, eum id etiam inuenturum fuiſſe, in quo pedem maiori cum fiducia figere poruiſſet, quam in illa conclanium ſigniſicatione, qua, ſi linguae vſum confulat, fibi nondum ſatisfactum eſſe ipfſe ingenue fatetur. Ab eadem r. 5= eiusque deri- vatis van ſ0 — — — — 5 9 2 à 535 2 vatis VP- S cel. Pauus *) repetit ſigni. ficatum loci eminentioris, ſuffixo N& ad proxime prae- cedens VN relato, vnde longe planior et facilior enaſcitur ſenſus. Sed agedum, quibus fibris cum illa prima ſtirpe G ς° cohaereat vocabulum Q , paulo accuratius inueſtigemus. Sumamus et nos, principem ſignificatum verbi eſſe: intime penetrare, diſtintte cognoſcere, nec difficulter ab his ipfis natali- bus plurimarum vocum deriuatarum ſignificatus re- peti poterit. Scilicet Si aut Slr eſt ſacerdos, quod facerdotum erat penitior rerum, etiam abfiru- ſarum, cognitio?; medicus, quod incdici vberiore na- turae ſcientia pollerent; hariolus, quod hoc hominum genus arcana rimaretur et patefaceret aliis; aſtrologus et genethliacus, quod hi fiderum curſum inte ligerent atque ex eo diuinarent: Hinc porro Ole diuinatio, 5 praedicktio; et - vaticinandi Hareultaz. Eadem ratione apud eosdem Arabes ab radice t⸗. quae pariter ſciendi et cognoſcendi ſignificatum habet, magi ‚1ͤ/3 aut aſtrologi c dicti funt, quin et apud F Ebraeos ipſos H ab radice . Ex illo ipſo autem iam „ 4 tonte Auxit, vt etiam ldera i pſa dicerentur, quod in eorum confideratione potiſimum doctiorum priſcae aetatis hominum ſtudium verſaretur, quod- que ex iis diuinarent rerumque omnium cauſas re- peterent? 5. Siſtamus iam pedem. Quae ſignificatio A 3 abptior *) Philol. Clauis ad h. 1. **) Vocem hane Colius omiſit, ſed Caſtellus eéam exhibet in Lexico heptagl. ſub x. B = nr. 21. 6 – aptior eſſe poſſet huic loco totique orationis contex- tui hac ipſa ſiderum. Quam magnifica inde enaſcitur ſfummae calamitatis deſcriptio, quam frequentata et minime inſolens praeſtantiffimis poetarum: in tene- pricoſiſſima nocte ne ſidera quidem vlla lucem efſe prae bitura. 7 Vnica difficultas fupereſt in Affixo feminino, ſed illud iam non ad , ſed ad idem ſubiecdtum, ad quod Affixum fem. in a a ππ c. III, 26. atque item in A , en. deeee. n v. 14. huius ipfius capi- tis reſpexit, h. e. ad Hieroſfolymam, aut Ifraelem et Iudam, referendum eſt. Nomina quippe populo- rum promiſcue vt maſculina et feminina conſtruun- tur, quod vel ex ſolo loco Ier. XLVIII, 15. aPParet. Hoc igitur vult propheta: (Populus) intuetur terram, et eece denſa caligo, quin lux obtenebrata eſt in ſderibus eius. CA P. VIII. 6. 7yn N d n „N een :—a Pre ee aeritur hio, quomodo propheta, cui res cum Iudaeis eſt, dicere poſſit de his, quod laetentur de Rezino et Remaliade, cum hi ipfi ho ſtes eorum ſint? LXX. poſtrema commatis verba ſic verterunt: æX½α sXeα‿ Xςρ roν Psou s bνaνν, atque ad horum ſententiam plurimi dodifſimique interpretes de con- ſpiratione cogitant, quam nonnulli Iudaeorum cum his Ple his regibus feciſſe videantur. Enimuero Lowthius gratis haec aflumi, cum nusquam eiusmodi ad partes hoſtium transeundi voluntatis veſtigium appareat, redte moneét. Atque idem ſtatuit, verba v. 6-8. ad regnum et Ifraeliticum et Iudaicum ſpectare per- que populum, leniter fluentes Siloae aquas aſpernan- tem vtrumque intelligi poſſe populum; Iraelitas quippe regnum Iudae, a quo defecerint, quodque euertere iam conſtituerint, vilipendiſſe; Iudaeos contra ſuis ipſforum viribus diffifos effe pariter ac de diuino auxilio deſperafle atque adeo ab Aſſyriis opem aduerſus foederatos reges petiiſſe; recte ita- que vtrosque Aquas Siloae contemtim deſpicere dici poſſe. Rede etiam haec dicuntur, omninoque ſub r N& vterque populus et iudaicus et ifraeliticus intelligendus, vtraque domus Iſrael, vt infra v. 14. vocatur; modo vir dodtiſſimus etiam fuum cuique tribuiſſet, nam vt haec de Rezino et Remaliade lae- titia nulla rationé ad regnum iudaicum, ſic ille aquarum Siloae contemtus ad ifraeliticum referri non poteſt. IIla ſigillatim Ifraelitis, haec lIudaeis attri: buenda. Itaque ſenfus hic eſt: Propterea, quod populus hic partim aquas Siloae, leniter fluentes, de- ſpicit, partim de Rezino et Remaliade ſibi adeo gra- tulatur, vtraque pars igitur in Deum peccat, Iudaei nimia ſua diffidentia, Ifraelitae atroci in coniunctis duorum regum viribus confidentia; — ideo — Sic cum ſequentibus etiam, quae hoc, v. dicun- tur, optime cohaerent. A 4 LCLAP. CAP. IX. 4. vvn N ded OHD den edreen :VN DbDND n In hoc loco magnam difſicultatem habet ſignificatus verbi &d cum ſuo deriuato 5π , vtpote nuspiam alibi obuii. Superuacaneum eflet, verſiones omnes et virorum dodorum ſfententias hic recenſere. Sum- matim itaque tantum notamus, doctiores ſuperiorum temporum interpretes ab Hieronymo ad Vitringam vs- que fere omnes phraſin wydn N N& de tumultu bellico intellexiſſe. Hierongmus quippe per violen- tam praedationem cum tumultu, et Vitringa, Ludouicum de Dieu ſecutus, per confliktum conftigentis cum ſtrepitu transtulit. Nouam viam ingreſſus eſt chultenſius, atque in Animadv. ad varia loca V. T. ad h. 1. ex rad. = arabica NUs, quae faciendi, agendi, intendendi etc. eiusque nomine .2, quod ſtatus, conditionis, altio- uis ſignificatum habeat, hunc verborum N“— 52 E wyn N ſenſum efficit: quia omne negotium, omnis aſktio aliquid agentis in tumultu fiebat bellico. Longius haec petita effe et cum iis, quaée antecedunt et ſe- quuntur, nonniſi di fficulter concihianda, interpretes recentiores omnes ſenſifſe, vel ex eo apparet, quod horum, quantum conſtat, neminem affentientem nacta ſunt. Hi quippe communi iam fere conſenſu in eam ſententiam inclinant, quam Funkius in Sym- bolarum ad interpretationem S. Codicis P. I. poſt Ioſephum Kimchium primus commendauit, ex vſu etiam vocis chaldaico, ſyriaco, ſamaritano et aethio- 11 adabilem, qua RNR de ooreis, calceamen- 1 tis F§: lale Tat E 9 tis aut caligis poſſit intelligi. Iidem vero iam hoc calceamentorum vel ocrearum ſignificatu non eadem ratione vtuntur, prout nempe verba huius v. vel cum anteéedenti connectunt vlterioremque defſcriptio- nem eſſe diei, h. e. cladis midianiticae, cuius modo ante mentio facta erat, vel noui quid in iis contineri arbitrantur. Cum antecedentibus connectit ea Da- thius, qui ſic vertit: cum quisque trepidans alligabat caligam, itemque Deederleinius ſic vertendo: quo (die Midianitico) ocreatus ocreas trepide alligabat. Lowthius contra verba prophetae vt promiſſionem ſuo demum tempore implendam conſiderat, totumque verſum ex eius ſententia ſic reddit verſio germanica: denn alle Schenkelrüſtung des zur Schlacht gewafneten Krie- gers und ſein Gewand herumgewälzt im Blute ſoll werden des Brandes Raub, des Feuers Nahrung- Enimuero, ſi vel ſumamus, vocibus NS recte llum fignificatum tribui, eſt tamen in ipſa verbo- rum ſtructura aliquid, quod offendat. Senſus certe, quem illi viri docti ſententiae fubiiciunt, non ρ N&8“, ſed inuerſum horum verborum ordinem poſtu- lat. Vidit hoc Michaelis ideoque pro R legit &h quod fit calceatus vel ocreatus, quae loquendi forma, graecis etiam poetis frequentata, inſtruſtum varatuinin que eſſe ad bellum ſignificet. Is itaque ſententiam pro- phetae ſic vertit: Was ſich rüſtet, rüſtet ſich zum beben, h. e. eo tantum euentu, vt fugiat et cladem patiatur. Sic iam difficultati quidem grammaticae ſubuentum eſſet, ſed noua exurgit, quum wyn vertitur: ad trepidandum, praefixum vero a nusquam euentui figni- ficando inſeruiat. Vniuerſe vero ille ocrearum, vel ealceamentorum vel caligarum ſigniſicatus. neceſſitatis A 5 tan- k9„% 2 tantum dura lege inuentus efſe videtur, nec habet auo quicquam, quod delicatiori admodum ſe commen- doo dare poſſet guſtui. Mirum etiam eſt, nullam ver- ehe ſionum, quae in illis linguis extant, in quibus 8 ine ealceandi vel ocreandi et P&S calkceamentorum v. oorea- nan zum ſignificatum habet, hunc eundem fignifiraatunm gui hoc loco exhibere. Quomodo Syrus inprimis inter- me pres, quem certum eſt ex ebraico textu vVertiſſe ac- no curatiusque h. 1. quam Chaldaeum ſuam ad eum ver. Ee ſionem accommodaſſe, eum praetermittere aliumque zu quam quem fua ipfi lingua ſuppeditaret, afferre po- alte tuiffet, concipi ſane vix poteſt. Suſpectae ſunt ſal plerumque eiusmodi vocum, inprimis ℳτοι Xsv; I Aevw , ex linguis cognatis petitae explicationes, qui- bus hae ipfae linguae ſuis in verfionibus non vtuntur. Idem ille Syrus interpres verba prophetae ſic vertit: X0ι aG ☛ —, qua in verfione verbum auditur incommode quidem fuppletur, NdD yve 188 vero per K.2 Jonitum ſic transfertur, vt, ſt eEe nunc neceſſe fſit augurari, vbi certa ratione nihil de- te⸗ finiri poteſt, hic ſignificatus rei ipſi totique oratio- ie nis contextui videatur conuenientiſſimus. Eodem 1 inchinauit etiam KRaſchius, de damore bellico viltoris interpretatus verba. Neque hic diſplicet Auenarii 11 ratio, qui, poſtquam verbo etiam fignificatum 2ð laeſit cum ſonitu attribuit, eundem ex Graecorum etiam Gιιανρο G.aνιαν Latinorum Jonare explicat. N& N itaque eflſet ſonitus Oonantis, h. e. tumultus bel- U licus, ſtrepitus confligentium et praeliantium. Mi- rum videri poſſit, hunc ſignificatum non ante omnes t alios dudum ſe approbaſſe viris doctis. Sed forte alia difficultas eos ab hac ratione auocauit, ila dr quippe, quam et Lowthius ad h. 1. tetigit, quad ð nempe Per intelligendum aliquid eſſe videatur, n quod ð —2 11 quod aeque ac veftimenta, quorum paulo poſt in hoc eodem verſiculo mentio fiat, nutrimentum ignis eſſe Poſſit. Et videtur omnino durior zrνονοσαα inefle in eo, fi propheta dicat: omnem ſonitum ſo- nantis cum vehementia, quin et veſtimentum in ſan- guine volutatum fore in combuſtionem, ignis nutri- mentum. Sed ſalua res eſt. Notiffima eſt illa ora- tionis figura, Iyllepfis vocata, quae cum duabus di⸗= verfisque ſententiis et rebus vnum coniungit ver- bum, non vtrisque aeque conueniens, ita, vt ach alterutram ſententiam aliud aptius verbum debeat ſubintelligi. Sic in Horatianis illis verfibus Od. dirus per Vrbes Afer vt Italas, ceu flamma per taedas, vel Eurus per ficulas equitauit vndas, verbum equitauit non aeque, vt Afro, etiam flammae et euro conuenit, ſed verba ſic intelligenda ſunt: ceu flamma per taedas, vel eurus per ficulas vndas ferri aut furere ſolet. Eadem itaque figura etiam in his prophetae verbis locum habet, fſic, vt cum priori ſententia wvdn N NN&8 ρ aliud verbum cogitatione iungi debeat, quod tumultum bellicum finem abitu rum eſſe generaliter ſignificet. Quid vero, ſi forte hoc ipſum verbum inſit in hac ſententia, modo in aliam ledtionem iam defor- matum. Quid, ſi propheta, liceat enim in loco tam difficili coniedturandi libertati paululum indul- gere, pro — ſcripfiſſet 9?, quodnam aptius ver- bum huic loco poſſet excogitari, cum id non modo Vinem habere absque omni dubitatione ſignificet, ſed et- iam prophetae huic ipfi tam ſaepe alias, vt cap. X, 25. XV, 6. XVI, 4. XXKXII, 10. eodem ſenſu vſurpa- tupt 12 tum ſit. Sed miſſa hac coniedlura, qua ne opus quidem eſt, locum totum ſic iam vertimus: nam (finem habet) omnis ſonitus ſonantis cum vehementia, et veftfimentum volutatum in ſanguine hoc erit ad combuſtionem, nutrimentum ignis. Iam per ſe etiam clarum eſt, haec verba cum ante- cedentibus neutiquam eſſe connectenda, ſed particu- lam % hic idem, quod ab initio v. antecedentis et ſequentis, valere, nouamque per eam felicitatis, quam propheta a v. I. iam praedicare inceperat, quaſi ſcenam aperiri. Bellum omne extindtum et AQquafi fepultum tum iri promittitur. CAP. X. 4. & PDr N D . Redus huius loci diſſicilioris intellectus pendet dubio procul vel maxime ab recta voculae »on, abs qua ſententia incipit, interpretatione. Eam vero duplici ratione vſurpatam a ſcriptoribus ebraeis deprehen- dimus, fiue, vt extrema eius littera affixi atque pronominis, adeoque ron praepofitionis cum affixo coniunctae poteſtatem habeat vertique debeat per praeter me, ſiue vt illa paragogica tantum et termi- natiua ſit, vocula itaque ipifa vel aduerbium negandi fit figni ficetque non, vel coniundlio exceptiua valeat- que tantundem ac Latinorum: ne, praeterquam, niſi. Prout igitur interpretes cum veteres tum recentiores eam acceperunt, ſic de ſenſu loci ſtatuerunt. Pro praepoſitione cum affixo coniuncka illam accepit Vi- tringa vertitque: praeter me (ſine me) incuruabit S ſe ſe qi vindo deim ! 0 nt U eui u fion nect Zu ſun gen? jund buer gui! gent hoc D Dlie ne: Doe Cae Drae . 13 ſe quisque inter vinéctos (fubibit locum et ſtatum vincdorum) et inter occiſos cadent. Atque in ean- dem ſententiam Lowthins conceflit vertendo verba: Ohne mich mueſsen ſie ſich kruemmen unter den Geſangenen, und unter den Erſchlagenen niederſtuerzen, cui adſtipulatur etiam Koppius. Eundem etiam ſen- jum attribuit voculae Michacitis, ſed ab illorum ra- tione diſcedit in eo, quod illam cum prioribus con- nectit: Zu wem wollt ihr außer mir fliehen, Huelfe zu ſuchen? Wo fonſt eure Schaetze in Sicherheit brin- gen? Unter den Gebundenen follen ſie etc. Con- iunctionis contra nudae eiusque negatiuae vim ei tri- buerunt poſt LXX. et Vulg. cel. Paulus *) et otruenſee; qui ſic vertit: daſs ihr euch nicht unter den Gefan- genen kruemmen — mueſlet, nec non Dathius, in hoc tamen ab illis diuerſus, quod verba: dr vn N& non de vin dorum, ſed de eorum, qui ad ſup- plicium abripiuntur, accipiat conditione vertatque: ne ad mortem abripiamini. Tectior eſt ſententia Doederleinii per quin vertentis: : quin vinctis et bello caéſis ſubiiciamini 2 In vtram iam partem rectius accipiatur pin, 1l10 praepoſitionis cum affixo coniunctae ſenſu, aut hoc coniuncdtienis negatiuae aut prohibitiuae, diiudicatu non admodum facile eſt. Libere vero ſi dicenda fit ſententia, neutra ratio valde placet, cum in illa poſt inſigne 7α ρ οσ, quod in v. 3. expreflum eſt, fri- gidius dictum videatur a Deo, praeter eum, ſ. abs- que eo iniuſtos vindum aut caeſum iri, in hac autem nexus orationis cum eodem v. antec. 13. non ſatis liquido appareat. Neque vero ideo tam otioſe po- ſitam *) Philol. Clauis ad h. 1. 14 ſitam eſſe particulam π ſtatuendum erit, vt nulla eius in verſione aut explicatione ſententiae ratio ha- benda efflet, quam viam Henslerum ingrefſam eſſe mirum eſt. Habere haec vocula h. I. videtur vim coniundtionis aduerſatiuae aut corredliuae, idemque valere, quod Latinorum niſi vero, cum in oratione graui ei, quod dictum eſt, continuo fubiungitur ali- quid;, quod multo maius eſt, atque illud fi non omnino tollit, certe eleuat. Neque ab linguae viu abhorrere iſtum ſiignificatum probant loca Gen. XX, a6. XlIII, 3. XLVII, I8. EKx. XXKII, 20. Num. XXXII, 12. Hoc autem iam poſito in reliquis ſen- tentiae verbis nulla fingularis difficultas eſt. Nam quod verbum 2 nullo cum nomine iunctum fit, in eo nihil inſolens eſt, ſed eſt ex eo conſtrudtionum imperſonalium, vt dicuntur, genere, in quibus aut participium eiusdem verbi fubintelligi, aut de omni- bus intelligi debet, quod indefinite et de nullo dici- tur, quemadmodum v. c. infra c. XIII, 14. cum ◻ et Mal. II, 3. cum Awa) cogitatione iungendum eſt quisque *). Quod denidque fingularis 2 et Pluralis 35 in eadem oratione alternent, in ſtilo ebraico; poetico maxime, frequentiffimum eſt **n. Nunc plana omnia. Pöſtquam propheta v. 3. non habituros effe eos, qui vin diclam diuinam fint experturi, ad quem confugiant, aut vbi diuitias ſuas deponant, praedixerat, fubiungit ſtatim per correctionem quaſi: Niſi vero potius (quisque) ſub vindorum numerum ſe fub- . P Cdulsd . . mittere neceffum habebit, aut in caeſis occumbent omnes. *) Vid. Storzzi Obſetrv. ad Anal. et Synt. ebr. §. LXVII. 2a. P. 412. *r) vid. ibid p. 413. CA P. tant de not Cun Plu CAP. X. 18. MRdBw ) e. r 5. Ben h WwD „005 5OD Prima huius verficuli verba: 92) n n n l. chaelis cum prioribus coniungit, quod non durior tantum; ſed monſtroſa adeo catachreſis eſſe videatur, de arboribus dicere; zas Rasma ab anima ad corpus vsque confumtum iri. (Biblioth. or. P. XIV. p. 139.) GCum vero illa loquendi forma e ee non plus dicat, quam totum id, cuius interitus praedicitur, quantum quantum fit, interiturum eſſe, adeoque 10- cutio Prouerbialis ſit, ad viuum eam reſecari non poſſe quiuis facile intelligit. Nee durior in hoc tro- pus effe videtur, quam ſi verſa vice animatis,; ducla ab arboribus metaphora, radices tribuuntur, quod Paulum feciſſe Col. II. 7. neminem offendit, quin et Ciceronem, cum Marium ex lisdem, quibus Ne, radi- cihus natum pro Sext. C. 22. et racdicitus eixcutese opinto- nenz T'uſc. III, III. dicit, vt taceam, quae Virgilius arboribus poetica licentia tribuit, animatorum aliat propria Georg. II,. 23. Hic plantas kenero abſcindens de cosvose matsrne depoſuit ſulcis — In hoc itaque nulla difficultas eſt. Id vero paule grauius eſſe videtur, quod, fiue illa verba n 5n cum prioribus, fiue cum iis, quae ſequuntur. connectantur, verbum adiiuum 2) nomeh, ad quod referri poſſet, nullum habeat, niſi armo, cum hoc itaque nomine feminino et ipſum, vt verba vn et 6%2*%, quge quae praecedunt, feminine conſtruendum fuiſſet. Huic autem incoinmodo facillime occurri poſſit, ſi illi verbo 92) vocales formae paſſiuae Püal ſubii- ciantur legaturque —22). Neque precario tantum haec lectio fumitur, ſed veteris interpretis eiusque non ineruditi aut indiligentis, Symmachi, auctoritate confirmatur, qui ſic vertit: oο 1 ορεα τ ρε αντσ 2ðð αο oXNν εοα αρωαιοα να⅜α. Srgerat. Hac igitur lectione ſumta dubitari eo mi- nus poteſt, verba dn e nn. cum ſequentibus eſſe connectenda. Nam, quemadmodum in Priori verſu vepres et ſentes, h. e. gregarios quosque exerci- tus afſyriaci milites incenſum et combuſtum, ſic hoc v. glorioſae adeo ſcfluae arbores et aruorum frubtuoſiſſimo- rum ſegetem, h. e. principes et praefectos, eodem in- cendio non aduſtum tantum, ſed penitus conſumtum iri declaratur. Refſtat maxima diflicultas huius loci in verbis extremis 882 d892 ◻π, in quibus interpre- tandis cum veteres, tum recentiores iterum mirifice variant. IIIi quidem vel ſenſum exhibent, quem verba non ſeçum ferunt, quod Syrum inprimis fe ciſſe videmus, vel verborum quidem rationem habent, ſed nihil tamen expediunt, quod reliquae prophetae orationi conueniret. Sic Chaldaei verſio Pa Pyd et erit confraftus et profugus, et Vulgati: et erit terrore profugus quam frigida poſt illam magnificam communis omnium conflagrationis deſcriptionem. Notabilis tamen inprimis eſt verſio LXX interpre- tum. Hi enim quum vertunt: z ssæ: εαnαναα ⁶ α ναν ατ OM½οατ ς τονιοαριπρς aut aliam lectionem ante oculos habuiffé et 809 2% *π legiſſe, aut verſhonem ſuam attemperare tamen aliquantiſper iis, quae praecedunt, voluiſſe videri poſſint. Sic enim verba prophetae id innuerent, quod, ſi cui etiam con- tigerit, vt ex illo incendio euadat, tanquam e media flamma Ham etian dicau diſhe non! do d eNan do enin Aut illud ſuhli Lonj — tribu Oei⸗ Etian confe Mopt lur ment gend 264 4 bulun ducen itien 41N 2t ve Ae i ori rci. ne gim con- eit WINA 17 famma et quafi ſemiuſtum euaſurum. Hanc itaque etiam verfionem prae reliquis omnibus dignam iu- dicauit, quam ſequeretur, Lowthius. Praecipua difficultas eſt in voce ddy. Eius vero ſignificatum non LXX. tantum, ſed et plerique alii veteres a ver- bo 8do fugere repetierunt, idemque ex recentiori bus etiam multi fecerunt. Alii contra formam Od a ver- bo 89 deriuarunt, ſed diuerſa ratione. Eorum enim nonnulli in vulgari ex radice illa ducto ſigniferi aut vewxilliferi ſignificatu ſubſtiterunt. Alii, quibus illud minutum videbatur, vt Ieſaias in oratione tam fublimi ad depingendam exercitus afſyriaci cladem Ses rum liqueſcentem introduceret, arabica radice —— in ſubfidium vocata, alium voci ſignificatum tribuerunt, ſed nec hi eadem ratione. Schultenfius (Origg. hebr. T. I. p. 67. 1ſ.) et Schroederus, qui tamen etiam radicem £, quae micandi notionem habet, confert. (Obferuu, ad Origg. hebr. p. 128.) hanc veram prophetae ſententiam eſſe dixerunt: eritque, vt cum caro igni impoſita crepaus et ſtridens colliqueſcit, et vehe- mentia aeſtus tabe dißftuit. Michaelis vero pro 8o le- gendum efſe doo iudicat vertitque: das zird Schmel- zen und Kochen ſoyn *). Doederleinius denique voca- bulum OO nomen eile cenfet ab eadem rad. 889 de- ducendum idemque aequipollens nomini 82 vexvillum ſ. pertica, quae in monte defigatur et emicet, quae emican: di notio radici illi competat, vnde ſic vertit: vt ſit vei- vt pertica, quae procul emicat. (Eſai. lat. verſ. Ed. III.). In tanta ſententiarum diuerfitate liberum cuius- que iudicium eſfe debet. Liceat itaque nouam ſen- - ten- *) Biblioth. or. P. XIV. P. 139. COll. Supplem. ad Lex. hebr. v. 1647. B 18 tentiam in medium alferre. Si ad rationes gramma- ticas res exigatur, recdlius omnino forma 882 a 882 quam a Oo derinatur. Videtur etiam haec vox h. 1. ſignificatum infolentiorem lexicisque noſtris adhuc ignotum habere; ſed eadem fimul illuſtre quoddam exemplum eſſe, quam non omnino bene ſuas illi ratio- nes ſubducant, qui, poſthabitis ceteris ebraicae lin- guae dialectis, ab vna arabica omnia repéetunt. Quam enim arabica lingua huic voci nonniſi aegre praeſtat operam, eam liberaliorem longeque promtiorem ex- hibent Chaldaica et Syriaca. Chaldaeis 902 eit ver- turhari ira, moeſtitia, dolore, méêtu. Sic de Mor- dechaeo in Targ. Eſth. IV, I7. d2 2 O verturbatus et indignatus eſt. Eiusdem verbi forma Ithpcal reſpon- det Ebraco „X et a. in locis Gen XKXXIV, 7: XLV, 5. I. Sam. XX, 3. 34. II. Sa m. XKIX, 2. Per 2 den porro I. Reg. KXX, 43. cet KXl, 4. ebraica Det per nn Gen. XL. 6. vertitur, ea- dem que forma etiam ſfubſtantiue vfurpatur et 9v Koh. V., 140. redditur per id 9. Iam vero Syrlace — . -. 61¹ .—R .9 xX* 9„ iifir matus ſt, 1 Q.-Q.. et -Q.. dégrokus, V Ex his itaque minime ohleuris inditiis colli igitur, vim verbi dOe in vtraque hac dialecto olim hanc fuifle, vt quamli bet vehementem, qua et animus et corpus miſere afficeretur, innueret commotionem. Eundem vero fignificatum, qui in his linguis cogna- tis tam frequens fuit, etiam in ebraea ſi non aeduée regnaffe, in ſtylo certe ſublimiori et poetico locum habere potuiſſe, quis non facile conceſſerit? Et . quae, *) Vid. Cnſtelli Lex, heptagl. ad h. v. . fgnificat gegrotauit, debilitatus; guae plie⸗ cuiu cur⸗ mil. uh eun aeg nen cla Vtr quae iam aptior huic noſtro loco excogitari poſſit ex- plicatio hac ipfa, ſi per do intelligamus aegrum, cuius morbus ex aegritudine maxime animi oritur, curationem itaque eo difficilius admittit hominemque miſere conficit? Hoc ipſum dicit verbum 88 li- queſcere, cum quo h. 1. iunctum eſt. Liqueſcere enim eum dici, qui moerore, aegritudine et tabe quadam aegroti animi exedatur, adeoque et contabeſcendi notio- nem includere, Schultenſius (loc. cit.) agnouit et de- clarauit. His pofitis liquidior iam etiam eſt connexio huius poſtremae ſententiae: d99 d9D n cum. prioribus. Poſtquam enim propheta illam glorio- ſam ſyluam ſegetemque fructuoſiſſimam qua animam et corvns conſumtum iri declarauit, ab hac metaphora naturali quaſi quadam cogitationum ſe inuicem exci- pientium fuccefnhone eo progreditur, vt idem fere etiam ſub ſimilitudinis ſchemate proponat dicatque, fore, vt iidem illi, quos illa metaphora deſignarat, ſint ficut qui interno quodam animum exedente et ad ipſum etiam corpus promanante aegritudinis aeſtu penitus contabeſcant conficianturque. Idem etiam, quod hoc v. dicitur, iam v. 16. dicdum erat inuerſo ordine: pingues Aſſyriorum macie, glorioſos igne conſumtum irl. Vnum obſtare huic explicationi videri poſſit, hoc nempe, cur et Chaldaeus et Syrus interprées; quorum vtrique illa vel masime in promtu efſſe debuifle vi- deri queat, de illa ne cogifarint quidem. Obfer- vandum vero eſt, his interpretibus eo minus eam in mentem venire potuiſſe, quod verbum do-o non ſit Auαι àενειꝶν ſed et alibi occurrat, hoc vnico vero B 2 in 20 in loco hunc ſenfum habeat *); ſaepe deinde id acci- dere vel optimis aliàs interpretibus, vt, quae pro- Xime obuerſentur oculis, ea ſêcurius deſpiciant. Verſionem itadue loci nunc hant damus: Glorioſa vero etiam ſylua eius et arua eius fructuoſiffima penitus conſumentur, eritque vt cum miſere contabeſcit animi pariter ac corporis aegritudine afflictus. CGAP. X. 22. 23. 5rO Nn en en N n Ne Poee e, n n re) deee RNdn en en ene en . In hac prophetat Oratione, 0b concifum loquendi genus haud parum difficili, primum notandum, parti- culam », abs qua oratio infit, cauſfalem eſſe, cum pro- pheta, quae v. 2I. ſignificauerat, ſuperſtites quippé lIlacobitarum ad Deum ſe conuerſuros eſſe, hoc verſu declaret; neque vero ſequentem particulam & cum ea, ſed potius, quod et vinculum Makkaph innuit, cum fequentibus connectendam, nec temporis notam efle, ſed, vt alibi ſaepe, coniunctionis conceſfiuae ſigniſicatum heic loci habere. Oratio ipfa eit apoſtrophe ad Ifraelitas, qua de- nuntiatur illis, quantumuis numerofi iam ſint, ſuper- ſtites *) de να Xα%ααπss aliter iudicandum eſie, ſupta ad Cap. IX. 4. notatum eſt. kites t eſſe, l guaeg Deus eorum gui ſ coN NX eorun e ce bus co ſequit ringe Vit, n eſſe an illu, MWuN! dum habui entius R, Juam tim cipere Oant lean Runt Verbi hoc dorre . gem e ligni dlade⸗ aci. pro. iant. orhonin encli vatti. PI. 0‧ ippe rerti CuII uit, tam liuae 21 ſtites tamen tantum ex illis ſe ad Deum conuerſuros eſſe, ſuperſtites ſc. ex magna clade, quam paſſuri ſint, quaeque ad internecionem eorum eſſet euaſura, niſi Deus ipſe ei modum, atque ſic iuſtitiae ſuage cum eorum, qui abſumerentur, interitu, tum paucorum, qui ſeruarentur, ſalute inſigne documentum eſſet conſtituturus. Hoc ipſum innuunt verba: yN on 5 w. Haec quippe rationem in ſe continent eorum, quae de ſeruandis reliquiis modo dicta ſunt. Sic certe LXX. (cod. Alex.) ea per ao cum priori- bus connectunt, atque hos, vt ſolet, etiam Arabs ſequitur, et mirum ſane eſt, hanc verfionis Alexan- drinage ledionem, quam et Paulus Rom. IX, 28. ſerua- vit, non dudum et obſeruatam et pro genuina habitam eſſe ab interpretibus. Cum enim iidem LXX. Alex. illud, quod poſt verbum ayw et proxime ante on nunc legitur, ſua in verſione non exprimant; admo- dum verifimile eſt, eos pro illo ipfo ſuo in codice habuifſe. Accedit etiam, quod ſtylo ebraico conueni- entius videri poſſit, vt Iéſaias pro in fſcriberet 5. Sed, ſi vel ponamus, lectionem hanc genuinam eſſe, quam facili librarii lapſu excidere potuerit %, praeſer- tim cum ante nomen eſſet, quod ab eadem littera 2 in- ciperet, quiuis intelliget. Reſtituendum itaque omni- no videtur legendumque: ρa r en en . Quantum vero haec ſola obferuatio critica ad ipſum redum verborum intellecum momentum afferat, nunc ſtatim luce clarius apparebit. Si enim in his verbis ratio ineſt eorum, quae ante dixerat propheta, hoc ipſo etiam ſenſus eorum ſic definitus eſt, vt nulli porro ambiguitati locus eſſe poſſit. Nimirum vox on, quae, habita etymi o- ratione, et conſummatio- nem et conſumtionem ſignificare poteſt, hic nonniſi hunc ſignificatum obtinere poteſt, cum per eam illa ipſa glades innuatur, qua populus adhuc tam numeroſus B 3 ad 22 ad tam exiguas vsque reliquias ſit deminuendus. Atque eadem ratione vox vn, quae et decernendi definiendiue et prazcidendi abbreuiandiue ſenſum in ſe complectitur, nonniſi hoc poſteriori accipi hic poteſt, cum rationem declaret, cur ex illa communi clade, qua totus populus confumi ac deleri debere videri potuiffet, aliqui tamen ſalui euadant, ad Deum ſe conuerſuri, futurum nimirum eſſe, vt illa- calamitas abbreuietun, ne ad internecionem totius gentis pertin- gat. Inſignem haec ipſa explicatio lucem etiam lu- cratur ex effato ſeruatoris Matth. XXIV, 22. quo is, cum de eodem gentis indaicae exitio verba faceret, habito ſine dubio ad hune ipſum locum lIeſainum re- ſpedu, Deum propter electos abbreviaturum eſſe illius calamitatis dies dixit, quia alioquin nemo fſal- vus effet euaſurus. Verba denique 6% uw, cum rationem in ſe contineant, cur Deus longe maximam populi ſui partem interire permiſſurus, et tam pau- cos tantum per illam calamitatis abbreviationem ab interitu ſit afferturus, non poſſunt non hoc ſenfſu ſumi, quod in illa clade cum in ſe, tum quatenus ab- breuiaturus ſit eam Deus, iuſtitia etiam diuina cogno⸗ NVendam ſe praebitura ſit abundantiſime. Quum enim electi a communi clade excipiantur, hoc ipſo, quid- quid reliquis accidit, iis non ſine mente ac nutu di- vino accidere conſpieitur, atque adeo infigne iuſti- tiae diuinae, ſuum cuique tribuentis, exemplum in vytrisque editur. 