Ge222_qt Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Prolegomena Scripturae Sacrae Facili Methodo Explicata PROLEGOMENA SCRIPTURE SACR,£ FACILI METHODO EprI“1 , USUM CLERI PE KR DiOECESN AUGUSITANAM., JuSSU SERENISSIMI AC REVERENDISSIMMI DOMINI, DOMINI G I.. EPISCOPI NGUSTANI. § R. L PRINCIPIS, LANDGRAVII HASSILE &c. Acd 7 EDITYA. S Typis Joſephi Antonii Labhart, Reverendith mi ac Sereniſſit imi Principis, & Epiſcopi Au Zuſtani Typographi, 1747. — ———— — 2 .⸗ — — — — a . = 66 INDEX WMESTIONCUM. PARS I. De Nriptura Nacra in genere. Quaſtio Fol. uid ſit Scriptura Sacra? 1 2. Quid ſit, Librum eſſe Cano- nicum? 1I 3. Quid ſit, Librum eſſe Proto- Canonicum? vel Devtero- Canonieum? 4. Quot & quales Libri fuerint in Canone Hebræorum? 5. Quinam Libri ponantur in Canone à Concilio Triden- tino? 6. Quinam ex his Libris reji- ciantur ab Hæreticis? 5S 16. Quale ſit objectum & finis 7. An Canon Scripturæ à à Tri- dentino rectè fuerit conſti- tutus ? 6 3. Quid fit, Librum eſſe Apo- eryphum? * 9. Quinam Libri Scripturæ ſint Apocryphi?. 10. An omnes partes Librorum Canonicorũ ſint Canonicæ? 20 uænam partes Scripturæ in 16 18 rI. 4 ½ idſtio Fol. dubium revocari poſſi nt, an ſint Canonicæ? 21 12. An duo ultima Capitula Da- nielis, & Oratio Trium Pue- rorum ſint partes Canonicæ? 21 13: An ultimum CaputEvangelii D. Marci ſi t Canonicum? 2 24 An hiſtoria Evangelii de Su- dore Chriſti ſanguineo, & de confortatione Angeli ſit MV nonica? 15. An hiſtoria de adultera Joa. 6. ſit Canonica? 26 Scripturæ?? 27 17. A quo ſinguli Libri Scriptu- ræ ſcripti fuerint 7 18. Quo Idiomate Libri Canoni- ci ſeripti ſint? 3,8 19. Quo tempore Libri V. T. fſcripti ſint? 27 39 20. Quo tempore Libri N. T. 47* PARS I, „Aripti ſint?2: I NXN DE X P ARS II. Gnopſi⸗ Chronologica ſinguloruml ibrorum dcripturæ. I1. Synopſis Geneſeos. 2. Exodi. - 3. Levitici. - 4. Numerorum. 5. Deuteronomii. 6. Joſué. 7. Judicuam- - 8. Kuth. 9. Libri primi Regum. I0. Libri ſecundi Regum. II. Libri tertii Regum. 12. Libri quarti Regum. 13. Libri primi Paralipomenon. 14. Libri 2. di Paralipomenon. 15. Libri primi Esdræ. 16. Libri ſecundi Esdræ. 17. Tobiæ. 18. Judith. 19. Esther. . 20. Job. - 21. Pfalterii. - 22. Proverbiorum. 23. Eccleſiaſtis. 24. Canticorum. 25. Sapientiæ. 26. Eccleſiaſtici. 27. Iſaiæ. . 28. Jeremiæ. 29. Threnorum. 30. Baruch. — 31. Ezechielis. 32. Danielis. = 33. Oſeæ. 34. Jelis. 43 44 44 45 4 45 46 47 47 48 48 3 5. Amos. — 72 36. Abdiæ. . — 773 37ꝙ. Jonæ. 73 38. Micheæx. - ,.⸗ 753 39. Nahum. — 74 40. Habacuc. - = 74 41. Sophoniæ. - 74 42. Aggæi. — „ 75 43. Zachariæ. —7 5 44. Malachiæ. 78 45. Machabæorum libri primi. 78 49 46. Machabæorum libri ſecundi. 79 70 47. D. Matthai. 80 51IIA48. D. Marci. - 381 51 49. D. Lucæ. - - 84 51 5So. D. Joannis. — 82 52 51. Actuum Apoſtolorum. 83 52 [§2. Ad Romanos Epiſtol?x. 84 52[5§3. Ad Corinthios primæ. 85 52 SAd. Ad Corinthos ſecunde. 86 56 [§S. Ad Galatas. 86 59 [56. Ad Epheſios. 87 60 [57. Ad Philippenſes. 87 60 [58. Ad Coloſſenſes. 88 61 [59. Ad Theſſalonicenſes Primæ. 88 62 64 66 68 68 69 71 71 72 60. Ad Theſſalonicenſes ſecun- dæ. 88 61I. Ad Timotheum primæ. 89 62. Ad Timotheum ſecundæz. 90 63. Ad Titum. 90 64. Ad Philemonem. 91 65. Ad Hebræos. 91 66. Epiſtolæ D. Jacobi. 92 67. D. Petri primæ. 93 68. D. 7 — 6 8%. D. Petri ſecundez. 93 69. D. Joannis primæ. 94 79. D. Joannis ſecundæ. 251 P A R 8 III. De divinitate SWripturæ. 1. Quomodo probari poſſit, in ſin- gulis Scripturæ libris contineri Verbum DEI? 97 2. Utrum in Scriptura admitti poſ- ſint propoſitiones falſæ, quando non pertinent ad materiam fidei aut mogum 113 3. An Seriptura ſit immediatè in- „ ſpirata à Spiritu ſancto etiam quoad ſingulas propoſitienes? aut quoad ſingula verba? 115 4. An ad rationem Scripturæ ſuffi⸗ ciat, ſi liber à Scriptore profano ſine inſpiratione Spirits ſancti ejus inſpiratio everti, aut dubia reddi poſſit? 138 P A RS IV. De variis Eaitionibus ég Verſionilus doripturæ. I. An Textus Hebraicus ſit incor- ruptus 1543 2. An Textus Græcus habeatur in- corruptus? 145 3. Quales prodierint celebriores Verſiones Scripturæ? 146 4. An ſit articulus fidei, Vulga- tam quoad ſenſum in omnibus conſentire cum Originali Textu, Græco, vel Hebraico? 153 §. In quo ſenſu Tridentinum de- finierit, Vulgatam eſſe Authen- ticam? 162 6. An convincenter probari poſ- ſit, in Vulgata contineri propo- ſitiones Fontibus contrarias, aut aliunde falſas? 172 7. Si in Vulgata nullus reperitur error, ad quid ſervit Textus Græ- 8. An Vulgata ſit exactè correcta à mendis Librariorum? Quando id factum? & quomodo? 185 9. Utrum in Vulgata continean- tur multi Solœciſini, aut Barba- riſmi? 189 10. An Lectio Vulgatæ ſit Laicis prohibita? 190 11. Quid obſervandum circa Ver- ſiones Vernaculas? 191 12. Quales prodierint Verſiones Vernaculæ in Europa, præſertim Germanicæ? 192 13. Quales dentur Verſiones Lati- næ Hæreticorum? 193 14. Quam authoritatem habeat Verſio Septuaginta Interpre- tum? 194 : 3 PARS V. 71. D. Joannis tertiæ. 9 5 72. D. Judæ Epiſtelæ. 9 *½ 73. Apocalypfis. 9, ſeriptus approbetur à Dro? 136 5. Utrum ex Antilogiis Scripturæ cus & Hebraicus? 183 1XD FEX P A KRK S Vv. De vario denſu Soripturæ? I. Quot ſolent aſſignari Senſus Seripturæ? 197 2. Quid ſit Senſus Literalis ? 197 3. Quid fir Senſus Alegoricus? 198 4. Quid fit Senſus Tropologicus, Moralis, ſeu Myſticus? 199 F. Quid fit Senſus Anagogicus? 19 6. Quale ſit diſerimen inter præ- fatos quatuor Senſus? 7. An illa diviſio in Senſum Lite- ralem, Allegoricum, Myſticum, & Anagogicum ſit bona? 201 8. Quid ſit Senfus Accommodati- tius? 200 1 9. Quotuplex ſit Senſus Accom- modatitius? 204 10. An Senſus Accommodatitius ſit intentus à Spiritu Sancto? Ib. II. An in quovis Textu reperian- 208 tur omnes quator Senſus? 12. Utrum in eodem Textu repe- riantur plures Senſus Litera- les? 209 13. Utrum Senſfus Allegoricus, Tropologicus, & Anagogicus ſerviant ad probandum? 218 14. An ipſamet Scriptura alicubi P A R 203 utatur ſenſu Accom̃odatitio? 223 8 VI. De Arte au RK gulis Interpretandi Wripturam? 1. Quænam ſint ſubſidia remota in- 225 2. Quænam ſit diſpoſitio proxima telligendæ Seripturæ? ad intelligendà Scripturam ? 226 3. Quo ordine procedendum inf Libris Scripturæ legendis & per- tcrutandis? 4. Quænam Regula Generales ad in- telligendam Scripturam tradan- tur à 88. Patribus? 22 5. Quales ſint ſeptem Regula Tichonii, à D. Auguſtino collaudatæ? 230 6. Quænam Regulæ pro eruendo Senſu Scripturæ tradantur à mo- dernis Doctoribus? 234 7, Quæ ſint Regulæ pro eruendo Senfu Literali? 8. Quomodo agnoſcatur, utrum in Textu lateat Senſus Allegori- cus? ſeu Figuralis? 241 9. Quæ Regulæ obfervandæ pro eruendo genuino Senfu Allego- rico, Tropologico. & Anago- gico? 247 10. Quæ Regulæ obſervandæ pro eruendo Senſu Prophetico? 251 I1. Quinam in Vulgata reperiantur Idiotiſmi Hebraici? 254 12. Quænam in Scriptura occur- rant Phraſes difficilores? 266 13. Quis ſit oprimus Modus, Hi- ſtorias & Apparitiones Veteris & Nevi Teſtamenti exponendi in Senſu Myſtico? 283 PARS VII. — 104 tlus 108 be⸗ ⸗ 20⁰ us, jenus 218 cubi 22½ trum ori- 241 Po. lego⸗ 4go⸗ 247 Pro 25v1 amur 2 ¾ ccul⸗ 26 H⸗- eris gendi 2³3 III. Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &. S VII. Explicatio rerum Hebraicarum, quarum in driptu- ra recurrit Frequentior mentio. I. Quæ ſint notatu digna de Terra Sancta, ſeu Palæſtina? 341 2. Quid notari meretur de urbe FJeruſalem? 342 3· Quæ eſt Idea Tabernaculi? 342 4. Quale fuerint Templum Salomo- nicum?: 343 5. Quid intelligitur per Arcam Fæderis? 345 6. Quid intelligitur per menſam Propo ſitionis panum? 346 7. Quid intelligitur per Candela- brum aureum? 346 8. Quid intelligitur per Maña? 346 9. Quid intelligitur per Mare æaneum?5 347 10. Qualia & quotuplicis generis erant Sacrificia Hebræorum? 347 I1. Quinam adhibebantur Ritus in Sacrificiis Hebræorum? 347 12. Quales apud Hebræos erant uſitatæ Oblationes? 348 13. Qalia erant Eeſta judæorum? 348 I4. Quale erat Sacerdotium & Mini- eriumacrumſapud Hebræos?3 71 15. An præter Sacerdotes & Levi- tas etiam alii pertinuerint ad &ta- um Eccleßaſticum Hebræorum?: 352 16. Quodnam erat Officium & Ve- ſtis Cantorum? 352 17. Quale erat Officium Janito- rüumd 353 18. Quo Officio fungebantur Næ- thinai? 353 19. Quid intelligitur per Nazxa- ras? 353 20. Quid intefligitur nomine Pro- phetarum? 353 21. Quid intelligitur per Scribas & Legisperitos? 53554 22. Quales erant veſtes Summi Sacer- dotis? 5 35 23. Qualis erat veſtis acerdotuz 356 24. Quid intelligitur per Phariſaos, Sadducæos, & Herodianos? 356 25. Qualis erat Status Reipublica, & Regiminis apud Hebræos? 357 26. Quales fuerint Menſes &ö Anni Judæorum? 358 27. Quid ſignificatur per Cubitum in Scriptura? 359 28. Quæ ſit proportio Monetarum Hebraicarum ad uſitatas in Ger- mania vel Italia? 360 29. Quæ ſit proportio ponderum Hebraicorum ad noſtra? 361 30. Quæ ſit proportio Vaſorum He- braicorum ad noſtra? 361 PARS JI N P FE Xx &. P A R S VIII. Qucſtiones Miſckllaneæ. I. Cur Scriptura vocetur Teſta- mentum ? 363 2. Quibus aliis nominibus Scri- ptura nominari ſoleet? 363 3. Quomodo dividitur Scriptu- † ra? 363 4. An Scriptores Sacri intellexe- rint, quæ ſcribebant? 364 5. An Vetus & Novum Teſta- mentum ſe invicem compro- bent? 36 5 6. An tota Scriptura aliquando fuerit perdita? 366 v. An ſaltem aliqui libri Scripturæ aliquando fuerint perditi? 368 3. An Citationes Apoſtolorum & Evangeliſtarum ſint exactæ? 370 9. An Sacri Scriptores aliqua ſum- pſerint ex profanis authoribus? 372 10. Quis fuerit modus prælegendi Scripturam Sacram apud He- bræos? 373 1I. Quis fuerit modus pralegendi po- pulo Scripturam in primis Eccle- ſiæ ſæculis? 374 12. Utrum antiquitúùs extiterit di- viſio Scripturæ in Capita & in Ver- ſus? Et quis hujus diviſionis in- 13. Quid intelligitur per Concor- dantias Scripturæ? quis illarum author? & quis uſus? 376 14. Quidintelligitur per Paraphra- ſin Seripturæ? 379 15. Quale ſit diſerimen inter Gloſ- ſam, Comentarium, Catenam, Po- ſtillam, Homiliam &. 380 16. Quinam reperiantur Commen- tarii generales in totam Scriptu- ram? 381 17. Quinam commendantur Inter- pretes in Pſalmos? 385 18. Quinam commendantur Inter- pretes in quatuor Evangelia? 386 19. Quinam Authores legendi pro ſtudio Seripturæ? 386 20. Quæ forma ſervanda ſit in ex- cerpendis Notatis ex Scriptura Sacra? 387 ventor? 375 PARS I. 374 t . Ver- in⸗ MoI⸗ rum 375 pbre⸗ Gloſ⸗ . PVo= 380 men⸗ uiptn⸗ 38l lotel- 3 8 Inter⸗ 19386 i pro n ex⸗ 36 Sesb. 1 Bee- . — RsctacAaCNa iecAe:t, tacfzctecoctzzzetaeXeczeeac,caanttactnctac: io Hatea t 84 S SCRIPTUIRAM SACRAM pPpPpaARS I De Scriptura Sacra in genere. Q. I. Quid ſit Scriptura Sacra: Reſp. Nomine Scripturæ Sacræ intelligitur Liber divinitàs inſpira- tus pro directione Eccleſia in rebus fidei, & morum. An hæc notio Scrip- turæ Sacræ fuerit ſemper eadem; & qualis debeat eſſe illa inſpiratio, patebit ex dicendis, præſertim Part. 3. Quaſt. 