Ge309
author: Schelling, Joseph Friedrich

ANIMADVERSIONES

PHILOI. OGICO-CRITICAE

LOCA DIFFICILIORA
OvVIBVS PRAESTAN TISIMORVM INTERPRR.
TVM SENTENTIAS ENXPONIT
SVAM NOVAMQVE PROPONIT
OSEPHIS FRIDERICVS SarrIIS

VRBEIS AC DIOECESEOS SCHORNDORFIENSIS TIN PVCATVY WIRS=
PENBERGIGO SVPERINTENDENS.

LIP'SIAE

APVD RREITROPFE EY HAERTEL. .

4
.
4 4
7
1 3
*
,
1 .
₰
14
7 „ .
2
4
.
1
. 2
4
D
1 N
1
8

Praafatio.

Iuter omnes Vet. Teſtamenti libros, prophe-
ticos inprimis, nullus fere in hac extrema
ſeculi, ad finem vergentis, parte eruditorum
hominum ſtudia diligentiamque tantum occu-
pauit, quantum Ieſaias. Nunc igitur, ſi quis
nouam vel verſionem huius prophetae con-
ficere, vel nouum in eum commentarium de
integro ſcribere vellet, actum fere is ageret,
cum impoſſibile eſſet, vt mere noua atque ab
aliis nondum dicta exhiberet, niſi nouum
omnino non commentarium, ſed Ieſaiam edere
vellet. Propter paucula vero noua, quae
ipſe dicenda iisque, quae occupata dudum

ſunt ab aliis, addenda haberet, telam inte-

* 2 gram

IV
. 7 .
gram denuo ordiri ac pertexere, quid eſſet,
niſi et lectorum tempore ac patientia et em-

torum pecunia abuti? Saepe igitur iam ani-

mum fſubiit oogitatio, bene actum fore cum

re litteraria non tantum, ſed et domeſtica
litteratorum, ſi haec in eruditorum republi-
ca lex fanciretur, vt ſuper libro, tot aliorum
curis iam illuſtrato, nulli liceret, quicquam

in publicum edere, niſi ſi noui quid non-

dumque ab aliis ſcripti haberet, quod Ppro-

poneret. Eſt enim ea ingenii humani fecun-

ditas, vt, quantumuis ſuper hoc illoue loco,

difficiliori praeſertim, dictum ſcriptumue ſit
ab aliis, ſemper tamen ſpicilegii aliquid ſu⸗
perſit, idemtidem noui quid atque ab aliis
nondum cogitati ſuccurrat denuo curam cogi-
tationemque in cam rem defigenti. Id, quid-

quid ſit, liberum eſto cum aliis communicare.

Mihi quidem in hoc libello hanc ipfe le-

gem ſcripſi, vt in eo nonniſi loca difficiliora

Ieſa-

jel
0

la

X

V
„

14

Ileſaiae, de quorum interpretatione nondum

conueniſſet inter eruditos, atque ex his ea
tantum tractarem, ad quae haberem aliquid
noui, quod in medium afferrem. Vnico in
loco Cap. XXIII, 3. interpretationem, a Mi⸗-
chaele iam propoſitam, nouis certe argumentis
illuſtraui et confirmaui.
Neque vero ambitioſa nouarum interpre-
tionum cupiditas, aut iuuenilis inauditi ali-

quid dicendi ſeribendiue pruritus haec, quae-

cunque ſunt, progenuit. Pleraque quidem

eorum ſeptem et triginta iam abhinc annis,
cum primum Ieſaiam priuato ſtudio tracta-
rem eiuſque intelligentiam, adhibitis omni-
bus, quae tum in promtu erant, fubſfidiis,

mihi comparare allabhorarem, non animo tan-

tum concepi, ſed et in futuros vſus Calamo

notaui. Interiecto dehinc nouem fere anno-
rum ſpatio vnicam illarum mearum notatio-
num, quam nimirum ad lIeſ. VIII, 20. feceram,

½
2

3 prubli-

vVI
publice proponendi, doctiorumque iudicio
fubiiciendi periculum feci in der Abhandlung
von dem Gebrauch der arabiſchen Sprache, zu ei-
uer gruendlichen Einſicht in die hebraeiſche edita
Stutgardiae 1771. J. 8. Docuerunt me poſt-
ea viri eruditi, praereptum eſſe mihi nouae
huius interprétationis honorem ab Ioh. Henr.
Michaele in Bibl. ebr. Ed. Hallenſis 1720. no-
ta ad Ieſ. XLVII, II. itemque a Vriemutio in
ſelectit adnotationibus ad dicta claſſica T. I. p. 108-
II2. nec minus in eiuſdem Obſeruu. miſcell. C.
X. p. 245. Atque eodem fere tempore, quo
meus prodiit libellus, eadem certe nominis
Anm ex dialecto arab. repetita interpretatiò
propoſita etiam eſt ab Euerardo Scheidio in
Dicſ. philol. exeg. ad loca leſ. C. VIII, 20. ebh
Ezeeh. C. VII, 7. cuius P. I. 1770. et II. 1771.
prodiit, quaeque Poſtea inſerta eſt Schedias-
matis philologicis ad ſing uat hebraeae acrique odi-
cis V. T. promouenda ſtudia, Harderou. 1771. 4.
editis. Ego vero, quanquam reuera nihil de
illi-

VII
illius, et multo minus de huius cogitatis quic-

quam ante reſciueram, adeo non aegre tuli,

me iam non ſolum eſſe, qui in illam ſenten-

tiam deuenerit, vt potius de ſocietate idem,

me inſcio, mecum ſententium, mihi, vel ſen.

tentiae magis ipſi, gratularer, cum ſemper ve-

ritatis ſit argumentum, ſi forte accidit, vt

plures ſuo ipforum ſtudio neque collatis ante

inter ſe fuffragiis in eadem ſententia conue-
niant. Condidi interim ab illo tempore apud
me, quaecunque in Ieſaiam meditatus et com-
mentatus eram; contuli cum his, quas poſtea
Loiothius, Wichaelis, Doederleinius, Dathiut, alii-

que ediderunt, verſiones huius prophetae, In

quibusdam, meliora ab iis edoctus, mutaui
*

ſententiam; intra quindecim porro annorum

ſpatium, quo Proſeſſoris in Collegio Beben-

huſano munus gerebam, interque alia etiam
docendarum litterarum ebraicarum Prouincia
mihi obtigerat, iteratis vicibus ipſe auditori-
bus meis Ieſaiam explicaui; quac igitur mea

erant,

VIII .
erant, plus vna vice excuſſi, nouae ſubinde
diſquiſitioni fubieci, atque nunc demum,
poſt toties iteratas curas, cum ſexageſimum

aetatis annum ago, in lucem prodire ſino.

Obtempero autem hac in re repetitis hor-

tationibus amicorum non paucorum, quo-

rum nonnulli et ipfi meis quondam horis

ebraicis interfuerunt, facieque id nune

etiam lubenter, vt ſie meae, qua in docen-

di munere vſus eſſem, diſciplinae ratio ſimul

redderetur, publicumque eius quaſi moni-

mentum extaret.

Videbunt, qui haec mea qualiacunque le-
gent, me non eum eſſe, qui vel in Maſore-
tharum ſfingula praefcripta iuret vna, vel iu-=
ſio licentiofior ſit in arripiendis vndecunque
nouis lectionibus altera ex parte; qui in in-
terpretandis ſingulis vocabulis aut integris

ſententiis credat dicatque, quidquid alii ma-

gni

IX
gni nominis viri ante ſanxerunt, aut cui
nonniſi fua placeant, quique aut quauis obla-
ta ſpecie illudi fibi patiatur, aut, quae in
Propinquo ſunt, longe dquaerat, aut ſpretis
aliis fubſidiis vno vtatur, atque ex Arabiae

e. g. theſauris vnice repetat omnia.

Aliorum interpretum ſententias, praeſtan-
titfimorum certe, vt tangerem, neceſſarium
fere fuit, cum ad meae ab Viris aliàs omni
obſeruantia dignis meaque laude longe ſupe-
rioribus diſſenſionis rationem reddendam, tum
ad explicandam ſtabiliendamque meam ipfſius
ſententiam, quae ſaepe ex diuifis quaſi alio-
rum ſententiis ſic concinnata eſt, vt in vno
eodemque loco aliquid ab hoc, aliquid ab alio
acciperem, quicquam etiam de meo adde-
rem; tum denique, quod eorum praeprimis
cetiam habenda eſſet ratio, quibus plurium li-
brorum conferendorum copia non eſſet, cum-
que haec mea opella verſaretur potiſſimum

In

X
in locis difficilioribus, his ita promtuarium
quaſi omnium, quaé optimus quisque ſuper

118 locis ſenſiſſet ſeripfiſſetque, ſuppeditare-

tur. Libere ego diſſenſi ab aliis dixique ſen-

tentiam. Liberum nunc eſt cuilibet, etiam

de mea ſententia iudicare, eſtque id nunc eo

facilius, quo plures ſunt, quibuscum me

–—

quaſi diſputantem audierit. Iure ego meo

vtor, ſuo vtantur alii. Aequas eruditorum

virorum cenfuras non metuo, iniquas non

CurO.

Deſino in voto, vt, ſi quid vnquam mea
qualiqunque doctrina ad auditorum contule-
rim vtilitatem, aliquid certe bonae frugis ex
hac mea fſcriptione ad lectores etiam redun-
det, in diuini nominis gloriam. Scripfi

Schorndorfü Cal. Marti MDCCXCVII.

CON-

CONSPECTUS

LOCORUM EKXPLICATORUM

CAbP. V, 17.
— 30.
VIII, 6.
IX, 4.
X;= 4.
— 182

XV, 9. — XVI, I.

XVII, 2.
— 9 -II.
XVIII. tot.
XIX, 9. 10.
— 17.
XXIII, 1I.
— 32

CAP. XXIII, 10.
XXIV, 15.

XXVII. tot.
XXVIII, 9 - 15.
— 2.
XXX, 7.

— 31. 32.

XxXXV, 8.

XLII, 5.
LII, 14. 15.
LIII, 10
LVII, 6.
LXIII, 19. — LXIV, I-4.
LXVI, 17.⸗

I ESAIA F
CXAP. V. 77.

L) Ovn .
: Dν eee nn

N. huius v. cum antecedentibus non tam diff-
cilis eſt, ac primo intuitu videri poſſit. Poſtquam
enim propheta terram incolis ſuis cuiuscunque fortis
ac conditionis, nobilioribus pariter ac vilioribus,
orbatum, illosque, qui adhuc tam alto deſpexiſſent
ſupercilio alios, prorſus humiliatum (v. 13-15); Io-
vam contra omnipotentem hoc ipſo, quod exercuiſ-
ſet, iudicio, atque hac, quam ſtatuiſſet, poena, ſu-
per omnia exaltatum celebratumque iri (v. 16.) decla-
rarat; nouam iam defolatae et vacuefactae terrae fa-
ciem depingit ita, vt ouium gregibus quaeuis loca
paſcendo obire, et in quibus alias non licuifſet pa-
ſcuis discurrere, nulloque impediente ea depaſcere,
liberum tunc futurum eſſe ſigniſcet.

Res clara, ſed in verbis, quibus hoc innuitur,
aliquid difficultatis eſt. In priori ſententiae membro
dicitur, agnos paſturos eſſe mn, in qua voce
reddenda interpretes veteres mirum quantum difſen-
tiunt, recentiores, etiam praeſtantifſimi, MWichaelis,
Doederleinius, Dathius, ſic conſentiunt, vt mirum

A non

2

non minus ſit, viros hos ferre potuiſſe fententiam
tam jeiunam in propheta tam ſublimi, qua nihil aliud
diceretur, quam agnos vaſtusn itain Os, quo ducerentur.
Quid enim in hoc ſfingulare èt inſolens eſſet quodque
non quotidie fieri ſoleret? Senſum eius verum vnus
aſlecutus eſſe videtur Lowthius, cuius ex ſententia
hoc dicit propheta: agnos nemine prohibente, ſecun-
dum dultum eorum, i. e. 20 eor um dubktu et pro lubitu
pPaſturos efſe. Fallor an idem ſenſus voci Ano ſub-
liciendus eſt etiam in altero, qui eam exhibet, loCO

Mich. II. 12. Hic enim promittit Deus, ſe Iacobitas

colleciurum et reliquos Ifraelitarum congregaturum
vnumque ih locum coacturum eſſe, ſicut id flieri ſo-
leat in ouibus Bozrae, in grege, qui ſuo duſtu, h. e.
paſſim et libere, adhuc per paſcua oberrauerit, iam-
que in eundem locum conuocetur.

In altero membro 52 He wenne eene.
explicando non aeque feliciter verſatus eſt Lowthius.
Prime enim Durelli et Seckeri exemplo pro
legit Os hazdi; deinde Demo nne interpretatur
per luwuriantium quondam heluonam nunc deſolatam ter-
ram. Vtrumque fine idonea ratione. Si enim ronen
omnino nomen- regens et ſequens vox rn nomen
re dum ſit, quo et forma vocis nn et accentuum
ratio intendit, ſententia nonnih hunc habere intel-=-
ledum poteſt: et loca ueſolata pingaium, h. e. loca
quondam pinguia, nunc autem deſolata, veregrini ab-
Jinment, quem ſenſum etiam MWichaelis et Vathius ſuis
in verfionibus exprimunt. Vereor autem, vt hit vo-
cis oro'ad foli pinguedinem translatus vſus tueri ſe
poſſit, cum in omnibus aliis locis de pinguioribus
tantum animalibus vſurpetur. Rectius itaque Doe⸗
derleinio haec vox nominatiuus eſt. Cum vero eah-
dem adiefdtiuum eſſe exiſtimat, cum ſequenti vVoCa⸗
Pulo

julo
nic

adi⸗
(ur.

Pro
Vo

tn
liud

’ur.

E

3

bulo tanquam ſubſtantiuo, atque ex uſu Syriaco

hic catulos notante, iungendum, atque hanc verſionem

exhibet: et in aruis deuaſtatis vingues catuli viktum re-
perient;*) obſtat huic ſententiae 1) ir vix pro
adiecdtiuo haberi, nec 2) rationem vllam afferri pode,
cur, fi adiectiuum eflſet, ſubſtantiuo id praepoſuiſſet
propheta, nec potius fcripfiſſet: Henν ne, quo

vocabulo vtitur c. XXV. 6.

Itaque s neque per peregrinos, qui ſemper
alias dicuntur, neque per catulos vertendum,
ſed forma participialis eſt verbi trito ſenfu etiam hic
ſumendi. Nimirum rw oues pingues a dicun-
tur, quod fſolitos paſcuorum fines excedunt, atque in
aruis depopulatis quaſi peregrinantur, h. e. libere
diſcurrunt. Hac ratione in hoc altero membro
idem fere alia loquendi forma dicit, quod per Ddn-
in priori innuitur, membrorumque parallelismus egre-
gie ſibi conſtat, ſi verba ſic vertantur:
paſcent tum agni fuo lubitu,
et arua depopulata oues pingues palantes depaſcent.

CA P. V. 30.
pn en ee

Vocabulum b eſt æ. A., et quod in eius generis
vocabulis accidere fere ſemper ſolet, vt varii varia
de iis iudicent, nec certi quid habeant, etiam in
huius interpretatione factum eſt. LXX. verterunt:
A 2 . 5

*) Dubitat tamen vir docus, recdiusne Epere ab arab. „
delere vrbem et veſtigia vrbis deriuetur? in Biblioth. theol.
Vol. IV. p. 561.

4

zu ry zropiæ a†τιuαν, quod ex Mwo deliquium animi paſ-
Jus eſt deduxiſſe videntur Dathio, eosque ſequitur fere,
vt ſolet, Arabs. Syrus et Vulgatus per caliginem, ſiue

quod n legerunt, fiue quod vocabulum be

ipſum, ducto fortaſſe a nubibus ſignificatu, ſic intelle-
Xerunt. Radicem vocis habemus quidem adhucdum in
ebr. linguae reliquiis, ſed vnius tantum ſignificationis,
Nillandi nimirum Deut. XXXII, 2. et XKXXIII, 28.
quae itaque talis eſt, vt ex ea parum lucis in vocem
deriuatam oy redundet, quamuis etiam huius
verum ſignificatum ex illa eruere tentarint nonnulli,
atque vel de coglo, quod roret, vt Wunſteraus, quem
ſequitur Dathius, vel de nubibus, quod ſtillent pluuia,
vt Lowe'thius, cogitarint. Eundem nuhinm ſignifica-
tum amplectitur etiam Michaelis, fſed, quod, quor-
ſum ſuff femin. referendum fit, non vidit, in duas

diuidit vnam vocem legitque mHhepn et vertit: ian

Gottes dichen Wolken, repetit autem hunc ſignificatum
ex arabica radice Sr hauſit aquam, quod Arabes
nubes, pluuiam quippe effundentes, amphoras et
hauſtra dicere ſoleant.
Certum eſt, quod, ſi quid opis voci tam incertae
ac dubiae ſignificationis ferri pofſit, id etiam illi ex
vberioribus cognatarum linguarum diuitiis ſit com-
parandum. Et ſane Doederleinius, cum vocem b
de pvenetralibus intimisque receſfhus aut conelauibus ſolis

interpretatur, atque ad radicem arab. 7 prouo-

cat, certum verae fignificationis veſtigium inuenit,

cui fi inhaefiffet progreffusque paulo vlterius fuiſſet,

dubium non eſt, eum id etiam inuenturum fuiſſe,
in quo pedem maiori cum fiducia figere poruiſſet,
quam in illa conclanium ſigniſicatione, qua, ſi linguae
vſum confulat, fibi nondum ſatisfactum eſſe ipfſe
ingenue fatetur. Ab eadem r. 5= eiusque deri-
vatis

van

ſ0

— —

— —

5 9 2 à 535 2

vatis VP- S cel. Pauus *) repetit ſigni.

ficatum loci eminentioris, ſuffixo N& ad proxime prae-

cedens VN relato, vnde longe planior et facilior

enaſcitur ſenſus. Sed agedum, quibus fibris cum
illa prima ſtirpe G ς° cohaereat vocabulum Q ,
paulo accuratius inueſtigemus. Sumamus et nos,
principem ſignificatum verbi eſſe: intime penetrare,
diſtintte cognoſcere, nec difficulter ab his ipfis natali-
bus plurimarum vocum deriuatarum ſignificatus re-

peti poterit. Scilicet Si aut Slr eſt ſacerdos,

quod facerdotum erat penitior rerum, etiam abfiru-
ſarum, cognitio?; medicus, quod incdici vberiore na-

turae ſcientia pollerent; hariolus, quod hoc hominum

genus arcana rimaretur et patefaceret aliis; aſtrologus
et genethliacus, quod hi fiderum curſum inte ligerent

atque ex eo diuinarent: Hinc porro Ole diuinatio,

5
praedicktio; et - vaticinandi Hareultaz. Eadem

ratione apud eosdem Arabes ab radice t⸗. quae

pariter ſciendi et cognoſcendi ſignificatum habet, magi
‚1ͤ/3
aut aſtrologi c dicti funt, quin et apud F Ebraeos

ipſos H ab radice . Ex illo ipſo autem iam
„ 4

tonte Auxit, vt etiam ldera i pſa dicerentur,

quod in eorum confideratione potiſimum doctiorum
priſcae aetatis hominum ſtudium verſaretur, quod-
que ex iis diuinarent rerumque omnium cauſas re-
peterent? 5. Siſtamus iam pedem. Quae ſignificatio
A 3 abptior
*) Philol. Clauis ad h. 1.
**) Vocem hane Colius omiſit, ſed Caſtellus eéam exhibet in
Lexico heptagl. ſub x. B = nr. 21.

6

–

aptior eſſe poſſet huic loco totique orationis contex-
tui hac ipſa ſiderum. Quam magnifica inde enaſcitur

ſfummae calamitatis deſcriptio, quam frequentata et
minime inſolens praeſtantiffimis poetarum: in tene-
pricoſiſſima nocte ne ſidera quidem vlla lucem efſe
prae bitura.

7

Vnica difficultas fupereſt in Affixo feminino, ſed

illud iam non ad , ſed ad idem ſubiecdtum, ad

quod Affixum fem. in a a ππ c. III, 26. atque item in

A , en. deeee. n v. 14. huius ipfius capi-
tis reſpexit, h. e. ad Hieroſfolymam, aut Ifraelem et
Iudam, referendum eſt. Nomina quippe populo-
rum promiſcue vt maſculina et feminina conſtruun-
tur, quod vel ex ſolo loco Ier. XLVIII, 15. aPParet.
Hoc igitur vult propheta:

(Populus) intuetur terram, et eece denſa caligo,
quin lux obtenebrata eſt in ſderibus eius.

CA P. VIII. 6.
7yn N d n

„N een
:—a Pre ee

aeritur hio, quomodo propheta, cui res cum
Iudaeis eſt, dicere poſſit de his, quod laetentur de
Rezino et Remaliade, cum hi ipfi ho ſtes eorum ſint?
LXX. poſtrema commatis verba ſic verterunt: æX½α
sXeα‿ Xςρ roν Psou s bνaνν, atque ad horum
ſententiam plurimi dodifſimique interpretes de con-
ſpiratione cogitant, quam nonnulli Iudaeorum cum
his

Ple

his regibus feciſſe videantur. Enimuero Lowthius

gratis haec aflumi, cum nusquam eiusmodi ad partes
hoſtium transeundi voluntatis veſtigium appareat,

redte moneét. Atque idem ſtatuit, verba v. 6-8.

ad regnum et Ifraeliticum et Iudaicum ſpectare per-
que populum, leniter fluentes Siloae aquas aſpernan-
tem vtrumque intelligi poſſe populum; Iraelitas

quippe regnum Iudae, a quo defecerint, quodque

euertere iam conſtituerint, vilipendiſſe; Iudaeos

contra ſuis ipſforum viribus diffifos effe pariter ac de

diuino auxilio deſperafle atque adeo ab Aſſyriis
opem aduerſus foederatos reges petiiſſe; recte ita-
que vtrosque Aquas Siloae contemtim deſpicere dici
poſſe. Rede etiam haec dicuntur, omninoque ſub
r N& vterque populus et iudaicus et ifraeliticus
intelligendus, vtraque domus Iſrael, vt infra v. 14.
vocatur; modo vir dodtiſſimus etiam fuum cuique

tribuiſſet, nam vt haec de Rezino et Remaliade lae-

titia nulla rationé ad regnum iudaicum, ſic ille

aquarum Siloae contemtus ad ifraeliticum referri non

poteſt. IIla ſigillatim Ifraelitis, haec lIudaeis attri:
buenda. Itaque ſenfus hic eſt: Propterea, quod
populus hic partim aquas Siloae, leniter fluentes, de-
ſpicit, partim de Rezino et Remaliade ſibi adeo gra-
tulatur, vtraque pars igitur in Deum peccat, Iudaei

nimia ſua diffidentia, Ifraelitae atroci in coniunctis

duorum regum viribus confidentia; — ideo —

Sic cum ſequentibus etiam, quae hoc, v. dicun-
tur, optime cohaerent.

A 4 LCLAP.

CAP. IX. 4.

vvn N ded
OHD den edreen
:VN DbDND n

In hoc loco magnam difſicultatem habet ſignificatus

verbi &d cum ſuo deriuato 5π , vtpote nuspiam

alibi obuii. Superuacaneum eflet, verſiones omnes

et virorum dodorum ſfententias hic recenſere. Sum-
matim itaque tantum notamus, doctiores ſuperiorum
temporum interpretes ab Hieronymo ad Vitringam vs-

que fere omnes phraſin wydn N N& de tumultu

bellico intellexiſſe. Hierongmus quippe per violen-
tam praedationem cum tumultu, et Vitringa, Ludouicum
de Dieu ſecutus, per confliktum conftigentis cum ſtrepitu
transtulit. Nouam viam ingreſſus eſt chultenſius,
atque in Animadv. ad varia loca V. T. ad h. 1. ex rad.

=
arabica NUs, quae faciendi, agendi, intendendi etc.
eiusque nomine .2, quod ſtatus, conditionis, altio-
uis ſignificatum habeat, hunc verborum N“— 52 E
wyn N ſenſum efficit: quia omne negotium, omnis
aſktio aliquid agentis in tumultu fiebat bellico. Longius
haec petita effe et cum iis, quaée antecedunt et ſe-
quuntur, nonniſi di fficulter concihianda, interpretes
recentiores omnes ſenſifſe, vel ex eo apparet, quod
horum, quantum conſtat, neminem affentientem
nacta ſunt. Hi quippe communi iam fere conſenſu
in eam ſententiam inclinant, quam Funkius in Sym-
bolarum ad interpretationem S. Codicis P. I. poſt

Ioſephum Kimchium primus commendauit, ex vſu

etiam vocis chaldaico, ſyriaco, ſamaritano et aethio-
11 adabilem, qua RNR de ooreis, calceamen-
1 tis

F§:
lale
Tat

E

9

tis aut caligis poſſit intelligi. Iidem vero iam hoc

calceamentorum vel ocrearum ſignificatu non eadem
ratione vtuntur, prout nempe verba huius v. vel
cum anteéedenti connectunt vlterioremque defſcriptio-

nem eſſe diei, h. e. cladis midianiticae, cuius modo

ante mentio facta erat, vel noui quid in iis contineri
arbitrantur. Cum antecedentibus connectit ea Da-

thius, qui ſic vertit: cum quisque trepidans alligabat

caligam, itemque Deederleinius ſic vertendo: quo (die
Midianitico) ocreatus ocreas trepide alligabat. Lowthius
contra verba prophetae vt promiſſionem ſuo demum
tempore implendam conſiderat, totumque verſum ex
eius ſententia ſic reddit verſio germanica:

denn alle Schenkelrüſtung des zur Schlacht gewafneten Krie-
gers
und ſein Gewand herumgewälzt im Blute
ſoll werden des Brandes Raub, des Feuers Nahrung-

Enimuero, ſi vel ſumamus, vocibus NS recte
llum fignificatum tribui, eſt tamen in ipſa verbo-
rum ſtructura aliquid, quod offendat. Senſus certe,

quem illi viri docti ſententiae fubiiciunt, non ρ

N&8“, ſed inuerſum horum verborum ordinem poſtu-
lat. Vidit hoc Michaelis ideoque pro R legit &h
quod fit calceatus vel ocreatus, quae loquendi forma,

graecis etiam poetis frequentata, inſtruſtum varatuinin
que eſſe ad bellum ſignificet. Is itaque ſententiam pro-

phetae ſic vertit:
Was ſich rüſtet, rüſtet ſich zum beben,

h. e. eo tantum euentu, vt fugiat et cladem patiatur.
Sic iam difficultati quidem grammaticae ſubuentum
eſſet, ſed noua exurgit, quum wyn vertitur: ad

trepidandum, praefixum vero a nusquam euentui figni-

ficando inſeruiat. Vniuerſe vero ille ocrearum, vel
ealceamentorum vel caligarum ſigniſicatus. neceſſitatis
A 5 tan-

k9„%

2
tantum dura lege inuentus efſe videtur, nec habet auo
quicquam, quod delicatiori admodum ſe commen- doo
dare poſſet guſtui. Mirum etiam eſt, nullam ver- ehe
ſionum, quae in illis linguis extant, in quibus 8 ine
ealceandi vel ocreandi et P&S calkceamentorum v. oorea- nan
zum ſignificatum habet, hunc eundem fignifiraatunm gui
hoc loco exhibere. Quomodo Syrus inprimis inter- me
pres, quem certum eſt ex ebraico textu vVertiſſe ac- no
curatiusque h. 1. quam Chaldaeum ſuam ad eum ver. Ee
ſionem accommodaſſe, eum praetermittere aliumque zu
quam quem fua ipfi lingua ſuppeditaret, afferre po- alte
tuiffet, concipi ſane vix poteſt. Suſpectae ſunt ſal
plerumque eiusmodi vocum, inprimis ℳτοι Xsv; I

Aevw , ex linguis cognatis petitae explicationes, qui-
bus hae ipfae linguae ſuis in verfionibus non vtuntur.
Idem ille Syrus interpres verba prophetae ſic vertit:

X0ι aG ☛ —, qua in verfione

verbum auditur incommode quidem fuppletur, NdD yve
188 vero per K.2 Jonitum ſic transfertur, vt, ſt eEe
nunc neceſſe fſit augurari, vbi certa ratione nihil de- te⸗
finiri poteſt, hic ſignificatus rei ipſi totique oratio- ie
nis contextui videatur conuenientiſſimus. Eodem 1

inchinauit etiam KRaſchius, de damore bellico viltoris
interpretatus verba. Neque hic diſplicet Auenarii 11
ratio, qui, poſtquam verbo etiam fignificatum 2ð
laeſit cum ſonitu attribuit, eundem ex Graecorum etiam
Gιιανρο G.aνιαν Latinorum Jonare explicat. N&

N itaque eflſet ſonitus Oonantis, h. e. tumultus bel- U
licus, ſtrepitus confligentium et praeliantium. Mi-
rum videri poſſit, hunc ſignificatum non ante omnes t
alios dudum ſe approbaſſe viris doctis. Sed forte
alia difficultas eos ab hac ratione auocauit, ila dr
quippe, quam et Lowthius ad h. 1. tetigit, quad ð
nempe Per intelligendum aliquid eſſe videatur, n

quod ð

—2

11

quod aeque ac veftimenta, quorum paulo poſt in
hoc eodem verſiculo mentio fiat, nutrimentum ignis
eſſe Poſſit. Et videtur omnino durior zrνονοσαα
inefle in eo, fi propheta dicat: omnem ſonitum ſo-
nantis cum vehementia, quin et veſtimentum in ſan-
guine volutatum fore in combuſtionem, ignis nutri-
mentum. Sed ſalua res eſt. Notiffima eſt illa ora-
tionis figura, Iyllepfis vocata, quae cum duabus di⸗=
verfisque ſententiis et rebus vnum coniungit ver-
bum, non vtrisque aeque conueniens, ita, vt ach
alterutram ſententiam aliud aptius verbum debeat
ſubintelligi. Sic in Horatianis illis verfibus Od.

dirus per Vrbes Afer vt Italas,
ceu flamma per taedas, vel Eurus
per ficulas equitauit vndas,

verbum equitauit non aeque, vt Afro, etiam flammae
et euro conuenit, ſed verba ſic intelligenda ſunt:
ceu flamma per taedas, vel eurus per ficulas vndas
ferri aut furere ſolet. Eadem itaque figura etiam in
his prophetae verbis locum habet, fſic, vt cum priori
ſententia wvdn N NN&8 ρ aliud verbum cogitatione
iungi debeat, quod tumultum bellicum finem abitu
rum eſſe generaliter ſignificet.

Quid vero, ſi forte hoc ipſum verbum inſit in

hac ſententia, modo in aliam ledtionem iam defor-

matum. Quid, ſi propheta, liceat enim in loco
tam difficili coniedturandi libertati paululum indul-
gere, pro — ſcripfiſſet 9?, quodnam aptius ver-
bum huic loco poſſet excogitari, cum id non modo
Vinem habere absque omni dubitatione ſignificet, ſed et-
iam prophetae huic ipfi tam ſaepe alias, vt cap. X, 25.
XV, 6. XVI, 4. XXKXII, 10. eodem ſenſu vſurpa-
tupt

12

tum ſit. Sed miſſa hac coniedlura, qua ne opus
quidem eſt, locum totum ſic iam vertimus:

nam (finem habet) omnis ſonitus ſonantis cum vehementia,
et veftfimentum volutatum in ſanguine
hoc erit ad combuſtionem, nutrimentum ignis.

Iam per ſe etiam clarum eſt, haec verba cum ante-
cedentibus neutiquam eſſe connectenda, ſed particu-
lam % hic idem, quod ab initio v. antecedentis et
ſequentis, valere, nouamque per eam felicitatis,
quam propheta a v. I. iam praedicare inceperat,
quaſi ſcenam aperiri. Bellum omne extindtum et
AQquafi fepultum tum iri promittitur.

CAP. X. 4.
& PDr
N D .

Redus huius loci diſſicilioris intellectus pendet dubio
procul vel maxime ab recta voculae »on, abs qua
ſententia incipit, interpretatione. Eam vero duplici
ratione vſurpatam a ſcriptoribus ebraeis deprehen-
dimus, fiue, vt extrema eius littera affixi atque
pronominis, adeoque ron praepofitionis cum affixo
coniunctae poteſtatem habeat vertique debeat per
praeter me, ſiue vt illa paragogica tantum et termi-
natiua ſit, vocula itaque ipifa vel aduerbium negandi
fit figni ficetque non, vel coniundlio exceptiua valeat-
que tantundem ac Latinorum: ne, praeterquam, niſi.
Prout igitur interpretes cum veteres tum recentiores
eam acceperunt, ſic de ſenſu loci ſtatuerunt. Pro
praepoſitione cum affixo coniuncka illam accepit Vi-

tringa vertitque: praeter me (ſine me) incuruabit
S ſe

ſe qi
vindo
deim !
0

nt
U

eui
u
fion
nect
Zu ſun
gen?
jund
buer
gui!
gent
hoc
D
Dlie
ne:
Doe
Cae

Drae

. 13
ſe quisque inter vinéctos (fubibit locum et ſtatum
vincdorum) et inter occiſos cadent. Atque in ean-
dem ſententiam Lowthins conceflit vertendo verba:

Ohne mich mueſsen ſie ſich kruemmen unter den Geſangenen,
und unter den Erſchlagenen niederſtuerzen,

cui adſtipulatur etiam Koppius. Eundem etiam ſen-
jum attribuit voculae Michacitis, ſed ab illorum ra-
tione diſcedit in eo, quod illam cum prioribus con-
nectit: Zu wem wollt ihr außer mir fliehen, Huelfe
zu ſuchen? Wo fonſt eure Schaetze in Sicherheit brin-
gen? Unter den Gebundenen follen ſie etc. Con-
iunctionis contra nudae eiusque negatiuae vim ei tri-
buerunt poſt LXX. et Vulg. cel. Paulus *) et otruenſee;
qui ſic vertit: daſs ihr euch nicht unter den Gefan-
genen kruemmen — mueſlet, nec non Dathius, in
hoc tamen ab illis diuerſus, quod verba: dr vn
N& non de vin dorum, ſed de eorum, qui ad ſup-
plicium abripiuntur, accipiat conditione vertatque:
ne ad mortem abripiamini. Tectior eſt ſententia
Doederleinii per quin vertentis: : quin vinctis et bello
caéſis ſubiiciamini 2

In vtram iam partem rectius accipiatur pin, 1l10
praepoſitionis cum affixo coniunctae ſenſu, aut hoc
coniuncdtienis negatiuae aut prohibitiuae, diiudicatu
non admodum facile eſt. Libere vero ſi dicenda fit
ſententia, neutra ratio valde placet, cum in illa
poſt inſigne 7α ρ οσ, quod in v. 3. expreflum eſt, fri-
gidius dictum videatur a Deo, praeter eum, ſ. abs-
que eo iniuſtos vindum aut caeſum iri, in hac autem
nexus orationis cum eodem v. antec. 13. non ſatis
liquido appareat. Neque vero ideo tam otioſe po-
ſitam

*) Philol. Clauis ad h. 1.

14

ſitam eſſe particulam π ſtatuendum erit, vt nulla

eius in verſione aut explicatione ſententiae ratio ha-
benda efflet, quam viam Henslerum ingrefſam eſſe
mirum eſt. Habere haec vocula h. I. videtur vim
coniundtionis aduerſatiuae aut corredliuae, idemque
valere, quod Latinorum niſi vero, cum in oratione
graui ei, quod dictum eſt, continuo fubiungitur ali-
quid;, quod multo maius eſt, atque illud fi non
omnino tollit, certe eleuat. Neque ab linguae viu

abhorrere iſtum ſiignificatum probant loca Gen. XX,

a6. XlIII, 3. XLVII, I8. EKx. XXKII, 20. Num.
XXXII, 12. Hoc autem iam poſito in reliquis ſen-
tentiae verbis nulla fingularis difficultas eſt. Nam
quod verbum 2 nullo cum nomine iunctum fit,
in eo nihil inſolens eſt, ſed eſt ex eo conſtrudtionum
imperſonalium, vt dicuntur, genere, in quibus aut
participium eiusdem verbi fubintelligi, aut de omni-
bus intelligi debet, quod indefinite et de nullo dici-
tur, quemadmodum v. c. infra c. XIII, 14. cum ◻
et Mal. II, 3. cum Awa) cogitatione iungendum eſt
quisque *). Quod denidque fingularis 2 et Pluralis
35 in eadem oratione alternent, in ſtilo ebraico;
poetico maxime, frequentiffimum eſt **n. Nunc
plana omnia. Pöſtquam propheta v. 3. non habituros

effe eos, qui vin diclam diuinam fint experturi, ad

quem confugiant, aut vbi diuitias ſuas deponant,
praedixerat, fubiungit ſtatim per correctionem quaſi:
Niſi vero potius (quisque) ſub vindorum numerum ſe fub-
. P Cdulsd . .
mittere neceffum habebit,
aut in caeſis occumbent omnes.

*) Vid. Storzzi Obſetrv. ad Anal. et Synt. ebr. §. LXVII. 2a.
P. 412.
*r) vid. ibid p. 413.

CA P.

tant
de
not
Cun
Plu

CAP. X. 18.

MRdBw ) e. r
5. Ben h WwD
„005 5OD
Prima huius verficuli verba: 92) n n n l.
chaelis cum prioribus coniungit, quod non durior
tantum; ſed monſtroſa adeo catachreſis eſſe videatur,
de arboribus dicere; zas Rasma ab anima ad corpus
vsque confumtum iri. (Biblioth. or. P. XIV. p. 139.)
GCum vero illa loquendi forma e ee non

plus dicat, quam totum id, cuius interitus praedicitur,

quantum quantum fit, interiturum eſſe, adeoque 10-
cutio Prouerbialis ſit, ad viuum eam reſecari non
poſſe quiuis facile intelligit. Nee durior in hoc tro-
pus effe videtur, quam ſi verſa vice animatis,; ducla
ab arboribus metaphora, radices tribuuntur, quod
Paulum feciſſe Col. II. 7. neminem offendit, quin et
Ciceronem, cum Marium ex lisdem, quibus Ne, radi-
cihus natum pro Sext. C. 22. et racdicitus eixcutese opinto-
nenz T'uſc. III, III. dicit, vt taceam, quae Virgilius

arboribus poetica licentia tribuit, animatorum aliat

propria Georg. II,. 23.