4 Hie ipſe vere verborum 5 e ſenfſus nunc VlIterius declaratur confirmaturque verſu 23. De quo Ezechiel c. XI, 13. lamentatus eſt erga Deum, id Ieſaias h. l. non metuendum eſfſe praedicit. Eſt ita- que AX o in hoc v. plane idem cum yn 2 in priori, atque hoc ſolum notandum, vocis A) nen Lol dums a pr. Vjate eflet parti turv. Wr co Ndus. Mnldi n ſe teſt, lade, igeri mn ſe mitar ertin⸗ n lu. is⸗ eret, n 1e⸗ elle ſal⸗ cum mam pau. n ah enſu dab⸗ gno⸗ enIB uic di. ſti⸗ in nune quo id jta⸗ ⸗ W non 23 non tantum copulatiuum, ſed explicatiuum eſſe verten- dumque per et quidem. In hoc itaque v. ſignificatur a propheta, partim quis illam conſumtionem ab bre- viatam, cuius auétorem adhuc non indicauerat, fſit effecturus, nimirum Dominus, Deus omnipotens, partim vbi hoc juſtitiae eius diuinae Js r7 ſit e Xti- turum, nempe in ipla Ifraelitarum terra. Nunc igi⸗ tur verſionem aut Paraphrafin loci hanc damus: Nam ſi bopulus tuus, 0 IIrael, vel maris arenam numero aequet, ſuperſtites (tamen tantum ex communi Clade) conuertentur; 3 Erit enim conſumtio abbreuiata, in qua iuſtitia abundantiſſime . ſe cognoſcendam dabit, (Diuina ſcilicet.) nam conſumtionem eamque abbreuiatam ef⸗ fecurus eſt Dominus Deus omnipotens in vniuerla terra. CALP. XV. 9. XVI. r. — Nei ren e rSO) 1 -d De & 2 Den D dN een . id d e eee x—D -N ne enen Dionm eandem cum Dibone, v. 2. commemorata; vr- bem eſſe, quod Hieronymus iam dixit, veriſimilli= mum eſt, neque minus probabile, quod Viringa ſub- timide vt conie curam propoſuit, recentiores iam fi- dentius ſtatuunt, prophetam nomen vrbis ad huius ipfius carminis de ſanguinis apud eam profundendi copia argumentum inflexiſſe, eamque e a pro 2 apPllaſe, praeſertim ſi certum ſit; quod 3 4 Mi.- 24 Michaelis ad h. 1. notauit, litteras 2 et iam tum ſonum commutaſſe. Locum hunc ad Arnonem amnem, non Aroerem, vt apud Lowthium et Michaelem in notis ad h. 1. facili lIapſu editum eſt, ſitam fuiſſe, ex locis Num. XXXII., 3. 34. et Ioſ. XIII, 9. 17. non ſine ratione coniicitur, et ab Euſebio confirmatur, qui eum zwaνuν — nενι ν Tαοο 1τι ν Apgvwvay ſuo adhuc tempore dixit. Ex hoc itaque loci fitu facile colligitur, quas aquas ſanguine Moabitarum redundaturas efſe praedicatur, nimirum eiusdem Arnonis, cui adiacebat Dimon, cuius etiam proximo Cap. XVI, 2. fit mentio. Vnde non opus eſt, de alio adhuc riuo cogitare, qui prope vrbem in illum amnem influxerit, quam coniecturam Michaelis affert ad h. I1. Nata vero eſt illa ex ſequentium ver- borum n P — dv WN — minus recto intel- lectu; Quum enim vocem Hod) de aquarum incre- mento intelligeret, neceſfſe erat, in hoc verborum contextu de cognomine vrbis riuo cogitare, qui in- terfectorum ſanguine exundaturus effet. Sed rectius ſine dubio per illam malorum ac calamitatum, quae praeter illam, quam paſſuri fint, caedem in Moabitas redundaturae ſint, acceſiones intelliguntur, quem ſen- ſum etiam adoptarunt Lowthius et Struenſee. Quid vero ad illam caedem acceffurum ſit, ſtatim adiicitur, ni- mirum, quotquot eorum ex illa caede euaſerint, ab leonibus iri infeſtatum. Commode etiam cum hoc loco conferuntur, quae II. Reg. XVII, 25. de Ifraeli- tarum terra ſecutaque eius etiam depopulationem fe- rarum irruptione memorantur. Adhuc omnia tam clara ſunt, vt mirum fit, interpretes in tam diuerſa abire potuiſſe. Sed quid de verbis α☚ hHni ſtatuendum ſfit, nunc videndum. Ea vero, ſi recte huic verſiculo annexa ſunt, in ſe nihil difficultatis habent lbent, intellig ortionl licitum appell poteſta no WN proce ſi ia gue o Pares ſenten ſt. ſere ! debe⸗ WN tenti Vnde fubm s Cüm NX hoc XVI deſti inco⸗ tolle e Ver⸗ vti pia Lar X nor tem, aili AII, Ltur, 1en hoc ine rum tiam opus n in gelis ver. ntel⸗ url- rum Aius guat bitas Ge atis ent PDR “ habent, de iisdem, qui modo 2 ) ubdd dicti ſunt. intelligenda adeoque ad copiam et varietatem tantum orationis referenda ſunt. Neque etiam id valde ſo- licitum habere interpretem poſſit, vtrum vox 6%* appellatiui aut, quod multis placuit, proprii nominis poteſtatem hic habeat? Sed alia difficultas diſſimulari non poteſt, haec nimirum, quod verba eNw i& aut ante π☚db ponenda fuiſſent, vt oratio ſic procederet, 5 ρααhας HN eee deetn, aut, ſi illa ex poeſeos ebraicae indole aeſtimanda ex eo- que orationis genere fint, in quo ſententiae ſup- pares et congruae ſententiis junguntur, haec certe ſententia manca priorique minus congrua videri poſ- ſit. Nam cum in illa ſententiarum copulatione haec fere lex ſit, vt res rebus verbis verba reſpondere debeant, hic quidem verbis 2 & nee verba N Hen, voci vero ροσ0Rπ nihil in altera ſen- tentia reſponderet. Verfiones antiquae nihil habent, vnde expleri lacuna poſſit; ſed aliud tamen remedium ſubminiſtrant. Eadem illa verba o & H er Sy- rus cum primoribus ſequentis capitis verbis coniungit, cum contra Arabs etiam prima huius capitis verba y&& we ree, capiti XV. annectat; ex quo hoc certe clarum eſt, dubios eſſe capitum XV. et XVI. fines, neque etiam nunc audoritate veterum deſtitui eum, qui idem tentarit. Hac certe ratione incommodum illud, quod ſupra tetigimus, facillime tolleretur, modo non aliud, grauius forte, immineat. Id quidem negari non poteſt, prima capitis XVI. verba criticae opis non minus indigere, atque ſic, vti nunc leguntur, intellectu difficillima eſſe. Inci- piamus a voce 29, in qua maxima difficultas eſt. Eam vero verſiones veteres omnes habent, nam quod PLXX. yN dwy 2 vertunt: αςιτν sν r v, non alia lectio, ſed verhorum tantum diuerſa diſtinctio B 5 eft. 26 eſt, quodque Syrus Aa habet, probat potius, etiam eum non aliam ledlionem habuiffe, ſed ſiue errore, cum litterae a et 5 facillime confundantur, ſiue con- je dura magis quam certa ratione Gudum fſic vertiſſe. Exhibent duidem hanc ipſam Syri lectionem etiam quatuor aut quinque Codd. Mss. *) ſed nec horum audoritate ledtionem receptam contra tot aliorum verſionumque omnium fuffragia ſolicitare fatis tutum ſit, vbi⸗ tantummodo inter à et 9 decernendum üfit. Quo maior vero iam conſenfus éſt ſubſidiorum criti- corum paene omnium in ſeruanda voce )2, eo maior Gdifſenfus in verbo wow. Pro eo enim Hierongmus row, Chaldaeus TV, Syrus et Arabs ou& lege- runt. Clarum eſt ex hac ipſa veterum interpretum varietate, eos in hoc verbo vertendo magis quam in pſo vocabulo 25 haeſiſe, atque in eo etiam omnino redae huius loci interpretationis momentum omne ſitum effe credibile eſt. Quid ſi ſeruata conſonan- tium lectione et leuifſima vnius punctuli mutatione PrO DrO legatur Ime, abs qua lectione cum ii, qui textum ebraicum primum Punctis vocalibus inſtru- zerunt, tum veteres illi interpretes, forte ea ſola de cauſa abſtinuerunt, quod affixum maſc. Ynomini fe- mininoe ew minus congrueré videretur. Hoc vero eo minus eis obſtare debebat, quod genus verbi etiam alibi non ſemper generi nominis reſpondeat, atque idem illud nomen etiam Mich. V, 7. cum verbo mafſculinae formae ρ☚R conſtrudtum reperiatur. Quid vero iam lucis ex hac vnius Puncti voCalis mu- tatione in totum hunc locum redundet, age videamus. Ad cruentam Moabitarum caedem leones acceſfuros eſſe primum dicitur. Sed nec hac afflidione diuini iudicii *) Vid. de Rof’ Var. Lekt. ad h. k ipfin dom gun ipſa hoc Pl gl. exe 1 Eer nu loe tiam rore, con. eille. tian Drum orum utum n t. riti⸗ aior Utus lege⸗ tum N in nino⸗ mne nan- jone gui ſtru⸗ de i le⸗ Ver 1a gue⸗ rho Kur. Mu⸗ nus⸗ 1103 nini jcii 27 ijudicii ſeueritati fatis factum fore, ipfius iam voca- buli eOo numerus et poteſtas prae ſe ferebat. Per- git itaque propheta: ρ%R H&ννοιπ%, quae verba quin hunc ſenſum habere poſſint: quod vero ad reliquos in terra attinet, nemo facile dubitabit. Nunc igitur, quam ſortem etiam hi, quos leonum immanitas reli- quos fecerit, habituri fint, fignificatur verbis: Arow N hw 2. Per dominatorem terrae non eum, qui adhuc in ea dominatus erat, ſed qui nunc demum eam in poteſtatem ſuam redegit, aut huius vice eam gubernabat, intelligendum eſſe, ipſe modus loquendi eiusque vſus docet, cum verbum 9 plerumque de iis, qui dominatum armorum vi occuparunt, vfur⸗ petur, vt ex locis Iud. XIV, 4. XV, II. II Par. IX⸗= 26. Pf. CVI, A1, Io. II, I. et Cap. XIVa 5. XIX, 4. ipfius Ieſaiae patet. De hoc itaque terrae moabiticae dominatore dicitur, eum vel extremas populi reli- quias ablegaturum eſſe veluti agnos. Sic vertendum efſe et eſſe illud pro 22, omiſſo Caph fmilitudinis, ipſa iam res docet. Neque inſolentiae quicquam in hoc effe, ex Pf. CXIX, II9. clarum eſt, vbi eadem plane loquendi forma in verbis: Qondd ſcorias, h. e. quaſi vt ſcorias, remou iſti omues improbos, pluribusque exemplis confirmari poſſet *). Sed quid hoc rei: Moabitarum dominatorem re- liquias gentis ablegaturum velut agnos ad montem Sionis? His verbis non obſcure alluditur ad priſcum gentis, pecuariam facientis, Ifraelitis tributi loco agnos mittendi morem 2 Sam. VIII, 2. 2 Reg. III, 4 Itaque Moabitas nunc ipſos quaſi tributum fore in- nuitur, eumque, qui eis tum imperitaret, tributi loco illos ad montem Sionis miſſurum eſſe, non quaſt hoc 2*) Vid. Storrii Obſeruu. ad Anal. et Synt. hebr. p. 288. not. 28 hot omnino fadturus, ſed quod crudeli dominatu éffecturus eſſet, vt ipſi eo commigrarent ſeque in Hieroſolymitanorum clientelam conferrent. Terminus, a quo illa migratio inceptura totus- que tractus, per quem porrecſtura ſit, indicatur ver- bis: vdv/ vhd, Petra, Arabiae petraeae, quae et hoc ipſum cognomen ab ea traxit, caput erat, Moabitidi ceteroquin proxima, et forte, quod Vitrin- ga ad h. 1. annotauit, illo ipſo tempore ei fubiedta. Significatur igitur, inde a Sela, vltimo Moabitarum termino auſtrali, per totum, qua ex Moabitide Hie- roſolymam itur, deſertum ad montem vsque Sionis confpedlum iri greges agnorum non vere talium, ſed hominum, in exilium abeuntium. Si igitur nunc, quae Moabitis in duobus verſibus adhuc explicatis denuntiata ſunt, verbis planis et vulgaribus exponere velimus, hoc dicitur: ad cruen-. tam Moabitarum caedem diuino iudicio acceſſura eſſe infuper haec additamenta, vt, qui falui ex illa caede elapſi efſent, leonum faucibus obnoxii fint futuri, tum quos etiam haec calamitas reliquos fecifſfet in terra, ii noui domini inclementia coacti ſparſim per deſertum Hierofſolymas in exilium fint ituri. Confirmatur etiam haec explicatio per ea, quae ſequuntur. Heic enim primo hi ipſi Moabitae ſedi- bus patriis expulſi comparantur cum auiculis e dis- jedto nido elapſis atque huc illuc volitantibus v. 2. Deinde Hierofolymitant ad exules humaniter exci- piendos tradandosque pathetice excitantur. Quae enim v. 3-5. continentur, ad Moabitas dicta eſſe, quidquid ad firmandam hanc ſententiam contulerit Vitringa, difficile eſt credere. Quin exulum moabi- ticorum Ncori ttiam ne op ex ee l. X. guich ac d 4 . Wit — — —— — k 1 pp An Vrde . Hes o⸗ inte eue⸗ Nen con Eti bus et len⸗ eſle ede uri, in per nae edi⸗ lis⸗ 2. ci⸗ 29 ticorum v. 4. plana ac diſerta fit mentio, qua ratione etiam LXX. et Syrus verba 2& ν b verterunt, et née opus quidem eſt puncdtorum mutatione, cum ex eo genere exemplorum fit, qualia et o ew c. XX, 4. et 5 c. XXII, I4. ſunt, Ebraeorum duidem paulo inſolentior, Syrorum autem vulgaris ac ſolita nominis pluralis conſtructi forma. Nune igitur verſio loci haec eſt: Nam aquae ad Dimonem plenae erunt cruore; Quin immittam in Dimonem aecceſſiones (malorum), elapfis ex caede Moabitis leones, et ſi qui (etiam tum) ſuperſtites fuerint in terra; ablegabit eos ceu agnos dominator terrae a Petra deſertum verſus ad montem Sionis. C&Co.abP XVII. 2. e e In hoc loco id magnam difficultatem non habet, quod oppidorum Aroeris in plurali numero fiat mentio, cum Aroer vnum tantum fit oppidum. Facile enim eſt reſpondere, oppida Aroeri vicina, ab hac infſigniori vrbe denominari, quemadmodum etiam lof. XIII, 17. oppida Hesboni ſiue ſubiecta, ſiue vicina. tantum, Hesbonis oppida dicantur. Id vero maioris momenti eſt, ſi quaeratur, quid Aroeri, vrbi, tum temporis moabiticae ad Arnonem amnem ſitae adeoque longo interuallo a Damaſco disiunctae, cum hac primaria Syriae vrbe commune fuerit, vt propheta cum huius euerſione proxime illius oppidorumque ad eam atti- nentium depopulationem iungere potuerit? Hoc in- commodi cum plerique interpretum ſentirent, varia etiam ratione tollere tentarunt. Vitringa in eam co- 2la⸗ gitationem animum induxit, per oppida Ayoeyis ipſam forte Damaſcum vrbem innui, atque hanc per Aτο- ouagtιον Gc vocari, quod id fimilitudinis habuiſſet cum Aroere, vt, quemadmodum hanc torrens Arnon non perluerit tantum, ſed partem eius etiam circum- luerit, adeoque eam in duas quaſi partes diuiſerit (Ioſ. XII, 2.); ſic Chryſorrhoas Damaſcum in duas partes ſecaret et geminam quaſi efficeret. Ingenioſe magis quam vere haec coniici, pronum eſt ex eo iudi- care, quod Aroer nusquam alibi in Duali dica- tur, neque etiam villa idonea excogitari poſſit ratio, cur propheta Damaſcum vrbem, quam modo diferte nominarat, nunc alio eoque tam longe péetitò et aenigmatico nomine appellandam cenſeret. Lowthius ad graeci interpretis exemplum pro e legendum eſſe 1— cenſuit. Sed LXX. non pro Avy, ſed pro habent roν αιιπHu☚α, cum apud ipfſos v non verſum reperiatur; neque etiam illud nul- lius eſt momenti, quod Michaelis monet*), Damaiſcum non diu deſolatam manfſifſe. Ipſe igitur Michaelis mutatis tantum punctis vocalibus pro d legendum effe 3 ſtatuit, quae forma nominis quadrilitera idem fere, quod arab. nomen -5 vallis, valere Ppofet, vt ſic vallis Damaſcena, Gutta Arabi bus di cta, innueretur. Enimuero formae p et , ſi qui- dem pundia vtrobique redle ſe habent, in locis Ier. XLVIII, 6. et Pf. CII, I8. commiſcentur, et vtroque in loco non vallis, ſed inniperi 1ſ. meleagridis ſignificatum habent. Eundem meleagridis ſignificatum igitur Doe- derleinius etiam huius loci effle exiſtimat vertitque: Deſerta erunt oppida meleagridis. At vero auibus de- ſerticolis oppida tribuere inconcinna loquendi forma eſſe ) in Biblioth. orient. Append. ad P. XIV. p. 19. Aev Mencd poteſt 1 fing noN one inven ledi loco Giae. elle, tonſe erz) vertit diern dem Mhe⸗ kdit in ve bium oe fup⸗ hah tere cem ſit, ktiar ledl Dol hod 670. ſiet 10n um⸗ erit luns 0ſe di. jca⸗ tio, elte tera ere a 5 l⸗ ler. 31 effe videtur. Ledlionem ſententiae w d Deee mendi aliquid, quidquid ſit, habere, dubitari vix poteſt. In Codicibus nihil, in verſionibus antiquis, ſi ſingulae conſulantur, non multo plus fubſidii. Sed non raro vera alicuius loci lectio non tam ex una ver- ſione erui, quam potius comparatis demum plurihus inueniri, et tanquam ex ſparſis genuinae et antiquae leclionis fragméntis reſtitui poteſt. In hoc itaque loco ſi genuinae lectienis reſidua in verſionibus veiſtt- gia explorentur; 1) olim non ev fed enpv lecdum eſfſe, Aquilae, Symmachi et Theodotionis vnanimi conſenſu probari poteſt, qui ſi ) legiffent, non †τπι ε„ααα Tousoα,: fed a rokeie cum articulo vertifſent vrbesque nominaffent. 2) Leclionem ho- diernam fſola Vulgata exhibet, vt Hierony mi demum aetate introducta videri pofhit. 3) Syriaca . 7„ ⸗ . habet -Oe-d, quod vitiumne typographicum editionis anglicanae, an ex autographo, quod Syrus in vertendo ante oculos habuit, repetendum iit, du- bium certe eſt, dum codices inſpiciantur certioraqué edoceamur. 4) Pro wD LXN. legiſſe ſupra iam dictum eſt. Quid, ſi illi fuo in rodioe habuiffſent , quam facile tun 1 fuit, com lit⸗ tere et tam eziguo formae difcrimine ab ſe ihui=- cem diſtent, formulaque 9= alibi tam frequens fit, vt pro A" legerent 3v. Explicari hoc poſito etiam facilius polſlit, quemodo Syrus, i’i forte eius le ciio codicum auctoritate nitatur, —es bPer Dolath ſcriptum exhibere poſſit, quaque ratione ipfſa hodierna lecdlio ebr. wv nata ſit. Eadem enim faci⸗ litate, qua LXX. in voce pro littera litteram . librarius al'quis ebraeus in voce v pro hac illam arripere potuit, tumque, qued nusquam vrbs Aan extaret, notiſſima vero Awe effet, hoc nomen in iHius 32 illius locum ſubſtituere; quo fadio error forte alium infuper errorem ſecum traxit, pronumque fuit, vt pro Ney nunc etiam » fſcribendum eſſe duceret. Nunc igitur, ſi haec ſe inter contendamus rationemque ſubducamus, veram noſtri loci lectionem olim hanc fuiſſe veri omnino ſimile eſt 5äsä Ar erat vrbs Moabitidis primaria, quod vel ex Cap. XV, I. vbi propheta, Moabitidis deuaſtationem prae- dicturus, eam primo loco nominat, itemque ex Deut. II, 9. clarum eſt, quo in loco per Synecdochen pro tota Moabitide ponitur. Cum igitur idem bellum Aſſyriacum, in quo Damaſcus euerſa, per Gileatidem ad Moabitarum vsque fines pertingeret, poſtquam propheta Damaſcum euerſum iri declararat, continuo addit; neque vero hanc ſolam, fſed et plures alias vrbes auſtrum verſus ad Arnonem vsque vrbemque Moabitarum, quae ad hunc amnem fita erat, prima- riam Ar, eandem ſortem experturas. Cum hoc vero prophetae effato, quae proximis verfibus ſequuntur, egregie iam conſpirant. In his enim id ipſum vlte- rius confirmatur, fore ſcilicet, vt etiam Ephraimitae munimento ſuo priuentur, (qua appellatione ſine dubio Samaria innuitur coll. Mich. I, 6:.) Syrique et Ifraelitae idem rerum ſuarum detrimentum capiant, v. 3. Iaco- bitae porro adeo attenuentur, v. 4. vt caeſorum nu- merus vberrima mefhis, v. s. reliquorum ex ſtrage paucitas vix ſpicilegium ſit/futurum v. 6. quin et ce- terae vrbes munitae ad eandem fere paucitatem redi- gantur v. 9. IO. Sed de his verſibus ſigillatim agen- dum. CLCLLAP. alium lit, vt uceret. Henue n hanc 1 Cap. n prat- Deut. n pro ellum tidem Rouam ntinuo alias ehgue prima- Vero tuntor, n Vte- imitae dubio litae laco⸗ n Do⸗ crage et (e⸗ jedl agel⸗ 33 CA P. XVII. 9-r. NyD een en ERN EEEE N e n n ee Appv ArN 2 JyeDN PDrD nnn N d en Dp n ern e- d 0PeI De z en O een ee nn : VN 2801 9 De vrbibus Ephraimitarum munitis dicitur, eag fore M„νRτ wee nn, atque has voces, ſi ſignifi- 3 catu, quem aliàs habent, fumantur, idoneum ſen- ſum nullum exhibere, adeoque graecae werfionis lec- tionem huic praeferendam eſſe, interpretum recentio- rum plerique exiſtimant. Sic vero illa: b rooτοννατ sXirov ol AMνρρνοο nα Evatot æτο Tοοοονοστιι ταπν vtéwy IooenA, quafi pro PNN e legiſſent RR N. Sed Vitringa iam contra hanc verſionem mo- nuit, nimis remotum eſſe, vacuitatem et deſertionem terrae comparare cum ſtatu terrae olim occupatae du- ce Ioſua, cum vrbes eius, fugientibus incolis, inci- derint in manus Ifraelitarum. Neque etiam id Par- vi aeſtimandum, quod Doederleinio, quo minus ipſe hanc lectionem fuſciperet, obſtitit, eam vnius graeci znterprctis⸗ negligentiſſimi in vertendo Ieſaia homi- C nis, 34 nis, auctoritate nixam minorem fidem mereri. Ipfſe igitur vocabulum w'r de Jato intelligit, et —ρHς eεο⁄b dem fſignificatu, quo v. 6. iam venerat, de arborum quippe vertice fumendum eſſe iudicat. Atque huic vo- cabulo alium hic ſenſum ſubiici vix poſſe, quam quem modo ante habuerat, certum eſt. De altero vero wen dubium adhuc eſt, vtrum arvi ſative ex ara- bicae radicis Cα„W poteſtate, an eundem ſylvae nemo- risve, quem in duobus aliis locis I. Sam. XXIII, I5. et Ez. XXXI, 3. habet, ſignificatum etiam hic ha- beat? Quidquid ſit, de eo, qui totam prophetae orationem paulo accuratius tractaverit, dubitare viz poôterit, quod idem vir doctus ad h. I. notat, recurre- re orationem ad imaginem ſuperiorem v. 6. Quem- admodum nempe ibi eos, qui reliqui ex meſſe v. 5. deſcripta, h. e. poſt maximam hominum diminutio- nem, fint futuri, fore dicitur veluti cum quis oleam decutiat et ad racemandum quid relinquat, duas trés- ve baccas in ſummo ramo, quatuor vel quinque in fer- tilifſimis eius ramis; ſic hic, vrbes Iacobitarum reli- quas fore veluti quod relictum ſit ex fatis *), aut in fummo arborum culmine, dicitur. Quod vero iam ad comparationem, quae eſt in his verbis, ipſam attinet, propheta non tam id re- ſpexiffe videtur, vrbes munitas aeque deſertas fore ab Ifraelitis, ac poſt meſſem arua arborumque vertices deferantur, quam potius hoc: eandem vrbium illa- rum paucitatem raritatemque, ac ſpicarum in aruis aut pauculorum fructuum in ſummis arborum ramis relictorum; Ifraelitas vero ceu pauperes fore, ſpici- legium *) Sata hic poetice pro ſegetibus aut meſſe ipfſa poſta eſſent, vt apud Virgilium faepe. Sin nemus fignificaretur, ne- mus frugiferis arboribus conſitum intelligendum, et ante PRPRNN explicatiuum eſſet. legium diung dn „2⸗ et ali verſus Culae ſtaRor VX1 turi! ten 1. A triſie ſtatas. d pe ohliti, Notuiſ ſita 1 Prior TWum 1 NoN etian led lequn quod ſum . dum addit gend ba 8 figie⸗ Mnp gua ſuo Aum e Neo- orum evo⸗ quan Altero X ana⸗ emo- l, I5. O ha-= hetae e Vi ure- lem. . d utio⸗ leam trés⸗ 1fer- leli⸗ at in ſt in 11r. fore ices Aruis tamis hiei⸗ gium ſlent, ne- zute 35 ſegium poſt mêſſem facientes. Itaque ad verbum adiungendus eſt cogitatione nominatiuus meſſores et pby non pera, ſed per ante vertendum, quo ſenſu et alibi, vt c. LVII, I., occurrit, vt ſenſus totius verſus hic ſit: fore, vt vrbes munitae fint veluti pau- culae reliquiae, quas reliquerint meſſores, h. e. va- ſtatores, Ifraelitis, atque hi, vt vt pauci et ipfi ſint vix ſpicilegium h. e. vix vnum alterumue locum habi- turi ſint, quo recipere ſe poſſint — propter vaſtita- tem terrae. Addit propheta v. 10. cauſam tantaé calamitatis triſtisque, in quem delapfſurae fint Ifraelitarum res, ſtatus. Ideo nimirum loca eorum munita vsque eo ad paucitatem redactum iri, quod Dei ſoſpitatoris ſui obliti, eiusdemque, qui firmiſimi munimenti loco ipſis eſſe votuiſſet, penitus immemores fuiſſent. Manifeſte oppo- ſita fibi funt Tv in his verbis et w e ie Prioribus. Atque ex eodem fonte, quidquid malo- rum inſtet Ifraelitis, porro deriuatur. Itaque, pergit propheta, plantaria iucundiſima plantaſti, et peregrinis etiam ſurculis ea conſeviſti. Adhuc nihil difficultatis ſed paulo accuratioris tractationis, quae iam v. I1. ſequuntur, indigent. a idem hic valere videtur, quod pn vno die; quemcunque enim alium ſen- ſum animo intendiſſet propheta, ſine dubio ſcriben- dum fuifflet: n cum emphaticc. Cum itaque additur ν b en nn proximum mane intelli- gendum eſt, vt celerrima maturitas indicetur. Ver- ba PxH ), neque cum Vulgata de auferenda meſſe ex fugiendi poteſtate, quam habet radix )), neque de comploranda meſſe cum Vitringa aliisque intelligenda quaſi 2 hic idem eſſet, quod ρ% vel —☛9, ſed ſolito ſuo ſignificatu ſumenda ſunt, atque id tantum notan- dum, cumulum meſis idem eſſe, quod cumulatam C2 meſ 36 meſſem. Vt enim b et ad, quae in ſe Subſtanti: va ſunt, faepe in ſtatu conſtructo iunguntur aliis Subſtantiuis valentque tantundem, quantum adiectiua omnes, multi, ſic 2 ſubſtantiuo Pp ijunctum adie- ctiui ſignificatum habet. Haec ipſa vero verba 33 P, non obſtante Atnacho, cum praecedenti verbo eeh conſtruenda ſunt, cum, quorſum euadat in plantis ad laetum ac citum incrementum maturita- temque promouendis collocatum ſtudium, indicent. Alterum ba ſine dubio priori reſpondet atque idem, quod illud valet: vno die. Vocabulum obro in hoc verborum nexu, vbi cum 2 dolore coniunctum eſt, quid aliud ſignificare poſſit, quam morbum aut aggro- tationem, et νεN cum aèe iunctum quid aliud, quam gradum doloris, et quidem eum, qui curationem fere omnem reſpuat deſperatusque fit? Iam vero hac ſingularum vocum poſita, eaque minus longe peétita, interpretatione quid clarius eſfe poſſit, quam eſſe in hoc v. duaxum ſententiarum, quarum quaevis a Dpn incipit, oppoſitionem et contentionem hanc: Vno die efficis, vt plantatio tua mirum quantum ſuccreſ- cat proximoque ſtatim mane ad cumulatam meſſem ef- Horeicat; Vno die morbus te inuadet, neque vero qua- liscunque, ſed qui mox, eadem nimirum incrementi TIege, qua voluptariae tuae plantatioônes ſuccreuerunt, ad dolorem acutiſſimum deſperatumque ingrauefcat. Ex hactenus itaque dictis haec loci verfio efficitur: V. 9. IIIO tempore erunt munitae eorum urbes velut quod relictum eſt ex fatis aut in ſummis arborum ramis, . uOd reliquerunt ante Iſraelitas; Erit enim (nil niſt) vaſtitas. 10. Oblita enim es (o respublica Ifraelitarum) Dei ſoſpita- toris tui, et firmiſſimi tui munimenti immemor fuiſti; Itaque plantaria iucundifſima inſtituiſti. ſurculisque peregrinis conſeuiſti; Mg tis ver tenn ha tores 0 0 tderc tiae in ean p Gimiun Aurit Chaetis vero Afnic⸗ Gelcri lio co norun Knge Me „ 1 ublanti⸗ ur alii liectiui m adie. Verbe 30 i verbe Hadat in naturita- ndicent. e idem in hoc tum eſt, t Mwi- „quam Wdde Vero hac petita, ele in 453 c: VnO ſuccrel- eHenn el⸗ ero qua⸗ rementi uerunb aueſeat. tur: Arborvm ſohbia⸗ IIr es, 37 y. II. (Sed, quemadmodum) vno die plantationem tuam ad laetifſimum incxementum promouiſti, feciſtique, vt, quod ſeminaras, proximo mane ad cumu- latam meſſem effloreſceret, (ſic) vno die morbus (te inuadet) isque ad dolorem de- . ſperatum ingraueſcet. CAP. XVIII. . Magna obſcuritate laborare duos priores huius capi- tis verſus, atque exinde in reliquam etiam eius par- tem haud parum difficultatis redundare, commenta- tores omnino omnes ſentiunt et fatentur. Quaeritur ante omnia, quae terra aut gens ob- verſata fuerit oculis prophetae, cum hoc vaticinium ederet. Diuiſae quondam erant eruditorum ſenten- tiae inter Aethiopas et Aegyptios. Hodie plerique in eam partem inclinant, quae ad Aegyptios hoc vati- cinium pertinere fibi perſuadet. Doederleinius *) et Aurivillius *) Aethiopibus fauent, cum contra MWi- chaelis neutram gentem ſolam, ſed vtramque, neque vero etiam has tantum, ſed vltra illas etiam alias Africanas, fortafſſe et Afiaticas gentes poetice hic deſcribi ſtatuat, idque ex ipſo totius orationis conſi- lio colligat, quippe quod eo tendat, vt clades Aſſy- riorum, ſingulare hoc diuinae vindictae exemplum, longe lateque in terrarum orbe diſſeminetur. Atque haec ſententia „ cui et Koppyius in not. ad Lozethium C 3 adſti- *) Vtimur leſaiae ab ipſo latine verſi Ed. 2. de a. 1780. *) In Diſſ. ſuper hoc cap. inſerta ejus Diſſertt., ad S. Lite= ras et Philologiam orientalem Bertincntibus a Michaele 1790 aunctim editis 38 adſtipulatur, ceteris omnino probabilior videtur, ſi argumentum capitis ipſum paulo accuratius expenda- tur. Hoc igitur age nunc faciamus. Verſ. I. Particulam N☚, abs qua incipit caput, cum nihil triſte in eo inſit, eandem etiam hic, quam cap. LV, I. habet, h. e. non minandi, ſed acclaman- di tantum vim habere, dudum ab aliis monitum eſt. Eſt igitur in hoc verſu acclamatio ad terram, quae non nominatur, ſed deſcribitur, et quidem duplici ratione. Primum eam propheta compellat bxbx N 5D5D. Nimis longum foret, diuerſas interpretum ſententias recenſere et dijudicare. Praecipuae, ſi quidem ex aſſentientium numero aeſtimentur, funt duae, quarum una Bocharti, verba boe Oe de ſiſtro, inſtrumento muſico, Aegyptiis proprio et in ſacris inprimis adhiberi ſolito, cuius duae orae ha- buerint aliquid alarum ſimile, altera Vitringae, ea- dem illa verba de montium jugis, quibus Aegyptus utrinque ab orientali et occidentali latere munita et quaſi obumbrata fuerit, interpretati. Ad harum al- terutram etiam recentiorum plerique acceſſerunt. Mi- chaelis neutram probauit, deque tinnitu alarum ſolis, qua phraſi regio ſolis orbitae ſubiecta Ppoetice deſcri- batur, cogitauit. Alas enim et ſoli et aurorae He- braeos dediffle, ut Graeci et Latini currum coll. Mafl. III,. 