3. LQ. II. Quid ſit, Librum eſfſe Canonicum? Reſp. Liber Canonicus vocatur, qui ab Eccleſia ſolenniter verbò aur factò fuit declaratus pro Libre Scriptura Sacra, ſeu divinitus inſpirato ad directionem Eccleſiæ in rebus fidei, & morum. Solennis Declara- tio ipsé factò fit, ſi inter Libros Scripturæ Sacræ à tota Eceleſia in Of- ficio Divino, & exercitio Religionis, & explanatione Verbi Divini prælegitur in conventibus publiciis. DQ. III. Quid ſit Librum eſſe Proto- Canonicum, vel Devtero- Canonicum? DZ Reſp. Libri Proto- Canonici, ſeu Primò-Canonici, vocantur, qui jam primitus initiò́ Eecleſiæ à tota Eccleſia in Canonem, ſeu Catalo- gum Seriptura relat: ſunt. Econtra Libri Deytero-Canonici vocantur, qui ſerius in Canonem Scripturæ Sacræ ab Eccleſia relati ſunt. Q IV 2 Prolegomenorum in Seriptaram Sackam LQ. 1V. Quot, & quales Libri fuerint in Canone Hebræorum!? Reſp. Omnes Scriptores primi, ſecundi, tertü, & quarti ſæculi, quotquot egerunt de Canone Hebræorum, teſtantur unanimiter, quod Hebræi numeraverint viginti duns Libros, ſeu potius Volumina, Sriptu- r& Secræ. IIIi ipſi Scriptores plerique affirmant, hunc numerum He- bræis ita placuiſſe, quoniam tot ſunt litteræ alphabeti Hebraici. Ve- rùm quales libri fueànt in illo numero duoviceſimo, aliquantulum diſcrepant. Athanaſins, Grillus Feroſ olymitanus, Epiphanius, & Hicrony- wus, qui vixerunt ſæculò quartòô, referunt, in Canone Hebræorum poſitos fuiſſe ſequentes libros. 1. Geneſis. 2. Exodus. 3. Leyiticus. 4. Numeri. 5§. Deyteronomium. 6. Joſue. 7. Judicum, & Ruth. 8. Regum primus, & ſecundus. 9. Regum tertius, & quartus. IO. Paralipomenon duo libri. 11. Esdræ oudnos in duos diviſus eſt. 12. Pſalterium Davidis. 13. Proverbia . Uber. 2 492 1. Salomonis. I4. Eccleſiaſtes. I5. Canticum Canticorrm. 16. Job. 17. Eſajas. 18. Hieremias. 19. Liber unus duodetim Prophetarum. 20. Daniel. 21. Kechiel. 22. Etber. Ita Athanaſius in Snopfi. Cyrillus Cathe- chefi g. Epiphanius de Menſuris, & Ponderibus. Hieronymus in Prologo galeato. Verum Melito, Sardenſis Epiſcopus in Lydia, qui vixit me- diò́ ſæculò ſecundé, in Canone Hebræorum præter alios hic relaros, locê libri Hther, poſt Proverbia Salomonis ponit librum Sapientiæ. Et Ori- genes, qui Vixit mediò ſæculéô tertiò, Præter libros in ſuperiori Ca- talogo recenſitos, omiſsò libro duodecim Prophetarum in fine anne- Rit duos libros Machaborum. Unde proveniat iſta ſeriptorum diverfſi- tas, conjeturis relinquiturlocus. An Judæi librum Sapientik, in quo continetur manifeſtum teſtimonium de crucifixione Meſſieæ ex odio erga Chriſtum ab uſu publico in Synagogis excluſerint, illique libros Machabæorum, vel Eftheris fubſtituerint? An verô Hebræiad fidem Chriſtianam converſi in Canonem librum Sapientiæ retulerint? Aut num Melito primævum exhibeat genuinum Canonem, ab Esdra tem- pore captivitatis Babylonicæ exeunte editum, in quo nihil adhuc con- tineri poterat de hiſtoria Eſtheris, & Machabaæorum 2 Problema eſto. Certè ex hac ipfſa varietate Canonis Hebraici non vana oritur ſuſpicio, interceſſiſſe quandam illius mutationem attentatione ipſorum Hebræorum. Si enim hi reliquiſſent ſuum Canonem invariatum, m ex traditione ab Esdra acceperant, non eſt veroſimile, prout eu Scripto- ne Pars J. De Nriptura Sacra in generr. 3 — Scriptores Chriflianos eundem diverſimodé fuilſle exferipturos. Heæc fu- ſpicio etiam confirmatur ex Joſepho, cujus teſtimonium videtur melius convenire cum Canone Melitonis, quàm cum Canone Origenis, & Scripto- rum ſæculéê quartéò inſequentium. Itaque Joſephus, qui ſcripſir ætate Apo- ſtolorum, I. I. contra Appionem, probaturus, plus fidei tribuendum Hi- ſtoriæ judæorum, quàm Hiſtoriæ Gentilium, ſic habet: Poteſtas conſcri- bendi (Hiſtoriam Eccleſiaſticam apid Judæos) non quibuseunque conceditur, ſed taniuim Prophetis, qui ex inſpiratione DEI ſuam cognitionem habent. Apud nos non reperiuntur innumeri libri, ſibi invicem contradicentes; ſed tantum vi- gintiduo libri, qui continent H'ſtoriam omnium temporum, quibusque jure credi- tur. Horum quinque ſunt Pentateuchus Moyſis, in quibus deſeribitur ſucceſſio generis humani usque ad mortem Moyſis. HMoc ſpatium temporis complectitur pau- lo minus quam tria annotum millia. A morte Moyfis usque ad Artaxerxem, Regem Perſarum, qui fuit poſt Kerxem, deſeripſerunt Propheta in tredecim libris, quæ poſt Moyſen, & eorum tempore geſta ſunt. Reliqui quatuor li- bri continent laudes DEI, & pracepta bumana vita. Ab Artaxerxe autem usque ad naſtra tempora fuerunt quidem omnia particulatim conſcripta; non tamen iis æqualis ſides, ac prioribus adhibita eſt, quia ſucceſſio Propheta- rum non fuit certa. Nam ex ipſis factis noſtris notorium eſt, quantam ſcri- pturis neſtris tribuamus fdem. Nullus enim hactenus auſus eſt, iis aliquid ad- dere, vel aliquid demere, aut eas mutare in aliam ſormam. Hucusque te- ſtimonium Joſephi, in quo notari meretur I.-mò quod præter tredecim libros hiſtoriales, ac propheticos numeret quatuor, in quibus conti- nentur laudes DEI, & pracepta humanæ vitæ, inter quæ rectius nume- ratur liber Sapientiæa, quam Canticum Cantieorum, conſequenter videtur Joſephus hoc poſterius retuliſſe ad libros hiſtoriales, & prophencos. 2.4d4 Quod Canonem Scripturæ, & hiſtoriam ibidem contentam te- ſtetur currere usque ad Artaxerxem Succeſſorem Xerxis; ex quo ſe- quitur, in Canone Hebræorum tempore Joſephi non fuiſſe conten- tos libros Machabæorum, qualis refertur ab Origine apud Euſebium I. 6. c. 24. utpote longe poſteriores ætate illius Artaxerxis. 3. ti8 Quod Artaxerxes, de quo Joſephus, videatur eſſe idem cum eo, de quo fit mentio in Esdra. Cum ergo Esdras, & Nehemias nullam faciant mentionem de hiſtoria Eſther, videtur hæc eile poſterior; ac conſe- quenter non comprehenſa in Canone Hebræorum. Ob has ergo con- jecturas Problema eſto, an ſincerior ſit Hebræorum Canon exhibitus à Melitone; an verò recenſitus ab Athanaſio, Cyrillo, Epiphanio, A 2 & Hiero- 4 Prolegomenorum in Scripturam Sacram & Hieronymo, qui illum acceperunt à Judæis poſt diſperſionem eo- rundem, & poſt editionem Misnæ, quæ contigit Anno 219. Nemo enim eſt, qui ignorat, ab Anno 137. quo Adrianus Imperator eos diſperſit in omnem terram, usque ad Annum 230., quo prodiit Tal-= mud Jeroſolymitanus, factam eſſe ingentem mutationem Religionis Judaicæ. Ut autem comparare liceat Canonem Melitonis cum teſti- monio Joſephi, eundem ex Euſebio l. 4. c. 25. hic ſubjicio. Sic igi= tur circa Annum 162. Melito ſeribit cuidam Orceſimo. Quoniam ſa⸗ penumero, quo es erga Doctrinam ſtudio, petiiſti, ut annotata tibi quadam à lege, & Prophetis de Seryatere noſtro, ac tota noſtra fide excerperentur; deinde & Veterum Librorum (V. T.) certam ſummam cognoſcere voluiſti, quo illi ſint numero, & quo ordine diſpoſiti, diligenter in hoc fui, ut id tibi praſtarem. Itaque in Orientem reverſus, & eo loco cçonſtitutus, ubi iſta ſunt pradicata, & geſta, Veteris Teſtamenti libros diligenter cognitos in ordinem ſubjeci, & ad te miſi, quorum hac ſunt nomina. Quinque Libri Moyſis, Geneſis, Exodus, Leviticus, NWumeri, Devteronomium; Deinde Jeſus Naye „ Judices, Ruth, Regum quatuor libri, Paralipomenon duo, Pſalmi Davidis, Proverbia Salomonis, Sapientia, Eccleſiaſtes, Canticum Canticorum, Jos, Propbetæ Eſaias, Hieremias, duodecim Pro-= phetarum liber unus, Daniel, Exechiel, Edras. In hoc Melitonis Cano- ne illud quoque obſervandum, quod librum Ruth ſeparet à libro Ju- dicum, & omnes quatuor libros Regum referat in unum Volumen. Itaque ad novationem Melitone poſteriorem pertinere videtur, quod lber Kuth cum libro Judicum fuerit in unum Volumen compactus, & libro Sapientiæ Judæis valde infenſo liber Eſther fuerit ſubſtitutus, & quatuor libri Regum in duos Tomos diviſi. Sed in his, uti con- jecturis ſolàùm locus eſt, ſic nullam ſapientis eſt præcipitare ſen- tentiam. Q. V. Quinam libri ponantur in Canone Scriptu- ræ à Concilio Tridentino!? Reſp. Concilium Tridentinum Seſſ. 4. tradit Canonem Scriptu- r& his verbis: “ „ Sacroſancta Tridentina Synodus Sacrorum Librorum Indicem „ adſcribendum cenſuit, ne cui dubitatio ſuboriri poſſit, quinam „ ſint, qui ab ipſa Synodo ſuſcipiuntur. Sunt verò infra ſcripti, Teſta- — 5 95 „ 93 „ „I ) P „Il 5 4. nor ra er Luth V. ra ye quos ergo d nc ,0* n⸗ nen. 104 us, ltus, on= ſene⸗ W⸗ ptn⸗ jcem inam Pars lJ. De Sriptua Sarre in genere. Teſtamenti Veteris, 5„ Quinque Moylis, id eſt, Geneſis, Exodus, Leviticus, Numeri, „ Devteronium. Joſue, Judicum, Ruth, quatuor Regum, duo Pa- „ralipomenon, Esdræ primus, & ſecundus, qui dicitur Nehemias, „Tobias, Judith, Heſter, Job, Pſalterium Davidicum centum quin- „ quaginta Pſalmorum, Parabolæ, Eccleſiaſtes, Canticum Canticorum „ Sapientia, Eccleſiaſticus. Iſaias, Hieremias cum Baruch, Ezechiel, „ Daniel. Duodecim Prophetæ minores, id eſt, Oſea, Joël, Amos, „ Abdias, Jonas, Michæas, Naum, Abacuc, Sophonias, Aggæus, „₰ Zacharias, Malachias. Duo Machabæorum. Novi Teſtamenti. „ Quatuor Evangelia, ſecundàùm Matthæum, Marcum, Lucam- „ & Joannem. Actus Apoſtolorum à Luca Evangeliſta conſcripti. „„ Quatuordecim Epiſtolæ Pauli Apoſtoli, ad Romanos, duæ ad Co- „ rinthios, ad Galatas, ad Epheſios, ad Philippenſes, ad Coloſſenſes, „ duæ ad Theſſalonienſes, duæ ad Timotheum, ad Titum, ad Phi- „ lemonem, ad Hebræos. Petri Apoſtoli duæ; Joannis Apoſtoli tres: „ Jacobi Apoſtoli una; Judæ Apoſtoli una. Et Apocalypſis Joannis „ Apoſtoli. M . „ Siquis autem libros ipſos integros cum omnibus ſuis partibus, „„ prout in Eccleſia Catholica legi conſueverunt, & in veteri vulgata „ latina Editione habentur, pro facris, & Canonicis non ſuſceperit, „ anathema fit, „ Hucusque Tridentinum. AQ. VI. Quinam ex his libris à Tridentino in Ca- none poſitis juxta Hæreticos excludantur à Scriptura:? Reſp. Hæretici antiquiores quivis excluſerunt pro libitu à Scriptu- ra eos libros, quos non poterant concordare cum ſua doctrina. Lutherus verò, Calvinus, & eorum aſſeclæ excluſerunt à Scriptura V. T. omnes libros non repertos in Canone Hebræorum: à Scriptu- ra verò N. T. abjecerunt omnes partes, de quibus reperiebant, ali- quos antiquos, utrum eſſent Scripturæ Canonica, dubitâſſe. Ex hoc ergo principio Proteſtantes univerſim Scripturam eſſe negant ſequentes libros. I. Judith, 2. JTobia, 3. Sapientic. 4. Ecclefiaſtici. §. Baruch. A 3 6. Libros G6G Prolegomenorum in Saxram Sripturam 6. Libros Machabaorum. 7. Epiſtolam ad Hebraos. 8. Epiſtolam Jacobi. 9. Epiſtolam ſecundam Petri. I0. Epiſtolam Joannis ſecundam, & tertiam. 1I1I. Apocalypſin. AQ. VII. An Canon Scripturæ Sacræ à Concilio Tridentino fuerit recte conſtitutus? Reſpb. Canon Scripturæ à Tridentino recté fuit conſtitutus. Id probatur duplici argumento. Argumentum J. Ex una parte evidens eſt, Canonem Scripturæ conſtitutum à Tridentino eſſe ipſiſſimum Canonem, quo Eccleſia Ro- mana, & Africana jam uſæ ſunt Sæculé quarté. Id enim evincitur I.mò Ex Epiſtola INNOcENTII I. ad Exuperium. 2. ds Ex Concilio Carthaginenſi tertio. 3. tiè Ex veteri verlione latina, ſeu Italica, ut vocatur, quæ jam viguit ante Hieronymum tribs primis Sæculis, & nuper edita eſt à Bianchino. 