Hic plantas kenero abſcindens de cosvose matsrne
depoſuit ſulcis —
In hoc itaque nulla difficultas eſt. Id vero paule
grauius eſſe videtur, quod, fiue illa verba n
5n cum prioribus, fiue cum iis, quae ſequuntur.
connectantur, verbum adiiuum 2) nomeh, ad quod
referri poſſet, nullum habeat, niſi armo, cum hoc itaque

nomine feminino et ipſum, vt verba vn et 6%2*%,

quge

quae praecedunt, feminine conſtruendum fuiſſet.
Huic autem incoinmodo facillime occurri poſſit, ſi
illi verbo 92) vocales formae paſſiuae Püal ſubii-
ciantur legaturque —22). Neque precario tantum
haec lectio fumitur, ſed veteris interpretis eiusque
non ineruditi aut indiligentis, Symmachi, auctoritate
confirmatur, qui ſic vertit: oο 1 ορεα τ ρε αντσ
2ðð αο oXNν εοα αρωαιοα να⅜α.
Srgerat. Hac igitur lectione ſumta dubitari eo mi-

nus poteſt, verba dn e nn. cum ſequentibus

eſſe connectenda. Nam, quemadmodum in Priori

verſu vepres et ſentes, h. e. gregarios quosque exerci-

tus afſyriaci milites incenſum et combuſtum, ſic hoc
v. glorioſae adeo ſcfluae arbores et aruorum frubtuoſiſſimo-
rum ſegetem, h. e. principes et praefectos, eodem in-

cendio non aduſtum tantum, ſed penitus conſumtum iri

declaratur. Refſtat maxima diflicultas huius loci in
verbis extremis 882 d892 ◻π, in quibus interpre-
tandis cum veteres, tum recentiores iterum mirifice
variant. IIIi quidem vel ſenſum exhibent, quem
verba non ſeçum ferunt, quod Syrum inprimis fe ciſſe
videmus, vel verborum quidem rationem habent,
ſed nihil tamen expediunt, quod reliquae prophetae
orationi conueniret. Sic Chaldaei verſio Pa

Pyd et erit confraftus et profugus, et Vulgati: et erit

terrore profugus quam frigida poſt illam magnificam
communis omnium conflagrationis deſcriptionem.
Notabilis tamen inprimis eſt verſio LXX interpre-
tum. Hi enim quum vertunt: z ssæ: εαnαναα
⁶ α ναν ατ OM½οατ ς τονιοαριπρς aut aliam lectionem
ante oculos habuiffé et 809 2% *π legiſſe, aut

verſhonem ſuam attemperare tamen aliquantiſper iis,

quae praecedunt, voluiſſe videri poſſint. Sic enim
verba prophetae id innuerent, quod, ſi cui etiam con-

tigerit, vt ex illo incendio euadat, tanquam e media
flamma

Ham
etian
dicau
diſhe
non!
do d
eNan
do
enin
Aut
illud
ſuhli
Lonj
—
tribu
Oei⸗

Etian
confe
Mopt
lur
ment
gend
264 4
bulun
ducen
itien
41N
2t ve

Ae i

ori
rci.

ne

gim
con-
eit

WINA

17

famma et quafi ſemiuſtum euaſurum. Hanc itaque
etiam verfionem prae reliquis omnibus dignam iu-

dicauit, quam ſequeretur, Lowthius. Praecipua
difficultas eſt in voce ddy. Eius vero ſignificatum
non LXX. tantum, ſed et plerique alii veteres a ver-
bo 8do fugere repetierunt, idemque ex recentiori bus
etiam multi fecerunt. Alii contra formam Od a ver-
bo 89 deriuarunt, ſed diuerſa ratione. Eorum
enim nonnulli in vulgari ex radice illa ducto ſigniferi
aut vewxilliferi ſignificatu ſubſtiterunt. Alii, quibus
illud minutum videbatur, vt Ieſaias in oratione tam
fublimi ad depingendam exercitus afſyriaci cladem
Ses rum liqueſcentem introduceret, arabica radice

—— in ſubfidium vocata, alium voci ſignificatum
tribuerunt, ſed nec hi eadem ratione. Schultenfius
(Origg. hebr. T. I. p. 67. 1ſ.) et Schroederus, qui tamen

etiam radicem £, quae micandi notionem habet,
confert. (Obferuu, ad Origg. hebr. p. 128.) hanc veram
prophetae ſententiam eſſe dixerunt: eritque, vt cum

caro igni impoſita crepaus et ſtridens colliqueſcit, et vehe-

mentia aeſtus tabe dißftuit. Michaelis vero pro 8o le-
gendum efſe doo iudicat vertitque: das zird Schmel-
zen und Kochen ſoyn *). Doederleinius denique voca-

bulum OO nomen eile cenfet ab eadem rad. 889 de-

ducendum idemque aequipollens nomini 82 vexvillum ſ.
pertica, quae in monte defigatur et emicet, quae emican:

di notio radici illi competat, vnde ſic vertit: vt ſit vei-

vt pertica, quae procul emicat. (Eſai. lat. verſ. Ed. III.).

In tanta ſententiarum diuerfitate liberum cuius-

que iudicium eſfe debet. Liceat itaque nouam ſen-

- ten-

*) Biblioth. or. P. XIV. P. 139. COll. Supplem. ad Lex. hebr.
v. 1647.
B

18

tentiam in medium alferre. Si ad rationes gramma-
ticas res exigatur, recdlius omnino forma 882 a 882

quam a Oo derinatur. Videtur etiam haec vox h. 1.

ſignificatum infolentiorem lexicisque noſtris adhuc
ignotum habere; ſed eadem fimul illuſtre quoddam
exemplum eſſe, quam non omnino bene ſuas illi ratio-
nes ſubducant, qui, poſthabitis ceteris ebraicae lin-
guae dialectis, ab vna arabica omnia repéetunt. Quam
enim arabica lingua huic voci nonniſi aegre praeſtat
operam, eam liberaliorem longeque promtiorem ex-
hibent Chaldaica et Syriaca. Chaldaeis 902 eit ver-
turhari ira, moeſtitia, dolore, méêtu. Sic de Mor-
dechaeo in Targ. Eſth. IV, I7. d2 2 O verturbatus et
indignatus eſt. Eiusdem verbi forma Ithpcal reſpon-
det Ebraco „X et a. in locis Gen XKXXIV, 7:
XLV, 5. I. Sam. XX, 3. 34. II. Sa m. XKIX, 2. Per
2 den porro I. Reg. KXX, 43. cet KXl, 4. ebraica
Det per nn Gen. XL. 6. vertitur, ea-
dem que forma etiam ſfubſtantiue vfurpatur et 9v

Koh. V., 140. redditur per id 9. Iam vero

Syrlace — . -. 61¹
.—R .9 xX* 9„
iifir matus ſt, 1 Q.-Q.. et -Q.. dégrokus,

V

Ex his itaque minime ohleuris inditiis colli igitur,
vim verbi dOe in vtraque hac dialecto olim hanc
fuifle, vt quamli bet vehementem, qua et animus et
corpus miſere afficeretur, innueret commotionem.

Eundem vero fignificatum, qui in his linguis cogna-

tis tam frequens fuit, etiam in ebraea ſi non aeduée
regnaffe, in ſtylo certe ſublimiori et poetico locum
habere potuiſſe, quis non facile conceſſerit? Et

. quae,

*) Vid. Cnſtelli Lex, heptagl. ad h. v.

. fgnificat gegrotauit, debilitatus;

guae
plie⸗

cuiu

cur⸗
mil.
uh
eun
aeg
nen
cla

Vtr

quae iam aptior huic noſtro loco excogitari poſſit ex-
plicatio hac ipfa, ſi per do intelligamus aegrum,
cuius morbus ex aegritudine maxime animi oritur,
curationem itaque eo difficilius admittit hominemque
miſere conficit? Hoc ipſum dicit verbum 88 li-
queſcere, cum quo h. 1. iunctum eſt. Liqueſcere enim
eum dici, qui moerore, aegritudine et tabe quadam
aegroti animi exedatur, adeoque et contabeſcendi notio-
nem includere, Schultenſius (loc. cit.) agnouit et de-

clarauit.

His pofitis liquidior iam etiam eſt connexio
huius poſtremae ſententiae: d99 d9D n cum.
prioribus. Poſtquam enim propheta illam glorio-
ſam ſyluam ſegetemque fructuoſiſſimam qua animam
et corvns conſumtum iri declarauit, ab hac metaphora

naturali quaſi quadam cogitationum ſe inuicem exci-

pientium fuccefnhone eo progreditur, vt idem fere
etiam ſub ſimilitudinis ſchemate proponat dicatque,
fore, vt iidem illi, quos illa metaphora deſignarat,
ſint ficut qui interno quodam animum exedente et ad

ipſum etiam corpus promanante aegritudinis aeſtu

penitus contabeſcant conficianturque. Idem etiam,
quod hoc v. dicitur, iam v. 16. dicdum erat inuerſo

ordine:

pingues Aſſyriorum macie,
glorioſos igne conſumtum irl.

Vnum obſtare huic explicationi videri poſſit, hoc
nempe, cur et Chaldaeus et Syrus interprées; quorum
vtrique illa vel masime in promtu efſſe debuifle vi-
deri queat, de illa ne cogifarint quidem. Obfer-

vandum vero eſt, his interpretibus eo minus eam

in mentem venire potuiſſe, quod verbum do-o non ſit
Auαι àενειꝶν ſed et alibi occurrat, hoc vnico vero
B 2 in

20

in loco hunc ſenfum habeat *); ſaepe deinde id acci-
dere vel optimis aliàs interpretibus, vt, quae pro-
Xime obuerſentur oculis, ea ſêcurius deſpiciant.
Verſionem itadue loci nunc hant damus:

Glorioſa vero etiam ſylua eius et arua eius fructuoſiffima
penitus conſumentur,
eritque vt cum miſere contabeſcit animi pariter ac corporis
aegritudine afflictus.

CGAP. X. 22. 23.

5rO Nn en en N
n Ne
Poee e, n n
re) deee
RNdn en en ene en .

In hac prophetat Oratione, 0b concifum loquendi

genus haud parum difficili, primum notandum, parti-

culam », abs qua oratio infit, cauſfalem eſſe, cum pro-
pheta, quae v. 2I. ſignificauerat, ſuperſtites quippé
lIlacobitarum ad Deum ſe conuerſuros eſſe, hoc verſu
declaret; neque vero ſequentem particulam & cum
ea, ſed potius, quod et vinculum Makkaph innuit,

cum fequentibus connectendam, nec temporis notam

efle, ſed, vt alibi ſaepe, coniunctionis conceſfiuae
ſigniſicatum heic loci habere.

Oratio ipfa eit apoſtrophe ad Ifraelitas, qua de-
nuntiatur illis, quantumuis numerofi iam ſint, ſuper-
ſtites

*) de να Xα%ααπss aliter iudicandum eſie, ſupta ad Cap. IX.

4. notatum eſt.

kites t
eſſe, l

guaeg
Deus

eorum
gui ſ
coN
NX
eorun
e ce
bus co
ſequit
ringe
Vit, n
eſſe an
illu,
MWuN!
dum
habui
entius
R,
Juam
tim
cipere
Oant
lean
Runt
Verbi
hoc
dorre
.
gem e
ligni
dlade⸗

aci.

pro.
iant.

orhonin

encli
vatti.
PI. 0‧
ippe
rerti
CuII
uit,
tam
liuae

21

ſtites tamen tantum ex illis ſe ad Deum conuerſuros

eſſe, ſuperſtites ſc. ex magna clade, quam paſſuri ſint,
quaeque ad internecionem eorum eſſet euaſura, niſi

Deus ipſe ei modum, atque ſic iuſtitiae ſuage cum

eorum, qui abſumerentur, interitu, tum paucorum,
qui ſeruarentur, ſalute inſigne documentum eſſet

conſtituturus. Hoc ipſum innuunt verba: yN on

5 w. Haec quippe rationem in ſe continent
eorum, quae de ſeruandis reliquiis modo dicta ſunt.
Sic certe LXX. (cod. Alex.) ea per ao cum priori-
bus connectunt, atque hos, vt ſolet, etiam Arabs
ſequitur, et mirum ſane eſt, hanc verfionis Alexan-

drinage ledionem, quam et Paulus Rom. IX, 28. ſerua-

vit, non dudum et obſeruatam et pro genuina habitam
eſſe ab interpretibus. Cum enim iidem LXX. Alex.
illud, quod poſt verbum ayw et proxime ante on
nunc legitur, ſua in verſione non exprimant; admo-
dum verifimile eſt, eos pro illo ipfo ſuo in codice
habuifſe. Accedit etiam, quod ſtylo ebraico conueni-
entius videri poſſit, vt Iéſaias pro in fſcriberet 5.
Sed, ſi vel ponamus, lectionem hanc genuinam eſſe,
quam facili librarii lapſu excidere potuerit %, praeſer-
tim cum ante nomen eſſet, quod ab eadem littera 2 in-

ciperet, quiuis intelliget. Reſtituendum itaque omni-

no videtur legendumque: ρa r en en .
Quantum vero haec ſola obferuatio critica ad ipſum

redum verborum intellecum momentum afferat,

nunc ſtatim luce clarius apparebit. Si enim in his
verbis ratio ineſt eorum, quae ante dixerat propheta,

hoc ipſo etiam ſenſus eorum ſic definitus eſt, vt nulli

porro ambiguitati locus eſſe poſſit. Nimirum vox
on, quae, habita etymi o- ratione, et conſummatio-
nem et conſumtionem ſignificare poteſt, hic nonniſi hunc
ſignificatum obtinere poteſt, cum per eam illa ipſa
glades innuatur, qua populus adhuc tam numeroſus
B 3 ad

22

ad tam exiguas vsque reliquias ſit deminuendus.

Atque eadem ratione vox vn, quae et decernendi
definiendiue et prazcidendi abbreuiandiue ſenſum in ſe
complectitur, nonniſi hoc poſteriori accipi hic poteſt,
cum rationem declaret, cur ex illa communi clade,
qua totus populus confumi ac deleri debere videri

potuiffet, aliqui tamen ſalui euadant, ad Deum ſe

conuerſuri, futurum nimirum eſſe, vt illa- calamitas

abbreuietun, ne ad internecionem totius gentis pertin-

gat. Inſignem haec ipſa explicatio lucem etiam lu-
cratur ex effato ſeruatoris Matth. XXIV, 22. quo is,
cum de eodem gentis indaicae exitio verba faceret,
habito ſine dubio ad hune ipſum locum lIeſainum re-
ſpedu, Deum propter electos abbreviaturum eſſe
illius calamitatis dies dixit, quia alioquin nemo fſal-
vus effet euaſurus. Verba denique 6% uw, cum
rationem in ſe contineant, cur Deus longe maximam
populi ſui partem interire permiſſurus, et tam pau-
cos tantum per illam calamitatis abbreviationem ab
interitu ſit afferturus, non poſſunt non hoc ſenfſu
ſumi, quod in illa clade cum in ſe, tum quatenus ab-
breuiaturus ſit eam Deus, iuſtitia etiam diuina cogno⸗
NVendam ſe praebitura ſit abundantiſime. Quum enim
electi a communi clade excipiantur, hoc ipſo, quid-
quid reliquis accidit, iis non ſine mente ac nutu di-

vino accidere conſpieitur, atque adeo infigne iuſti-

tiae diuinae, ſuum cuique tribuentis, exemplum in
vytrisque editur. 4

Hie ipſe vere verborum 5 e ſenfſus nunc
VlIterius declaratur confirmaturque verſu 23. De quo
Ezechiel c. XI, 13. lamentatus eſt erga Deum, id
Ieſaias h. l. non metuendum eſfſe praedicit. Eſt ita-
que AX o in hoc v. plane idem cum yn 2
in priori, atque hoc ſolum notandum, vocis A)

nen

Lol
dums
a pr.
Vjate
eflet

parti

turv.
Wr

co

Ndus.

Mnldi
n ſe
teſt,
lade,
igeri
mn ſe
mitar
ertin⸗
n lu.
is⸗
eret,
n 1e⸗
elle
ſal⸗
cum
mam
pau.
n ah
enſu
dab⸗
gno⸗
enIB
uic
di.
ſti⸗
in

nune
quo
id
jta⸗
⸗
W
non

23

non tantum copulatiuum, ſed explicatiuum eſſe verten-

dumque per et quidem. In hoc itaque v. ſignificatur

a propheta, partim quis illam conſumtionem ab bre-
viatam, cuius auétorem adhuc non indicauerat, fſit
effecturus, nimirum Dominus, Deus omnipotens,

partim vbi hoc juſtitiae eius diuinae Js r7 ſit e Xti-

turum, nempe in ipla Ifraelitarum terra. Nunc igi⸗
tur verſionem aut Paraphrafin loci hanc damus:

Nam ſi bopulus tuus, 0 IIrael, vel maris arenam numero
aequet,
ſuperſtites (tamen tantum ex communi Clade) conuertentur; 3
Erit enim conſumtio abbreuiata, in qua iuſtitia abundantiſſime
. ſe cognoſcendam dabit,
(Diuina ſcilicet.) nam conſumtionem eamque abbreuiatam ef⸗
fecurus eſt Dominus Deus omnipotens in vniuerla terra.

CALP. XV. 9. XVI. r.

— Nei ren e
rSO) 1 -d De
& 2 Den
D dN een
. id d e eee
x—D -N ne enen
Dionm eandem cum Dibone, v. 2. commemorata; vr-
bem eſſe, quod Hieronymus iam dixit, veriſimilli=
mum eſt, neque minus probabile, quod Viringa ſub-
timide vt conie curam propoſuit, recentiores iam fi-
dentius ſtatuunt, prophetam nomen vrbis ad huius

ipfius carminis de ſanguinis apud eam profundendi

copia argumentum inflexiſſe, eamque e a pro
2 apPllaſe, praeſertim ſi certum ſit; quod
3 4 Mi.-

24

Michaelis ad h. 1. notauit, litteras 2 et iam tum
ſonum commutaſſe.
Locum hunc ad Arnonem amnem, non Aroerem,
vt apud Lowthium et Michaelem in notis ad h. 1. facili
lIapſu editum eſt, ſitam fuiſſe, ex locis Num. XXXII.,
3. 34. et Ioſ. XIII, 9. 17. non ſine ratione coniicitur,
et ab Euſebio confirmatur, qui eum zwaνuν — nενι ν

Tαοο 1τι ν Apgvwvay ſuo adhuc tempore dixit. Ex hoc

itaque loci fitu facile colligitur, quas aquas ſanguine

Moabitarum redundaturas efſe praedicatur, nimirum

eiusdem Arnonis, cui adiacebat Dimon, cuius etiam
proximo Cap. XVI, 2. fit mentio. Vnde non opus
eſt, de alio adhuc riuo cogitare, qui prope vrbem in

illum amnem influxerit, quam coniecturam Michaelis

affert ad h. I1. Nata vero eſt illa ex ſequentium ver-
borum n P — dv WN — minus recto intel-
lectu; Quum enim vocem Hod) de aquarum incre-
mento intelligeret, neceſfſe erat, in hoc verborum
contextu de cognomine vrbis riuo cogitare, qui in-
terfectorum ſanguine exundaturus effet. Sed rectius
ſine dubio per illam malorum ac calamitatum, quae
praeter illam, quam paſſuri fint, caedem in Moabitas
redundaturae ſint, acceſiones intelliguntur, quem ſen-
ſum etiam adoptarunt Lowthius et Struenſee. Quid vero
ad illam caedem acceffurum ſit, ſtatim adiicitur, ni-
mirum, quotquot eorum ex illa caede euaſerint, ab

leonibus iri infeſtatum. Commode etiam cum hoc

loco conferuntur, quae II. Reg. XVII, 25. de Ifraeli-
tarum terra ſecutaque eius etiam depopulationem fe-
rarum irruptione memorantur. Adhuc omnia tam
clara ſunt, vt mirum fit, interpretes in tam diuerſa
abire potuiſſe. Sed quid de verbis α☚ hHni
ſtatuendum ſfit, nunc videndum. Ea vero, ſi recte
huic verſiculo annexa ſunt, in ſe nihil difficultatis
habent

lbent,
intellig
ortionl
licitum
appell
poteſta
no
WN
proce
ſi ia
gue o
Pares
ſenten
ſt.
ſere !
debe⸗
WN
tenti
Vnde
fubm
s
Cüm
NX
hoc
XVI
deſti
inco⸗
tolle
e
Ver⸗
vti
pia
Lar
X

nor

tem,
aili
AII,
Ltur,

1en

hoc

ine
rum
tiam
opus
n in
gelis
ver.
ntel⸗
url-
rum

Aius
guat
bitas

Ge
atis
ent

PDR
“

habent, de iisdem, qui modo 2 ) ubdd dicti ſunt.
intelligenda adeoque ad copiam et varietatem tantum
orationis referenda ſunt. Neque etiam id valde ſo-

licitum habere interpretem poſſit, vtrum vox 6%*

appellatiui aut, quod multis placuit, proprii nominis
poteſtatem hic habeat? Sed alia difficultas diſſimulari
non poteſt, haec nimirum, quod verba eNw
i& aut ante π☚db ponenda fuiſſent, vt oratio ſic
procederet, 5 ρααhας HN eee deetn, aut,
ſi illa ex poeſeos ebraicae indole aeſtimanda ex eo-
que orationis genere fint, in quo ſententiae ſup-
pares et congruae ſententiis junguntur, haec certe
ſententia manca priorique minus congrua videri poſ-
ſit. Nam cum in illa ſententiarum copulatione haec
fere lex ſit, vt res rebus verbis verba reſpondere
debeant, hic quidem verbis 2 & nee verba
N Hen, voci vero ροσ0Rπ nihil in altera ſen-
tentia reſponderet. Verfiones antiquae nihil habent,
vnde expleri lacuna poſſit; ſed aliud tamen remedium
ſubminiſtrant. Eadem illa verba o & H er Sy-
rus cum primoribus ſequentis capitis verbis coniungit,
cum contra Arabs etiam prima huius capitis verba
y&& we ree, capiti XV. annectat; ex quo
hoc certe clarum eſt, dubios eſſe capitum XV. et
XVI. fines, neque etiam nunc audoritate veterum
deſtitui eum, qui idem tentarit. Hac certe ratione
incommodum illud, quod ſupra tetigimus, facillime
tolleretur, modo non aliud, grauius forte, immineat.
Id quidem negari non poteſt, prima capitis XVI.
verba criticae opis non minus indigere, atque ſic,
vti nunc leguntur, intellectu difficillima eſſe. Inci-
piamus a voce 29, in qua maxima difficultas eſt.
Eam vero verſiones veteres omnes habent, nam quod
PLXX. yN dwy 2 vertunt: αςιτν sν r v,
non alia lectio, ſed verhorum tantum diuerſa diſtinctio
B 5 eft.

26

eſt, quodque Syrus Aa habet, probat potius, etiam
eum non aliam ledlionem habuiffe, ſed ſiue errore,

cum litterae a et 5 facillime confundantur, ſiue con-
je dura magis quam certa ratione Gudum fſic vertiſſe.

Exhibent duidem hanc ipſam Syri lectionem etiam
quatuor aut quinque Codd. Mss. *) ſed nec horum
audoritate ledtionem receptam contra tot aliorum
verſionumque omnium fuffragia ſolicitare fatis tutum
ſit, vbi⸗ tantummodo inter à et 9 decernendum üfit.
Quo maior vero iam conſenfus éſt ſubſidiorum criti-
corum paene omnium in ſeruanda voce )2, eo maior
Gdifſenfus in verbo wow. Pro eo enim Hierongmus

row, Chaldaeus TV, Syrus et Arabs ou& lege-

runt. Clarum eſt ex hac ipſa veterum interpretum
varietate, eos in hoc verbo vertendo magis quam in
pſo vocabulo 25 haeſiſe, atque in eo etiam omnino
redae huius loci interpretationis momentum omne
ſitum effe credibile eſt. Quid ſi ſeruata conſonan-
tium lectione et leuifſima vnius punctuli mutatione
PrO DrO legatur Ime, abs qua lectione cum ii, qui
textum ebraicum primum Punctis vocalibus inſtru-
zerunt, tum veteres illi interpretes, forte ea ſola de
cauſa abſtinuerunt, quod affixum maſc. Ynomini fe-
mininoe ew minus congrueré videretur. Hoc vero
eo minus eis obſtare debebat, quod genus verbi etiam
alibi non ſemper generi nominis reſpondeat, atque
idem illud nomen etiam Mich. V, 7. cum verbo
mafſculinae formae ρ☚R conſtrudtum reperiatur.
Quid vero iam lucis ex hac vnius Puncti voCalis mu-
tatione in totum hunc locum redundet, age videamus.
Ad cruentam Moabitarum caedem leones acceſfuros

eſſe primum dicitur. Sed nec hac afflidione diuini

iudicii

*) Vid. de Rof’ Var. Lekt. ad h. k

ipfin
dom
gun
ipſa
hoc
Pl
gl.
exe

1
Eer

nu
loe

tiam
rore,
con.
eille.
tian
Drum
orum
utum
n t.
riti⸗
aior
Utus

lege⸗

tum
N in
nino⸗
mne
nan-
jone
gui
ſtru⸗

de

i le⸗
Ver
1a
gue⸗

rho

Kur.
Mu⸗
nus⸗
1103
nini
jcii

27

ijudicii ſeueritati fatis factum fore, ipfius iam voca-

buli eOo numerus et poteſtas prae ſe ferebat. Per-
git itaque propheta: ρ%R H&ννοιπ%, quae verba

quin hunc ſenſum habere poſſint: quod vero ad reliquos

in terra attinet, nemo facile dubitabit. Nunc igitur,
quam ſortem etiam hi, quos leonum immanitas reli-
quos fecerit, habituri fint, fignificatur verbis: Arow
N hw 2. Per dominatorem terrae non eum, qui
adhuc in ea dominatus erat, ſed qui nunc demum

eam in poteſtatem ſuam redegit, aut huius vice eam

gubernabat, intelligendum eſſe, ipſe modus loquendi
eiusque vſus docet, cum verbum 9 plerumque de
iis, qui dominatum armorum vi occuparunt, vfur⸗
petur, vt ex locis Iud. XIV, 4. XV, II. II Par. IX⸗=

26. Pf. CVI, A1, Io. II, I. et Cap. XIVa 5. XIX, 4.

ipfius Ieſaiae patet. De hoc itaque terrae moabiticae
dominatore dicitur, eum vel extremas populi reli-
quias ablegaturum eſſe veluti agnos. Sic vertendum efſe
et eſſe illud pro 22, omiſſo Caph fmilitudinis,
ipſa iam res docet. Neque inſolentiae quicquam in
hoc effe, ex Pf. CXIX, II9. clarum eſt, vbi eadem
plane loquendi forma in verbis: Qondd ſcorias, h. e.
quaſi vt ſcorias, remou iſti omues improbos, pluribusque
exemplis confirmari poſſet *).

Sed quid hoc rei: Moabitarum dominatorem re-
liquias gentis ablegaturum velut agnos ad montem
Sionis? His verbis non obſcure alluditur ad priſcum
gentis, pecuariam facientis, Ifraelitis tributi loco
agnos mittendi morem 2 Sam. VIII, 2. 2 Reg. III, 4
Itaque Moabitas nunc ipſos quaſi tributum fore in-
nuitur, eumque, qui eis tum imperitaret, tributi
loco illos ad montem Sionis miſſurum eſſe, non quaſt
hoc

2*) Vid. Storrii Obſeruu. ad Anal. et Synt. hebr. p. 288. not.

28

hot omnino fadturus, ſed quod crudeli dominatu
éffecturus eſſet, vt ipſi eo commigrarent ſeque in
Hieroſolymitanorum clientelam conferrent.

Terminus, a quo illa migratio inceptura totus-
que tractus, per quem porrecſtura ſit, indicatur ver-
bis: vdv/ vhd, Petra, Arabiae petraeae, quae
et hoc ipſum cognomen ab ea traxit, caput erat,
Moabitidi ceteroquin proxima, et forte, quod Vitrin-
ga ad h. 1. annotauit, illo ipſo tempore ei fubiedta.
Significatur igitur, inde a Sela, vltimo Moabitarum
termino auſtrali, per totum, qua ex Moabitide Hie-
roſolymam itur, deſertum ad montem vsque Sionis
confpedlum iri greges agnorum non vere talium, ſed
hominum, in exilium abeuntium.

Si igitur nunc, quae Moabitis in duobus verſibus
adhuc explicatis denuntiata ſunt, verbis planis et
vulgaribus exponere velimus, hoc dicitur: ad cruen-.
tam Moabitarum caedem diuino iudicio acceſſura eſſe
infuper haec additamenta, vt, qui falui ex illa caede
elapſi efſent, leonum faucibus obnoxii fint futuri,
tum quos etiam haec calamitas reliquos fecifſfet in

terra, ii noui domini inclementia coacti ſparſim per

deſertum Hierofſolymas in exilium fint ituri.

Confirmatur etiam haec explicatio per ea, quae

ſequuntur. Heic enim primo hi ipſi Moabitae ſedi-

bus patriis expulſi comparantur cum auiculis e dis-
jedto nido elapſis atque huc illuc volitantibus v. 2.

Deinde Hierofolymitant ad exules humaniter exci-

piendos tradandosque pathetice excitantur. Quae
enim v. 3-5. continentur, ad Moabitas dicta eſſe,
quidquid ad firmandam hanc ſententiam contulerit
Vitringa, difficile eſt credere. Quin exulum moabi-
ticorum

Ncori
ttiam
ne op
ex ee
l. X.
guich
ac d
4 .
Wit

— — —— —

k 1
pp
An
Vrde
.

Hes

o⸗
inte
eue⸗
Nen
con
Eti

bus
et
len⸗
eſle
ede
uri,
in
per

nae
edi⸗
lis⸗
2.
ci⸗

29

ticorum v. 4. plana ac diſerta fit mentio, qua ratione

etiam LXX. et Syrus verba 2& ν b verterunt, et
née opus quidem eſt puncdtorum mutatione, cum

ex eo genere exemplorum fit, qualia et o ew

c. XX, 4. et 5 c. XXII, I4. ſunt, Ebraeorum
duidem paulo inſolentior, Syrorum autem vulgaris
ac ſolita nominis pluralis conſtructi forma. Nune
igitur verſio loci haec eſt:

Nam aquae ad Dimonem plenae erunt cruore;
Quin immittam in Dimonem aecceſſiones (malorum),
elapfis ex caede Moabitis leones,
et ſi qui (etiam tum) ſuperſtites fuerint in terra;
ablegabit eos ceu agnos dominator terrae
a Petra deſertum verſus ad montem Sionis.

C&Co.abP XVII. 2.
e e

In hoc loco id magnam difficultatem non habet, quod

oppidorum Aroeris in plurali numero fiat mentio, cum
Aroer vnum tantum fit oppidum. Facile enim eſt
reſpondere, oppida Aroeri vicina, ab hac infſigniori

vrbe denominari, quemadmodum etiam lof. XIII,

17. oppida Hesboni ſiue ſubiecta, ſiue vicina. tantum,
Hesbonis oppida dicantur. Id vero maioris momenti
eſt, ſi quaeratur, quid Aroeri, vrbi, tum temporis
moabiticae ad Arnonem amnem ſitae adeoque longo
interuallo a Damaſco disiunctae, cum hac primaria
Syriae vrbe commune fuerit, vt propheta cum huius
euerſione proxime illius oppidorumque ad eam atti-
nentium depopulationem iungere potuerit? Hoc in-
commodi cum plerique interpretum ſentirent, varia

etiam ratione tollere tentarunt. Vitringa in eam co-

2la⸗

gitationem animum induxit, per oppida Ayoeyis ipſam
forte Damaſcum vrbem innui, atque hanc per Aτο-
ouagtιον Gc vocari, quod id fimilitudinis habuiſſet
cum Aroere, vt, quemadmodum hanc torrens Arnon
non perluerit tantum, ſed partem eius etiam circum-
luerit, adeoque eam in duas quaſi partes diuiſerit
(Ioſ. XII, 2.); ſic Chryſorrhoas Damaſcum in duas
partes ſecaret et geminam quaſi efficeret. Ingenioſe
magis quam vere haec coniici, pronum eſt ex eo iudi-
care, quod Aroer nusquam alibi in Duali dica-
tur, neque etiam villa idonea excogitari poſſit ratio,
cur propheta Damaſcum vrbem, quam modo diferte
nominarat, nunc alio eoque tam longe péetitò et
aenigmatico nomine appellandam cenſeret. Lowthius
ad graeci interpretis exemplum pro e legendum
eſſe 1— cenſuit. Sed LXX. non pro Avy, ſed
pro habent roν αιιπHu☚α, cum apud ipfſos
v non verſum reperiatur; neque etiam illud nul-
lius eſt momenti, quod Michaelis monet*), Damaiſcum
non diu deſolatam manfſifſe. Ipſe igitur Michaelis

mutatis tantum punctis vocalibus pro d legendum

effe 3 ſtatuit, quae forma nominis quadrilitera

idem fere, quod arab. nomen -5 vallis, valere
Ppofet, vt ſic vallis Damaſcena, Gutta Arabi bus di cta,
innueretur. Enimuero formae p et , ſi qui-
dem pundia vtrobique redle ſe habent, in locis Ier.
XLVIII, 6. et Pf. CII, I8. commiſcentur, et vtroque
in loco non vallis, ſed inniperi 1ſ. meleagridis ſignificatum
habent. Eundem meleagridis ſignificatum igitur Doe-
derleinius etiam huius loci effle exiſtimat vertitque:
Deſerta erunt oppida meleagridis. At vero auibus de-
ſerticolis oppida tribuere inconcinna loquendi forma
eſſe

) in Biblioth. orient. Append. ad P. XIV. p. 19.

Aev
Mencd
poteſt
1 fing
noN
one
inven
ledi
loco
Giae.
elle,
tonſe
erz)
vertit
diern
dem
Mhe⸗
kdit
in ve
bium
oe
fup⸗
hah
tere
cem
ſit,
ktiar
ledl
Dol
hod

670.

ſiet
10n
um⸗
erit
luns
0ſe
di.
jca⸗
tio,
elte

tera

ere
a 5
l⸗
ler.

31

effe videtur. Ledlionem ſententiae w d Deee
mendi aliquid, quidquid ſit, habere, dubitari vix
poteſt. In Codicibus nihil, in verſionibus antiquis,

ſi ſingulae conſulantur, non multo plus fubſidii. Sed

non raro vera alicuius loci lectio non tam ex una ver-
ſione erui, quam potius comparatis demum plurihus
inueniri, et tanquam ex ſparſis genuinae et antiquae
leclionis fragméntis reſtitui poteſt. In hoc itaque
loco ſi genuinae lectienis reſidua in verſionibus veiſtt-
gia explorentur; 1) olim non ev fed enpv lecdum
eſfſe, Aquilae, Symmachi et Theodotionis vnanimi
conſenſu probari poteſt, qui ſi ) legiffent, non
†τπι ε„ααα Tousoα,: fed a rokeie cum articulo
vertifſent vrbesque nominaffent. 2) Leclionem ho-
diernam fſola Vulgata exhibet, vt Hierony mi
demum aetate introducta videri pofhit. 3) Syriaca

. 7„ ⸗ .
habet -Oe-d, quod vitiumne typographicum

editionis anglicanae, an ex autographo, quod Syrus

in vertendo ante oculos habuit, repetendum iit, du-
bium certe eſt, dum codices inſpiciantur certioraqué

edoceamur. 4) Pro wD LXN. legiſſe

ſupra iam dictum eſt. Quid, ſi illi fuo in rodioe
habuiffſent , quam facile tun 1 fuit, com lit⸗
tere et tam eziguo formae difcrimine ab ſe ihui=-
cem diſtent, formulaque 9= alibi tam frequens
fit, vt pro A" legerent 3v. Explicari hoc poſito
etiam facilius polſlit, quemodo Syrus, i’i forte eius
le ciio codicum auctoritate nitatur, —es bPer

Dolath ſcriptum exhibere poſſit, quaque ratione ipfſa

hodierna lecdlio ebr. wv nata ſit. Eadem enim faci⸗
litate, qua LXX. in voce pro littera litteram .

librarius al'quis ebraeus in voce v pro hac illam
arripere potuit, tumque, qued nusquam vrbs Aan
extaret, notiſſima vero Awe effet, hoc nomen in
iHius

32

illius locum ſubſtituere; quo fadio error forte alium
infuper errorem ſecum traxit, pronumque fuit, vt
pro Ney nunc etiam » fſcribendum eſſe duceret.
Nunc igitur, ſi haec ſe inter contendamus rationemque
ſubducamus, veram noſtri loci lectionem olim hanc
fuiſſe veri omnino ſimile eſt

5äsä

Ar erat vrbs Moabitidis primaria, quod vel ex Cap.

XV, I. vbi propheta, Moabitidis deuaſtationem prae-

dicturus, eam primo loco nominat, itemque ex Deut.

II, 9. clarum eſt, quo in loco per Synecdochen pro

tota Moabitide ponitur. Cum igitur idem bellum
Aſſyriacum, in quo Damaſcus euerſa, per Gileatidem
ad Moabitarum vsque fines pertingeret, poſtquam
propheta Damaſcum euerſum iri declararat, continuo
addit; neque vero hanc ſolam, fſed et plures alias
vrbes auſtrum verſus ad Arnonem vsque vrbemque

Moabitarum, quae ad hunc amnem fita erat, prima-

riam Ar, eandem ſortem experturas. Cum hoc vero
prophetae effato, quae proximis verfibus ſequuntur,
egregie iam conſpirant. In his enim id ipſum vlte-

rius confirmatur, fore ſcilicet, vt etiam Ephraimitae

munimento ſuo priuentur, (qua appellatione ſine dubio

Samaria innuitur coll. Mich. I, 6:.) Syrique et Ifraelitae
idem rerum ſuarum detrimentum capiant, v. 3. Iaco-

bitae porro adeo attenuentur, v. 4. vt caeſorum nu-
merus vberrima mefhis, v. s. reliquorum ex ſtrage
paucitas vix ſpicilegium ſit/futurum v. 6. quin et ce-
terae vrbes munitae ad eandem fere paucitatem redi-
gantur v. 9. IO. Sed de his verſibus ſigillatim agen-
dum.