20. Pſ. CXKXIX, 9. harumque acutum ſtridorem, qualis in ſumma celeritate audiri ſoleat, illa in re- gione percipi finxiffe. *) Digna ſane ingenio viri eruditiſſimi ſententia, modo ſolis ipfius mentio facta eſſet. *) In nota ad Verſionem germ. et Spicileg. Geographias Hebr. exterae p. 156. 1 eſet. ellipſis ſuppret quod i Dill ſu tionem lanmn ſa tem pr⸗ grehu⸗ prion Cap.) ſrepit Tetque Cltus Aden Jam, Wührr R, 2 Vt ſa Aurit tenti Jwar IV. u homi lis l Verli um IIns Uatiu Mu hah ſet cur tern eiur, ſi Xpendi. t eaut, ‚quan claman- tum eſt. 1, quae duplici p retum de, ſ ‚funt dr de et in rae ha- , ea- yYptus nita et um al- ,M. ſli, eſcri⸗ He- Mal. Orenn, n re⸗ viri ſacta Met⸗ Hebr⸗ 39 eſſet. Durior enim et ne in poeta quidem ferenda ellipſis effe videtur, ſolis alas indigitare et alas ſolas ſuppreſſo rei, cui tribuantur, nomine commemorare, quod idem etiam Aurivillius contra eam monuit in Difſſ. ſupra cit. adiecitque inſuper hanc dubitandi ra- tionem, ſtridorem vel tinnitum in ſole vſque eo fabu- lam ſapere, vt merito ambigatur, an venire in men- tem prophetae potuerit. Nouam non minus viam in- greſſus eſt Doederleinius, qui verba DHe2 b ſeiunxit a prioribus eaque de Aethiopum rege, Tarracone, coll. Cap. XXXVII, 9. expoſuit hoc ſenſu: Heus terra! ſtrepit alis, quaſi laetus exclamaret propheta nuntia- retque terrae, iudaicae ſcilicet, ſe iam ſtrepitum exer- citus Aethiopum citiſſime aduolantis, Afſyriam in- vadentis et Iudaeam liberantis, audire ſibi videri. IJam, cum ad Aethiopas haec ſpectare ſtatuit Vir do- ctiſſimus, in eo certe veritati prorſus congruentia ſcrip- ſit, atque etiam verborum explicatio omnino talis eſt, vt facile ſe commendare poſſit. Sed audiamus etiam Aurivillium, cum et is a duabus illis primariis ſen- tentiis diſceſſerit. Is vero amplexus eſt ſententiam, quam pridem Alb. Vogtius in Miſcellaneis bibl. Heptad. IV. p. 144. Propoſuerat, ſtatueratque, prophetam «ααανονιιον6ς reſpicere, quo nomine veteres Geographi homines, intra Tropicos habitantes, appellarint, quod iis lucente ſole vmbrae in geminam partem cadant, verſus meridiem per aliquam partem anni, per alte- ram verſus ſeptentrionem. Quodfi vero etiam de- mus, verba d2 9X umbram geminam in vtrumque latus vel plagam cadentem ſignificare poſſe, praeterea- musque alia, quae obiici poſſent, id certe incommod? habet haec fententia, quod metaphora, qua vſus fuiſ- ſet propheta, minus congrua efſſet rei deſignandae, cum homines, intra Tropicos habitantes, non eodem tempore duplicem vmbram faciant, quemadmodum C 4 quae 40 4 quae alata funt, binas fimul habent alas, ſed unam pro diuerſis anni vicibus huc vel illuc porrigant. Addo vnicam ſententiam, quam mirum eſt, nullius adhuc, quod ſciamus, aſſenſum nactam eſſe. Eſt illa Matthaei Hilleri, qui 9oX formam conſtructam nominis dxx effe exiſtimauit, Deut. XXVIII, 42. obuii, quo in loco nullum alium ſignificatum habere Pofſit, quam locuſtarum, has enim a bæ fic appellatas eſſe, quod per aerem volitantes ſua multitudine ſo- lem obumbrent. Locuſtarum autem terram Aethio- Piam vocari, quod in ea plures, quam in vIla ter- rarum parte locuſtae procreentur, vnde et eius in- colae ab eſu locuſtarum dicti fint Acridophagi. *) Si quae, haec certe vocabuli 9uoæ explicatio, quoad illa hunc locum ſpectat, cum in ſe plana ac facilis, tum ſtylo inprimis Ieſaiano prorſus eſt conſentanea. Quemadmodum enim propheta C. VII, 198. muſcarum et apum cum Aegyptiis et Afſyriis, ſic hic locuſtarum cum Aethiopibus coniungit mentionem. Ceterum Hilterus ne opus quidem habuiſſet ſtatuere, Aethio- pas etiam ipfos locuſtarum nomine venire poſſe atque ab ipfis terram, quam habitabant, locuſtarum regio- nem vocari, quod ii locuſtarum agmina non tantum innumera multitudine, ſed et volandi celeritate in excurſibus in hoſtium regiones aequauerint pennasque habere viſi fint, vt apud Curtium Alexandri milites. Quemadmodum enim propheta in ſequenti verſu gen- tem, quaecunque fit, per eiusmodi res deſignat, quae Ppropriae ipfſi eſſent, quibusque ab aliis gentibus facile diſtingui poſſet, nec metaphorici quicquam in iis 7 ineſt; ) In Diſt. inſeripta Hurthymna Sa' Itkjovia, Calamitas Ae- thioniag, . Commentarius in cap. XVIII. Ieſaiae, pri- mum Tub. 1714. 4. edita et poſtmodum inſerta Zleſauro nov. theol. Pliilol, ed. 1732. P. 883. „ nelt; 5 ftarom ! horum tor cert borum lo eunder quoc deden rum eſ inlecto⸗ id trax Tit, al tllet, ſae N etiam Der loe eſle, E- terrax dent. Kima Nithi ilem VoCe lunt ei Use Edam jgant, ullius Et uchann Il, 42. habere ellatas ne ſo. ethio. 4 ter- us in-⸗ uOad Ws, tanea, arum arum terum ethio⸗ Atqué regio⸗ ntum Ate in oque Wtes. 19 6N⸗ quae lacile n iis nelt; 6 K- Urr⸗ ſauro 41 ineſt; ſic hic Aethiopum terram proprio ſenſu locu- ſtarum terram dicit, quod inde potiſſimum immenſa horum inſectorum agmina proficiſcerentur, crederen- tur certe proficiſci. Neque in eo fatis accuratus ver- borum interpres fuiffe videtur Hillerus, cum vocabu- lo bxX in vtroque loco, Deuteronomii et hoc noſtro, eundem plane ſignificatum tribuit. Ex eo enim, quod huic vocabulo noſtro hoc in loco adiunctum eſt Dos, quod ſecus eſt in altero Deuteronomii, cla- rum eſt, fuiſſé id nomen commune duabus diuerfis inſectorum formis, quarum vtraque quidem a ſtridore id traxerit arboribusque ac ſatis aeque pernicioſa fue- rit, altera vero ad gryllorum *), altera, quod alata cſet, ad locuſtarum genus pertinuerit, atque id cau- ſae ſubefle, cur huic additum fit DD. Vnde etiam duas voces ebraicas non Per totidem latinas, per locuſtas alatas ſed per vnam locuſtarum vertendas eſe, pronum eſt iudicare. Eandem, quam locuſtarum patriam appellauerat, terram propheta iam porro qua fitum etiam et geo- graphice deſcribit his verbis: ) = 210 vN. Qui verſum hunc ad Aegyptum ſpectare ſibi Perſua- dent, ad ambiguum praepoſitionis w vſum, quod- que et cis et trans ſignificet, prouocare neceffum ha- bent. Ii vero, qui Aethiopiae haec acclamari exi- ſtimarunt, quod minus commode dictum videretur, Aethiopiam efſe trans flumina Aethiopiae, vtrumque illum fignificatum iunctim hic locum habere, h. e. vocem Anv ad vel ſecundum vertendam éſſe iudica- runt. Sed ſine cauſa in eo haeſfiſſe videntur. Nilus eiusque aluei flumina Aethiopiae dicta ſunt Hebraeis, C 5 lnon *) Vid. Michaelis verſionem germ. et notam ad Deut. XXVIII, 42. 42 non quod eam perluerent, hoc enim ſenſu Aegypti potius flumina ſunt, ſed quod ex ea ortum ducerent, vnde non tantum nihil incommodi eſt in hac defcri- pione, ſed eo accuratius etiam definitur terra, quam propheta ante oculos habuit, ea ſcilicet, quae et vI- tra Nili fontes porrigitur, quaeque nulla alia eſſe pot- eſt, quam Aethiopia. Forte etiam propheta per 52 9Xι ε Aethiopiam ſeptentrionalem magis perque eam, quae vlItra Nili fontem eflet, Auſtro propiorem intellexit. Vers 2. In hoc vertit ſe oratio omnino ad Ae- gyptios, et poſtquam propheta remotiorem Aethio- pum gentem ad attentionem excitarat, nunc et pro- piorem, Aegyptios, eadem ratione excitat. Itaque neceſſe non eſt, lectionem vocis Dowe, abs qua ver- ſus incipit, cum Michaele ſine vlla Codd. aut verſie- num antiquarum aucoritate in vel oν immu- tare. Neque enim hoc participium cum nomine fe- minini generis pN v. I. conſtruendum, ſed aeque ac hoc in vocatiuo caſu ſumendum, et, ſi placet- interiectio NNW ante illud repetenda eſt. Neque mi- nus tu, pergit propheta, qui mittis, i. e. quotquot eſtis, qui mittitis in mari legatos, et quidem in naui- bus vapyraceis ſuper aquis. Certum eſt, Nilum propter exundationem ab ipfis Arabum Geographis . R2 oceanum dici, nec Ieſaiam ipſum ab illo vſu vocis alienum videri, v. c. C. XIX, 5. Hic vero quin mare ipfum intelligendum fit, ſiue rubrum ſ. medi- tarraneum, in quod Nilus effluit, vix dubitari pot- eſt, cum Aegyptii omnino etiam in mari nauigatio- nem exercuerint. Atque eandem ob cauſam, quod hoc cum aliis gentibus commune habuerunt, additur aliquid, quod magis proprium ipfis fuit, navigiolo- rum quippe vapyraceorum vus. Huius enim gene- TiS ris nav Omnes A Punt 4 Pprophe his ve Veten run 1 lent, Se⸗ llecrelt n. 1. cum menti 71r nlt⸗ NN VIn ſie Pe vtebe N erun tios tem exci⸗ de n Aen dun Tes tura R 00 ris nauigia per α oo intelligenda effe, interpretes omnes affirmant. . Ad accipiendum magnae rei nuntium excitati ſunt Aethiopes et Aegyptii. Conuertit itaque ſe iam propheta ad eos, per quos ille perferri ad eos debeat, his verbis: H DN e. Alludi hic ad illum veterum Aegyptiorum morem, mandata regum ſuo- rum ſuper Nilo eiusque alueis per lembos, quo vel- lent, perferendi et saroαρςMοον eις rα r οeοις sr- soNxæg, quod aucdtore Diodoro in caſu creſcentis vel decreſcentis Nili inprimis factum ſit, appoſite ad h. I. notat Vitringa. Idem etiam ex Heliodoro lo- cum allegat, in quo nauigiolorum papyraceorum mentio fiat, deque illis dicatur: gαι οε ιουνρονοναωνωu τ, T6 Tr& O⅓„½νι¾ νιν νας.k Yůα ααςο ος„ν τι νο οοναν τεα ανσοα νν ανιεαιο . Quemadmodum igitur per rown ii Aegyptiorum, quorum erat mandata in pro- vincias vrbesque terrae mittere, rex potifſimum ipſe, ſic per Do Dii, quorum miniſterio hac in re vtebantur, h. e., eorundem lemborum papyraceorum, quorum mentio facta erat, vectores intelligendi 12 erunt. Deſignat propheta porro eos, ad quos illi nun- tios ablegare, hi citiſſime abire iubentur. Sunt au- tem iidem, quorum animi modo ante ad attentionem excitati ſunt. Ad hoc ipſum enim excitati ſunt, ad excipienda patulis et arrectis auribus ea, quae jam per nuntios ad eos perferenda effſent. Sed cum Aethiopes prius et tum demum Aegyptii ad audien- dum prouocati eſſent, inuerſo iam ordine hi prio- res in accipiendo nuntio eſſe iubentur, quod et na- tura rei poſcit. Quodſi enim nuntius aliquis ex Ae- gypto in vlteriores Aethiopiae fines perferri debebat, oportebat eum in Aegyptum ipfam prius exire. Pri- Primum igitur popularibus rem nouam magnam- que notam facere ijubentur celeres nuntii. Aegy- ptios per O wn innui, vix dubium eſſe pot- eſt, quantumuis difficilis ac dubius ſit vocum ipſa- rum ſignificatus. B , = Cum w aeque ac , quidquid ſit, diſerte genti, non terrae, tribuatur, illa vocis explicatio, quaée a Vitringa ad plures dimanauit, quaque reſpici hoc cognomento ad terrae aegyptiacaé à ſeptentrione ver- . ſus auſtrum juxta vtramque Nili ripam in longum Pro- tenſae ſitum ſtatuitur, eo, quem nacta eſt, affenſu mi- nus digna fuiſſe videtur. Itaque rectius forte de gen- tis proctritate, quo et LXX. reſpexifſe videntur, vo- cabulum intelligeretur, niſi quidem corporum ſtatu- ra antecelluiſſe Aegyptios aliis incertum, et dubium praeterea eſſet, an in longum tracti dici poſſint, qui proceri ſunt. Vſui itaque linguae conuenientior vi- deri poſſet Michaelis de cute detraltta interpretatio, cum verbum wy non tantum trahendi ſignificatum habeat⸗ ſed et ſyr. 1 a.- ſine dubio ab eodem verbi viu cutem ſ. vellem ſignificet, quod ſc. detrahi ſolet anima- libus pellis. Propius tamen ad veram vim vocis ac- ceſſiſſe dici poſſet Aurivillius, cum eam de longe Pro- tratkis tenſisque finibus gentis, Aethiopum ſcilicet, in- telligit, gentemque ampl'Rmam denotari ſtatuit. Ha- bet vero verbum Twy protrahendi in longum ſignifica- tum non tantum ratione loci, ſed et ratione temporis valetque idem quod prolongare. Sic Pf. LXXXV, 6. de irae et XXXVI, II. de gratiae diuinae prolonga- tione vſurpatum deprehendimus, et Prou. XIII, 12. rei deſideratae expectatio pw in longum tempus protralta aegritudine afficere animum dicitur. Atque hunc ipfum ſignificatum etiam hic locum habere, vero guam N dwam dum al V el apue antig Lata, ſerutt vt bul eN tempe rogari 1 ruN tum, rade haet cert’ cabul WN W ab! eius ea et Ver⸗ Le den Aeé tuu d eſt. Vo Gann. Legj. ila⸗ iſerte quae hoc ver. pro⸗ u mi⸗ gen- vo⸗ W⸗ hium qui r Vi⸗ cum heat⸗ vſu ima- s al⸗ rh⸗ ero uamn 45 quam maxime fimile eſt. Nimirum: qucmadmo- dum apud Virgilium Ken. II. 363. Troia Vrbs antiqua — multos dominata per annos, et apudj Ieremiam V, 15. Chaldaei hovy „, h. e. gens antiquiſſima dicuntur; fic hèc Aegyptii g gens prolon- gata, h. é. antiqua et per longam annorum ſeriem ſeruata dicitur. Eſt certe hoc attributum eiusmodi, vt dubitari iure poſſit, an vlli alii genti aeque ac Aegyptiacae conueniat, cum ea ab antiquiſſimis temporibus celebrata ad Ieſaiam vsque aeuum pro- rogarit. Multo vero magis adhuc quadrat in Aegyptio- rum gentem alterum, quod ei tribuitur, cognomen- tum, quum o h. e. depilata dicitur, unde et ple- rique interpretes, iis forte exceptis, qui ad Aethiopas haec pertinere arbitrantur, licet et his glabritiem certe competere notet Hillerus, de hoc fignificatu vo- cabuli conſentiunt. In more fuiſſe apud Aegyptios, vt ſacerdotes non tantum omnino omnes, ſed etiam alii ſaepe et multis de cauſis totum corpus: abraderent, ab Herodoto proditum eſt memoriae. Cum collecta eius loca exhibeat Vitringa ad h. I. prouocarintque ad ea etiam alii, inutile efſet, ea hic denuo exſcribere Addit propheta: cd be e n d N quae verba Vitringa, Doederleinius et Aurivillius de eadem gente, de qua proxime ſermo erat, et quisque qui- dem pro reliquae interpretationis ratione, ille de Aegyptiis, hi de Aethiopibus intelligenda eſſe ſta⸗ tuunt. Poſſe illa verba ſenſum, quem viri illi do- ctifſimi iis ſubiiciunt, habere, de eo dubitari non pot- eſt. Videtur tamen vel ipfe propheta, cum hic alio vocabulo vtitur, monere voluiſſe lectores, de alio 46 alio atque a priore diuerſo populo haec intelligenda effe. Ecquis vero alius intelligi poſſit, quam idem ille, quem propheta iam ante Aegyptios allocutus erat atque ad accipiendum grauiſſimae rei nuntium ex- citarat ac praeparauerat, nimirum Aethiopes. Ab Aegyptiis ad hos, quin et vltra eorum fines ad remo-“ tifſimas gentes, quod additum τε6‧π⏑ Cinnuit abire iu- bentur celeres nuntii Regnabat autem tum tempo- ris in Aeéthiopia Tarraco, Thirhaka in ſacrarum lit- terarum monumentis didus, cuius imperium per magnam partem Africae protenſum erat, nec du- bium eſt, quin Sancheribus, deuicdta Iudaea, victricia Iua arma etiam contra Aegyptios conuertifſet, ac deinceps bellum porro in ipfos regni Tarraconis fines illaturus fuiſſet, idque eo magis, quod hic folus con- gredi cum ipſo poſſe tum vulgo credebatur, quod vel ex ipſo propheta noſtro, Cap. XXXVII, 9. ap- paret. Aegyptiorum et Aethiopum igitur vel maxi-, me intererat, ſtragem, quam pafſſus erat apud Hie- roſolymam Sancheribus, quam citiſſime noſſe, curque ad eos potiſſimum magnae rei nuntius tam celeriter perferri iuberetur, magna cauſa erat. Nec minor ratio erat, cur propheta Aethiopes populum terribi- liorem Aegyptiis nuncuparet, nempe non ob trucem tantum populi nigricoloris vultum, ſed vel maxime ob Tarraconis praepotentiam, quae et Aegyptiis ip- ſis tum formidabilis eſſe debebat. Haec, quae de populo terribiliori dixit prophe- ta, inciſi quaſi cuiusdam rationem habent, quo in- teriedo mox reuertitur ad gentem, quam primum deicribere inſtituerat, ad Aegyptios nempe. Hos lam vlterius vocat ☚ . a, quorum verborum vim cur cum Koppio in notis ad Lowthium et Aurivillio ex arabismo repetamus, non ſatis cauſae eſſe exiſtima- mus, nus; 0 lacillin Noc in f. 14. Phetas gulam Droke dine yeros tem ituun guod don: X o! tar tite⸗ liinin WN Wop lice tur lem 1d Wie 44 lat dee⸗ eni hoc N ten enct jden cutus mex⸗ remo- re iu⸗ empo. lit. 1per da. trici „ 460 ſines Ol. quoch . ap⸗ maxi⸗, Hie- urque eriter ninor xrihi. ucem time ih⸗ phe- in⸗ mun. Hos vim. 9 EX ima- mnus, 47 mus, cum ex propheta ipſo eiusque Cap. XXVIII, 10. facillime poſſint explicari. Quemadmodum enim hoc in loco temulenti religionis contemtores, quos v. I. x W& et c. XXIX, 24. Q)5 vocat, pro- phetas ? X, 9 WD⸗ h. e. praeceptum praecepto, re- gulam regulae continue addere, parum hic varum illic proferre, i. e. praeceptorum ac monitorum multitu- dine eos obruere, omniumque minutiarum nimis ſe- veros cum praeceptores tum cenſores eſſe dicunt; ſic idem illud Aegyptiis vſu venit, vt infinitae legum rituumque multitudinis ſfuperſtitioſi cultores eſſent, quod Vitringa non minus teſtimoniis Herodoti, Dio- dori atque Ammiani confirmat. Addit denique propheta et haec: νN&W n &ε H. enen. Poteſt vero et actiuo et paſ- ſiuo ſenſu ſumi, adeoque gentem conculcantem et concul- catam ſignificare. Paſſivo ſenſu ſumfſit Michaelis ver- titque conculcatam ſc. ab hoſtibus, cum contra Doeder- leinius actiuum ſenſum praeferat intelligatque popu- lum, qui ipſe omnia proterat, quo inclinant etiam Koppius in not. ad Lowthium et Aurivillius. Lowthius licet ipſe paſſiue vertat, non alienus tamen eſſe vide- tur a ſententia Vitringae, qui, cum adliue per calcan- tem redderet vocabulum ebraicum, alludi hac phrafſi ad illum Aegyptiorum morem arbitratus eſt, quo Nilo in alueos ſuos regreſſo poſt exundationes in agros ſeminatos pecudes ad ſemina ſolo inculcanda agere ſolebant, cui ſententiae etiam Dathius adſtipu- latur. Paſſiue omnino ſumendum videtur Sone en. deque ipfis Nili exundationibus ſumendum. Eſt enim in Ebraeorum ſtylo ſublimiori non infrequens hoc metaphorae reciprocae vel analogicae exemplum, vt, quemadmodum magnae copiae terram aut gen- tem inundare ſaepe dicuntur, fic inuerſa ratione vudae — 48 vndae calcare terram dicantur. Sui ipfius hac in re interpretem habemus prophetam Cap. XXVIII, I8. vbi ab irruente inundatione conculcatum à iri Ifraeli- tas diſerte dicitur. Quin ne opus quidem eſt, hanc explicationem ex alio Ieſaiae loco repetere, cum eam hoc ipſo in 1000 continuo adiiciat addatque obſcurioris dictionis hanc ipſe quaſi interpretationem XN n een. We. Amant prophetae, Ieſaias inprimis et Hoſeas, voces iungere, fimile quiddam ſonantes, nec ingratus orien- talium gentium auribus fuit ille ſonorum concentus. Sic ar a en Pne Pin Cap. XXIV, 3. et 5222 bnN v. 4. item Cap. XXXII, 7. vt his tantum exemplis ex plurimis vtamur, Eadem igitur ratione verbum NNa a propheta lectum vide- tur, vt cum cbn quodammodo conſonaret. Vnde vis inferretur ſtyli Ieſaiani elegantiae, ſi de alia le- ctione cogitare vellemus. Veteres verſiones fere omnes N verterunt, quafia n eſſet. Sed, vt recte contra hanc verſionem Michaelis in Append. ad P. XIV. Biblioth. or. p. 27. ſ. monuit, Nilum non di- ripvers, ſed augere potius ſolum, ſic Schultenſius in In- titt. ad fundam. L. H. p. 49I. ſ. anomalia formae offen- ditur, cum verba defectiua med. rad. et quieſcentia vltima ſuas ſormas nunquam commutent, formamque Nin mauult a run contemſit repetere, vt ſit pro à vel . Certe, quo inſolentius eſt, vt verba def. med. et quieſcentia tertia ſuas formas inter ſe commu- nicent, eo frequentius id fieri ſolet in verbis quieſc. tertia N et q. Itaque nihil obſtat, quo minus *α7†½ a a poſüt eſſe, aeque ac NM1&εερ6% CGen. XKLII, 38. Pro „ Gen. XKLIV, 29. Digna, inquit Schultenſius i bid., phraſis: EMmemina contemnunt terram, 1. e. inundant, tis dis inp tior, 1 bet ar lann ſu commmne WNN!: Uicinar. Ve Ubus 6 la ell lem gente⸗ bus no Patet, Aee eo, no Derla Tum tibue h. e lym. erit, Uante de vel etC Dem ed Part Len D (lar n re Iſrael lem ex in loco 6 hant W. voceé orien- entus, 3. et 7. Vt Ladem. vide- Vnde in je⸗ lere recte C. ad on di⸗ in In- oflen⸗ entia nque 2 el med, mmu⸗ nieſc, 02 bidh, 49 tis inprimis vocabuli dddn' ſignificatui conuenien. tior, ſi verbo i hic ſenſus ſubiiciatur, quem ha- bet arab. f ubiecit ſihi, quem etiam Simonis lam ſuo in Lerice commendauit. Quam enim ac- iiciunt. Vers 3. Aethiopas et Aegyptios ad attentis au- ribus excipienda, quae per nuntios ad eos perferen- da éſſent, nuntiosque ipfſos ad properam profectio- nem non ad illos ſolum, ſed ad remotiſſimas adeo gentes inflammarat prophetae acclamatio primis du- obus verſibus. Iam in hoc verſu videri quidem pri- mo obtutu poſſet ad vniuerſos totius terrarum, qua patet, orbis incolas ſe vertere oratio. Sed Iu- daeaé ipfius incolas haec pertinere, probabilius eſt ex eo, quod hos, tanquam ſcenae rei propiores, ijam non tantum ad accipiendum nuntium aliunde ad eos Perlatum, ſed ad ſuis ipforum oculis videndum, ſuis ipfo- rum auribus audiendum hortatur, quum vewilla in mon- tibus erigantur tubarumque bellicarum ſonitus incipiat, h. e. quum ad oppugnandam obſidendamque Hierofo- Iymam venturi fint hoſtes. Notatu vero viz dignum erit, vocabulum ban non de orbe terrarum vniuerſo tantum, ſed, in ſtylo inprimis fublimiori et poetico, de ſingularum etiam gentium terris vſurpari. Certe vel haec loca ex ipſo propheta noſtro allegaſſe ſuffici- et Cap. XIII, II. et XXIV, 4. Sed id iam porro te- nendum, dictiones: 8; — ν et P eſſe ex eo conſtructionum imperſonalium genere, in quibus participium eiusdem verbi infiniti cogitatione adiun- gendum eſt, quafi ſcriptum eſſet a propheta: wo 5 en ee eee de ee dd. Atque etiam id clarum eſt, quod Vitringa iam monuit, D non ad commodatum nunc ſoli aegyptiaci naturae enuntia- tum: gens conculcata, cuius terram fumina ſibi ſub- Deum, Deum, ſed ad Aſſyrios eſſe haec referenda, adeoque nec cauſam vllam eſſe, de ſenſu verborum metapho- rico cum Lowthio cogitandi, eaque de tempeſtate coe- lique et aeris motibus, quibus Deus ad Perdendos Afſſyrios vſus ſit, intelligenfdi. V. 4. Quid ſit, ad quod audiendum, partim et ſpectandum cum remotiores, tum qui propiores eſ- ſent, accenduntur, ab hoc verſu breuiter, ſed gra- phice defſcribit propheta. Ante omnia autem, qua- lem ſe Deus ipſe in magna re jam iamque exequenda ſit praebiturus, exponit ipſius Dei verbis. Sic autem loquentem introducit Deum N ee. quo- rum verborum prius frequentiſſimo linguae idiotismo exprimit modum poſterioris et aduerbii vim habet. Ipfi gentilium poetae ad dignitatem Deorum id per- tinere arbitrati ſunt, vt vel animi motus, quos ipfis tribuerent, placida quadam maieſtate temperarent, quale 7Sο6 in Neptuno obſferuaſſe Virgilium cum dulcedine quadam ſentimus in illis verſibus Aen. I, 126. 127. grauiter commotus, et alto ete. Proſpiciens ſumma placidum caput extulit vnda. *) Quanto maiori vero iure id decorum verus ſibi Deus vindicabit? Nutu itaque placido quidem, ſed ta- men efficaci, ſe proſpecturum de ſede ſua, h. e, de coelo, declarat Deus. Atque eandem placidam et tamen effi- cacifſimam maieſtatem, quae iam porro ſequuntur, lſic depingunt, vt nihil perfectius aut abſolutius hac imagine efle poſſe videatur. Fore eam dicit ee dn e. In verbis Nι h interpretandis viri docti in duas abierunt partes, eaque vel ſuper olus, vel poſt pluuiam vertenda effe exiſtimarunt. Sed neu- tra *) Confſ. Heyjnii Excurſ. ad h. I. tra haru ad hanc ititur, ſtulare, tinſius. bornns; Lel. X. tinvuo iici. facile! VoCabu NN lolis ſp Mudrahi quidr VerO Phraft larq Dc Re tur, conin fignik Pane form ler. Onife diwin RN h. e. gebdne tapho. e coe- dendos ttim et res eſ⸗ d gra⸗ qua⸗ uenda Autem quo⸗ limo wet. per⸗ ipfis rent, (uII enl. 1 51 tra harum explicationum probabilis eſt; nam, quod ad hanc attinet, illa vnico Iobi loco Cap. XXXVII, II. nititur, quem aliam explicationem admittere et po- ſtulare, dudum in Comment. ad h. 1. oſtendit Schul- tenſius. Eadem vero ratio eſt etiam alterius explica- tionis; nam quod HX II. Reg. IV, 39 et, ſi placet, Ieſ. XXVI, 190 olerum ſignificatum habet, non con- tinuo probat, eundem etiam vocabulo poſſe ſub- ijici. Illae enim plurales formae quin a Sing. *— ductae et ad rad. &α6π referendae ſint, quis dubitare facile poſſit? Itaque rectius forte Auriuillius ſolitum wocabuli Wr ſignificatum tenet vertitque verba: N& X per calorem ſerenum iuxta lucem, h. e. vbi ſolis iplendorem nulla vel nubecula intercipit. Me. morabile certe eſt, veterum verſionum ne vnicam quidem aut oleris aut pluuiage mentionem facere, LXX. vero et Vulgatum in verbis )d — d e en peri phraſin caloris meridiani vidiffe. Illi enim verterunt: α Ooοοσ αααυναHτ AναRâρςα„οäkαd, hic: ſicut meridiana lux clara eſt. Has verſiones verum verborum ε— ſi⸗ gnificatum ſeruafſe, vero prorſus eſt ſimile. Nimirum N&N omnino ſolitum lacis ſignificatum etiam hic tue- tur, wy vero nominis ſubſtantivi poteſtatem habere coniunctumque cum N Jummum diei i. e. meridiem ſignificare videtur. Notum vero eſt, ab vſu linguae plane non alienum efſe, vt voculae d , adeoque et formae eius plurali Obyv hic ſenſfus tribuatur. Certe Ier. XXXII, 31. N—d Dee — dv nihil aliud fi- gnificare poteſt, quam ſummum irae et ſummum excan- deſcentiaz, h. e. eminens et praecipuum obiectum irae diuinae. Nihil igitur obſtat, quo minus verba mn ε— W P ſignificare poſſint calorem ſudi coeli meridiei, h. e. qualis meridiano tempore efſſe ſolet. Altera, qua Deus vtitur, comparatio, haec eſt, fore ſe Px i 910 ay?, quibus in verbis nihil dif- D 2 ficul- 52 ficultatis eſt. Eſt enim o av nihil aliud, quam nu- pes roſcida, grata refrigeratione aeſtum fſolis tempe- rans. Neque varietas lectionis, cum LXX. Syr. Vulg. nonnullique codices legant Pxp Dyn, momenti aliquid habet, cum ſenſus idem maneat. . Comparat itaque Deus placidam illam ſuam ma- ieiſtatem, qua de coelo proſpecturus fit in molimina hoſtium, cum calore ſudi coeli meridiano, cmque roſcida nube, aeſtum, qui meſſis tempore efle fo- let, temperante. Ecquid vero hoc vtroque cum le- nius et placidius, tum efficacius eſſe poteſt in vniuer- ſa rerum natura. Quemadmodum igitur ille folis meridiani aeſtus, atque hoc nubis rorantis refrige- rium, tam gratum omnibus, absque omni ſtrepitu res maximas efficit, ſic Deus ſine magno motu et ſolo nutu ſe effecturum efle ea innuit, quae hoſtibus exi- tio, ſuo vero populo refocillationi ſint futura. Quam exacte his euentus reſponderit, nemo non videt. v. 5. Quam efficacem ſe Dei maieſtas in inter- vertendis hoſtium moliminibus euertendisque hoſti- bus ipfſis ſit oſtenſura, hoc verſu declaratur emblema- te. à vitibus ſumto. Vocabulum P communée et meſſ et vindemiae nomen fuiſſe, ex hoc ipfe loco cla- rum eſt, in quo nonniſi vindemiae ſignificatus locum habere poteſt, quem exhibuerunt etiam fuis in ver- ſionibus praeſtantiffimi interpretes, Lowthius, Doe- derleinius et Dathius. Potiundae ingentis praedae Ipe allecti Afſſyrii Hierofolymorum obſidionem ſuſce- perunt. Sperati igitur ex vrbe capta expugnataque fructus per vindemiam indigitantur. Ad noctem vfſ- que illam, quae ad totius paene exercitus aſſyriaci interitum fatalis erat, quaecunque ab obfſidentibus fuſcepta erant, ex voto fluxerunt omnia, ad extre- mum tenn vhin et foris Droden tatem / N. Juo ian re hic cet verl Propoſ Phacem Hitatem es flun inde Guam Vnice Wor in to venia dius 6 huc 1 guam NIme Diend Luert tum Vero ris, MA Nu- tempe. X. Syr. nomenti cumque eſſe ſo⸗ um le. Vhiuer⸗ e Lolis elrige. Krepitu et ſolo 8s exi⸗ Quam let. inter- boſti⸗ blema- lune et 0 (la- locu. vel⸗ „Vur. taedat ſulee⸗ taque I V. riaci gtibs extie⸗ MuN 53 mum res erat adacta, actum videbatur de obſefſa vrbe. Hic rerum ſtatus his verbis repraeſentatur: X De enn ne dDren. Per vocabulum au- tem vniuerſe primam cum palmitum, tum gemmarum et floris germinationem intelligendam effe, admodum probabile eſt. 2 Da autem eſt omphax, dd maturi- tatem fere adulta, quemadmodum Hn w Num. XVII, 23 funt amugdalae matureſeentes. Ex quo iam ſponte ſequitur, xo ſignificatum fioris habe- re hic non poſſe, Quodſi enim etiam, refragante li- cet verbi W☚ genere, ſumatur, ſubiectum eſſe Propoſitionis, quomodo dici poſſit, florem fieri om- phacem, vix clarum eſt. Quo magis vero ad matu- ritatem pertingit vua, eo ſplendidiores ac pellucidio- res fiunt eius acini; vnde explicatio vocis π ab arab. Q.