4.t& Ex verſione, & editione Hierony- mi, ſeu Vulgata, in qua Hieronymus nullos immiſcuit libros Scriptu- ræ, niſi quos jam antecedenter repererat in Codice Scripturæ, uſitaté apud Ecclefias Occidentales. Quam ipſam etiam traditionem Occi- dentalis Eccleſiæ, tanquam ſe ſola fufficientem ad regulandam Eccle- ſiam, D. Auguſtinus, infra Objectione 2. referendus, providé à tra- ditione Orientalis Eccleſiæ diftinguit. Ex altera verò parte certum ſt, Eccleſiam Romanam, & Africanam eum Canonem, quem Sæcu- 16 quarté habuit, àa primis ſuis fundatoribus, puta Apoſtolis, eo- rumque proximis Succeſſoribus, accepiſſe. Quia, ut Terrullianus, & Auguſtinus infra S. II. referendi diſcurrunt, quod in tot tantisque Ecclefüs quoad praxin perpetuam, publicam; ac ſolennem nullo ap- parente recentioris univerſalis inſtitutionis veſtigio, unum ac unifor- ne reperitur, non eſt noviter inſtitutum, ſed ab ipſis temporibus Apo- ſtolicis traditum. Si ergo Canon Eccleſiꝰ Romanæ, & Africanæ Sæ- culé quarté receptus fuit à D. Petro, aliisque proximis Petri Succeſ- ſoribus agnitus, approbatus, & traditus, recté etiam fuerit à Tri- dentino toti Eccleſiæ præſcriptus. Ad conſtituendum namque librum Canonicum per ſolennem Declarationem ſufficit, dummodo conſtet, eundem ab uno ſaltem Apoſtolorum Eccleſiis à ſe fundatis inter Scri- pturas Sacras fuiſſe relitum, & commendatum. Simili Argumento utebatur Cyrillus Jeroſolymitanus Catecheſi 4. n, 3 5., ubi adcompro- bandos libros Canonicos, olim in Canone Hebræorum receptos, ait: Multè om den elle eun Ue gui keel eir Lot nil necg Vere unik pote luim unito u rel Cijus⸗ Dod etiam ſeeban derip t nis, Uione I In. . 10 ny⸗ ptl. ta cci⸗ che⸗ 1a- rtum Ell⸗ mus, ſque 0 4= itor⸗ po⸗ ⸗ ccel⸗ Tri. prutn olet ceri⸗ ento npto⸗ 3, alt⸗ lte Pars I. De Seriptura Sacra in genere. 7 Multò prudentiores, & religioſiores te erant Apoſtoli, & veteres Epiſcopi Eccleſid Rectores, qui eos tradidéère. Et Auguſtinus conſtanter hoc ipſo Argumento utitur ad probandum Canonem Scripturæ. Sic l. 11. con- tra Fauſtum c. §. ait: Diſtincta eſt à poſteriorum (Scriptorum) libris ex- cellentia Canonica authoritatis Veteris & Novi Teſtamenti, quaæ Apoſtolo- rum confirmata temporibus per Succeſſiones Epiſcoporum, & propagationes Eeccleſiarum tanquam in Jede quadam ſublimiter conſtituta eſt, cui ſerviat omnis, & pius intelleltus. Idem I. de utilitate credendi c. 6. de Scri- ptoribus ſacris loquens oſtendit, ſummam eis exhibendam reveren- tiam, utpote per quos locutum eſſe Spiritum Santtum tam diufuraa vetuſta- te ſirmatum eſt. Si vim hujus Argumenti agnoviſſet Le Couravyer, in ſuo libro: Defenſe de la nouvelle Traduction de! Hiſtoire de Trente, non omnem animi Catholici ſenſum abjeciſſet, ſcribend, à Concilio Tri- dentino libros Deytero-Canonicos in Canonem Scripturæ male relatos eſſe, eò quod nulla extet Eccleſiarum Orientalis, & Occidentalis circa eum Canonem uniformis traditio. Si enim Eccleſiæ Occidentales po- tuerunt credere Petro, aut Paulo, Canonem Scripturæ præſcribenti, quin opus habuerint teſtimonio, ac conſenſu Apoſtolorüm Orientalis Eccleſiæ, parem fidem proſequi licuit fidelibus Occidentalis Eccleſiæ, eamque transmittere ad poſteros etiam poſt mortem Petri, aut Paußi. Longiſſimè proin aberrat, dum I. cit. part. 2. S. I. docet à Conciliis nihil poſſe definiri, niſi ex traditione uniformi omnium Eccleſiarum; neque in alio ſenſu pertinere ad Eccleſiam, ſecernere traditiones veras à falſis, niſi in quantum diſtinguit Traditiones conſtantes, ac uniformes à clanculariis, & ſuppoſititiis, aut variantibus. Ea namque poteſtas Eccleſiæ, ut diſtinguat Traditiones ſpurias à veris, non ſo- lum conſiſtit in eo, ut traditiones privatas diſcriminet à traditionibus uniformibus, ac perpetuis omnium Ecclefiarum, ſed etiam ut ſtrepi- tu rebellium excitata attento examine diſcernat traditiones perpetuas cujusvis Eccleſiæ Apoſtolicæ à variantibus opinionibus privatorum Doctorum Eccleſiæ. Argumentum II. Patres primi, ſecundi, tertii, & quarti Sæculi etiam eos libros, quos ipſimet non agnoſcebant pro Canonicis, agno- ſcebant tamen pro divinitas inſpiratis, eòsque æquiparabant cum aliis Scripturæ libris. Ille autem univerſalis ſenſus Patrum, tam unifor- mis, non potuit provenire ex alio communi principio, quàm ex tra- ditione Apoſtolica, relictâ Eccleſiis quibusdam particularibus per ea- rundem 8 Prolegomenorum in Sacram Seripturan rundem fundatores Apoſtolos, quamvis per ſolennem definitionem Concilii Orcumenici nondum declaratâ; & necdum ad omnes alias Eccleſias quoad uſum publicum propagatâ. Locum namque etiam in hoc argumento habet præfatum Tertulliani, & Auguſtini principium: Quod unum, & uniforme in tot Provineiis reperitur, nullé⁶ apparente recentioris originis tam uniformis, & univerſfalis veſtigiòé, non eſt noviter inventum, ſed traditum. Textus horum Patrum invenies infra in ſolutione Objectionum. Ut hæc duo Argumenta ſolidè ſtabiliantur;, ſubjungo textus, in eorum probationem requiſitos. §. I. Teſtimonia, quod Canon Tridentini jam vigue- rit in Eccleſia Romana, & Africana Sæculô quartò. I. mòò Procenrrus I. Romanus Pontifex, Anno 405. ab Exuperio, Epiſcopo Hiſpaniæ, interrogatus de Canone genuino Scripturæ, ſic reſpondit: Conſulenti tibi, reſpondi, quid vel authoritas lectione oſten- deret, vel cuſtodita ſeries temporum demonſtraret. - Qui verd libri recipian- tur in Canone Sanctarum Scripturarum, breyis adnexus oſtendir. Moyſis li- bri quinque, id eſt, Geneſis „Exodi, Levitici, Numeri, Devteronomii. Et Jeſus Nave unus; Judicum unus, Regnorum libri quatuor, ſimul & Ruth; Prophetarum libri ſexdecim, Salomonis Libri quinque; Pſalterium; Hiſtoriarum, tob liber unus; Tobiæ anus; Eſther unus; Judith unus; achabaorum duo; Paralipomenon duo. Item Novi Teſtamenti Evangeliorum libri quatuor; Apo- ſtoli Pauli Epiſtola quatuordecim; Epiſtola Joannis tres Epiſtola Petri dua; Epiſtola Judæ; Epiſtola Jacobi; Adctus Apoſtolorum; Apocahpfhis Joannis. II. d? Concilium Carthaginenſe tertium, celebratum Anno 397. Can. 47. ſic habet: Placuit, ut prater &cripturas Canonicas nibil in Eccle- ſia legatur ſub nomine Divinarum cripturarum. Sunt autem Canoxieæ Scri- pturæ, Geneſis, Exodus, Leviticus, Numeri, Derteronomium, Jeſus Na- ve, Judicum, Ruth, Regnorum libri quatuor, Paralipomenon libri due, Job;, Pſalterinn Davidicum, Salomonis libri quinque, libti duodecim Prophetarum, Jſaias, Jeremias, Exechlel, Daniel, Tebias, Judith, Eſther, Eidra libri qSuo, Machabaorum libri duo,. Novi autem G pange⸗ em lias in im: te eſ nkre tuly Pars J. De Scriptura Sacra in genere. 9 Erangeliorum libri quatuor; Acötuum Apoſtolorum liber unus; Pauli Apoſtoli Epiſtolæ tredecim. Ejusdem ad Hebraos una; Petti Apoſtoli duäæ; Joannis Apoſtoli tres,; Juda Apoſtoli ana; & Jarobi una; Apocalypſis liber unus. Hoc Concilium fuit poſtea prælectum in alio Coneilio Carthaginenſi 214. Epiſcoporum, celebrato tempore Bonifacii Papæ anno 418., ubi Epiſcopi præfato Canoni appoſuêre hæc verba: Hoc etiam Fratri & Con- Sacerdoti noſtro Bonifatio, vei aliis earum partium Epiſcopis pro conſirmando Canone innoteſcat; quia à Patribus iſta accepimus in Eccleſia legenda. §. II. Teſtimonium Tertulliani, ex quo oſtenditur, ob- ſervantiam uniformem Eccleſiæ Romanæ & Africanæ ſæculéò quartò circa Canonem Scripturæ, proficiſci ne- ceſſariò debere à traditione Apoſtolica. Ertullianus, qui ſcripſit ſæculé ſecundé exeunte, in I. de Praſcri- ptionibus adverſus hareſes C. I 5§. 17. 19. 20. 21. 27. & 28. Marcioni- tas ſic redarguit: Ma Hareſis non recipit quasdam Scripturas; & ſi recipit; non recipit integras. — Wune ſolum diſputandum eſt, quibus competas fides ipſa? cujus ſint &criptura ? A quo, & per quos, & quando, & quibus ſit tradita diſciplina, qua ßunt Chriſtiani? Uki enim apparuerit eße veritatem diſciplinæ, & fdei Chriſtiana, illic erit veritas Seripturarum, & omnium traditionum Chriſtianarum. - - Apoſtoli in orbem profecti ezndem doctrinam fidei natio- nibus promulgaverunt, & FEccleſiam apud unamquamque civitatem condide- zunt, à quibus traducem Pdei, & ſemina doctrina cateræ exinde Eccleſiæ mu- tuata ſunt. Eaque tot ac tanta Eccleſia una eſt illa al Apoſtolis prima, ex Ta omnes; omnes Apoſtolicaæ, dum unam omnes probant ani tatem; comu- nicatio pacis, & appellatio fraternitatis, & conteſſeratio hoſpitalitatis, quæ Jura non alia tatio egit, quàm ejusdem Sacramenti (id eſt, doctrinæ) auna traditio. — - Litur ſi Chriſtus Apoſtolos mißt ad pradicandum, ( dicimus) alios non eſſe recipiendos Pradicatores, quàm quos Chriſtus inſtituir. - - Quid autem pradicaverint, & bic præſeribam, non aliter probari debere, ni ſi per easdem Eccleſias, quas ipſi Apoſtoli condiderunt ipſi eis pradicands tam viva voce, quam per Epiſtolas. & hac ita ſunt, conſtat, omnem doctrinam, qua cum illis Eceleſtis Apoſtolicis matricibus & originalibus fidei conſpiret, veritati deputandam; reliqunm perd omsem doctrinam de mendacio prajudicandam, qud 10 Prolegomenorum in Sacram Scripturam qua ſapiat contra veritatem Eccleſiarum & Apoſtolorum. Jupereſt ergo, at . demonſtremus, an hæc noſtra doctrina de Apoſtolorum traditione veniat? - - . Videamus, ne forte Apoſtoli quidem plenè (docuerint,) Eccleſiæa autem ſuo vitio aliter aceeperint, quam Apoſtoli proſerebant. - - Age nunc; omnes (Eccleſiæ) erraverint; nullam reſpexerit Spiritus ſanctus, ut eam in verita- tem deduceret, ad hoc miſſus à Chriſto, ut eſſet Boctor veritatis. Neglexerit oßicium DEl vilicus, Gpriſti Vicarius, ſinens Eccleſiam interim aliter intellige- re, aliter credere, quàm ipſe per Apoſtolos pradicabat; ecquid veroſimile eſt, ut tot ac tanta (Eccleſiæx) in unam fidem erraverint? Nullus inter multos eventus (contingentes) eſt anus exitus: variaſſe debuerat error doctrina Eccleſiarum. Caterùm quod apud multos unum invenitur, non eſt erratum, ſed traditum. Hucuſque Tertullianus, qui exinde infert, Scripturam Sacram, quæ ab Eccleſia Africana, & Romana, ex qua Marcion eje- Qus eſt, publice in Conventibus legitur, neceſlario proficiſci à tradi- 4 Rtione Apoſtolica. èèẽäG 8 Conſimile eſt Teſtimonium D. Auguſtini Epiſt. 118. ad Januarium 4 c. 1. ubi ait: Ila, quæ non ſcripta, ſed tradita cuſtodimus, quæ quidem toto t terrarum orbe obſervantur, dantur intelligi, vel ab ipſis Apoſtolis vel plenariis Conciliis commendata atque ſtatuta retineri, ſicuti quod Bomini Paſſio „O„* cC0 Reſurrectio, & Aſcenſio in cœlum, & adrentus de cœlo Spiritus ſancti anni- verſaria ſolennitate celebrantur; & i quid aliud tale occurrerit, quod ſerva- e⸗ tur ab univerſa, quacunque ſe diffundit, Eccleſia. Et l. 4. contra Donati- en tas c. 24. Qusdl mnirerſe tenet Eecleſa, mec Concilis inſiitutum, ſed ſemper 4 retentum eſt, non nißi Authoritate Apoſtolica traditum rectiſſimè creditur. 60 modo Auguſtinus diſcurrit de praxi uniformi totius Eccleſiæ comparatè ad Collegium Apoſtolicum, eodem modo diſcurrendum eſt 1 de praxi uniformi Eccleſiæ Oceidentalis, Romanæ videlicet & Africa- Pre næ, comparatè ad primos fundatores illius Eccleſiæ Apoſtolos, qui cl ſuam authoritatem in conſtituendo Canone Scripturæ non interpoſuiſ- C ſent, niſi ſpeciali motione & inſpiratione divina pro Eccleſüs ſibi con- uſl creditis ſic ſtatuendum eſſe agnoviſſent. hib OPliicitur 1. Concilium Laodicenſe, celebratum Anno 363., in Ca- lon none Scripturæ omittit librum Eccleſiaſtici, Sapientiaæ, Tobiæ, Judith, 19 Machabaorum, & Apocahpſin; Ergo- hi libri ſæculò quartò nondum 1 erant Canonici. Conſequenter de illorum divina authoritate nulla ſæ- i culé́ quartò habebatur uniformis traditio, Ergo & Concilium ilen. hen 1o nue ita⸗ rerit lie⸗ N, 7 4t0 find , ram eje⸗ um toto ariis uni⸗ rvl- nati⸗ npen elie m elt ul co nC. bith, ndumn ſe⸗ den⸗ hnn Pars I. De Scriptura Sacra in genere. 