CLCLLAP.

alium
lit, vt
uceret.
Henue
n hanc

1 Cap.

n prat-

Deut.
n pro
ellum
tidem
Rouam
ntinuo
alias
ehgue
prima-
Vero
tuntor,
n Vte-
imitae
dubio
litae
laco⸗
n Do⸗
crage
et (e⸗
jedl
agel⸗

33

CA P. XVII. 9-r.
NyD een en
ERN EEEE

N e n n ee
Appv ArN

2

JyeDN PDrD

nnn N d en
Dp n ern e- d
0PeI De
z en
O een ee nn
: VN 2801 9

De vrbibus Ephraimitarum munitis dicitur, eag
fore M„νRτ wee nn, atque has voces, ſi ſignifi- 3
catu, quem aliàs habent, fumantur, idoneum ſen-
ſum nullum exhibere, adeoque graecae werfionis lec-

tionem huic praeferendam eſſe, interpretum recentio-

rum plerique exiſtimant. Sic vero illa: b rooτοννατ
sXirov ol AMνρρνοο nα Evatot æτο Tοοοονοστιι ταπν
vtéwy IooenA, quafi pro PNN e legiſſent RR
N. Sed Vitringa iam contra hanc verſionem mo-

nuit, nimis remotum eſſe, vacuitatem et deſertionem

terrae comparare cum ſtatu terrae olim occupatae du-
ce Ioſua, cum vrbes eius, fugientibus incolis, inci-
derint in manus Ifraelitarum. Neque etiam id Par-
vi aeſtimandum, quod Doederleinio, quo minus ipſe
hanc lectionem fuſciperet, obſtitit, eam vnius graeci
znterprctis⸗ negligentiſſimi in vertendo Ieſaia homi-
C nis,

34

nis, auctoritate nixam minorem fidem mereri. Ipfſe

igitur vocabulum w'r de Jato intelligit, et —ρHς eεο⁄b

dem fſignificatu, quo v. 6. iam venerat, de arborum
quippe vertice fumendum eſſe iudicat. Atque huic vo-
cabulo alium hic ſenſum ſubiici vix poſſe, quam
quem modo ante habuerat, certum eſt. De altero
vero wen dubium adhuc eſt, vtrum arvi ſative ex ara-

bicae radicis Cα„W poteſtate, an eundem ſylvae nemo-

risve, quem in duobus aliis locis I. Sam. XXIII, I5.
et Ez. XXXI, 3. habet, ſignificatum etiam hic ha-
beat? Quidquid ſit, de eo, qui totam prophetae
orationem paulo accuratius tractaverit, dubitare viz
poôterit, quod idem vir doctus ad h. I. notat, recurre-

re orationem ad imaginem ſuperiorem v. 6. Quem-

admodum nempe ibi eos, qui reliqui ex meſſe v. 5.
deſcripta, h. e. poſt maximam hominum diminutio-
nem, fint futuri, fore dicitur veluti cum quis oleam
decutiat et ad racemandum quid relinquat, duas trés-
ve baccas in ſummo ramo, quatuor vel quinque in fer-
tilifſimis eius ramis; ſic hic, vrbes Iacobitarum reli-
quas fore veluti quod relictum ſit ex fatis *), aut in
fummo arborum culmine, dicitur.

Quod vero iam ad comparationem, quae eſt in
his verbis, ipſam attinet, propheta non tam id re-
ſpexiffe videtur, vrbes munitas aeque deſertas fore
ab Ifraelitis, ac poſt meſſem arua arborumque vertices

deferantur, quam potius hoc: eandem vrbium illa-

rum paucitatem raritatemque, ac ſpicarum in aruis

aut pauculorum fructuum in ſummis arborum ramis

relictorum; Ifraelitas vero ceu pauperes fore, ſpici-
legium
*) Sata hic poetice pro ſegetibus aut meſſe ipfſa poſta eſſent,
vt apud Virgilium faepe. Sin nemus fignificaretur, ne-

mus frugiferis arboribus conſitum intelligendum, et ante
PRPRNN explicatiuum eſſet.

legium
diung
dn

„2⸗

et ali

verſus
Culae
ſtaRor
VX1
turi!
ten 1.

A
triſie
ſtatas.
d pe
ohliti,
Notuiſ
ſita 1
Prior
TWum 1
NoN
etian
led
lequn
quod
ſum .
dum
addit
gend
ba 8
figie⸗
Mnp
gua
ſuo
Aum

e
Neo-

orum
evo⸗
quan
Altero
X ana⸗
emo-
l, I5.
O ha-=
hetae
e Vi
ure-
lem.
. d
utio⸗
leam
trés⸗
1fer-
leli⸗
at in

ſt in
11r.
fore
ices
Aruis
tamis
hiei⸗
gium
ſlent,

ne-
zute

35

ſegium poſt mêſſem facientes. Itaque ad verbum
adiungendus eſt cogitatione nominatiuus meſſores et
pby non pera, ſed per ante vertendum, quo ſenſu
et alibi, vt c. LVII, I., occurrit, vt ſenſus totius
verſus hic ſit: fore, vt vrbes munitae fint veluti pau-

culae reliquiae, quas reliquerint meſſores, h. e. va-

ſtatores, Ifraelitis, atque hi, vt vt pauci et ipfi ſint
vix ſpicilegium h. e. vix vnum alterumue locum habi-
turi ſint, quo recipere ſe poſſint — propter vaſtita-
tem terrae.

Addit propheta v. 10. cauſam tantaé calamitatis
triſtisque, in quem delapfſurae fint Ifraelitarum res,
ſtatus. Ideo nimirum loca eorum munita vsque eo
ad paucitatem redactum iri, quod Dei ſoſpitatoris ſui
obliti, eiusdemque, qui firmiſimi munimenti loco ipſis eſſe
votuiſſet, penitus immemores fuiſſent. Manifeſte oppo-
ſita fibi funt Tv in his verbis et w e ie
Prioribus. Atque ex eodem fonte, quidquid malo-
rum inſtet Ifraelitis, porro deriuatur. Itaque, pergit
propheta, plantaria iucundiſima plantaſti, et peregrinis
etiam ſurculis ea conſeviſti. Adhuc nihil difficultatis
ſed paulo accuratioris tractationis, quae iam v. I1.
ſequuntur, indigent. a idem hic valere videtur,
quod pn vno die; quemcunque enim alium ſen-
ſum animo intendiſſet propheta, ſine dubio ſcriben-
dum fuifflet: n cum emphaticc. Cum itaque
additur ν b en nn proximum mane intelli-
gendum eſt, vt celerrima maturitas indicetur. Ver-
ba PxH ), neque cum Vulgata de auferenda meſſe ex
fugiendi poteſtate, quam habet radix )), neque de
comploranda meſſe cum Vitringa aliisque intelligenda
quaſi 2 hic idem eſſet, quod ρ% vel —☛9, ſed ſolito
ſuo ſignificatu ſumenda ſunt, atque id tantum notan-
dum, cumulum meſis idem eſſe, quod cumulatam
C2 meſ

36

meſſem. Vt enim b et ad, quae in ſe Subſtanti:

va ſunt, faepe in ſtatu conſtructo iunguntur aliis
Subſtantiuis valentque tantundem, quantum adiectiua
omnes, multi, ſic 2 ſubſtantiuo Pp ijunctum adie-

ctiui ſignificatum habet. Haec ipſa vero verba 33

P, non obſtante Atnacho, cum praecedenti verbo
eeh conſtruenda ſunt, cum, quorſum euadat in
plantis ad laetum ac citum incrementum maturita-
temque promouendis collocatum ſtudium, indicent.
Alterum ba ſine dubio priori reſpondet atque idem,
quod illud valet: vno die. Vocabulum obro in hoc
verborum nexu, vbi cum 2 dolore coniunctum eſt,
quid aliud ſignificare poſſit, quam morbum aut aggro-
tationem, et νεN cum aèe iunctum quid aliud, quam

gradum doloris, et quidem eum, qui curationem

fere omnem reſpuat deſperatusque fit? Iam vero hac
ſingularum vocum poſita, eaque minus longe peétita,
interpretatione quid clarius eſfe poſſit, quam eſſe in

hoc v. duaxum ſententiarum, quarum quaevis a Dpn

incipit, oppoſitionem et contentionem hanc: Vno
die efficis, vt plantatio tua mirum quantum ſuccreſ-

cat proximoque ſtatim mane ad cumulatam meſſem ef-

Horeicat; Vno die morbus te inuadet, neque vero qua-
liscunque, ſed qui mox, eadem nimirum incrementi
TIege, qua voluptariae tuae plantatioônes ſuccreuerunt,

ad dolorem acutiſſimum deſperatumque ingrauefcat.

Ex hactenus itaque dictis haec loci verfio efficitur:

V. 9. IIIO tempore erunt munitae eorum urbes
velut quod relictum eſt ex fatis aut in ſummis arborum
ramis,
. uOd reliquerunt ante Iſraelitas;
Erit enim (nil niſt) vaſtitas.

10. Oblita enim es (o respublica Ifraelitarum) Dei ſoſpita-
toris tui,
et firmiſſimi tui munimenti immemor fuiſti;
Itaque plantaria iucundifſima inſtituiſti.
ſurculisque peregrinis conſeuiſti;

Mg

tis ver
tenn ha
tores 0

0
tderc
tiae in
ean p
Gimiun
Aurit
Chaetis
vero
Afnic⸗
Gelcri
lio co
norun
Knge
Me

„

1

ublanti⸗
ur alii
liectiui
m adie.
Verbe 30
i verbe
Hadat in
naturita-
ndicent.
e idem
in hoc
tum eſt,
t Mwi-
„quam
Wdde
Vero hac
petita,
ele in

453

c: VnO
ſuccrel-
eHenn el⸗
ero qua⸗
rementi
uerunb
aueſeat.
tur:

Arborvm

ſohbia⸗

IIr es,

37

y. II. (Sed, quemadmodum) vno die plantationem tuam ad

laetifſimum incxementum promouiſti,
feciſtique, vt, quod ſeminaras, proximo mane ad cumu-
latam meſſem effloreſceret,
(ſic) vno die morbus (te inuadet) isque ad dolorem de-
. ſperatum ingraueſcet.

CAP. XVIII.

. Magna obſcuritate laborare duos priores huius capi-

tis verſus, atque exinde in reliquam etiam eius par-
tem haud parum difficultatis redundare, commenta-
tores omnino omnes ſentiunt et fatentur.

Quaeritur ante omnia, quae terra aut gens ob-
verſata fuerit oculis prophetae, cum hoc vaticinium
ederet. Diuiſae quondam erant eruditorum ſenten-
tiae inter Aethiopas et Aegyptios. Hodie plerique in
eam partem inclinant, quae ad Aegyptios hoc vati-
cinium pertinere fibi perſuadet. Doederleinius *) et
Aurivillius *) Aethiopibus fauent, cum contra MWi-

chaelis neutram gentem ſolam, ſed vtramque, neque

vero etiam has tantum, ſed vltra illas etiam alias
Africanas, fortafſſe et Afiaticas gentes poetice hic
deſcribi ſtatuat, idque ex ipſo totius orationis conſi-
lio colligat, quippe quod eo tendat, vt clades Aſſy-
riorum, ſingulare hoc diuinae vindictae exemplum,
longe lateque in terrarum orbe diſſeminetur. Atque
haec ſententia „ cui et Koppyius in not. ad Lozethium
C 3 adſti-

*) Vtimur leſaiae ab ipſo latine verſi Ed. 2. de a. 1780.

*) In Diſſ. ſuper hoc cap. inſerta ejus Diſſertt., ad S. Lite=

ras et Philologiam orientalem Bertincntibus a Michaele 1790
aunctim editis

38

adſtipulatur, ceteris omnino probabilior videtur, ſi

argumentum capitis ipſum paulo accuratius expenda-

tur. Hoc igitur age nunc faciamus.

Verſ. I. Particulam N☚, abs qua incipit caput,
cum nihil triſte in eo inſit, eandem etiam hic, quam

cap. LV, I. habet, h. e. non minandi, ſed acclaman-

di tantum vim habere, dudum ab aliis monitum eſt.
Eſt igitur in hoc verſu acclamatio ad terram, quae
non nominatur, ſed deſcribitur, et quidem duplici
ratione.

Primum eam propheta compellat bxbx N

5D5D. Nimis longum foret, diuerſas interpretum

ſententias recenſere et dijudicare. Praecipuae, ſi
quidem ex aſſentientium numero aeſtimentur, funt
duae, quarum una Bocharti, verba boe Oe de
ſiſtro, inſtrumento muſico, Aegyptiis proprio et in
ſacris inprimis adhiberi ſolito, cuius duae orae ha-
buerint aliquid alarum ſimile, altera Vitringae, ea-

dem illa verba de montium jugis, quibus Aegyptus

utrinque ab orientali et occidentali latere munita et

quaſi obumbrata fuerit, interpretati. Ad harum al-

terutram etiam recentiorum plerique acceſſerunt. Mi-
chaelis neutram probauit, deque tinnitu alarum ſolis,
qua phraſi regio ſolis orbitae ſubiecta Ppoetice deſcri-
batur, cogitauit. Alas enim et ſoli et aurorae He-
braeos dediffle, ut Graeci et Latini currum coll. Mafl.
III,. 20. Pſ. CXKXIX, 9. harumque acutum ſtridorem,

qualis in ſumma celeritate audiri ſoleat, illa in re-

gione percipi finxiffe. *) Digna ſane ingenio viri
eruditiſſimi ſententia, modo ſolis ipfius mentio facta
eſſet.

*) In nota ad Verſionem germ. et Spicileg. Geographias Hebr.

exterae p. 156.
1

eſet.
ellipſis
ſuppret
quod i
Dill ſu
tionem
lanmn ſa
tem pr⸗
grehu⸗
prion
Cap.)
ſrepit
Tetque
Cltus
Aden
Jam,
Wührr
R, 2
Vt ſa
Aurit
tenti
Jwar
IV.
u
homi
lis l
Verli
um
IIns
Uatiu
Mu
hah
ſet
cur
tern

eiur, ſi
Xpendi.

t eaut,
‚quan
claman-
tum eſt.
1, quae
duplici

p
retum
de, ſ
‚funt
dr de
et in
rae ha-
, ea-
yYptus
nita et
um al-

,M.

ſli,
eſcri⸗
He-
Mal.
Orenn,
n re⸗
viri
ſacta
Met⸗

Hebr⸗

39

eſſet. Durior enim et ne in poeta quidem ferenda

ellipſis effe videtur, ſolis alas indigitare et alas ſolas

ſuppreſſo rei, cui tribuantur, nomine commemorare,
quod idem etiam Aurivillius contra eam monuit in
Difſſ. ſupra cit. adiecitque inſuper hanc dubitandi ra-
tionem, ſtridorem vel tinnitum in ſole vſque eo fabu-
lam ſapere, vt merito ambigatur, an venire in men-
tem prophetae potuerit. Nouam non minus viam in-

greſſus eſt Doederleinius, qui verba DHe2 b ſeiunxit

a prioribus eaque de Aethiopum rege, Tarracone, coll.
Cap. XXXVII, 9. expoſuit hoc ſenſu: Heus terra!
ſtrepit alis, quaſi laetus exclamaret propheta nuntia-

retque terrae, iudaicae ſcilicet, ſe iam ſtrepitum exer-

citus Aethiopum citiſſime aduolantis, Afſyriam in-
vadentis et Iudaeam liberantis, audire ſibi videri.
IJam, cum ad Aethiopas haec ſpectare ſtatuit Vir do-
ctiſſimus, in eo certe veritati prorſus congruentia ſcrip-
ſit, atque etiam verborum explicatio omnino talis eſt,
vt facile ſe commendare poſſit. Sed audiamus etiam
Aurivillium, cum et is a duabus illis primariis ſen-
tentiis diſceſſerit. Is vero amplexus eſt ſententiam,
quam pridem Alb. Vogtius in Miſcellaneis bibl. Heptad.
IV. p. 144. Propoſuerat, ſtatueratque, prophetam
«ααανονιιον6ς reſpicere, quo nomine veteres Geographi
homines, intra Tropicos habitantes, appellarint, quod
iis lucente ſole vmbrae in geminam partem cadant,
verſus meridiem per aliquam partem anni, per alte-
ram verſus ſeptentrionem. Quodfi vero etiam de-
mus, verba d2 9X umbram geminam in vtrumque
latus vel plagam cadentem ſignificare poſſe, praeterea-
musque alia, quae obiici poſſent, id certe incommod?
habet haec fententia, quod metaphora, qua vſus fuiſ-
ſet propheta, minus congrua efſſet rei deſignandae,
cum homines, intra Tropicos habitantes, non eodem
tempore duplicem vmbram faciant, quemadmodum
C 4 quae

40

4

quae alata funt, binas fimul habent alas, ſed unam
pro diuerſis anni vicibus huc vel illuc porrigant.
Addo vnicam ſententiam, quam mirum eſt, nullius
adhuc, quod ſciamus, aſſenſum nactam eſſe. Eſt
illa Matthaei Hilleri, qui 9oX formam conſtructam
nominis dxx effe exiſtimauit, Deut. XXVIII, 42.

obuii, quo in loco nullum alium ſignificatum habere

Pofſit, quam locuſtarum, has enim a bæ fic appellatas
eſſe, quod per aerem volitantes ſua multitudine ſo-

lem obumbrent. Locuſtarum autem terram Aethio-

Piam vocari, quod in ea plures, quam in vIla ter-
rarum parte locuſtae procreentur, vnde et eius in-
colae ab eſu locuſtarum dicti fint Acridophagi. *)
Si quae, haec certe vocabuli 9uoæ explicatio, quoad
illa hunc locum ſpectat, cum in ſe plana ac facilis,
tum ſtylo inprimis Ieſaiano prorſus eſt conſentanea.
Quemadmodum enim propheta C. VII, 198. muſcarum
et apum cum Aegyptiis et Afſyriis, ſic hic locuſtarum
cum Aethiopibus coniungit mentionem. Ceterum
Hilterus ne opus quidem habuiſſet ſtatuere, Aethio-
pas etiam ipfos locuſtarum nomine venire poſſe atque
ab ipfis terram, quam habitabant, locuſtarum regio-
nem vocari, quod ii locuſtarum agmina non tantum
innumera multitudine, ſed et volandi celeritate in
excurſibus in hoſtium regiones aequauerint pennasque

habere viſi fint, vt apud Curtium Alexandri milites.

Quemadmodum enim propheta in ſequenti verſu gen-
tem, quaecunque fit, per eiusmodi res deſignat, quae
Ppropriae ipfſi eſſent, quibusque ab aliis gentibus facile
diſtingui poſſet, nec metaphorici quicquam in iis
7 ineſt;

) In Diſt. inſeripta Hurthymna Sa' Itkjovia, Calamitas Ae-

thioniag, . Commentarius in cap. XVIII. Ieſaiae, pri-
mum Tub. 1714. 4. edita et poſtmodum inſerta Zleſauro
nov. theol. Pliilol, ed. 1732. P. 883.

„

nelt; 5

ftarom !

horum
tor cert
borum
lo
eunder
quoc
deden
rum eſ
inlecto⸗
id trax
Tit, al
tllet,
ſae N
etiam
Der loe
eſle,

E-

terrax

dent.
Kima
Nithi
ilem
VoCe
lunt
ei Use

Edam
jgant,
ullius
Et

uchann
Il, 42.
habere
ellatas
ne ſo.
ethio.
4 ter-
us in-⸗
uOad
Ws,
tanea,
arum
arum
terum
ethio⸗
Atqué
regio⸗
ntum
Ate in
oque
Wtes.
19 6N⸗
quae
lacile
n iis

nelt;

6 K-
Urr⸗
ſauro

41

ineſt; ſic hic Aethiopum terram proprio ſenſu locu-

ſtarum terram dicit, quod inde potiſſimum immenſa

horum inſectorum agmina proficiſcerentur, crederen-
tur certe proficiſci. Neque in eo fatis accuratus ver-
borum interpres fuiffe videtur Hillerus, cum vocabu-
lo bxX in vtroque loco, Deuteronomii et hoc noſtro,
eundem plane ſignificatum tribuit. Ex eo enim,
quod huic vocabulo noſtro hoc in loco adiunctum eſt
Dos, quod ſecus eſt in altero Deuteronomii, cla-
rum eſt, fuiſſé id nomen commune duabus diuerfis

inſectorum formis, quarum vtraque quidem a ſtridore

id traxerit arboribusque ac ſatis aeque pernicioſa fue-
rit, altera vero ad gryllorum *), altera, quod alata

cſet, ad locuſtarum genus pertinuerit, atque id cau-

ſae ſubefle, cur huic additum fit DD. Vnde
etiam duas voces ebraicas non Per totidem latinas,

per locuſtas alatas ſed per vnam locuſtarum vertendas
eſe, pronum eſt iudicare.

Eandem, quam locuſtarum patriam appellauerat,
terram propheta iam porro qua fitum etiam et geo-
graphice deſcribit his verbis: ) = 210 vN.
Qui verſum hunc ad Aegyptum ſpectare ſibi Perſua-
dent, ad ambiguum praepoſitionis w vſum, quod-
que et cis et trans ſignificet, prouocare neceffum ha-
bent. Ii vero, qui Aethiopiae haec acclamari exi-

ſtimarunt, quod minus commode dictum videretur,
Aethiopiam efſe trans flumina Aethiopiae, vtrumque

illum fignificatum iunctim hic locum habere, h. e.
vocem Anv ad vel ſecundum vertendam éſſe iudica-
runt. Sed ſine cauſa in eo haeſfiſſe videntur. Nilus
eiusque aluei flumina Aethiopiae dicta ſunt Hebraeis,
C 5

lnon

*) Vid. Michaelis verſionem germ. et notam ad Deut.
XXVIII, 42.

42

non quod eam perluerent, hoc enim ſenſu Aegypti
potius flumina ſunt, ſed quod ex ea ortum ducerent,
vnde non tantum nihil incommodi eſt in hac defcri-
pione, ſed eo accuratius etiam definitur terra, quam
propheta ante oculos habuit, ea ſcilicet, quae et vI-
tra Nili fontes porrigitur, quaeque nulla alia eſſe pot-
eſt, quam Aethiopia. Forte etiam propheta per
52 9Xι ε Aethiopiam ſeptentrionalem magis
perque eam, quae vlItra Nili fontem eflet, Auſtro
propiorem intellexit.

Vers 2. In hoc vertit ſe oratio omnino ad Ae-
gyptios, et poſtquam propheta remotiorem Aethio-
pum gentem ad attentionem excitarat, nunc et pro-
piorem, Aegyptios, eadem ratione excitat. Itaque
neceſſe non eſt, lectionem vocis Dowe, abs qua ver-
ſus incipit, cum Michaele ſine vlla Codd. aut verſie-
num antiquarum aucoritate in vel oν immu-
tare. Neque enim hoc participium cum nomine fe-
minini generis pN v. I. conſtruendum, ſed aeque
ac hoc in vocatiuo caſu ſumendum, et, ſi placet-
interiectio NNW ante illud repetenda eſt. Neque mi-
nus tu, pergit propheta, qui mittis, i. e. quotquot
eſtis, qui mittitis in mari legatos, et quidem in naui-
bus vapyraceis ſuper aquis. Certum eſt, Nilum propter
exundationem ab ipfis Arabum Geographis . R2
oceanum dici, nec Ieſaiam ipſum ab illo vſu vocis
alienum videri, v. c. C. XIX, 5. Hic vero quin
mare ipfum intelligendum fit, ſiue rubrum ſ. medi-
tarraneum, in quod Nilus effluit, vix dubitari pot-
eſt, cum Aegyptii omnino etiam in mari nauigatio-
nem exercuerint. Atque eandem ob cauſam, quod
hoc cum aliis gentibus commune habuerunt, additur
aliquid, quod magis proprium ipfis fuit, navigiolo-
rum quippe vapyraceorum vus. Huius enim gene-
TiS

ris nav
Omnes

A
Punt 4
Pprophe
his ve
Veten
run 1
lent,
Se⸗
llecrelt
n. 1.
cum
menti
71r
nlt⸗
NN
VIn
ſie Pe
vtebe
N
erun

tios
tem
exci⸗
de
n
Aen
dun
Tes
tura
R
00

ris nauigia per α oo intelligenda effe, interpretes
omnes affirmant.

.

Ad accipiendum magnae rei nuntium excitati
ſunt Aethiopes et Aegyptii. Conuertit itaque ſe iam
propheta ad eos, per quos ille perferri ad eos debeat,
his verbis: H DN e. Alludi hic ad illum
veterum Aegyptiorum morem, mandata regum ſuo-
rum ſuper Nilo eiusque alueis per lembos, quo vel-
lent, perferendi et saroαρςMοον eις rα r οeοις sr-
soNxæg, quod aucdtore Diodoro in caſu creſcentis vel
decreſcentis Nili inprimis factum ſit, appoſite ad
h. I. notat Vitringa. Idem etiam ex Heliodoro lo-
cum allegat, in quo nauigiolorum papyraceorum
mentio fiat, deque illis dicatur: gαι οε ιουνρονοναωνωu τ,

T6 Tr& O⅓„½νι¾ νιν νας.k Yůα ααςο ος„ν τι νο οοναν τεα

ανσοα νν ανιεαιο . Quemadmodum igitur per
rown ii Aegyptiorum, quorum erat mandata in pro-
vincias vrbesque terrae mittere, rex potifſimum ipſe,

ſic per Do Dii, quorum miniſterio hac in re

vtebantur, h. e., eorundem lemborum papyraceorum,

quorum mentio facta erat, vectores intelligendi
12

erunt.

Deſignat propheta porro eos, ad quos illi nun-

tios ablegare, hi citiſſime abire iubentur. Sunt au-
tem iidem, quorum animi modo ante ad attentionem
excitati ſunt. Ad hoc ipſum enim excitati ſunt,

ad excipienda patulis et arrectis auribus ea, quae

jam per nuntios ad eos perferenda effſent. Sed cum

Aethiopes prius et tum demum Aegyptii ad audien-

dum prouocati eſſent, inuerſo iam ordine hi prio-
res in accipiendo nuntio eſſe iubentur, quod et na-
tura rei poſcit. Quodſi enim nuntius aliquis ex Ae-
gypto in vlteriores Aethiopiae fines perferri debebat,
oportebat eum in Aegyptum ipfam prius exire.
Pri-

Primum igitur popularibus rem nouam magnam-
que notam facere ijubentur celeres nuntii. Aegy-
ptios per O wn innui, vix dubium eſſe pot-
eſt, quantumuis difficilis ac dubius ſit vocum ipſa-
rum ſignificatus. B , =
Cum w aeque ac , quidquid ſit, diſerte
genti, non terrae, tribuatur, illa vocis explicatio, quaée
a Vitringa ad plures dimanauit, quaque reſpici hoc

cognomento ad terrae aegyptiacaé à ſeptentrione ver-
.

ſus auſtrum juxta vtramque Nili ripam in longum Pro-
tenſae ſitum ſtatuitur, eo, quem nacta eſt, affenſu mi-
nus digna fuiſſe videtur. Itaque rectius forte de gen-
tis proctritate, quo et LXX. reſpexifſe videntur, vo-
cabulum intelligeretur, niſi quidem corporum ſtatu-
ra antecelluiſſe Aegyptios aliis incertum, et dubium
praeterea eſſet, an in longum tracti dici poſſint, qui
proceri ſunt. Vſui itaque linguae conuenientior vi-
deri poſſet Michaelis de cute detraltta interpretatio, cum
verbum wy non tantum trahendi ſignificatum habeat⸗
ſed et ſyr. 1 a.- ſine dubio ab eodem verbi viu

cutem ſ. vellem ſignificet, quod ſc. detrahi ſolet anima-
libus pellis. Propius tamen ad veram vim vocis ac-
ceſſiſſe dici poſſet Aurivillius, cum eam de longe Pro-
tratkis tenſisque finibus gentis, Aethiopum ſcilicet, in-
telligit, gentemque ampl'Rmam denotari ſtatuit. Ha-
bet vero verbum Twy protrahendi in longum ſignifica-
tum non tantum ratione loci, ſed et ratione temporis
valetque idem quod prolongare. Sic Pf. LXXXV, 6.
de irae et XXXVI, II. de gratiae diuinae prolonga-
tione vſurpatum deprehendimus, et Prou. XIII, 12.
rei deſideratae expectatio pw in longum tempus
protralta aegritudine afficere animum dicitur. Atque
hunc ipfum ſignificatum etiam hic locum habere, vero
guam

N

dwam
dum al

V
el apue
antig
Lata,

ſerutt

vt bul
eN
tempe
rogari

1
ruN
tum,
rade
haet
cert’
cabul
WN
W
ab!
eius
ea et

Ver⸗
Le
den
Aeé
tuu
d
eſt.
Vo

Gann.
Legj.

ila⸗

iſerte
quae
hoc

ver.

pro⸗
u mi⸗
gen-
vo⸗
W⸗
hium
qui
r Vi⸗
cum
heat⸗
vſu
ima-
s al⸗
rh⸗

ero
uamn

45

quam maxime fimile eſt. Nimirum: qucmadmo-
dum apud Virgilium Ken. II. 363. Troia

Vrbs antiqua — multos dominata per annos,

et apudj Ieremiam V, 15. Chaldaei hovy „, h. e. gens
antiquiſſima dicuntur; fic hèc Aegyptii g gens prolon-

gata, h. é. antiqua et per longam annorum ſeriem
ſeruata dicitur. Eſt certe hoc attributum eiusmodi,

vt dubitari iure poſſit, an vlli alii genti aeque ac

Aegyptiacae conueniat, cum ea ab antiquiſſimis
temporibus celebrata ad Ieſaiam vsque aeuum pro-

rogarit.

Multo vero magis adhuc quadrat in Aegyptio-
rum gentem alterum, quod ei tribuitur, cognomen-
tum, quum o h. e. depilata dicitur, unde et ple-
rique interpretes, iis forte exceptis, qui ad Aethiopas

haec pertinere arbitrantur, licet et his glabritiem

certe competere notet Hillerus, de hoc fignificatu vo-
cabuli conſentiunt. In more fuiſſe apud Aegyptios,
vt ſacerdotes non tantum omnino omnes, ſed etiam
alii ſaepe et multis de cauſis totum corpus: abraderent,
ab Herodoto proditum eſt memoriae. Cum collecta
eius loca exhibeat Vitringa ad h. I. prouocarintque ad
ea etiam alii, inutile efſet, ea hic denuo exſcribere

Addit propheta: cd be e n d N quae
verba Vitringa, Doederleinius et Aurivillius de eadem
gente, de qua proxime ſermo erat, et quisque qui-
dem pro reliquae interpretationis ratione, ille de
Aegyptiis, hi de Aethiopibus intelligenda eſſe ſta⸗

tuunt. Poſſe illa verba ſenſum, quem viri illi do-
ctifſimi iis ſubiiciunt, habere, de eo dubitari non pot-

eſt. Videtur tamen vel ipfe propheta, cum hic alio
vocabulo vtitur, monere voluiſſe lectores, de
alio

46

alio atque a priore diuerſo populo haec intelligenda
effe. Ecquis vero alius intelligi poſſit, quam idem
ille, quem propheta iam ante Aegyptios allocutus
erat atque ad accipiendum grauiſſimae rei nuntium ex-
citarat ac praeparauerat, nimirum Aethiopes. Ab

Aegyptiis ad hos, quin et vltra eorum fines ad remo-“

tifſimas gentes, quod additum τε6‧π⏑ Cinnuit abire iu-

bentur celeres nuntii Regnabat autem tum tempo-

ris in Aeéthiopia Tarraco, Thirhaka in ſacrarum lit-
terarum monumentis didus, cuius imperium per
magnam partem Africae protenſum erat, nec du-

bium eſt, quin Sancheribus, deuicdta Iudaea, victricia

Iua arma etiam contra Aegyptios conuertifſet, ac
deinceps bellum porro in ipfos regni Tarraconis fines
illaturus fuiſſet, idque eo magis, quod hic folus con-
gredi cum ipſo poſſe tum vulgo credebatur, quod
vel ex ipſo propheta noſtro, Cap. XXXVII, 9. ap-

paret. Aegyptiorum et Aethiopum igitur vel maxi-,

me intererat, ſtragem, quam pafſſus erat apud Hie-
roſolymam Sancheribus, quam citiſſime noſſe, curque
ad eos potiſſimum magnae rei nuntius tam celeriter
perferri iuberetur, magna cauſa erat. Nec minor
ratio erat, cur propheta Aethiopes populum terribi-
liorem Aegyptiis nuncuparet, nempe non ob trucem
tantum populi nigricoloris vultum, ſed vel maxime
ob Tarraconis praepotentiam, quae et Aegyptiis ip-
ſis tum formidabilis eſſe debebat.

Haec, quae de populo terribiliori dixit prophe-
ta, inciſi quaſi cuiusdam rationem habent, quo in-

teriedo mox reuertitur ad gentem, quam primum

deicribere inſtituerat, ad Aegyptios nempe. Hos
lam vlterius vocat ☚ . a, quorum verborum vim
cur cum Koppio in notis ad Lowthium et Aurivillio ex
arabismo repetamus, non ſatis cauſae eſſe exiſtima-
mus,

nus; 0
lacillin
Noc in
f. 14.
Phetas
gulam
Droke
dine
yeros
tem
ituun
guod
don:

X

o!

tar
tite⸗
liinin
WN
Wop
lice
tur
lem
1d
Wie
44
lat
dee⸗
eni
hoc
N
ten

enct
jden
cutus
mex⸗

remo-
re iu⸗

empo.

lit.

1per
da.
trici
„ 460
ſines
Ol.
quoch
. ap⸗
maxi⸗,
Hie-
urque
eriter
ninor
xrihi.
ucem
time
ih⸗

phe-
in⸗
mun.
Hos
vim.
9 EX
ima-
mnus,

47

mus, cum ex propheta ipſo eiusque Cap. XXVIII, 10.

facillime poſſint explicari. Quemadmodum enim
hoc in loco temulenti religionis contemtores, quos
v. I. x W& et c. XXIX, 24. Q)5 vocat, pro-
phetas ? X, 9 WD⸗ h. e. praeceptum praecepto, re-

gulam regulae continue addere, parum hic varum illic

proferre, i. e. praeceptorum ac monitorum multitu-
dine eos obruere, omniumque minutiarum nimis ſe-
veros cum praeceptores tum cenſores eſſe dicunt; ſic
idem illud Aegyptiis vſu venit, vt infinitae legum
rituumque multitudinis ſfuperſtitioſi cultores eſſent,
quod Vitringa non minus teſtimoniis Herodoti, Dio-

dori atque Ammiani confirmat.

Addit denique propheta et haec: νN&W n
&ε H. enen. Poteſt vero et actiuo et paſ-
ſiuo ſenſu ſumi, adeoque gentem conculcantem et concul-
catam ſignificare. Paſſivo ſenſu ſumfſit Michaelis ver-
titque conculcatam ſc. ab hoſtibus, cum contra Doeder-
leinius actiuum ſenſum praeferat intelligatque popu-
lum, qui ipſe omnia proterat, quo inclinant etiam
Koppius in not. ad Lowthium et Aurivillius. Lowthius
licet ipſe paſſiue vertat, non alienus tamen eſſe vide-
tur a ſententia Vitringae, qui, cum adliue per calcan-
tem redderet vocabulum ebraicum, alludi hac phrafſi
ad illum Aegyptiorum morem arbitratus eſt, quo
Nilo in alueos ſuos regreſſo poſt exundationes in
agros ſeminatos pecudes ad ſemina ſolo inculcanda
agere ſolebant, cui ſententiae etiam Dathius adſtipu-
latur. Paſſiue omnino ſumendum videtur Sone en.
deque ipfis Nili exundationibus ſumendum. Eſt
enim in Ebraeorum ſtylo ſublimiori non infrequens
hoc metaphorae reciprocae vel analogicae exemplum,
vt, quemadmodum magnae copiae terram aut gen-

tem inundare ſaepe dicuntur, fic inuerſa ratione

vudae

—

48

vndae calcare terram dicantur. Sui ipfius hac in re

interpretem habemus prophetam Cap. XXVIII, I8.

vbi ab irruente inundatione conculcatum à iri Ifraeli-

tas diſerte dicitur.

Quin ne opus quidem eſt, hanc explicationem ex
alio Ieſaiae loco repetere, cum eam hoc ipſo in 1000
continuo adiiciat addatque obſcurioris dictionis hanc

ipſe quaſi interpretationem XN n een. We.

Amant prophetae, Ieſaias inprimis et Hoſeas, voces
iungere, fimile quiddam ſonantes, nec ingratus orien-
talium gentium auribus fuit ille ſonorum concentus.
Sic ar a en Pne Pin Cap. XXIV, 3. et
5222 bnN v. 4. item Cap. XXXII, 7. vt
his tantum exemplis ex plurimis vtamur, Eadem
igitur ratione verbum NNa a propheta lectum vide-

tur, vt cum cbn quodammodo conſonaret. Vnde
vis inferretur ſtyli Ieſaiani elegantiae, ſi de alia le-
ctione cogitare vellemus. Veteres verſiones fere

omnes N verterunt, quafia n eſſet. Sed, vt recte
contra hanc verſionem Michaelis in Append. ad
P. XIV. Biblioth. or. p. 27. ſ. monuit, Nilum non di-
ripvers, ſed augere potius ſolum, ſic Schultenſius in In-
titt. ad fundam. L. H. p. 49I. ſ. anomalia formae offen-
ditur, cum verba defectiua med. rad. et quieſcentia
vltima ſuas ſormas nunquam commutent, formamque
Nin mauult a run contemſit repetere, vt ſit pro à vel
. Certe, quo inſolentius eſt, vt verba def. med.
et quieſcentia tertia ſuas formas inter ſe commu-
nicent, eo frequentius id fieri ſolet in verbis quieſc.
tertia N et q. Itaque nihil obſtat, quo minus *α7†½
a a poſüt eſſe, aeque ac NM1&εερ6% CGen. XKLII, 38. Pro
„ Gen. XKLIV, 29. Digna, inquit Schultenſius i bid.,
phraſis: EMmemina contemnunt terram, 1. e. inundant,

tis

dis inp
tior, 1
bet ar
lann ſu
commmne
WNN!:
Uicinar.

Ve
Ubus 6
la ell
lem
gente⸗
bus

no

Patet,
Aee
eo,

no

Derla
Tum
tibue
h. e
lym.
erit,
Uante
de
vel
etC
Dem
ed
Part
Len
D

(lar

n re
Iſrael

lem ex
in loco
6 hant
W.
voceé
orien-
entus,
3. et
7. Vt
Ladem.
vide-
Vnde
in je⸗
lere
recte
C. ad
on di⸗
in In-
oflen⸗
entia
nque
2 el
med,
mmu⸗
nieſc,
02
bidh,

49

tis inprimis vocabuli dddn' ſignificatui conuenien.
tior, ſi verbo i hic ſenſus ſubiiciatur, quem ha-

bet arab. f

ubiecit ſihi, quem etiam Simonis

lam ſuo in Lerice commendauit. Quam enim ac-

iiciunt.

Vers 3. Aethiopas et Aegyptios ad attentis au-
ribus excipienda, quae per nuntios ad eos perferen-
da éſſent, nuntiosque ipfſos ad properam profectio-
nem non ad illos ſolum, ſed ad remotiſſimas adeo
gentes inflammarat prophetae acclamatio primis du-
obus verſibus. Iam in hoc verſu videri quidem pri-

mo obtutu poſſet ad vniuerſos totius terrarum, qua
patet, orbis incolas ſe vertere oratio. Sed Iu-

daeaé ipfius incolas haec pertinere, probabilius eſt ex

eo, quod hos, tanquam ſcenae rei propiores, ijam

non tantum ad accipiendum nuntium aliunde ad eos

Perlatum, ſed ad ſuis ipforum oculis videndum, ſuis ipfo-

rum auribus audiendum hortatur, quum vewilla in mon-

tibus erigantur tubarumque bellicarum ſonitus

incipiat,

h. e. quum ad oppugnandam obſidendamque Hierofo-
Iymam venturi fint hoſtes. Notatu vero viz dignum
erit, vocabulum ban non de orbe terrarum vniuerſo
tantum, ſed, in ſtylo inprimis fublimiori et poetico,

de ſingularum etiam gentium terris vſurpari.