α. micuit, per vuam ſplendentem, quales fiunt vuae inde ab eo tempore, quo matureſcere incipiunt, quamque primus propoſult Schroederus *), ſine dubio vnice véra eſt. Itaque verborum 95 dn e AD P hic ſenſus: germinationem gemmarum, pal- mitum ac florum optime ſucceſſiſſe, et ijam iamque in eo eſſe, vt omphaces ad plenam maturitatem per- veniant, qua imagine haud ſcio an quidquam viui- dius eſſe poſſit ad repraeſentandum felicem, quo ad- huc gauiſi erant Aſſyrii, armorum ſuorum ſucceffum, quamque inde conceperant ſpem Hieroſolymae pro- xime occupandae immenſaeque ex vrbe praedae ca- piendae. Vna nox omnem hanc Affyriorum ſpem euertit Cap. XXXVII, 36 atque hunc tam inopina- tum euentum verba, quae ſequuntur, innuunt. Efſt vero in lis iterum conſtructio imperſonalis eius gene- ris, qualis modo v. 3. aderat, atque etiam hic ſup- D 3 plen- *) In Obferuu,m ſel. ad Origg. hebr. p. 133:138. E. 54 plendum eſt participium eiusdem verbi imperſonalis: et abſeindet abſcindens, h. e. abſcindentur. In reli- quis nulla difficultas, deque ſignificatu vocabulorum et Hwoo plane conuenit inter philologos, per ea lagella et ſarmenta vitium ſignificari. Paulo incer- tior eſt verbi ☚ vtpote &αται ενροιον+ poteſtas, cum amputandi ſignificatus ſola fere Interpretis graeci, qui per «ονονο vertit, auctoritate nitatur. Monet etiam Caſtellus in Lex. ad h. v., id ſibi indigitare vi- deri iam praecedens —aτ, quod etiam Arabs et Vulgatus de reſecando ſc. falcibus expoſuerint, appo- ſite autem ſequi decutiet, deiiciet, quemadmodum Syrus, Ar. et Vulg. verterint, ſiue transferet, vt Chal- daeus, cui faueat arabicum p. Arabicum autem hoc verbum eiusdem Caſßtelli auctoritate moriendi ſigni- ficatum habet, quo ſane nullus aptior atque huic loco accommodatior excogitari poſſit. Cum enim ſarmen- ta vitium reſecantur, proximum eſt, vt moriantur h. e. flacceſcant marceſcantque. Quum igitur hic dicitur, proxime ante vinde- miam fore, vt flagella vitium abſcindantur et far- menta, vuis nimirum iam fere maturis onerata, re- moueantur penitusque moriantur et marceſcant, in- opina illa rerum omnium conuerſio, quam centum et ccoginta quinque mille hominum ſubita mors in ca- ſtra Afſſyriorum illatura erat, ad viuum quaſi reprae- ſentatur. v. 6. Quam funeſtum exitum Aſſyriorum ad Hieroſolymam expeditio, tam fauſtis, vt videbatur, auſpiciis coepta et continuata, habitura eſſet, extre- ma v. quinti verba indigitant. Quae fors mortuo- rum poſt fata futura fit, hoc v. ſignificatur. Nimi- rum omnes pariter auibus montanis, h. e. rapacibus et carni- Carniuor humuülibr gve illa⸗ 4Quras 4 b eor. Uicatio⸗ Teeren ſeruatu 1d fige Pptrones tus n Primi rendo Clara 6 A cae S dcce mun verl reg ſete 1d 4 ſomalig In reli. ulorum d per 0 incer- e, cum ci, qui Monet tare vi- rabs et 4po- nodum t Ohal- Autem ugi. ie ſoco rmen- Fiaatur vinde⸗ et ſar⸗ 4, re- t, in- m et 1 Ca- grae⸗ id gatur, Itle⸗ rtuo⸗ imi⸗ us et rui⸗ carniuoris, quae in locis editioribus potius, quam humilibus nidulantur, Jerisque in eéſcam ceffuros, at- que illas aeſtatem, has hyemem in cadaueribus trans- acturas efſe. Cum, quae faſtidium creare Poſſint, ab eorum vel denominatione abhorreſcere ſoleat de- licatior oratio, haud ſcio, an eiusmodi quoddam J-Jog in ſuffixo voculae v, cuius nomen, ad quod referendum ſit, ex contextu intelligendum eſt, ob- ſeruatum ſit. Ceterum non ad viuum reſecandas, ſed ad figuram orationis referendas eſſe eiusmodi defſcri- ptiones magnarum caedium et eorum, quaé ex iis ſe- quuntur, quales et alibi, v. c. Ier. VII, 33. occur- runt, per ſe clarum eſt. v. 7. Quid effecturus ſit tam inopinati euen- tus nuntius, vbi ad exterarum gentium, earum in- primis, quarum ipfarum magnae res ea in re age- rentur, peruenturus ſit aures, hoc denique v. de- Claratur. Pro legendum eſſe w D, cum res ipſa et ſequens D» ſecum fert, tum verſionum grae- cae et vulgatae auctoritate confirmatur. Eaſdem igitur gentes, ad quas iuxta v. 2. fſtra- gis Aſſyriacae nuntius vel maxime perferendus fit, accepto eo, Deum, cuius numine haec effeca ſint, muneribus culturas eſſe praedicitur. Neque id vni- verſe ab religione gentilium alienum fuit, etiam pe- regrinis Diis honorem habere oblata occaſione, poſ- ſetque id multis exemplis probari. Alexandrum M. id feciffe Ioſephus refert *). Atque idem etiam poſt Aſſyriorum excidium factum eſſe euentumque prae- D 4 dictis *) Antiqq. iud. L. XI. c. 8. 56 dictis plane reſpondiſſe, ab auctore Parali pomenon XXXII, 23. memoriae eſt proditum. Ex iis, quae adhuc notata ſunt, haec totius capitis verſio efficitur: I1. Heus terra locuſtarum, trans Aethiopiae flumina! 2. (Heus) vos, qui mittitis in mari legatos, idque in lembis papyraceis ſuper aquis! Ite nuntii celeres ad gentem tot annis ſeruatam ac depilem, ad populum (item) terribiliorem ea, et VItra; gentem (inquam) multarum legum et conculeatam, cuius (quippe) terram flumina ſibi ſubiiciunt. 3. Omnes (denique) telluris incolae et terrae habitatores? quum tolluntur vexilla in locis editis, ſpectate, quum tubis clangitur, audite. 4. Sic enim dixit mihi Ioua:; Placide ego proſpiciam de ſede mea, vt calor fudi coeli tempore meridiei, (ero), vt nubes rorans in calore meſſis. 5. Nam ante vindemiam, cum optime ſucceſſerit Vniuerſa vi-= tis germinatio et omphax matureſcens iam facta fuerit pelluceida, abſcindentur flagella falcibus, et farmenta abiicientur, morientur. 6. Relinquentur pariter (omnia) auibus montanis, et feris terrae; et aeſtatem ibi tranſigent aves et omnes feérae terrae ibidem hyemem. 7. Eo tempore afferentur munera Iouae armipotenti, àa populo tot annis ſeruato ac depili, atque a populo terribiliore illo ac vlteriore; a gente (inquam) multarum legum ac conculcata, cuius terram flumina ſibi ſubiiciunt, ad locum nominis louae armipotentis, Sionis montem. — menon une citur: 57 CA P. XIX. 9-10. N eeen en NoD PE PN :VD) He ee r Aegyptum varia lini genera, et ſuperiorem eius par- tem, qua in Arabiam vergit, etiam fruticem, quem D goſſypion aliqui, plures xylon vocarint, ex quo xXy- lina facta fint lina, procreaſſe, ex Hinii Hiſt. nat. XIX,Ä 2 notum eſt. Vnde mirum eſt, quomodo Vitringa etiam quae in his verſibus continentur, ad rem piſcatoriam, de qua ante ſermo erat, referre, at- que nil niſi retia piſcatorum in hac quoque orationée videre potuerit. lis potius, qui tractandis linis ope- ram dabant, nunc non minus, ac ante piſcatori bus, magnum eos rerum ſuarum detrimentum paſſuros eſſe denuntiatur. Id prima ſtatim verba aw n nwud non obfcure fignificant. Sed quid rei adiun- ctum iis vocabulum ρNôνb ſignificet, non aeque cla- rum eſt. Veteres quidem interpretes illud fiue cum praecedenti nomine Derwe coniunzxerunt Jubtilitatem- que lini eo fignificatam voluerunt, ſiue ad ſequentia retulerunt deque perſonis linum pveltentibus acceperunt. Illud LXX. Ssymmachum, Chaldaeum et Arabem, hoc Vulgatum et Syrum feciſſe videmus. Serioris vero aestatis interpretum cum iudaicorum, tum chri- stianorum, plerique ad illam priorem partem ſe ag- gregarunt linique quandam proprietatem vocabulo He denotari ſtatuerunt. Atque inter hos vnus Aben Eſra ex ludaeis, ex Chriſtianis vero Bochartus in Hieroz. P. I. L. II, c. 7 coloris et quidem gilui ſeu D 5 NRaui 58 flaui ſeu ſubflaui nomen illud eſſe ſibi perſuaſerunt, argumentatione a vocabulo Po C. XVI, 8. et Zach. I, 8. ducta nixi; cum contra ceteri huius par- tis omnes malint ſignificationem vocis a chaldaica ra- dice 528 repetere, quae omnino idem valet, quod latinum peklere ſ. carminare, vnde et 512 peftinem non ad capillos tantum digerendos, ſed ad lanam aut linum etiam carminandum comparatum fignificat. Nacta tamen eſt etiam altera veterum pars ſuos inter recentiores affleclas, qui de ſeminis, linum velctentibus, vocem acceperunt. Kt fortaſſe id negotii in antiqua Aegypto ad muliebres functiones aeque pertinuit, ac apud nos noſtrisque temporibus mulierum maxime eſt, linum tractare et parare ad texturam. Prouocat etiam b. Koppius in not. ad Lowthium ad membrorum parallelorum tenorem quodque vel is ſecum ferat, vt MPw connedatatur cum ſequenti membro Hn r. Enimuero forma ipfſa vocabuli ſignificationi paſſiuage quam acdtjuae fauentior efſe videtur, pror- ſusque eſt credibile, prophetam, ſi pectentes feminas ante oculos haberet, ſcripturum fuiſſe potius Hoew eadem forma participii, qua ſequens a&& eſt. Ac- cedit, quod, quemadmodum is in altero membro non operis textorii cuiuscunque, ſed artificiofioris mentionem facit, fic eum hic lini non vulgaris, ſed ſeleftioris ac ſubtilioris genus denominaturum non mi- nus fuiſſe vero prorſus ſit fimile. 9 Excellentioris texturae opus, quodcunque fit, per »Aintelligendum efſe, certum eſt. Siue enim cum Jn Eſth. I, 6., vocabulo, a A)oriundo, conferas, lintea candida, quo veſtitu nobiliores ſuperbiiſſe vi- dentur, illo ipfo ab indumenti genere Or dicti; ſiue ad r Joramen illud referas, operis Joraminoſi aut reticulati textilia intelligenda erunt, qualia ite- rum „ u n Iuerun Pe cabulu Tum ಠrus V Chale Andb v. pra Tunt. Vbii que vero 1es tkael tori por biber Een en ſor Aerunt, 8. et 1s par. ca r2- , voch elkinen am aut nificat. 5 inter tihus, ntiqua it, dc Axime uocat Wro t, Vt 5N ationi pror. minas Ac- mbro oris ſed mi⸗ Per cuß. leras, vi⸗ ino rum 59 rum non vulgi, ſed illuſtrium tantum perſonarum fuerunt. Pergit propheta v. 10. ND ee d. Vo- cabulum rerepmw mirum eſt, quam diuerſimode ite- rum acceptum fit ab interpretibus. Ex veteribus Sy- rus verba h d omiſit, Vulgatus per irrigua, Chaldaeus per locum texentium texturain, Aquila per aντναας vertit; LXX. denique et, qui eos ſequitur, Arabs, de perſonis, illorum ipſorum linorum, quorum v. praecedenti mentio fada erat, opificibus, intellexe- runt. Kimchius per retia explicuit collato Pfſ. XI, 3. vbi idem ſignificatus locum habere ei videbatur. Ne- que hanc explicationem improbauit Vitringa, ipſé vero per ſtamina, ſc. retium, vertit. Inter recentio- res Loutthius, Aquilam ſecutus, per promtuaria, Wi- chaglis et recentiſſime cel. Paudes *), per machinas tex- torias vocabulum reddidit. Doederleinius de iis, quae votui oquendo inſeruiant, repetito hoc ſignificatu a mnw bibere, atque ex eodem fonte Dathius, pro νπ W le- gendo PP de verſonis, votum varantibus a illud in- telligunt. Inter omnes has ſententias, ſi quidem lectio, a Ma- ſorethis tradita, genuina fit, illa, quam Aquila praei- vit, ceteris probabilior videri poſſit, cum in vocali (.) antepenultimae ſyllabae radicis quieſcentis med. W veſtigium ſuperfit, atque haec ipfa etymologia faueat illi interpretationi. Neque ei obſtat, quod ſequens N, vtpote maſculinum, vocabulo Nr, quod ſua forma femininum ſit, non reſpon- deat. Vidit enim hoc ipſe Aquila, et, participio PN ad ſequens membrum, vt videtur, ablegato, ver- *) Philol. Clauis ad h. 1. 60 verbum W☚π hic ſenfu cadendi humique iacendi, quem et alibi habet, accepit, ita, vt verba Hhr N in⸗ tegram ſententiam per ſe efficerent, vertitque: &τNο ον αα τς rεντεια ννWuραιεν Eandem conſtruen- di rationem ſecutus etiam videtur Theodotion, qui vertit per raree, niſi legendum (æ vivνu, vt docte coniecit Doederleinius) avryg reSττοααιννινιε. Praeiue- runt vero vtrique iam LXX., cum éet ipfi verbum PM verterint per sooνwᷣ[ß*v sv ovvg, et iidem DN aperte ad ſequentia referant vertantque ſigillatim per Murραοℳwντναν, habére vero verbum ◻☚ 1. ex vfſu eius- dem radicis apud Arabas etiam hanc poteſtatem, vt non cadere tantum, ſed et incidere in lultum curisqué confici ſignificet, vel ex vſu eius in Niphal Dan. VIII, 27. clarum fſit. Enimuero, cum iidem LXX. vocabulum prerw per soννHονοςς ααο ννα vertant, et Arabs eos ſequatur, nec minus per opiſices linorum ante commemoratorum reddat; cum porro in fſententiis, quae praecedunt et ſequuntur, non rerum ſed perſonarum affectiones de- ſcribantur, membrorum denique aequabilitas reclius ſibi conſtare videatur, ſi Deeo cum α conſtrur poſſit; lectionem SrpE ſcripturae mendum eſſe, eiusque loco formam aliquam maſculinam vocabulo dND reſpondentem, quaecunque fit, lectam olim fuiſſe, vero ſimillimum eſt. Idem coniecit iam Koy- pius in not. ad h. 1. et legere ſé declarauit PHEG, quamuis de verbi huius fignificatione nil certi ſce ha- bere fateatur, non alienus ceteroguin a comparatio- 10 ne formarum arab. (S£, U et 3— Namen telae et Syr. — &] tewuit, modo, quod idem plane fi- gnificet, N&ε non praeceffifſet. Omnino vir doctus verae lectionis veſtigia inuenit, et ſi modo abiecto altero Itero le Rion telne eſ uanan non ap guae verdi. Coni. ſpecie tum cet. Qin iplo per! dice ſorm Cind⸗ ci Vere cum Ws hal a Juem ) in. * e: Ad ſtruen- n, Gi dodte raeiue. erbum N m per eius. m, Vt igur Dan. natur, oru nt et es de⸗ eClius nſtrui . ſe, Kor⸗ ha- atio⸗ 61 altero n pro Prrw legiſſet —P —, genuinam ferte ledionem ipſam manu tenuiſſet. Nomen ſtamen telae efſe, ex Leu. XIII, 52. certum eſt. Id vero a quanam alia radice, quam a drw, ductum efle poſſit, non apparet. Huius autem ſignificatum ſeruarunt lin- guae cognatae; cum in chaldaica Peal et Aphel eius verbi, in ſyriaca Aphel certe texendi, in arabica vero Coni. IV., quae huic reſpondet, teſte Giggeio etiam ſpecialiorem telam ſtaminibus poſitis aptandi lgnifica- turn habeat, et Gieuharius Xf per ο expli- , quod itidem per ſtamina telam diſponere ſignificat. Ai quod inprimis attendi meretur, Chaldaeus hoc ipſo in loco eadem radice &e adhibita vertit per A HH ee locum texentium texturam. Ab ra- dice w igitur legi aut: P PGj a nomine vel ro formae 2N& pro % N ab n vertique id poſſit per off. cinas textorias, ſi GChaldaeum ſequi, aut P, ſi grae- ci interpretis iudicium praeferre velimus. Neque vero hac lectione pofita Der plane eosdem eſfſe cum &ι ſequeretur, ſi quidem ſpecialior fignifica- tus, quem Arabes vocabulo fubiiciunt, locum hic habeat perque eos intelligantur, qui ſtamina ad telam adaptant. In explicandis reliquis verbis: = ow w Wop non minor eſt ſententiarum diuerſitas. Longum foret, omnes recenſeére ac diiudicare. Vnam tamen, quae magnis auctoritatibus firmata eſt, ſilentio prae- terire non poſlumus. Quod LXX. verba e W per oοιντι τιο Oνιν verterunt, viſi ſunt Michatli, Doederleinio ac Dathio pro v legifie a, quo fa- ctum eſt, vt etiam ipfi illum ſenfum ſuis in verſioni- bus exprimerent. Et certum quidem eſt, etiam Sy⸗ rum d per 1.-. reddidiſſe, certum item, po- . tionis 62 tionis quoddam genus, quod Zythum appellarint, ex hordeo parafſe Aegyptios. Cum vero vocabulum pluribus in locis occurrat, nec in vllo alio per Gu-goy a LXX. verſum reperiatur, dubitari iure poſ- ſit non tantum de eo, num omnino Anw legerint, fed de ipfius etiam graecae lectionis æσ—$rig, praeſer- tim, cum Arabs, qui graecum interpreétem alias tam ſecure ſequitur, atque in hoc ipſo loco verbum paene verbo reddit, Zythum non habeat, ſed verba whn äl .72 . per -X.ſ, qui faciunt 7 ſportas, vertat. Neque ab Icclione recedendi, aut ſignifica- tum eius tam longe, ac faciunt nonnulli, repetendi vlla neceſſitate cogimur, cum hoc ipſum vocabulum etiam Prov. XI, IS8. occurrat, atque idem fignifica- tus, quem ibi manifeſte ſatis habet, percommode etiam hic locum habere poſſit. Nimirum, quemad- modum ante de lini opificibus ac textoribus dicitur, magnam eos rerum ac fortunarum ſuarum ruinam paſ- ſuros eſſe, ſic hic de omnibus, qui quaeſtum ea ré fa- cerent, eos fore wWS) .a d. Kx quo etiam patet, haec ipia verba extrema eiuſmodi aliquid, quod vocabulo RNτ2 ο in ſententia praecedenti reſpondeat, affectio-⸗ nemque animi, qualis in rebus anguſtis eſſe ſolet, denotare. Eius generis ſignificatum tribuunt etiam illis LXX., cum per 1αue VoXa rovs‧οαν vertunt. Optime vero ſine dubio ea explicauit Kimchius compa- ratione cum Iob. XXKX, 25. inſtituta, quo in loco ea- dem fere dictio wed oa legitur. Videntur enim omnino verba N et Dav eadem plane eſſe folaque ſcriptionis ratione differre. Chaldaeis certe eN idem plane ſignificat, quod in loco illo Iobi Day, atque 7 7 ‚77 etiam arabicae radices —] et E9 eius notionis aliquid iqdi⸗ eſt in rte gu Muter demd Chald rettp⸗ gute gener mani Certu Verbe bum verb Atq Rn n) Ef ben Nel t, ex Dulum dN per e dol. t,ͦ ſel deſer- 5 tam baene 1W Niut Koa- endi Blum fica. node nad⸗ itur, paſ. haec dulo⸗ o⸗ let, aliquid ſeruarunt. Neque etiam inſoliti quicquam eſt in linguis orientalibus, vt, quemadmodum litte- rae gutturales vniuerſe, ſic etiam & et inter ſe per- mutentur. Nec in diuerfis tantum, ſed in vna ea- demque nonnunquam dialecto id vſu venit. Sic in chaldaica N& et va ſorbitionis, in arabica NMa et vdn retegendi notionem continent. Quin intra ipſos lin- guae ebraeae fines illud aè et dav non vnicum ſui generis exemplum eſt, ſed nNm v. c. Am. VI, 8. manifeſte idem eſt, quod ayee, eſtque id vel ex eo certum, quod LXX. id per 85ενσισοαα reddunt, quo verbo in vertendo verbo aohvti ſolent, itemque ver- bum Now, vt alibi, v. c. Pſ. CXIX, 163. Am. V, 10. verbo 2, fic hic eidem per & ſcripto reſpondeat. Atque eadem ratione verbum opn in Niph. 9 ) II. Sam. I, 21. frequenter etiam per & ſcriptum reperitur in Niphal Ieſ. LIX, 3. Piel Mal. I, 7. Püal ibid. et Efr. II, 62. Hiph. Ies. LXIII, 3. ſimilemque ſcri- bendi rationem etiam in nomine 2 feruauit Neh. XIII, 29. *) Itaqué triſtes et anxios animo fore, quicunque texto- rio opere quaeſtum ſaciant, veram prophetae ſententiam effe, nihil fere dubitationis habet. Vt vero pro 32 legatur τα R, ne opus quidem eſt, cum illa for- ma etiam ab : & adiectiuo formae duécta cen- ſeri poſſit. Ex hactenus obſeruatis haec verſio enaſcitur: 9. Et ſpe ſua excident opifices lini eximii textoresque operis reticulati; 10. ef *) Mirum en, haec exempla non ſuccurriſſe Sahultenfio in Clau. dial. p. 192. eumque vnico dan mus; eoque incerto ac dubio, vVſum eſſe. 64 10. et erunt, Aui ſtamina illorum adaptant, conſternati, quotquot quaeſtum (ea re) faciunt, anxzii animo. „ CAP. XIX, 17. e eeee ee eee r D ee e e ee e HNAX De e :by vVV N iN Quod aliis &ταιι X&νεινοις rarifime, dici forte poſ- ſit nunquam, vocabulo Qarm in hoc carmine contigiſſe videmus, vVt cum antiquiores verſiones fere omnes, tum ſerioris aeétatis interpretes plerique in eo verten- do confentirent, ſignificatumque pauoris ſ. timoris ei ſubiicerent. Ex eodem vero etiam fonte haufiſſe om- nes, atque hunc ſenſum ex ſequenti τCe diuinafſſe potius, quam certa ratione elicuiffe videntur. Vnus Aquila ex veteribus vertit per popotv, quam vocem an Vitringa recdte eo interpretatus ſit, quaſi et ipſa ad timoris notionem eſſet referenda, fignificaretque il- lam pauidi et trementis affectionem, qua circumfert oculos, venientem formidans inimicum, non ſine ra- tione dubitatur. A verbo adn illum ſignificatum re- petiiſſe vertig ginemque potius quam metum in animo habuife videtur Aquila. Ceterorüum vero omnium conſenfum primus diuellit Schultenſius. Is nimirum in Animaduu. philol. et crit. ad h. I. primo minus fir- mam eſſe argumentationem oſtendit, qua ex ſequenti verbo rbad pauoris fignificationem in voce Na con- cludatur, cum vel hoc ipſum verbum non ſemper pa- vorem illum, mentem loco mouentem, deſignet, ſed ad ſe inaitonen ſaepe et accelerationem pertineat, quo ſenſu ſenſa e Hicatum minis 2 4 hune: In hoe Wi b eo ue ſ ſet, haec ReNe to 2 Quan (Aa VRe quc Ctum em Leet Kenn Tri yol. giſle And, rten. onm⸗ nalle Vrus ocem ſa ad e il⸗ nfent e ra⸗ Ie- imo Hium irum enti col⸗ par ſec uo nſu 65 ſenſu et Hof. III, 5. occurrat. Verum deinde figni- ficatum vocis N&arn eundem eſſe docuit, qui arabici no- minis L== t,ο fit, refugii nimirum ſ. aſili ab radice £ — confugere, ſenſumque orationis propheticae hunc: et erit terra Iuda Aegypto in refugium,; quum quis eius, tanquam aſyli, mentionem focerit, vel po- tius eam tanquam aſylum celebrauerit, ad eum acouretur, trepidabitur. Difficile vero eſt intellectu, cur ad eum Po- tius, qui eam, tanquam aſylum, celebraturus ſit, quam ad aſylum ipſfum properatum iri diceretur a propheta. In hoc itaque, cum cecteroquin in explicatione vocis Nar ipfius cum Schultenſio conſentirent, diſſenſerunt ab eo Doederleinius, Dathius et Wichaelis, maluerunt- que ſufſſizum vocis &, generis licet diuerfitas ob- ſtet, ad terram ludae ipſam referre. Neque vero haec vnica difficultas eſt, quae Schultenſianam premit ſententiam, ſed aeque difficile eſt explicatu, quomo- to ab radice Ner forma nominis N 3 naſci potuerit. Quam ob cauſam Wichaelis, quod, haec ſi puncta vo- calia admittantur, ad radicem aarn referendam potius vocem effe perſpiceret, alia ſubſtituenda legendum- que eſſe &ar ſtatuit. *) Idem vero etiam monet, fa- ctum hic effe, vt faepe, duarum lectionúùm confuſio- nem, punctis lectionis qan litteris &an fubſtratis. Lectionem omnino feruarunt 5. Codd, mfc. Kennicottiani duaeque editiones imprefſae. 1 Atque haec ipfa lectio vnice vera orationisque propheticae contextui conuenientiſſima eſſe videtur. Tritus ac quotidianus verhi aer vius apud Arabas is ”” eeſlſt, *) In Biblioth. orient. Append. ad P. XIV. P. 33. et Supplem. ad Lexica ebr. p. 667. E = 66 eſt, vt dicatur de iis, qui peregrinationem ſacram, ſpeciatim Meccanam, Nſiiminnt habentdue etiam de- 2 S 2 5 riuata inde nomina &π1- Er S eundem 1 veregrinationis religioſae ſignificatum. Sed et apud Ebraeos idem verbum eundem ſpecialiorem ſignifica- tum habet. Quid enim ar ee Ps. XLII, 5. aliud eſſe poſit, quam turba hominum, ad feſtum Hieroſo- Iymis celebrandum vna profciſcentium? Quin ipfius nominis 2r poteſtatem ab generaliori radicis ſignifica- tu ortum duxiſſe credibile eſt, quod nimirum anti- quiffimarum iam gentium is mos eſſet, vt ad ſolem- nes feſtosque dies celéèbrandos vnum in locum contende- rent ac commearent. Sic etiam EKxod. XXIII, 14. ver- ba b apr verti poſſint: ad dies mihi ſacros celebrandos proficiſcaris, nam de iis feſtis ſermo eſt, ad quorum celebrationem Hieroſolymas erat proficiſcendum. Ex eodem igitur verbi viu quidni et nomen 5 apud Ebraeos aeque ac apud Arabas peregrinationis Ja- crae ac religionis ergo ſuſceptae ſignificatum habere poſ- ſit? Si cui vero de Aegyptiis hoc dici, eos religio- nis cauſa in terram iudaeam pPeregrinaturos eſſe, ni- mis alienum videatur, comparet is modo cum hoc Ieſaiae loco vaticinium Zach. XIV. ubi de pluribus gentibus, quae Iudaeis quondam infenſae fuiſſent v. 16. ſpeciatim vero de illis ipſis Aegyptiis v. 18. ad tabernaculorum feſtum eos Hieroſolymam ituros efſe, diſertius adauc, quam hic, praedicitur. In reliquis verficuli verbis nihil difficultatis efſt, ſi modo fuum cuique tribuatur. Sic o minus com- mode ad terram iudaicam refertur. Quomodo enim eadem haec terra in vna eademque ſententia, quin in duabus vocibus proxime ſe excipientibus, pronomi- nibus 67 nibus diuerſi generis, feminino in a, et maſcu- lino in b deſignari poſſet? Abfſit eiusmodi ano- malia! Ad & .Z potius reſpicere ſufkhxum vocis oN, certum eſt. Ex quo etiam hoc ſequitur, verbo Arnd hic non illum properandi ſignificatum, quem Schultenſius ei tribuit, conuenire, ſed coniunctum cum 5& de religioſa illa reverentia, qua quis ab ore alicuius pendet, intelligendum eſſe, idemque valere, quod dictio plane ſimilis n- —- N& c. LX V 1,5. De Aegypto itaque dicitur, eam cum reuerentia au- dituram vel ſolam terrae iudaicae, ſi quae fiat, com- memorationem, quemadmodum et fuffixvum vocis extremae ov ad eandem ſpectat. Neque huic ob- ſtat maſculinum cum verbi ed, tum huius ſuffxi genus. Quamuis enim regionum terrarumque nomi. na aliàs fint feminina, ſaepe tamen, quod non tam terra ipſa, quam populus eam incolens innuitur, per ſynefin ad intellectum magis quam ad grammaticam rationem conformatur conſtructio. Conſili, quod lo- va omnipotens ſuper Aegypto cepiſſet, v. iam 12. mentio facta erat. Hic igitur, quae modo denuntiarat pro- pheta, vro eodem Dei omnipotentis conſilio certo euen- tura eſſe confirmatur. Itaque verba huius v. ſic fere verti poterunt: Et erit terra iudaea Aegyptiis ea, quo fſacras peregrinatio- nes fuſcipient; Quisquis eam commemorabit eum cum reuerentia audient, idque pro louae omnipotentis confilio, quod cepit ſuper illis. E 2 CAP. 68 CAP. XXIII, e Dde ee NaD e : 2—eg ene een Tarſchiſcham Hiſpaniam eſſe, a Tarteſſo, nobiliſ- ſimo olim ad Baetis oſtium portu et infula fic di- ctam, poſt Bochartum MWichaelis *) ſic demonſtrauit, vt nec ea quae nuper demum erudite ſuper hoc ar- gumento diſputauit Henſlerus **), auertere ab hac fententia atque ad eam, quam ipfe propoſuit, in Aethiopia fſcilicet Dotius aut ad ſinum arabicum quaerendam effle Tarſchiſcham, traducere facile quenquam poſſint. ***d Neque vero eapropter per naues Turſchiſch naues proprie Tarteſſenſes intelli- gendas eſſe, ſed, exemplo pro toto genere poſito, naues quaſuis longinquam exercentes mercaturam ſignificari iſta loquendi ratione et hic et ſequenti v. I4. nec minus Cap. II, 16. et Pf. XLVIII, 8. idem vir ſummus docuit. †) Eſt igitur metony- mia poetica eius generis, cuius infinita exempla in profanis etiam ſunt obuia, vt trabs Cypria ab Horatio Od. I. I., 13. carina Bitlina I, 35. 7. quin et ipſa hiſpana nauis ebraica fere ratione ab eodem III, 6, 3I. pro quauis naue mercatoria ponitur. Huius *) In Spicil. Geogr. Hebr. ext. P. I. p. 82. ſq. In: Ieſaias neu ueberſezt p. 321. ſq. ***½ Vid. quae monuit Doederkeignigs in Biblioth. theol. T. IV. P. 563. 1ſq. P) In libr. cit. p. 82. et 89. Huius igitur generis naues quaecunque ad com- munem de Tvyro vaſtata luctum planctumque prouo- cantur. Neque in eo difficultatis quicquam eſt, quod genus verbi maſculinum non conueniat nomini vrbis feminino. Quemadmodum enim in nomini bus ter- rarum regionumque, quod ad ſuperiorem locum nota- tum eſt, intelléctus ſaepe potior, quamvulgaris vſus, ra- tio habetur, ſic in vrbium nominibus terminationis ac formae, vnde et Eo— toon Mich. V, I. maſculine vſur- patur. Paulo difficiliora ad interpretandum funt verba, quibus illa Tyri deuaſtatio deſcribitur νιua Hen. Secundum accentus coniungendae ſunt hae voces. Coniunzxit etiam illas Vitringa, idemque valere ſta- tuit, quod aliàs hννâ, quem eundem ſenſum il- lis tribuerunt Lowthius, Michaclis, quamquam is mi- nus ſibi placere iſtam verſionem ipſe ingenue fate- tur *), et Dathius, cum et is verbum N de régionée circumiacente intelligat. Enimuero non ſine ratione alii, num o hunc ſenſum habere poſſit, dubita- runt, idque cum ſequentibus verbis n yR con- nectendum effle etiam contra illam accentuum ratio- nem ſtatuerunt. Sic Doederleinius verba ebraea pri- mum his verbis reddidit: ita vaſtabitur Tyrus, vt nec domus ſuperſit in ea, uec impoſterum Cittaei huc tendant, abs qua verſione vero defciuit in III. Ed. acceptoque verbo N eo ſenſu, quaſi idem ſere eſſet ac &an, id cum verbis Qoeo etiam coniunzit vertitque: ad reduces a Citiaeis hoc nuntium affertur. Intellexit nimi- rum per terram Cithim infulam Cyprum, cuius vrbem Citium Phoenicum coloniam fuiſſe, traditum eſt a lo- ſepho. Cum Doegerleinio, quod ad conſtructionem verborum attinet, confenfit Koppius, ſed verbis ipfis E 3 hunc *) In Biplioth. orient. Append. ad P. XIV. p. 46. 70 / hunc ſenfum fubiecit: inde ex terra Clitiaeorun nun- tiatur illis. 