11 — tinum ad Canonizandos eos libros non potuit niti trachtione certa ac uniformi primitivæ Eccleſiæ. Reſpondeo I. Invertendé argumentum. Concilium Laodicenum quoad alios libros à Proteſtantibus rejeétos conſentit cum Canone Ec- cleſiæ Romanæ & Africanæ; Ergo ſaltem de iſtis dabatur uniformis tra- ditio tam in Eccleſia Orientali, quàm Occidentali; Conſequenter Epi- ſtola 2. Petri, Epiſtola Jacobi, Epiſtola ad Hebraos, Epiſtola ad Philemonem, & omnes tres Epiſtolæ Joannis, quæ à Laodiceno Concilio recenſentur, erunt Scripturæ Canonicæ. Reſp. II. Veriſſimum eſſe, quod libri à Concilio Laodiceno omiſſi ſæ- eulò́ quartò nondum fuerint Canonici, ſumendé hunc terminum ſtrictè, prout ſignificat librum ab univerſa Eecleſia jam deelaratum ſolenniter pro parte Scripturæ Sacræ. Id tamen non impedit, quin in Eccleſia Romana & Africana extiterit traditio, ipſo ſolenni uſu publico in Conventibus & Actis Eccleſiaſtieis declarata. Hæc autem traditio indubitata Occiden- talis Eccleſiæ ſufficit, ut ii libri habendi ſint pro divinitus inſpiratis, ſeu pro Scriptura Sacra à quocunque Chriſtiano, cui de illa traditione authenticè conſtat. Cum ergo fidelibus Oceidentalis Eccleſiæ authenticè per teſti- monia Epiſcoporum ſuorum & per uſum publicum ſuarum Eceleſiarum conſtiterit de traditione Petri & ejus primorum Succeſſorum, aliorùm- que Fundatorum Oecidentalis Eccleſiæ, non poterant eos libros exclu- dere à Canone Scripturæ Sacræ; eòôſque relatè ad Occidentalem Eccle- ſiam in ſenſu minus amplio vocare Canonicos, quamvis ſimpliciter ac relatè ad totam Eccleſiam nondum fuerint Canonici, eòô quod Orientali Eccleſiæ illa traditio Occidentalis Eccleſiæ necdum authenticè fuerit promulgata. IIla autem traditio Oceidentalis Eccleſiæ ſufficit, ut à Con- cilio Tridentino relativè ad totam Eccleſiam potuerint definiri tanquam Canonici, ac tanquam recipiendi cum allis Seripturis Sacris in publicum uſum Eccleſiæ. Quid enim intereſt ad veritatem Scripturæ, utrum de illa habeatur teſtimonium indubitatum ab uno Apoſtolo, an à toto Apoſto- lorum Collegio? An de illa habeatur per traditionem folennis declara- tio, uſu publico conſervata, à fundatore Eccleſiæ Occidentalis; an ve- rò à Fundatore Eceleſiæ Orientalis? Si in Oriente prædicat D. Joannes ſuum Evangelium non contradicente in Occidente Petro, id erit ver- bum DEI; & viciſſim ſi in Occidente Petrus teſtatur librum v. g. Sa- pientia eſſe divinitus inſpiratum, non contradicente Joanne in Oriente, B 2 hic 12 Prolegomenorum in Sacram Seripturan hic liber erit à fidelibus Eceleſia Occidentalis ex ore Petri recipiendus pro verbo DEI, quamvis id ignorantibus, aut nullo certô nuntio edo- ctis fidelibus Eceleſiæ Orientalis. Itaque cex ſilentio Concilii Laodicen- ſis, cujus, utpote Concilii particularis, non erat reſpicere ad traditio- es omnium Eccleſiarum particulares, aut pro tota Eccleſia cirea uſum Scristurarum publicum condere legem, minime evertitur indubitata traditio Eccleſiæ Occidentalis de primævo genuino Canone Scripturæ, tIradito à primis fundatoribus Eccleſiæ Romanæ, & Africanæ; nec re- ο carpitur Concflium Tridentinum Oecumenicum, quod reſpiciens ad illam traditionem Eccleſiæ Romanæ & Africanæ authoritatem divinam librorum in Canone Oecidentalis Eccleſiæ primævo poſitorum definie- rit, & ſic toti Eccleſiæ declaratam ac promulgatam transferri in uſum publicum omnium Eccleſiarum ſub anathemate demandrit. Objicies 2. Multi Patres tam Occidentalis „ quàm Orientalis Ec- cleſiæ, jam primis quatuor ſæculis revocrunt in dubium varios libros in Canone Tridentino poſitos. Ergo neque in Eccleſia Occidentali, ne- que in Orientali habebatur certa ac uniformis traditio de authoritate divina illorum librorum.“ Antecedens probatur ab inductione . 1I. Librum Eſther rejicit Athanaſius in Synopſi, Nazxianzenus, & Melito. 4 us, Waxzianzenus, Melito, Orillus 2. Librum Zotkia excludunt Athanaſi Jeroſolimitanus, & Rufſinus in Symbolo.. 3. Libros Judith, Sapientiæ, Eccleſiaſtiei, Baruch, Machabæo⸗ rum, reſecant e Canone iidem, excepto Melitone, qui ſolùm admittit Sapientiain. His accedit ipſe Hieronymus. 4. Apocahypſin non recipi à Græcis, teſtatur Hieronymus ad Darda- num. Reſpondeo J. Athanaſium non poſſe à Proteſtantibus obiici, quia Sphopſis, unde ſumitur objeétio, ab Oudino & aliis Proteſtantibus ne- gatur eſſe Athanaſii. Reſpondeo II. Hos Patres, qui omnes præter Rufſinum & Hiero- nymum perrtinent ad Eccleſiam Orientalem, ſolum teſtari, quod præ⸗ fati libri non reperiantur in Canone Eccleſiæ Orientalis; ac conſequen- ter, quod non fint Canonici, ſumend ſimpliciter hunc terminum; id eſt, quod nondum ab aliquo Concilio Generali, nec uſu ſolenni publico totius Eccleſiæ pro parte Scripturæ fuerint declarati. Per hoc tamen iidem Patres non negant uſum publicum & traditionem Eccleſiæ Roma⸗= ne n Spi des do⸗ cen⸗ lio⸗ um ltata Grk, te⸗ 14d nat jnie⸗ ſum Ec=⸗ bres 1, Re⸗ irate Mrilu beo⸗ mütttt arde⸗ . uiz Ne⸗ Hiero⸗ 1pre⸗ guen⸗ m; 4 ublc aAes Lomha⸗ ĩ õ Pars I. De Scriptura Sacra in genere. 13 næ & Africanæ, immo plerique horum, & aliorum Patrum tam in Orientali Eccleſia quàm Occidentali ifs ipsis libris, quos excludunt èe Canonicis, utuntur tanquam Scriptura Sacra. Quod argumento eſt, eos aut traditionem & uſem Occidentalis Eccleſiæ pro regula veritatis privatim agnoviſſe, aut etiam in Orientali Eccleſia traditionem, quam- vis nondum definitione Oecumenica Vel uſu Eccleſiarum uniformi de- claratam, rey erà extitiſſe. Certè D. Auguſtinus-hane traditionem Oc- cidentalis Eceleſiæ recte obſervat l. 17. de Civit. c. 20. ubi ait: Sapientia & Eccleſiaſticus, ut Salomonis dicantur, obtinuit conſuetudo; non autem eſſe ipſius, non dubitant Doctiores; eos tamen in authoritatem maximè Occiden- talis antiquitus recepit Eccleſia. Idem viciſſim circa Epiſtolam ad He- bræos recipit traditionem Orientalis Eccleſie. Nam l. 1. de peccatorum meritis ait: Ad Hebraos Epiſtola, quia me movet authoritas Eccleſiarum Orien- talium, quæ, hanc etiam in Canonicis habent, quanta pro nobis contineat te- ſtimonia, advertendum eſt. . Authores verò, qui illos libros pro divinis habent, ſunt ſequentes. Tobiam Scripturæ æqui- Clemens Alexand. I. 6. Stromatum. parant Origenes C. II. ad Rom. & Hom. 27. in Numer. Oprianus de Orat. Dom. & Serm. de opere, Ambroſius l. de Tobia. N Auguſtinus l. 2. de Doct. Chriſt. Sapientiam ⸗ ⸗= enaus apud Euſeb. I. 5. c. 8. Tertullianus C- Walentin. c. 2. Clemens A-ex. l. 4. 5. & 6. Strom. Paiamphilius M. in Apolog. pro Orig. Origenes Hom. p. & 12. in Levit. Tveophilus Alex. Epiſt. I. Paſchali. QObprianus l. de habitu Virg. & Exhort. ad Mart. c. 12. & ad Quirinum I. 3. c. 59. LLuctantius l. 4. c. I6. Athanaſius Orat. 2. C. Arianos. PEphrem Paræn. 47. Baſilius de Spiritu S. c. 30. & l. F. C. Eunomium, B z . Hilarius Prolegomenorum in Sacram Scripturam Eceleſiaſticiun Libros Machalaorum — Hilarius in Pſal. 118. Hieronymus ad C. 18. Jeremiæ. Rußinus in Expoſitione Symboli. Epiphanius Hæreſi 67. & 76. Naxianzenus Orat. 2. Myſſenus de Virginitate c. 15. Clemens Alex. I. I. & 5. Strom. & Pædag. I. 1. c. F. & l. 2. c. S. Oprianus l. 3. Epiſt. 9. Origenes Hom. I. in jud. & Hom. I. & 9. in Ezeh. Athanaſius in Apolog. de Fuga, & l. de Virgin. Baſilius ad e, 8. Iſaiæ. & in Regulis fus. Reſp. I.- & 104. Ephbrem de Patientia. Epiphanius Hær. S8. & l. de Menſuris. Waxianzenus Orat. Z. Oprianus Epiſt. 55. Origenes l. 2. Periarchon. Hegeſippus in Prmoêmio Lucifer Calarit. l. de non parcendo. Auguſtinus l. 18. de Civit. Irenaus I. 5. Juſtinus M. in Dialogo. Tertullianus l. 4. C. Marcion. Oprianus in Exhort. Martyrii. Hilarius Præfat. in Pſalmos. Rußinus in Symbolo. Hi ieronymu: Epiſt. ad Dardanum, &ad Paulinum. Amberoſius in Pſal. 40. Auguſtinus l. 2z. de Doct. Chriſt. Origenes Hom. 7. in Joſue & apud Euſeb. I. 6. 1 c. 25. Theophilus Antioch. apud Kuf. l. 4. c. 24. Dyoniſius Alex. apud Euſ. l. 7. c. 25. Epiphanius Har. 5I. & 76. Objicit . lI 19. in , irgin. Neh. wlinum. eb. 6 hicit Pars I. De Scriptura Sacra in genere. 15 Obiicit 3. Le Courayer l. c. Etiam in Eccleſia Occidentali multi Do- Rtores non agnoverunt pro Sacra Scriptura libros Sapientiæ, Eccleſiaſtici, Judith &c. Ergo falſum eſt, pro iis prætendi poſſe traditionem Occi- dentalis Eccleſiæ. Eos autem libros pro divinis non agnoverunt Juni- lius & Primaſius in Africa, Caſſiodorus & S&. Gregorius in Italia, Widorus in Hiſpania, Alcuinus in Gallia, Beda in Anglia, & Rhabanus in Ger- mania. Immo Author Præfationis ad-Gloſſam Ordinariam aſſerit, etiam riſu dignum eſſe, ſi illi libri habeantur pro Sacra Scriptura. Quia ſunt multi, inquit, qui ex eo, quod non multam operam dant Seripturæ Fa- cræ, exiſtimant omnes libros, qui in Biblia continentur, pari veneratione eſſe reverendos, & adorandos, neſcientes diſtinguere inter libros Canonicos & non Ca- nonicos, quos Hebtai inter Apocrynhos, computant; unde ſape coram doctis ridiculi videntur. Eavariatio traditionis in Eccleſia Occidentali perſe- veravit uſque ad Concilium Tridentinum; quia præfatos libros pro di- vinis non agnoverunt Picus Mirandulanus, Eraſimus, Faber Stapulen- ſis, Ferus, Vives, Clictoveus, Cajetanus, Vatablus, Iſidorus Clarius, & plures alii immediate Tridentinum præcedentes. Reſpondeo; Ante Concilium Tridentinum illos libros nondum fuiſſe itaque mirum non eſt, eos à viris doctis non fuiſſe agni- tos pro Canonicis, ſeu pro declaratis ab uniwerlali Eceleſia. Cum igi- tur privatorum Doctorum non fuerit examinare, utrum Canon INNo- CENTII I. & Concilii Carthaginenſis habeat characterem & conditiones legitimæ traditionis Apoſtolicæ in Eccleſia Occidentali, aut eos Cano- nes ne quidem reſpexerint; facile contingere poterat, à nonnullis præfatorum ſcriptorum vocari in dubium inſpirationem eorum libro- rum. Per hæctamen non tollitur, quin attentius re examinata appa- reat, Canonem ab INNOCENTIO I., & à Concilio Carthaginenſi tradi- tum concurrentibũs aliis adminiculis ex Veteri Italicâ referre indubita- tam Notam traditionis Apoſtolicæ. Obiicies 4k. In libro Tobiæ expulſio dœmonis per jecur piſcis ſapit ſuperſtitionem. Et in libris Machabæorum deprehenditur præciſe in- duſtria humana, dum author teſtatur, ſe multùm in hac compilatione inſudaſſe; & de erratis deprecatur veniam. Ergo hi libri non ſunt in- ſpirati. Canonicos Reſpondeo. Jecoris fumum eodem modo ſanaſſe Energumenam, quo modo inunctio olei, facta ab Apoſtolis ſuper infirmos ex mandato Salvatoris, tactus fimbriæ Chriſti, illinitio luti, ſuper oculos cœci, lotio in g— 5 16 Prolegomenorum in Sacram Scripturam in natatoria Siloe, & ſemicinctia Pauli, & umbra Petri ſanabant ægros & Energumenos, prout habetur in Evangeliis & Actis Apoſtolorum, nempe virtute ſupernaturali, quæ ob ſignificationem rerum, aut ob re- ſpetum perſonæ impendebatur à Dzo. Hinc illa virtus non dicitur in Evangelio à fimbria Chriſti, ſed ab ipſo Chriſto exiiſſe. Sic & fignê cru- cis ſœpe fugantur deæmones. Conſtat autem ex Levitice & Exodo, Jecur habuiſſe figuram ſacrificii cujusdem Novæ Legis. Inſpirationi non obſtare induſtriam authoris, ejusque ignorantiam de aſſiſtentia Spirits ſancti, patebit infra ex Cap. 3. D. UIII. Quid ſit, librum eſſe Apocrpphum⸗ Reſp. Hoc nomen apud Patres non habet unam ac conſtantem no- tionem, fed ſumitur in quintuplici ſenſu. Nam I. mèò ſignificat librum, de cujus Authore, cujus refert titulum, authenticè ac certò non conſtat- 2.d06. Significat librum, de quo certòô conſtat, eum non eſſe illius Au- thoris, cujus titulum vel authoritatem refert. 