Certe

vel haec loca ex ipſo propheta noſtro allegaſſe ſuffici-
et Cap. XIII, II. et XXIV, 4. Sed id iam porro te-
nendum, dictiones: 8; — ν et P eſſe ex
eo conſtructionum imperſonalium genere, in quibus

participium eiusdem verbi infiniti cogitatione adiun-

gendum eſt, quafi ſcriptum eſſet a propheta: wo

5 en ee eee de ee dd. Atque etiam id

clarum eſt, quod Vitringa iam monuit,
D

non ad

commodatum nunc ſoli aegyptiaci naturae enuntia-
tum: gens conculcata, cuius terram fumina ſibi ſub-

Deum,

Deum, ſed ad Aſſyrios eſſe haec referenda, adeoque
nec cauſam vllam eſſe, de ſenſu verborum metapho-
rico cum Lowthio cogitandi, eaque de tempeſtate coe-
lique et aeris motibus, quibus Deus ad Perdendos
Afſſyrios vſus ſit, intelligenfdi.
V. 4. Quid ſit, ad quod audiendum, partim et
ſpectandum cum remotiores, tum qui propiores eſ-

ſent, accenduntur, ab hoc verſu breuiter, ſed gra-
phice defſcribit propheta. Ante omnia autem, qua-

lem ſe Deus ipſe in magna re jam iamque exequenda

ſit praebiturus, exponit ipſius Dei verbis. Sic autem

loquentem introducit Deum N ee. quo-
rum verborum prius frequentiſſimo linguae idiotismo
exprimit modum poſterioris et aduerbii vim habet.
Ipfi gentilium poetae ad dignitatem Deorum id per-
tinere arbitrati ſunt, vt vel animi motus, quos ipfis
tribuerent, placida quadam maieſtate temperarent,

quale 7Sο6 in Neptuno obſferuaſſe Virgilium cum

dulcedine quadam ſentimus in illis verſibus Aen. I,
126. 127.

grauiter commotus, et alto ete.
Proſpiciens ſumma placidum caput extulit vnda. *)

Quanto maiori vero iure id decorum verus ſibi
Deus vindicabit? Nutu itaque placido quidem, ſed ta-
men efficaci, ſe proſpecturum de ſede ſua, h. e, de coelo,
declarat Deus. Atque eandem placidam et tamen effi-
cacifſimam maieſtatem, quae iam porro ſequuntur,

lſic depingunt, vt nihil perfectius aut abſolutius hac

imagine efle poſſe videatur. Fore eam dicit

ee dn e. In verbis Nι h interpretandis viri

docti in duas abierunt partes, eaque vel ſuper olus,
vel poſt pluuiam vertenda effe exiſtimarunt. Sed neu-
tra

*) Confſ. Heyjnii Excurſ. ad h. I.

tra haru
ad hanc

ititur,

ſtulare,
tinſius.
bornns;
Lel. X.
tinvuo
iici.
facile!
VoCabu
NN
lolis ſp
Mudrahi
quidr
VerO
Phraft
larq
Dc
Re
tur,

conin

fignik

Pane
form
ler.
Onife
diwin
RN
h. e.

gebdne
tapho.
e coe-
dendos

ttim et
res eſ⸗
d gra⸗
qua⸗
uenda
Autem
quo⸗
limo
wet.
per⸗
ipfis
rent,
(uII
enl. 1

51

tra harum explicationum probabilis eſt; nam, quod
ad hanc attinet, illa vnico Iobi loco Cap. XXXVII, II.

nititur, quem aliam explicationem admittere et po-
ſtulare, dudum in Comment. ad h. 1. oſtendit Schul-

tenſius. Eadem vero ratio eſt etiam alterius explica-
tionis; nam quod HX II. Reg. IV, 39 et, ſi placet,
Ieſ. XXVI, 190 olerum ſignificatum habet, non con-

tinuo probat, eundem etiam vocabulo poſſe ſub-

ijici. Illae enim plurales formae quin a Sing. *—
ductae et ad rad. &α6π referendae ſint, quis dubitare
facile poſſit? Itaque rectius forte Auriuillius ſolitum
wocabuli Wr ſignificatum tenet vertitque verba:
N& X per calorem ſerenum iuxta lucem, h. e. vbi
ſolis iplendorem nulla vel nubecula intercipit. Me.

morabile certe eſt, veterum verſionum ne vnicam
quidem aut oleris aut pluuiage mentionem facere, LXX.

vero et Vulgatum in verbis )d — d e en peri
phraſin caloris meridiani vidiffe. Illi enim verterunt:
α Ooοοσ αααυναHτ AναRâρςα„οäkαd, hic: ſicut meridiana lux
clara eſt. Has verſiones verum verborum ε— ſi⸗
gnificatum ſeruafſe, vero prorſus eſt ſimile. Nimirum
N&N omnino ſolitum lacis ſignificatum etiam hic tue-
tur, wy vero nominis ſubſtantivi poteſtatem habere
coniunctumque cum N Jummum diei i. e. meridiem
ſignificare videtur. Notum vero eſt, ab vſu linguae

plane non alienum efſe, vt voculae d , adeoque et

formae eius plurali Obyv hic ſenſfus tribuatur. Certe
Ier. XXXII, 31. N—d Dee — dv nihil aliud fi-
gnificare poteſt, quam ſummum irae et ſummum excan-
deſcentiaz, h. e. eminens et praecipuum obiectum irae

diuinae. Nihil igitur obſtat, quo minus verba mn

ε— W P ſignificare poſſint calorem ſudi coeli meridiei,
h. e. qualis meridiano tempore efſſe ſolet.
Altera, qua Deus vtitur, comparatio, haec eſt,

fore ſe Px i 910 ay?, quibus in verbis nihil dif-

D 2 ficul-

52

ficultatis eſt. Eſt enim o av nihil aliud, quam nu-
pes roſcida, grata refrigeratione aeſtum fſolis tempe-
rans. Neque varietas lectionis, cum LXX. Syr.
Vulg. nonnullique codices legant Pxp Dyn, momenti
aliquid habet, cum ſenſus idem maneat.

.

Comparat itaque Deus placidam illam ſuam ma-

ieiſtatem, qua de coelo proſpecturus fit in molimina

hoſtium, cum calore ſudi coeli meridiano, cmque

roſcida nube, aeſtum, qui meſſis tempore efle fo-

let, temperante. Ecquid vero hoc vtroque cum le-
nius et placidius, tum efficacius eſſe poteſt in vniuer-
ſa rerum natura. Quemadmodum igitur ille folis
meridiani aeſtus, atque hoc nubis rorantis refrige-
rium, tam gratum omnibus, absque omni ſtrepitu

res maximas efficit, ſic Deus ſine magno motu et ſolo

nutu ſe effecturum efle ea innuit, quae hoſtibus exi-
tio, ſuo vero populo refocillationi ſint futura. Quam
exacte his euentus reſponderit, nemo non videt.

v. 5. Quam efficacem ſe Dei maieſtas in inter-
vertendis hoſtium moliminibus euertendisque hoſti-
bus ipfſis ſit oſtenſura, hoc verſu declaratur emblema-
te. à vitibus ſumto. Vocabulum P communée et

meſſ et vindemiae nomen fuiſſe, ex hoc ipfe loco cla-

rum eſt, in quo nonniſi vindemiae ſignificatus locum
habere poteſt, quem exhibuerunt etiam fuis in ver-
ſionibus praeſtantiffimi interpretes, Lowthius, Doe-
derleinius et Dathius. Potiundae ingentis praedae
Ipe allecti Afſſyrii Hierofolymorum obſidionem ſuſce-
perunt. Sperati igitur ex vrbe capta expugnataque
fructus per vindemiam indigitantur. Ad noctem vfſ-
que illam, quae ad totius paene exercitus aſſyriaci
interitum fatalis erat, quaecunque ab obfſidentibus
fuſcepta erant, ex voto fluxerunt omnia, ad extre-
mum

tenn vhin
et foris
Droden
tatem /
N.
Juo ian
re hic
cet verl
Propoſ
Phacem

Hitatem

es flun

inde
Guam
Vnice
Wor
in to
venia
dius 6
huc 1
guam
NIme
Diend
Luert
tum
Vero
ris,

MA Nu-

tempe.
X. Syr.
nomenti

cumque
eſſe ſo⸗
um le.
Vhiuer⸗
e Lolis
elrige.
Krepitu
et ſolo
8s exi⸗
Quam

let.

inter-
boſti⸗
blema-
lune et
0 (la-
locu.
vel⸗
„Vur.
taedat
ſulee⸗
taque
I V.
riaci
gtibs
extie⸗
MuN

53

mum res erat adacta, actum videbatur de obſefſa

vrbe. Hic rerum ſtatus his verbis repraeſentatur:
X De enn ne dDren. Per vocabulum au-
tem vniuerſe primam cum palmitum, tum gemmarum
et floris germinationem intelligendam effe, admodum
probabile eſt. 2 Da autem eſt omphax, dd maturi-

tatem fere adulta, quemadmodum Hn w

Num. XVII, 23 funt amugdalae matureſeentes. Ex
quo iam ſponte ſequitur, xo ſignificatum fioris habe-
re hic non poſſe, Quodſi enim etiam, refragante li-
cet verbi W☚ genere, ſumatur, ſubiectum eſſe
Propoſitionis, quomodo dici poſſit, florem fieri om-
phacem, vix clarum eſt. Quo magis vero ad matu-
ritatem pertingit vua, eo ſplendidiores ac pellucidio-

res fiunt eius acini; vnde explicatio vocis π ab arab.

Q.α. micuit, per vuam ſplendentem, quales fiunt vuae

inde ab eo tempore, quo matureſcere incipiunt,

quamque primus propoſult Schroederus *), ſine dubio
vnice véra eſt. Itaque verborum 95 dn e
AD P hic ſenſus: germinationem gemmarum, pal-
mitum ac florum optime ſucceſſiſſe, et ijam iamque
in eo eſſe, vt omphaces ad plenam maturitatem per-
veniant, qua imagine haud ſcio an quidquam viui-
dius eſſe poſſit ad repraeſentandum felicem, quo ad-
huc gauiſi erant Aſſyrii, armorum ſuorum ſucceffum,

quamque inde conceperant ſpem Hieroſolymae pro-
xime occupandae immenſaeque ex vrbe praedae ca-

piendae. Vna nox omnem hanc Affyriorum ſpem
euertit Cap. XXXVII, 36 atque hunc tam inopina-
tum euentum verba, quae ſequuntur, innuunt. Efſt
vero in lis iterum conſtructio imperſonalis eius gene-

ris, qualis modo v. 3. aderat, atque etiam hic ſup-
D 3 plen-

*) In Obferuu,m ſel. ad Origg. hebr. p. 133:138.

E.

54

plendum eſt participium eiusdem verbi imperſonalis:
et abſeindet abſcindens, h. e. abſcindentur. In reli-
quis nulla difficultas, deque ſignificatu vocabulorum
et Hwoo plane conuenit inter philologos, per

ea lagella et ſarmenta vitium ſignificari. Paulo incer-

tior eſt verbi ☚ vtpote &αται ενροιον+ poteſtas, cum
amputandi ſignificatus ſola fere Interpretis graeci, qui
per «ονονο vertit, auctoritate nitatur. Monet
etiam Caſtellus in Lex. ad h. v., id ſibi indigitare vi-
deri iam praecedens —aτ, quod etiam Arabs et
Vulgatus de reſecando ſc. falcibus expoſuerint, appo-
ſite autem ſequi decutiet, deiiciet, quemadmodum
Syrus, Ar. et Vulg. verterint, ſiue transferet, vt Chal-
daeus, cui faueat arabicum p. Arabicum autem
hoc verbum eiusdem Caſßtelli auctoritate moriendi ſigni-
ficatum habet, quo ſane nullus aptior atque huic loco
accommodatior excogitari poſſit. Cum enim ſarmen-
ta vitium reſecantur, proximum eſt, vt moriantur
h. e. flacceſcant marceſcantque.

Quum igitur hic dicitur, proxime ante vinde-
miam fore, vt flagella vitium abſcindantur et far-
menta, vuis nimirum iam fere maturis onerata, re-

moueantur penitusque moriantur et marceſcant, in-

opina illa rerum omnium conuerſio, quam centum et
ccoginta quinque mille hominum ſubita mors in ca-
ſtra Afſſyriorum illatura erat, ad viuum quaſi reprae-
ſentatur.

v. 6. Quam funeſtum exitum Aſſyriorum ad
Hieroſolymam expeditio, tam fauſtis, vt videbatur,
auſpiciis coepta et continuata, habitura eſſet, extre-
ma v. quinti verba indigitant. Quae fors mortuo-
rum poſt fata futura fit, hoc v. ſignificatur. Nimi-
rum omnes pariter auibus montanis, h. e. rapacibus et
carni-

Carniuor
humuülibr
gve illa⸗
4Quras

4 b eor.
Uicatio⸗

Teeren
ſeruatu
1d fige
Pptrones

tus n
Primi
rendo
Clara

6
A
cae

S
dcce
mun
verl
reg
ſete
1d

4

ſomalig
In reli.
ulorum
d per
0 incer-
e, cum
ci, qui
Monet
tare vi-
rabs et
4po-
nodum
t Ohal-
Autem
ugi.
ie ſoco
rmen-
Fiaatur

vinde⸗
et ſar⸗
4, re-
t, in-
m et
1 Ca-
grae⸗

id
gatur,
Itle⸗
rtuo⸗
imi⸗
us et
rui⸗

carniuoris, quae in locis editioribus potius, quam
humilibus nidulantur, Jerisque in eéſcam ceffuros, at-
que illas aeſtatem, has hyemem in cadaueribus trans-
acturas efſe. Cum, quae faſtidium creare Poſſint,
ab eorum vel denominatione abhorreſcere ſoleat de-
licatior oratio, haud ſcio, an eiusmodi quoddam
J-Jog in ſuffixo voculae v, cuius nomen, ad quod
referendum ſit, ex contextu intelligendum eſt, ob-
ſeruatum ſit. Ceterum non ad viuum reſecandas, ſed
ad figuram orationis referendas eſſe eiusmodi defſcri-
ptiones magnarum caedium et eorum, quaé ex iis ſe-
quuntur, quales et alibi, v. c. Ier. VII, 33. occur-
runt, per ſe clarum eſt.

v. 7. Quid effecturus ſit tam inopinati euen-

tus nuntius, vbi ad exterarum gentium, earum in-

primis, quarum ipfarum magnae res ea in re age-
rentur, peruenturus ſit aures, hoc denique v. de-
Claratur.

Pro legendum eſſe w D, cum res
ipſa et ſequens D» ſecum fert, tum verſionum grae-
cae et vulgatae auctoritate confirmatur.

Eaſdem igitur gentes, ad quas iuxta v. 2. fſtra-
gis Aſſyriacae nuntius vel maxime perferendus fit,

accepto eo, Deum, cuius numine haec effeca ſint,

muneribus culturas eſſe praedicitur. Neque id vni-
verſe ab religione gentilium alienum fuit, etiam pe-
regrinis Diis honorem habere oblata occaſione, poſ-
ſetque id multis exemplis probari. Alexandrum M.
id feciffe Ioſephus refert *). Atque idem etiam poſt
Aſſyriorum excidium factum eſſe euentumque prae-
D 4 dictis

*) Antiqq. iud. L. XI. c. 8.

56

dictis plane reſpondiſſe, ab auctore Parali pomenon
XXXII, 23. memoriae eſt proditum. Ex iis, quae
adhuc notata ſunt, haec totius capitis verſio efficitur:

I1. Heus terra locuſtarum,
trans Aethiopiae flumina!

2. (Heus) vos, qui mittitis in mari legatos,
idque in lembis papyraceis ſuper aquis!
Ite nuntii celeres
ad gentem tot annis ſeruatam ac depilem,
ad populum (item) terribiliorem ea, et VItra;
gentem (inquam) multarum legum et conculeatam,
cuius (quippe) terram flumina ſibi ſubiiciunt.

3. Omnes (denique) telluris incolae et terrae habitatores?
quum tolluntur vexilla in locis editis, ſpectate,
quum tubis clangitur, audite.

4. Sic enim dixit mihi Ioua:;
Placide ego proſpiciam de ſede mea,
vt calor fudi coeli tempore meridiei, (ero),
vt nubes rorans in calore meſſis.

5. Nam ante vindemiam, cum optime ſucceſſerit Vniuerſa vi-=
tis germinatio
et omphax matureſcens iam facta fuerit pelluceida,
abſcindentur flagella falcibus,
et farmenta abiicientur, morientur.

6. Relinquentur pariter (omnia) auibus montanis,
et feris terrae;
et aeſtatem ibi tranſigent aves
et omnes feérae terrae ibidem hyemem.

7. Eo tempore afferentur munera Iouae armipotenti,
àa populo tot annis ſeruato ac depili,
atque a populo terribiliore illo ac vlteriore;
a gente (inquam) multarum legum ac conculcata,
cuius terram flumina ſibi ſubiiciunt,
ad locum nominis louae armipotentis, Sionis montem.

—

menon
une
citur:

57

CA P. XIX. 9-10.

N eeen en
NoD PE PN
:VD) He ee r

Aegyptum varia lini genera, et ſuperiorem eius par-

tem, qua in Arabiam vergit, etiam fruticem, quem

D goſſypion aliqui, plures xylon vocarint, ex quo xXy-

lina facta fint lina, procreaſſe, ex Hinii Hiſt. nat.

XIX,Ä 2 notum eſt. Vnde mirum eſt, quomodo

Vitringa etiam quae in his verſibus continentur, ad
rem piſcatoriam, de qua ante ſermo erat, referre, at-
que nil niſi retia piſcatorum in hac quoque orationée
videre potuerit. lis potius, qui tractandis linis ope-
ram dabant, nunc non minus, ac ante piſcatori bus,
magnum eos rerum ſuarum detrimentum paſſuros

eſſe denuntiatur. Id prima ſtatim verba aw n

nwud non obfcure fignificant. Sed quid rei adiun-
ctum iis vocabulum ρNôνb ſignificet, non aeque cla-
rum eſt. Veteres quidem interpretes illud fiue cum

praecedenti nomine Derwe coniunzxerunt Jubtilitatem-

que lini eo fignificatam voluerunt, ſiue ad ſequentia
retulerunt deque perſonis linum pveltentibus acceperunt.
Illud LXX. Ssymmachum, Chaldaeum et Arabem,

hoc Vulgatum et Syrum feciſſe videmus. Serioris

vero aestatis interpretum cum iudaicorum, tum chri-
stianorum, plerique ad illam priorem partem ſe ag-
gregarunt linique quandam proprietatem vocabulo
He denotari ſtatuerunt. Atque inter hos vnus
Aben Eſra ex ludaeis, ex Chriſtianis vero Bochartus
in Hieroz. P. I. L. II, c. 7 coloris et quidem gilui ſeu
D 5 NRaui

58

flaui ſeu ſubflaui nomen illud eſſe ſibi perſuaſerunt,
argumentatione a vocabulo Po C. XVI, 8. et
Zach. I, 8. ducta nixi; cum contra ceteri huius par-
tis omnes malint ſignificationem vocis a chaldaica ra-
dice 528 repetere, quae omnino idem valet, quod
latinum peklere ſ. carminare, vnde et 512 peftinem
non ad capillos tantum digerendos, ſed ad lanam aut
linum etiam carminandum comparatum fignificat.
Nacta tamen eſt etiam altera veterum pars ſuos inter
recentiores affleclas, qui de ſeminis, linum velctentibus,
vocem acceperunt. Kt fortaſſe id negotii in antiqua
Aegypto ad muliebres functiones aeque pertinuit, ac
apud nos noſtrisque temporibus mulierum maxime
eſt, linum tractare et parare ad texturam. Prouocat
etiam b. Koppius in not. ad Lowthium ad membrorum
parallelorum tenorem quodque vel is ſecum ferat, vt
MPw connedatatur cum ſequenti membro Hn
r. Enimuero forma ipfſa vocabuli ſignificationi
paſſiuage quam acdtjuae fauentior efſe videtur, pror-

ſusque eſt credibile, prophetam, ſi pectentes feminas

ante oculos haberet, ſcripturum fuiſſe potius Hoew
eadem forma participii, qua ſequens a&& eſt. Ac-
cedit, quod, quemadmodum is in altero membro
non operis textorii cuiuscunque, ſed artificiofioris
mentionem facit, fic eum hic lini non vulgaris, ſed
ſeleftioris ac ſubtilioris genus denominaturum non mi-
nus fuiſſe vero prorſus ſit fimile.
9
Excellentioris texturae opus, quodcunque fit, per
»Aintelligendum efſe, certum eſt. Siue enim cum
Jn Eſth. I, 6., vocabulo, a A)oriundo, conferas,
lintea candida, quo veſtitu nobiliores ſuperbiiſſe vi-
dentur, illo ipfo ab indumenti genere Or dicti;
ſiue ad r Joramen illud referas, operis Joraminoſi
aut reticulati textilia intelligenda erunt, qualia ite-
rum

„

u n
Iuerun

Pe
cabulu
Tum à²
rus V
Chale
Andb
v. pra
Tunt.
Vbii
que
vero
1es
tkael
tori
por
biber
Een
en

ſor

Aerunt,
8. et

1s par.
ca r2-
, voch
elkinen

am aut

nificat.
5 inter
tihus,
ntiqua
it, dc
Axime
uocat
Wro
t, Vt
5N
ationi
pror.

minas

Ac-
mbro
oris
ſed
mi⸗

Per
cuß.
leras,
vi⸗

ino

rum

59

rum non vulgi, ſed illuſtrium tantum perſonarum
fuerunt.

Pergit propheta v. 10. ND ee d. Vo-
cabulum rerepmw mirum eſt, quam diuerſimode ite-
rum acceptum fit ab interpretibus. Ex veteribus Sy-
rus verba h d omiſit, Vulgatus per irrigua,
Chaldaeus per locum texentium texturain, Aquila per
aντναας vertit; LXX. denique et, qui eos ſequitur,
Arabs, de perſonis, illorum ipſorum linorum, quorum

v. praecedenti mentio fada erat, opificibus, intellexe-

runt. Kimchius per retia explicuit collato Pfſ. XI, 3.
vbi idem ſignificatus locum habere ei videbatur. Ne-
que hanc explicationem improbauit Vitringa, ipſé
vero per ſtamina, ſc. retium, vertit. Inter recentio-
res Loutthius, Aquilam ſecutus, per promtuaria, Wi-
chaglis et recentiſſime cel. Paudes *), per machinas tex-
torias vocabulum reddidit. Doederleinius de iis, quae
votui oquendo inſeruiant, repetito hoc ſignificatu a mnw

bibere, atque ex eodem fonte Dathius, pro νπ W le-

gendo PP de verſonis, votum varantibus a illud in-
telligunt.

Inter omnes has ſententias, ſi quidem lectio, a Ma-
ſorethis tradita, genuina fit, illa, quam Aquila praei-
vit, ceteris probabilior videri poſſit, cum in vocali
(.) antepenultimae ſyllabae radicis quieſcentis med.
W veſtigium ſuperfit, atque haec ipfa etymologia
faueat illi interpretationi. Neque ei obſtat, quod
ſequens N, vtpote maſculinum, vocabulo
Nr, quod ſua forma femininum ſit, non reſpon-

deat. Vidit enim hoc ipſe Aquila, et, participio

PN ad ſequens membrum, vt videtur, ablegato,
ver-
*) Philol. Clauis ad h. 1.

60

verbum W☚π hic ſenfu cadendi humique iacendi, quem
et alibi habet, accepit, ita, vt verba Hhr N in⸗
tegram ſententiam per ſe efficerent, vertitque:
&τNο ον αα τς rεντεια ννWuραιεν Eandem conſtruen-
di rationem ſecutus etiam videtur Theodotion, qui

vertit per raree, niſi legendum (æ vivνu, vt docte

coniecit Doederleinius) avryg reSττοααιννινιε. Praeiue-
runt vero vtrique iam LXX., cum éet ipfi verbum
PM verterint per sooνwᷣ[ß*v sv ovvg, et iidem DN
aperte ad ſequentia referant vertantque ſigillatim per
Murραοℳwντναν, habére vero verbum ◻☚ 1. ex vfſu eius-
dem radicis apud Arabas etiam hanc poteſtatem, vt
non cadere tantum, ſed et incidere in lultum curisqué
confici ſignificet, vel ex vſu eius in Niphal Dan.
VIII, 27. clarum fſit.

Enimuero, cum iidem LXX. vocabulum prerw
per soννHονοςς ααο ννα vertant, et Arabs eos ſequatur,
nec minus per opiſices linorum ante commemoratorum

reddat; cum porro in fſententiis, quae praecedunt et

ſequuntur, non rerum ſed perſonarum affectiones de-
ſcribantur, membrorum denique aequabilitas reclius

ſibi conſtare videatur, ſi Deeo cum α conſtrur

poſſit; lectionem SrpE ſcripturae mendum eſſe,
eiusque loco formam aliquam maſculinam vocabulo
dND reſpondentem, quaecunque fit, lectam olim
fuiſſe, vero ſimillimum eſt. Idem coniecit iam Koy-
pius in not. ad h. 1. et legere ſé declarauit PHEG,
quamuis de verbi huius fignificatione nil certi ſce ha-
bere fateatur, non alienus ceteroguin a comparatio-
10
ne formarum arab. (S£, U et 3— Namen telae
et Syr. — &] tewuit, modo, quod idem plane fi-
gnificet, N&ε non praeceffifſet. Omnino vir doctus
verae lectionis veſtigia inuenit, et ſi modo abiecto
altero

Itero

le Rion

telne eſ
uanan
non ap
guae
verdi.
Coni.
ſpecie

tum
cet.
Qin
iplo
per!
dice
ſorm
Cind⸗
ci
Vere
cum
Ws
hal
a

Juem
) in.

*

e: Ad
ſtruen-
n, Gi
dodte
raeiue.
erbum
N
m per
eius.
m, Vt
igur

Dan.

natur,
oru
nt et
es de⸗
eClius
nſtrui

. ſe,

Kor⸗
ha-
atio⸗

61
altero n pro Prrw legiſſet —P —, genuinam ferte
ledionem ipſam manu tenuiſſet. Nomen ſtamen
telae efſe, ex Leu. XIII, 52. certum eſt. Id vero a
quanam alia radice, quam a drw, ductum efle poſſit,
non apparet. Huius autem ſignificatum ſeruarunt lin-
guae cognatae; cum in chaldaica Peal et Aphel eius
verbi, in ſyriaca Aphel certe texendi, in arabica vero
Coni. IV., quae huic reſpondet, teſte Giggeio etiam
ſpecialiorem telam ſtaminibus poſitis aptandi lgnifica-

turn habeat, et Gieuharius Xf per ο expli-
, quod itidem per ſtamina telam diſponere ſignificat.

Ai quod inprimis attendi meretur, Chaldaeus hoc

ipſo in loco eadem radice &e adhibita vertit
per A HH ee locum texentium texturam. Ab ra-
dice w igitur legi aut: P PGj a nomine vel ro

formae 2N& pro % N ab n vertique id poſſit per off.

cinas textorias, ſi GChaldaeum ſequi, aut P, ſi grae-
ci interpretis iudicium praeferre velimus. Neque
vero hac lectione pofita Der plane eosdem eſfſe
cum &ι ſequeretur, ſi quidem ſpecialior fignifica-
tus, quem Arabes vocabulo fubiiciunt, locum hic
habeat perque eos intelligantur, qui ſtamina ad telam
adaptant.

In explicandis reliquis verbis: = ow w
Wop non minor eſt ſententiarum diuerſitas. Longum
foret, omnes recenſeére ac diiudicare. Vnam tamen,
quae magnis auctoritatibus firmata eſt, ſilentio prae-

terire non poſlumus. Quod LXX. verba e W

per oοιντι τιο Oνιν verterunt, viſi ſunt Michatli,
Doederleinio ac Dathio pro v legifie a, quo fa-

ctum eſt, vt etiam ipfi illum ſenfum ſuis in verſioni-
bus exprimerent. Et certum quidem eſt, etiam Sy⸗

rum d per 1.-. reddidiſſe, certum item, po-

.

tionis

62

tionis quoddam genus, quod Zythum appellarint, ex
hordeo parafſe Aegyptios. Cum vero vocabulum
pluribus in locis occurrat, nec in vllo alio per
Gu-goy a LXX. verſum reperiatur, dubitari iure poſ-
ſit non tantum de eo, num omnino Anw legerint, fed
de ipfius etiam graecae lectionis æσ—$rig, praeſer-
tim, cum Arabs, qui graecum interpreétem alias tam
ſecure ſequitur, atque in hoc ipſo loco verbum paene

verbo reddit, Zythum non habeat, ſed verba whn

äl .72 .
per -X.ſ, qui faciunt
7
ſportas, vertat.

Neque ab Icclione recedendi, aut ſignifica-
tum eius tam longe, ac faciunt nonnulli, repetendi
vlla neceſſitate cogimur, cum hoc ipſum vocabulum
etiam Prov. XI, IS8. occurrat, atque idem fignifica-
tus, quem ibi manifeſte ſatis habet, percommode
etiam hic locum habere poſſit. Nimirum, quemad-
modum ante de lini opificibus ac textoribus dicitur,
magnam eos rerum ac fortunarum ſuarum ruinam paſ-
ſuros eſſe, ſic hic de omnibus, qui quaeſtum ea ré fa-
cerent, eos fore wWS) .a d. Kx quo etiam patet, haec
ipia verba extrema eiuſmodi aliquid, quod vocabulo
RNτ2 ο in ſententia praecedenti reſpondeat, affectio-⸗

nemque animi, qualis in rebus anguſtis eſſe ſolet,

denotare. Eius generis ſignificatum tribuunt etiam
illis LXX., cum per 1αue VoXa rovs‧οαν vertunt.

Optime vero ſine dubio ea explicauit Kimchius compa-

ratione cum Iob. XXKX, 25. inſtituta, quo in loco ea-
dem fere dictio wed oa legitur. Videntur enim
omnino verba N et Dav eadem plane eſſe folaque
ſcriptionis ratione differre. Chaldaeis certe eN idem

plane ſignificat, quod in loco illo Iobi Day, atque
7 7 ‚77
etiam arabicae radices —] et E9 eius notionis

aliquid

iqdi⸗
eſt in
rte gu
Muter
demd
Chald
rettp⸗
gute
gener
mani
Certu
Verbe
bum
verb
Atq
Rn
n)
Ef
ben

Nel

t, ex
Dulum

dN per
e dol.
t,ͦ ſel
deſer-
5 tam
baene
1W

Niut

Koa-
endi
Blum
fica.
node
nad⸗
itur,
paſ.
haec
dulo⸗
o⸗
let,

aliquid ſeruarunt. Neque etiam inſoliti quicquam

eſt in linguis orientalibus, vt, quemadmodum litte-

rae gutturales vniuerſe, ſic etiam & et inter ſe per-
mutentur. Nec in diuerfis tantum, ſed in vna ea-
demque nonnunquam dialecto id vſu venit. Sic in
chaldaica N& et va ſorbitionis, in arabica NMa et vdn
retegendi notionem continent. Quin intra ipſos lin-
guae ebraeae fines illud aè et dav non vnicum ſui
generis exemplum eſt, ſed nNm v. c. Am. VI, 8.
manifeſte idem eſt, quod ayee, eſtque id vel ex eo
certum, quod LXX. id per 85ενσισοαα reddunt, quo
verbo in vertendo verbo aohvti ſolent, itemque ver-
bum Now, vt alibi, v. c. Pſ. CXIX, 163. Am. V, 10.
verbo 2, fic hic eidem per & ſcripto reſpondeat.

Atque eadem ratione verbum opn in Niph. 9 ) II.
Sam. I, 21. frequenter etiam per & ſcriptum reperitur

in Niphal Ieſ. LIX, 3. Piel Mal. I, 7. Püal ibid. et
Efr. II, 62. Hiph. Ies. LXIII, 3. ſimilemque ſcri-
bendi rationem etiam in nomine 2 feruauit
Neh. XIII, 29. *)

Itaqué triſtes et anxios animo fore, quicunque texto-

rio opere quaeſtum ſaciant, veram prophetae ſententiam

effe, nihil fere dubitationis habet. Vt vero pro
32 legatur τα R, ne opus quidem eſt, cum illa for-
ma etiam ab : & adiectiuo formae duécta cen-
ſeri poſſit.

Ex hactenus obſeruatis haec verſio enaſcitur:

9. Et ſpe ſua excident opifices lini eximii
textoresque operis reticulati;
10. ef

*) Mirum en, haec exempla non ſuccurriſſe Sahultenfio in
Clau. dial. p. 192. eumque vnico dan mus; eoque incerto
ac dubio, vVſum eſſe.

64

10. et erunt, Aui ſtamina illorum adaptant, conſternati,
quotquot quaeſtum (ea re) faciunt, anxzii animo.

„

CAP. XIX, 17.

e eeee ee eee r
D ee e e ee e
HNAX De e
:by vVV N iN

Quod aliis &ταιι X&νεινοις rarifime, dici forte poſ-
ſit nunquam, vocabulo Qarm in hoc carmine contigiſſe
videmus, vVt cum antiquiores verſiones fere omnes,
tum ſerioris aeétatis interpretes plerique in eo verten-
do confentirent, ſignificatumque pauoris ſ. timoris ei
ſubiicerent. Ex eodem vero etiam fonte haufiſſe om-
nes, atque hunc ſenſum ex ſequenti τCe diuinafſſe
potius, quam certa ratione elicuiffe videntur. Vnus
Aquila ex veteribus vertit per popotv, quam vocem
an Vitringa recdte eo interpretatus ſit, quaſi et ipſa ad
timoris notionem eſſet referenda, fignificaretque il-
lam pauidi et trementis affectionem, qua circumfert
oculos, venientem formidans inimicum, non ſine ra-

tione dubitatur. A verbo adn illum ſignificatum re-

petiiſſe vertig ginemque potius quam metum in animo
habuife videtur Aquila. Ceterorüum vero omnium
conſenfum primus diuellit Schultenſius. Is nimirum
in Animaduu. philol. et crit. ad h. I. primo minus fir-
mam eſſe argumentationem oſtendit, qua ex ſequenti
verbo rbad pauoris fignificationem in voce Na con-

cludatur, cum vel hoc ipſum verbum non ſemper pa-

vorem illum, mentem loco mouentem, deſignet, ſed
ad ſe inaitonen ſaepe et accelerationem pertineat, quo
ſenſu

ſenſa e
Hicatum
minis

2
4
hune:

In hoe
Wi
b eo
ue ſ
ſet,
haec
ReNe
to 2
Quan
(Aa
VRe
quc
Ctum
em
Leet
Kenn

Tri

yol.
giſle
And,
rten.
onm⸗
nalle
Vrus
ocem
ſa ad
e il⸗
nfent
e ra⸗
Ie-
imo
Hium
irum

enti
col⸗
par
ſec
uo
nſu

65

ſenſu et Hof. III, 5. occurrat. Verum deinde figni-

ficatum vocis N&arn eundem eſſe docuit, qui arabici no-
minis L== t,ο fit, refugii nimirum ſ. aſili ab radice

£
— confugere, ſenſumque orationis propheticae
hunc: et erit terra Iuda Aegypto in refugium,; quum

quis eius, tanquam aſyli, mentionem focerit, vel po-
tius eam tanquam aſylum celebrauerit, ad eum acouretur,
trepidabitur. Difficile vero eſt intellectu, cur ad eum Po-

tius, qui eam, tanquam aſylum, celebraturus ſit, quam ad
aſylum ipſfum properatum iri diceretur a propheta.
In hoc itaque, cum cecteroquin in explicatione vocis
Nar ipfius cum Schultenſio conſentirent, diſſenſerunt
ab eo Doederleinius, Dathius et Wichaelis, maluerunt-
que ſufſſizum vocis &, generis licet diuerfitas ob-
ſtet, ad terram ludae ipſam referre. Neque vero
haec vnica difficultas eſt, quae Schultenſianam premit
ſententiam, ſed aeque difficile eſt explicatu, quomo-

to ab radice Ner forma nominis N 3 naſci potuerit.

Quam ob cauſam Wichaelis, quod, haec ſi puncta vo-

calia admittantur, ad radicem aarn referendam potius

vocem effe perſpiceret, alia ſubſtituenda legendum-
que eſſe &ar ſtatuit. *) Idem vero etiam monet, fa-
ctum hic effe, vt faepe, duarum lectionúùm confuſio-
nem, punctis lectionis qan litteris &an fubſtratis.
Lectionem omnino feruarunt 5. Codd, mfc.
Kennicottiani duaeque editiones imprefſae.
1
Atque haec ipfa lectio vnice vera orationisque
propheticae contextui conuenientiſſima eſſe videtur.
Tritus ac quotidianus verhi aer vius apud Arabas is
”” eeſlſt,

*) In Biblioth. orient. Append. ad P. XIV. P. 33. et Supplem.
ad Lexica ebr. p. 667.

E =

66

eſt, vt dicatur de iis, qui peregrinationem ſacram,
ſpeciatim Meccanam, Nſiiminnt habentdue etiam de-
2 S 2 5

riuata inde nomina &π1- Er S eundem

1

veregrinationis religioſae ſignificatum. Sed et apud

Ebraeos idem verbum eundem ſpecialiorem ſignifica-
tum habet. Quid enim ar ee Ps. XLII, 5. aliud
eſſe poſit, quam turba hominum, ad feſtum Hieroſo-
Iymis celebrandum vna profciſcentium? Quin ipfius
nominis 2r poteſtatem ab generaliori radicis ſignifica-

tu ortum duxiſſe credibile eſt, quod nimirum anti-

quiffimarum iam gentium is mos eſſet, vt ad ſolem-
nes feſtosque dies celéèbrandos vnum in locum contende-
rent ac commearent. Sic etiam EKxod. XXIII, 14. ver-
ba b apr verti poſſint: ad dies mihi ſacros celebrandos
proficiſcaris, nam de iis feſtis ſermo eſt, ad quorum
celebrationem Hieroſolymas erat proficiſcendum.

Ex eodem igitur verbi viu quidni et nomen 5

apud Ebraeos aeque ac apud Arabas peregrinationis Ja-
crae ac religionis ergo ſuſceptae ſignificatum habere poſ-
ſit? Si cui vero de Aegyptiis hoc dici, eos religio-
nis cauſa in terram iudaeam pPeregrinaturos eſſe, ni-

mis alienum videatur, comparet is modo cum hoc

Ieſaiae loco vaticinium Zach. XIV. ubi de pluribus
gentibus, quae Iudaeis quondam infenſae fuiſſent
v. 16. ſpeciatim vero de illis ipſis Aegyptiis v. 18.
ad tabernaculorum feſtum eos Hieroſolymam ituros
efſe, diſertius adauc, quam hic, praedicitur.