12 Liceat iam diuidere quaſi virorum doetorum ſen- tentias, nonnulla amplecti, in aliis libere ab iis dif- ſentire, noſtramque ſententiam dicere. Eſt igitur omnino, cur de explicatione dictionis , quaſi idem eſſet, quod Pr, dubitetur, id- que vel ſolam hanc ob cauſam, quod, ſi hunc intel- lectum haberet, cum praecedenti Pon) ſine dubio pPer ) coniuncta effet aeque ac yre, nunquam ſine eſt, quotiescunque ι ren ſit oppoſitum. Quod ſi vero &εο hunc ſenſum non habet, quid reſtat, quam vt cum ſequentibus verbis der- yN conſtruatur? Hoc autem poôſito an recte Doederleinius in III. editio- née ab ſe ipſo diffenſerit, non minus iure dubitari poſ- ſit. Vſui certe linguae prorſus conſentanea fuit in- terpretatio eius prior: Tyrum adeo vaſtatum iri, vt nec domus in ea ſuperſit, nec frequentent eam amplius ex- teri. Quemadmodum enim Cap. XVII, I. de Dama- ſco dicitur, eam amotum iri pvv, ab urbe, q. d. ſic va- ſtatum, ut deſinat eſle vrbs, fic hic de Tyro: P ut ne domus quidem ſuperſit; atque eadem ratione, qua de Iudaeorum vrbe Cap. XXIV, 10. dicitur, lauſas Jore omnes domos &νinn, vt nemo eas frequentet ampli- us, ſic hic de Tyro: ad zam nullos porro ex terra Cit- thim venturos ecſſe. Quod vero Citiaeos etiam in terti- um edita verſione ſeruauit Doederleinius, in hoc non facilius eſt ei affentire, quam Michat . de Sidonio- rum maritima ora cogitanti. Cum enim Tyrii merca- turam ſuam per omnia fere maria, et mediterraneum inprimis, exercuerint, per terram Citthim non has tantum, ſed quaflibet maritimas, Graeciae maxime et Italiae, oras intelligendas eſſe, vero valde eſt ſi⸗ mile. — — uh- en. tionis , id. intel- ubio mned mile. Quo minus vero in his curae poſteriores viri docti meliora dediſſe videntur, eo fidentius id de ex- tremis verbis — oad affirmari poſſit. Cum enim haec verba ante de Citiaeis in exilium a Tyriis miſſis interpretatus fit, rectius ſane ea poſtea de nuntio ac- cepit, modo non de nuntio ad Tyrios ipſos, reduces a Citiaeis, ſed de nuntio, ad incolas terrae Citthim alla- to accepiflet. Continent enim rationem, propter quam, qui adhuc commercii cauſa Lyrum venerint, jam non amplius venturi fint, quod ſcilicet iis nun- tiata ſit huius vrbis deuaſtatio. Itaque ſic vertenda eſſe videntur verba huius v. Eiulate naues quaecunque mercatoriae, quod vaſtata eſt ita, vt ne domus Aidem ſuperſit, nec vVeni- ant (amplius), ab oris remotis, (quod) nuntiatum eſt iis * CAr. XXIII, 3. r —n ennn DrN ee Per oCceanum intelligendum eſſe, et R proprium Nili, ) e alibi et in fuppari huius ipfius loci ſententia dicti, nomen fuiſſe, communibus in- terpretum fuffragiis iam conftitutum eſt. Sed in explicandis verbis M Xο e e non idem omnium conſenfus. Fuerunt, qui merces de- E 4 guptia- 72 gyptiacas, quae Tyrum primum, atque inde in alias terrarum orbis regiones et maris mediterranei inpri- mis inſulas deuectae fint, per metaphoram fſic dici exiſtimarent. Sic Vitringa inprimis et Dathius. Cum vero Tyrii non aegyptiacarum tantum, ſed multa- rum etiam aliarum mercium negotiatores fuerint, non ſat rationis fuiffe videtur, cur illa mercium gene- ra omnia metaphora ab vnius aegyptiaci foli prouen- tu fſumta defcriberentnr. Rectius igitur forte illa verba alii de frumentis de- guubtiacis proprio ſenſu accipiunt, quae Tyrii per maria deuezxerint aliisque gentibus aduecta diuende- rint. In hanc ſententiam Locertkins et Doederleinius, ques ſolos honoris caufa nominhamus, conceflerunt. Sed etiam huic rationi Wichaelis *) argumentum 0pP- pofuit ſane non contemnendum, quod nempe, 60 certe tempore, quo copioſa incoli sque referta fuerit, aegyptiaca terra non tantam frugum abundantiam tu- lerit, vt frumentorum aliquid ex ea in alias terras exportari potuifſet. Quidquid fit, illud certe nego- tii genus non tanti fuit, vét Tyriorum quaeſtus inde potiſſimum repeti potuiſfet a propheta. Iam ab hac quidem exceptione cauit ſfibi Koppius, cum in not. ad Lowthium videri fibi in ea loquendi forma frumenti cuiuscunque poeticam periphraſin effe ſcriberet, ex qua non ſequatur, frumenti proprie aegyptiaci mercaturam exercuiſſe Tyrios. Eſſet igi- tur hic iterum eius generis metonymia poetica, qua- lem v. I. in wνιαπ He&& habuimus, qua nempe ſpe- cies pro genere ponitur, eſtque illa omnino Ppoetis quibuslibet tam familiaris, vt exemplis, ſupra ex- Horatio allatis, vel ex prima eius oda, attalicae conditio- ne, Libycae areae, MWarſus aper et plura adhuc addi Pol- poll krun Nen Aliag nprl. dici Cum ul. rint, ene⸗ uen⸗ A. er n0e. ius, 73 poſſint. Sed ſic tamen omnis Tyriorum mercatura frumenti tantum commerciis terminaretur, quod, quomodo dici de iis poſſit, quos Cicero primos mer- caturis et mercibus ſuis auaritiam et magnificentiam et inexplehbiles oupiditates omnium rerum exvortaſſe in Crae- ciam dicit *), explicari vix poſſit. Nihil igitur reſtat, quam vt verba illa: Am „ RNR Pxß magni illius et vberrimi, quem Tyrii mer- cibus omnis generis fecerunt, quaeſtus defcriptio- nem eſſe, atque hunc ipfum quaeſtum propter illam ſuam vbertatem cum meſſe Wilotica, h. e. vberrima, comparari exiſtimenus. Propter illam ipſam compa- rationem propheta etiam hunc quaeſtum non fſolito Xn, ſed exquifitiori ab agrorum prouentu mutuato. vocabulo N defignat, ficque continuat allegori- cum dicendi genus. Atque etiam haec loquendi ra- tio adeo nihil inſoliti habet, vt vel proſaici ſcripto- res multitudinem rerum melſſem aut ſegetem dicere ament. Aegiptiacam vero meſſem propheta eo- dem verborum delectu poſuit, quo Horatius Od. I, 31; 3. 4. opimas Sardiniae ſegetes feracis. Praeiuit hanc explicationem Michaelis, et digna erat, quae vberioribus etiam verbis, quam ab ipfſo fa- ctum erat, illuſtraretur et commendaretur. *) De Rep. 3. E 5 CAP. 74 CAP. XXIII, 10. . N n :W fnd P een Ad Tyrumne ipſam an ad Tarteſſum haec ſpectet oratio, diſputant hic interpretes. Illud qui ſtatuunt neceffum habent occurrere quaeſtioni: quomodo Ty- rus Tarteſſi fiia dici poſſit, cuius mater potius fuerit? Reſpondet Vitringa, prophetam ſic elegantiae cauſa ſcripfiſſe, quod cum aliàs Tyrii tantum deberent Ga- dibus, quantum Gaditani Tyro, tum vero deſtructa euerſaque Tyro Gades dehine vel Carthago reſpicien- da efflent vt metropoles gentis Tyriae; Tarteſſum Tyrum alteram fuiffe, deinceps etiam ſpectandam vt' Tyri matrem. Eandem cauſam allegat etiam Louthius, ſed adiungit ei etiam hanc, quae potior ipfi videatur, quod nempe Tyrus wunnr vocari potuerit, pro ampliffſimo vocum 2 et a ad quod- vis coniunctionis aut cognationis genus deſignandum viu, arctifſſimam propter communionem negotiatio- nemque, quae Tyro cum Tarteſſo intercefferit. Ne- que vero haec probauit Kovpius, ad alteram ſenten- tiam pronior, qua Tarteſffum ipſam intelligendam effe ſtatuitur. Ponit autem is, durius forte habitos fuiſie Tarteſſenſes a Tyriis pro communi fere colo- niarum omnis aeui forte, ſignificari itaque hoc verſu Tartéſſenſibus, nihil ipſis iam porro obſtare, quo minus ceu fluuius, perruptis repagulis, terram ſuam 4 obi- Cbire! Tifmil Inod Tarten dere tantor tia di Neſ en Critic lectia Itaqu leth, lam Aer⸗ naues tam Pos gat dig pußi Verl am, con de on ice Rectet Atuunt Ty- derit? cauſa nt Ca- tructa icien- teſſum ndam etiamm votior VOCa/HI uod idum Ne. Ute⸗ ndamn bitos colo⸗ erlu quo ſuam obi⸗ 75 obire libereque ſua commercia exercere poſſint. Ve- riſimilitudinis haud parum haberet haec ſententia, ſi modo intelligi poſſet, quomodo propheta hoc poſito Tarteſſenſes, ſuam tantum vt terram tranfirent, iu- bere potuiſfſet, quaſi omne eorum commercium his tantum finibus ſe continuiflet. Vtraque ſane ſenten- tia difficultatibus fuis laborat haud exiguis, quas om- nes enumerare fuperuacaneum eflſet. Fortaſſe igitur criticae opis indiget hic locus. I. X X. certe aliam lectionem exhibent eumque ſic vertunt: Eovags ryv Jν s, A αο „οοα Sα Su⸗ &ραεταο S KρNν6οααπ&0ονοας. Itaque Michaelis non tantum pro dav n cum Da- leth, eos legiſſe, quod omnino clarum eſt, ſed et- iam vocis “% primam tantum fyllabam ob9, omiſſa altera π△ et vocula hA, vocabulum denique mi per nauéts vertifſe ex his colligit. Probat etiam hanc to- tam graeci interpretis rationem, ſic tamen, vt, dua- bus ſyllabis A in vnam vocem coniunctis le- J .7 gat α explicatoque hoc verbo ex arab. ys’ in- .è. 1 „, 4 . . „ 1 diguit, vindicata denique voci , ex arab. &0* im.- pulit, nauis ſignificatione hanc tandem totius loci verſionem efformet: Cole, cum indigueris, terram tu- am, Tarteſſum, nec enim nauigatio vorro.*) At vero contra hanc verſionem iam Doederleinius monuit, de- ſiderari in ea obiectum orationis propheticae, nec ra- tione ſatis idonea voc. per naues exponi, quod idem etiam vir ſummus ipfe ſenfit, et deeſſe adhuc „ arabici = , de impulſu nauium i. e., de remigando po- ſiti, . *) Biblioth. orient. Append. ad P. XIV. p. 48. f. 76 ſiti, exemplum faſſus eſt. *) Accedit ad haec, quod etiam a ſigniſicatu verbi arabici 2 &πι ſpecialiori, quo cum conſtructum tantum gaudet, ad idem ver- bum ebraicum fimpliciter poſitum minus firmiter concludatur, frigidum porro ſtyloque prophetae non ſatis dignum videatur, Tarteſſenſes jubere, vt tum demum, cum indigi ſint, terram ſuam colant. uod vero maximum eſt, non fine ratione dubitari poſſit, an LXX. reuera praeter vnicum 22 nihil, vo- cabulum vero o per nauées verterint, cum veri lon- ge ſimilius ſit, eos ſic legifſe: PN ν*hνHhbd enee 9. Niſi enim &α pro n legiſſent, Tnon fuiſſet vlla ipfis ratio;: cur verterent: sααετνι EK Kapgx7οονοορ si igitur criff omnino opus fit, habemus hic le- ctionem, difficultatis omnis expertem. Quid enim clarius eſſe poſſet hac oratione: Cole iam terram tuum et agriculturae da operam, cum nullae amplius naues mer- catoriae ad te venturae ſint? An vnius interpretis grae- ci auctoritate tam longe a textu recepto recedere fas ſit, id quaeri podet; tum vero etiam, ſi vſum lin- guae ſpectemus, an vIlo exemplo probari poſſit, yN de agris vſurpari, et annon propheta, hoc ſi voluiffet,. †h potius, vel †W ſcripturus fuiſſet? Neque vero de lectione recepta deſperandum eſt, cum et ipſa ſenſum ſatis commodum exhibeat, modo quis ſibi ipſi non fingat difhcultates, quibus ſuper- ſedere poſſit. . *) In Supplem. ad Lex. ebr. p. 1495. 1atione⸗ lus ipſe tem, lonia, COTHNN teſſend vegion Tyri Vt ſer Hoc 1 CüTN N MA à Migr te eu In W nihi Naé e, guod ri, gud den ver- firmier etae nol Vt tum Colant. dubitari nil, vo- eri lon. 9 t, noNH 41 LK lle le⸗ d enim Iimn les fuer⸗ gere fas umn lin- Eſt igitur ννπ Da omnino Tuarteſſus ipſa, eadem ratione, qua Sion Da, Babylon nn da et Ty- rus ipfa Ps. XLV, 13. X —a, dicitur. Erant au- tem, quod omnes ſciunt, Tarteſſenſes Tyriorum co- lonia, cumque his non cognatione tantum, ſed et commercii continui viu coniunctiffimi. Nunc igitur in tanto Tyri, vrbis primariae, caſu, quemadma- dum v. 6. Tyrii Larteffum traiicere, ſic hic Tar- teſſenſes ipſi eo reuerti monentur, quod idem etiam V. 12. ſiue Citiaeis, ſiue aliis quibuscunque exterarum regionum mercatoribus, qui commercii gratia adhuc Tyri commorati fuerant, ſignificatur, ſuos ad lares vt ſe recipiant, quamuis nec ibi ſatis tuti ſint futuri. Hoc ſi obſeruaſſent interpretes verſumque 6. et 12. cum hoc noſtro contendiffent, in explicandis verbis N av ceérte minus haefitaſſent, neque in tam alie- na a propoſito prophetae dilapfi eſſent, quaſi is vel migrare ex terra ſua vel permeare eam iuberet eos, quos alloquatur. Tyriorum ditiſſimos ipſos iam an- te euerſam vrbem, cum de rebus ſuis deſperarent, in Hiſpaniam concefſiſſe, eo vsque, vt, capta vrbe, nihil dignum ſuo labore inueniret Nabuchodonoſor, ex Aflyriorum vetuſtis libris Hieronymus ad leſ. XXIII, 6. et Ez. XXKIX. refert. Quanto magis igi- tur id eueria iam vrbe a Tarteſſenſibus ipſis factum eſſe credemus, quamque veri ſmile. eſt, ad hoc ipſum reſpici a Propheta. Sed quid iam ſtatuendum erit de voc. n? Hoc enim maxime cauſa fuifſe videtur, cur etiam, quae praecedunt, minus recte intelligerentur. Omne ve- ro momentum in eo fitum eſt, ut comparatio, quae hic inſtituitur, recte accipiatur. Nempe non tam exundantis in arua, quam potius regredientis in fuos alueos Nili imago obuerſata fuiſſe vidéetur prophetae ocu⸗ 78 7 oculis in hac comparatione. Naues Tartefhae diffu- derant ſe adhuc quaquauorſum, maxime vero ad oras maritimas Tyriorum. Nunc igitur ſuos in fines, vel- ut Nilus in juos alueos, vt ſe recipiant, monentur. Reſtat iam vnicum vocabulum , quod diffi- cultatis aliquid habet. Duobus illud in locis occurit, hic et Ps. CIX, 19. et in hoc quidem altero loco vix dubium eſt, quin cingulum ſ. alteum notet. Sed idem fi- gnificatus huic noſtro non aeque conuenire videtur. In hoc vero interpretem chaldaeum ceteris omnibus rectius ſenſiſſe certum eſt, cum verba ebraea vertit: o, nullum amplius munimentum eſt. Hac eadem voce pon idem Chaldaeus v. 4. vtitur, et 7& T vertit per &ι Hoh, ex quo clarum eſt, r ei idem quod veflſe, nam et alibi, e. g. Ez. XKXK, 15. DN per O on vertit. Vnde hunc ſi- gnificatum duxerit aut arripuerit Chaldaeus, ſe non coniicere ſcri bit Michaelis. Neque vero coniectu hoc admodum difficile eſt, modo vocabulum non ad radi- cem , quod ab omnibus, quos ſcio, Lexicorum auctoribus adhuc factum eſt, ſed ad referatur. Ad hanc etiam radicem retulit ipſe Michaelis *), ſed aliis punctis vocalibus inſtructam et e ſcriptam, in quo ab ſe ipſo diſſenſit, cum alibi pe ſcribendum eſſe ſtatuerit *—Üf½. Neque vero vlla a maſorethica vo- calium lectione recedendi neceſſitas eſt, cum mpo a n eadem deriuari lege poſſit, qua an8 a and. Oc- currit autem illa radix Exod. XKXVIII, 28. et XXXIX, 21., nee idem Michaelis alienus eſt ab ex- plica- *) In Supplem. ad Lex. hebr. p. 608. **) In Biblioth. Or. l. ſupra cit. —,,— Ticationt 1 Venire i Modo all⸗ Tecedat rd cog Sytis no ghificat foma Db ar⸗ bac pon. bemque que amb eſt intel Vlut obte 69. et Prohiber dbduxer Et qua: Iit, . dr, ſ Aiqu comme COOex 15 . Ee . NI Mentem ngere 79 . diu. “ plicatione Kimchii, qui ecum as altus fuit illam con- d oras venire ſtatuit, vt adéo in vtroque EKxodi Ioco vel. modo allato hunc ſenſum habeat: ne altum fiat, i. e. recedat dimoueaturque ab humerali. Radici autem RN cognata eſt altera , quae et ipſa Chaldaeis et diff. Syris non tantum motus, ſubmotus, ſed et elatus ℳ ſi- ceurit, gnificat. Atque ab hac altera verbi altera nominis forma mebo Iob XII, 21. ducta eſt. Quomodo iam nr. “ ab illa radicis ſignificatione cinguli ſ. bultei, atque ab igetur. hac porro munimenti, in altum quippe exſtructi, vr- mitbus bemque vel portum certe vrbis maritimae circumqua- lik: que ambeuntis notio deriuari potuerit, haud difhicile Me eſt intellectu. Apud Graecos certe idem loquendi r, et vſus obtinet, et Seoα Xiuνν Thucydidi L. VII. c. d 69. et 70. eft. munimentum, quod Syracuſani, ad X6. prohibendum infeſtas naues aditu, oſtio portus ſui ucſ⸗ obduxerant, nam SeνnQne c. 70. T1.ρ ειροει vocat, non et qua ratione hoc munimenti genus exſtructum fue- lu hoc rit, c. 59. accurate deſcribit; c. 30. vero idem Gev- 1 Jua etiam abſolute poſitum vſurpari eodem ſenſu vide- Andi tur, ſi quidem genuina lectio eſt, cum Criticorum trumn alidqui loco r8S SevP‿ενααοτι+ lectionem séu— 7 roρνι τIrια Talu. commendent, atque etiam vnus isque melioris notae led codex hanc ipfam lectionem exhibeat. Nec minus m, 11 dαανοοννο apud Theophraſtum in Characteribus ndum 4“ c. XXIII, I. cognatum certe cum illo ſignificatum 4 Wo⸗ habere vallumque defignare poſſit, a portu in conti- W nentem porrectum, quo quaſi cingulo haec vel con- Oe. iungeretur cum illo, vel ille ab hac diſtineretur. bee sed ſui interpretem habemus etiam hic ipſum Ie- Plica⸗ ſaiam. Breuioris enim obſcuriorisque ſententiae H N v addit in ſequenti v. vberiorem explicationem et expolitionem quaſi, cum dicit: manum ſuam Io- vam ipſum extendiffe ſuper mare, commouiſſe regna. aC 80 ac praecepiſſe de Phoenice, vt omnia eius munimenta deſtruerentur. Atque etiam hic Chaldaeus cognato cum vocabulo EE vtitur, verba extrema ver- tendo: P N ad perdendum munitiones corum. Itaque verba & fignificant Tarteſſen- ſibus, nullam naues eorum ſecuritatem porro ha- bituras eſſe in portu Tyrio, idem fere, quod in Virgiliano verſu de Tenedo dicitur: nunc tantum finus et ſtatio malefida carinis Aen. II, 23. CAP. XXIV, 15. Wae den e :5 N ne een e ee en In hac oratione vnicum vocabulum Nn eſt, quod negotium facefſit interpretibus. Ex veteribus Vulgatus illud explicare magis, quam vertere velle videtur, cum reddit: in doctrinis. Chaldaeus certe id manifeſte egit, hac 7εραοοοο vſus: N eeen NPX ocum venerit lumen iuſtis. De reliquis deinceps dicendi locus erit. Serioris noſtraeque aetatis inter- pretes commode ad duas claſſes reuocari poſſunt, quarum vna éos complectitur, qui- lectionem re- ceptam leptan aliame vel P tumqu r Vertun conie cenn p U, p Fulgan Vit, e ſenten ) lan OyN doedib Hic ſone dixi, ſtituer an, gauti Owy Aut Ve Menti Morat tum tque habee huius ſus e Dla cn rum V titam inenta, at 1 ver. rlam. tellen. ro ha- lod in 113. 3 eſt, eribus velle erte 192 inceßs intel⸗ Hunt, n I⸗ teptam 81 ceptam tuentur, altera hos, qui ab ea fſecedunt allamque fubſtituunt. IIli igitur vocabulum è& vel Pluralem efſe cenſent a Sing. N ſ. &α ſignifica- tumque luminum ſ. ignium ei tribuunt, vel idem cum PN. Iel. XI, 8. fignificare ſtatuunt perque cauernas vertunt. Singularis ipſique propria eſt Doederleinii 5 6. conieclura qua ara bico fi in ſubſidium vocato vo- cem per ſeptentriones vertit. Haeſit aliquantum dubi- us, verane an falſa ſit lectio Dodè, MWichaelis; Itaque vulgarem quidem lectionem Explicare et ipſe tenta- 52 vit, collatoque cum ea arabico g propulſio, l ſententiam pr ophetae ſic vertit: in exiliis (Patria pul- ſi) Laudate lehouam, fimul vero, legendum forte eſſe &, coniecit. Exiſtimauit fine dubio vterque vir doctiſſimus „ membrorum paralleliſmum requirere hic aliquid, quod ro ☚ & in altc. membro re- ſpondeat. Atque eandem ob rationem altera, quam dixi, interpretum pars aliam omnino lectionem ſub⸗ ſtituendam eſſe iudicauit. Subſtituerunt autem alii alia, Calmetus Hn aut Qn aut en, Huhi- gantius et, qui eum ſequitur, Dathius, DpNn vel PPyn, ex coniectura omnia et abfque vlla codicum aut verſionum auctoritate. Paullo vero plus firma- menti nacta eſſe videri poſſit Michaelis ſupra comme- morata coniectura DNn, ex quo Lowthiuns non tan- tum in eandem incidit, ſed eam antiquam etiam atque eandem, quam LXX. iam fſuo in exemplari habuerint, lectionem efſe, vnius alteriuſue codicis huius verfionis manufſcripti teſtimonio confirmaſſe vi- ſus eſt. Cum enim cetera verfionis graecae exem- pla cum ſcripta tum impreſſa omnia inſularum marina- rum vnicam tantum mentionem faciant, in his repe- titam inuenit his verbis: Aia& r&το 7 doaο νσ sνι ει FE—ê Toœα * 4 832 õ vygolt ro oαας‿τ†⅓rι αν gis es Iooα& eνοονιο sε u&r. Enimuero cum Genitiuus ryg αποασνπς continuo cum 7αo πo τπτσοι Prima vice poſitis iunctus ſit, iterata verborum eν αις Nποσισ ſcriptio lapſus potius ofſcitantis, quae iam ſcripta erant, denuo ſcribere incipientis, tum vero lituram aegre admittentis librarii eſſe videtur. In arabica certe verſione, quanquam etiam hic verbum verbo ex graecis transfertur, nullum huius lectionis veſtigium extat. Ad quae accedit, quod „ cum 2 iam per oεa. sοο verterint LXX., vnde illud svαοαιοο ιöια in altero membro traxerint, non appareat, niſi per hoc ipfum ebr. DNn vertere ii voluiſſe exiſtimentur. Ex eorum igitur verſione ſi iudicare liceat, transpo- ſita eorum in exemplari ebraico Dden et Nn, atque hoc in primo, illud in altero membro poſitum fuiſſe, tum vero illud per sρεoοεs sss tanslatum ab iis videri poſſit, ſiue hunc ſigniſicatum a verbo &ν, quod in Piel certe clarum facere ſignificat, repetierint legerintquo aο vel n, ſiue ab AN, accepe- rintque hanc dictionem eodem ſenſu, quo Latini, quae glorioſa ſunt, in luce verſari dicunt. Ex his certe clarum eſt, nec Lowthii, nec eorum iudicium, qui voc. DNa a graeco interprete prorfus omiſſum eſſe ſtatuunt, tale eſſe, vt nihil dubitationis habeat. Nec certius eſt, ſyriacam verſionem illud omifiſſe. Ea potius vnica eſt, quae diuerſam a vulgari lectio- nem exhibet, quod obſeruatum adhuc a nemine eſt, Illa nimirum verba a RN vertit per Nν5νο°˙, ☚ V „ . Q---.—& n]eque vero ad augendam tan- tum verbi ſignificationem hanc nominis deriuati cum verbo copulationem valere, ſed ex lectionis varietate ortam eſſe, luculenter probari poteſt. Idem nimi- rum Syrus interpres ad vertendum verbum nullo alio l ——— Alio LXX a⸗ tit; . Primn. W Vertt tanti⸗ ori Ib. P 1 bi i lerina lturam rabica Verbo kigium n per sul inl er hoc entur, nspo⸗ Ny; ofitumn um ab 0 N, tierint ocepe⸗ Latini, Ex his icium, mium aheat. lifife. ectio- ne eſt, 5409 83 alio in loco hac loquendi forma vtitur, et e. g. Pſ. LXXXVI, 9. Ma)) per C-— D- a-0., ibid. v. 12. „S v. ;—— Anee per —- 0ο, atque eadem ratione Pn ler. XXV, 3. et ner c. XLIII, 20. ver- tit; quotieſcunque vero cum illo verbo nomen INC--A-à jungit, per hoc ebraicauam —ρ ex- primit. Sic Pi. XXXIII, 3. et leſ. XLII, TO. WB- vertitur ab eco 1AC-Da4 1- et Pl. CXLIV, 9. νHR — — 4 ſar-- TNLQA-ad. Pl. CXXXVII, 4. — - NN G%% — a¹; 1—— L, néc minns Pſ. XXVIII, 7. et n PI. LXIX, 31. per 1N-G- Q-a N-. Ex his exemplis quin recte colligatur, eunzem Syrum interpretem pro en no ſtro hoc in loco legiſſe , vix quenquam iam puto efle du- bitaturum. Habemus igitur hic aliam lectionem, quae non ex coniectura tantum hauſta ſit, ſed an- tiqui nec contemnendi teſtis auctoritate confirmari poſſit, inſuperque eius generis ſit, quae cum toto orationis propheticae argumento egregie conſonet. Cum enim v. I4. vovuli, quorum v. 13. mentio facta erat, ad hos enim pronomen & refſpicit, ſublata voce cantaturi et ab occidente iubilaturi eſ- Je dicantur, ad hos iplſos v. 15. per apoſtrophen vertit ſe oratio, excitanturque ii ad celebrandum canticis Iouam decantandumque vel in remotifſimis oris nomen Iouae, Ifraelitarum Dei; tum vero v. 16. noua ſubita conuerßone haec cautica ab extre- mo terrae fine reſonantia iam iamque inaudire fi- bi iuxta cum aliis videtur propheta. In his certe F 2 nihil nihil eſt, quod non cohaereat cum toto fitque aliis etiam prophetae vaticiniis prorſus confentaneum. Si qui tamen ſint, quibus aut religio ſit, àa rece- pta lectione recedere, aut conuenientius certe videa- tur, vt ſit hoc loco, quo en legimus, aliquid, quod 7 τ Nn in altero membro reſpondeat, iis jam etiam alium vocis Q& fignificatum proponere liceat. Solemne eſt poetis ſublimioribus, a vulgari loquendi more recedere vocibuſque inſolentioribus et exquifitioribus uti. Quid f leſaiam, qui v. c. C. LXIII, 3. 6. pro vulgari 2 pofuit mxo, fimili verborum dilectu pro vulgarioribus loquendi formis BeoB ee et Aae, quae c. XI-V, 6. et alibi oc- currunt, hic ON& pro illa et τ &W pro hac poſuiffe cenſeamus, ut ſenſus hic ſit: Itaque in Oriente celebrate Iouam, in terris occidentalibus nomen Iouae, Ifraelitarum Dei? Sic certe membrorum paralleliſmus egregie ſibi conſtat. Habere etiam haec coniectura prae illa, quam Doederleinius propoſuit, hoc praecipui videtur, quod ab origine vocis, verbo , quod lucendi et ardendi ſignificatum habet, non nimis diſſideat. Quid enim obſtat, quo minus, quemadmodum Grae- ci et Latini ab H et Eog, aurora, orientem Eoa, et quidquid orientale fuit, eoum dixere, fic Ebraei ad idem fignandum appellatione a luce vel igne petita vti potuiſſent. Non ſpernenda ſunt, quae Kocherus ad h. 1. notauit: „Potuit en ſenſum dare opti- mum, etfi tibique et mihi nunc incognitum,„ *). Accedit ad haec, quod ρνS, eiufdem originis no- men, Chaldaeis omnino vel occidentem ab ortu et luce ſtella- *) In Vindiciis ſ. Textus hebr. Eſaiae vatis etc. Bernae 1786. 1 Ca etat diſſie runt. Dare vind Cap. haec Qnd tione N e aliis um. rece⸗ Vilez. liquil at, iis ponere vulgari loribus 1 V. (. Amili formis bi oc⸗ oluiſe gie ſibi ae illa, jidetur, Andi et iſüidert. Gne- ,Eoa, Ebraei petita ocherus re opti· n, 9 inisno. et luce ſtella⸗ 85 ſtellarum pro illuſtranda nocte, vel orientem a luce matutina ſignarit. *) D Vtrum iam α☚ n malint legere, an N ſeruare et quocunque placet ſignificatu accipere, li- bera intelligentibus optio. Certi nihil hic defini- ri poteſt. OJèðB CAP. XXVII. Caput hoc vexatiſſimum poſt interpretes noſtrae aetatis praeſtantiſſimos, qui vno ore omnes illud difficultatibus infigniter multis laborare pronuncia- runt, lectionemque receptam ſolicitare atque emen- dare eo minus dubitarunt, primus ab hac iniuria vindicauit Cel. Schnurrerus in Diſp. philol. ad hoc Cap. Tub. 1775. In verſione, quae hic exhihetur, haec lex ſeruata, vt, quibus in locis non verbis tantum ſed et ſenſu a Schnurreriana diſcrepat, ra- tionem diſſenſus notulae adiectae declarent. I. IIIo tempore animaduertet Ioua gladio ſuo chalybeo, magno et valido in Leuiathanem ſer- pentem protenſum *), eundemque Leuiathanem ſer- F 3 Pentem *) Vid. Caſtelli Lex. heptagl. ad h. v. 3*) f oppoſitum eſt ſequentis Pryßs 52. Conſummata imago ſerpentis, qui modo in longum, vectis inſtar, protenditur, modo in orbes ſpiraſue conuoluitur, vt de vno eodemque ſerpente Silius L. VI. v. 153. 5 „ M - centum porrectus in VInas et v. 194. ſ. - . 2 ſpiris ingentibus artae arboris abſtraxit molem ⸗⸗ 2 . 8Ww pentem tortuoſum, interficietque draconem mari- num. 2. Eodemque tempore de vinea *) canite: „ . 1 14 3. „⸗Ego Ioua cuſtodiens eam, „ ſubinde irrigo eam, . . . „ne grauius quiddam in eam ſtatuendum „noctu diuque cuſtodio eam. 4. „(Itaque) ira mihi nulla eſt; „Si quis tamen ***) ſentes vepreſue mihi i in- ferat hoſtiliter, „inuadam in eam, incendam eam totam. . 5. „Nifſi = *) eſt fimpliciter vinea, recteque monet Schnurre- . rus, alteram lectionem n emendationis ſpeciem habere ex Cap. XXXII, 12. forte petitae, quod nimirum illa inſolen- tiorem habere videri poſſit loquendi modum. Videbitur ve- ro hic loquendi modus iis tantum inſolentior, qui non cogi- tarint, vocabulum = per ſe ambiguum eſſe, et plantari- um quoduis, fingulari cura horti inſtar cultum, adeoque eum vineam, tum oliuetum, tum hortum quemcunque fignificare poſſe, quod docuit etiam Michaelis in Supplem. ad h. v. Inde igitur fit, vt, quotieſcunque non ex tota oratione cla- rum eſt, quodnam plantarii genus fſit intelligendum, id ad- iecta determinatione fignificetur, atque, ut Iud. XV, 5. —2 Nr oliuetum, ſic hic vinea dicatur. **) Leui punctorum vocalium mutatione legendxum 07. Neque vero ρ cum by conſtr. de laeſione quacunque, ſed de poenis maxime diuinis vſurpatur, quo ſenſu et- iam modo ante v. I. ſumtum eſt. Obſeruari meretur in- ſignis euphemiſmus, qui eſt in eo, quod Deus poenam, quam forte ob mala aliunde in ſuam vineam illata ſtatuere in eam neceſſe ſit habiturus v. 4. tanquam rem ab ſe alie- nam, neque ad ſe pertinentem repraeſentat. ***¾h ene e, eſt formula cum affectu vel optantis aliquid, „Vt Ier. IX, I1. Iob. XI, j5. XXIX, 2. vel cum ironia quadam prouocantis, vti hio, eſtque hoc ſenfſu ſimilis ilii: Veniat mihi quiſquam, noſtris etiam frequentatac: Kom- me mir einer. Teſcen terra, Dres Num §. Ilm mari⸗ ndum hi in⸗ am., MKurri- bere ex nſolen- tur Ve⸗ n cogi- lantati⸗ ue eum mnificare d h. v. one cla- id ad- , 15. Un que⸗, lo et⸗ tur in Oenam, ſtatuere ſe Ne igvi, iwnia . s ilii: Kom- 9„ 87 5. „Niſi quidem *) ad potentiam meam ſe re- cipiat, **) „faciat pacem mecum, „pacem faciat mecum. 6. Poſthac **) radices agent Iacobitae, efflo-⸗ reéſcent germinabuntque Iſfraelitae, prouentuumque terra, qua patet, plena erit: 7. Num plaga, quali (percuſſi ſunt) percuſ- Iores eorum (Iacobitarum) percuſfit eos (Deus); Num caede, quali caeſi ab iis, **“*) caeſi ſunt ipfi? 8. Iuſta (tamen) menſura, †) cum immitteres illam †ρ) (plagam) ius tuum contra illam (vine- F 4 J am) * Coni. hic eandem vim habet, quam Leu. XXVI, 41. habere nemo facile negauerit. Comparari hic locus etiam quoad rem cum hoc prophetico meretur. **) Phraſis ſumta a confugio ad cornua altaris. Cf. 1. Reg. II, 28. 