3.tiò Significat librum, de quo non ſolúùm conſtat, quod falsò referat Authorem, cujus titulum refert, ſed quod inſuper contineat falſa aut omnino erronea. A. t0 Significat librum, qui certò eſt illius Authoris, cujus titulum & autho- ritatem refert, attamen ſucceſfu temporum à falſaris aut hæreticis cor- ruptum. F. t Significat librum ab Eccleſia prohibitum fidelibus non ſolùm quoad lectionem publicam, ſed etiam quoad leétionem priva- tam, ſic ut tò Apocryphum non tam ſignificet librum abſconditum, quàm librum ab oculis & auribus fidelium abſcondendum. Ex his quinque ac- ceptionibus aſſumendéê magis uſitatam ac genericam. . Dico, Liber Apocryphus in ſenſu famoſiori ſignificat librum fraude falſo authori ſuppoſitum, aut aliis de causis ab Eccleſia legi prohibitum. Probatur hæc notio nominis ex textibus Patrum conſonis. Cum enim pertineat ad quæſtionem facti, in quo ſenſu ille terminus uſurpa- tus ſit, non ab uno ſo lum velaltero ſcriptorum in caſu raro, ſed à com- muniori ſcriptorum vis nominis ab inductione ſenſus famoſioris pro- banda eſt. Itaque I. D. Auguſtinus l. 1. de Civ. c. 23. ſic ſcribit: Omittamus zarum Scripturarum fabulas, quæ apocryphæ nuncupantar eò quod earum origo aon claruit Patribus, aà quibus uſque ad n0s authoritas veracium Sripturarum certiſſima & noriſſima ſucceſſione peryenit. 2.d D. Hiero- nymus Epiſt. 7. ad Lætam de inſtitutione filiæ c. §. dicit: Caveat omnia Apocrypha, & ſciat, uon eorum ehe, 4uorum titulis pranotantur, ufejue nt nt⸗ erli — egros tein, ob re⸗ Nort in Ocru⸗ Lodo;, rationi Ktenria en no⸗ brum, Onſtat, us Au⸗ ibrum, tinglum 4t0 autho⸗ 6S OOr⸗ bus non 7 pina⸗ , CWa gue 402 n ſrulte ibitum. . Cum ulurpa- dàcom- Dris Dro⸗ 00 ul yera . Ho- ℳ IM rultaqus lin Pas J. De Scriptura Sicra in generè. I7 . bis admixta vitiofa. 3. GerasIus Papa in Derxreto de libris Apocryphis ſic ſeribit: Romana Eccleſia prater illas Veteris & Novi Teſtamenti etiam has ſus ſeipi non prohibet &rrypturas. Guodum Nicanam - Opuſcula Orthodoxorum Patrum - lem geſta Sanctorum Martyrum, qui multiplicibus tormentorum oαoιibÜæm:» mä, & mirabilibus Confeſſionum triumphis irradiant. Quis ita Catho- licorum dubitet, & majora eos in agone fuiſſe perpeſſos ?à Sed ideo ſecundum antiquam conſuetudinem ſingulari cantela in ſancta Romana Eocleſia non legun- tur quia & eorum qui conſcripſere, nomina penitus ignorantur, & ab infide- libus aut idiotis ſupetflua aut minus apta, quam rei ordo fuerit, ſeripta eſſe pu- tantur; Ricut cujusdam Quirici & Julitæ, ſicut Georgii, aliorumque hujusmo- di paſſiones, qua ab hareticis perhibentur compoſita. Propter quod ut dictum eſt, ne vel leyis ſubſannandi oriretur occaſio, in ſancta Romana Eccleſia non le- guntur. - - (vtera, gqua ab hareticis ſive ſchifmaticis conſeripta vel pradicata ſunt, nullatenus recipit Romana Eccleſta, & quibus pauca quæ ad memoriam ve- nerunt, & Catholicis vitanda ſunt, credimus eſſe ſubdenda. Nrotitia Librorum Apoeryphorum, qui non recipiuntur. Inprimis Ariminenſem Synodum à Conſtantio Conſtantini filio congregatam ex tunc & nunc confitemur eſſe damnatam. Item Itinerarium nomine Petri Appſtoli, aporryphhm. Opuſeula Montani, apberyphat Opuſcula omnia Fauſti Manichai, apocryphas Paſſio Quirici & Julitæ, apocrypha. Paſſio Georgii, apocryphdas Hlaæc & omnia his ſimilia, quæ Simon Magus - necnon omnes Hareſiate cha, eorumque diſcipuli ſive ſchiſmatici docuerunt vel conſcripſerunt, non ſon= Iùm repudiata, verum etiam ab omni Romana Catholica & Apoſtolica Eccleſia gliminata, atque cum ſuis authoribus; eorümque ſequacibus ſub anathematis in- diſſolubili vinculo in aternum confitemur eſſe damnata. Ex his patet, Gelaſium; aut quisquis ſit author hujus ſie di i Decre- ri, per apocyphum intellexiſſe librum ob falſam inſcriptionem, aut ob ſfuppofſitionis præſumptionem, aut 'ob errores, aut ob errorum & ſcan- dalorum exinde facile emergentium periculum merito pProhibendum, & occultandum, ac reipſa actu prohibitum. C O. IX. 18 Prolegomenorum in Sacram Scripturam D. IAX. Quinam libri Scripturæ ſint Apocryphi? Reſp. Inter Scripturas Sacras apocvyphas enumerat Gelaſius in brx- ato Decreto etiam ſequentes: Evangelium nomine Thaddæi. Ev angelium nomine Mathiæ. Evangelium nomine Perri Apoſtoli. Ev angelium nomine Jacobi minoris. Evangelium nomine Barnabæ. FEvangelium nomine Thomæ, quo utuntur Manichæi. Evangelium nomine Bartholomæi Apoſtoli. Evangelium nomine Andreæ Apoſtoli. Ev angelia, quæ falſavit Lucianus. Liber de Nativitate Salvatoris, & de MaARA, & obſtetrice. . Revelatio quæ apDellarur Pauli Apoſtoli. Revelatio quæ appellatur Thomæ Apoſtoli. 13. Revelatio, quæ appellatur S. Stephani. Pr æter has Scripturas apocryphas P. Joſephus de Turre in ſuis Inſti- tutionibus Biblicis recenſet integrum Catalogum aliarum Scripturarum, quas Patres rejiciunt tanquam Apocryphas. Catalogus ille eſt ſequens Libri Apocryphi V. T. 1. Revelatio Adam. Hanc excogitarunt Gnoſtici. Epiph. 1. Panarii. 2. Genealogia Adam & Jænitenlie ius. Hanc finxerunt Manichæi. Aug. contra Fauſtum. 3. Apocalypſis Abraha. Conficla Sethianis. Epiph. l. ec. Orig. hom. 15. in Lucam. 4. Kriptura Cham. Eſt opus Negromanticum. Eéêô uſi ſunt Baſilidis Diſcipuli. Clem. Alex. l. 6. Strom. . O9 ° W% QNNAAR —— — 22 * . 5. JSomnialia Danielis, in quibus traditur ars interpretandi ſomnia. Athan. in Gnopſi. 6. Somnium Eſdtæ, confictum à modernis hæreticis. In indice Pro- bhibitorum. 7. Liber Exechielis. Athan. 1. Cc. 8. Vaticinia Heldad & Medad. Athan. l. cc. 9. Liber Eliæ, dictus Aſcenſio, Aſſumptio, Apocalypſis, & Secreta Eliæ. Orig. tract. 3 5. in Matth. Hieron. in C. 64. Eſa. 10. Liber noyj Mom, Orat ſe. SeSr — —. — Pars J. De Sriptura Sacra in genere. 19 — 10. Liber Enoch. L . 1II. Nala Patriarcha Jacob. Fuit volumen Ebionitis familiare. 12. Liber Jannes & Mambres. Ambroſ. in I. Ep. ad Cor. C. 15. 13. Volumen Jeremia, quo utebantur Nazaræi. Hier. in C. 27. Matth. SZD 14. Oratio Joſeph. Athan. I. cc. 15. Aſcenfio Moyſis. Orig. I. 3. Periarch. C. 2. Athan. l. cc. 16. Teſtamentum Moyſis. Athan. I. cc. 17. Og Regis Baſan. Gel. co. 18. Precationes Salomonis ad leniendas agritudines. 19. Liber Exorciſmorum ad fugandos dæmones. 20. Epiſtolæ Enigmaticæ Salomonis. 21. JSapientia Salomonis„ diverfus ab eo, qui eſt in Canone. 22. CQaviculza Salomonis. Gel. I. cc. V 23. Contradictio Salomonis. Gel. L coc. 24. Libri ſeptem Seth filii Ada. Conficti à Gnoſticis. Epiph. I. cc. . 27. Patriarcharum duodecim filiorum Jacob Teſtamentum. M. 26. Aſſumptio Sophoniæ Prophetæ,. Athan. I. cc. pre. n 27. Liber Tobiæ Junioris, in Indice prohibitorum. nens In hoc ramen Turrit Catalogo aliqui merentur potius nominari non Canonici, aut Pſeudepigraphi, quam Apocryphi, puta Sapientia Salo- monis, Patriarcharum teſtamentum. Volumen Jeremiæ, Aſcenſio Moyſis, denni. Oratio Joſeph, utpote quos alii quidam Patrùm non contemnendos cen- ehri ſent michei. . “”MDU . B Libri Apocryphi N. T. , hom 1. Apoſtolorum Actus, Ebionitarum impietate referti. Epiph. I. cc. d 2. Apoſtolorum Acktus, à Leucio Manichæo excogitati. Aug. l. de fide. al 3. Apoſtolorum Actus;, à presbitero Aſiano conficti. Hyeron. de viris illuſt. ſonna 4. Apoſtolorum doctrina. Athan. I. cc. Euſeb. I. 3. hiſt. C. 25. , en. 5§. Apoſtolorum Evangelium. Orig. hom. I. in Lucam. e 6. Apoſtolorum itinerarium. Repudiatur à Nicæno ſecundo act. 5. 7. Apoſtolorum memoriæ, Priſcillianiſtis familiaris. Oroſ. Ep. ad Aug. 8. Apoſtolorum ſortes. Gel. att 2. Apoſtolorum ſcripta, à Dictinio hæretico ficta. Conc. Brac. C. 17. z C2 1. 4 po=- ber 2 Prolegomenorum in Sacram Srripturam 10. Apoſtolorum duodecim vita per Abdiam. Hujus Abdiæ libros 10. Cer- taminis Apoſtolici damnavit PAurus IV. Vitæ ipſæ incertæ ſunt. 11. Apoſtoli magni Revelationes, à Cherinto hæreſiarcha ſeriptæ. Orig. in dial. diſput. T2. Apoſtolicus liber, à Marcinone conſarcinatus ex adulteratis texti-= bus Pauli. Epiph. I. I. cont. hær. 13. Evangelium Ebionitatum, ſeu Mathæi corruptum Epiph. I. I. c. hær. 14. Evangelium Encratitarum. Epiph. l. I. hær. 468s. 15. Evaugelium Nazaraorum, ſeu Matthæi corruptum. Gel. 16. Evangelium F'gptiorum, fuit in uſu apud Valentinianoas. Clem. Alex. 3. Strom. 17. Epangelium Juda Iſcatiothis, à Cajanis hæreticis uſurpatum. Epiph. l. 1. Pan. Zpeod. I. J. hear. . 18. Evangelium Philippi Apoſt. à Gnoſticis confictum. Epiph. l cc. 19. Evangelium Nicodemi. 20. Maria interrogationes magna & parva blaſphemiis Gnoſticorum & Stratiogticorum refertum. Sixt. Sen. I. 2. 21. Marie ſtirps ſeu proſapia, apud-Gnoſticos celebris. Epiph. I. cc. 22. Maria tranſitus, ſeu de obitu Deipara. Gel. l. cc. Aug. ſerm. 3 5. de 8Ss. & Hier. ſerm. de Aſſumpt. = 23. J ES&1 Cbriſti Epiſtola ad Abgarum. Gel. l. Cc. Plura videri poſſunt apud P. de Turre l. cc. Iſta autem ſuſſſcient pro argumento adverſus Proteſtantes, ſine traditione & authoritate Ec- cleſiæ ne quidem de authentia Scripturæ ab iis certitudinem haberi poſſe. X. An omnes partes Scripturæ, quæreperiuntur in Editionibus, ſint libri Canonicii Reſp. In nonnullis editionibus Scripturæ reperiuntur quædam fragmenta, quæ non ſunt Scripturæ Canonicæ, quia ex traditione pri- mitivæ Eccleſiæ non reperiuntur fuiſſe comprehenſa in Compilatione Romana librorum Canonicorum. Sunt autem ſequentia. I. Oratio Manaſa Regis, quæ nec habetur in Bibliis Hebræis, nec Græcis. 2. Liber tertins Eſdra, qui non habetur in Exemplaribus Hebræis & eit fermè mera reperitio libri primi & ſecundi. J . L 3. Liber 6 trlun A iy feteri , — Cer. ſunt. Orig. exti⸗ her. (lem. Hyhl. un & e, Sce Mcient ele- naberi untur Nedam neé Prl⸗ luiore izs & Liler Bars I De rrr⸗ Sacra in genere. 21 2 3. Ter quartus Eſcra, qui nec reperitur in Codicibus Hebræis, nec in Græcis. 4A. Appendiæ libri Job. In fine continet Gencalogian Job, quæ nec in Latinis, nec in Græcis Codicibus legitur. 5. Oratiuncula Uxoris Job. 6. Appendix Pſalterii, ſeu Pſalmus 1 F. 7. Appendix Sapientia Sirah. 8. Praæfatiuncula Lamentatienum feremig. 9. Liber tertius Machabaorum 10. Liber quartus Machabaorum. Hi libri & fragmenta, licet eorum aliqui ab antiquis honmullis ba- tribus citentur tanquam Scriptura Sacra; quia tamen nulla extat unifor- mis traditio Eceleſiæ Oceidentalis, vel Orientalis, quæ referri poſſit ad aliquod Oraculum Apoſtolicum Fundator um Eccleſiæ, Concilium Tri- dentinum noluit iſtos libros definire pro Canonieis, nec etiam defini- Fe pro beDn ; ſed eam quæſtionem relinquere indeciſam. Quænam partes Scripturæ in dubium revo- cari Ti an ꝓro Scriptura Sacra habendæ ſint? Reſp. Partes Scripturæ, de quibus quætitur, an brᷣ Sckiptura Sa⸗ cra habendæ ſint, ſunt ſequentes. 1I. Oratio Azariæ,; & Hymnus trium Puerorum. Dan. C. 7. 2. Hiſtoria Suſannæ. Dan. C. 13. 3. Pliſtoria de Bel idolo; de dracone interfecto; & de ranglatio- tione Habacuc in lacum Leonum. Dan. C. 14. 4. Caput ultimum D. Marci Evangeliſte. S. Hiſtoria de Sudore ſanguineo- Chriſti apud D. Tucam. C. 22. 6. Hiſtoria de muliere adultera apud D. Joannem C. 8. 7. IlHe textus apud Joannem Epiſt. 