In reliquis verficuli verbis nihil difficultatis efſt,
ſi modo fuum cuique tribuatur. Sic o minus com-
mode ad terram iudaicam refertur. Quomodo enim
eadem haec terra in vna eademque ſententia, quin in

duabus vocibus proxime ſe excipientibus, pronomi-
nibus

67

nibus diuerſi generis, feminino in a, et maſcu-
lino in b deſignari poſſet? Abfſit eiusmodi ano-

malia! Ad & .Z potius reſpicere ſufkhxum vocis
oN, certum eſt. Ex quo etiam hoc ſequitur, verbo
Arnd hic non illum properandi ſignificatum, quem

Schultenſius ei tribuit, conuenire, ſed coniunctum

cum 5& de religioſa illa reverentia, qua quis ab ore

alicuius pendet, intelligendum eſſe, idemque valere,
quod dictio plane ſimilis n- —- N& c. LX V 1,5.
De Aegypto itaque dicitur, eam cum reuerentia au-
dituram vel ſolam terrae iudaicae, ſi quae fiat, com-
memorationem, quemadmodum et fuffixvum vocis
extremae ov ad eandem ſpectat. Neque huic ob-
ſtat maſculinum cum verbi ed, tum huius ſuffxi
genus. Quamuis enim regionum terrarumque nomi.
na aliàs fint feminina, ſaepe tamen, quod non tam
terra ipſa, quam populus eam incolens innuitur, per
ſynefin ad intellectum magis quam ad grammaticam
rationem conformatur conſtructio. Conſili, quod lo-
va omnipotens ſuper Aegypto cepiſſet, v. iam 12. mentio
facta erat. Hic igitur, quae modo denuntiarat pro-
pheta, vro eodem Dei omnipotentis conſilio certo euen-
tura eſſe confirmatur. Itaque verba huius v. ſic fere
verti poterunt:

Et erit terra iudaea Aegyptiis ea, quo fſacras peregrinatio-
nes fuſcipient;
Quisquis eam commemorabit eum cum reuerentia audient,
idque pro louae omnipotentis confilio, quod cepit ſuper
illis.

E 2 CAP.

68

CAP. XXIII,

e Dde ee
NaD e
: 2—eg ene een

Tarſchiſcham Hiſpaniam eſſe, a Tarteſſo, nobiliſ-

ſimo olim ad Baetis oſtium portu et infula fic di-

ctam, poſt Bochartum MWichaelis *) ſic demonſtrauit,
vt nec ea quae nuper demum erudite ſuper hoc ar-
gumento diſputauit Henſlerus **), auertere ab hac
fententia atque ad eam, quam ipfe propoſuit, in

Aethiopia fſcilicet Dotius aut ad ſinum arabicum

quaerendam effle Tarſchiſcham, traducere facile
quenquam poſſint. ***d Neque vero eapropter per
naues Turſchiſch naues proprie Tarteſſenſes intelli-
gendas eſſe, ſed, exemplo pro toto genere poſito,

naues quaſuis longinquam exercentes mercaturam

ſignificari iſta loquendi ratione et hic et ſequenti
v. I4. nec minus Cap. II, 16. et Pf. XLVIII, 8.
idem vir ſummus docuit. †) Eſt igitur metony-
mia poetica eius generis, cuius infinita exempla
in profanis etiam ſunt obuia, vt trabs Cypria ab
Horatio Od. I. I., 13. carina Bitlina I, 35. 7. quin
et ipſa hiſpana nauis ebraica fere ratione ab eodem
III, 6, 3I. pro quauis naue mercatoria ponitur.
Huius

*) In Spicil. Geogr. Hebr. ext. P. I. p. 82. ſq.
In: Ieſaias neu ueberſezt p. 321. ſq.

***½ Vid. quae monuit Doederkeignigs in Biblioth. theol. T. IV.
P. 563. 1ſq.

P) In libr. cit. p. 82. et 89.

Huius igitur generis naues quaecunque ad com-
munem de Tvyro vaſtata luctum planctumque prouo-
cantur. Neque in eo difficultatis quicquam eſt, quod
genus verbi maſculinum non conueniat nomini
vrbis feminino. Quemadmodum enim in nomini bus ter-
rarum regionumque, quod ad ſuperiorem locum nota-
tum eſt, intelléctus ſaepe potior, quamvulgaris vſus, ra-
tio habetur, ſic in vrbium nominibus terminationis ac
formae, vnde et Eo— toon Mich. V, I. maſculine vſur-
patur. Paulo difficiliora ad interpretandum funt verba,
quibus illa Tyri deuaſtatio deſcribitur νιua Hen.
Secundum accentus coniungendae ſunt hae voces.

Coniunzxit etiam illas Vitringa, idemque valere ſta-

tuit, quod aliàs hννâ, quem eundem ſenſum il-
lis tribuerunt Lowthius, Michaclis, quamquam is mi-
nus ſibi placere iſtam verſionem ipſe ingenue fate-
tur *), et Dathius, cum et is verbum N de régionée
circumiacente intelligat. Enimuero non ſine ratione

alii, num o hunc ſenſum habere poſſit, dubita-

runt, idque cum ſequentibus verbis n yR con-
nectendum effle etiam contra illam accentuum ratio-
nem ſtatuerunt. Sic Doederleinius verba ebraea pri-
mum his verbis reddidit: ita vaſtabitur Tyrus, vt nec
domus ſuperſit in ea, uec impoſterum Cittaei huc tendant,
abs qua verſione vero defciuit in III. Ed. acceptoque
verbo N eo ſenſu, quaſi idem ſere eſſet ac &an,
id cum verbis Qoeo etiam coniunzit vertitque: ad

reduces a Citiaeis hoc nuntium affertur. Intellexit nimi-

rum per terram Cithim infulam Cyprum, cuius vrbem
Citium Phoenicum coloniam fuiſſe, traditum eſt a lo-
ſepho. Cum Doegerleinio, quod ad conſtructionem
verborum attinet, confenfit Koppius, ſed verbis ipfis
E 3 hunc

*) In Biplioth. orient. Append. ad P. XIV. p. 46.

70

/
hunc ſenfum fubiecit: inde ex terra Clitiaeorun nun-
tiatur illis.

12
Liceat iam diuidere quaſi virorum doetorum ſen-
tentias, nonnulla amplecti, in aliis libere ab iis dif-
ſentire, noſtramque ſententiam dicere.
Eſt igitur omnino, cur de explicatione dictionis
, quaſi idem eſſet, quod Pr, dubitetur, id-
que vel ſolam hanc ob cauſam, quod, ſi hunc intel-
lectum haberet, cum praecedenti Pon) ſine dubio
pPer ) coniuncta effet aeque ac yre, nunquam ſine
eſt, quotiescunque ι ren ſit oppoſitum. Quod ſi
vero &εο hunc ſenſum non habet, quid reſtat, quam
vt cum ſequentibus verbis der- yN conſtruatur?
Hoc autem poôſito an recte Doederleinius in III. editio-

née ab ſe ipſo diffenſerit, non minus iure dubitari poſ-

ſit. Vſui certe linguae prorſus conſentanea fuit in-
terpretatio eius prior: Tyrum adeo vaſtatum iri, vt
nec domus in ea ſuperſit, nec frequentent eam amplius ex-
teri. Quemadmodum enim Cap. XVII, I. de Dama-
ſco dicitur, eam amotum iri pvv, ab urbe, q. d. ſic va-
ſtatum, ut deſinat eſle vrbs, fic hic de Tyro: P
ut ne domus quidem ſuperſit; atque eadem ratione, qua

de Iudaeorum vrbe Cap. XXIV, 10. dicitur, lauſas

Jore omnes domos &νinn, vt nemo eas frequentet ampli-
us, ſic hic de Tyro: ad zam nullos porro ex terra Cit-
thim venturos ecſſe. Quod vero Citiaeos etiam in terti-
um edita verſione ſeruauit Doederleinius, in hoc non
facilius eſt ei affentire, quam Michat . de Sidonio-
rum maritima ora cogitanti. Cum enim Tyrii merca-
turam ſuam per omnia fere maria, et mediterraneum

inprimis, exercuerint, per terram Citthim non has

tantum, ſed quaflibet maritimas, Graeciae maxime
et Italiae, oras intelligendas eſſe, vero valde eſt ſi⸗
mile.

—

—

uh-

en.

tionis
, id.
intel-
ubio
mned

mile. Quo minus vero in his curae poſteriores viri
docti meliora dediſſe videntur, eo fidentius id de ex-
tremis verbis — oad affirmari poſſit. Cum enim

haec verba ante de Citiaeis in exilium a Tyriis miſſis
interpretatus fit, rectius ſane ea poſtea de nuntio ac-

cepit, modo non de nuntio ad Tyrios ipſos, reduces

a Citiaeis, ſed de nuntio, ad incolas terrae Citthim alla-

to accepiflet. Continent enim rationem, propter
quam, qui adhuc commercii cauſa Lyrum venerint,
jam non amplius venturi fint, quod ſcilicet iis nun-
tiata ſit huius vrbis deuaſtatio. Itaque ſic vertenda
eſſe videntur verba huius v.

Eiulate naues quaecunque mercatoriae,
quod vaſtata eſt ita, vt ne domus Aidem ſuperſit, nec vVeni-
ant (amplius),
ab oris remotis, (quod) nuntiatum eſt iis

*

CAr. XXIII, 3.

r —n ennn
DrN ee

Per oCceanum intelligendum eſſe, et R
proprium Nili, ) e alibi et in fuppari huius ipfius
loci ſententia dicti, nomen fuiſſe, communibus in-
terpretum fuffragiis iam conftitutum eſt.

Sed in explicandis verbis M Xο e e non
idem omnium conſenfus. Fuerunt, qui merces de-
E 4 guptia-

72

gyptiacas, quae Tyrum primum, atque inde in alias
terrarum orbis regiones et maris mediterranei inpri-
mis inſulas deuectae fint, per metaphoram fſic dici
exiſtimarent. Sic Vitringa inprimis et Dathius. Cum
vero Tyrii non aegyptiacarum tantum, ſed multa-
rum etiam aliarum mercium negotiatores fuerint,
non ſat rationis fuiffe videtur, cur illa mercium gene-
ra omnia metaphora ab vnius aegyptiaci foli prouen-
tu fſumta defcriberentnr.

Rectius igitur forte illa verba alii de frumentis de-

guubtiacis proprio ſenſu accipiunt, quae Tyrii per
maria deuezxerint aliisque gentibus aduecta diuende-

rint. In hanc ſententiam Locertkins et Doederleinius,
ques ſolos honoris caufa nominhamus, conceflerunt.

Sed etiam huic rationi Wichaelis *) argumentum 0pP-

pofuit ſane non contemnendum, quod nempe, 60
certe tempore, quo copioſa incoli sque referta fuerit,
aegyptiaca terra non tantam frugum abundantiam tu-
lerit, vt frumentorum aliquid ex ea in alias terras

exportari potuifſet. Quidquid fit, illud certe nego-

tii genus non tanti fuit, vét Tyriorum quaeſtus inde
potiſſimum repeti potuiſfet a propheta.

Iam ab hac quidem exceptione cauit ſfibi Koppius,

cum in not. ad Lowthium videri fibi in ea loquendi

forma frumenti cuiuscunque poeticam periphraſin
effe ſcriberet, ex qua non ſequatur, frumenti proprie
aegyptiaci mercaturam exercuiſſe Tyrios. Eſſet igi-
tur hic iterum eius generis metonymia poetica, qua-
lem v. I. in wνιαπ He&& habuimus, qua nempe ſpe-
cies pro genere ponitur, eſtque illa omnino Ppoetis
quibuslibet tam familiaris, vt exemplis, ſupra ex-
Horatio allatis, vel ex prima eius oda, attalicae conditio-

ne, Libycae areae, MWarſus aper et plura adhuc addi

Pol-

poll

krun

Nen

Aliag
nprl.

dici
Cum
ul.
rint,
ene⸗
uen⸗

A.
er
n0e.
ius,

73

poſſint. Sed ſic tamen omnis Tyriorum mercatura
frumenti tantum commerciis terminaretur, quod,

quomodo dici de iis poſſit, quos Cicero primos mer-

caturis et mercibus ſuis auaritiam et magnificentiam et
inexplehbiles oupiditates omnium rerum exvortaſſe in Crae-

ciam dicit *), explicari vix poſſit.

Nihil igitur reſtat, quam vt verba illa: Am „
RNR Pxß magni illius et vberrimi, quem Tyrii mer-
cibus omnis generis fecerunt, quaeſtus defcriptio-
nem eſſe, atque hunc ipfum quaeſtum propter illam
ſuam vbertatem cum meſſe Wilotica, h. e. vberrima,
comparari exiſtimenus. Propter illam ipſam compa-
rationem propheta etiam hunc quaeſtum non fſolito
Xn, ſed exquifitiori ab agrorum prouentu mutuato.
vocabulo N defignat, ficque continuat allegori-
cum dicendi genus. Atque etiam haec loquendi ra-
tio adeo nihil inſoliti habet, vt vel proſaici ſcripto-
res multitudinem rerum melſſem aut ſegetem dicere
ament. Aegiptiacam vero meſſem propheta eo-
dem verborum delectu poſuit, quo Horatius Od. I,

31; 3. 4.

opimas
Sardiniae ſegetes feracis.

Praeiuit hanc explicationem Michaelis, et digna

erat, quae vberioribus etiam verbis, quam ab ipfſo fa-

ctum erat, illuſtraretur et commendaretur.

*) De Rep. 3.

E 5 CAP.

74

CAP. XXIII, 10.

. N n
:W fnd P een

Ad Tyrumne ipſam an ad Tarteſſum haec ſpectet
oratio, diſputant hic interpretes. Illud qui ſtatuunt
neceffum habent occurrere quaeſtioni: quomodo Ty-
rus Tarteſſi fiia dici poſſit, cuius mater potius fuerit?
Reſpondet Vitringa, prophetam ſic elegantiae cauſa
ſcripfiſſe, quod cum aliàs Tyrii tantum deberent Ga-
dibus, quantum Gaditani Tyro, tum vero deſtructa
euerſaque Tyro Gades dehine vel Carthago reſpicien-
da efflent vt metropoles gentis Tyriae; Tarteſſum
Tyrum alteram fuiffe, deinceps etiam ſpectandam
vt' Tyri matrem. Eandem cauſam allegat etiam
Louthius, ſed adiungit ei etiam hanc, quae potior
ipfi videatur, quod nempe Tyrus wunnr vocari
potuerit, pro ampliffſimo vocum 2 et a ad quod-
vis coniunctionis aut cognationis genus deſignandum
viu, arctifſſimam propter communionem negotiatio-
nemque, quae Tyro cum Tarteſſo intercefferit. Ne-
que vero haec probauit Kovpius, ad alteram ſenten-
tiam pronior, qua Tarteſffum ipſam intelligendam
effe ſtatuitur. Ponit autem is, durius forte habitos
fuiſie Tarteſſenſes a Tyriis pro communi fere colo-
niarum omnis aeui forte, ſignificari itaque hoc verſu
Tartéſſenſibus, nihil ipſis iam porro obſtare, quo
minus ceu fluuius, perruptis repagulis, terram ſuam
4 obi-

Cbire!
Tifmil
Inod
Tarten
dere
tantor
tia di
Neſ en
Critic
lectia
Itaqu
leth,
lam
Aer⸗
naues
tam
Pos

gat
dig

pußi
Verl
am,
con
de
on
ice

Rectet
Atuunt
Ty-
derit?
cauſa
nt Ca-
tructa
icien-
teſſum
ndam
etiamm
votior
VOCa/HI
uod
idum
Ne.
Ute⸗
ndamn
bitos
colo⸗
erlu
quo
ſuam

obi⸗

75

obire libereque ſua commercia exercere poſſint. Ve-
riſimilitudinis haud parum haberet haec ſententia, ſi
modo intelligi poſſet, quomodo propheta hoc poſito
Tarteſſenſes, ſuam tantum vt terram tranfirent, iu-

bere potuiſfſet, quaſi omne eorum commercium his

tantum finibus ſe continuiflet. Vtraque ſane ſenten-
tia difficultatibus fuis laborat haud exiguis, quas om-
nes enumerare fuperuacaneum eflſet. Fortaſſe igitur
criticae opis indiget hic locus. I. X X. certe aliam
lectionem exhibent eumque ſic vertunt: Eovags ryv
Jν s, A αο „οοα Sα Su⸗ &ραεταο S KρNν6οααπ&0ονοας.
Itaque Michaelis non tantum pro dav n cum Da-

leth, eos legiſſe, quod omnino clarum eſt, ſed et-
iam vocis “% primam tantum fyllabam ob9, omiſſa

altera π△ et vocula hA, vocabulum denique mi per
nauéts vertifſe ex his colligit. Probat etiam hanc to-
tam graeci interpretis rationem, ſic tamen, vt, dua-
bus ſyllabis A in vnam vocem coniunctis le-

J .7
gat α explicatoque hoc verbo ex arab. ys’ in-
.è. 1 „,

4 . . „ 1
diguit, vindicata denique voci , ex arab. &0* im.-

pulit, nauis ſignificatione hanc tandem totius loci
verſionem efformet: Cole, cum indigueris, terram tu-
am, Tarteſſum, nec enim nauigatio vorro.*) At vero
contra hanc verſionem iam Doederleinius monuit, de-
ſiderari in ea obiectum orationis propheticae, nec ra-
tione ſatis idonea voc. per naues exponi, quod
idem etiam vir ſummus ipfe ſenfit, et deeſſe adhuc

„

arabici = , de impulſu nauium i. e., de remigando po-
ſiti,

.

*) Biblioth. orient. Append. ad P. XIV. p. 48. f.

76

ſiti, exemplum faſſus eſt. *) Accedit ad haec, quod

etiam a ſigniſicatu verbi arabici 2 &πι ſpecialiori, quo

cum conſtructum tantum gaudet, ad idem ver-

bum ebraicum fimpliciter poſitum minus firmiter
concludatur, frigidum porro ſtyloque prophetae non
ſatis dignum videatur, Tarteſſenſes jubere, vt tum
demum, cum indigi ſint, terram ſuam colant.
uod vero maximum eſt, non fine ratione dubitari
poſſit, an LXX. reuera praeter vnicum 22 nihil, vo-
cabulum vero o per nauées verterint, cum veri lon-
ge ſimilius ſit, eos ſic legifſe: PN ν*hνHhbd enee
9. Niſi enim &α pro n legiſſent, Tnon
fuiſſet vlla ipfis ratio;: cur verterent: sααετνι EK
Kapgx7οονοορ

si igitur criff omnino opus fit, habemus hic le-
ctionem, difficultatis omnis expertem. Quid enim

clarius eſſe poſſet hac oratione: Cole iam terram tuum

et agriculturae da operam, cum nullae amplius naues mer-

catoriae ad te venturae ſint? An vnius interpretis grae-

ci auctoritate tam longe a textu recepto recedere fas
ſit, id quaeri podet; tum vero etiam, ſi vſum lin-

guae ſpectemus, an vIlo exemplo probari poſſit,

yN de agris vſurpari, et annon propheta, hoc ſi
voluiffet,. †h potius, vel †W ſcripturus
fuiſſet?

Neque vero de lectione recepta deſperandum eſt,
cum et ipſa ſenſum ſatis commodum exhibeat, modo
quis ſibi ipſi non fingat difhcultates, quibus ſuper-
ſedere poſſit. .

*) In Supplem. ad Lex. ebr. p. 1495.

1atione⸗
lus ipſe

tem,
lonia,
COTHNN
teſſend
vegion
Tyri
Vt ſer
Hoc 1
CüTN
N
MA à
Migr
te eu
In W
nihi

Naé

e, guod

ri, gud

den ver-

firmier
etae nol
Vt tum
Colant.
dubitari
nil, vo-
eri lon.
9
t, noNH

41 LK

lle le⸗
d enim
Iimn
les fuer⸗
gere fas
umn lin-

Eſt igitur ννπ Da omnino Tuarteſſus ipſa, eadem
ratione, qua Sion Da, Babylon nn da et Ty-
rus ipfa Ps. XLV, 13. X —a, dicitur. Erant au-

tem, quod omnes ſciunt, Tarteſſenſes Tyriorum co-

lonia, cumque his non cognatione tantum, ſed et
commercii continui viu coniunctiffimi. Nunc igitur
in tanto Tyri, vrbis primariae, caſu, quemadma-
dum v. 6. Tyrii Larteffum traiicere, ſic hic Tar-
teſſenſes ipſi eo reuerti monentur, quod idem etiam
V. 12. ſiue Citiaeis, ſiue aliis quibuscunque exterarum
regionum mercatoribus, qui commercii gratia adhuc

Tyri commorati fuerant, ſignificatur, ſuos ad lares

vt ſe recipiant, quamuis nec ibi ſatis tuti ſint futuri.
Hoc ſi obſeruaſſent interpretes verſumque 6. et 12.
cum hoc noſtro contendiffent, in explicandis verbis
N av ceérte minus haefitaſſent, neque in tam alie-
na a propoſito prophetae dilapfi eſſent, quaſi is vel
migrare ex terra ſua vel permeare eam iuberet eos,
quos alloquatur. Tyriorum ditiſſimos ipſos iam an-

te euerſam vrbem, cum de rebus ſuis deſperarent,

in Hiſpaniam concefſiſſe, eo vsque, vt, capta vrbe,
nihil dignum ſuo labore inueniret Nabuchodonoſor,
ex Aflyriorum vetuſtis libris Hieronymus ad leſ.
XXIII, 6. et Ez. XXKIX. refert. Quanto magis igi-
tur id eueria iam vrbe a Tarteſſenſibus ipſis factum
eſſe credemus, quamque veri ſmile. eſt, ad hoc ipſum
reſpici a Propheta.

Sed quid iam ſtatuendum erit de voc. n? Hoc
enim maxime cauſa fuifſe videtur, cur etiam, quae
praecedunt, minus recte intelligerentur. Omne ve-
ro momentum in eo fitum eſt, ut comparatio, quae
hic inſtituitur, recte accipiatur. Nempe non tam
exundantis in arua, quam potius regredientis in fuos
alueos Nili imago obuerſata fuiſſe vidéetur prophetae
ocu⸗

78

7
oculis in hac comparatione. Naues Tartefhae diffu-
derant ſe adhuc quaquauorſum, maxime vero ad oras
maritimas Tyriorum. Nunc igitur ſuos in fines, vel-
ut Nilus in juos alueos, vt ſe recipiant, monentur.

Reſtat iam vnicum vocabulum , quod diffi-

cultatis aliquid habet. Duobus illud in locis occurit,

hic et Ps. CIX, 19. et in hoc quidem altero loco vix
dubium eſt, quin cingulum ſ. alteum notet. Sed idem fi-
gnificatus huic noſtro non aeque conuenire videtur.
In hoc vero interpretem chaldaeum ceteris omnibus
rectius ſenſiſſe certum eſt, cum verba ebraea vertit:
o, nullum amplius munimentum eſt. Hac
eadem voce pon idem Chaldaeus v. 4. vtitur, et
7& T vertit per &ι Hoh, ex quo clarum eſt, r
ei idem quod veflſe, nam et alibi, e. g. Ez. XKXK, 15.
DN per O on vertit. Vnde hunc ſi-
gnificatum duxerit aut arripuerit Chaldaeus, ſe non
coniicere ſcri bit Michaelis. Neque vero coniectu hoc
admodum difficile eſt, modo vocabulum non ad radi-
cem , quod ab omnibus, quos ſcio, Lexicorum
auctoribus adhuc factum eſt, ſed ad referatur.
Ad hanc etiam radicem retulit ipſe Michaelis *), ſed
aliis punctis vocalibus inſtructam et e ſcriptam, in
quo ab ſe ipſo diſſenſit, cum alibi pe ſcribendum
eſſe ſtatuerit *—Üf½. Neque vero vlla a maſorethica vo-

calium lectione recedendi neceſſitas eſt, cum mpo a

n eadem deriuari lege poſſit, qua an8 a and. Oc-
currit autem illa radix Exod. XKXVIII, 28. et
XXXIX, 21., nee idem Michaelis alienus eſt ab ex-

plica-

*) In Supplem. ad Lex. hebr. p. 608.

**) In Biblioth. Or. l. ſupra cit.

—,,—

Ticationt

1

Venire i
Modo all⸗
Tecedat
rd cog
Sytis no
ghificat
foma
Db ar⸗
bac pon.
bemque
que amb
eſt intel
Vlut obte
69. et
Prohiber
dbduxer
Et qua:
Iit, .
dr, ſ
Aiqu
comme
COOex

15
.
Ee

. NI
Mentem
ngere

79

.

diu. “ plicatione Kimchii, qui ecum as altus fuit illam con-
d oras venire ſtatuit, vt adéo in vtroque EKxodi Ioco
vel. modo allato hunc ſenſum habeat: ne altum fiat, i. e.

recedat dimoueaturque ab humerali. Radici autem
RN cognata eſt altera , quae et ipſa Chaldaeis et
diff. Syris non tantum motus, ſubmotus, ſed et elatus ℳ ſi-
ceurit, gnificat. Atque ab hac altera verbi altera nominis
forma mebo Iob XII, 21. ducta eſt. Quomodo iam

nr.

“ ab illa radicis ſignificatione cinguli ſ. bultei, atque ab
igetur. hac porro munimenti, in altum quippe exſtructi, vr-
mitbus bemque vel portum certe vrbis maritimae circumqua-
lik: que ambeuntis notio deriuari potuerit, haud difhicile
Me eſt intellectu. Apud Graecos certe idem loquendi
r, et vſus obtinet, et Seoα Xiuνν Thucydidi L. VII. c.
d 69. et 70. eft. munimentum, quod Syracuſani, ad
X6. prohibendum infeſtas naues aditu, oſtio portus ſui
ucſ⸗ obduxerant, nam SeνnQne c. 70. T1.ρ ειροει vocat,
non et qua ratione hoc munimenti genus exſtructum fue-

lu hoc rit, c. 59. accurate deſcribit; c. 30. vero idem Gev-
1 Jua etiam abſolute poſitum vſurpari eodem ſenſu vide-

Andi tur, ſi quidem genuina lectio eſt, cum Criticorum
trumn alidqui loco r8S SevP‿ενααοτι+ lectionem séu— 7 roρνι τIrια
Talu. commendent, atque etiam vnus isque melioris notae
led codex hanc ipfam lectionem exhibeat. Nec minus
m, 11

dαανοοννο apud Theophraſtum in Characteribus
ndum 4“ c. XXIII, I. cognatum certe cum illo ſignificatum
4 Wo⸗ habere vallumque defignare poſſit, a portu in conti-

W nentem porrectum, quo quaſi cingulo haec vel con-
Oe. iungeretur cum illo, vel ille ab hac diſtineretur.
bee sed ſui interpretem habemus etiam hic ipſum Ie-
Plica⸗ ſaiam. Breuioris enim obſcuriorisque ſententiae H N

v addit in ſequenti v. vberiorem explicationem
et expolitionem quaſi, cum dicit: manum ſuam Io-
vam ipſum extendiffe ſuper mare, commouiſſe regna.
aC

80

ac praecepiſſe de Phoenice, vt omnia eius munimenta
deſtruerentur. Atque etiam hic Chaldaeus cognato

cum vocabulo EE vtitur, verba extrema ver-
tendo: P N ad perdendum munitiones corum.

Itaque verba & fignificant Tarteſſen-
ſibus, nullam naues eorum ſecuritatem porro ha-
bituras eſſe in portu Tyrio, idem fere, quod in
Virgiliano verſu de Tenedo dicitur:

nunc tantum finus et ſtatio malefida carinis Aen. II, 23.

CAP. XXIV, 15.

Wae den e
:5 N ne een e ee en

In hac oratione vnicum vocabulum Nn eſt,
quod negotium facefſit interpretibus. Ex veteribus
Vulgatus illud explicare magis, quam vertere velle
videtur, cum reddit: in doctrinis. Chaldaeus certe id
manifeſte egit, hac 7εραοοοο vſus: N eeen
NPX ocum venerit lumen iuſtis. De reliquis deinceps
dicendi locus erit. Serioris noſtraeque aetatis inter-
pretes commode ad duas claſſes reuocari poſſunt,

quarum vna éos complectitur, qui- lectionem re-
ceptam

leptan
aliame
vel P
tumqu
r
Vertun

conie
cenn p
U, p
Fulgan

Vit, e
ſenten
) lan
OyN
doedib
Hic
ſone
dixi,
ſtituer
an,
gauti
Owy
Aut Ve
Menti
Morat
tum
tque
habee
huius
ſus e
Dla cn
rum V
titam

inenta,
at
1 ver.
rlam.

tellen.
ro ha-
lod in

113.

3 eſt,
eribus
velle
erte
192
inceßs
intel⸗
Hunt,
n I⸗
teptam

81

ceptam tuentur, altera hos, qui ab ea fſecedunt

allamque fubſtituunt. IIli igitur vocabulum è&

vel Pluralem efſe cenſent a Sing. N ſ. &α ſignifica-
tumque luminum ſ. ignium ei tribuunt, vel idem cum
PN. Iel. XI, 8. fignificare ſtatuunt perque cauernas
vertunt. Singularis ipſique propria eſt Doederleinii
5 6.
conieclura qua ara bico fi in ſubſidium vocato vo-
cem per ſeptentriones vertit. Haeſit aliquantum dubi-
us, verane an falſa ſit lectio Dodè, MWichaelis; Itaque
vulgarem quidem lectionem Explicare et ipſe tenta-

52
vit, collatoque cum ea arabico g propulſio, l
ſententiam pr ophetae ſic vertit: in exiliis (Patria pul-
ſi) Laudate lehouam, fimul vero, legendum forte eſſe
&, coniecit. Exiſtimauit fine dubio vterque vir
doctiſſimus „ membrorum paralleliſmum requirere
hic aliquid, quod ro ☚ & in altc. membro re-
ſpondeat. Atque eandem ob rationem altera, quam
dixi, interpretum pars aliam omnino lectionem ſub⸗
ſtituendam eſſe iudicauit. Subſtituerunt autem alii
alia, Calmetus Hn aut Qn aut en, Huhi-
gantius et, qui eum ſequitur, Dathius, DpNn vel
PPyn, ex coniectura omnia et abfque vlla codicum
aut verſionum auctoritate. Paullo vero plus firma-
menti nacta eſſe videri poſſit Michaelis ſupra comme-
morata coniectura DNn, ex quo Lowthiuns non tan-
tum in eandem incidit, ſed eam antiquam etiam
atque eandem, quam LXX. iam fſuo in exemplari
habuerint, lectionem efſe, vnius alteriuſue codicis

huius verfionis manufſcripti teſtimonio confirmaſſe vi-

ſus eſt. Cum enim cetera verfionis graecae exem-
pla cum ſcripta tum impreſſa omnia inſularum marina-
rum vnicam tantum mentionem faciant, in his repe-
titam inuenit his verbis: Aia& r&το 7 doaο νσ sνι ει
FE—ê Toœα

* 4

832

õ vygolt ro oαας‿τ†⅓rι αν
gis es Iooα& eνοονιο sε u&r. Enimuero cum Genitiuus
ryg αποασνπς continuo cum 7αo πo τπτσοι Prima vice
poſitis iunctus ſit, iterata verborum eν αις Nποσισ
ſcriptio lapſus potius ofſcitantis, quae iam ſcripta
erant, denuo ſcribere incipientis, tum vero lituram
aegre admittentis librarii eſſe videtur. In arabica
certe verſione, quanquam etiam hic verbum verbo
ex graecis transfertur, nullum huius lectionis veſtigium
extat. Ad quae accedit, quod „ cum 2 iam per
oεa. sοο verterint LXX., vnde illud svαοαιοο ιöια in
altero membro traxerint, non appareat, niſi per hoc
ipfum ebr. DNn vertere ii voluiſſe exiſtimentur.
Ex eorum igitur verſione ſi iudicare liceat, transpo-
ſita eorum in exemplari ebraico Dden et Nn,
atque hoc in primo, illud in altero membro poſitum

fuiſſe, tum vero illud per sρεoοεs sss tanslatum ab

iis videri poſſit, ſiue hunc ſigniſicatum a verbo &ν,
quod in Piel certe clarum facere ſignificat, repetierint
legerintquo aο vel n, ſiue ab AN, accepe-
rintque hanc dictionem eodem ſenſu, quo Latini,
quae glorioſa ſunt, in luce verſari dicunt. Ex his
certe clarum eſt, nec Lowthii, nec eorum iudicium,
qui voc. DNa a graeco interprete prorfus omiſſum
eſſe ſtatuunt, tale eſſe, vt nihil dubitationis habeat.
Nec certius eſt, ſyriacam verſionem illud omifiſſe.
Ea potius vnica eſt, quae diuerſam a vulgari lectio-
nem exhibet, quod obſeruatum adhuc a nemine eſt,

Illa nimirum verba a RN vertit per Nν5νο°˙,

☚ V „ .
Q---.—& n]eque vero ad augendam tan-

tum verbi ſignificationem hanc nominis deriuati cum
verbo copulationem valere, ſed ex lectionis varietate
ortam eſſe, luculenter probari poteſt. Idem nimi-

rum Syrus interpres ad vertendum verbum nullo
alio

l ———

Alio
LXX

a⸗
tit;
.
Primn.

W

Vertt
tanti⸗
ori
Ib. P
1
bi i

lerina
lturam
rabica
Verbo
kigium
n per
sul inl
er hoc
entur,
nspo⸗
Ny;
ofitumn
um ab
0 N,
tierint
ocepe⸗
Latini,
Ex his
icium,
mium
aheat.
lifife.
ectio-
ne eſt,

5409

83
alio in loco hac loquendi forma vtitur, et e. g. Pſ.

LXXXVI, 9. Ma)) per C-— D- a-0., ibid. v. 12.

„S v. ;——
Anee per —- 0ο, atque eadem ratione

Pn ler. XXV, 3. et ner c. XLIII, 20. ver-
tit; quotieſcunque vero cum illo verbo nomen

INC--A-à jungit, per hoc ebraicauam —ρ ex-

primit. Sic Pi. XXXIII, 3. et leſ. XLII, TO.
WB- vertitur ab eco 1AC-Da4
1- et Pl. CXLIV, 9. νHR
— — 4 ſar-- TNLQA-ad. Pl. CXXXVII,
4. — - NN G%% — a¹;

1—— L, néc minns Pſ. XXVIII, 7.

et n PI. LXIX, 31. per 1N-G- Q-a N-.
Ex his exemplis quin recte colligatur, eunzem
Syrum interpretem pro en no ſtro hoc in loco
legiſſe , vix quenquam iam puto efle du-
bitaturum. Habemus igitur hic aliam lectionem,
quae non ex coniectura tantum hauſta ſit, ſed an-

tiqui nec contemnendi teſtis auctoritate confirmari

poſſit, inſuperque eius generis ſit, quae cum toto
orationis propheticae argumento egregie conſonet.
Cum enim v. I4. vovuli, quorum v. 13. mentio
facta erat, ad hos enim pronomen & refſpicit,

ſublata voce cantaturi et ab occidente iubilaturi eſ-

Je dicantur, ad hos iplſos v. 15. per apoſtrophen
vertit ſe oratio, excitanturque ii ad celebrandum
canticis Iouam decantandumque vel in remotifſimis
oris nomen Iouae, Ifraelitarum Dei; tum vero v.
16. noua ſubita conuerßone haec cautica ab extre-
mo terrae fine reſonantia iam iamque inaudire fi-
bi iuxta cum aliis videtur propheta. In his certe
F 2 nihil

nihil eſt, quod non cohaereat cum toto fitque aliis
etiam prophetae vaticiniis prorſus confentaneum.

Si qui tamen ſint, quibus aut religio ſit, àa rece-
pta lectione recedere, aut conuenientius certe videa-
tur, vt ſit hoc loco, quo en legimus, aliquid,
quod 7 τ Nn in altero membro reſpondeat, iis
jam etiam alium vocis Q& fignificatum proponere
liceat. Solemne eſt poetis ſublimioribus, a vulgari
loquendi more recedere vocibuſque inſolentioribus
et exquifitioribus uti. Quid f leſaiam, qui v. c.
C. LXIII, 3. 6. pro vulgari 2 pofuit mxo, fimili
verborum dilectu pro vulgarioribus loquendi formis
BeoB ee et Aae, quae c. XI-V, 6. et alibi oc-
currunt, hic ON& pro illa et τ &W pro hac poſuiffe
cenſeamus, ut ſenſus hic ſit:

Itaque in Oriente celebrate Iouam,
in terris occidentalibus nomen Iouae, Ifraelitarum Dei?

Sic certe membrorum paralleliſmus egregie ſibi

conſtat. Habere etiam haec coniectura prae illa,
quam Doederleinius propoſuit, hoc praecipui videtur,
quod ab origine vocis, verbo , quod lucendi et
ardendi ſignificatum habet, non nimis diſſideat.
Quid enim obſtat, quo minus, quemadmodum Grae-
ci et Latini ab H et Eog, aurora, orientem Eoa,
et quidquid orientale fuit, eoum dixere, fic Ebraei
ad idem fignandum appellatione a luce vel igne petita
vti potuiſſent. Non ſpernenda ſunt, quae Kocherus
ad h. 1. notauit: „Potuit en ſenſum dare opti-
mum, etfi tibique et mihi nunc incognitum,„ *).
Accedit ad haec, quod ρνS, eiufdem originis no-

men, Chaldaeis omnino vel occidentem ab ortu et luce
ſtella-

*) In Vindiciis ſ. Textus hebr. Eſaiae vatis etc. Bernae 1786.

1

Ca
etat
diſſie
runt.
Dare
vind
Cap.
haec
Qnd
tione

N

e aliis
um.

rece⸗
Vilez.
liquil
at, iis
ponere
vulgari
loribus
1 V. (.
Amili
formis
bi oc⸗
oluiſe

gie ſibi
ae illa,
jidetur,
Andi et
iſüidert.
Gne-
,Eoa,
Ebraei
petita
ocherus
re opti·
n, 9
inisno.

et luce

ſtella⸗

85
ſtellarum pro illuſtranda nocte, vel orientem a luce

matutina ſignarit. *) D

Vtrum iam α☚ n malint legere, an N
ſeruare et quocunque placet ſignificatu accipere, li-
bera intelligentibus optio. Certi nihil hic defini-
ri poteſt. OJèðB

CAP. XXVII.

Caput hoc vexatiſſimum poſt interpretes noſtrae
aetatis praeſtantiſſimos, qui vno ore omnes illud
difficultatibus infigniter multis laborare pronuncia-

runt, lectionemque receptam ſolicitare atque emen-

dare eo minus dubitarunt, primus ab hac iniuria
vindicauit Cel. Schnurrerus in Diſp. philol. ad hoc
Cap. Tub. 1775. In verſione, quae hic exhihetur,
haec lex ſeruata, vt, quibus in locis non verbis
tantum ſed et ſenſu a Schnurreriana diſcrepat, ra-
tionem diſſenſus notulae adiectae declarent.