2**½d .Rne accuſatiuus nominis neutrius aduerbialis: Ventura h. e. quod attinet. Vid. Story Obfſ. ad Anal. et Synta- Xin hebr. p. 430. x*** Suffixum voc. â conuenientiffime refertur eodem, quo et ſuffizgum vocabulorum praecedentium e et 112 manifeſte referendum, nimirum ad 25 aut bNAU" V. an- tec. Sic omnia fibi optime conſtant. Iacobitae non tanta clade a Deo affecti ſunt, quanta hoſtes eorum, non tanta caede proſtrati, quanta iidem ab iis ſaepe. P) Vocabulum esedd eſt forma duplicata vocis menſu- za, habet itaque, vt pleraeque einſmodi formae, vim aug- mentatiuam, et ſignificat menſuram exactiſime menſuran- tem, h. e. iuſtiffimam. MWenſuras notionem tenuerunt ve- terum interpretum plerique, Aguila, Sammachus, Theod. Chald. Vulg. Szrus eoque magis mirandum eſt, recentiores et deſerere eam et de lectionis adeo veritate dubitare potu- iile, cum illa toti orationi accommodatiſſima ſit- Cum enim v. antec. Iacobitas eadem ſeueritate, quo hoſtes eo- rum, punitos fuifſe negatum efſet, in hoc meritam ta- men atque ad iuſtitiae leges exacte menſuratam poenam eos dediſſe aſſeueratur. †F) Suff. in Armuin facillime ad 59 v. praec. refertur, cum verbum ipſum, cui annexum eſt, et alibi ſaepiſſime de . poe- 88 am) perſequebaris, *) (quo tempore) murmur extitit *) per ventum eius vehementem die (flan- tis perdentiſque vineam) euri. 9. Verum hoc ipfo expiabitur iniquitas Iaco⸗ bitarum, atque hic erit vniuerſe fructus remoti ab iis peccati, quod reddent illi ***) omnes lapides altarium (idololatricorum) ceu fragmenta calcis diſfoluta, nec luci aut ſtatuae ſolares amplius exi⸗ ſtent. I10. Contra **) vrbs munita (Ba bylon) erit ſo- litarium quid, commoratio poſthabita et derelicta, ſicut defertum, ibi vituli paſcent, ibique recu- babunt, et confument ramos eius. II. Cum poenis a Deo immiſſis vſurpetur, vt Lev. XXVI, 25. Ez. VII5 3. Mal. II, 2. Pſ. CVI,; I5. *) aned.. Hoc verbum fic conſtructum ſignifcare: li- tem intendere alicui, ius ſuum contra gquem perſegui, cla- rum eſt ex Iob. X, 2. Suffixum femin. reſpicit ſubiectum principale orationis, vineam. Cf. C. V, 3. non tam gene- ris huius nominis, quam potius eius, quod eo ſignifica- tur, Hieroſolymae, vt ſaepe, ratione habita. **) Verbum den vt de zugitu leonum Cap. XXXI, 4. no- menque ab eo deſcendens de tonitra Iob. XXXVII, 2. ſie hic de venti ſonantiore murmure adhibetur, de ventoſi murmuris auris, vt eſt apud Virg. Ecl. IX, 57. Imper- ſonaliter vero poſitum eſſe videtur. ***) Juff. vocis aia referendum ad 25; Expiatio inigqui- tatis hie eſt poenae pro iniquitate luitio, atque ex hac ſequebatur, hiſtoria etiam teſte, vt Ifraelitae omnem cul- tum idololatricum penitus perhorreſcerent. FEE*) Partienulam "9 hice non cauſalem, ſed aduerſatiuam vim habere, ex eo clarum eſt, quod hic v. nihil continet, quod rationem ante dictorum exponeret, nec Hieroſolymae durante exilio babylonieo in ſtatum, qualis hie defcribitur, deuenit. Commode etiam Vitringa ad ramorum mentio- nem in hoc v. notat, Babylonis regionem alibi (C. XV, 7.) vallem ſalicum vocari. Vt igitur Hieroſolymae ſub vineae, ſic Babylon ſub arboreti imagine repraeſentatur. .* II. Molien popult cordia da ev 1 10 00 1— bucci⸗ Per 4 rent mur (Han. Ino. remoii lapide calcis z exi⸗ rit ſo⸗ telicta, Tecle .(N. re: . i, cla⸗ tbiectum m gepe⸗ 4. no⸗ unß Imper⸗ inigi⸗ e hac emn cul⸗ mn vi Hntinet, ſolymae hubitut, mentio⸗ vine ae, II. Cum aruerint rami eius, frangentur. *) Mulieres venient et incendent id; **) Neque enim populus intelligens eſt, vnde creator eius miſeri- cordia et conditor eius clementia non vtetur er- ga eum, 12. Eueniet tum, vt excutiat Ioua ſpicas ab Euphrate **) vsque ad torrentem Aegypti; vos ve- ro colligamini ** †vv) ſigillatim, Ifraelitae. 13, Fiet item, vt eodem tempore clangatur buccina magna, veniantque, qui diſperditi erant per Afſſyriam et diſpulſi per Aegyptum, atque ado- rent Iouam in monte fſancto Hierofſolymis. *) In diuerfitate numeri et generis, qua dedaur a fuo no- mine diſſidet, nihil admodum inſoliti eſt. Cum nomine, praeſertim collectiuo, ſaepe verbum plurale iungitur. Dein- de, quod genus attinet, ſi enallagen ſtatuere ſit nodum gladio ſoluere, dici hic poſſit, animo ſcriptoris ſacri ob- ſeruatum forſan eſſe aliud nomen, vt denand, femininum Provime praecedentis e, vel PnRn, quae vtraque forma Ez. XXXI, 8. occurrit, idque ipſum nomen ſub- intelligendum efſe. Sic Nn nn ibid. v. 12. **) Suff. femin. in π&α nihil plane diſſicultatis habet, ſi neutraliter ſumatur. **⅝ Ad verbum: a NWica Fuphratis, quod idem eſt, ac: Nicas ab Euphrate, neque enim verbum nan abſolute et ſine fignificatione eius, quod excutitur, poni potuiſſe vi- detur. *) Verbum „ de ſvicilegio adhibetur Ruth. II, 17. qui ſignificatus etiam huic loco aptifſimus eſt. Michaelis in verſione germ. Hhr Iraeliten werdet einzeln, wie liegen gebliebene Aehren, geſammlet werden. CAP. XXVIII, 9 — r5. p »P-reN e n e e v. 9. vVV G : ee e dd 4 — — — — — — 5RNn Nn nen n ee, e v. 15. Sacerdotes et prophetas, ductores doctoresque po- puli hieroſolymitani, vt homines vino turpiter et ad ſorditiem vſque deditos deſcripſerat propheta Iam igitur verba v. 9. non minus prophetae eſſe videri poſſit, conſentiuntque in hoc Michaelis et Dathius, diſſentiunt vero circa ſubiectum, de quo haec dicat propheta. Michazlis enim ſignifrca- re his verbis prophetam putat, incaffum laboratu- rum, quisquis temulentos illos homines, ſanioris quippe doctrinae lacte dudum defſuetos, erudire atque ad ſaniorem mentem reuocare vellet; La- thius vero, quam inepti hi ipfi potatores ad do- cendum alios, ipſi nimirum infantibus ſimiles, eſ- ſent, declarare voluiſſe prophetam ſtatuit. Enim- vero illud ſi propheta voluiſſet, ſcripfſiſſet ſine du- bio: S&N& e, hoc: 5h .— HN. Praeferen- da igitur eſt Loithii ſententia, temulentorum illo- rum hominum ipſorum has voces, in prophetae contemtum inter pocula iactatas, eſſe ſtatuentis. Hos Hos qu vocat, inpatie tarum Centes Ppraeſi hic v. .(auillan Praece Omnin tum ce in vtr Viris huiſlet V. 10. ſecede EItren Ide tae h lus n tarum h. * Na⸗ ter et pheta phetae iealis n, de nifiea⸗ voratu⸗ nioris udire Da- 3, el⸗ Enim- ne dl⸗ eren- illo⸗ hhetae entis⸗ Hos 91 Hos quippe propheta, quos et propterea v. 14. irriſores vocat, quos porro c. XXIX, 24. a Adiſciplinae impatientes dicit, doctrinamque ſeueriorem prophe- tarum reprehendentes et meliora verba ab iis expoſ- centes facit, quibus denique qua talibus interitum praeſagit c. XXIX, 20. hos ipſos, inquam, etiam hic v. 9. et 10. loquentes introducit prophetamque cauillantes, quod eos paruulorum inſtar habeat, praeceptorum et monitorum multitudine obruat, omnium minutiarum nimis moroſus cum praeceptor tum cenſor fit. Vnus igitur et continuus ſermo eſt in vtroque hoc verſu. Hoc ſi obſeruatum fuiſſet àa viris modo dictis eruditis, nec Wichaelis opus ha- buiſſet, ab lectione recepta verborum — 0d PxO v. I0. quam Maſoretharum puncta praecipiunt, ſecedere, nec Doederleinius et Dathius, verba extrema v. noni o 5 o eeen verſum- que 10. de iisdem temulentis intelligere, et prophe- tae hoc incongrui tribuere, vt, quos modo infanti- bus ſimiles et viædum ab vberibus remotos dixiſſet, mul- tarum ac variarum legum latores faceret. Quae ſequuntur v. II. 12. et in priori parte v. 13. iterum minus recte a Dathio pro deſcriptione tan- tum vlteriore ſummae iſtorum hominum, de quibus ante ſermo erat, corruptionis habentur, quae nimi- rum tanta fit, vt barbaro ſermone et peregrina lingua vti videatur iis is, qui illis verae felicitatis viam monſtrare velit, vtque potius jactent vt ver- bum Dei iſtam ſuorum praeceptorum regularumque multitudinem. Nec profecto melius Doederleinius verſum II. ſic cum v. antec. connectit vt ridiculum Jermonem ac verba barbara, prout ipſe ebraica vertit, iis ipfis temulentis doctoribus tribuat; verba deinde v. I2. et 13. ſic ſumit, quaſi per illa ſignificaretur, quod, . 92 ſi quis etiam populum admoneat, vt huc, ad verum quippe prophetam, ſe vertat, hic enim eſſe tran- quillitatis locum, omittendos vero eſſe feſſos illos, h. e. ebrios vates, adeo tamen illi hanc melius for- te alicuius ſentientis interpellationem audire no- lint, vt potius proiecta illa ſua praecepta dictaque balbutita oraculi diuini nomine vendant. Aliena ſane et admodum coacta haec omnia, rectiusque Lowthius cumque eo Michaelis comminationem diui- nam a v. iam II. incipere ſtatuunt. Habet quippe particula , abs qua haec oratio v. II. orditur, aper- te vim aduerſatiuam idemque fignificat, quod lati- num ſed, viciſim. Opponit itaque propheta iniquae irriſorum, quam hactenus deſcripſerat, cauillationi comminationem iuſtioris, qua Deus erga eos vfu- rus efſet, cauillationis. Neque igitur vocabulo „vd alium, quam quem a radice ſua 399 habet (Pſ. II, 4. Prou. I, 260.) ſignificatum tribuere, ne- que etiam H& pro phraſi ſynonyma cum ν da habere cum Dathio neceſſe eſt. Sed hoc innuit propheta: viciſſim erga illos cauillatores ſer- mone illuſorio longeque diuerſo ab eo, quo adhuc er- ga eos vſus eſſet quemque tam proterue exſibilaſ- ſent (v. II.), eundem, qui, qua ratione ad veram ani- mi tranquillitatem veruenire voſſent, tis ſignifi Labſet cui- que morem non geſſiſſent (v. 12.); Tum vero éis, iuſta Dei poena, ipſum lehovae verbum fore id ipſum, quod calumniati eſſent, legum praeceptorumque tam confuſam multitudinem, vt nusquam fſciant, quo pe- dem figant, ſed quouis greſi mmningan, anln: , ir- retiantur. (v. 13.) In verbis v. 14. et IS. nihil difficultatis ineſt. Grauiter illis monentur iidem illi cauillatores, po- puli hierofolymitani proçeres, vt Iehouae effatis potius Potius nihil i confifis ſemet V quam metay. ktiam, Mübita imn hi- dantiu⸗ inundla nomal miſtio N me tum, radic u ſagelt pe⸗ optin tim, verum e tran- 8 illos, ius for.⸗ irk do⸗ lictaqe Aliena tiusgue n (iui. guippe aper⸗ od lani- niquat lationi d8 W⸗ cabulo habet le, Ne: 4 (un ed hoc tes r. huc er⸗ Abilat⸗ ui Ai. t alii juſta lum, e tan 0 Pe- it, i⸗ , jneſt. 0. fatis votius 93 potius obtemperent, quam falſa imaginatione, quaſi nihil ipfis, mendaciorum quippe fuorum praeſidio confiſis, ab imminente tempeſtate metuendum fit, ſemet ipfos deludant. Vnica phrafis W v. 15. offendere quen- quam poſſit. Ad inuaſionem hoſtilem depingendam metaphoram ab inundatione ſumtam alibi quidem etiam, e. g. Dan. XI, 10. eleganter et graphice ad- hibitam eſſe videmus. Inundationis imaginem eti- am hic prophetae ante oculos verſatam efle, ex v. ſeq. I7. clarum eſt, vbi grandinis et aquarum inun- dantium exprefla fit mentio. Sed quid ſlagello cum inundatione. Sitne credibile, prophetam ſolo paro- nomaſiae ſtudio ad hanc diuerſorum troporum com- miſtionem delatum eſſe? Neque fibi ipfi ſatis fa- cit MWichaelis, ad Arabum P., ſcuticam poe- nae prouocans. *) Alium igitur v5e ve ſignifica- tum, inundationis ſ. torrentis, fubiicit, a ſignificatu . radicis ν petitum. Videtur vero et hoc remedi- um nimis efle quaeſitum. Simplicius eſt dicere, Nſlagellum inundans per hypallagen dici pro inundatione flagellante, h. e. puniente, quales loquendi formae optimis etiam ſcriptoribus profanis, poetis praeſer- tim, non infrequentes ſunt. Subit etiam mentem cogitatio, fitne fortaſſe νοροHb vnicum vocabu- lum idque geminatae formae ad augendam fignifica- tionem, qualia ſunt NdNO, c. XXVII, 8. ein c. XXI, 3. Ex veteribus certe interpretibus fſoli Aquila et Symmachus et, qui eos ſequitur, Vulgatus, flagellum exprimunt, reliqui omnes nullam eius men- tionem faciunt, inundationis vero vim ac vehemen- tiam adiecto aliquo auctario non obſcure ſignificant. ni⸗ *) Supplem. ad voc. 2 . 94 His praemiſſis fſic verti poſſit locus: v. 9. Quem (dicunt) docebit ſcientiam, quemue erudiet praeconio? . paruulos, vix lacte deſuetos, a mammis diſiunctos? v. 10. Aliud enim fuper aliud continuo praeceptum, aliam ſuper aliam continuo regulam (ingeminat); Parum hic, parum illic. v. II. Viciffim igitur ſermone illuſorio linguaque diuerſa loquetur ad hunc populum V. 12. Idem, qui dizxerat eis: haec requies, ſinite quieſcat laſſus quisque, et haec refocillatio, recuſarunt vero audire; V. 13. Tum vero erit eis verbum Iehouae aliud fuper aliud continuo praeceptum, alia ſuper aliam continuo regula, parum hic, perum ibi, vt quouis grefſu lapſent retro, fractique irretiantur, capiantur. v. 14. Audite igitur Iehouae effatum vos irriſores, ductores populi huius hieroſolymitani, v. 15. qui dixiſtis; pepigimus foedus cum morte, et proſpeximus nobis pacto cum inferno inito, inundationis poena cum ingruerit, non pertinget ad nos; Conſtituimus enim mendacium refugium nobis, inque falſiloquio aſylum habemus. CAP. XXVIII, 22. rDE en en : N hn -d Re de en In vertendis vocibus A n etiam hic, vti C. X, 23. in diuerſa abeunt interpretes. Ex Da- thii enim verfione iſta omnia, quae ante praedicta erant, erant, Per re iis pen Per ir tringa cit: omhe conſli la rat ſtitiae 10 ma eſt in ſpem Ppoena reuot Omni CA korun Caſſuj den Vti tem, totin hoc tantur ſeant. tum Vi Cum ſoure leant tem. Dem tio h Men rucliet Lerſa 4 103 ti dicte rant, 95 erant, certo euentura eſe, his verbis ſignificatur. Per repentinum excidium vertit Doederleinius. Michae- lis per aliquid, quod mox ſit euenturum. Lowthius per irreuocabile deeretui. In hanc ſententiam iam Vi- tringa illa verba expoſuit, rationemque hanc adie- cit: ſic ademptum fuiſſe hypocritis aut irriſoribus omnem refipiſcentiae differendae obtentum, vt, ſi confilio et monito prophetae non aufſcultarent, nul- la ratio effſet, quare Deus pro omni fſeueritate iu- ſtitiae ſuae in eos non ſit animaduerſurus. At ve- ro maior etiam reſipiſcentiae non differendae ratio eſt in oratione, quae cum comminatione poenarum ſpem ſalutis relinquit iis, qui ante ingruentes has poenas reſipuerint, quam in ea, quae abſoluto nec reuocabili decreto interitum peccatoribus, praeciſa omni ſpe, denuntiat. Monet propheta hoc ipſo v. cauillatores, vt mores mutent, ne duriora etiam fiant eorum vincula, hoc ipſo itaque monet ſimul, non in- caſſum hoc eos facturos eſſe. Quid vero, ſi voc. xsr etiam hic abbreuiandi notionem contineret, vti c. X, 23. innueretque, cladem populo inſtan- tem, quantumuis ingentem, neutiquam tamen ad totius gentis internecionem eſſe eualituram, nonne hoc ipſo ſpem faceret propheta, fore, vt, qui non tantum a cauillis defiſtant, ſed et vniuerſe reſipi- ſcant, ſalui adeo euadant? Seruarunt hunc ſignifica- tum LXX, et Vulgatus. Quin etiam Dan. IX, 27. vbi eadem phraſis occurrit, eundem non minus lo- cum habere, ex v. praec. et Dan. XI, 36. non ob- ſcure intelligitur. Sed, ſi vel haec omnia nihil va- leant, audiamus prophetam ſemet ipſum explican- tem. Quid enim reliqua eius oratio omnis ad fi- nem vſque capitis aliud eſt, quam vlterior explica- tio huius ipfius enunciati, quod Deus modum ta- men ſit ſeruaturus in infligendis poenis, atque ſfic eas 96 . =M . eas moderaturus, vt ne in plenarium gentis interi- tum cedant. Verba itaque prophetae etiam h. I. ſic vertenda: 2 nam exeidium, abbreuiatum tamen, audiui a Domino, Deo omnipotente, imminere toti terrae. CAP. XXX, 7. — — — — — — 7 a 20 DNee ree e — Quid ſibi poſteriora huius commatis verba velint, diſputatur non minus inter eruditos. Interpretum nonnulli HN ad Hieroſolymam pertinere putant. vertuntque verba: propterea clamo ad kanc (Hiero- ſolymam): Kobur eorum erit ſedere, h. e. nihil pro- fecturos Hieroſolymitanos auxilii cauſa migrando in Aegyptum, contra vero robur ipſorum fore quieſce- re Hieroſolymis. Alii vero alludi ad nomen Ra- hab, quo et aliàs in ſ. ſcriptura Aegyptus vocetur, itaque pronomen Hh&Nν ad Aegyptum referendum, ſenſumque hunc eſſe ſtatuunt: propterea vocaui eam Rahab (JFerocia)? Guin votius ceſſatio, ſ. Kahab qui di- cuntur ceſatio, ſ. Rahab (Jferociga, tumor) ſedet. *) Recentiores poſt Vitringam, iique praeſtantiſſimi, omnes pronomen Hπ ad Aegyptum referunt, du- as vero voces Hoν coniungunt leguntque NBLN nR, ſed alii aliis ſubiectis vocalibus pun- ctis. *) Vid. Vitriugae Com. ad h. I. ttis. N das VI ii, n quam prium Ie; i Konen ſe ita ſeriptn Wo ſed al bilis f ! uod limer. is ve V Tye nmj dicit Motus Vero leger Volun R V. nteri- l. ſic rrae, Velint, Pretum putant, Hiero⸗ l pro- 100 in nielce⸗ en Na- ettut, ndum, eam gui ai⸗ let.) tillimi, t, du⸗ untquE pun⸗ (tl.⸗ 97 ctis. Quippe Doederleinius et Lowthius legunt eue a vertuntque: KRahab quieſcens, Rahab, das vnthaetige. Contra haec vero excipit Michae- lis, nullo auctore aut exemplo conſtare, Rahab vn- quam Aegyptum vocatam eſfe; tum, ſi nomen pro- prium Aegypti effet, vt nomina regionum alia, fe- minine id conhſtrui adeoque maw ponendum fu- iſſe; incertum denique eſſe, verbum mauwu ſignifica- tionem intranfitiuam, quam in coniugatione primi- tiua habeat, etiam in Piel et Hiphil ſeruare. Ip- fe itaque non minus quidem aw a propheta fcriptum fuiſſe ſtatuit, liberamque, yvtrum avun an legere velint, optionem lectori bus relinquit, ſed alium ſignificatum verbo ex arabico α3 ſta- bilis fuit, in II. Coni. ſabiliuit, fubiicit, tum vero 2 legit, verbumque hoc vocabulum efle vult, quòd dialectorum aramaeae et arabicae auctoritate timere, fugere ſignificet. Quibus omnibus praemiſ- ſis verba prophetae ſic vertit: timet ſ. potius jugit Fiduciam aadens, der Helfer fürchtet ſich. *) Prouo- cat idem ad IL.XX, qui vertérint: Aτ—αο‿ο rααριο. uναν⅓ισιμια v*ονv, et Syrum, qui reddiderit 125 P O vana eſt haec veſtra fiducia, ex quo clarum eſſe dicit Dathius, eos legiſſe Haue quieſcere faciens, ſtabiliens, et hac maxime veterum auctoritate com- motus et ipſe ad MWichaelis ſententiam accedit. Eſt vero adhucdum valde dubium, quid hi interpretes legerint, videnturque illi potius verba obſcura a- Ne ex clariôribus prioris hemiſtichii explicare voluifſe, ſenfumque magis fuum ſecuti, quam ver- ba verbis reddidiſſe. Quid *²) Vid praeter Verſionem germ. T. XIV. Biblioth, or. ap- Pend. p. 97 -= 99. et Suppl. ad voc. 23. G 98 “Z Quid igitur nunc ſtatuendum erit? Certum eſt, 2 non dquidem proprium Aegypti nomen eſſe, ſti⸗ lo tamen ſublimiori poetarum et prophetarum hanc quibusdam in locis, e. g. Pſ. LXXXVII, 4. LXXXIX, II. ect a propheta ipſo etiam alibi, c. LI, 9. per avrovonagia; ſic vocari, neque Michaelis ipſe id omnino negare potuit. *) Quare vero Ae- gyptus hoc nomine infignita fuerit, non aeque ex- ploratum; neque, quis proprius nominis ſignifica- tus ſit, ſiue ex eius ipſius, fiue ex radicis vſu ſa- tis tuto conſtitui aut decerni poteſt, cum non om- nibus locis, in quibus vel verbum vel nomen oc- currit, idem ſignificatus aeque aptus ſit. Id tamen collatis omnibus his locis ſatis euidens eſt, verbo actionem, quaecunque fit, non ſine magna vi ſuſceptam nomine vim ipſam ferociamque et fortitudinem agentis deſignari. Clarum hoc inprimis, fi locum Iob. IX, 13. conferamus, atque fi vllo alio ex loco huic no- ſtro lux accendi poſſit, ex hoc poſſit. Cum enim IJobus v. antec. dixifſet, Deo neminem refiſtere poſ- ſe, idque ipſum nunc vlterius exornet addatque, vindictae eius vel aD ſuccubituros eſſe; tum vero ſequenti v. concludat, fi tales tantique nihil valeant, multo minus ipſum quicquam eſſe effectu- rum: ex toto hoc orationis contexto manifeſtum eſt, 2 lobo adiutores et vindices effe, qui ſuccurrere aliàâs, quantocunque in rerum difcrimine fit, cuiuis cum vi poſſint. Hinc igitur facile eſt coniectu, quare Aegyptus nominata fit Rahab, ob ferociam nimirum fortitudinemque pariter ac felici- tatem bellicam. Clarum porro, ſi haec ad noſtrum hunc locum applicentur, quid propheta ſibi velit. Allu- *) Vid. Suppl. p. 2237. ad loca Ieſ. LI, 9. Pſ. LXXXIX, II. 4 ü * Allud Pto nam e fiduci⸗ tum ¹ De eti Unt dentu iis e Notar Perati igitur ae ue 0 Trand 1d o, totius Ori à Nun num tudtio Volua Poner Maten ſ nor Ii ha Voelb hoc . (hing habel Contre obler ell, 6, N. hanc 4. bi, e. ichaels 9 Ae-⸗ ne ex⸗ mifica- ſu ſa. om⸗ en . tamen verbo taptofn gentis b. X., c no⸗ enim re pol. latque, tum Pectu⸗ eſtum ,qui timine le eſt b, ob ſelici⸗ oſtrun jvelit. Alu⸗ W 11 U— 99 Alludit quippe ad illud ipſum nomen Rahab, Ae- gypto aliàs inditum, et, poſtquam declarauerat, va- nam effe, quam populares in Aegyptiis ponerent, fiduciam, nihilque cos hos iuuaturos, addit, tan- tum abeſſe, vt fint illi 25 , vtque cum nomi- ne etiam omen eius tueantur, vt potius vocari digni ſint Oaw 2. Hunc fenſum etiam LXX. te- nuiſſe, ſed rem potius, quam verba exhibuiſſe vi- dentur; vanum enim omnino eſt ſolatium, quod ab iis repetitur, abs quibus nihil auxilii ſperandum. Notari etiam meretur, eosdem videri een pPro 2da perſ. feminina habuiſſe, cum formam hanc im- peratiuo 2dae perſ. «τ νρ ον reéddiderunt. Recte igitur fi illi viderunt, eſt forma plane ſimilis for- mae Ketibh n-, quae ler. III, z. extat, et ahs- que omni dubio zda perſ. feminina eſt. Et vero grandior etiam ſenſus orationis eſſe videtur, quae id opprobrii, quod ineſt in nouo Aegypti nomine, totius Hieroſolymae, quam quae ſolius prophetae ori attribuit. Sed propius etiam nunc nomen hoc ipſum confiderandum. Eſt omnino eiuſmodi nomi- num ſymbolicorum ea indoles, vt, quae ſignificant, ſtudioſa quadam et aenigmatica quaſi obſcuritate in- voluant. Haec nominis, quod filio recens nato im- ponere propheta a Deo ipfo iubetur C. VIII. I. 3. Maher ſchalal chaſch bas, ratio. Quid mirum igitur, ſi nouum Aegypti nomen non minus aliquid obiſcu- ri habeat? Id vero facile intelligitur, in duabus vocibus 2 et Dav acutam antithefin efſſe. Siue enim hoc pro nomine a verbo Nau, qua in expoſitione Iar- chius Lexicorum ſcriptoribus praeiuit; ſignificatum habebit, notioni, quam arr) fecum fert, prorſus contrarium, vt itaque vis vtriusque nominis etiam ex oppoſito eo magis eluceſcat. Ilam igitur omnis obfcuritas in ſola horum nominum coniunctione re- G 2 lſidet, 100 ſidet, quae vero et ipfa dilucidatur, ſi modo ob- ſeruêtur, pronomen intermedium etiam hic, vt faepiffime alibi, verbi ſubſtantiui vim fuſtinere, at- que vtrique nomini commune eſſe, ad poſterius co-. gitatione repetendum, quod in conciſo ſermonis ge- nere minime eſt infrequens, et, vt vno exemplo vtar, Prou. XXX, 24. eadem prorſus ratione vſur- patur. Ponatur, prophetam fſcripfiſſe: 8 — ra, quam facilis ſententiae intellectus, quam acu- ta dictio: Rahab quondam, iam Schebhet, h. e. fe- rocia jam minime ferox, deſidiae potius nomine digna. Ex dictis igitur haec fluit latina verſio: Vnde nomen huic dato: Ferocia quondam, nunc defſidia. CAP. XXX, 3r. 32. N&X& L dee — Va d er n e een w hy n nn ee — — D (So) 5 rbe den nen Verba 2 an v. 31. minus commode a Vitringa et Lowthio cum proxime antecedente —☚Ra ſic con- iunguntur, vt fſenſus ſit, fractum iri Affurem, qui iam iamque percußſurus ſit ſ. percuſſerit virga popu- lum iudaicum. Non enim iam id agit propheta. vt populares ſuos doceat, eos percuſſos eſſe vel per- cuſſum iri ab Afſyriis, ſed his id imminere, atque hoc ipfum ſequenti v. quo hoc inter laetum op- preſſlo- prelle turum hoc cum ſyriun Necr Ouic llerhi⸗ et I Catur Etiam quem funca cepta D jecit etian r0 du Ad Hop Pum ArCh Genie Inde M. ei V Hab leot⸗ de do ob⸗ nic, t re, at⸗ rins co⸗ nis g⸗ Vemplo le vfur⸗ 3) imn acu- e. ſe. nomine ſio: eſidia, Nitrings ſic con⸗ m, dun el pel⸗ . atque uin 1. prelo⸗ 101 preſſorum adhuc ab iis Iudaeorum concentum euen- turum eſfſe denunciat, vlterius deſcribitur. Senſit hoc MWichaelis atque ideo legit 22 in Hophal, vt ſic cum Ar cohaereat eoque clarius intelligatur, Af- ſyrium percutiendum dici. Idem facit Dathius. Neque vero hac punctorum mutatione opus eſt. Quid enim inſoliti in conſtructione, ſi, quod Doe- derleinius fecit, verba &b waWn abrupte pofita eſſe et ad remotius nomen A pertinere cenſeantur? Idem Iouae baculus v. ſequ. 32. dene vo. catur, quod per baculus fundatus, ſi quidem o etiam femininum ſit, quod tamen Mich. VI, g. ac quem locum Aben Eſra prouocat, non probat, ſ. fundationis adhuc verterunt ii, qui lectionem re- ceptam ſeruarunt, excepto, t poſtea dicetur, Doe- derleinio. Sed ôα cum Reſoh legendum effe con- iecit iam olim CUlericus, Lowtliüus vero et MWichaelis etiam 2. Codicum teſtimonio firmarunt. Neque ve- ro duorum codicum auctoritas tanta eſt, vt ei tuto fidi poſſit. Itaque bo nomen participiale eſt ab Hophal verbi ductum. Eſt autem verbi o prima notio, vt arabici A-, voſuit, tum ad rem architectionicam translatum fundandi, ad iudicialem denique conſtituendi decernendiue ſignificatum habet. Inde eſt, quod in Niphal conſilium inire, deliberare Pſ. II, 2. XXXI, 14. et nomen pro O con⸗ ceſſus aut conſilium confultantium inter ſe fignificat. Vius huius iudicialis manifeſtum exemplum extat Hab. I, 12. in phraſi e ee, quam ſic lectam tam monſtroſam iudicauit Michaelis, vt etiam hic mallet cum legere, *) neque vero tam G 3 ini- *) In Supplem ad v. be p. 1I104. 102 iniquus ei fuiſſet, fi veram vim verbi hoc loco te- nuiſſet; Siue enim per vetram, ſiue per aciem aut gladium vertas, nihil abſoni eſt in dictione, ſed idem fere dicit, quod in membro praecedenti pa- rallelo MV vv, ad iudicium exercendum conſti- tuiſti eusn. Quod itaque hic eſt o e , ſi paſſiue efferatur, idem noſtro in loco eſt a , h. e. baculus decreto diuino iudiciali ad pvuniendum conſtitutus. Integram ſententiam prophetae Anvv 0 etc. ☚d W Vitringa fic intelligit: futurum eſ- ſe, vt in omni loco, quem Aflyrius cum graui exercitu ſuo tranſiens vaſtatum reliquerit, vel vbi cum exercitu ſuo refederit, poſt eius cladem cele- bretur laetitia cum tympanis et citharis. Errorem apud eum peperit, vt ſaepe fit, error. Cum enim verba 9 wa ad affyrium pertinere exercitum putauerit, hac ipſa opinione inductus etiam ſequen- tia de hoſtili eiuſdem exercitus per terram iudai- cam tranſitu intellexit. Nec tamen in eundem er- rorem incidit Lowthius, ſed recte illa verba de caede ab Iehoua Aflyriis infligenda intellexit. Nec minus Dathius (in ed. II.) de locis, in quibus baculo illo Iouae grauiter ſit caſtigatus (Aflur) phra- ſin interpretatus eſt. Atque etiam Doederleinius, cum probe viderit, verba 2 DaWad Iehouam Pertinere, recte etiam, quae ſequuntur, eodem re- tulit, in hoc tamen rurſum àa via recta digreſſus, quod e ab nomine regente dmwy diſtraxerit et per comitia verterit, ad quae lIehoua inter laetos cithararum tympanorumque concentus ſe demiſſurus ſit ibidem, vbi claua eius hoſtes proſtrauerit. Sic enim, vt de accentuum ratione nihil dicatur, pri- mo oe in ſtatu abſoluto punctandum, deinde, cum cum ſed hius Cum Auum Vocul Py ſie iu W puniey inflig Quam Atque Vis 1 bacul tentu poſt. ne m. cum haec 9o, mum (Lxe guaht R d habe nuit pler 0c0 te⸗ en aut , ſed M pa. n auſti. , d, nienaun 1 tom el⸗ glaui el vbi e⸗ rorem n enim ercitum ſequen⸗ iudai- Jem er- 1ba de ellexit, guihs ) Phra- einius, houam gem Ie: grelln. Lerit et j laeto⸗ niflurus t ic pni⸗ ſeinde⸗ Cuun. Monet hoc etiam Lot- 103 cum eeo femininum ſit, in ſequentibus non Ji ſed 5b ponendum fuiſſet. thius contra hanc interpretationem in not. ad h. 1. Cum vero idem Loithius 52 ante av valde ſuper- atque adeo omittat hanc voculam in verſione, nondum eum in verum voc. avy ſignificatum penetraſſe hoc ipſo prodit. ſic iudicat Michaelis, Ceteroquin vero ipſe Iavy 9 fuum eſſe ibidem dicat, m de quauis varte corporis, qua pertigerit Non haculus puniens, exponit. Enimuero caedes, quam baculus infligit, non vno, ſed pluribus ictibus abſoluitur. Quam igitur graphice, ſi avv per ietum vertatur, atque integra ſententia ſic intelligatur, fore, vt qui- vis ictus decreti a Deo demittendique in Afſyrios baculi fiat inter cithararum tympanorumque con- centum. Idem Michaelis, incertum, qua de cauſa, verba poſtrema H52) Sohn, refragante licet diſtinctio- ne maſorethica, cum ſequentibus verbis connectit, cum tamen ipſe non pugnantium, ſed ouantium haec inſtrumenta efſe dicat. *) Egregia vero ima- go, 6, quibus inſtrumentis alias poſt caefos de- mum hoſtes ad triumphum celebrandum vtebantur, (Exod. XV, 20.) iisdem hic inter caedem ipſam quaſi locus datur. Reſtat in reliquis verbis vnica phraſis Hpro DD quae explicatione paullo accuratiori opus habet. Praefixam autem ei dcauſalem hic efſe mo- nuit iam Viüringa. Phrafin ipſam quod attinet, plerique interpretes ardorem, atrocitatem, vehementi- 6 4 *) In not. germ. ad h. 1l. ams 1 104 am euentumque pugnae, plenariam quippe Aſyrio- rum caedem, per eam deſignari intellexerunt. Wi. chaelis vertit: der Krieg foll von oben herab ge⸗ gen ſie geführt werden, repetito, vt videtur, fi- gnificatu vocis 0o ab arabico G20 eminuit, ſu- verior fuit. Recte quoad ſenſum. Neque vero opus eſt hac longius petita deriuatione. Reſpicit ſine dubio phraſis ea, que iam v. 28. dicta erant, Dei ipfius halitum id effecturum eſſe, vt quaſi torren- te inundante adque collum vſque pertingente abri- pPiantur hoſtiles gentes, atque adeo agitentur cribro vanitatis, h. e. tali, ex quo quae proiiciuntur in ventum abeunt. Sed etiam aliàs, quae interueni- entis ipfius Dei numini ac potentiae tribuuntur, agitatione manus Dei fieri dicuntur. Sic de Aegy- pto C. XIX, 16. ingentem fore eius terrorem pa- voremque, et quidem Hinx W*☚Wauh — ween ee Poy ee ee de praedicitur. Sic item Deus ipſe Zach. II, 13. de ſe dicit: Ecce ego agitans (Py) mäannm meam ſuper eos. Quae igitur pro- pheta v. 27 - 30. explicatius praedixerat, ea ipſa nunc prefſſius et concifius vna phraſi o Nor complectitur, innuiturque per eam pugna, in qua interuenientis praeſentisque Dei ipfius potentia, in ſubſidium quaſi aduocatis ipfis etiam naturae viri- bus, ſic ſe conſpiciendam praebet, vt hoſtes peni- tus deleantur et in nihilum quaſi redigantur, pugna, qualem canit Claudianus his verſibus: ) O nimium dilecte Deo, cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes, cui militat aether, et coniurati veniunt ad claſſica venti, vno verbo, pugna non ſine miraculo depugnata. Sic igitur verti poſſunt verba Prophetae: 31. Nam *) De III. Conſ. Honorii 96 -98. expre dere 12 f. ſee huius Pron tum Wrio⸗ t. M. ab ge⸗ wl, ſi⸗ uit, ſe⸗ 10 opu Cit ſine it, Dei torrèn⸗ te abri⸗ y crihro ntut in tereni⸗ uuntur, Agituns kur pro⸗ 64 ipla r in qua ntiz, in 16 viri⸗ s peni- pugna, gugnitt. 