1. C. 5. Tres ſunt qui teſtimonium dant in Cælo: Pater, Verbum, & bpiritus ſandtus; & hi tres unum ſunt. AQ. XII. An duo ultima Capitula Danielis, & Oratio trium Puerorum ſint partes Scripturæ? Reſp. Ea pro parte Scripturæ habenda eſſe. Pi obatur. Omnia, quæ in Eccleſia Catholica tanquam pars Seripturæ legi conſueyverunt, & in veteri Vulgata latina editione habentur, pro Scriptura recipienda ſunt. Sie enim definit Tridentinum Seſ. 4. ubi ait: & quis libros ipſos ( Scripturæ) C3 integros, 22 Prolegomenorum in Sacram Scripturam integros, cum omnibus ſuis partibus, prout in Eccleſia Catholica legi conſueve- runt, & in veteri vulgata latina editione habentur, pro Sacris & Canonicis non ſuſceperit, anathema ſit. Atqui illa duo ultima Capitula Danielis, & Oratio trium Puerorum ſemper in Eccleſia Catholica inter cæteras Scri- pturas legi conſueverunt, & in Veteri Vulgata editione habentur. Quod hæc in Eccleſia Catholica jam ab antiquo inter Sacras Scripturas legan- tur, patet ex Officio divino. Suſannæ namque Hiſtoria legitur in Miſ- ſa Sabbato ante Dominicam quartam Quadrageſimæ. Hiſtoria de Da- niele in Lau, & de interfecto Dracone, legitur loco Epiſtolæ in Miſſa feria tertia poſt Dominicam Paſſionis. Cæterum, quod Tridentinum non erraverit; eatenus etiam quoad partes Scripturæ veterem Vulga- tam Hieronymi ſumendé pro regula ac Canone, probatur ex eo, quia vetus Vulgata Hieronymi etiam quoad partes Scripturæ repræſentat priorem Vulgatam, antiquiorem Hieronymo, quæ, ut Quæſt. 7. oſten- ſum eſt, deſcendit ex traditione Apoſtolica. Quod autem vetus Vul- gata Hieronymiana etiam quoad has partes Scripturæ vepræſentet anti- quiorem illam latinam Vulgatam antiquiorem, conſtat ex teſtimonio Grigenis, Kuſfini, ac ipſius Hieronymi. Nam ipfemet D. Hierony- mus, qui ab initio non ſatis ſe reflectens, quanta ſit vis uniformis tra- ditionis, libentiſſimè has hiſtorias, tanquam fabulas, à ſuæ editione ex- cluſiſſet; fatetur tamen, ſe propterea id auſum non eſſe, quia populus univerſus contra ſe inſurrexiſſet tanquam mutilatorem Scripturæ. Præ- fatione in Danielem ſic ſcribit: Daniel apud Hebraos nec Suſanna habet Hiſtoriam, nec Hyn num trium puerorum, nec Belis Draconis fabulas, quas nos quia in toto orbe (Catholico) diſperſæ ſunt, veru ante poſito, eaſque ju- gulante ſubjecimus, ne videremur apud imperitos magnam partem voluminis de- truncaſſe. Hoc teſtimonium Hieronymi junioris eo tempore, quo has hi- ſtorias privata opinione pro fabuloſis videbatur vendere, eſt convin- cens, univerſalem opinionem & uniformem uſum totius Eccleſiæ ejus præjudiciis & propenſioni reſtitiſſe. Conſimilem univerſalem ſenſum & uſum Eccleſiæ teſtatur Origenes & Ruffinus. IIle in Epiſtola ad Ju- lium Africanum, qui primus dubium movit contra Hiſtoriam Suſannæ ſic ſcribit: Quæ contexuiſti de Saſanna, quæ in Daniele fertur in Eccleſiis, multas habent quaſtiones. - Ea in noſtro graco ſermone feruntur in omni Ec- cleſia Chriſti-Vide ne abrogemus exemplaria, qua paſſim habentur in Eccleſtis, & legem ſtatuamus fidelibus, ut deponant ſacros, qui apud eos feruntur libros; aſententur autem Hebrais! An non prorvidentia in ſanctis Seripturis dedit om- nibus nib li Lat NA Ec hre et 121 Dann Fira ſinn (une De Mta is ſ ua gini liſtrun lelitab ros, vngß ſal ſon jdneal i G Conn lata lis um, ſ Gu er totog Mchmi! 4poheli cet In leperit, capitulo⸗ umn à ſe ſeye⸗ lonicis 15, K cri⸗ (od legan⸗ Mil⸗ le Da- 1 Miſt N Vulga- „ goia Neotat „oſten⸗ 18 Vol. et anti⸗ moni jerong⸗ nS la⸗ Sne ex⸗ popols . Præ- va habet 4, ℳ eeſſe i- ninile- 10 has hi⸗ conyin · leſie ejus ſenſum ad Ju- SAlanne ElliſiiB Nonnik- lhh 3 r Nt delit ⸗ Nibs Pars I. De Seriptura Sucra in genere. 23 nibus Chriſti Eccleſiis adificationem ? Non curam geſſit eorum Chriſtus, pro quibus mortuus eſt? Scriptum eſt; non transpones terminos, quos ſlatuerunt Patres tui. Hac dico, non quod verear, noſtras Scripturas conferre cum He- braorum ſeripturis; ſed ne videremur falſi & adulterini aliquid inducere in Eccleſias. Idem Hom. I. in Levit. Tempus eſt, nos adverſus improbos presbiteros uti ſanctæ Suſanna vocibus, quas illi repudiantes hiſtoriam Suſannæ de Catalogo divinorum voluminum deſecarunt. Ita Origenes, qui in præfa- ta Epiſtola ad Africanum ſapienter obſervat, hiſtoriam Juſann, & Danielis in lacu, & draconis & Belis reperiri in editione Septuaginta- virali, quam providentia DEl per Apoſtolos tradidit Eccleſiæ. Ruf- finus verò Invectivâ 2. adverſus Hieronymum ſic ſcribit: Quis auſus eſt (unquam) Iuſtrumentum divinum, quod Apoſtoli Eccleftis tradiderunt, & Depoſitum ſancti Spiritàs compilare? An non eſt compilare, cum quadam im- mutantur, & error dicitur corrigi? Nam omnis illa Hiſtoria de Suſanna ab iſto ieronymo) abſciſſa eſt. Trium puerorum Mymnus, qui maximè die- bus ſolennibus in Ecclelia DEl'canitur, ab iſto penitus eraſus eſt. Ut omittam ſeptuaginta duorum virorum conſonam vocem; Petrus Romanæ Eccleſia per vi- ginti & quatuor annos præſuit. Dubitandum non eſt, quin etiam Librorum Inſtrumenta Eccleſiæ ipſetradiderit, quæ utigue am vunc ipſo ſedente & doceme recitabantur. Quid ergo? decepit Perrus Apoſtolus Chriſti Eccleſiam, & lis bros ei falſos, & nihii veritatis continentes tradidit; & cum ſciret, quod ve- rum eſt, haberi apud Judæos, apud Chriſtianos volebat haberi, quod faljum eſt? ſed fortaſſe dicit; quia ſine Literis erat Petrus. Quid? NWihil in iſto agebat ignea lingua per Spiritum ſanctum cœlitus data? Num & Paulus ſine literis fuit, qui & ipſe Romæ poſitus, Ri quid Peiro defuiſſet, putas non potuit adimplere? Quomodo ergo iſti, qui pracipiebant diſcipulis, ut attenderent lectioni, emen- datas eis & veras non dabant lectiones? Quomodo non prævidebant per ſpiri- tum, quod futurum eſſet tempus poſt quadringentos fere annos, quando Eccle- ſia cognitò, quod ab Apoſtolis non ſibi eſſet tradita veritas veteris Inſtrumenti, per totos iſtos quadringentos annos erraſſe ſe fateretur ?2“ Hoc argumentum Ruffini ipſemet D. Hieronymus, melius ſe reflectens ad vim traditionis Apoſtolicæ, agnovit eſſe invictum; quod exinde colligitur, quia, li- cet in aliis egregiè tundat adverſarium, in hoc tamen artieulo aliud non reperit, quod reſpondeat, niſi ea, quæ contra hiſtoriam duorum illorum capitulorum ſcripſerat, non ex propria ſententia, ſed ex ore Hebræo- rum à ſe ſcripta eſſe. In Reſponſione enim ad hanc Invectivam 2. Ru- ſini ſic habet: QCuod refero, quid adverium Suſauna hiſtoriam, & Hymnum 5 trium 24 PBrolegomenorum in Sacram Scripturam triuin Buerorum, & Belis & Draconis fabulas, Hebrai ſoléant dicere; non quid ipſe ſentirem, ſed quid illi contra nos dicere ſoleant explicavi. Itaque ex his Origenis, Rufini, & Hieronymi verbis patet; duo ultima Capitu- la Danielis in Scriptura ab A Poſtolis tradita jam ante Hieronymum exti- tiſſe. 9. XIII. An ultimum Caput D. Marci ſit pars 8cri- pturæ Sacræ!? Reſp. Etiam hoc Caput agnoſeendum eſſe pro Seriptura Sacra-. Ratio eſt; quia indubitatum eſt, hoe Caput jam ante Hieronymum in Vulgata veteri Romanæ Eceleſiæ & multarum Eccleſiarum Occidenta- lium, à Romana ſede primordia ſuæ fidei repetentium, üſu publico fuiſſe receptum. Itaque referendum eſt adtraditionem Apoſtolicam. D. Auguſtinus, qui vixit tempore Hieronymi, l. 3. de Conſenſu Evangeli- ſtarum. C. 24. non diſputat de hujus Capitis authentia, ſed tantûm de il- lius conſenſu cum Matthæo. Quod ſignum, eum controverſiam de ſup- poſitione hujus CGapitis aut omnino ignoraſſe, aut contempfiſe tan- gquam frivolam. Athanaſius in Gnopſi conſimiliter illud pro indubia par- te Scripturæ ſupponit. D. Hieronymus, quamvis hoc Caput pro Cano- nico, id eſt, pro univerſaliter recepto , non agnoſcat, reipſa tamen ſuf- ficienter indicat, illud in exemplaribus Galliæ pro genuino textu D. Marci ſine controverſia ubique fuiſſe receptum. In Epiſtola 150. nam- que ad Hedibiamteſtatur; à nobili hac vidua ſibi fuille propoſitam hane quæſtionem: Quacauſa ſit:;, ut de reſurrectione Domini Evangeliſta (Mar- eus & Matthæus) diverſa narraverint? Si in Gallia lis fuiſfet de authen- tia hujus Capitis, Hedibia judicium Hieronymi de hae potius, quàm de Evangeliſtarum conſenſu requiſiſſet. Neque huic argumento obſtat. reſponſio Hieronymi, in qua ſie ſcribit: Hujus quaſtionis duplex ſolutio ſt; aut enim non tecipimus Marci teſtimonium, quod in raris fertur Eyange- liis, ommibus Gracia libris penè hoc Capitulum in fine non habentibus, aut hoc reſpondendum, quod uterque verum dixerit. Hæc, inquam, Re ſponſio Hie- tonymi-non obſtat; quia ex ea tantum ſequitur; in multis aut etiam pleriſque Codieibus extra Romanam, Gallicanam, & Africanam Eccle- ſiam, hoe Gaput defuiſſe. Hujus autem obvia eſſe poteſt ratio; quia- videlicet D. Marcus ſuum Evangelium in prima editione publicaverat jam inm primo adventu Petri Romam, in quaillud Capur nondum fuerat additum, utpote tra tans de prædicatione Apoſtolorum in toto AMun⸗ 4 do. 4Apo. dam hra ſias Vere (IN. ſepi e exch oclal Text yerſan ineree prehel tus an fayere Nerte . E c⸗ ri uia exs talibs Hieron ſenſu rum pe Oecide Publiee tumex tem in Hierom Whi — ; no gueex Aapitil⸗ nextl⸗ wcki⸗ Kacra. Nwrn in idenmta⸗ publico Olicam. vengeli⸗ n de il. de ſup. ſſſe tan⸗ bia gat⸗ o Cund- den ul⸗ textu.D- :namm-⸗ ain hanc 4(Mar⸗ authen⸗ 8* guum ) obſtat .* ſolti⸗ Eyange⸗ ‚Aut l. oHle⸗ ⸗ etiam. z lecle⸗ io; Ouis hlicererat⸗ Um ferat. to mun⸗ Pars J. De Nriptura Savvyn in genere. 257 do. In ſecunda autem editione, quæ pluribus exhine annis facka eſt= Apoſtolis denuò redeuntibus, aut ſua acta reſcribentibus, cum veritate damonſtrabili dicere poterat, quod ultiméê verſu ſcripſit: Wi profecti pradicaverunt ubique Domino cooperante & ſermonem confirmante ſequentibus Eignis. Si ſta accidit, prout potuit, mirum non ferer, plerasque Eccle- ſias primæ editionis compotes ſecundam non requiſiviſſe; Gallicanam veréô & Africanam, quæ ſerius à Romana Sede Apoſtolos acceperant;, cum ipſa fide exemplaria jam correcta & aucta à Romanis Epiſcopis ſu- ſcepiſie. Certè ipſemet D. Hieronymus. l. 2. Contra Pelagianos C. 6. teſtimonio hujus Capitis utitur. Alia ratio, cur hoc à multis Ecelefis excluſum fuerit, eſſe poterat textus illi Capiti intruſus, cui faciliorem occaſionem dare poterat ipſa duplex ac diverſa ipſius D. Marci editio. Textus intruſus, prout l. cc. refertur tanquam dubius ab Hieronymo, poſt verſum 14. erat iſte: Et illi ſatisfaciebant dicentes; Saculum iſtudiniquitatis & ineredulitatis ſubſtantia eſt, quæ non ſinit perimmundos ſpiritus veram DEI ap- prehendi virtutem; idcirco jam nunc revela juſtitiam tuam. Quia ergo hic tex- tus aut erat ab ipſis hæreticis intruſus, quod probabilius eſt; aut videbatur favere hæreticis, contingere poruit, totum Caput fuiſſeſuſpectum & in plerisque recentioribus exemplaribus tempore Montaniftarum omiſſum. LQ. XIV. An hiſtoria de ſudore Chriſti ſanguineo, & de ejus confortatione facta per Angelum, ſit pars Scripturæ? Reſp. Eam hiſtoriam eſſe partem Scripturæ. Probatur ex eo, quia non eſt dubium, iſtam hiſtoriam in antiquis exemplaribus vulga- ræ eritiſſe. Quod veròô etiam extiterit in omnibus Ecclefus Occiden- rtalibus, faltem quoad uſum publieum Eccleſiarum, jam ante tempora Hieronymi, colligitur iterum primè ex D. Auguſtino, qui l. 3. de GCon- ſenſu Evangeliſtarum C. 4. hanc hiſtoriam fupponit tanquam indubira- tam partem kvangelii S. Lucæ, quod non ſupponeret, ſi in Eccleſus Occidentalibus ullum prioribus temporibus fuiſſet dubium, aut in uſu publico diſcrepantia. Secunde, quia D. Hieronymo nullus Adverſario- rvum exprobravit, quod in editione Novi Teſtamenti Græca hanc par- tem intruſerit contra receptum Eccleſiarum uſum. Zertiò, quia D. Hieronymus Novum Teſtamentum invariatum in Latina verſione Italica reliquit, aut etiam editionem latinam fidei antiquæ reddidit. Quartè, ꝗnia Vigilius Tapſenſis, qui ſcripfit in Africa ſæculò quintê, ubi Hiere- nymiana 26 Prolegomenorum in Sripturam Sacram nymiana Vulgata nondum eratrecepta J. 6. de unitate divina naturæ, ad Theophilum, aliàs recenſito inter Opera Athanaſii „eum habet pro bererico, qui negat Chriſtum ſudaſſe ſanguinem. Nec obſtat, quod Hilarius l. 10. de Trin. teſtetur, Et in Gracis, & in Latinis Codicibus com- plurimis de adveniente Angelo, vel de Judore Chriſti ſanguineo nihil ſeriptum reperiri. Is enim ſolum teſtatur, ſe nondum examinaſſe, an hæc di- Verſitas proveniat ex diverſitate Codicum privatorum, an vero ex uſu Codicum etiam publicorum in uſu Eccleſiarum; & ideo in hac dubita- tione de uſu uniformi Eceleſiarum publico etiam meritòô poterat dubita- re, an hæc Hiſtoria ſit pars Scripturæ vel non. Sed cum Eccleſia dis- quiſitione facta de teſtimoniis Veterum, & de obſervantia publica Ec- cleſiarum repererit, uſum illum publicum fuiſſe uniformem, non licet amplius de hac re dubitare. Q. XV. An hiſtoria de Adultera „ quæ reperitur Joan. 6. ſit pars Scripturæ:? S Reſp. Tenemur etiam hanc hiſtoriam recipere pro parte Scriptu- ræ. Probatur ex co, quia nullum poteſt haberi prudens dubium, quin hæc hiſtoria jam extiterit in Veteri Vulgata. Certè niſi ſemper fuiſſet pars Vulgatæ, non fuiſſet in Eccleſia Latina uniformiter introducta in Officium Miſſæ Salbato ante Dominicam Paſſionis. Quod verô Triden- tinum von erraverit etiam in hac parte, omnes partes Veteris Vulgatæ ?” definiendé pro Scripturis Canonicis, probatur exinde, quia hæc ipſa Hiſtoria jam extitit in Editione Scripturæ uſitata in Occidente primis ſæculis ante Vulgatam, quæ referenda eſt ad aliquam approbationem Apoſtolicam; prout quæſt. 