I. IIIo tempore animaduertet Ioua gladio ſuo
chalybeo, magno et valido in Leuiathanem ſer-
pentem protenſum *), eundemque Leuiathanem ſer-
F 3 Pentem

*) Vid. Caſtelli Lex. heptagl. ad h. v.

3*) f oppoſitum eſt ſequentis Pryßs 52. Conſummata imago
ſerpentis, qui modo in longum, vectis inſtar, protenditur,
modo in orbes ſpiraſue conuoluitur, vt de vno eodemque
ſerpente Silius L. VI. v. 153.

5 „ M - centum porrectus in VInas
et v. 194. ſ. - . 2 ſpiris ingentibus artae

arboris abſtraxit molem ⸗⸗ 2 .

8Ww

pentem tortuoſum, interficietque draconem mari-
num.

2. Eodemque tempore de vinea *) canite:
„

. 1 14
3. „⸗Ego Ioua cuſtodiens eam,
„ ſubinde irrigo eam,

. . .
„ne grauius quiddam in eam ſtatuendum
„noctu diuque cuſtodio eam.

4. „(Itaque) ira mihi nulla eſt;
„Si quis tamen ***) ſentes vepreſue mihi i in-
ferat hoſtiliter,
„inuadam in eam, incendam eam totam.

. 5. „Nifſi
= *) eſt fimpliciter vinea, recteque monet Schnurre-
. rus, alteram lectionem n emendationis ſpeciem habere ex
Cap. XXXII, 12. forte petitae, quod nimirum illa inſolen-
tiorem habere videri poſſit loquendi modum. Videbitur ve-
ro hic loquendi modus iis tantum inſolentior, qui non cogi-
tarint, vocabulum = per ſe ambiguum eſſe, et plantari-
um quoduis, fingulari cura horti inſtar cultum, adeoque eum
vineam, tum oliuetum, tum hortum quemcunque fignificare
poſſe, quod docuit etiam Michaelis in Supplem. ad h. v.
Inde igitur fit, vt, quotieſcunque non ex tota oratione cla-
rum eſt, quodnam plantarii genus fſit intelligendum, id ad-
iecta determinatione fignificetur, atque, ut Iud. XV, 5. —2
Nr oliuetum, ſic hic vinea dicatur.

**) Leui punctorum vocalium mutatione legendxum 07.
Neque vero ρ cum by conſtr. de laeſione quacunque,
ſed de poenis maxime diuinis vſurpatur, quo ſenſu et-
iam modo ante v. I. ſumtum eſt. Obſeruari meretur in-
ſignis euphemiſmus, qui eſt in eo, quod Deus poenam,
quam forte ob mala aliunde in ſuam vineam illata ſtatuere
in eam neceſſe ſit habiturus v. 4. tanquam rem ab ſe alie-
nam, neque ad ſe pertinentem repraeſentat.
***¾h ene e, eſt formula cum affectu vel optantis aliquid,
„Vt Ier. IX, I1. Iob. XI, j5. XXIX, 2. vel cum ironia
quadam prouocantis, vti hio, eſtque hoc ſenfſu ſimilis ilii:
Veniat mihi quiſquam, noſtris etiam frequentatac: Kom-
me mir einer.

Teſcen
terra,

Dres
Num
§.

Ilm

mari⸗

ndum

hi in⸗

am.,

MKurri-
bere ex
nſolen-
tur Ve⸗
n cogi-
lantati⸗
ue eum
mnificare
d h. v.
one cla-
id ad-
,

15.
Un que⸗,
lo et⸗
tur in
Oenam,
ſtatuere
ſe Ne

igvi,

iwnia .

s ilii:
Kom-

9„

87

5. „Niſi quidem *) ad potentiam meam ſe re-
cipiat, **)
„faciat pacem mecum,
„pacem faciat mecum.

6. Poſthac **) radices agent Iacobitae, efflo-⸗

reéſcent germinabuntque Iſfraelitae, prouentuumque

terra, qua patet, plena erit:

7. Num plaga, quali (percuſſi ſunt) percuſ-
Iores eorum (Iacobitarum) percuſfit eos (Deus);
Num caede, quali caeſi ab iis, **“*) caeſi ſunt ipfi?
8. Iuſta (tamen) menſura, †) cum immitteres
illam †ρ) (plagam) ius tuum contra illam (vine-
F 4 J am)

* Coni. hic eandem vim habet, quam Leu. XXVI, 41.
habere nemo facile negauerit. Comparari hic locus etiam
quoad rem cum hoc prophetico meretur.
**) Phraſis ſumta a confugio ad cornua altaris. Cf. 1. Reg.
II, 28.
2**½d .Rne accuſatiuus nominis neutrius aduerbialis: Ventura
h. e. quod attinet. Vid. Story Obfſ. ad Anal. et Synta-
Xin hebr. p. 430.
x*** Suffixum voc. â conuenientiffime refertur eodem, quo
et ſuffizgum vocabulorum praecedentium e et 112
manifeſte referendum, nimirum ad 25 aut bNAU" V. an-
tec. Sic omnia fibi optime conſtant. Iacobitae non tanta
clade a Deo affecti ſunt, quanta hoſtes eorum, non tanta
caede proſtrati, quanta iidem ab iis ſaepe.
P) Vocabulum esedd eſt forma duplicata vocis menſu-
za, habet itaque, vt pleraeque einſmodi formae, vim aug-
mentatiuam, et ſignificat menſuram exactiſime menſuran-
tem, h. e. iuſtiffimam. MWenſuras notionem tenuerunt ve-

terum interpretum plerique, Aguila, Sammachus, Theod.

Chald. Vulg. Szrus eoque magis mirandum eſt, recentiores
et deſerere eam et de lectionis adeo veritate dubitare potu-
iile, cum illa toti orationi accommodatiſſima ſit- Cum
enim v. antec. Iacobitas eadem ſeueritate, quo hoſtes eo-
rum, punitos fuifſe negatum efſet, in hoc meritam ta-
men atque ad iuſtitiae leges exacte menſuratam poenam
eos dediſſe aſſeueratur.
†F) Suff. in Armuin facillime ad 59 v. praec. refertur, cum
verbum ipſum, cui annexum eſt, et alibi ſaepiſſime de
. poe-

88

am) perſequebaris, *) (quo tempore) murmur
extitit *) per ventum eius vehementem die (flan-
tis perdentiſque vineam) euri.

9. Verum hoc ipfo expiabitur iniquitas Iaco⸗

bitarum, atque hic erit vniuerſe fructus remoti

ab iis peccati, quod reddent illi ***) omnes lapides
altarium (idololatricorum) ceu fragmenta calcis
diſfoluta, nec luci aut ſtatuae ſolares amplius exi⸗
ſtent.

I10. Contra **) vrbs munita (Ba bylon) erit ſo-
litarium quid, commoratio poſthabita et derelicta,
ſicut defertum, ibi vituli paſcent, ibique recu-
babunt, et confument ramos eius.
II. Cum

poenis a Deo immiſſis vſurpetur, vt Lev. XXVI, 25. Ez.

VII5 3. Mal. II, 2. Pſ. CVI,; I5.

*) aned.. Hoc verbum fic conſtructum ſignifcare: li-
tem intendere alicui, ius ſuum contra gquem perſegui, cla-
rum eſt ex Iob. X, 2. Suffixum femin. reſpicit ſubiectum
principale orationis, vineam. Cf. C. V, 3. non tam gene-

ris huius nominis, quam potius eius, quod eo ſignifica-

tur, Hieroſolymae, vt ſaepe, ratione habita.

**) Verbum den vt de zugitu leonum Cap. XXXI, 4. no-
menque ab eo deſcendens de tonitra Iob. XXXVII, 2.
ſie hic de venti ſonantiore murmure adhibetur, de ventoſi
murmuris auris, vt eſt apud Virg. Ecl. IX, 57. Imper-
ſonaliter vero poſitum eſſe videtur.
***) Juff. vocis aia referendum ad 25; Expiatio inigqui-
tatis hie eſt poenae pro iniquitate luitio, atque ex hac
ſequebatur, hiſtoria etiam teſte, vt Ifraelitae omnem cul-
tum idololatricum penitus perhorreſcerent.

FEE*) Partienulam "9 hice non cauſalem, ſed aduerſatiuam vim
habere, ex eo clarum eſt, quod hic v. nihil continet,
quod rationem ante dictorum exponeret, nec Hieroſolymae
durante exilio babylonieo in ſtatum, qualis hie defcribitur,
deuenit. Commode etiam Vitringa ad ramorum mentio-
nem in hoc v. notat, Babylonis regionem alibi (C. XV, 7.)

vallem ſalicum vocari. Vt igitur Hieroſolymae ſub vineae,

ſic Babylon ſub arboreti imagine repraeſentatur.

.*

II.
Molien
popult
cordia
da ev

1

10 00

1—
bucci⸗
Per 4
rent

mur

(Han.

Ino.
remoii

lapide

calcis
z exi⸗

rit ſo⸗
telicta,

Tecle

.(N.

re: .

i, cla⸗
tbiectum
m gepe⸗

4. no⸗
unß
Imper⸗

inigi⸗
e hac
emn cul⸗

mn vi
Hntinet,
ſolymae
hubitut,
mentio⸗

vine ae,

II. Cum aruerint rami eius, frangentur. *)
Mulieres venient et incendent id; **) Neque enim

populus intelligens eſt, vnde creator eius miſeri-

cordia et conditor eius clementia non vtetur er-
ga eum,

12. Eueniet tum, vt excutiat Ioua ſpicas ab
Euphrate **) vsque ad torrentem Aegypti; vos ve-
ro colligamini ** †vv) ſigillatim, Ifraelitae.

13, Fiet item, vt eodem tempore clangatur
buccina magna, veniantque, qui diſperditi erant
per Afſſyriam et diſpulſi per Aegyptum, atque ado-
rent Iouam in monte fſancto Hierofſolymis.

*) In diuerfitate numeri et generis, qua dedaur a fuo no-
mine diſſidet, nihil admodum inſoliti eſt. Cum nomine,
praeſertim collectiuo, ſaepe verbum plurale iungitur. Dein-
de, quod genus attinet, ſi enallagen ſtatuere ſit nodum
gladio ſoluere, dici hic poſſit, animo ſcriptoris ſacri ob-
ſeruatum forſan eſſe aliud nomen, vt denand, femininum
Provime praecedentis e, vel PnRn, quae vtraque
forma Ez. XXXI, 8. occurrit, idque ipſum nomen ſub-
intelligendum efſe. Sic Nn nn ibid. v. 12.

**) Suff. femin. in π&α nihil plane diſſicultatis habet, ſi
neutraliter ſumatur.

**⅝ Ad verbum: a NWica Fuphratis, quod idem eſt, ac:
Nicas ab Euphrate, neque enim verbum nan abſolute et

ſine fignificatione eius, quod excutitur, poni potuiſſe vi-
detur.

*) Verbum „ de ſvicilegio adhibetur Ruth. II, 17. qui
ſignificatus etiam huic loco aptifſimus eſt. Michaelis in
verſione germ. Hhr Iraeliten werdet einzeln, wie liegen
gebliebene Aehren, geſammlet werden.

CAP. XXVIII, 9 — r5.

p »P-reN e n e e v. 9.
vVV G
: ee e dd

4

— — — — —

— 5RNn Nn nen n ee, e v. 15.

Sacerdotes et prophetas, ductores doctoresque po-
puli hieroſolymitani, vt homines vino turpiter et
ad ſorditiem vſque deditos deſcripſerat propheta

Iam igitur verba v. 9. non minus prophetae
eſſe videri poſſit, conſentiuntque in hoc Michaelis
et Dathius, diſſentiunt vero circa ſubiectum, de
quo haec dicat propheta. Michazlis enim ſignifrca-
re his verbis prophetam putat, incaffum laboratu-
rum, quisquis temulentos illos homines, ſanioris
quippe doctrinae lacte dudum defſuetos, erudire
atque ad ſaniorem mentem reuocare vellet; La-
thius vero, quam inepti hi ipfi potatores ad do-
cendum alios, ipſi nimirum infantibus ſimiles, eſ-
ſent, declarare voluiſſe prophetam ſtatuit. Enim-
vero illud ſi propheta voluiſſet, ſcripfſiſſet ſine du-
bio: S&N& e, hoc: 5h .— HN. Praeferen-
da igitur eſt Loithii ſententia, temulentorum illo-
rum hominum ipſorum has voces, in prophetae

contemtum inter pocula iactatas, eſſe ſtatuentis.
Hos

Hos qu
vocat,
inpatie
tarum
Centes
Ppraeſi
hic v.

.(auillan

Praece
Omnin
tum ce
in vtr
Viris
huiſlet
V. 10.
ſecede
EItren
Ide
tae h
lus n
tarum

h.

* Na⸗
ter et
pheta

phetae
iealis
n, de
nifiea⸗
voratu⸗
nioris
udire
Da-
3, el⸗
Enim-
ne dl⸗
eren-
illo⸗
hhetae
entis⸗

Hos

91

Hos quippe propheta, quos et propterea v. 14. irriſores
vocat, quos porro c. XXIX, 24. a Adiſciplinae
impatientes dicit, doctrinamque ſeueriorem prophe-

tarum reprehendentes et meliora verba ab iis expoſ-

centes facit, quibus denique qua talibus interitum
praeſagit c. XXIX, 20. hos ipſos, inquam, etiam
hic v. 9. et 10. loquentes introducit prophetamque

cauillantes, quod eos paruulorum inſtar habeat,

praeceptorum et monitorum multitudine obruat,
omnium minutiarum nimis moroſus cum praeceptor
tum cenſor fit. Vnus igitur et continuus ſermo eſt

in vtroque hoc verſu. Hoc ſi obſeruatum fuiſſet

àa viris modo dictis eruditis, nec Wichaelis opus ha-
buiſſet, ab lectione recepta verborum — 0d PxO
v. I0. quam Maſoretharum puncta praecipiunt,
ſecedere, nec Doederleinius et Dathius, verba
extrema v. noni o 5 o eeen verſum-

que 10. de iisdem temulentis intelligere, et prophe-

tae hoc incongrui tribuere, vt, quos modo infanti-
bus ſimiles et viædum ab vberibus remotos dixiſſet, mul-
tarum ac variarum legum latores faceret.

Quae ſequuntur v. II. 12. et in priori parte v. 13.
iterum minus recte a Dathio pro deſcriptione tan-
tum vlteriore ſummae iſtorum hominum, de quibus
ante ſermo erat, corruptionis habentur, quae nimi-
rum tanta fit, vt barbaro ſermone et peregrina
lingua vti videatur iis is, qui illis verae felicitatis
viam monſtrare velit, vtque potius jactent vt ver-
bum Dei iſtam ſuorum praeceptorum regularumque
multitudinem. Nec profecto melius Doederleinius
verſum II. ſic cum v. antec. connectit vt ridiculum
Jermonem ac verba barbara, prout ipſe ebraica vertit,
iis ipfis temulentis doctoribus tribuat; verba deinde
v. I2. et 13. ſic ſumit, quaſi per illa ſignificaretur, quod,

.

92
ſi quis etiam populum admoneat, vt huc, ad verum
quippe prophetam, ſe vertat, hic enim eſſe tran-
quillitatis locum, omittendos vero eſſe feſſos illos,

h. e. ebrios vates, adeo tamen illi hanc melius for-
te alicuius ſentientis interpellationem audire no-

lint, vt potius proiecta illa ſua praecepta dictaque

balbutita oraculi diuini nomine vendant. Aliena
ſane et admodum coacta haec omnia, rectiusque
Lowthius cumque eo Michaelis comminationem diui-
nam a v. iam II. incipere ſtatuunt. Habet quippe
particula , abs qua haec oratio v. II. orditur, aper-
te vim aduerſatiuam idemque fignificat, quod lati-
num ſed, viciſim. Opponit itaque propheta iniquae
irriſorum, quam hactenus deſcripſerat, cauillationi
comminationem iuſtioris, qua Deus erga eos vfu-
rus efſet, cauillationis. Neque igitur vocabulo
„vd alium, quam quem a radice ſua 399 habet
(Pſ. II, 4. Prou. I, 260.) ſignificatum tribuere, ne-
que etiam H& pro phraſi ſynonyma cum
ν da habere cum Dathio neceſſe eſt. Sed hoc
innuit propheta: viciſſim erga illos cauillatores ſer-
mone illuſorio longeque diuerſo ab eo, quo adhuc er-
ga eos vſus eſſet quemque tam proterue exſibilaſ-
ſent (v. II.), eundem, qui, qua ratione ad veram ani-
mi tranquillitatem veruenire voſſent, tis ſignifi Labſet cui-
que morem non geſſiſſent (v. 12.); Tum vero éis, iuſta
Dei poena, ipſum lehovae verbum fore id ipſum,
quod calumniati eſſent, legum praeceptorumque tam

confuſam multitudinem, vt nusquam fſciant, quo pe-
dem figant, ſed quouis greſi mmningan, anln: , ir-

retiantur. (v. 13.)

In verbis v. 14. et IS. nihil difficultatis ineſt.
Grauiter illis monentur iidem illi cauillatores, po-
puli hierofolymitani proçeres, vt Iehouae effatis
potius

Potius
nihil i
confifis
ſemet
V
quam

metay.
ktiam,
Mübita
imn hi-

dantiu⸗
inundla
nomal
miſtio

N
me
tum,
radic
u
ſagelt
pe⸗
optin
tim,

verum
e tran-
8 illos,
ius for.⸗
irk do⸗

lictaqe

Aliena
tiusgue
n (iui.
guippe
aper⸗
od lani-
niquat
lationi
d8 W⸗
cabulo
habet
le, Ne:
4 (un
ed hoc
tes r.
huc er⸗
Abilat⸗
ui Ai.
t alii
juſta
lum,
e tan
0 Pe-
it, i⸗

,

jneſt.
0.
fatis

votius

93

potius obtemperent, quam falſa imaginatione, quaſi
nihil ipfis, mendaciorum quippe fuorum praeſidio
confiſis, ab imminente tempeſtate metuendum fit,
ſemet ipfos deludant.
Vnica phrafis W v. 15. offendere quen-
quam poſſit. Ad inuaſionem hoſtilem depingendam
metaphoram ab inundatione ſumtam alibi quidem
etiam, e. g. Dan. XI, 10. eleganter et graphice ad-
hibitam eſſe videmus. Inundationis imaginem eti-
am hic prophetae ante oculos verſatam efle, ex v.
ſeq. I7. clarum eſt, vbi grandinis et aquarum inun-
dantium exprefla fit mentio. Sed quid ſlagello cum
inundatione. Sitne credibile, prophetam ſolo paro-

nomaſiae ſtudio ad hanc diuerſorum troporum com-

miſtionem delatum eſſe? Neque fibi ipfi ſatis fa-

cit MWichaelis, ad Arabum P., ſcuticam poe-

nae prouocans. *) Alium igitur v5e ve ſignifica-
tum, inundationis ſ. torrentis, fubiicit, a ſignificatu .
radicis ν petitum. Videtur vero et hoc remedi-
um nimis efle quaeſitum. Simplicius eſt dicere,
Nſlagellum inundans per hypallagen dici pro inundatione
flagellante, h. e. puniente, quales loquendi formae
optimis etiam ſcriptoribus profanis, poetis praeſer-

tim, non infrequentes ſunt. Subit etiam mentem

cogitatio, fitne fortaſſe νοροHb vnicum vocabu-
lum idque geminatae formae ad augendam fignifica-
tionem, qualia ſunt NdNO, c. XXVII, 8. ein
c. XXI, 3. Ex veteribus certe interpretibus fſoli

Aquila et Symmachus et, qui eos ſequitur, Vulgatus,

flagellum exprimunt, reliqui omnes nullam eius men-
tionem faciunt, inundationis vero vim ac vehemen-
tiam adiecto aliquo auctario non obſcure ſignificant.

ni⸗

*) Supplem. ad voc. 2 .

94

His praemiſſis fſic verti poſſit locus:

v. 9. Quem (dicunt) docebit ſcientiam, quemue erudiet
praeconio? .
paruulos, vix lacte deſuetos, a mammis diſiunctos?

v. 10. Aliud enim fuper aliud continuo praeceptum,
aliam ſuper aliam continuo regulam (ingeminat);
Parum hic, parum illic.

v. II. Viciffim igitur ſermone illuſorio linguaque diuerſa
loquetur ad hunc populum

V. 12. Idem, qui dizxerat eis:
haec requies, ſinite quieſcat laſſus quisque,
et haec refocillatio, recuſarunt vero audire;

V. 13. Tum vero erit eis verbum Iehouae
aliud fuper aliud continuo praeceptum,
alia ſuper aliam continuo regula,
parum hic, perum ibi,
vt quouis grefſu lapſent retro,
fractique irretiantur, capiantur.

v. 14. Audite igitur Iehouae effatum vos irriſores,
ductores populi huius hieroſolymitani,

v. 15. qui dixiſtis; pepigimus foedus cum morte,
et proſpeximus nobis pacto cum inferno inito,
inundationis poena cum ingruerit, non pertinget ad nos;
Conſtituimus enim mendacium refugium nobis,
inque falſiloquio aſylum habemus.

CAP. XXVIII, 22.

rDE en en
: N hn -d Re de en

In vertendis vocibus A n etiam hic, vti
C. X, 23. in diuerſa abeunt interpretes. Ex Da-
thii enim verfione iſta omnia, quae ante praedicta
erant,

erant,
Per re
iis pen
Per ir
tringa
cit:
omhe
conſli
la rat
ſtitiae
10 ma
eſt in
ſpem
Ppoena
reuot
Omni
CA
korun
Caſſuj
den
Vti
tem,
totin
hoc
tantur
ſeant.
tum
Vi
Cum
ſoure
leant
tem.
Dem
tio h
Men

rucliet

Lerſa

4 103

ti

dicte
rant,

95

erant, certo euentura eſe, his verbis ſignificatur.
Per repentinum excidium vertit Doederleinius. Michae-
lis per aliquid, quod mox ſit euenturum. Lowthius
per irreuocabile deeretui. In hanc ſententiam iam Vi-

tringa illa verba expoſuit, rationemque hanc adie-
cit: ſic ademptum fuiſſe hypocritis aut irriſoribus

omnem refipiſcentiae differendae obtentum, vt, ſi
confilio et monito prophetae non aufſcultarent, nul-
la ratio effſet, quare Deus pro omni fſeueritate iu-
ſtitiae ſuae in eos non ſit animaduerſurus. At ve-
ro maior etiam reſipiſcentiae non differendae ratio
eſt in oratione, quae cum comminatione poenarum
ſpem ſalutis relinquit iis, qui ante ingruentes has
poenas reſipuerint, quam in ea, quae abſoluto nec
reuocabili decreto interitum peccatoribus, praeciſa
omni ſpe, denuntiat. Monet propheta hoc ipſo v.
cauillatores, vt mores mutent, ne duriora etiam fiant
eorum vincula, hoc ipſo itaque monet ſimul, non in-

caſſum hoc eos facturos eſſe. Quid vero, ſi voc.

xsr etiam hic abbreuiandi notionem contineret,

vti c. X, 23. innueretque, cladem populo inſtan-

tem, quantumuis ingentem, neutiquam tamen ad
totius gentis internecionem eſſe eualituram, nonne
hoc ipſo ſpem faceret propheta, fore, vt, qui non
tantum a cauillis defiſtant, ſed et vniuerſe reſipi-
ſcant, ſalui adeo euadant? Seruarunt hunc ſignifica-
tum LXX, et Vulgatus. Quin etiam Dan. IX, 27.
vbi eadem phraſis occurrit, eundem non minus lo-
cum habere, ex v. praec. et Dan. XI, 36. non ob-
ſcure intelligitur. Sed, ſi vel haec omnia nihil va-
leant, audiamus prophetam ſemet ipſum explican-
tem. Quid enim reliqua eius oratio omnis ad fi-
nem vſque capitis aliud eſt, quam vlterior explica-
tio huius ipfius enunciati, quod Deus modum ta-
men ſit ſeruaturus in infligendis poenis, atque ſfic
eas

96 . =M .

eas moderaturus, vt ne in plenarium gentis interi-

tum cedant. Verba itaque prophetae etiam h. I. ſic

vertenda:
2
nam exeidium, abbreuiatum tamen, audiui
a Domino, Deo omnipotente, imminere toti terrae.

CAP. XXX, 7.

— — — — — —

7 a 20 DNee ree e

—

Quid ſibi poſteriora huius commatis verba velint,

diſputatur non minus inter eruditos. Interpretum

nonnulli HN ad Hieroſolymam pertinere putant.
vertuntque verba: propterea clamo ad kanc (Hiero-
ſolymam): Kobur eorum erit ſedere, h. e. nihil pro-
fecturos Hieroſolymitanos auxilii cauſa migrando in
Aegyptum, contra vero robur ipſorum fore quieſce-
re Hieroſolymis. Alii vero alludi ad nomen Ra-
hab, quo et aliàs in ſ. ſcriptura Aegyptus vocetur,
itaque pronomen Hh&Nν ad Aegyptum referendum,
ſenſumque hunc eſſe ſtatuunt: propterea vocaui eam
Rahab (JFerocia)? Guin votius ceſſatio, ſ. Kahab qui di-
cuntur ceſatio, ſ. Rahab (Jferociga, tumor) ſedet. *)
Recentiores poſt Vitringam, iique praeſtantiſſimi,
omnes pronomen Hπ ad Aegyptum referunt, du-
as vero voces Hoν coniungunt leguntque
NBLN nR, ſed alii aliis ſubiectis vocalibus pun-
ctis.

*) Vid. Vitriugae Com. ad h. I.

ttis.

N
das VI
ii, n
quam
prium
Ie; i
Konen
ſe ita
ſeriptn
Wo
ſed al
bilis f
!
uod
limer.
is ve
V
Tye
nmj
dicit
Motus
Vero
leger
Volun
R V.

nteri-

l. ſic

rrae,

Velint,
Pretum
putant,
Hiero⸗
l pro-
100 in
nielce⸗
en Na-

ettut,

ndum,
eam
gui ai⸗
let.)
tillimi,
t, du⸗
untquE
pun⸗
(tl.⸗

97

ctis. Quippe Doederleinius et Lowthius legunt
eue a vertuntque: KRahab quieſcens, Rahab,
das vnthaetige. Contra haec vero excipit Michae-
lis, nullo auctore aut exemplo conſtare, Rahab vn-
quam Aegyptum vocatam eſfe; tum, ſi nomen pro-
prium Aegypti effet, vt nomina regionum alia, fe-
minine id conhſtrui adeoque maw ponendum fu-
iſſe; incertum denique eſſe, verbum mauwu ſignifica-
tionem intranfitiuam, quam in coniugatione primi-
tiua habeat, etiam in Piel et Hiphil ſeruare. Ip-
fe itaque non minus quidem aw a propheta
fcriptum fuiſſe ſtatuit, liberamque, yvtrum avun an
legere velint, optionem lectori bus relinquit,
ſed alium ſignificatum verbo ex arabico α3 ſta-
bilis fuit, in II. Coni. ſabiliuit, fubiicit, tum vero
2 legit, verbumque hoc vocabulum efle vult,
quòd dialectorum aramaeae et arabicae auctoritate
timere, fugere ſignificet. Quibus omnibus praemiſ-

ſis verba prophetae ſic vertit: timet ſ. potius jugit

Fiduciam aadens, der Helfer fürchtet ſich. *) Prouo-
cat idem ad IL.XX, qui vertérint: Aτ—αο‿ο rααριο.
uναν⅓ισιμια v*ονv, et Syrum, qui reddiderit 125 P O
vana eſt haec veſtra fiducia, ex quo clarum eſſe
dicit Dathius, eos legiſſe Haue quieſcere faciens,
ſtabiliens, et hac maxime veterum auctoritate com-
motus et ipſe ad MWichaelis ſententiam accedit. Eſt
vero adhucdum valde dubium, quid hi interpretes
legerint, videnturque illi potius verba obſcura a-
Ne ex clariôribus prioris hemiſtichii explicare
voluifſe, ſenfumque magis fuum ſecuti, quam ver-
ba verbis reddidiſſe.
Quid

*²) Vid praeter Verſionem germ. T. XIV. Biblioth, or. ap-
Pend. p. 97 -= 99. et Suppl. ad voc. 23.

G

98 “Z

Quid igitur nunc ſtatuendum erit? Certum eſt,
2 non dquidem proprium Aegypti nomen eſſe, ſti⸗
lo tamen ſublimiori poetarum et prophetarum hanc

quibusdam in locis, e. g. Pſ. LXXXVII, 4.

LXXXIX, II. ect a propheta ipſo etiam alibi, c.

LI, 9. per avrovonagia; ſic vocari, neque Michaelis

ipſe id omnino negare potuit. *) Quare vero Ae-
gyptus hoc nomine infignita fuerit, non aeque ex-
ploratum; neque, quis proprius nominis ſignifica-
tus ſit, ſiue ex eius ipſius, fiue ex radicis vſu ſa-

tis tuto conſtitui aut decerni poteſt, cum non om-

nibus locis, in quibus vel verbum vel nomen oc-
currit, idem ſignificatus aeque aptus ſit. Id tamen
collatis omnibus his locis ſatis euidens eſt, verbo
actionem, quaecunque fit, non ſine magna vi ſuſceptam
nomine vim ipſam ferociamque et fortitudinem agentis
deſignari. Clarum hoc inprimis, fi locum Iob. IX,
13. conferamus, atque fi vllo alio ex loco huic no-
ſtro lux accendi poſſit, ex hoc poſſit. Cum enim
IJobus v. antec. dixifſet, Deo neminem refiſtere poſ-
ſe, idque ipſum nunc vlterius exornet addatque,
vindictae eius vel aD ſuccubituros eſſe; tum
vero ſequenti v. concludat, fi tales tantique nihil
valeant, multo minus ipſum quicquam eſſe effectu-
rum: ex toto hoc orationis contexto manifeſtum

eſt, 2 lobo adiutores et vindices effe, qui

ſuccurrere aliàâs, quantocunque in rerum difcrimine
fit, cuiuis cum vi poſſint. Hinc igitur facile eſt
coniectu, quare Aegyptus nominata fit Rahab, ob
ferociam nimirum fortitudinemque pariter ac felici-
tatem bellicam. Clarum porro, ſi haec ad noſtrum

hunc locum applicentur, quid propheta ſibi velit.
Allu-

*) Vid. Suppl. p. 2237. ad loca Ieſ. LI, 9. Pſ. LXXXIX, II.

4
ü
*

Allud
Pto
nam e
fiduci⸗
tum ¹
De eti
Unt
dentu
iis e
Notar
Perati
igitur
ae
ue 0
Trand
1d o,
totius
Ori à
Nun
num
tudtio

Volua

Poner

Maten
ſ nor
Ii ha
Voelb
hoc .
(hing
habel
Contre
obler

ell,
6, N.
hanc

4.
bi, e.

ichaels

9 Ae-⸗
ne ex⸗
mifica-
ſu ſa.
om⸗
en .

tamen

verbo
taptofn
gentis
b. X.,
c no⸗
enim
re pol.
latque,
tum
Pectu⸗
eſtum
,qui
timine
le eſt
b, ob
ſelici⸗
oſtrun
jvelit.
Alu⸗

W 11

U— 99
Alludit quippe ad illud ipſum nomen Rahab, Ae-

gypto aliàs inditum, et, poſtquam declarauerat, va-

nam effe, quam populares in Aegyptiis ponerent,
fiduciam, nihilque cos hos iuuaturos, addit, tan-
tum abeſſe, vt fint illi 25 , vtque cum nomi-
ne etiam omen eius tueantur, vt potius vocari digni
ſint Oaw 2. Hunc fenſum etiam LXX. te-
nuiſſe, ſed rem potius, quam verba exhibuiſſe vi-
dentur; vanum enim omnino eſt ſolatium, quod ab
iis repetitur, abs quibus nihil auxilii ſperandum.
Notari etiam meretur, eosdem videri een pPro
2da perſ. feminina habuiſſe, cum formam hanc im-
peratiuo 2dae perſ. «τ νρ ον reéddiderunt. Recte
igitur fi illi viderunt, eſt forma plane ſimilis for-
mae Ketibh n-, quae ler. III, z. extat, et ahs-
que omni dubio zda perſ. feminina eſt. Et vero
grandior etiam ſenſus orationis eſſe videtur, quae
id opprobrii, quod ineſt in nouo Aegypti nomine,
totius Hieroſolymae, quam quae ſolius prophetae
ori attribuit. Sed propius etiam nunc nomen hoc
ipſum confiderandum. Eſt omnino eiuſmodi nomi-
num ſymbolicorum ea indoles, vt, quae ſignificant,
ſtudioſa quadam et aenigmatica quaſi obſcuritate in-
voluant. Haec nominis, quod filio recens nato im-
ponere propheta a Deo ipfo iubetur C. VIII. I. 3.

Maher ſchalal chaſch bas, ratio. Quid mirum igitur,

ſi nouum Aegypti nomen non minus aliquid obiſcu-

ri habeat? Id vero facile intelligitur, in duabus
vocibus 2 et Dav acutam antithefin efſſe. Siue enim

hoc pro nomine a verbo Nau, qua in expoſitione Iar-
chius Lexicorum ſcriptoribus praeiuit; ſignificatum
habebit, notioni, quam arr) fecum fert, prorſus
contrarium, vt itaque vis vtriusque nominis etiam
ex oppoſito eo magis eluceſcat. Ilam igitur omnis
obfcuritas in ſola horum nominum coniunctione re-
G 2 lſidet,

100

ſidet, quae vero et ipfa dilucidatur, ſi modo ob-
ſeruêtur, pronomen intermedium etiam hic, vt
faepiffime alibi, verbi ſubſtantiui vim fuſtinere, at-

que vtrique nomini commune eſſe, ad poſterius co-.

gitatione repetendum, quod in conciſo ſermonis ge-
nere minime eſt infrequens, et, vt vno exemplo
vtar, Prou. XXX, 24. eadem prorſus ratione vſur-
patur. Ponatur, prophetam fſcripfiſſe: 8 —
ra, quam facilis ſententiae intellectus, quam acu-
ta dictio: Rahab quondam, iam Schebhet, h. e. fe-
rocia jam minime ferox, deſidiae potius nomine
digna. Ex dictis igitur haec fluit latina verſio:

Vnde nomen huic dato: Ferocia quondam, nunc defſidia.

CAP. XXX, 3r. 32.

N&X& L dee
— Va
d er n e een w
hy n nn ee
— — D
(So) 5 rbe den nen

Verba 2 an v. 31. minus commode a Vitringa
et Lowthio cum proxime antecedente —☚Ra ſic con-
iunguntur, vt fſenſus ſit, fractum iri Affurem, qui
iam iamque percußſurus ſit ſ. percuſſerit virga popu-

lum iudaicum. Non enim iam id agit propheta.
vt populares ſuos doceat, eos percuſſos eſſe vel per-
cuſſum iri ab Afſyriis, ſed his id imminere, atque
hoc ipfum ſequenti v. quo hoc inter laetum op-
preſſlo-

prelle
turum
hoc
cum
ſyriun
Necr
Ouic
llerhi⸗
et

I
Catur
Etiam
quem
funca
cepta
D
jecit
etian
r0 du
Ad
Hop
Pum
ArCh
Genie
Inde
M.
ei
V
Hab
leot⸗
de

do ob⸗
nic, t
re, at⸗
rins co⸗
nis g⸗
Vemplo
le vfur⸗
3)
imn acu-
e. ſe.
nomine
ſio:

eſidia,

Nitrings
ſic con⸗
m, dun
el pel⸗
. atque
uin 1.
prelo⸗

101

preſſorum adhuc ab iis Iudaeorum concentum euen-
turum eſfſe denunciat, vlterius deſcribitur. Senſit
hoc MWichaelis atque ideo legit 22 in Hophal, vt ſic
cum Ar cohaereat eoque clarius intelligatur, Af-

ſyrium percutiendum dici. Idem facit Dathius.

Neque vero hac punctorum mutatione opus eſt.
Quid enim inſoliti in conſtructione, ſi, quod Doe-
derleinius fecit, verba &b waWn abrupte pofita eſſe
et ad remotius nomen A pertinere cenſeantur?

Idem Iouae baculus v. ſequ. 32. dene vo.
catur, quod per baculus fundatus, ſi quidem o
etiam femininum ſit, quod tamen Mich. VI, g. ac
quem locum Aben Eſra prouocat, non probat, ſ.
fundationis adhuc verterunt ii, qui lectionem re-

ceptam ſeruarunt, excepto, t poſtea dicetur, Doe-

derleinio. Sed ôα cum Reſoh legendum effe con-
iecit iam olim CUlericus, Lowtliüus vero et MWichaelis
etiam 2. Codicum teſtimonio firmarunt. Neque ve-
ro duorum codicum auctoritas tanta eſt, vt ei tuto
fidi poſſit. Itaque bo nomen participiale eſt ab
Hophal verbi ductum. Eſt autem verbi o
prima notio, vt arabici A-, voſuit, tum ad rem
architectionicam translatum fundandi, ad iudicialem
denique conſtituendi decernendiue ſignificatum habet.
Inde eſt, quod in Niphal conſilium inire, deliberare
Pſ. II, 2. XXXI, 14. et nomen pro O con⸗
ceſſus aut conſilium confultantium inter ſe fignificat.
Vius huius iudicialis manifeſtum exemplum extat
Hab. I, 12. in phraſi e ee, quam ſic
lectam tam monſtroſam iudicauit Michaelis, vt etiam
hic mallet cum legere, *) neque vero tam
G 3 ini-

*) In Supplem ad v. be p. 1I104.

102

iniquus ei fuiſſet, fi veram vim verbi hoc loco te-

nuiſſet; Siue enim per vetram, ſiue per aciem aut
gladium vertas, nihil abſoni eſt in dictione, ſed
idem fere dicit, quod in membro praecedenti pa-
rallelo MV vv, ad iudicium exercendum conſti-
tuiſti eusn. Quod itaque hic eſt o e , ſi

paſſiue efferatur, idem noſtro in loco eſt a ,

h. e. baculus decreto diuino iudiciali ad pvuniendum
conſtitutus.
Integram ſententiam prophetae Anvv 0
etc. ☚d W Vitringa fic intelligit: futurum eſ-
ſe, vt in omni loco, quem Aflyrius cum graui
exercitu ſuo tranſiens vaſtatum reliquerit, vel vbi
cum exercitu ſuo refederit, poſt eius cladem cele-
bretur laetitia cum tympanis et citharis. Errorem
apud eum peperit, vt ſaepe fit, error. Cum enim
verba 9 wa ad affyrium pertinere exercitum
putauerit, hac ipſa opinione inductus etiam ſequen-
tia de hoſtili eiuſdem exercitus per terram iudai-
cam tranſitu intellexit. Nec tamen in eundem er-
rorem incidit Lowthius, ſed recte illa verba de
caede ab Iehoua Aflyriis infligenda intellexit.
Nec minus Dathius (in ed. II.) de locis, in quibus

baculo illo Iouae grauiter ſit caſtigatus (Aflur) phra-

ſin interpretatus eſt. Atque etiam Doederleinius,
cum probe viderit, verba 2 DaWad Iehouam
Pertinere, recte etiam, quae ſequuntur, eodem re-
tulit, in hoc tamen rurſum àa via recta digreſſus,

quod e ab nomine regente dmwy diſtraxerit et
per comitia verterit, ad quae lIehoua inter laetos

cithararum tympanorumque concentus ſe demiſſurus
ſit ibidem, vbi claua eius hoſtes proſtrauerit. Sic
enim, vt de accentuum ratione nihil dicatur, pri-
mo oe in ſtatu abſoluto punctandum, deinde,

cum

cum
ſed
hius
Cum
Auum
Vocul
Py
ſie iu
W
puniey
inflig
Quam
Atque
Vis 1

bacul

tentu

poſt.
ne m.
cum
haec
9o,
mum
(Lxe
guaht

R
d
habe
nuit
pler

0c0 te⸗

en aut
, ſed
M pa.
n auſti.
,
d,
nienaun

1
tom el⸗
glaui
el vbi
e⸗
rorem
n enim

ercitum

ſequen⸗
iudai-
Jem er-
1ba de
ellexit,
guihs
) Phra-
einius,
houam
gem Ie:

grelln.