31. Nam 105 Nam tonitru Iouae conſternabunfur Aſtyrii, pereutiet (eos) baculo; „ 32. Et fiet quilibet ictus baculi decreti demittendique ab Ioua in eos cum tympanis et citharis, nam praeliis agitata manu illatis decertabit: cum iis. CAP. XXXV, 8. d- Nn yr en e 7 Mirum eſt, quam ingenioſi fuerint viri docti in expromendis nouis cogitatis, quibus lucem affun- derent his verbis, qua non egent, cum per ſe cla- ra ſint. Dathius, non curato, qui pronomen aàa ſequenti ſententia diſiungit, atnacho, illud cum huius priori bus verbis n coniungit, tumque pronomen α pro nomine diuino emphatice poſi- tum eſſe putat, atque fic vertit: Iyſe loua iis in hac via praecedet. Obeſt vero huic ſententiae prae- ter illam vim accentui diſtinctiuo üne villa necefſ- ſitate illatam etiam hoc, quod praecedendi ſi- gnificatum habens ſemper cum edo, nunquam cum Datiuo conſtructum, reperiatur, tum, quod, hoc ſi vo- luiſſet propheta, absque dubio cum articulo demonſtra- tiuo, ſi non , certe α☚ ſcripfifflet. Conſentiunt in hac verborum % — Mνπ cum ſequentibus coniun- ectione ſententiarumque conturbatione alii, ſed qua ſenſum verborum rurſus in diuerſa abeunt. Lowthi- A5 . vertit: cum illis. Er ſelbſt mit ihnen wird wandlen auf dem Wege, quem ſenſum fere etiam C 5 Doeaer- 106 Doederleinius ſua in verfione (ed. III.) exprimit: nam Deus illa via ingreditur. MWichaelis pro legit et N☛ de veregrinationibus ſacris Hieroſolymam in- ſtituendis explicat. Sie iſt blos den Wallfarthen beſtimmt. Noua ipfique propria ratione cel. Paul- lus ad Nrefert, et anté oN cum prae- cedenti ☚ coniungit hoc ſenſu: is (immundus) ſibi eat viam ſuam, ſtulti ipſi non amplius errabunt. *) Omnibus vero his artificiis ſuperſedere poteſt, qui verba ν— a π ad accentuationis praeſcriptum ex- plicat, et, ſi vſquam, hoc certe in loco Vitringa cum ratione Maſoretharum diſtinctione preſſe inhae- ſit, in cuius tamen ſententia hoc vnum deſideran- dum eſſe videtur, quod, cum indefinite dicatur E 5, non verti hoc poſſit: amtshns hac via, ſed de ambulante ſ. viatore quouis dictum eſſe ſta- tuendum ſit. Verba: — M) nihil amplius ſunt, quam vlterior explicatio ſententiae praecedentis, quod nullus profanus in hac via fit ambulaturus, quodque adeo haec propria illis, de quibus ante ſer- mo erat, ſit futura. Accuratior igitur haec verſio: — — . . . haecque propria illis, Viator quiſque, atque ſtolidi adeo, non aberrabunt. CAP. XLII, 5. LD eee en — NNNX) V de e In his verbis vnicum vocabulum rno)a) eſt, quod aliquid difficultatis habet. Si enim cum Nνn con- necta- *) Philol. Clauis ad h. I. Lectat teres 1 tatur in aff cuius extat. OQpo bum1 tur, tantun Fulg. 1. de ſuo ( legeri Vlus Dotti 5 buer⸗ Vt in Tere mem quid yeſpo Conie Proph W y reie „ S 107 : nann nectatur, in quo, quos habemus, omnes cum ve⸗ it „ teres tum recentiores interpretes conſentiunt, ver. mm ijn. taturque: et extendit eos, anomalia grammatica eſt farchen iin affixi cum forma verbali o- coniunctione, 1 Punl. cuius nullum alibi in toto codice ebraeo exemplum m prae⸗ extat. Vnicum enim, quod forte allegari poſſet, undus) DPDN Deut. XXXII, 26. licet illud nonnullis ver- unt.* bum ſit, a chultenſio etiam ex arab. explice- , gi tur, *) ipſum quoque dubium eſt, cum non Codex un er⸗ tantum Samaritanus, ſed verſiones etiam, chald. ſtringn vulg. et ſyriaca, illud diuiſim atque vt duas vocCes,; e inhae. F. D — ſ. De - s, Aquila denique, citante e lgenn. ſuo Codice Maſio, vt tres adeo voces 50 - α Hicatur legerit; quin Editio, qua B. Lutherus in vertendo vſus eſt, Gerſoniana lectionem 87 — N, notante Dathio *), etiam typis expreſſam exhibeat. R ſunt,. Anomaliam igitur grammaticam ſi leſaiae tri- elenty) buere nolimus, p cum eW pari ratione, laturus, vt inſequenti membro ππιπ½ πια cum y&, cohac- nte ee krere dicendum erit, et requirere id omnino etiam erho: membrorum parallelifmus videtur, vt dmodod ali- quid fit „ quod vocabulo ρ*πι in altero membro reſpondeat. Sed quis tum ſenfſus erit vocis? Si 34 coniecturam confugere hic liceat, cogitari poſſit, — propheta ipſo ſcriptum fuiſſe ſiue 8pvn a ormma . „, vel vn, ſ. 5ν²a): ſi forte olim etiam v, vt B W a Veaj, in vſu fuit. Sic certe egrégie ſibi reſponderent membra: l⸗ creans coelos et plantas eorum, expandens terram et quae naſcuntur ex ea. —–U Ita- 4 con⸗ *) In Animaduu. philol. et criticis p. 91. ſ. 1„ D **) In Difſſ. phil. exég. in Cant. Mofs Deut. XXXII. Lipſ. nec 1769. P. 29. f. 108 Itane coelum aratro findi dicet propheta? Videtur certe plantas ei adſcribere per metaphoram, poſſit- que ipfa metaphorae vel inſolentia vel audacia in cauſa fuiſſe, cur antiquiſſimi interpretes eam minus intelligerent, librarii vero etiam retenta matre le- ctionis à eiectaque nouge lectionis drnm); aucto- res fierent. Neque vero illa phraſis nimis audax in ſublim! Ieſaiae oratione, qui nimirum et ali bi caelum vt plantarium Dei deſcribit C. LI, 16. nec adeo inſolens eſt, vt in nullius vnquam poetae mentem venerit, cum etiam Manilius v. 726. canat: Tunc conferta licet caeli fulgentia templa Cernere, ſeminibus denſis totiſque micare Floribus. CAP. LII, 14. I5. eee en N BN een — :— e r en W☛ä — 1 PTT9 2 en i In hoc loco difficili ante omnia videndum, ad quod- nam ſubiectum verba: ivy ee BN peértineant. Plerique per apoſtrophen haec ad eundem Dei ſer- vum, de quo ante et poſt in tertia perſona fermo eſt, dici exiſtimant, neque infoliti quicquam in hac tam ſubita orationis mutatione vident. Eius- modi autem perſonarum variationes, quamquam in . in ſern nime ud fin ſubier tia pe ratior aliud illud (I Dpem haec fecun mixti cum dat. Paull W eſt, at, 1 tegri Mübe ſupp lam bito Ad t 2da ditun lidetur Poflit⸗ cia in Minus Atre le⸗ aucto. dudax et alibi 1b. nec poetzt canat: guoc⸗ Uineaht, ei ſe. icquam Eius⸗ gu II in ſermone praeſertim ſuablimi et poetico, reuera mi- nime infrequentes funt, vereor tamen, vt vllam ali- ud ſimilis conuerſionis exemplum extet, qua idem ſubiectum in protaſi in ſecunda, in apodofi in ter- tia perſona introducatur. Itaque non fine graui ratione nonnulli, et in his inprimis Storrius, *) ad aliud ſubiectum, ad Ifraelitarum quippe populum illud †5 referunt, hoc ſenſu: Sicut ſtupuerunt te (o Iſfrael, ad auditam vel conſpectam vaſtatio- nem c. LI, 17. ſs.) multi etc. Et habet omnino haec ſententia id commodi, vt primo durior illa fſecundae et tertiae perſonae in eadem periodo com- mixtio deuitetur, deinde vero etiam oratio ſtatim cum proximo in hoc ipio v. ad apodoſin proce- dat. Opponi tamen etiam ei pofſit, non, quod Paullo remotior fit populi mentio, quam vt huc in fubfidium vocari poſſit, id enim non tam infolens êſt, vt abſterrére quenquam ab hac ſententia debe- at, fed, quod comparatio ipfa inter calamitates in- tegri populi et vnius ſerui Dei aliquid incongrui haäabere videatur. Haec igitur ſi minus placeat, aut ſupplendum eſt ad 2 prius 5, quod cel. Paul- lum ſuaſiſſé video, **v) aut, quod etiam, hoc adhi- bito remedio, oratio tamen, in apodo ſi certe v. 15. ad tertiam perſonam tranſiret, agnoſcendum, pro byv legendum eſſe dhvy, vt ſic oratio ab eadem 2da perſona exordiatur, qua in ſequentibus Progre- ditur. V S Habent hanc lectionem Syrus, Chaldaeus: et, Lowthio teſte, licet in vnico tantum MS. Vulgatus, Codex 2*) In Diſſ. qua inſigne de Chriſto oraculum Eſ. LII, 13. — LIII, 12. illuſtratur. Tub. 1768. *) Philol. Clatis ad h. I. 110 X Codex item Kennicott. 576. et 224. qui Regiomon- tanus II. iſque ex Correctione, adoptaruntque ean- dem ſuis in verſionibus interpretes recentiores Prae- ſtantiffimi tantum non omnes. Sat ſane auctorita- tum, ſi oratio integra hanc lectionem requirat, nec difficultatibus, quibus illa premitur, occurri alia ra- tione poſſit . Sclunt etiam, quotquot manuſcriptos codices antiquiores tractarunt, in plerisque fin. vix infra lineam defcendere, fuperioremque eius ductum, maxime ſi ſpatii auguſtia id requirat, tam curtum eſſle, vt difficulter a N diſcerni Poffit; la- pſum itaque etiam antiquiffimi. alicuius librarii ab ad NR facillime ſibi explicare Ppoterunt. Hac igitur admiſſa lectione, quae a proximo 2 ſequuntur ad finem vique v. rationem illius ſtupo- ris continent, vt poſt Vitringam plerique etiam re- centiores cenſuerunt interpretes, neque eſt in his verbis quicquam, quod poſt doctorum virorum cu- ras morari quenquam facile poſſit. Vnum notari meretur, LXX. etiam hic perſonam ſecundam ſer- vare, proque Nr legiſe RN n, mi- rumque videri, hanc lectionem minus, quam illam , obſeruatam fuiſſe a b interpretibus. Nihil ve- ro illa ad meliorem totius orationis intellectum confert. / Pergamus ad apodoſin orationis, quae v. 15. continetur. Hic vero iam nouam interpretibus dif- ficultatem affert verbum ob. Communis et vulga- ta aliàs explicatio fuit ea, quam et B. Lutherus ſua in verſione expreſſit, et iuxta quam couſperſio, h. e. expiatio, atque adeo conuerſio gentilium ad Chri- fſlianiſmum hoc verbo ſignificaretur, fueruntque in ea ſententia non ſuperioris tantum actatis ierte, es, les, ſe 16. M. compär umm Iu que n ſaus e bum Mutati Aoenus gentiun gram: in not. ſpicant N Pplerun daci 1. tione antur Konm deſere quond enim ! cpr⸗ Potund cät, 8 ilem mon- cah- rae- torita⸗ t, N lia 1a. eriptos . An. te eius rin a d Nupo⸗ m re⸗ in his um cu. notari m ſer. v, mi⸗ 1 Illam tes, ſed ex recentioribus etiam Storrius *) et Dathi- us. Monuit vero contra eam Michaelis, **) primo comparationem non ſatis aptam vidcri: qubmadmo- dum Iudaeorum multos offenderit ſerui Dei deterior con- ditio, ſic hunc multos gentilium eſſe conſperfürum, nimis- que multa cogitatione ſuppleri debere, vt anthiteſis ſatis clara ſit; tum linguae vſum requirere, vt ver- bum cum 7„ conſtruatur. Ipfe igitur pro n mutatis vocalibus legit â, ductoque ab arab. amoenus fuit, oblectauit, ſignificatu vertit: deliciae gentium erit. Neque vero vocales tantam, ſed inte- gram adeo vocem fſolicitant poſt Durellum Lowthius in not. ad h. l. eoque praeeunte Doederleinius, ſu- ſpicanturque ex verſione graeca αa αaανονουνιτον gαν⅞ν⅞ To„hς eν Hurν, pro α lectum olim fuiſſe , quod verbum intuitum cum admiratione coniunctum plerumque indicet. Vt igitur cum ſtupore olim Iu- daei ſeruum Dei fint intuiti, ſic contra cum admira- tione eum intuituros eſſe gentiles, hic praedici opi- nantur. Sic quidem clara fatis eſſet antithefis. Enimuero, ſi luberet, lectionem receptam penitus deſerere, placeret multo magis, quam Vogelius ***) quondam propoſuit, coniectura, pro ſuo in co- dice Alexandrinum forſitan legiſſe ; Primo enim facilius eſſet intellectu, quomodo librario ali- cui pro , quam quomodo ei Pro “h obrepere potuiffet ô, deinde, ad quod etiam idem prouo- cat, eiuſdem verbi Av formam Awe wo leſ. XLI, 23. idem graecus interpres non minus per goοναρúοαοοναεεαο vertit. ) In Diſſ. ſupra cit, **) In Append. ad P. XIV. Biblioth. vr. P. 167. * *) In additamento ad Grotii annott., ad h. 1. ſ. 112 vertit. Poſſit vero etiam huic coniecturae opponi, aeque facile explicatu eſſe, quomodo ab vera lectio- ne a ad ceo aberrare potuiſſet, praeſertim, ſi forte ex codice graecis litteris ſcripto vertiffet, nec ſequi, ſi formam Hithpael verbi .α per Javααα Gα verterit, eundem eum lignificatum etiam for- mae Hiphil do tribuiffe. Incerta igitur haec om- nia. In tanta veéro difficultate quis vetet nouam et- lam hic proferri ſententiam. Notandum autem pri- mum, LXX. 7ο pb» cum Wα⏑, non, vt accentus iu- bent, cum ſequenti Xo coniungere, nec ſine ra- tione eos id facere, ex eo probabile eſt, quod ver- ba: Den De d 2, quidquid ſignificent, fignifi- care manifeſte aliquid debeant, quod verbis: WeNn be e eeeee oppofitum fit; oppoſitio itaque haec ipſa requirat, vt, quemadmodum aπ& rι hhWw, pn D e denn, ſic Poy ſibi ipfi in ſuperiori orationis membro reſpondeat. Certum porro, ver- bum maſculinum ſingulare nomini plurali perſonas indicanti ſaepe ſic praeponi, vt harum ipfarum per- ſonarum actionem ſignificet neutraliterque fit intel- ligendum. Sic beoN Num. IX, 6. —* N dN Deut. V, 7. — DrynN 9)) Iud. XII, 6.*). Eadem igitur conſtructio poſſit et hic locum habere verbumque α6 ad ben D ſic pertinere, vt haée voces non ſint accuſatiuus, ſed nominatiuus, qua ratione eas etiam ILXX. fumſerunt. Certum deni- que eſt, verbi primitiuum fignificatum eſſe: aſßilire, exilire, inſilire. Sic, metaphora in. aliis et- iam linguis vſitata, de ſanguine dicitur Leu. VI, 27. o e e eee n ee e ide ſi ſorte inſi- =ð Leé- *) Vid. Storrii Obſeruu. ad analogiam et Syntaxin hebr. ⁸ Il. Reg lilts a⸗ t inſ eſt, Znufic Vt i0, VYunde⸗ 1ud idque Alrita Kal, ſentem — 4 edr Metum Bie ſ ltque, cuut y N lectio. im, ſi et, nec am for. aec om. uam et- tem pri- ntus iu- line ra- nd vet⸗ Lonif. N WNe „Wyv, apenori ro, Vel⸗ petſonas rum pel- lt intel⸗ 7) N habere Vt hae a8, ud denmi- m ete: alüis et⸗ 1 Vl, 1. ſorti, . lit. i hehe 113 lier it 2 Janguine eius in veſtem. in quamcunqué inſilierit, II. Reg. IX, 33: e en et abfiliit de Janguine eius ad parietent, Ieſ. LXIII, 3. 2 — dby Drix 15 et inſiliit ſanguis eorum in veſtes meas. Hinc enim eſt, quod in Hiphil aſpergendi vel conſpergendi ſi- gnificatum habet, nam, qui confſpergit alios, facit, vt id, quo eum in finem vtitur, infiliat in illes. Eundemque fignificatum ſeruauit idem verbum apud Arabas, valetque apud eos: exſiliit, inſiliik, idque cum impetu et affectu, quin et exultauit prae hilaritate. Nunc igitur, ſi Pro legatur in Kal, atque haec poſterior notio adhibeatur ad prae- ſentem locum, quam egregie omnia fibi reſpondent! . 4 Qua ratione ſtupuerunt ſuper eo multi, quod corrupta magis,; quam vllius viri;, ſpecies, quam vel vilifſimi hominis forma eius efſet; ſic contra exultabunt gentes multae ſuper eo, Ocecludent reges Os fuum. CAP. LIII, 1o. . be Nen eee ee v) —ℳ⅛-D& —☛¾⸗ä A communi cum veterum tum recentiorum inter- pretum, π9 verbum efle, et quidem Infinitiuum Piel, ſumentium, fententia diſcedit Guſſetius, ſtatu- itque, & nomen efſe. Idem etiam Storrio*) pla- cuit vertitque is verba: N² 2 5 e LDomi- *) In Diſſ. ſupra cit. p. 22. H 114 nus delectatus eſt contrito ſuo. Obſtat vero huic ſen- tentige, quod verbum von, vbi cum nomine fiue pronomine ſine praefixo conſtruitux,; ſemper volen- di tantum ſignificatum habeat, vbi vero delectatio- nis vel placentige ſenſum inuoluit, nunquam non cum conſtructum reperiatur, id quod exemplo- rum omnium collatis teſtimoniis poſſet comproba- ri. Cum igitur propheta α non N a fſcripfe- rit, praeferenda ſuo iure videtur communior ſen- tentia, quae π verbum eſſe ſtatuit. Neque op- poni ei facile poſſit, quod praef. 5 ante Infiniti- vum verbi non minori iure deſideretur. Idem enim verbum yon prorfus fimili ratione cum Infinitiuo ſine o conſtructum reperitur Iob. XIII, 3. XXXIII, 32. Minus vero digna aflenſu viſa eſt Storrio eius- dem Guhetii fententia, quando is etiam ſequens rn nomen eſſe voluit, eique paſſionis ſigni ficatum tribuit. Nec plus auctoritatis habet, quando re- centiores nonnulli hoc verbum alia ratione in no- men tranfmutare conantur, Michaelis quidem muta- tis tantum vocalibus legendoque pn, Lowthius vero etiam mutato & in a, duce Vulgato, qui ver- terit: in infirmitate. Rectius ſane alii lectionem receptam dr verbique formam tuentur. Neque ſat cauſae fuit Lowthio, cur nexum verborum N dr duritiei et anomaliae incufaret, ſi modo po- ſterius verbum non pro Praeterito, ſed, quod re- vera eſt, pro Infinitiuo habeatur, formae 5eNN C. XXX, 33. Neque enim eſt infolitum Ebraeis, vVt Infinitiuus verbo finito addatur, modoque ſeu gradui eius, quod hoc fignificat, indicando clari- usue definiendo inſeruiat. Habet eiuſmodi infini- tiuus plerumque fibi praefixum 9, aut, vbi inten- dendi vim habet, etiam v, vt Ioſ. X, 20. DO— ; faepe vero etiam ſine praepoſitione iungitur verbo fini- fnito, Irmana 5) dri e DPorro tralen Fhi er MNN IUeni. hic lo do . ditus, Preſfus Ou D dip Ccohuen MWere don Ctioner Piaculen Cu nimng , pfer cſen dem Pantun 00. Lovt⸗ VHNüN Auae f ſen⸗ e ſiue olen. ligtio- m Mn emplo⸗ nprobe- ſeripſe. or len⸗ jue op⸗ nfiniti⸗ n ennim. fnitiuo IlIl, Es. ſequens ficatum ndo Ie- in 10. n muta- ontliis gui Vel⸗ ctionem Nequt mI. W. do Po⸗ nod je⸗ Ebraels, gue ſen lo clan⸗ i infni. i inten⸗ „n-; vend finn⸗ II5 finito, vt Ioſ. III, 17. 12 – d ſeterunt — Firmando ſc. pedes. I. Sam. III, 12. o0 à — DN 2) implebo — incipiendo et abſoluendo. Hoſ. XI, 3. Orio prehendendo ecos. Ier. VII, I3. DDVDI n et locutus ſum — maturando et loquendoe porro Ier. XXII, 19. Jevelietur bhhbbh trahendo et proiiciendo, et inprimis Ieſ. XXX, 33. vbi etiam eadem forma Infinitiui occurrit: 12 an en, paratum eſt profundum et latum fa- ciendo. Idem igitur loquendi modus etiam hic locum habet, eſtque Infinitiuus or ver- bo NNe ad ſignificandum modum humiliationis ad- ditus, qua ad lethalem uſque infirmitatem fuerit de- Preſſus. W Quae proxime ſequuntur verba: dν- dN W DWN id difficultatis habent, quod genus formae O&ε&, ſi quidem tertia perſona fit, neque ſufhixo mafſc. N, neque formis, quae ſequuntur, απ et PRN conueniat. Huic incommodo alii alia ratione con- fulere tentarunt. Doederleinius notat, Sohar monere, D ON effe debere e D&, atque ad hanc le- etionem verſionem accommodat: vbi vitam ſuam vt piaculum interpoſuerit. Vitringa formam fem. bor cum )) connectit vertitque verba: ſi voſuerit a- nima eius ſacrificium pro reatu; eumque fſequitur Lowthius in verſione: Wenn nun darbringt ein Schuld- onfer ſeine Seele. Dubium vero, num vfui linguae conſentanea ſatis ſit haec explicatio, cum verba qui- dem ann aut Moye de faciundis ſacrificiis vfur- pantur, vero haud ſcio, an vllo alio in lo- co. Dubitaſſe etiam de verlionis ſuae veritate Lowwthium ipfum, nota eius prodere videtur, qua vnum Mf. pro dion habere dbwè commemorat, quae forma etiam paſſiue ſumi poſſit. Paſſiue ſum- H 2 ſit n6 ſit eam Dathius vertendo: Quodſi vita eius vt ſacrifi- cium pro peccatis oblata fuerit. Ferri poſſet haec vo- calium mutatio. Alienior vero, quodque totam protaſeos et apodoſfeos compagem diſfrumpit, vio- lentior eſt ea, quam Michaelis non propoſuit tan- tum *), ſed in ipſam adeo verfionem introduxit. Nimirum is pro h& legit ès matrem. Eine Mutter wird ſein Leben zum Schuldoyfer hingeben. Sumunt hi, quos adhuc recenſuimus, interpretes omnes, Hn tertiam perſonam femininam efle. Sunt vero etiam, qui fecundam maſculinam eſſe hanc formam, ver- baque: Ww5 DNX& DB ON per apoſtrophen ad Deum dici exiſtiment. Primus hanc ſententiam propoſuit Lud. de Dieu, collato 4 1 eius illuſtratio- nem loco II. Cor. V, 21. acceſſitqué ad eam Stor- rius **), neque etiam alienus ab ea fuit Koppius Evz). Quanquam autem in ea nihil eſt, quod regulis vel grammaticis vel criticis aduerſum fit, ſat cauſae certe non eſt interpreti, cur ad apoſtrophen confu- giat. Quoties enim fit, vt verba etiam tranſitiua intranfitiuorum more vſurpentur, idque ex contex- tu ſit aeſtimandum **v).. Sic certe * Cap. ſequen- ti v. 2. quomodo explicari facile aliter poſſits quam: extendant ſe. Hoc igitur vno obſferuato, bun hic reciprocum effe, ſumtoque, ; hic vim pronominis ipſe habere, quam facilis ſenfus, quam promtum, eundem ex Ebr. VII, 27. IX, 14. illuſtrare: Placuit quidem Touae humiliare eum, valde infirmando; Vbi autem interpofſuerit ſe piaculum ipſe — . CAP. *) In Append. ad P. XIV. Biblioth. Or. p. 175. E) In Diſſ. cit. pag. 22. er*) In additam. ad Lowithii notas ad h. 1. ** Vid. Schroederi Inſtitt. ad Fundamenta L. H. p. 368 K hoe tum ſ ba: d Ropuli NV ſgnifi⸗ Ctum am et feri hic int Vit ſalebro dunt de Doe nefand dui in hia a/ Lontlie beſt † „ ec Vo⸗ Otam t, Vo. it ter. oduxit. Mutter unt hi, din etiann, 1; ver⸗ hen ad entiam Cratio⸗ Ror⸗ ulis vel (auſae Confu⸗ ranhtiua contex⸗ ſequel⸗ poliit bleruat, nc vim „ Auum lultare: . tmando 1 He e⸗ 05 17 CAP. ILVII, 6. e elE — — ) Do-Dv DO :—N Dde In hoc loco plana eſſent omnia, ſi modo explora- tum ſat effet, quid fibi velint prima verficuli ver- 9P2 Pon, quoque ſenſu haec, quidquid fint, populi idololatrici pars et ſors eſſe dicantur. Nomen 2 eſt &ατε Asν et etymi ratione habita ſignificatum cum a laecuigando tum a diuidendo du- ctum habere poſſit. Atque ſic 7- proprie quidem, a don concauum eſſe, vallis, tum vero per metonymi- am etiam torrentis poteſtatem habet. Quod igitur fieri ſolet in eiufmodi vocum ambiguitate, etiam hic interpretes alii alia ſentiunt, Vitringa laeuia vallis, inquit, funt lubrica et ſalebroſa loca, quae quem in profunda vallis detru- dunt et praecipitem agunt, tum, quae ſequuntur, de Poena intelligit, quam Deus denuntiet iis, qui nefanda in vallibus ſacra peragant, hoc ſenſu: vos, qui in vallibus nefanda patratis, detrudemini in lae- via vallis, cum certo interitu, absque ſpe ſalutig. Lotthius vertit: Mit des Thals glatten Steinen trei- beſt du dein Weſen; Sie ſie find dein Theil, per- II 3 —– due 118 que laeues vallis lapides intelligit lapides ſacros, baetulia dictos et ſuperſtitioſe cultos. *) Cur vero eiusmodi lapides dipor potius quam dondè nomi- naſſet propheta, ne coniectura quidem diuinari poſ- ſet; atque verendum etiam efſet, vt probari poſſet, eiuſmodi lapides in vallibus tantum, aut leſaiae iam tempore locum habuiſie, cum nuſquam alibi apud prophetas mentio eorum fiat. Koppius igitur in additam. ad Lowthium voce bpen defignari hic forte ipſa in vallibus culta idola ab arab. Se formauit, coniecit. Michaelis vero nihil hic certi haberi, faſſus eſt, cumque inter coniecturas, qua- rum veriſimiliores hae ſint, laeuta praecipitia vallibus impendentia baetulia, idola, arbitrandum ſit, illam primam eam maxime ob caufam praetulit, quod ſignificatio laeuium lapidum in aliis a 593 deriuatis occurrat, maxime in quadrilitero r P. **½) Sed verſio eius omnino nihil habet, quod eam commen- dare valde poſſet: In gähen Thaelern haſt du dein Erbtheil; Primo enim quod laeue eſt, non continuo etiam praeceys dici, adeoque nec vnum pro altero tanquam idem fignificans poni poteſt. Deinde quis totius ſententiae eorumque, quae proxime ſequun- tur, ſenſus fit, num idem, quem Vitringa explica- tione ſupra allata verbis fubiecit, an alius, non li- quet. Doederleinius, o per lubricas valles in- terpretatus, quae ſequuntur: n O —. De ſic vertit: his (deaſtris) ſortem his fortunam tuam (confecras). Num vero, qui his verbis ſubiicitur ſenſus, vſu linguae ſe tueri pofſit, eſt profecto, de quo dubitetur. Paullo accuratius horum verborum ſenſum reddidiſſe videri poſſit Struenſeii verſio: Ihr nehmet *) Plura de iis vid. apud Vitringam ad h. I1. not. A. **) In Supplem. ad v. Pyr p. 800. ehme nmodo Quod Miſſa, tatis torren idem, 4 Veter cta ell tya rin Sram Perſtit quam . Datiun A eſt er eſt, ii plane begi, Pars t Gita leuie. unt /0 V Mentu ex Or rectin Vertit cis ſe ²) Eu ſacros, vero nomi- Ppoße, Jeſaia m alibi igitur nari hic 0 illam O jeriuatis ommen- du dein ontinuo 0 altero nde quls ſequun⸗ eyplica. non li alis in⸗ 7 mn tu nbücitur ecto⸗ e erborum lo: r nehmet 119 nehmet Theil an dem, was im Thal geſchieht, ſi modo 9Dy Pern nil vltra ſignificaret, quam 92. Quod hanc loquendi formam attinet, eam Dathius, miſſa, quam ſuperiores omnes amplexi funt, Laeui- tatis notione, Lud. de Dien ſecutus, per diuiſiones torrentis explicuit, ſumſitque, diuiſiones torrentum idem, quod DD od, h. e. riuos eſſe, hos autem a veteribus pro Diis habitos, iuxtaque eos ſacra fa- cta eſſe, integram deinde ſententiam fſic vertit: in- tra riuos inprimis occupati eſtis, hi omnem curam ve- Rram habent. Incertum vero, an vnquam illa fu- perſtitionis ſpecies Iudaeis vſitata fuerit, cum nus- quam alibi commemoretur, atque tum verba 5o ſen en rurfſus ad alium prorſus, quam quem patiuntur, ſenſum ſic detorquentur. Adhuc, quid recentiores ſtatuerint interpretes, eſt expoſitum. In veteribus multo minus aliquid eſt, in quo poſſet acquieſci. LXX. verba o) EE plane omiſerunt, reliqua verterunt: zuzivy oα „ &ερα, Sτοας „ααποσοe.. Vulg. in vartibus torrentis vars tua, haec eſt ſors tuu. Syrus: ſors tua et haere- ditas tua cum ſorte torrentiun erit. Chaldaeus: in laeuibus locis ripae torrentis vars tua, ibi quoque ea ſunt Jors tua. Nihil lucis in his omnibus. Vnus forte Azuila, ſeu quiſquis eſt, cuius Rag. mentum praemiſſo aſteriſco, ſed omiſſo nomine, ex Origeniano Hexaplorum opere *), ſeruatum eſt, rectius reliquis omnibus vidit. Is verba "ro oemn vertit: ey rotg Asρροι OαροοντνWοοσ,, /in partibus, h. e. lo- cis ſeparatis, ſ. receſſibus conuallis. In Coniuga- H 4 tio- *) Ed. Barth. ad h. 1. 120 tione Piel verbi Ppor, abs qua nomen ern deſcendit, vna diuidendi notio locum habet. Itaque 5 oe ſunt diuiſiones vallis, atque idem fere, quod vallir reducta bu Virgilium Aen. VI, 703. et Horatium Carm. I, Iy. I7. fignificat. Eſt enim haec natura vallium, vt per ſfinus quoſdam flexuoſos et receffus quaſi dirimantur. . . Quis vero iam ſenſus ſententiae, cum in his vallis réceſſibus vars eorum, ad quos loquitur pro- pheta, cum illi ſors eorum eſſe dicuntur? Aut ſpes omnis huius difficultatis tollendae abiicienda, aut alia ratione ei ſubueniendum. Quid, ſi dicatur, verba 05 er cum iis, quae antecedunt, eſſe connectenda atque ad v. 5. pertinere, quae vero ſequantur: P n een nouum verſum nouamque fſententiam inchoare? Quantum lucis hac vna mutatione toti prophetae orationi conciliatur! Sic enim illa priora verba ſunt vlterior deſcriptio locorum, vbi nefanda ſacra peragantur, haec, quae proxime ſequunter, ſeu turpis lucri, quod, qui horum ſacrorum miniſterio fungantur, ſeu damni, quod ſua iſta a vero Deo de- fectione faciant, exprobratio. Ad facerdotes totam orationem inde a-v. 9. prioris capitis ſpectare, ex v. 10, et II. eiusdem cap. colligitur. His Deus olim promiſerat Num. XVIII, 20. ſe ipſum pro eo, quod ſacerdotio eius fungerentur, partem kaereditatem- que eorum futurum eſſe. lIam cum iidem deaſtro- rum cultui tanto cum feruore ſe dedidiffent (v. 5.), hos poſthac eorum partem ſortemque fore ipfis de- claratur. Clarum itaque etiam, ad quodnam nomen prono- X Pron dum, Jemot des, contin tur fr trodu ſe co hoc e eſle, e Factu ldemn mich harun itatie bendit, r vais Oru HMAtA. recelun in bis tur pro⸗ dut ſpes da, aut Gicaturn, t, eſe N choare? rophetae 4 verbe da ſacrs er, ſen inilkerio Deo de⸗ es totam tare, & jeus Clim 20, gvod ditatin. gerltro joſis de⸗ n nomen Hono⸗ 121 N pronomen cum affectu bis repetitum referen- dum, nempe non ad proximum dr) e, ſed ad remotius N. . Norunt omnes litterariae antiquitatis haud ru- des, codices olim non obſeruato vocum diſcrimine continuaque ferie ſcriptos fuiſle. Quam facile igi- r fuit, vt, qui primi verſuum diſtinctionem in- troduxere, quod ante Hieronymum vix factum efſ- ſe conſtat, humani aliquid paſſi fint *)! Factum hoc eſſe Pſ. XLII, 7. vocemque initialem huius V. „56 minus recte a fine v. prioris huc translatam eſſe, ex collatione v. I12. eiuſdem Pſalmi et Pfſ. XLIII, 5. verſionibus item LXX. et Vulg. manifeſtum eſt. Factum idem Pſ. XCV, 7. 