7. oſtenſum eſt. Id verò oſtenditur ex Auguſtino traét. 33. in ) annem, Ambroſio in Epiſtolis duabus ad Stu- dium, & Athanaſio in Sy nopſi, ubi hanc hiſtoriam tractant tanquam indubitatam partem Evangelii oannis. Si quis objiciat, quod Euſebius I. 3. Hiſt. C. ult. dicat, hanc hiſtoriam deſumpram fuiſſe ex Abdia, qui eam ſumpſerit ex Evangelio ſecundum Hebræos. Reſpondee, Euſebium non loqui de hac adultera, ſed de alia mulie- 4 re multotum criminum, non ſolius adulterii inſimulata. Dein ſuppoſito, quod eſſet ſermo de eadem muliere, nil impedit, quin Eccleſia Occi- dentalis eandem immediaté à D. Joanne acceperit, eamque dara opor- tunitate circa quæſtionem de pœntentia ex libro Paſtoris moratnEvar ge⸗ ððð 10 „ Bars I. De Seriptura Sacra in genere! 27 lio oannis inſeruerit. Conſtat certè, eam hiſtoriam primis ſæculis'in — Eccleſia Occidentali in Evangelio- Joannis publicè fuiſſe lectam, ut oſtenſum eſt. Eodem modo diſcurrere licet circa alias quasdam partes Scripturæ, V. g. de illo textu D. Joannis TI. Epiſt. C. 5. v. 7. Tres ſunt, qui teſtimo- nium dant in œlo, Pater, Verbum, & Spiritus ſanctus, & hi tres unum ſunt. Conſtat namque hunct textum ſemper extitiſſe in Vulgata; & in Veteri etiam Italica jam ante Vulgatam, quod probatur ex Profeſſiône fidei- oblata Hunnerico Wandalorum Regi ab Eugenio Epiſcopo Carthaginenſi anno 484.; & ex Fulgentio in Reſponſione ad Object. 10. Arianorum, & ex D. Opriano l. de unitate Eccleſiæ. D. XMVI. Quale ſit Objectum, & finis Scripturæ? Reſp. Objectum & finis Scripturæ eſt Gloria DElIextrinſeca per Chri- ſtum ex operationibus Theandricis, ſanctificatione Eccleſic, & ſalute animarum reſultans. Probatur ex eo;, quia ad hoe Objectum attributionis omnes fines partiales Scripturæ, in Scripturis & Patribus deſignati, referri poſſuntt. Fines hi funt ſequentes' 1. Rom. 10. v. 4. FEinis legis Chriſtus ad Juſtitiam omni rédenti. 2, Joan. 10. Vv. 3 1. Haæc autem ſcripta ſunt, ut erék- datis»e quia ESU.S& eſt Chriſtus Filius D EI, & ut credentes vitam habeatis. 3: 2. ad Tim. 3. Omnis &riptura divinitus inſpirata utilis eſt ad docendum, ad argnendum, ad corripiendum, ad erudiendum in juſtitia ut perſectus ſit homo DEI ad omne opus bonum inſtruitus. 4. Chriſtus J0a. 5. v. 39. dicit: Scra- tumini ripturas; quia vos putatis“, in ipſis vitam aternam habere, & ilæ ſunt quæ teſtimonium perbibent de me. S. ad Hebr. 2. v. 10. de Chriſto dicitur: Propter quem omnia, & per quem omnia. & I. Cor 3. Omnia veſtra ſunt; vos autem Chriſti; Chriſtus autem DEI. 6. 1. Cor. 10. v. 6. Huc in ſigura factz ſunt noſtri, ut'non ſimus coneupiſcentes malorum. & v. II. Hac ommnia in ſigura contingebant illis Scripta ſunt autem ad cor- reptionem noſtram. 7. Rom. 15. v. 4. Quacunque ſcripta ſunt, ad noſtram doctrinam ſcripta ſunt, ut perpatientiam & conſolationem Sripturarum ſpem habeamus. S. 2. Tim. 3. V. 1 5. Ab infantia Sacras Litteras noſti, quæ te po Nunt inſtruere ad ſaluten per fidem, qua eſt in Chriſto JESTI. D. XVII. A quo ſinguli libri Canonici ſcripti ſint! Reſp. Id ſequens Catalogus docebit. I,mò Pentutezuchus totus ſcriptus eſt à Moyſe, exceptis ultimis octo verſibus Deuteronomii, qui fuppletè funt à Joſue, vel alio Scriprore — D 2 Hagio- 28 Prolegomenorum in Sacram Seripturam Hagiographo Kta docet conſtans traditio judæorum, qui vixerunt temporibus Apoſtolicis, aut proximè coævis. Idipſum conſtat ex va- riis textibus Scripturæ. 1I. Deut. 3 I. v. 24. Poſtquam ſeripſit Moyſes ver- ba legis hujus atque complevit,; pracepit Levitis, dicens: tollite librum iſtum, & ponite eum in latere Arca fœderis. Certum autem eſt, in Arca fuiſſe to- tum Pentateuchum, nomine libri deſignari ſolitum. 2. d?s Joa. 5. Chri- ſtus de Moyſe ait: De me ille ſeripfit. 3. Joa. I. Nathanael de Chriſto ait: Quem ſeripſit Moyſes, invenimas 2. Libri Hiſtoriales V. L. Scripti ſunt per Scribas aut Prophetas ad hoc à ſummis Pontificibus conſtitutos. Ita Joſephus I. I. C. Appionem, ubi probaturus, quod Hiſtoriæ Judæorum majorem mereantur fidem quàm hiſtoriæ gentilium id oſtendit ex con- tinua ſucceſſione genealogica Tribus Leviticæ ſeu ſacerdotalis, cui in- cumbebat deſcriptio Hiſtoriæ Sacræ, & in qua, ſicut ſollicitè in memo- ria retinebatur tota arbor genealogica ſingularum familiarum, ita etiam in ſingulis familiis retinebatur memoria geſtorum à ſingulis Majoribus, præſertim publicorum, atque ad ipſum Statum Reipublicæ Hebraicæ ſpectantium. Majores neſtri, inquit, majorem diligentiam adhibuerunt in deſcribendis Hiſtoriis (quàm Ægyptii Sacerdotes) qaia Pontiſices & Pro- phetæ id praceperunt. Nai conſtituerunt non ſolum viros praclaros, & ad placandum DEIIU1 idoneos ad hoc opus, ſed etiam provide curarunt, ne Tri- bus Levitiea conjugiis commiſeeretur cum alia. Quod etiamnum à nobis obſer- vatur ubivis terrarum, etiam in F.gypto, & in Babylonia. Mittunt namque Je- roſolymam deſignationem à Patre factam de nomine onſa, & ejus antiqulſſi= morum Majorum, buic rei atteſtantium. - Hoc ſant veracitati noſtra Hiſto- riæ magnum prabet argumentum; quia à dquobus annorum millibus Pontifices noſtri habent exactam tabulam Geneklogicam de ſuis Majoribus, eorümque libe- ris. Hoc autem bonum, quin & neceſſarium eſt, ut poteſtas ſcribendi (hiſto- riam) non ckivis concedatur, ſed ſolum Prophetis, qui de rebus ant iquiſſimis, & quæ à multis annis geſta ſunt, ſeribunt, & qui ex iuſpiratione D EILnotitiam habent. Sunt apud nos tantum viginti duo libri continentes geſta omniui tem⸗= porum. Quinque ſunt libri Moyſis, qui continent Hiſtoaziam Geneſis, & ſuc- ceſſionem uſque ad obitum Moyſis. A Moyſe uſque ad Artaxerxem, Perſarum Regem, qui fuit poſt Kerxen, Prophetæ ſcripſerunt ea, quæ poſt Moyſen, & quaæ ſuis temporibus geſta ſunt. Ab Artaxerxe autem uſque ad noſtratempora Jingula quidem ſcripta ſunt; ſed non obtinuerunt aqualem authoritatem ac prio- res, quia Prophetarum ſucceſſio & poſteritas non ita certa fuit. Hucusque Joſephus. Ex quo proin teſtimonio habetur, libros hiſtoriales V. T. Joſue, Pars I. De Seripturzæ Sacra in genere. 29 Gem Joſue, Judiecum, Ruth, Regum, Paralipomenon, Esdra, authoritate Pon- tificum per deſignatos duosdam rophetne, id eſt, ſeribas Spiritu Pro- phetico præditos, ſeriptos efſſe. Sed num illi ſeribæ fuerint ipſemet Jo- ſue, Samuel, Esdras, Nehemias, vel alius ex notis Prophetis, diſputa- tur ab authoribus. In ſpecie 3. tid Liber Joſue probabiliter ſcriptus eſt ab ipſo oſue. Probatur. In C. ult. huſus libri legitur: Kripfit quoque omnia verba hac in volumine legis Domini; ubi Chaldacia verſio habet: Scripſit Joſue verba iſtn in libro, & appoſuit libro legis. Idem Probatur 2. ex C. 46. Eccleſiaſtici, ubi dici- tur: JESIS Nave ſucceſſor Moyſi in Prophetis, ubi verſio 70. legit: in Prophetiis, quo nomine poſſunt imtelligi Hiſtoriæ propheticæ, ſeu præfi- gurativæ futurorum. Nec obſtat, quod C. 15. 16. & 24. aliqua nar- rentur de Axa Calebi filia, de expeditione filiorum Dan, & de morte ac ſepulehro Joſue, & quod C. 10. v. 13. citetur liber Juſtorum, quo ve- roſimiliter intelligitur Eccleſiaſticus. Reſponderi enim poteſt, Librum Joſue authoritate ſimmorum Pomificum auctum eſſe. 1 A.¹ Libri Judicuni & Ruth probabiliter ſcripti ſunt à Samuele Pro- pheia ex collectaneis varüs Pontificum priorum ſe. Ratio eſt; quia res in libro Judicum geſtæ tam confuſæ ſunt, ut non poſſint tribui uni ſoli Scriptori anteriori ad Samuelem. Dein reperitur ſpecialis conve- nientia in Samuele quoad librum Ruth; cum enim is unxerit David in Regem, conveniens erat, ut deſeriberet ejus Arborem Genealogicam, quæ in Libro Ruth exprimitur. Objectio nulla ſolida obſtat. z.t Liber primus Regum à C. I. uſque ad C. 2 5. probabiliter ſeriptus eſt à Samuele. Sed à C. 25. uſque in finem, & Liber ſecundus ſcriptus eſt à Prophetis Nathan & Gad. Ratio eſt, quia inſcribuntur libri Sa- muelis, Narthan, & Gad, quarum inſcriptionum non eſt cauſa rerum ab iis geſtarum in his libris contenta hiſtoria; quia alioquin debuiſſent potius inſcribi libri Davidis; ſicut denominatur à principali ob- jecto liber Ruth, Esther, Judith; Ergo ea inſeriptio refert potius au- thorem. L. I. Paralip. C. ult. dicitur: Geſta regis David priora & noviſ- ſima ſcripta ſunt in libro Samuelis videntis, & in libro Nathan Propheta, & in Volumine Gad videntis. Nec obſtat, quod I. I. C. 2. & C. 3. reperiatur laus maxima Samuelis: quia conſtat, Scriptores etiam ſanétos, quan- do ſeribunt tecto nomine de ſeipſis tanquam de perſona tertia, aliquan- do ad gloriam DEl & aliorum inſtructionem narrare honorifica. Cum ergo Scriptores Hagiographi non ſcripſerint ſuo nomine, ſed Renmne D Eccle- 320 Prolegomenorum in Scripturam Sucram ʒ Eccleſiæ & Miniſterii Pontificii; nee libris ſua nomine præfixerint, po- terant tanquam Scriptores Anonymi de ſeipfis in tertia perſona al quan- do laudabiliter loqui. Sic & Moyſes in Pentateucho, quem volebat eſſe anonymum ſine titulo Authoris, Num. C. 12. v. 3. dicit ⸗ . g , ,ſi; . 2 . 2122 . . . . . . erat vir mitiſſimus ſuper omnes homines. Et D. Joannes C. 19. V. 26. ſc Ppotuit compendlii caus. 6:toο Liber tertius & quartus Regum probabiliter in ordinem digeſtus eſt à Jeremia ex relictis ſeriptis Nathan Prophetæ, Ahiæ Silonitis, Ach- doô Videntis, Semeiæ „ Hovai, Jehu, & Iſaiæ Prophetarum, quorum ſæpiſſime in hoc 3. & 4. libro fit mentio. Colligimur tum ex traditione Rabbi Moyſis Kimki, tum cx eo, quia Caput ultimum Regum, & Ca- Put ultimum Jeremiæ conveniunt in ſtylo, rebus, & narratione. Nec obſtat, ſed potius confirmat Reſponſionem, quod l. 2: Paralip. C. 16. 24. 