Lerit et
j laeto⸗
niflurus
t ic
pni⸗
ſeinde⸗
Cuun.

Monet hoc etiam Lot-

103

cum eeo femininum ſit, in ſequentibus non Ji
ſed 5b ponendum fuiſſet.

thius contra hanc interpretationem in not. ad h. 1.
Cum vero idem Loithius 52 ante av valde ſuper-
atque adeo omittat hanc
voculam in verſione, nondum eum in verum voc.
avy ſignificatum penetraſſe hoc ipſo prodit.
ſic iudicat Michaelis, Ceteroquin vero ipſe Iavy 9

fuum eſſe ibidem dicat,

m de quauis varte corporis, qua pertigerit

Non

haculus

puniens, exponit. Enimuero caedes, quam baculus
infligit, non vno, ſed pluribus ictibus abſoluitur.

Quam igitur graphice, ſi avv per ietum vertatur,

atque integra ſententia ſic intelligatur, fore, vt qui-
vis ictus decreti a Deo demittendique in Afſyrios
baculi fiat inter cithararum tympanorumque con-

centum.

Idem Michaelis, incertum, qua de cauſa, verba
poſtrema H52) Sohn, refragante licet diſtinctio-
ne maſorethica, cum ſequentibus verbis connectit,

cum tamen ipſe non pugnantium,

ſed ouantium

haec inſtrumenta efſe dicat. *) Egregia vero ima-
go, 6, quibus inſtrumentis alias poſt caefos de-
mum hoſtes ad triumphum celebrandum vtebantur,
(Exod. XV, 20.) iisdem hic inter caedem ipſam

quaſi locus datur.

Reſtat in reliquis verbis vnica phraſis Hpro

DD quae explicatione

paullo

accuratiori

opus

habet. Praefixam autem ei dcauſalem hic efſe mo-
nuit iam Viüringa. Phrafin ipſam quod attinet,
plerique interpretes ardorem, atrocitatem, vehementi-
6 4

*) In not. germ. ad h. 1l.

ams

1

104

am euentumque pugnae, plenariam quippe Aſyrio-
rum caedem, per eam deſignari intellexerunt. Wi.
chaelis vertit: der Krieg foll von oben herab ge⸗
gen ſie geführt werden, repetito, vt videtur, fi-
gnificatu vocis 0o ab arabico G20 eminuit, ſu-
verior fuit. Recte quoad ſenſum. Neque vero opus
eſt hac longius petita deriuatione. Reſpicit ſine
dubio phraſis ea, que iam v. 28. dicta erant, Dei
ipfius halitum id effecturum eſſe, vt quaſi torren-
te inundante adque collum vſque pertingente abri-
pPiantur hoſtiles gentes, atque adeo agitentur cribro
vanitatis, h. e. tali, ex quo quae proiiciuntur in

ventum abeunt. Sed etiam aliàs, quae interueni-

entis ipfius Dei numini ac potentiae tribuuntur,
agitatione manus Dei fieri dicuntur. Sic de Aegy-
pto C. XIX, 16. ingentem fore eius terrorem pa-
voremque, et quidem Hinx W*☚Wauh — ween ee
Poy ee ee de praedicitur. Sic item Deus
ipſe Zach. II, 13. de ſe dicit: Ecce ego agitans
(Py) mäannm meam ſuper eos. Quae igitur pro-
pheta v. 27 - 30. explicatius praedixerat, ea ipſa
nunc prefſſius et concifius vna phraſi o Nor

complectitur, innuiturque per eam pugna, in qua

interuenientis praeſentisque Dei ipfius potentia, in
ſubſidium quaſi aduocatis ipfis etiam naturae viri-
bus, ſic ſe conſpiciendam praebet, vt hoſtes peni-
tus deleantur et in nihilum quaſi redigantur, pugna,
qualem canit Claudianus his verſibus: )
O nimium dilecte Deo, cui fundit ab antris

Aeolus armatas hiemes, cui militat aether,
et coniurati veniunt ad claſſica venti,

vno verbo, pugna non ſine miraculo depugnata.
Sic igitur verti poſſunt verba Prophetae:
31. Nam

*) De III. Conſ. Honorii 96 -98.

expre

dere
12 f.
ſee
huius
Pron
tum

Wrio⸗
t. M.
ab ge⸗
wl, ſi⸗
uit, ſe⸗
10 opu
Cit ſine
it, Dei
torrèn⸗
te abri⸗
y crihro
ntut in
tereni⸗
uuntur,

Agituns
kur pro⸗
64 ipla
r
in qua
ntiz, in
16 viri⸗
s peni-
pugna,

gugnitt.

31. Nam

105
Nam tonitru Iouae conſternabunfur Aſtyrii,
pereutiet (eos) baculo;

„ 32. Et fiet quilibet ictus baculi decreti
demittendique ab Ioua in eos
cum tympanis et citharis,
nam praeliis agitata manu illatis decertabit: cum iis.

CAP. XXXV, 8.
d- Nn
yr en e

7

Mirum eſt, quam ingenioſi fuerint viri docti in

expromendis nouis cogitatis, quibus lucem affun-

derent his verbis, qua non egent, cum per ſe cla-
ra ſint. Dathius, non curato, qui pronomen
aàa ſequenti ſententia diſiungit, atnacho, illud cum
huius priori bus verbis n coniungit, tumque
pronomen α pro nomine diuino emphatice poſi-
tum eſſe putat, atque fic vertit: Iyſe loua iis in
hac via praecedet. Obeſt vero huic ſententiae prae-
ter illam vim accentui diſtinctiuo üne villa necefſ-
ſitate illatam etiam hoc, quod praecedendi ſi-
gnificatum habens ſemper cum edo, nunquam cum
Datiuo conſtructum, reperiatur, tum, quod, hoc ſi vo-
luiſſet propheta, absque dubio cum articulo demonſtra-
tiuo, ſi non , certe α☚ ſcripfifflet. Conſentiunt
in hac verborum % — Mνπ cum ſequentibus coniun-
ectione ſententiarumque conturbatione alii, ſed qua
ſenſum verborum rurſus in diuerſa abeunt. Lowthi-
A5 . vertit: cum illis. Er ſelbſt mit ihnen wird
wandlen auf dem Wege, quem ſenſum fere etiam

C 5 Doeaer-

106

Doederleinius ſua in verfione (ed. III.) exprimit: nam
Deus illa via ingreditur. MWichaelis pro legit
et N☛ de veregrinationibus ſacris Hieroſolymam in-
ſtituendis explicat. Sie iſt blos den Wallfarthen
beſtimmt. Noua ipfique propria ratione cel. Paul-

lus ad Nrefert, et anté oN cum prae-

cedenti ☚ coniungit hoc ſenſu: is (immundus)

ſibi eat viam ſuam, ſtulti ipſi non amplius errabunt. *)

Omnibus vero his artificiis ſuperſedere poteſt, qui
verba ν— a π ad accentuationis praeſcriptum ex-
plicat, et, ſi vſquam, hoc certe in loco Vitringa
cum ratione Maſoretharum diſtinctione preſſe inhae-
ſit, in cuius tamen ſententia hoc vnum deſideran-
dum eſſe videtur, quod, cum indefinite dicatur
E 5, non verti hoc poſſit: amtshns hac via,
ſed de ambulante ſ. viatore quouis dictum eſſe ſta-
tuendum ſit. Verba: — M) nihil amplius ſunt,
quam vlterior explicatio ſententiae praecedentis,
quod nullus profanus in hac via fit ambulaturus,
quodque adeo haec propria illis, de quibus ante ſer-
mo erat, ſit futura. Accuratior igitur haec verſio:

— — . . . haecque propria illis,
Viator quiſque, atque ſtolidi adeo, non aberrabunt.

CAP. XLII, 5.

LD eee en
— NNNX) V de e

In his verbis vnicum vocabulum rno)a) eſt, quod

aliquid difficultatis habet. Si enim cum Nνn con-

necta-

*) Philol. Clauis ad h. I.

Lectat

teres
1
tatur
in aff
cuius
extat.
OQpo
bum1
tur,
tantun
Fulg.
1. de
ſuo (
legeri
Vlus

Dotti

5
buer⸗
Vt in
Tere
mem
quid
yeſpo
Conie
Proph
W y

reie

„

S 107

: nann nectatur, in quo, quos habemus, omnes cum ve⸗
it „ teres tum recentiores interpretes conſentiunt, ver.
mm ijn. taturque: et extendit eos, anomalia grammatica eſt
farchen iin affixi cum forma verbali o- coniunctione,
1 Punl. cuius nullum alibi in toto codice ebraeo exemplum
m prae⸗ extat. Vnicum enim, quod forte allegari poſſet,
undus) DPDN Deut. XXXII, 26. licet illud nonnullis ver-
unt.* bum ſit, a chultenſio etiam ex arab. explice-
, gi tur, *) ipſum quoque dubium eſt, cum non Codex
un er⸗ tantum Samaritanus, ſed verſiones etiam, chald.
ſtringn vulg. et ſyriaca, illud diuiſim atque vt duas vocCes,;
e inhae. F. D — ſ. De - s, Aquila denique, citante e
lgenn. ſuo Codice Maſio, vt tres adeo voces 50 - α
Hicatur legerit; quin Editio, qua B. Lutherus in vertendo
vſus eſt, Gerſoniana lectionem 87 — N, notante
Dathio *), etiam typis expreſſam exhibeat.
R ſunt,. Anomaliam igitur grammaticam ſi leſaiae tri-
elenty) buere nolimus, p cum eW pari ratione,
laturus, vt inſequenti membro ππιπ½ πια cum y&, cohac-
nte ee krere dicendum erit, et requirere id omnino etiam
erho: membrorum parallelifmus videtur, vt dmodod ali-

quid fit „ quod vocabulo ρ*πι in altero membro
reſpondeat. Sed quis tum ſenfſus erit vocis? Si 34
coniecturam confugere hic liceat, cogitari poſſit,
— propheta ipſo ſcriptum fuiſſe ſiue 8pvn a ormma
. „, vel vn, ſ. 5ν²a): ſi forte olim etiam v, vt
B W a Veaj, in vſu fuit. Sic certe egrégie ſibi
reſponderent membra:

l⸗

creans coelos et plantas eorum,

expandens terram et quae naſcuntur ex ea. —–U

Ita-
4 con⸗ *) In Animaduu. philol. et criticis p. 91. ſ.
1„ D **) In Difſſ. phil. exég. in Cant. Mofs Deut. XXXII. Lipſ.
nec 1769. P. 29. f.

108

Itane coelum aratro findi dicet propheta? Videtur
certe plantas ei adſcribere per metaphoram, poſſit-
que ipfa metaphorae vel inſolentia vel audacia in
cauſa fuiſſe, cur antiquiſſimi interpretes eam minus
intelligerent, librarii vero etiam retenta matre le-
ctionis à eiectaque nouge lectionis drnm); aucto-

res fierent. Neque vero illa phraſis nimis audax

in ſublim! Ieſaiae oratione, qui nimirum et ali bi
caelum vt plantarium Dei deſcribit C. LI, 16. nec
adeo inſolens eſt, vt in nullius vnquam poetae

mentem venerit, cum etiam Manilius v. 726. canat:

Tunc conferta licet caeli fulgentia templa
Cernere, ſeminibus denſis totiſque micare
Floribus.

CAP. LII, 14. I5.

eee en
N BN een —
:— e r en
W☛ä — 1
PTT9 2 en i

In hoc loco difficili ante omnia videndum, ad quod-
nam ſubiectum verba: ivy ee BN peértineant.
Plerique per apoſtrophen haec ad eundem Dei ſer-
vum, de quo ante et poſt in tertia perſona

fermo eſt, dici exiſtimant, neque infoliti quicquam

in hac tam ſubita orationis mutatione vident. Eius-
modi autem perſonarum variationes, quamquam
in

.

in ſern
nime
ud fin
ſubier
tia pe
ratior
aliud
illud
(I
Dpem
haec
fecun
mixti
cum
dat.
Paull
W
eſt,
at, 1
tegri
Mübe
ſupp
lam
bito
Ad t
2da
ditun

lidetur
Poflit⸗
cia in
Minus
Atre le⸗
aucto.
dudax
et alibi
1b. nec
poetzt
canat:

guoc⸗

Uineaht,

ei ſe.

icquam
Eius⸗
gu
II

in ſermone praeſertim ſuablimi et poetico, reuera mi-
nime infrequentes funt, vereor tamen, vt vllam ali-
ud ſimilis conuerſionis exemplum extet, qua idem
ſubiectum in protaſi in ſecunda, in apodofi in ter-

tia perſona introducatur. Itaque non fine graui

ratione nonnulli, et in his inprimis Storrius, *) ad
aliud ſubiectum, ad Ifraelitarum quippe populum
illud †5 referunt, hoc ſenſu: Sicut ſtupuerunt te
(o Iſfrael, ad auditam vel conſpectam vaſtatio-
nem c. LI, 17. ſs.) multi etc. Et habet omnino
haec ſententia id commodi, vt primo durior illa

fſecundae et tertiae perſonae in eadem periodo com-

mixtio deuitetur, deinde vero etiam oratio ſtatim
cum proximo in hoc ipio v. ad apodoſin proce-
dat. Opponi tamen etiam ei pofſit, non, quod
Paullo remotior fit populi mentio, quam vt huc in
fubfidium vocari poſſit, id enim non tam infolens
êſt, vt abſterrére quenquam ab hac ſententia debe-
at, fed, quod comparatio ipfa inter calamitates in-

tegri populi et vnius ſerui Dei aliquid incongrui

haäabere videatur. Haec igitur ſi minus placeat, aut
ſupplendum eſt ad 2 prius 5, quod cel. Paul-
lum ſuaſiſſé video, **v) aut, quod etiam, hoc adhi-
bito remedio, oratio tamen, in apodo ſi certe v. 15.
ad tertiam perſonam tranſiret, agnoſcendum, pro
byv legendum eſſe dhvy, vt ſic oratio ab eadem
2da perſona exordiatur, qua in ſequentibus Progre-
ditur. V S

Habent hanc lectionem Syrus, Chaldaeus: et,
Lowthio teſte, licet in vnico tantum MS. Vulgatus,
Codex

2*) In Diſſ. qua inſigne de Chriſto oraculum Eſ. LII, 13.

— LIII, 12. illuſtratur. Tub. 1768.
*) Philol. Clatis ad h. I.

110

X

Codex item Kennicott. 576. et 224. qui Regiomon-

tanus II. iſque ex Correctione, adoptaruntque ean-
dem ſuis in verſionibus interpretes recentiores Prae-
ſtantiffimi tantum non omnes. Sat ſane auctorita-
tum, ſi oratio integra hanc lectionem requirat, nec
difficultatibus, quibus illa premitur, occurri alia ra-
tione poſſit . Sclunt etiam, quotquot manuſcriptos
codices antiquiores tractarunt, in plerisque fin.
vix infra lineam defcendere, fuperioremque eius
ductum, maxime ſi ſpatii auguſtia id requirat, tam
curtum eſſle, vt difficulter a N diſcerni Poffit; la-
pſum itaque etiam antiquiffimi. alicuius librarii ab
ad NR facillime ſibi explicare Ppoterunt.

Hac igitur admiſſa lectione, quae a proximo 2
ſequuntur ad finem vique v. rationem illius ſtupo-
ris continent, vt poſt Vitringam plerique etiam re-
centiores cenſuerunt interpretes, neque eſt in his
verbis quicquam, quod poſt doctorum virorum cu-

ras morari quenquam facile poſſit. Vnum notari

meretur, LXX. etiam hic perſonam ſecundam ſer-
vare, proque Nr legiſe RN n, mi-
rumque videri, hanc lectionem minus, quam illam
, obſeruatam fuiſſe a b interpretibus. Nihil ve-
ro illa ad meliorem totius orationis intellectum
confert.

/

Pergamus ad apodoſin orationis, quae v. 15.

continetur. Hic vero iam nouam interpretibus dif-

ficultatem affert verbum ob. Communis et vulga-

ta aliàs explicatio fuit ea, quam et B. Lutherus ſua

in verſione expreſſit, et iuxta quam couſperſio, h. e.
expiatio, atque adeo conuerſio gentilium ad Chri-
fſlianiſmum hoc verbo ſignificaretur, fueruntque in
ea ſententia non ſuperioris tantum actatis ierte,
es,

les, ſe
16. M.
compär
umm Iu
que n
ſaus e
bum

Mutati

Aoenus
gentiun
gram:
in not.
ſpicant
N
Pplerun
daci 1.
tione
antur
Konm
deſere
quond
enim !
cpr⸗
Potund
cät, 8
ilem

mon-
cah-
rae-
torita⸗
t, N
lia 1a.
eriptos
. An.

te eius

rin a

d
Nupo⸗
m re⸗
in his
um cu.
notari
m ſer.
v, mi⸗
1 Illam

tes, ſed ex recentioribus etiam Storrius *) et Dathi-
us. Monuit vero contra eam Michaelis, **) primo
comparationem non ſatis aptam vidcri: qubmadmo-

dum Iudaeorum multos offenderit ſerui Dei deterior con-

ditio, ſic hunc multos gentilium eſſe conſperfürum, nimis-
que multa cogitatione ſuppleri debere, vt anthiteſis

ſatis clara ſit; tum linguae vſum requirere, vt ver-

bum cum 7„ conſtruatur. Ipfe igitur pro n

mutatis vocalibus legit â, ductoque ab arab.

amoenus fuit, oblectauit, ſignificatu vertit: deliciae
gentium erit. Neque vero vocales tantam, ſed inte-
gram adeo vocem fſolicitant poſt Durellum Lowthius
in not. ad h. l. eoque praeeunte Doederleinius, ſu-
ſpicanturque ex verſione graeca αa αaανονουνιτον gαν⅞ν⅞
To„hς eν Hurν, pro α lectum olim fuiſſe ,
quod verbum intuitum cum admiratione coniunctum
plerumque indicet. Vt igitur cum ſtupore olim Iu-
daei ſeruum Dei fint intuiti, ſic contra cum admira-
tione eum intuituros eſſe gentiles, hic praedici opi-
nantur. Sic quidem clara fatis eſſet antithefis.
Enimuero, ſi luberet, lectionem receptam penitus
deſerere, placeret multo magis, quam Vogelius ***)
quondam propoſuit, coniectura, pro ſuo in co-
dice Alexandrinum forſitan legiſſe ; Primo
enim facilius eſſet intellectu, quomodo librario ali-
cui pro , quam quomodo ei Pro “h obrepere
potuiffet ô, deinde, ad quod etiam idem prouo-

cat, eiuſdem verbi Av formam Awe wo leſ. XLI, 23.
idem graecus interpres non minus per goοναρúοαοοναεεαο

vertit.

) In Diſſ. ſupra cit,

**) In Append. ad P. XIV. Biblioth. vr. P. 167.
* *) In additamento ad Grotii annott., ad h. 1.

ſ.

112

vertit. Poſſit vero etiam huic coniecturae opponi,
aeque facile explicatu eſſe, quomodo ab vera lectio-
ne a ad ceo aberrare potuiſſet, praeſertim, ſi
forte ex codice graecis litteris ſcripto vertiffet, nec
ſequi, ſi formam Hithpael verbi .α per Javααα
Gα verterit, eundem eum lignificatum etiam for-
mae Hiphil do tribuiffe. Incerta igitur haec om-
nia. In tanta veéro difficultate quis vetet nouam et-

lam hic proferri ſententiam. Notandum autem pri-

mum, LXX. 7ο pb» cum Wα⏑, non, vt accentus iu-
bent, cum ſequenti Xo coniungere, nec ſine ra-
tione eos id facere, ex eo probabile eſt, quod ver-

ba: Den De d 2, quidquid ſignificent, fignifi-

care manifeſte aliquid debeant, quod verbis: WeNn
be e eeeee oppofitum fit; oppoſitio itaque
haec ipſa requirat, vt, quemadmodum aπ& rι hhWw,
pn D e denn, ſic Poy ſibi ipfi in ſuperiori
orationis membro reſpondeat. Certum porro, ver-
bum maſculinum ſingulare nomini plurali perſonas
indicanti ſaepe ſic praeponi, vt harum ipfarum per-

ſonarum actionem ſignificet neutraliterque fit intel-

ligendum. Sic beoN Num. IX, 6. —* N
dN Deut. V, 7. — DrynN 9)) Iud. XII, 6.*).
Eadem igitur conſtructio poſſit et hic locum habere
verbumque α6 ad ben D ſic pertinere, vt haée
voces non ſint accuſatiuus, ſed nominatiuus, qua
ratione eas etiam ILXX. fumſerunt. Certum deni-
que eſt, verbi primitiuum fignificatum eſſe:
aſßilire, exilire, inſilire. Sic, metaphora in. aliis et-

iam linguis vſitata, de ſanguine dicitur Leu. VI, 27.

o e e eee n ee e ide ſi ſorte inſi-
=ð Leé-

*) Vid. Storrii Obſeruu. ad analogiam et Syntaxin hebr.

⁸

Il. Reg
lilts a⸗
t inſ
eſt,
Znufic
Vt i0,
VYunde⸗
1ud
idque
Alrita
Kal,
ſentem

—

4 edr
Metum
Bie ſ
ltque,
cuut y

N

lectio.
im, ſi
et, nec
am for.
aec om.
uam et-
tem pri-
ntus iu-
line ra-
nd vet⸗
Lonif.
N
WNe
„Wyv,
apenori
ro, Vel⸗
petſonas
rum pel-
lt intel⸗
7) N
habere
Vt hae
a8, ud
denmi-
m ete:
alüis et⸗
1 Vl, 1.

ſorti, .

lit.

i hehe

113

lier it 2 Janguine eius in veſtem. in quamcunqué inſilierit,
II. Reg. IX, 33: e en et abfiliit de Janguine
eius ad parietent, Ieſ. LXIII, 3. 2 — dby Drix 15
et inſiliit ſanguis eorum in veſtes meas. Hinc enim
eſt, quod in Hiphil aſpergendi vel conſpergendi ſi-
gnificatum habet, nam, qui confſpergit alios, facit,
vt id, quo eum in finem vtitur, infiliat in illes.

Eundemque fignificatum ſeruauit idem verbum

apud Arabas, valetque apud eos: exſiliit, inſiliik,
idque cum impetu et affectu, quin et exultauit prae
hilaritate. Nunc igitur, ſi Pro legatur in
Kal, atque haec poſterior notio adhibeatur ad prae-

ſentem locum, quam egregie omnia fibi reſpondent!
.
4 Qua ratione ſtupuerunt ſuper eo multi,
quod corrupta magis,; quam vllius viri;, ſpecies, quam
vel vilifſimi hominis forma eius efſet;
ſic contra exultabunt gentes multae ſuper eo,
Ocecludent reges Os fuum.

CAP. LIII, 1o. .
be Nen eee ee
v) —ℳ⅛-D& —☛¾⸗ä
A communi cum veterum tum recentiorum inter-
pretum, π9 verbum efle, et quidem Infinitiuum
Piel, ſumentium, fententia diſcedit Guſſetius, ſtatu-

itque, & nomen efſe. Idem etiam Storrio*) pla-

cuit vertitque is verba: N² 2 5 e LDomi-

*) In Diſſ. ſupra cit. p. 22.
H

114

nus delectatus eſt contrito ſuo. Obſtat vero huic ſen-
tentige, quod verbum von, vbi cum nomine fiue
pronomine ſine praefixo conſtruitux,; ſemper volen-
di tantum ſignificatum habeat, vbi vero delectatio-
nis vel placentige ſenſum inuoluit, nunquam non
cum conſtructum reperiatur, id quod exemplo-
rum omnium collatis teſtimoniis poſſet comproba-
ri. Cum igitur propheta α non N a fſcripfe-
rit, praeferenda ſuo iure videtur communior ſen-
tentia, quae π verbum eſſe ſtatuit. Neque op-
poni ei facile poſſit, quod praef. 5 ante Infiniti-
vum verbi non minori iure deſideretur. Idem enim
verbum yon prorfus fimili ratione cum Infinitiuo
ſine o conſtructum reperitur Iob. XIII, 3. XXXIII,
32. Minus vero digna aflenſu viſa eſt Storrio eius-
dem Guhetii fententia, quando is etiam ſequens
rn nomen eſſe voluit, eique paſſionis ſigni ficatum
tribuit. Nec plus auctoritatis habet, quando re-
centiores nonnulli hoc verbum alia ratione in no-
men tranfmutare conantur, Michaelis quidem muta-
tis tantum vocalibus legendoque pn, Lowthius
vero etiam mutato & in a, duce Vulgato, qui ver-
terit: in infirmitate. Rectius ſane alii lectionem
receptam dr verbique formam tuentur. Neque
ſat cauſae fuit Lowthio, cur nexum verborum N
dr duritiei et anomaliae incufaret, ſi modo po-
ſterius verbum non pro Praeterito, ſed, quod re-
vera eſt, pro Infinitiuo habeatur, formae 5eNN
C. XXX, 33. Neque enim eſt infolitum Ebraeis,
vVt Infinitiuus verbo finito addatur, modoque ſeu

gradui eius, quod hoc fignificat, indicando clari-

usue definiendo inſeruiat. Habet eiuſmodi infini-
tiuus plerumque fibi praefixum 9, aut, vbi inten-
dendi vim habet, etiam v, vt Ioſ. X, 20. DO— ;
faepe vero etiam ſine praepoſitione iungitur verbo

fini-

fnito,
Irmana
5)
dri
e

DPorro
tralen
Fhi er
MNN
IUeni.
hic lo
do .
ditus,
Preſfus

Ou
D
dip
Ccohuen
MWere
don
Ctioner
Piaculen
Cu
nimng ,
pfer
cſen
dem
Pantun
00.
Lovt⸗
VHNüN
Auae f

ſen⸗
e ſiue
olen.
ligtio-
m Mn
emplo⸗
nprobe-
ſeripſe.
or len⸗
jue op⸗
nfiniti⸗
n ennim.
fnitiuo
IlIl,

Es.

ſequens

ficatum
ndo Ie-
in 10.
n muta-
ontliis
gui Vel⸗
ctionem
Nequt
mI. W.
do Po⸗
nod je⸗
Ebraels,
gue ſen
lo clan⸗
i infni.
i inten⸗
„n-;
vend
finn⸗

II5

finito, vt Ioſ. III, 17. 12 – d ſeterunt —
Firmando ſc. pedes. I. Sam. III, 12. o0 à — DN
2) implebo — incipiendo et abſoluendo. Hoſ. XI, 3.
Orio prehendendo ecos. Ier. VII, I3. DDVDI n
et locutus ſum — maturando et loquendoe
porro Ier. XXII, 19. Jevelietur bhhbbh
trahendo et proiiciendo, et inprimis Ieſ. XXX, 33.
vbi etiam eadem forma Infinitiui occurrit: 12
an en, paratum eſt profundum et latum fa-
ciendo. Idem igitur loquendi modus etiam
hic locum habet, eſtque Infinitiuus or ver-

bo NNe ad ſignificandum modum humiliationis ad-

ditus, qua ad lethalem uſque infirmitatem fuerit de-
Preſſus. W

Quae proxime ſequuntur verba: dν- dN W

DWN id difficultatis habent, quod genus formae

O&ε&, ſi quidem tertia perſona fit, neque ſufhixo mafſc.
N, neque formis, quae ſequuntur, απ et PRN
conueniat. Huic incommodo alii alia ratione con-

fulere tentarunt. Doederleinius notat, Sohar monere,

D ON effe debere e D&, atque ad hanc le-
etionem verſionem accommodat: vbi vitam ſuam vt
piaculum interpoſuerit. Vitringa formam fem. bor
cum )) connectit vertitque verba: ſi voſuerit a-
nima eius ſacrificium pro reatu; eumque fſequitur
Lowthius in verſione: Wenn nun darbringt ein Schuld-
onfer ſeine Seele. Dubium vero, num vfui linguae
conſentanea ſatis ſit haec explicatio, cum verba qui-
dem ann aut Moye de faciundis ſacrificiis vfur-
pantur, vero haud ſcio, an vllo alio in lo-
co. Dubitaſſe etiam de verlionis ſuae veritate
Lowwthium ipfum, nota eius prodere videtur, qua
vnum Mf. pro dion habere dbwè commemorat,
quae forma etiam paſſiue ſumi poſſit. Paſſiue ſum-
H 2 ſit

n6

ſit eam Dathius vertendo: Quodſi vita eius vt ſacrifi-
cium pro peccatis oblata fuerit. Ferri poſſet haec vo-

calium mutatio. Alienior vero, quodque totam

protaſeos et apodoſfeos compagem diſfrumpit, vio-
lentior eſt ea, quam Michaelis non propoſuit tan-
tum *), ſed in ipſam adeo verfionem introduxit.
Nimirum is pro h& legit ès matrem. Eine Mutter
wird ſein Leben zum Schuldoyfer hingeben. Sumunt hi,
quos adhuc recenſuimus, interpretes omnes, Hn
tertiam perſonam femininam efle. Sunt vero etiam,
qui fecundam maſculinam eſſe hanc formam, ver-
baque: Ww5 DNX& DB ON per apoſtrophen ad
Deum dici exiſtiment. Primus hanc ſententiam
propoſuit Lud. de Dieu, collato 4 1 eius illuſtratio-
nem loco II. Cor. V, 21. acceſſitqué ad eam Stor-
rius **), neque etiam alienus ab ea fuit Koppius Evz).
Quanquam autem in ea nihil eſt, quod regulis vel
grammaticis vel criticis aduerſum fit, ſat cauſae
certe non eſt interpreti, cur ad apoſtrophen confu-
giat. Quoties enim fit, vt verba etiam tranſitiua
intranfitiuorum more vſurpentur, idque ex contex-
tu ſit aeſtimandum **v).. Sic certe * Cap. ſequen-
ti v. 2. quomodo explicari facile aliter poſſits
quam: extendant ſe. Hoc igitur vno obſferuato,
bun hic reciprocum effe, ſumtoque, ; hic vim
pronominis ipſe habere, quam facilis ſenfus, quam
promtum, eundem ex Ebr. VII, 27. IX, 14. illuſtrare:

Placuit quidem Touae humiliare eum, valde infirmando;
Vbi autem interpofſuerit ſe piaculum ipſe —
. CAP.

*) In Append. ad P. XIV. Biblioth. Or. p. 175.
E) In Diſſ. cit. pag. 22.
er*) In additam. ad Lowithii notas ad h. 1.
** Vid. Schroederi Inſtitt. ad Fundamenta L. H. p. 368

K hoe
tum ſ
ba: d
Ropuli

NV
ſgnifi⸗
Ctum
am et
feri
hic int

Vit
ſalebro
dunt
de Doe
nefand
dui in
hia a/
Lontlie

beſt

† „
ec Vo⸗

Otam

t, Vo.
it ter.
oduxit.
Mutter
unt hi,
din
etiann,
1; ver⸗
hen ad
entiam
Cratio⸗
Ror⸗
ulis vel
(auſae
Confu⸗
ranhtiua
contex⸗
ſequel⸗
poliit
bleruat,
nc vim
„ Auum
lultare: .

tmando

1

He e⸗

05

17

CAP. ILVII, 6.
e elE
— —
) Do-Dv
DO
:—N Dde

In hoc loco plana eſſent omnia, ſi modo explora-
tum ſat effet, quid fibi velint prima verficuli ver-
9P2 Pon, quoque ſenſu haec, quidquid fint,
populi idololatrici pars et ſors eſſe dicantur.
Nomen 2 eſt &ατε Asν et etymi ratione habita
ſignificatum cum a laecuigando tum a diuidendo du-
ctum habere poſſit. Atque ſic 7- proprie quidem,
a don concauum eſſe, vallis, tum vero per metonymi-
am etiam torrentis poteſtatem habet. Quod igitur

fieri ſolet in eiufmodi vocum ambiguitate, etiam

hic interpretes alii alia ſentiunt,

Vitringa laeuia vallis, inquit, funt lubrica et
ſalebroſa loca, quae quem in profunda vallis detru-
dunt et praecipitem agunt, tum, quae ſequuntur,
de Poena intelligit, quam Deus denuntiet iis, qui
nefanda in vallibus ſacra peragant, hoc ſenſu: vos,
qui in vallibus nefanda patratis, detrudemini in lae-
via vallis, cum certo interitu, absque ſpe ſalutig.
Lotthius vertit: Mit des Thals glatten Steinen trei-
beſt du dein Weſen; Sie ſie find dein Theil, per-
II 3 —– due

118

que laeues vallis lapides intelligit lapides ſacros,
baetulia dictos et ſuperſtitioſe cultos. *) Cur vero
eiusmodi lapides dipor potius quam dondè nomi-
naſſet propheta, ne coniectura quidem diuinari poſ-
ſet; atque verendum etiam efſet, vt probari poſſet,
eiuſmodi lapides in vallibus tantum, aut leſaiae
iam tempore locum habuiſie, cum nuſquam alibi
apud prophetas mentio eorum fiat. Koppius igitur

in additam. ad Lowthium voce bpen defignari hic

forte ipſa in vallibus culta idola ab arab. Se
formauit, coniecit. Michaelis vero nihil hic certi
haberi, faſſus eſt, cumque inter coniecturas, qua-
rum veriſimiliores hae ſint, laeuta praecipitia vallibus

impendentia baetulia, idola, arbitrandum ſit, illam

primam eam maxime ob caufam praetulit, quod
ſignificatio laeuium lapidum in aliis a 593 deriuatis

occurrat, maxime in quadrilitero r P. **½) Sed

verſio eius omnino nihil habet, quod eam commen-
dare valde poſſet: In gähen Thaelern haſt du dein
Erbtheil; Primo enim quod laeue eſt, non continuo
etiam praeceys dici, adeoque nec vnum pro altero
tanquam idem fignificans poni poteſt. Deinde quis
totius ſententiae eorumque, quae proxime ſequun-
tur, ſenſus fit, num idem, quem Vitringa explica-
tione ſupra allata verbis fubiecit, an alius, non li-
quet. Doederleinius, o per lubricas valles in-

terpretatus, quae ſequuntur: n O —. De

ſic vertit: his (deaſtris) ſortem his fortunam tuam
(confecras). Num vero, qui his verbis ſubiicitur
ſenſus, vſu linguae ſe tueri pofſit, eſt profecto, de
quo dubitetur. Paullo accuratius horum verborum

ſenſum reddidiſſe videri poſſit Struenſeii verſio: Ihr

nehmet

*) Plura de iis vid. apud Vitringam ad h. I1. not. A.
**) In Supplem. ad v. Pyr p. 800.

ehme

nmodo
Quod
Miſſa,
tatis
torren
idem,
4 Veter
cta ell
tya rin

Sram

Perſtit
quam

.

Datiun

A
eſt er
eſt, ii
plane
begi,
Pars t
Gita
leuie.

unt /0

V
Mentu
ex Or
rectin
Vertit
cis ſe

²) Eu

ſacros,
vero
nomi-
Ppoße,
Jeſaia
m alibi
igitur
nari hic
0
illam
O
jeriuatis
ommen-
du dein
ontinuo
0 altero
nde quls
ſequun⸗
eyplica.
non li
alis in⸗
7
mn tu
nbücitur
ecto⸗ e
erborum

lo: r
nehmet

119
nehmet Theil an dem, was im Thal geſchieht, ſi
modo 9Dy Pern nil vltra ſignificaret, quam 92.

Quod hanc loquendi formam attinet, eam Dathius,

miſſa, quam ſuperiores omnes amplexi funt, Laeui-
tatis notione, Lud. de Dien ſecutus, per diuiſiones
torrentis explicuit, ſumſitque, diuiſiones torrentum
idem, quod DD od, h. e. riuos eſſe, hos autem

a veteribus pro Diis habitos, iuxtaque eos ſacra fa-

cta eſſe, integram deinde ſententiam fſic vertit: in-
tra riuos inprimis occupati eſtis, hi omnem curam ve-
Rram habent. Incertum vero, an vnquam illa fu-
perſtitionis ſpecies Iudaeis vſitata fuerit, cum nus-
quam alibi commemoretur, atque tum verba 5o

ſen en rurfſus ad alium prorſus, quam quem

patiuntur, ſenſum ſic detorquentur.

Adhuc, quid recentiores ſtatuerint interpretes,
eſt expoſitum. In veteribus multo minus aliquid
eſt, in quo poſſet acquieſci. LXX. verba o) EE
plane omiſerunt, reliqua verterunt: zuzivy oα „
&ερα, Sτοας „ααποσοe.. Vulg. in vartibus torrentis
vars tua, haec eſt ſors tuu. Syrus: ſors tua et haere-
ditas tua cum ſorte torrentiun erit. Chaldaeus: in
laeuibus locis ripae torrentis vars tua, ibi quoque ea
ſunt Jors tua. Nihil lucis in his omnibus.

Vnus forte Azuila, ſeu quiſquis eſt, cuius Rag.
mentum praemiſſo aſteriſco, ſed omiſſo nomine,
ex Origeniano Hexaplorum opere *), ſeruatum eſt,

rectius reliquis omnibus vidit. Is verba "ro oemn

vertit: ey rotg Asρροι OαροοντνWοοσ,, /in partibus, h. e. lo-
cis ſeparatis, ſ. receſſibus conuallis. In Coniuga-
H 4 tio-

*) Ed. Barth. ad h. 1.