8. quo in loco Soph Pa- ſuk protaſin et apodoſin adeo diſrumpit. Quidni idem etiam hic accidere potuiflet? His igitur prae- miſſis verſio v. 5. et 6ti haec erit. Iudicent aequi harum rerum arbitri, an hac admiſſa aliquid obſcu- ritatis, atque dubitationis adeo, ſuperſfit: 5. qui cum feruore deaſtrorum cultui intenti eſtis, ſub qua- vis arbore viridi, mactatis filios in vallibus, ſub prominentiis Detratum, in receſſibus conuallis. 6. Pars tua illi, illi ſors tua; quippe illis fundis libamen, offers fertum. Mene hacc aegre ferre? I 5 CAF. *) COf, Eiehhorn's Einleitung ins A. T. P. I. p. 155. ſs. 122 CAP. LXIII, 19. med. LXIV, 1 — 4. r D e ee . .er n . COb VN êOD I. N& cAD e P vO ee :N Q P 5)55 nNenn nenn . :07) — h Peee ee der dNn re deen Dor 3. e N e dee e : 5ren eeeee 6—α ν e e ee . ss N&τα1 Deρ ee n :vhd e — Nouum exemplum praebent prima huius periochae verba, quam non ſatis accurate ſemper Maſorethae aut quicunque demum primi verſuum auctores fue- runt, in adminiſtranda hac prouincia verfati fint, cum illa extremo verſui capitis LXIII. annexa ab his ſint, cum iis vero, quae cap. LXIV. ſequun- tur, ſic cohaereant, vt diuelli ab his nonniſi vio- lenter queant. In Peitiit 2 . In ncefſi 1cou daeus terunt ſut ad e⸗ tum, jam a 4 0 n- docun ſed e tes Vuüri ile Quan fomi Ean tibos mati R. 1 que incen Alud intel Catio ſert 8 ab que ſet lecer . enſi ochat jethac 5 fue. 1 ſint, X 45 quun- W.- 123 In contextu ipſo primum haud parum negotii faceſſit interpretibus vocabulum d v. I. +— α Asν+οςQν n quippe, ſi recte ſe habet lectio. Chal- daeus et Symmachus, quaſi duae eſſent voces, ver- térunt: αια Nνρπ, eran Jo.α‿ααανς. Vulgatus: ſicut exuſtio ignis tabeſcerent, relata vt videtur, voce ad eandem radicem 989, qua non liqueſcendi tan- tum, ſed et tabeſcendi notionem contineri, ſupra iam ad Cap. X, 1I8. declaratum. LXX. verterunt: αοο ατο ροννιι τ—o Tα+τnνâ, quaſi pro rbpo legiſſent 2o? fignificatumque vocis, quomo- docunque eam legerint, ab eadem radice do re- petiifſſent. Eos vero non Arabs tantum, vt fſolet, ſed etiam Syrus preſſe ſecutus eſt. Quid interpre tes doctiores et Iudaeorum et Chriſtianorum ante Vitringam de vocabulo ſtatuerint, diligenter hic ipfe expoſuit in Commentario ad h. 1. idemque, quanquam laudat Schultenſii ex arab. O per Jomites illud explicantis ſententiam, ipſe tamen eam maxime ob rationem, quod fimilitudo a fomi- tibus ſumpta auguſto, quod hic fingatur, emble- mati neutiquam ſatisfacere videatur, ſententiam R. Tonae, per α interpretantis praetulit, per- P P P que Donn ecremia, ramalia, ſtipulas aridas, quae incenſa magnum, et quidem, quo hic praecipue alludatur, flagrantem et ſtreperum ignem faciant, intelligenda eſſe ſtatuit. Eandem R. Ionage expli- cationem etiam Caſtellus in Lex. hept. ad h. v. af- fert quidem, profert vero etiam aliam, qua vox DOO, cum V, ſubiecto enunciati, conſtructa ab arab. O, mandi, deuorari, deriuari, per- que ignem deuorationum, h. e., vehementiſſimum, poſ- ſet explicari. Vitringae ſententiam adoptauit ex recentioribus Lowthius, cum contra Dathius Schul- tenſium ſequatur ſomitumque notionem teneat, Mi- chae- 124 chaelis vero Hoe cum R ad modum Caſtelli conſtruat, phraſinque per ignem murmurantem verti velit, ſignificatu hoc ceteroquin ab eadem, qua Schultenſius vſus eſt, arabica radice repetito, Doe- derleinius denique, Chaldaeum et Symmachum ſecu- tus, diuiſa voce d legat. L Sunt vero omnia haec interpretamenta eius ge- neris, vt difficibe ſit, in eorum vllo acquieſcere. Quod enim in medium allatos omnes ex arabica radice (-—& diuinatos potius, quam certa ratio- né ductos ſignificatus fomitum, eremiorum ſtipularum- ve aridarum attinet, iis non ſine cauſa diffiditur, cum nec in nominibus arabicis; ex eadem radice ortis, nec in veterum verſionum vlla quicquam occurrat, quod fidem vel aliquantulum firmare poſ- ſet. Cum deinde Cußtellus et Michaelis de cum ν conſtruant, eo membrorum paralleliſmum tur- bant. Manifeſte enim, vt in poſteriori membro , fſic in priori Dde, quidquid ſit, id eſt, in quo ignis vim ſuam exerit. * veteres verſiones omnes liquefaciendi notioni adhae- ferint, LXX. etiam, et cum iis non Arabs tan- tum, ſed et Syrus, quaſi et ipſe ex graeco trans- tuliſſet, ceram in eo, quod ante oculos habebant, viderint. His igitur, ſi et ipi DOo legerunt, heceffe eſt hoc vocabulum fuiſſe pluralem nomi- nis den eiuſque, vt deoor Pf. LVIII, 9. a rad. deriuati, fubiectamque huic ab iis ſignifica- tionem vel rerum liquahilium in genere, vel cerae in ſpecie. Cum vero litera formandis nomini- bus a fronte eorum nunquam alias inferuiat, ten- tat etiam mentem cogitatio, annon veterum illa- rum Singulari vero attentione dignum videtur, quod U “ “ Autem egter modo quae dem Deus in m. ipſins C guae quid Dreca ta prorl cum Mtki in A VlIa Dat, RWod eE eſſe Pia Caſals n verti , qua 9, Doe. im ſetl⸗ eins ge⸗ nieſcere, Arabices ta natio⸗ Dularum. ſiditur, radice nogwam re pol. cum. um tur⸗ nembro ig eſt, quod iohae⸗ hs tan⸗ trans- bebant, gerunt, MoI. 2 md, hifi. 1 Cr/ omipi⸗ „ten : n illa fum D 125 rum verſionum auctores pro de omnino lege- rint 82 liquabile, b autem per avrovokaειαα et poetice dictum fuerit a propheta pro 3o cera, vt liquor ſaepe apud profanos pro aqua, liquabilis autem cera dicta eſt Apuleio. Sic certe membra egregie ſibi conſtarent: dtuemadmodam, cum ignis ardet, cera; Aquam ebullire facit ignis. Quae ſequuntur ad v. vique 4. ſat plana ſunt, modo feruor precationis non refrigeretur, referendo, quae v. 3. dicuntur, vt viſum eſt nonnullis, ad pri- dem facta, quaſi efſent commemoratio eorum, quae Deus olim ſub exitum Ifraelitarum ex Aegypto et in monte Sinai fecerat, ſicque Deus quaſi ad ſui ipfius operumque ſuorum antiquorum aemulationem excitaretur. Non enim commemorant ſupplicantes, quae Deus olim fecerit, vt cap. antec. v. II. fs. ſed quid nunc ab eo fieri velint, efflagitant, idemque Drecantlun affectus per totam ſupplicationem regnat. Quae v. 3. in medio orationis curſu extat ſubi- ta conuerſio SE Pe& eidem orationis ra- s prorſus conſentanea eſt, neque neceſſe eſt, DooN cum Lowthio, verſionum LXX. et Syr. atque vnius Mſti Bodleiani, Do& — ri&& exhibentis, auctoritate, in accuſandi caſu fſumere: Deum praeter te, neque vlla ratio, quaé ſequuntur: 352 — r RCcum Dathio prioribus attemperare pariterque in 2. per- ſonam tranſmutare, cum nihil tritius effe in oratio- ne ſublimi eiuſmodi celeri perſonarum mutatione eſſe poſſit, facileque, quid ſupplendum fit in abru- pia per affectum oratione, intelligatur. „ — 4 Quod – 126 uod denique v. attinet, rectifſime Da- 9 4 thius eum a coniunctione &α⅝ v. 1. pendere ſtatuit, etſi, quam proponit, coniectura, extare for- te illud ipſum in textu, modo male iunctum praecedenti verſui mutatumque in S, nullo funda- mento nitatur. Quemadmodum enim H) v. 2. fic Nva hoc v. ab eodem, abs quo infit v. I. Nπ regitur. p e à efſt eius generis loquendi forma, qua duo verba iunguntur, quorum vnum rem ipſam, alterum modum vel adiuncta rei exprimit, notat- que cum voluptate et prolubio facientem, quod rectum eſt. Ante D Pn ſupplendum eſt pronomen rélatihum ☚ , in oratione conciſa ſaepe omitti ſo- litum. Particula porro hic non interiectio tan- tum admirantis et demonſtrantis eſt, ſed vim quo- que aduerſatiuam habet valetque: ecce vero, iam ve- vo. Haec facilia ſunt nullamque controuerſiam ha- bent. Difficilior vero quaeſtio de verbis: dDn quorſum nimirum a referendum fit? Qui receptam lectionem ſeruant, diuerſimode illud conſtruunt. Cocceius et Vitringa cum Nexs hoc ſen- ſu: vt demonſtraſti Domine ſummam tuam aequita- tem bonitatemque erga recti ingenii homines, vias tuas ea de cauſa celebraturos, ſic verum eſt, te in eos, h. e. maiores noſtros ab hoc inſtituto diſceden- tes efferbuiſſe, cum grauius peccaffent, et quidem longiſſimmm tempus. Dura vero ellipfis nominis ad pronomen intelligendi! Nec facilior eſt, quae Michaeli placuit, ad a gentes intelligenti, inter quas diſperſi fuiſſent Ifraelitae: Wir fündig- ten eine ganze Ewigkeit unter ihnen. Eiuſdem denique generis quam Kocherus commendauit: in iſtis 4“ malis Juivpe, quae grauior Dei ira peccantibus infli- iflixit) cauſa it rum etiarmn XIme Dieu diugue conkiten Jbenti lum m Protegi de Die vero S gen)) inſolen nitaten IN de ſenſu, pooy ddt. ne N ber e tan eſe: forihus Conäug Audid ad vi duipp P e ſtudio 3 I e Da. dendere tate for⸗ tunch funda. V. 2. ſic regltur. loma, iplam, Notat- mum nomen nm l0. tio tan- in quo. jam e⸗ jam ha- d 2 (ui illuc noc ſen-⸗ eguiti⸗ Vlas te in ſceden-⸗ guidem lomIHIS 01 elt, ligenti⸗ ſündig⸗ iuſctem lit: in cantihus iſi DR 127 inflixit) longiſimum iam agitur aeuum. *) Non fin cauſa itaque alii drin ad vias Domini referunt, “ rum modo ante mentio facta erat, quanquam etiam hi in diuerſa abeunt. Alii quippe cum pro Xxime antecedente &ρπ conſtruunt, vt Lud. Dien atque ex recentioribus Doederleinius et Dathius diuque iam ſe a viis Domini aberraſſe his Verbis confiteri precantes ſtatuunt. Alii contra cum ſe- quenti Doy: in illis (viis) ſeculum eſt, h. e. in ſecu. lum manes Deus populi tui eumque mirabiliter Protegis. Sic Piſcator idemque modo laudatus Lud de Dieu in altero verſionis typo, ex recentiorib 1 vero Struenſze, qui ſic vertit: in ihnen (deinen Wwe. gen) ſind wir ewig glücklich. Quam vero itert m infolens et inſuetum dictu: in viis Dei efſſe aetet⸗ nitatem, h. e., aeternam ſalutem! Lorwthius gef . rat de reperiendo vllo, qui ferri poſſet, verbo u ſenſu, proponitque, dubitanter licet, lectioncm hen, unſrer Zhaten wegen. Koppius ver Sn addit. minus audacem eaſdemque cum recepta I ti ne litteras ſeruantem emendationem hanc: de üiber Verbrecher. Vterque nouam lectionen n 0 conſtruit. Enimuero, ſi coniecturis n aen re tam liberum eſſet, dici etiam poſſit, legendumn eſſe: do eſſe: dovn veccauimus enim in te a priſcis tem- voribus, et quid non? Neque vero ad coniect confugiendi vlla hic neceffitas eſt. Rectiſſime ne dubio ii iudicant, qui per pronomen O in d ad vias Domini reſpici ſtatuunt. Qucmadmodain quippe modo ante v. 17. capitis LXIII. queruntur: P oeneen en; ſio hic fatentur ſuppli ſngi a. zunn abeſſe, vt recti bonique adhuc vere udioſi, inque viis Dei eius memores ſemper fu *) In Vindiciis ſ. TexQxtus hebr. Eſaiae vatis ad h. I iſen, 128 1 iſſent, h. e. in officio ſemper manifſent: talesque ljam a Deo. cum de coelo deſcenderit v. 2. oflen- derentur, vt potius in illis ipfis viis, h. e. ab iis 4 a priſcis inde temporibus aberrauerint. Nimirum Do hic pro dor, v. 3. Vel 52 ee Mich. V. I. poſitum eſſe ellipſinque praepoſitionis oratio- nis concitatae habitui Prorſus conuenire, lubenter iam concedetur. Extrema vox 9»o a Lovthio non minus fſoli- citata eſt, praeeuntibusque LXX. qui per sravy- αεò verterunt, in vo) mutata. Aſfſenfit muta- tiont MWichaelis, cum contra Doederleinius commodi- orem quidem hanc lectionem eſſe declaret in nota, in textu tamen receptam ſeruet, Id fcilicet frau- di fuiſſe videtur viris hifce doctis, quod minus congruere videretur falutis mentio ceteris enuncia- tis, *) nec viderent, interrogatiue fumendam eſſe locutionem ». Sic certe Dathius ſumſit vertit- que: quomodo igitur ſalui eſſe poſſumus? nihilque jam difficultatis fupereſt. Interrogationem ſaepe ſola pronuntiatione vocisque conformatione diſtin- gui, nota res eſt. **) Ineſt etiam in ipſa prae- fixa illa vis, quae antitheſi formandae ſeruit, valetque illa hic fere idem, quod ſaepe latinum: et vero. Itaque ſic verti poſſit periocha aliàs tam difficilis viſa: C. LXIII, 19. med. 0 ſi fiſſo coelo deſcenderes, ante te motes diffluerent; C. LXIV, 1. quemadmodum, cum ignis ardet, Hiquabile (cera); aquam *) Vid. Michaelis in Append. ad P. XIV. Biblioth. Or. p. 199. r*) Exempla vid. apud Storrium in Obſeruu. ad Anal. et Synt. ebr. pert. P., 349. . 1wam ad man Ante ſe 2. (utmn f delcene Kulus (Jvid lum V. in i , Eunne k ſin hun UIus Otat tomma al Vt vocis in textus. 5 ligetur, n Auchen 10 dccur⸗ quêndi f Rectionis textas e t,; taleique V. 2. Ollen- h. e, ib i Nimmm W Mier Ohis Oratio- , luhenter minus ſoll⸗ per r1a enfit muta- commodi⸗ et in nota, Sce krau⸗ od minus 8 elluncia⸗ epdam elle nüt vertit 1uühilque n ſiepe ne giſtin⸗ ipſi Prae⸗ lae ſeruit, latinum: Alias tam deres, Ate t, ligvabile uafit n.or. 1 N⸗ d Aal. 129 aquam ebullire facit ignis; ad manifeſtandum nomen tuum hoſtibus tuis, ante te gentes contremiſcerent; 2. cum feceris tremenda, quae non expeetaueramus; deſcenderes (inquam), ante te montes diffluerent; 3. quippe ab antiquifſimo tempore non audiit quiſquam, non auribus percepit, odulus non vidit, Deus praeter te, (quid Deus) faciat confidenti ei. 4. ( fi) offendereês cum gaudio facientem rectum, qui in viis tuis tui memores eſſent; Iam vero tu efferbuiſti, aberrauimus enim in iis a priſcis temporibus, — éet vero ſeruaremur? — — CAP. LXVI, 17. 1 rB -b eneen eee en de ee ee : 20 α v5hνυ. Erunt ſine dubio, qui mirentur hanc commatum huius orationis diſtributionem. Quod vero primum comma attinet, vindicat illud ſibi fuo iure et ac- centuationis ipfius lege voces roa — 5.. Atque vt Pria tertio commati attribuatur, poſtulat cum vocis ipfius proôprietas, tum totius orationis con- textus. Sed luculenter ſatis tum demum hoc intel- ligetur, vbi de ſenſu- verborum ſecundi commatis, in quibus praecipua difficultas eſt, d r& paul- l1o accuratius erit diſpectum. Quid igitur de hac lo- quendi formula ſtatuendum? Eſt vero hic antiqua 2 lectionis varietas cum formae maſculinae &α, quam textus exhibet, Mafſorethae formam femin. RrN in 1. margi- 5 . „ 130 margine ſubſtituant. Vtrauis autem lectio eliga- eno verd tur, par difficultas atque allipſin, duram ſane, ſta- pofet, l. tuere nêeceflum eſt. Qui in ſolito vocabulorum Phetanmn e rNX& vel Pr& ſignificatu ſubfiſtunt, ſupplent alii phatico p aliund quidpiam, vel idolum, vt Curpzouius, vel Ctu. A cdchoragum, vt Pfeiſferus *), vel arborem, vt Seb. verior! 1. Schmidius et Bochartus, qui implicite contineri hoc,;, rver inquit, in Hoas, quod vocabulum non quofuis, mnepohit ſed arboribus confitos hortos fignificet, vel Nortum ctantibus ſumto ſenſu: quodlibet, vt cel. Paulus **) vel lucum, vt Aben Eſra, vel d2n viſcinam, quae “ in medio luci efſe purificationique interuire potu- Fele erit, vt Kimchius. In qua vero oratione vnquum e eiuſmodi ellipfis vocabuli principalis locum habuit? N Aliam hac ſe difficultate expediendi viam in- Gmtur, greffus eſt Maius **), hanc nimirum, vt praepoſi- üententit tioni 3& ſignificatum praeter tribueret, tum per eiinga er Vnum vnum verum Deum intelligeret, lectionem an kece denique marginalem N, quaſi propheta per eam eEerpretati ſemet ipſum corrigere voluiſſet, non minus admit- in er ſ teret, hacque ratione hunc ſenſum exfculperet: AWod ve vraeter vnum, h. e. deſerto vno vero Deo ſequun- ALchad d tur vnam illam meretricem babylonicam in medio V. T. G poſitam, et omnibus propinantem falſam luſtratio- Probet, nis rationem etc. Eidem fere fententiae quoad ob- ſententia ſcuram phraſin π & calculum fuum adiecit ex Deunt ſun recentioribus Struenſee vertitque illam: und von 4 Gicitun dem Einigen abfallen. At vero plane infolen cat, Vr nullibique aliàs neque ab Ieſaia,; neque ab vllo D Quic alio prophetarum vfurpata eſſet haec Vnius pro Prond vno / Centar, “ *) In Dubiis vex. ad h. 1. liiam h **) Philol. Clauis ad h. 1. UM ***) In Oeconomia foed. p. 984. Jhy le 18 8 Ct0 eliga. ſane, ſta. vocibulorum ſupplent alii Louius, vel m, N K. ontineri hoc, non quoſuis, vel ortum llus 19), vel nam, quae One vnuam um babuit? di vlam in- It plaepoſi t, tum per. , lectionem leta per cam ninus admit⸗ exlculperet: Deo ſeguun. m in medti⸗ m lultratio⸗ n 20iecit en und von ne inſolens gue h VIo Vnius r 0 VIIO leiuire podA. vno vero Deo arrovokaoik. Tum, ſi vel concedi poſlet, Deum emphatice vnum dici potuiffe, pro- phetam certe, hoc ſi voluiſſet, ε non fine àQem- phatico ponere potuiſſe; ſentiet quilibet ebraice do- ctus. Accedit, quod N quidem defectioni A veriori Dei cultu deſignandae inſeruiat, nunquam vero π☚ aut N, et quod hoc diuino nomini praepoſitum contrarium potius indigitet deque ſe- ctantibus Iouam adhibeatur, vt Hoſ. XI, 10. Iam dura vel ellipfſi illa vel τννυααονιι ſuper- ſedent, qui ε non pro adiectiuo numerali, fed pro nomine proprio deaſtri alicuius Syrorum, Adad vel Adod aliàas nunmcupati, habent, adeoque verba: EN N& vel per pone ſacelltum, in quo Adad cole- batur, vel per ſectantes Achadum explicant, quam ſententiam poſt &aligerum, Seidenum, CGrotium Vi⸗ tringa et ex recentioribus Lowthius ac Dathius ſu- am fecerunt. Plura vero etiam contra hanc in- terpretationem excipi poſſunt, quam vt acquiefci in ea fatis tuto pofſſit. Praecipuum in his eſt, quod valde incertum fit, an vnquam Deus aliquis Achad dictus extiterit, cum nuſquam alibi in toto V. T. codice eius mentio fiat. Quam parum etiam probet, quod in loco Macrobiano, ad quem huius fententiae patroni inprimis prouocant, Afiyriorum Deus fummus maximuſque Adadus commemoretur- dicaturque, huius nominis interpretationem ſignifi- care, Vnus, Michaelis docte et luculenter oſtendit *). Quid igitur, ſi forte verbis Wει & alius prorſus ſenſus, ac quem, primo intuitu habere vi- dentur, fubiectus ſit? Non intentatum reliquit etiam hanc viam Doederleinius, propoſuitque ſen- 12 tktktenti-⸗ 2*) In Bihhioth. orient. T. XIV. Append. pag. 210 -=218. 132 tentiam, iuxta quam r& non Praepofitionis, ſed Verbi vim haberet eſfſetque prima Singularis futuri in Piel pro ee& a verbo Orid reiicere, ſemouere, et è&& efſet aduerbium, poſitum pro b vel a, ſicque ſenſus enafceretur: eos tollam ſimul, atque hoc orationis membrum reſponderet alteri ſequentis di- ſtichi membro: b b. Diffidit tamen ipfe vir doctus et fibi ipi de hac ſua interpretatione et textus integritati. Certum eſt, verba, vti nunc leguntur, ſemper difficultate ſua laborare, textumque ſacrum;, ſi nuſ- quam, hic certe detrimenti aliquid Paſſum efſe, non fne magna veri ſpecie coniici. Videamus age, num quid apud veteres inuenia- mus, ex quo reſtitui poffit fortaſſe vera et antiqua lectio. LXX. verterunt: sy roig αℛ⏑νοσο. Vnde hoc iis obrepferit, difficile eſt coniectu; videntur tamen per primum lucorum veſtibulum, intra quod luſtrationes fieri ſolebant, intellexiſſe, hacque ratione etiam a exprimere voluiſſe, ſenſum ita- que, quem ipfi quidem fibi fingebant animo, etiam hic magis, quam verba reddidifſee Ex graeco haufit Arabs, cum vertit: ante ianuas; ο RM˙ρα enim, Vi- truuio teſte, graece dicuntur, quae ſunt ante ianu- am veſtibula. Addidit dein: in ſepibus, quod luci veterum ſepibus, nonnunquam etiam foſſis et muris cincti erant, vt ſacra in iis peragenda minus turba- ri poſſent et aſyli ſecuritas firmaretur. Nihil igi- tur ex graeco excidit, vt Doederleinio viſum eſt, ſed graecum eu roα r ,οοR+ον o circumſcripfit tantum Arabs. Vulgatus, ſiue eundem graecum ante ocu- Ios habuerit, ſeu ipſe in eam cogitationem incide- rit, vt per & primus luci introitus ipfi deſignari videretur, vertit: voſt iannam intrinſecus? ſi quidem haec nuec genwin ſeptendecin Kcra Bibl Nam, accl gendum pr Lyranus ha ant, 4 im in alteramn quos aohuc quifümam ctionem ſeribendo fectam gra⸗ guod id er- Mdirir — 42 MN. Mn chus et T Tunt. oνα Men NN= veſigun Genum en! Chaldacus Vt alibi, it curatum ir X etiam Aliam nov⸗ Propohak: Aod pn *X hac vt ) I Va I P ütionis, ſed Zularis turi ert, ſemolere, vel To, H, Aque hoc lequentis di. men ipfe vir pretati jone et ntur, ſemper crum, ül hul- un elle, non teles MNS ra et antiqua ootg. Vude etu; Videntur bulum, intii Viſle, hacoue , ſenl lum ita⸗ nimo, etiam ern hauſit 2 enim, Vi⸗ unt Oute al⸗ , quoch loci ls Et muri; minus turba⸗ Nibil in. viſum eſt, l pſit tuntotn unn jonen mnei⸗ i gebggani ſi4 guden haec 6; 133 haec genuina Vulgati lectio ſit, cum, teſte Roſſio“ ſeptendecim a Luca Brugenſi in Notationibus Sacra Biblia p. 292. producti codices legant: ynam, accurate ad ebraeum, prout in margine Ie. gendum praecipitur, idemque Brugenſfis pariterque Lyranus hanc eſſe veram Vulgatae lectionem cenſe ant, ab imperitis demum librariis, quia obicurio in alteram voſt ianunam immutatam. His igitur, quos adhuc produximus, teſtibus, certum elt, anti quiſſimam eſſe, quae nunc in codicibus extat, le- ctionen NN N, et, ſi quid illa humani in de- cribendo paſſa fſit, factum hoc efſe iam ante con fectam graecam Ieéſaiae verſionem. Bene vero eſt, quod id erroris non in omnes omnino codices ma nauerit. Syrus certe ſua in verfione habet 4 —2 7 „ — zA, ſuo igitur in codice legit: NWX& & IpN. Hanc eandem lectionem ſeruarunt Symm chus et Theodotio, qui, teſte Hieronymo d ie runt: oiααν α ταππB u ν, nec non Chaldaeus qui ta. men rN legiſſe videtur, cuius lectionis veſtigium in Keri ſupereſt, quamque inte ram h . dienum exhibet Cod. Kennic. 562 *) Ver Chaldaeus NN& per Nνο, turba voſt turbam, atque vt alibi, ita etiam hic, paraphraſten potius, àuam ac- curatum interpretem egit. Arriſit lectio Irid i. . N etiam Michaeli, neque tamen is ea contentus aliam nouamque, ex Keri et Kethibh concinnatam, propofſuit: propoſuit: HNW ε &. Einer mit Einer, ſiue, uo Praefert: NrN LHN& Liner Eine ***), quidque ex hac vtriuſque ſexus conſociatione eueniſſe cre 1 3 dibi- *) In Var. Lectt. V. T. ad h. 1. **) Roſſii Var. Lectt. V. T. ad h. 1 **) In Biblioth. orient. 1. c. 134 dibile ſit, cogitandum ſagacibus reliquit. Videtur vero haec ipſa cogitatio, qua obſcoeni aliquid hic fimul ſuſpicatus eſt, tenebras offudiſſe viro aliàs tam acuto. Quae enim ipfi placet lectio N αα, auctoritate veterum fere omni deſtituta eſſet, iuſto porro maiorem fine neceſſitate vim inferret textui, cum contra illa ne apiculum quidem eius mutet, ſed fuppleat tantum, quod deeſt, minus denique ebraicum videatur, vt hois cum fſine Nijun- ctum fit *); lectio vero e& L& prorfſus ebraica fit. Sic enim etiam apud Ezechielem C. XXXIII, 30. & r& occurrit, vbi Syrus non . 7 minus accurate, ac noſtro in loco, vertit: -— . —— . Quanto igitur melius Michaelis in le- ctione N acquieuiſſet. Eſt enim illa eiuſmodi, vt ſua et facilitate et perfpicuitate pri- mo intuitu ſe commendet. Scio equidem, Criticos hanc legem ſanxiſfe, vt, ſi inter duas lectiones ſit optio, quae difficilior fit intellectu, praeferatur. Heic vero, vbi inter lectio- nem, quae non tantum difficilis eſt ad intelligen- dum, fſed intelligi prorſus nequit, qualis recepta lectio eſt, aliamque planiorem, quae veterum in- ſuper teſtium fide confirmatur, decernendum fit, quomodo illa lex locum habere poſſit? Quam faci- le fieri potuerit, vt ab antiquiſſimo aliquo li bra- rio in deſcribendis verbis idem fere fonantibus αα ArN& TN&X, ea inprimis aetate, qua continua adhuc ſerie ſcribebatur, id zνροοορονοννοττοο. committeretur, vt prius & omitteret, idque delictum in alios etiam codices, atque ex his in verſiones emanaret, a Ma- ſorethis denique ipfſis ex codicibus antemaſorethicis . in *) Ief. III, 1. zapu) vup. Coh. II, 8. eh . in fuos ree kra vſque lum rerun tetiam, qu Pprimis poe Modo tent membrorun ſe ſenfurun Aum fuppl tione diuin ex codice expleuit il ipfe etiam ebraicum tior bic, ommibus, Pautul Annotanda - Ommibs, ui gie 18 bus, per ſine delec ſeripſiſſe Veterum D Vellibulis Auem in i cari Velle d ſaern ir i Agnid hic le vird allis io DrN N, eſſet, iuſt kerret textui, eius mutet, nus denique ſine ) iun⸗ PN prorſus echielem 0. i Syrs don ertit: ſaelis in 4 enim illa icnitit e pri⸗ ſannife, Vt, Gilhcilior ſt jinter lectid⸗ intelligen⸗ lalis tecepts Veterum I- nendum lt⸗ WaE laci⸗ igno Uibn antibus Cnue ähne itteretur, a mi lnet in . 133 in ſuos reciperetur, ſicque eorum auctoritate ad no- ſtra vſque tempora propagaretur, vix quiſquam ha- rum rerum peritus fidem excedere flatuet. Putem etiam, quemuis fere, qui ebraicae, et Ieſaianae in- primis poeſeos ſenſum guſtumque aliquem habet, fi modo textum legat relegatque, ac paullo accuratius membrorum confideret compagem rationemque, per ſe ſenfurum, hiare hic orationem. Hunc igitur hi- atum ſupplent allegatae verfiones, cauitque hac ra- tione diuina prouidentia, ne vel vnum verbulum ex codice ſacro prorſus amitteretur. Pari ratione expleuit illum defectum, vndecunque id acceperit, ipſe etiam Lutheris in vernacula verſione vertendo ebraicum ααπh &α einer hie der andere da, ſapien- tior hic, vt ſaepe alibi, interpretibus recentioribus omnibus. Paucula iam ad reliquum orationis argumentum annotanda reſtant. Hdpe — & minus accurate ab interpretibus fere omnibus, cum antiquioribus, niſi quidem graecum, qui sie 1Sς aτιε+ habet, exceperis, tum recentiori- bus, per in hortis ſ. lucis vertitur. Neque enim ſine delectu prophetam fic potius, quam a ſcripſifſe ex eo credibile eſt, quod aqua luſtralis veterum gentilium non in locis facris ipſis, ſed in veſtibulis eorum eſſe ſolebat, hic vero ſimul etiam, quem in finem aqua luſtrali ſe mundarent, fſignifi- cari velle videtur, vt ad lucos tantundem fere fſit ac: ad ſacra in lucis obeunda. *) Ex hactenus dictis iam ſponte fua etiam ſequi- tur, quorſum † n pertineat, atque an recte illud, Vt *) Ad Jacra in lucis vertit Doederleinius in III. Ed. cum in prioribus editum eſſet: in lucis. 136 vt accentus et puncta iubent, cum & iunga- tur. Si enim H)2 — 2 ad lucos vertendum fit, quale vel cuius loci medium per ) abſolute poſi- tum intelligendum fit, non apparet. Nihil vel co- gitando fingi poteſt, ad quod referri poſſet. Ne- que ſignificatus palam, quem Vitringa et Dathius in ſubſidium vocant, vIla vſus loquendi auctoritate probari poſſit. Rectius igitur cum ſequenti com- mate conſtruitur, quod fecerunt etiam Symmachus et Theodotio, valdeque veriſimile eſt, cum pri- ori commate iunctum id tantum eſſe in codicibus maſorethicis ad explendum deficientis in eo vocis Ir& locum membrorumque inter ſe rationem exaéeé- quandam. Neque vero aeque recte iidem Symma- chus et Theod. quique ex recentioribus eos ſequi- tur Lowthius vocis ſignificatum preſſerunt ver- teruntque: s οον dοντιον, mitten unter denen, die etc. cum etiam hic, vt ſaepe alibi e. g. Ez. I, I. praepoſitionis tantum inter vim habere recte exi- ſtimetur. Quod denique poſtrema verba: Anv — N attinet, gentiles, ſacrorum communio quibuſcum intercederet Iraelitis, rectiora informatis, ad expro- brandam ſimul his æο οαονινας turpitudinem, per acu- iιροονο tantum ſic nuncupantur. Sic igitur ver- tenda ebraica, fic ordinanda orationis membra: Conſecrantes et mundantes ſe ad lucos, vnus poſt alterum, inter veſcentes carne fuilla et abominabili et muribus. Riunga- dum ſit, ne pofi- vel co⸗ et. Ne- Dai tius etoritate nti com⸗ mmachus u pri⸗ odicibus e0 Vis em exat⸗ Symma- 0s ſedi⸗ runt Ver. er unn, Er. l. I. ecte ei⸗ — 5 guihuſcunm . 10 explo⸗ 4 per ay⸗ gitur ver⸗ uba: R e Balance Focus N M. 1 10 J K H¶ G 5 E F D C 4 5 6 Copyright 4/1999 VXyMaster GmbH wWwW.yXymaster. com 3 2 -Euroskala Offset VierFarbSelector Standard* ERSIONES O.CRITICAE N FICILIORA X IL A E SSIMORVM INTERPRE- IIAS EXPONIT AVE PROPONIT RICVS SHIELLINE NDORFIENSIS IN DVCATV WIRS= PPERIN TEN DENS. SILAE F Ex HAERTEL.