120
tione Piel verbi Ppor, abs qua nomen ern deſcendit,
vna diuidendi notio locum habet. Itaque 5 oe
ſunt diuiſiones vallis, atque idem fere, quod vallir
reducta bu Virgilium Aen. VI, 703. et Horatium

Carm. I, Iy. I7. fignificat. Eſt enim haec natura

vallium, vt per ſfinus quoſdam flexuoſos et receffus
quaſi dirimantur. . .
Quis vero iam ſenſus ſententiae, cum in his
vallis réceſſibus vars eorum, ad quos loquitur pro-
pheta, cum illi ſors eorum eſſe dicuntur? Aut ſpes
omnis huius difficultatis tollendae abiicienda, aut
alia ratione ei ſubueniendum. Quid, ſi dicatur,

verba 05 er cum iis, quae antecedunt, eſſe

connectenda atque ad v. 5. pertinere, quae vero
ſequantur:

P n een
nouum verſum nouamque fſententiam inchoare?
Quantum lucis hac vna mutatione toti prophetae
orationi conciliatur! Sic enim illa priora verba
ſunt vlterior deſcriptio locorum, vbi nefanda ſacra

peragantur, haec, quae proxime ſequunter, ſeu

turpis lucri, quod, qui horum ſacrorum miniſterio
fungantur, ſeu damni, quod ſua iſta a vero Deo de-
fectione faciant, exprobratio. Ad facerdotes totam
orationem inde a-v. 9. prioris capitis ſpectare, ex

v. 10, et II. eiusdem cap. colligitur. His Deus olim
promiſerat Num. XVIII, 20. ſe ipſum pro eo, quod
ſacerdotio eius fungerentur, partem kaereditatem-

que eorum futurum eſſe. lIam cum iidem deaſtro-
rum cultui tanto cum feruore ſe dedidiffent (v. 5.),
hos poſthac eorum partem ſortemque fore ipfis de-
claratur. Clarum itaque etiam, ad quodnam nomen
prono-

X

Pron
dum,
Jemot

des,
contin
tur fr
trodu
ſe co
hoc e
eſle, e
Factu
ldemn
mich
harun
itatie

bendit,
r
vais
Oru

HMAtA.

recelun

in bis
tur pro⸗
dut ſpes
da, aut
Gicaturn,
t, eſe
N

choare?
rophetae
4 verbe
da ſacrs
er, ſen
inilkerio
Deo de⸗
es totam
tare, &
jeus Clim

20, gvod
ditatin.

gerltro
joſis de⸗
n nomen
Hono⸗

121

N

pronomen cum affectu bis repetitum referen-
dum, nempe non ad proximum dr) e, ſed ad

remotius N. .

Norunt omnes litterariae antiquitatis haud ru-

des, codices olim non obſeruato vocum diſcrimine

continuaque ferie ſcriptos fuiſle. Quam facile igi-
r fuit, vt, qui primi verſuum diſtinctionem in-
troduxere, quod ante Hieronymum vix factum efſ-
ſe conſtat, humani aliquid paſſi fint *)! Factum

hoc eſſe Pſ. XLII, 7. vocemque initialem huius V.

„56 minus recte a fine v. prioris huc translatam
eſſe, ex collatione v. I12. eiuſdem Pſalmi et Pfſ. XLIII,
5. verſionibus item LXX. et Vulg. manifeſtum eſt.
Factum idem Pſ. XCV, 7. 8. quo in loco Soph Pa-
ſuk protaſin et apodoſin adeo diſrumpit. Quidni
idem etiam hic accidere potuiflet? His igitur prae-
miſſis verſio v. 5. et 6ti haec erit. Iudicent aequi
harum rerum arbitri, an hac admiſſa aliquid obſcu-
ritatis, atque dubitationis adeo, ſuperſfit:

5. qui cum feruore deaſtrorum cultui intenti eſtis, ſub qua-
vis arbore viridi,
mactatis filios in vallibus,
ſub prominentiis Detratum, in receſſibus conuallis.

6. Pars tua illi, illi ſors tua;

quippe illis fundis libamen, offers fertum.
Mene hacc aegre ferre?

I 5 CAF.

*) COf, Eiehhorn's Einleitung ins A. T. P. I. p. 155. ſs.

122

CAP. LXIII, 19. med. LXIV, 1 — 4.

r D e ee .
.er n .
COb VN êOD I.
N& cAD e
P vO ee
:N Q P
5)55 nNenn nenn .
:07) — h Peee ee
der dNn re deen Dor 3.
e N e dee e
: 5ren eeeee
6—α ν e e ee .
ss
N&τα1 Deρ ee n
:vhd e —

Nouum exemplum praebent prima huius periochae

verba, quam non ſatis accurate ſemper Maſorethae

aut quicunque demum primi verſuum auctores fue-

runt, in adminiſtranda hac prouincia verfati fint,
cum illa extremo verſui capitis LXIII. annexa ab
his ſint, cum iis vero, quae cap. LXIV. ſequun-
tur, ſic cohaereant, vt diuelli ab his nonniſi vio-

lenter queant.

In

Peitiit

2 .

In
ncefſi
1cou
daeus

terunt
ſut
ad e⸗
tum,
jam a
4
0
n-

docun

ſed e
tes
Vuüri
ile
Quan
fomi
Ean
tibos
mati
R. 1

que

incen

Alud
intel
Catio
ſert
8
ab
que
ſet
lecer
. enſi

ochat
jethac
5 fue.
1 ſint,
X 45
quun-
W.-

123

In contextu ipſo primum haud parum negotii
faceſſit interpretibus vocabulum d v. I. +— α
Asν+οςQν n quippe, ſi recte ſe habet lectio. Chal-
daeus et Symmachus, quaſi duae eſſent voces, ver-
térunt: αια Nνρπ, eran Jo.α‿ααανς. Vulgatus:
ſicut exuſtio ignis tabeſcerent, relata vt videtur, voce
ad eandem radicem 989, qua non liqueſcendi tan-
tum, ſed et tabeſcendi notionem contineri, ſupra
iam ad Cap. X, 1I8. declaratum. LXX. verterunt:
αοο ατο ροννιι τ—o Tα+τnνâ, quaſi pro
rbpo legiſſent 2o? fignificatumque vocis, quomo-
docunque eam legerint, ab eadem radice do re-
petiifſſent. Eos vero non Arabs tantum, vt fſolet,
ſed etiam Syrus preſſe ſecutus eſt. Quid interpre
tes doctiores et Iudaeorum et Chriſtianorum ante
Vitringam de vocabulo ſtatuerint, diligenter hic
ipfe expoſuit in Commentario ad h. 1. idemque,
quanquam laudat Schultenſii ex arab. O per
Jomites illud explicantis ſententiam, ipſe tamen
eam maxime ob rationem, quod fimilitudo a fomi-

tibus ſumpta auguſto, quod hic fingatur, emble-

mati neutiquam ſatisfacere videatur, ſententiam
R. Tonae, per α interpretantis praetulit, per-
P P P
que Donn ecremia, ramalia, ſtipulas aridas, quae

incenſa magnum, et quidem, quo hic praecipue

alludatur, flagrantem et ſtreperum ignem faciant,
intelligenda eſſe ſtatuit. Eandem R. Ionage expli-
cationem etiam Caſtellus in Lex. hept. ad h. v. af-
fert quidem, profert vero etiam aliam, qua vox
DOO, cum V, ſubiecto enunciati, conſtructa
ab arab. O, mandi, deuorari, deriuari, per-
que ignem deuorationum, h. e., vehementiſſimum, poſ-
ſet explicari. Vitringae ſententiam adoptauit ex
recentioribus Lowthius, cum contra Dathius Schul-

tenſium ſequatur ſomitumque notionem teneat, Mi-

chae-

124

chaelis vero Hoe cum R ad modum Caſtelli
conſtruat, phraſinque per ignem murmurantem verti
velit, ſignificatu hoc ceteroquin ab eadem, qua
Schultenſius vſus eſt, arabica radice repetito, Doe-
derleinius denique, Chaldaeum et Symmachum ſecu-
tus, diuiſa voce d legat. L

Sunt vero omnia haec interpretamenta eius ge-

neris, vt difficibe ſit, in eorum vllo acquieſcere.
Quod enim in medium allatos omnes ex arabica

radice (-—& diuinatos potius, quam certa ratio-

né ductos ſignificatus fomitum, eremiorum ſtipularum-
ve aridarum attinet, iis non ſine cauſa diffiditur,
cum nec in nominibus arabicis; ex eadem radice

ortis, nec in veterum verſionum vlla quicquam

occurrat, quod fidem vel aliquantulum firmare poſ-

ſet. Cum deinde Cußtellus et Michaelis de cum

ν conſtruant, eo membrorum paralleliſmum tur-
bant. Manifeſte enim, vt in poſteriori membro

, fſic in priori Dde, quidquid ſit, id eſt,

in quo ignis vim ſuam exerit.
*

veteres verſiones omnes liquefaciendi notioni adhae-
ferint, LXX. etiam, et cum iis non Arabs tan-
tum, ſed et Syrus, quaſi et ipſe ex graeco trans-
tuliſſet, ceram in eo, quod ante oculos habebant,
viderint. His igitur, ſi et ipi DOo legerunt,
heceffe eſt hoc vocabulum fuiſſe pluralem nomi-
nis den eiuſque, vt deoor Pf. LVIII, 9. a rad.
deriuati, fubiectamque huic ab iis ſignifica-
tionem vel rerum liquahilium in genere, vel cerae
in ſpecie. Cum vero litera formandis nomini-
bus a fronte eorum nunquam alias inferuiat, ten-
tat etiam mentem cogitatio, annon veterum illa-
rum

Singulari vero attentione dignum videtur, quod

U
“
“

Autem
egter

modo

quae

dem
Deus
in m.
ipſins
C
guae

quid

Dreca

ta
prorl
cum
Mtki
in A
VlIa
Dat,
RWod
eE
eſſe
Pia

Caſals

n verti

, qua
9, Doe.
im ſetl⸗

eins ge⸗
nieſcere,
Arabices
ta natio⸗
Dularum.
ſiditur,
radice
nogwam
re pol.
cum.
um tur⸗
nembro
ig eſt,

quod
iohae⸗
hs tan⸗
trans-
bebant,
gerunt,
MoI.
2 md,
hifi.
1 Cr/
omipi⸗
„ten :
n illa
fum

D

125

rum verſionum auctores pro de omnino lege-
rint 82 liquabile, b autem per avrovokaειαα
et poetice dictum fuerit a propheta pro 3o cera,
vt liquor ſaepe apud profanos pro aqua, liquabilis
autem cera dicta eſt Apuleio. Sic certe membra
egregie ſibi conſtarent:

dtuemadmodam, cum ignis ardet, cera;
Aquam ebullire facit ignis.

Quae ſequuntur ad v. vique 4. ſat plana ſunt,
modo feruor precationis non refrigeretur, referendo,

quae v. 3. dicuntur, vt viſum eſt nonnullis, ad pri-
dem facta, quaſi efſent commemoratio eorum, quae

Deus olim ſub exitum Ifraelitarum ex Aegypto et
in monte Sinai fecerat, ſicque Deus quaſi ad ſui
ipfius operumque ſuorum antiquorum aemulationem

excitaretur. Non enim commemorant ſupplicantes,

quae Deus olim fecerit, vt cap. antec. v. II. fs. ſed

quid nunc ab eo fieri velint, efflagitant, idemque

Drecantlun affectus per totam ſupplicationem regnat.

Quae v. 3. in medio orationis curſu extat ſubi-
ta conuerſio SE Pe& eidem orationis ra- s
prorſus conſentanea eſt, neque neceſſe eſt, DooN
cum Lowthio, verſionum LXX. et Syr. atque vnius
Mſti Bodleiani, Do& — ri&& exhibentis, auctoritate,

in accuſandi caſu fſumere: Deum praeter te, neque

vlla ratio, quaé ſequuntur: 352 — r RCcum
Dathio prioribus attemperare pariterque in 2. per-
ſonam tranſmutare, cum nihil tritius effe in oratio-

ne ſublimi eiuſmodi celeri perſonarum mutatione

eſſe poſſit, facileque, quid ſupplendum fit in abru-
pia per affectum oratione, intelligatur.

„
— 4

Quod

–

126

uod denique v. attinet, rectifſime Da-
9 4

thius eum a coniunctione &α⅝ v. 1. pendere

ſtatuit, etſi, quam proponit, coniectura, extare for-
te illud ipſum in textu, modo male iunctum
praecedenti verſui mutatumque in S, nullo funda-
mento nitatur. Quemadmodum enim H) v. 2. fic
Nva hoc v. ab eodem, abs quo infit v. I. Nπ regitur.

p e à efſt eius generis loquendi forma,
qua duo verba iunguntur, quorum vnum rem ipſam,
alterum modum vel adiuncta rei exprimit, notat-
que cum voluptate et prolubio facientem, quod rectum
eſt. Ante D Pn ſupplendum eſt pronomen
rélatihum ☚ , in oratione conciſa ſaepe omitti ſo-
litum. Particula porro hic non interiectio tan-
tum admirantis et demonſtrantis eſt, ſed vim quo-

que aduerſatiuam habet valetque: ecce vero, iam ve-

vo. Haec facilia ſunt nullamque controuerſiam ha-

bent. Difficilior vero quaeſtio de verbis: dDn

quorſum nimirum a referendum fit? Qui
receptam lectionem ſeruant, diuerſimode illud
conſtruunt. Cocceius et Vitringa cum Nexs hoc ſen-
ſu: vt demonſtraſti Domine ſummam tuam aequita-
tem bonitatemque erga recti ingenii homines, vias
tuas ea de cauſa celebraturos, ſic verum eſt, te in
eos, h. e. maiores noſtros ab hoc inſtituto diſceden-

tes efferbuiſſe, cum grauius peccaffent, et quidem
longiſſimmm tempus. Dura vero ellipfis nominis

ad pronomen intelligendi! Nec facilior eſt,
quae Michaeli placuit, ad a gentes intelligenti,

inter quas diſperſi fuiſſent Ifraelitae: Wir fündig-

ten eine ganze Ewigkeit unter ihnen. Eiuſdem
denique generis quam Kocherus commendauit: in
iſtis 4“ malis Juivpe, quae grauior Dei ira peccantibus

infli-

iflixit)

cauſa it

rum
etiarmn
XIme
Dieu
diugue
conkiten
Jbenti
lum m
Protegi
de Die
vero S
gen))
inſolen
nitaten
IN de
ſenſu,
pooy
ddt.
ne N
ber
e tan
eſe:
forihus
Conäug
Audid
ad vi
duipp
P
e
ſtudio

3 I

e Da.

dendere

tate for⸗
tunch
funda.
V. 2. ſic
regltur.

loma,
iplam,
Notat-
mum
nomen
nm l0.
tio tan-
in quo.

jam e⸗

jam ha-
d
2 (ui
illuc
noc ſen-⸗
eguiti⸗
Vlas
te in
ſceden-⸗
guidem
lomIHIS
01 elt,
ligenti⸗
ſündig⸗
iuſctem
lit: in
cantihus

iſi

DR 127
inflixit) longiſimum iam agitur aeuum. *) Non fin
cauſa itaque alii drin ad vias Domini referunt, “
rum modo ante mentio facta erat, quanquam
etiam hi in diuerſa abeunt. Alii quippe cum pro
Xxime antecedente &ρπ conſtruunt, vt Lud.
Dien atque ex recentioribus Doederleinius et Dathius
diuque iam ſe a viis Domini aberraſſe his Verbis
confiteri precantes ſtatuunt. Alii contra cum ſe-
quenti Doy: in illis (viis) ſeculum eſt, h. e. in ſecu.

lum manes Deus populi tui eumque mirabiliter

Protegis. Sic Piſcator idemque modo laudatus Lud
de Dieu in altero verſionis typo, ex recentiorib 1
vero Struenſze, qui ſic vertit: in ihnen (deinen Wwe.
gen) ſind wir ewig glücklich. Quam vero itert m
infolens et inſuetum dictu: in viis Dei efſſe aetet⸗
nitatem, h. e., aeternam ſalutem! Lorwthius gef .
rat de reperiendo vllo, qui ferri poſſet, verbo u
ſenſu, proponitque, dubitanter licet, lectioncm
hen, unſrer Zhaten wegen. Koppius ver Sn
addit. minus audacem eaſdemque cum recepta I ti
ne litteras ſeruantem emendationem hanc: de
üiber Verbrecher. Vterque nouam lectionen n
0 conſtruit. Enimuero, ſi coniecturis n aen
re tam liberum eſſet, dici etiam poſſit, legendumn

eſſe: do
eſſe: dovn veccauimus enim in te a priſcis tem-

voribus, et quid non? Neque vero ad coniect
confugiendi vlla hic neceffitas eſt. Rectiſſime ne
dubio ii iudicant, qui per pronomen O in d
ad vias Domini reſpici ſtatuunt. Qucmadmodain

quippe modo ante v. 17. capitis LXIII. queruntur:

P oeneen en; ſio hic fatentur ſuppli
ſngi a. zunn abeſſe, vt recti bonique adhuc vere
udioſi, inque viis Dei eius memores ſemper fu
*) In Vindiciis ſ. TexQxtus hebr. Eſaiae vatis ad h. I iſen,

128

1

iſſent, h. e. in officio ſemper manifſent: talesque

ljam a Deo. cum de coelo deſcenderit v. 2. oflen-

derentur, vt potius in illis ipfis viis, h. e. ab iis

4

a priſcis inde temporibus aberrauerint. Nimirum
Do hic pro dor, v. 3. Vel 52 ee Mich.
V. I. poſitum eſſe ellipſinque praepoſitionis oratio-
nis concitatae habitui Prorſus conuenire, lubenter
iam concedetur.

Extrema vox 9»o a Lovthio non minus fſoli-

citata eſt, praeeuntibusque LXX. qui per sravy-

αεò verterunt, in vo) mutata. Aſfſenfit muta-
tiont MWichaelis, cum contra Doederleinius commodi-
orem quidem hanc lectionem eſſe declaret in nota,

in textu tamen receptam ſeruet, Id fcilicet frau-

di fuiſſe videtur viris hifce doctis, quod minus
congruere videretur falutis mentio ceteris enuncia-
tis, *) nec viderent, interrogatiue fumendam eſſe
locutionem ». Sic certe Dathius ſumſit vertit-
que: quomodo igitur ſalui eſſe poſſumus? nihilque
jam difficultatis fupereſt. Interrogationem ſaepe
ſola pronuntiatione vocisque conformatione diſtin-

gui, nota res eſt. **) Ineſt etiam in ipſa prae-

fixa illa vis, quae antitheſi formandae ſeruit,
valetque illa hic fere idem, quod ſaepe latinum:
et vero. Itaque ſic verti poſſit periocha aliàs tam
difficilis viſa:

C. LXIII, 19. med. 0 ſi fiſſo coelo deſcenderes, ante
te motes diffluerent;

C. LXIV, 1. quemadmodum, cum ignis ardet, Hiquabile

(cera);
aquam

*) Vid. Michaelis in Append. ad P. XIV. Biblioth. Or. p. 199.
r*) Exempla vid. apud Storrium in Obſeruu. ad Anal. et
Synt. ebr. pert. P., 349. .

1wam

ad man

Ante ſe

2. (utmn f
delcene

Kulus
(Jvid

lum V.
in i

,
Eunne k ſin

hun UIus Otat
tomma al
Vt
vocis in
textus. 5
ligetur,
n Auchen
10 dccur⸗
quêndi f
Rectionis
textas e

t,; taleique
V. 2. Ollen-
h. e, ib i
Nimmm
W Mier
Ohis Oratio-

, luhenter

minus ſoll⸗

per r1a

enfit muta-
commodi⸗
et in nota,
Sce krau⸗
od minus
8 elluncia⸗
epdam elle
nüt vertit
1uühilque
n ſiepe
ne giſtin⸗
ipſi Prae⸗
lae ſeruit,
latinum:
Alias tam
deres, Ate
t, ligvabile

uafit

n.or. 1 N⸗
d Aal.

129

aquam ebullire facit ignis;
ad manifeſtandum nomen tuum hoſtibus tuis,

ante te gentes contremiſcerent;

2. cum feceris tremenda, quae non expeetaueramus;
deſcenderes (inquam), ante te montes diffluerent;

3. quippe ab antiquifſimo tempore non audiit quiſquam,
non auribus percepit,
odulus non vidit, Deus praeter te,
(quid Deus) faciat confidenti ei.

4. ( fi) offendereês cum gaudio facientem rectum,
qui in viis tuis tui memores eſſent;
Iam vero tu efferbuiſti, aberrauimus enim
in iis a priſcis temporibus, — éet vero ſeruaremur?

— —

CAP. LXVI, 17. 1
rB -b eneen eee en
de ee

ee
: 20 α v5hνυ.

Erunt ſine dubio, qui mirentur hanc commatum
huius orationis diſtributionem. Quod vero primum

comma attinet, vindicat illud ſibi fuo iure et ac-

centuationis ipfius lege voces roa — 5.. Atque
vt Pria tertio commati attribuatur, poſtulat cum
vocis ipfius proôprietas, tum totius orationis con-
textus. Sed luculenter ſatis tum demum hoc intel-
ligetur, vbi de ſenſu- verborum ſecundi commatis,
in quibus praecipua difficultas eſt, d r& paul-
l1o accuratius erit diſpectum. Quid igitur de hac lo-
quendi formula ſtatuendum? Eſt vero hic antiqua 2
lectionis varietas cum formae maſculinae &α, quam
textus exhibet, Mafſorethae formam femin. RrN in
1. margi-

5 .
„

130

margine ſubſtituant. Vtrauis autem lectio eliga- eno verd
tur, par difficultas atque allipſin, duram ſane, ſta- pofet, l.
tuere nêeceflum eſt. Qui in ſolito vocabulorum Phetanmn e
rNX& vel Pr& ſignificatu ſubfiſtunt, ſupplent alii phatico p
aliund quidpiam, vel idolum, vt Curpzouius, vel Ctu. A
cdchoragum, vt Pfeiſferus *), vel arborem, vt Seb. verior! 1.
Schmidius et Bochartus, qui implicite contineri hoc,;, rver
inquit, in Hoas, quod vocabulum non quofuis, mnepohit
ſed arboribus confitos hortos fignificet, vel Nortum ctantibus
ſumto ſenſu: quodlibet, vt cel. Paulus **) vel
lucum, vt Aben Eſra, vel d2n viſcinam, quae “
in medio luci efſe purificationique interuire potu- Fele
erit, vt Kimchius. In qua vero oratione vnquum e
eiuſmodi ellipfis vocabuli principalis locum habuit? N
Aliam hac ſe difficultate expediendi viam in- Gmtur,
greffus eſt Maius **), hanc nimirum, vt praepoſi- üententit
tioni 3& ſignificatum praeter tribueret, tum per eiinga er
Vnum vnum verum Deum intelligeret, lectionem an kece
denique marginalem N, quaſi propheta per eam eEerpretati
ſemet ipſum corrigere voluiſſet, non minus admit- in er ſ
teret, hacque ratione hunc ſenſum exfculperet: AWod ve
vraeter vnum, h. e. deſerto vno vero Deo ſequun- ALchad d
tur vnam illam meretricem babylonicam in medio V. T. G
poſitam, et omnibus propinantem falſam luſtratio- Probet,
nis rationem etc. Eidem fere fententiae quoad ob- ſententia
ſcuram phraſin π & calculum fuum adiecit ex Deunt ſun
recentioribus Struenſee vertitque illam: und von 4 Gicitun
dem Einigen abfallen. At vero plane infolen cat, Vr
nullibique aliàs neque ab Ieſaia,; neque ab vllo D Quic
alio prophetarum vfurpata eſſet haec Vnius pro Prond
vno / Centar,
“ *) In Dubiis vex. ad h. 1. liiam h
**) Philol. Clauis ad h. 1. UM
***) In Oeconomia foed. p. 984. Jhy

le 18 8
Ct0 eliga.
ſane, ſta.

vocibulorum
ſupplent alii
Louius, vel
m, N K.
ontineri hoc,
non quoſuis,
vel ortum
llus 19), vel
nam, quae

One vnuam
um babuit?

di vlam in-
It plaepoſi
t, tum per.
, lectionem
leta per cam
ninus admit⸗
exlculperet:
Deo ſeguun.
m in medti⸗
m lultratio⸗

n 20iecit en
und von
ne inſolens

gue h VIo

Vnius r 0

VIIO

leiuire podA.

vno vero Deo arrovokaoik. Tum, ſi vel concedi

poſlet, Deum emphatice vnum dici potuiffe, pro-
phetam certe, hoc ſi voluiſſet, ε non fine àQem-

phatico ponere potuiſſe; ſentiet quilibet ebraice do-

ctus. Accedit, quod N quidem defectioni A
veriori Dei cultu deſignandae inſeruiat, nunquam

vero π☚ aut N, et quod hoc diuino nomini

praepoſitum contrarium potius indigitet deque ſe-

ctantibus Iouam adhibeatur, vt Hoſ. XI, 10.

Iam dura vel ellipfſi illa vel τννυααονιι ſuper-

ſedent, qui ε non pro adiectiuo numerali, fed

pro nomine proprio deaſtri alicuius Syrorum, Adad
vel Adod aliàas nunmcupati, habent, adeoque verba:
EN N& vel per pone ſacelltum, in quo Adad cole-
batur, vel per ſectantes Achadum explicant, quam
ſententiam poſt &aligerum, Seidenum, CGrotium Vi⸗
tringa et ex recentioribus Lowthius ac Dathius ſu-
am fecerunt. Plura vero etiam contra hanc in-
terpretationem excipi poſſunt, quam vt acquiefci
in ea fatis tuto pofſſit. Praecipuum in his eſt,
quod valde incertum fit, an vnquam Deus aliquis
Achad dictus extiterit, cum nuſquam alibi in toto
V. T. codice eius mentio fiat. Quam parum etiam
probet, quod in loco Macrobiano, ad quem huius
fententiae patroni inprimis prouocant, Afiyriorum
Deus fummus maximuſque Adadus commemoretur-
dicaturque, huius nominis interpretationem ſignifi-
care, Vnus, Michaelis docte et luculenter oſtendit *).

Quid igitur, ſi forte verbis Wει & alius
prorſus ſenſus, ac quem, primo intuitu habere vi-
dentur, fubiectus ſit? Non intentatum reliquit
etiam hanc viam Doederleinius, propoſuitque ſen-
12 tktktenti-⸗

2*) In Bihhioth. orient. T. XIV. Append. pag. 210 -=218.

132

tentiam, iuxta quam r& non Praepofitionis, ſed
Verbi vim haberet eſfſetque prima Singularis futuri

in Piel pro ee& a verbo Orid reiicere, ſemouere,
et è&& efſet aduerbium, poſitum pro b vel a,
ſicque ſenſus enafceretur: eos tollam ſimul, atque hoc
orationis membrum reſponderet alteri ſequentis di-
ſtichi membro: b b. Diffidit tamen ipfe vir
doctus et fibi ipi de hac ſua interpretatione et
textus integritati.

Certum eſt, verba, vti nunc leguntur, ſemper
difficultate ſua laborare, textumque ſacrum;, ſi nuſ-
quam, hic certe detrimenti aliquid Paſſum efſe, non
fne magna veri ſpecie coniici.

Videamus age, num quid apud veteres inuenia-
mus, ex quo reſtitui poffit fortaſſe vera et antiqua
lectio. LXX. verterunt: sy roig αℛ⏑νοσο. Vnde
hoc iis obrepferit, difficile eſt coniectu; videntur
tamen per primum lucorum veſtibulum, intra
quod luſtrationes fieri ſolebant, intellexiſſe, hacque
ratione etiam a exprimere voluiſſe, ſenſum ita-

que, quem ipfi quidem fibi fingebant animo, etiam

hic magis, quam verba reddidifſee Ex graeco haufit
Arabs, cum vertit: ante ianuas; ο RM˙ρα enim, Vi-
truuio teſte, graece dicuntur, quae ſunt ante ianu-

am veſtibula. Addidit dein: in ſepibus, quod luci

veterum ſepibus, nonnunquam etiam foſſis et muris
cincti erant, vt ſacra in iis peragenda minus turba-
ri poſſent et aſyli ſecuritas firmaretur. Nihil igi-
tur ex graeco excidit, vt Doederleinio viſum eſt, ſed
graecum eu roα r ,οοR+ον o circumſcripfit tantum
Arabs. Vulgatus, ſiue eundem graecum ante ocu-
Ios habuerit, ſeu ipſe in eam cogitationem incide-
rit, vt per & primus luci introitus ipfi deſignari
videretur, vertit: voſt iannam intrinſecus? ſi quidem
haec

nuec genwin
ſeptendecin
Kcra Bibl

Nam, accl
gendum pr
Lyranus ha
ant, 4 im
in alteramn
quos aohuc

quifümam

ctionem
ſeribendo
fectam gra⸗
guod id er-
Mdirir

— 42
MN. Mn
chus et T
Tunt. oνα
Men NN=
veſigun
Genum en!
Chaldacus
Vt alibi, it
curatum ir
X etiam
Aliam nov⸗
Propohak:
Aod pn
*X hac vt

) I Va
I P

ütionis, ſed
Zularis turi
ert, ſemolere,
vel To,
H, Aque hoc
lequentis di.
men ipfe vir
pretati jone et

ntur, ſemper
crum, ül hul-
un elle, non

teles MNS
ra et antiqua
ootg. Vude
etu; Videntur
bulum, intii
Viſle, hacoue
, ſenl lum ita⸗
nimo, etiam
ern hauſit

2 enim, Vi⸗
unt Oute al⸗
, quoch loci
ls Et muri;

minus turba⸗
Nibil in.
viſum eſt, l
pſit tuntotn

unn
jonen mnei⸗
i gebggani
ſi4 guden
haec

6;

133

haec genuina Vulgati lectio ſit, cum, teſte Roſſio“
ſeptendecim a Luca Brugenſi in Notationibus
Sacra Biblia p. 292. producti codices legant:
ynam, accurate ad ebraeum, prout in margine Ie.
gendum praecipitur, idemque Brugenſfis pariterque
Lyranus hanc eſſe veram Vulgatae lectionem cenſe
ant, ab imperitis demum librariis, quia obicurio
in alteram voſt ianunam immutatam. His igitur,
quos adhuc produximus, teſtibus, certum elt, anti

quiſſimam eſſe, quae nunc in codicibus extat, le-

ctionen NN N, et, ſi quid illa humani in de-
cribendo paſſa fſit, factum hoc efſe iam ante con
fectam graecam Ieéſaiae verſionem. Bene vero eſt,

quod id erroris non in omnes omnino codices ma

nauerit. Syrus certe ſua in verfione habet 4
—2

7 „
— zA, ſuo igitur in codice legit: NWX& &
IpN. Hanc eandem lectionem ſeruarunt Symm
chus et Theodotio, qui, teſte Hieronymo d ie
runt: oiααν α ταππB u ν, nec non Chaldaeus qui ta.
men rN legiſſe videtur, cuius lectionis
veſtigium in Keri ſupereſt, quamque inte ram h .
dienum exhibet Cod. Kennic. 562 *) Ver
Chaldaeus NN& per Nνο, turba voſt turbam, atque
vt alibi, ita etiam hic, paraphraſten potius, àuam ac-
curatum interpretem egit. Arriſit lectio Irid i. .
N etiam Michaeli, neque tamen is ea contentus
aliam nouamque, ex Keri et Kethibh concinnatam,

propofſuit:
propoſuit: HNW ε &. Einer mit Einer, ſiue,

uo Praefert: NrN LHN& Liner Eine ***), quidque
ex hac vtriuſque ſexus conſociatione eueniſſe cre
1 3 dibi-
*) In Var. Lectt. V. T. ad h. 1.

**) Roſſii Var. Lectt. V. T. ad h. 1
**) In Biblioth. orient. 1. c.

134

dibile ſit, cogitandum ſagacibus reliquit. Videtur
vero haec ipſa cogitatio, qua obſcoeni aliquid hic
fimul ſuſpicatus eſt, tenebras offudiſſe viro aliàs
tam acuto. Quae enim ipfi placet lectio N αα,
auctoritate veterum fere omni deſtituta eſſet, iuſto
porro maiorem fine neceſſitate vim inferret textui,
cum contra illa ne apiculum quidem eius mutet,
ſed fuppleat tantum, quod deeſt, minus denique
ebraicum videatur, vt hois cum fſine Nijun-
ctum fit *); lectio vero e& L& prorfſus
ebraica fit. Sic enim etiam apud Ezechielem C.
XXXIII, 30. & r& occurrit, vbi Syrus non

. 7
minus accurate, ac noſtro in loco, vertit: -— .

—— . Quanto igitur melius Michaelis in le-
ctione N acquieuiſſet. Eſt enim illa
eiuſmodi, vt ſua et facilitate et perfpicuitate pri-
mo intuitu ſe commendet.
Scio equidem, Criticos hanc legem ſanxiſfe, vt,
ſi inter duas lectiones ſit optio, quae difficilior fit
intellectu, praeferatur. Heic vero, vbi inter lectio-
nem, quae non tantum difficilis eſt ad intelligen-
dum, fſed intelligi prorſus nequit, qualis recepta
lectio eſt, aliamque planiorem, quae veterum in-
ſuper teſtium fide confirmatur, decernendum fit,
quomodo illa lex locum habere poſſit? Quam faci-
le fieri potuerit, vt ab antiquiſſimo aliquo li bra-
rio in deſcribendis verbis idem fere fonantibus αα
ArN& TN&X, ea inprimis aetate, qua continua adhuc
ſerie ſcribebatur, id zνροοορονοννοττοο. committeretur, vt
prius & omitteret, idque delictum in alios etiam
codices, atque ex his in verſiones emanaret, a Ma-
ſorethis denique ipfſis ex codicibus antemaſorethicis
. in
*) Ief. III, 1. zapu) vup. Coh. II, 8. eh .

in fuos ree
kra vſque
lum rerun
tetiam, qu
Pprimis poe
Modo tent
membrorun
ſe ſenfurun
Aum fuppl
tione diuin
ex codice
expleuit il
ipfe etiam
ebraicum
tior bic,
ommibus,

Pautul
Annotanda
-
Ommibs,
ui gie 18
bus, per
ſine delec
ſeripſiſſe
Veterum D
Vellibulis
Auem in i
cari Velle
d ſaern ir

i Agnid hic
le vird allis

io DrN N,
eſſet, iuſt
kerret textui,
eius mutet,
nus denique
ſine ) iun⸗
PN prorſus
echielem 0.
i Syrs don

ertit:
ſaelis in 4
enim illa
icnitit e pri⸗

ſannife, Vt,
Gilhcilior ſt
jinter lectid⸗
intelligen⸗

lalis tecepts

Veterum I-

nendum lt⸗
WaE laci⸗

igno Uibn

antibus
Cnue ähne
itteretur,
a
mi lnet
in

.

133

in ſuos reciperetur, ſicque eorum auctoritate ad no-

ſtra vſque tempora propagaretur, vix quiſquam ha-
rum rerum peritus fidem excedere flatuet. Putem
etiam, quemuis fere, qui ebraicae, et Ieſaianae in-
primis poeſeos ſenſum guſtumque aliquem habet, fi
modo textum legat relegatque, ac paullo accuratius
membrorum confideret compagem rationemque, per
ſe ſenfurum, hiare hic orationem. Hunc igitur hi-
atum ſupplent allegatae verfiones, cauitque hac ra-

tione diuina prouidentia, ne vel vnum verbulum

ex codice ſacro prorſus amitteretur. Pari ratione
expleuit illum defectum, vndecunque id acceperit,
ipſe etiam Lutheris in vernacula verſione vertendo
ebraicum ααπh &α einer hie der andere da, ſapien-
tior hic, vt ſaepe alibi, interpretibus recentioribus
omnibus.

Paucula iam ad reliquum orationis argumentum
annotanda reſtant.

Hdpe — & minus accurate ab interpretibus fere
omnibus, cum antiquioribus, niſi quidem graecum,
qui sie 1Sς aτιε+ habet, exceperis, tum recentiori-
bus, per in hortis ſ. lucis vertitur. Neque enim
ſine delectu prophetam fic potius, quam a
ſcripſifſe ex eo credibile eſt, quod aqua luſtralis
veterum gentilium non in locis facris ipſis, ſed in
veſtibulis eorum eſſe ſolebat, hic vero ſimul etiam,
quem in finem aqua luſtrali ſe mundarent, fſignifi-
cari velle videtur, vt ad lucos tantundem fere fſit ac:
ad ſacra in lucis obeunda. *)

Ex hactenus dictis iam ſponte fua etiam ſequi-
tur, quorſum † n pertineat, atque an recte illud,
Vt

*) Ad Jacra in lucis vertit Doederleinius in III. Ed. cum in
prioribus editum eſſet: in lucis.

136

vt accentus et puncta iubent, cum & iunga-
tur. Si enim H)2 — 2 ad lucos vertendum fit,

quale vel cuius loci medium per ) abſolute poſi-

tum intelligendum fit, non apparet. Nihil vel co-
gitando fingi poteſt, ad quod referri poſſet. Ne-
que ſignificatus palam, quem Vitringa et Dathius
in ſubſidium vocant, vIla vſus loquendi auctoritate
probari poſſit. Rectius igitur cum ſequenti com-
mate conſtruitur, quod fecerunt etiam Symmachus
et Theodotio, valdeque veriſimile eſt, cum pri-
ori commate iunctum id tantum eſſe in codicibus
maſorethicis ad explendum deficientis in eo vocis
Ir& locum membrorumque inter ſe rationem exaéeé-
quandam. Neque vero aeque recte iidem Symma-
chus et Theod. quique ex recentioribus eos ſequi-
tur Lowthius vocis ſignificatum preſſerunt ver-
teruntque: s οον dοντιον, mitten unter denen,
die etc. cum etiam hic, vt ſaepe alibi e. g. Ez. I, I.
praepoſitionis tantum inter vim habere recte exi-
ſtimetur.

Quod denique poſtrema verba: Anv — N

attinet, gentiles, ſacrorum communio quibuſcum

intercederet Iraelitis, rectiora informatis, ad expro-
brandam ſimul his æο οαονινας turpitudinem, per acu-
iιροονο tantum ſic nuncupantur. Sic igitur ver-
tenda ebraica, fic ordinanda orationis membra:

Conſecrantes et mundantes ſe ad lucos,
vnus poſt alterum,
inter veſcentes carne fuilla
et abominabili et muribus.

Riunga-
dum ſit,
ne pofi-
vel co⸗
et. Ne-
Dai tius
etoritate
nti com⸗
mmachus
u pri⸗
odicibus
e0 Vis
em exat⸗
Symma-
0s ſedi⸗
runt Ver.
er unn,
Er. l. I.
ecte ei⸗

— 5
guihuſcunm .
10 explo⸗
4 per ay⸗
gitur ver⸗
uba:

R

e

Balance

Focus

N

M.

1

10
J K

H¶

G

5
E F

D

C

4 5 6
Copyright 4/1999 VXyMaster GmbH wWwW.yXymaster. com

3

2

-Euroskala Offset

VierFarbSelector Standard*

ERSIONES
O.CRITICAE

N

FICILIORA

X IL A E

SSIMORVM INTERPRE-
IIAS EXPONIT

AVE PROPONIT

RICVS SHIELLINE

NDORFIENSIS IN DVCATV WIRS=
PPERIN TEN DENS.

SILAE

F Ex HAERTEL.