27. & 28. Fiat mentio de Annalibus ae Commentariis Regum Juda, ad quæ Lector remittitur: quia id ſolùm probar, libros Regum & Parali- Pomenon ex Actis publicis, & Commentariis in Ordinem à Scriptore Hagiogr pho digeſtos, & omiſſis additis, vel corre dRis plurimis locis, emendatos eſſe. 5 3 7.m Lihri Paralipomenon probabiliter vel ab Esdra, vel à Jere-- mia colleéti ſunt ex Collectaneis veterum Scriptorum Eccleſiaſticorum & Pontificum. Pro Esdra ſtant Rabbi Salomon;, & Rabbi Moyſes Kim- ki ex ſententia Doctorum Judæorum. Pro Jeremia calculum mittit Joa. de la Haye. C. 6. X & Nehemiæ, ſignum eſt, quod referant authores. 92.n0 Liber Tobia probabilirer ſeriptus eſt à Tobia eniore, & dige- ſtus, ac ſuppletus ab aliquo ſeriba Legis. Nam pro Tobia Seniore fundat praſumptionem inſeriptio Verlſionis Græcæ, ubi dicitur: Liber Sermonum Tobi, Elii Tobielis. Et Sixtus Senenſis teſtatur ſe vidiſſe Exem- plar idiomate hebraico ſeriptum, cui titulus: Hic eſt liber Toli, filii To- biel. ri=⸗ bit de Petro: Vidit diſciyulum (Joannem) quem diligebat J EStIS. Nec Etiam obſtat;, quod Hebræi utrumque librum, primum & ſecundum, librum Samuelis inſcripſerint; id enim pro populo co nvenienter fieri 8. Gο Liber primus Esdiæ ſcriptus eſt ab Edrz, Sacerdote & ſeriba⸗ legis, ſecundus autem à Nehemia, pariter Sacerdote. Ratio eſt, quia prior inſeribitur liber Esdra, & ſecundus Nehemiæ. Tituli autem Libro- rum Canonicorum aut præferunt authorem, aut principale objectum hbri. Cum igitur hi libri pro principali objecto non habeant acta Esdræ i. re mn n⸗ nit jba gia ro⸗ um ree ge⸗ iore ein⸗ lo⸗ Pars J. De Scriptura Sacra in genere. 31 biel. Confirmatur ex eb, quia Angelus utrumque Tobiam C. 1 2. cohor- tans ait: Warrate amnia (hæc) mirabilia ejus. Conveniens proin erat, ut hæc mirabilia ad poſteritatis memoriam ſcripto commendarent. 10. Liber Judith probabiliter fuit ſcriptus à Joachim Sacerdote ma- gno Hebræorum. Probatur ex teſtimonio Philonis Judæi l. Chrono- graph. H MVMV 11. Liber Esther fuit monumentis conſignatus à Mardochæo, ac à Joachim Judæorum Pontifice in Acta relatus. Probatur ex hujus libri C. 9. v. 20. ubi dicitur: Soripſit itaque Mardochaus omnia hat, & Literis comprehenſa miſit ad Judæos, qui in omnibus Regis provinciis morabantur. Alterum veròô Reſponſionis membrum probatur ex Philone in Chronol. ubi aſſerit, ſcriptorem hujus libri fuiſſe Joachim Judæorum Ponrifi- cem, qui Mardochæi hortatu inſtituit, ſeriptéôque tradidit ſolennitatem, haud dubie cum authentica relatione Atorum. 12. Librum Job ſcripſit probabiliter ipſemet Jo“, filius Zareth de filiis Eſau, quintus ab Abraham, quartus ab Eſau; ex quo ſequitur, hunc librum omnium Scripturarum in mundo eſſe probabiliter antiquiſ- ſimum. Probatur; quija Job in calamitate conſtitutus optabat, ut ſua acta & colloquia ſeripto commendarentur poſteritati. Veroſimile eſt, quod ductu ejusdem Spiritus, qui illud ipſi deſiderium injecerat, ipſe- met ſua vota impleverit. C. 19. v. 23. ait: Quis mihi tribuat, ut ſeriban- tur ſermones mei? quis mihi det, at exarentur in libro ſiylo ferreo, & plumbi lamina vel celte ſculpantur in ſilice? Hæc oſtendunt, Jobum cogitaſſe de inſeribendis ſuis ærumnis æternitati; quibus ſolutis id exequi & decan- tare volupe erat, qui teſte Poêëta: Juvat meminiſſe malorum, prout & Nazianzenus ſuos triſtes ætosque eventus verſibus græcis cecinit. Nec obftat, quod C. A42. fiat mentio de ejus morte, quia à Moyſe, à quo juxta Hebræos ex Arabico in idioma Hebræum verſus eſt, vel ab alio auctarium ſuſeipere potuit prout in Pentareucho, & aliis Canonicis li- bris factum eſt. Nec obſtat, quod hic liber ab Athanaſio in Synoplſi, & à Concilio Laodiceno ſubnectatur Canticis Salomonis. Id enim fie- ri potuit, quia vel accenſebatur potius libris doctrinalibus ac ſapientia- libus, quàm hiſtoricis; vel quia primum tempore ærumnarum & capti- vitatis produci, vel ex Arabico traduci cœpitt. 13. Pſalterium Davidicum an fuerit integrum ſeriptum à Davide, in- ter Scripturæ Interpretes Problema eſt. Afferam utriusque ſententiæ Argumenta. Qi aſſerunt, totum Pſalterium à ſolo Davide ſeriptum eſſe, 32 Prolegomenorum in Sacram Scripturam L eſſe, nituntur his fundamentis. I. mòô, I. Paralip. 23. v. 4. de Davide ſcribitur: Electi ſunt quatuor millia Pſalta canentes Domino in Organis, qua fecerat ad canendum. Et in 2. Paralip. 7. v. 6. Sacerdotes ſtabant in Oſiciis ſuis, & Levita in Organis Carminum Domini, quaæ ſecit David adlau- dandum Dominum. Et I. Esdræ 3. V. 10. Keternnt Sacerdotes in ornatu Ju0 cum tubis, & Levitæ filii Aſaph in Gmbalis, ut laudarent DEUIM per manus David, & eoncinebant in hbymnis manu David Regis conſcriptis. Ergo Da- vid ſcripſit indiſcriminatim omnes Pſalmos. 2z. dè Chriſtus Lucæ 20. v. 42. dicit: Davig dicit in libro Pſalmorum. Si non omnesbſalmi eſſent Davidis, debuiſſet Chriſtus nominare determinatum Pſalmum 109. qui eſt Davidis. Sic & Apoſtoli Actorum C. 2. citantes textum ex Pſal- mo 15. abſolutè ſine Pſalmi ullius determinatione dicunt: David dicit: 3.tiò Eccleſia in Concilio Carthaginenſi, Florentino, & Tridentino totum Pfſalterium inſcribit Pſakerium Davidis. 4. t in Pſalmo 71.„ quem David compoſuit ultimò́ anné vitæ, ubi Salomonem jam pro- clamaverat in regem, additur: Defecerunt laudes David. 5S. tò, Ita ſen- riunt D. Ambroſius, & D. Auguſtinus, Theodoretus, & D. Thomas. 6.tà Non datur ratio denegandi Pſalterium integrum Davidi; quia in- ſcriptiones aliquorum Pſalmorum ſub alio, quàm Davidis, titulo tan- túm referunt aut compoſitorem modulationis muſicæ, aut modum aut tempus & cireumſtantiam cantilenæ. Contrariæ autem ſententiæ hæc ſunt argumenta. I. mò Pſalmi inſcribuntur variorum inſignium virorum titulis. Inſcriptiones autem Scripturarum Canonicarum aut referunt objectum aut autchorem; cum ergo Pſalmi, qui inſcribuntur v. g. nominibus Aſaph, Ethan, Mithum, Chore, &c, non traétent de his viris, ſigsum eſt, defignari authores. Neque etiam videtur, in fronte Pſalmorum, qui ordinantur potius ad orandum, quàm cantandum, præmitti authorem potius modulationis Muſicæ, quam authoris. 2. dò in l. 2. Paralip. 29. v. 30. dicitur: Præcepit Ezechias, & Principes Levitis, & laudarent Dominum ſermonibus David, & Aſapb videntis, quod Epithetum foret ſubjectæ materiæ incongruum, aut fruſtraneum, niſi Davidem, aliunde jam notorium Prophetam, & Aſaphum ſub conſimili relatione referrent ad Pſalmos per modum au- thoris. In ſententia adverſariorum debuiſſet potius dici: Ur lauda- rent Dominum ſermonibus David, & modulationibus muſicis Aſaph videntis. 3.tiò In nonnullis Pſalmis tratantur ea, quæ primum con- tigerunt poſt Davidem v. g. in Pſalmo 137. Super ſlumina Sasatere⸗ 4 un Fun qua Dar inle gai⸗ der cel mun Niur tius mu pon n e non kur. ſept te ei cere drer eſſe ꝛcca zunt id re. riæ 6.10 Pſal poſt us, Dre⸗, omr ℳ mo tiat. or⸗ — pide Mit, it in Ulau- u ant Da-= e 20 ſent 109.5 Plal Ncit: in 7l. pro⸗ ſen⸗ mas. a in⸗ tan⸗ dum 4lini Rera⸗ cuR un, f0res. asad oais eit 4,6 fue; „ G n au⸗ lda⸗ uph con. gad de Pars J. De Nriptura Sacra in genere. 33 Fundamunta prioris ſententiæ non ſunt ſolida. Nam ad I. poteſt dici, quod ibi tantùm fiat mentio de organis, inſtrumentis muſicis, & de Hymnis Davidicis, non de Pſalmis. Pſalterium poteſt convenienter ſimpliciter inſcribi Davidi, ſicut duo libri priores Regum inſcribuntur Samuelis; quia denominatio fit à digniori. Sæpe etiam Chriſtus & Apoſtoli citant Scripturam non deſignandé loca, ad quæ remittunt; multòô minus ne- ceſſarium erat, ut citando Pſalterium Davidis deſignarent loca. Pſal- mus 71. nunquam fuit ultimus Pſalmus totius Pſalterii, ſed tantùm om- nium Pſalmorum & Hymnorum Davidis. Hinc iſtud argumentum po- tius militat contra priorem ſententiam. Si enim omnes Pſalmi forent à Davide compoſiti, debuiſſet obſervari Ordo temporis, & hic Pfſal- mus ultimé locòô poni. Authoritati D. Ambroſu, & D. Auguſtini op- ponitur Authoritas D. Athanaſii, & D. Hieronymi, & S. Iſidori, qui in eruditione Sacra inter Patres eminent. §. tà denique in hac ſententia non laborat difficultate Regula, qua ſingulis Pſalmis ſuus author aſſigna- tur. Poteſt enim ſervari hæc Regula, ut Davidi adſcribantur inprimis ſeptuaginta tres Pſalmi, qui ejus nomen præferunt; ac præter hos for- te etiam alii triginta novem Anonymi, ſeu Anepigraphi; niſi quis di- cere malit, hos Pſalmos Anepigraphos partim jam ab antiquo apud He- bræos uſitatos à Davide tantùm in melius metrum, & formam digeſtos eſſe; alios verò ſucceſſu temporum authoritate Pontificum Pſalterio acceſſiſſe. Reliqui Pſalmi adſeribantur authoribus, quorum nomina juxta antiquiſſimas inſcriptiones jam diu ante D. Hieronymum referunt; videlicet Moyſi, Aſaph, Eman Ezraitæ, Ethan Ezrachitæ, Filiis Cho- re, Idithum, Ezechieli & Jeremiæ, filiis Jonadab, Aggæo & Zacha- riæ Prophetis. Vide Pſalmum 65. 137. 13 8. 139. 146. 148. 149. 89. &c. 6.t⅝ Expertis in lingua Hebraica videtur dari ſtyli differentia. Qui enim Pſalmi Davidis nomine inſcribuntur, faciliore vena flunt. Econtra qui poſt Pſalmum 71. inſcribuntur, non eadem facilitate fluunt. 7. mèò Tex- tus, qui in Matthæo C. 13. citatur: Utr impleretur, quod dictaum eſt per Prophetam: Aperiam in parabolis os meum, teſte Euſebio in Pſal. 77. in omnibus antiquis Codicibus habet: Ur impleretur, quod ſcriptum eſt in Aſaph Propheta. Ac revera nullibi in Scriptura reperitur, niſi in Pfal- mo 77. qui inſcribitur nomine Aſaph. Hæc fundamenta retuliſſe ſuſſi- CLlat. 14. Proverbia, & Eeccleſiaſtes pro authore agnoſcunt Salomonem. Probatur ex titulis utriusque libri; nam prior inſcribitur: Parabolæ Ja- lomonis 34 Prolegomenorum in Sacram Scripturam ſomonis ilii David Regis Iſrael. Poſterior autem: Verba Eccleſiaſta, filii David, Regis Jeruſalem. Vero ſimile tamen eſt, Parabolas Salomonis, diviſim ab eodem ſcriptò annotatas, & in diverſis circumſtantiis ac tem- poribus ſcriptas, partim etiam ex aliis ab ipſomet Salomone acceptas ac memoriæ calamò commendatas, ab alio in ordinem digeſtas eſſe, quod aliqui Esdræ, alii familiaribus Ezechiæ tribuunt. Hæc veròô conjectura confirmatur ex eo, quia in illo Proverbiorum reperire eſt quatuor ini- tia, videlicet C. 1. C. 10. C. 25. & C. 30. Quin etiam referuntur quæ- dam proverbiales ſententiæ forte collectæ ex dictis aliorum virorum celebrium v. g. C. 30. ubi dicitur: Verba congregantis filii vomentis. & C. 31. Verba Lamuelis Regis. 15. Canticum Canticorum à Salomone ſeriptum fuiſſe veroſimiliter colligitur ex inſcriptione, & traditione ſimul ſumptis. Nec enim de- decet Dru, quod metaphoris & luſibus amatoriis, quibus amantes ut ſolent ad amores profanos, utut in conjugio, innocuos, idem uta- tur tanquam ſymbolis ad fovendos amores ſacros, ut in homine omnes potentiæ rationales exerceantur ad DEuM. 16. Liber Sapientia ſcriptus eſt à Salomone; immò fortè Cantica Canticorum fuerunt pars illius, ita ut Sapientia apparuerit Salomoni in- ſtar Sponſæ, ſicut apparuit Henrico Suſoni, prout in ejus vita legitur, & ipſe de ſe ſcribit. Huc enim forte alludunt illa verba Sap. 8. v. 2. Hanc amavi, & exquiſivi à inventute mea, & amator factus ſum formaæ illius. Sic & D. Auguſtinus l. Conkeſſ. ſcribit, ſibi apparuiſſe Caſtitatem. Nec ſane incongruè Cantica illa per modum Pocematis aut Viſionis interca- laris ſubnecterentur C. S8. aut 9. libri Sapientiæ. Suſpicionem de iſta apparitione Sapientiæ increatæ Salomoni per formam Sponſæ facta ve- hementer auget, quod in I. Eccleſiaſtici, quem antiqui adſcripſerunt Salomoni, C. 1I. ſcribitur: Quibus (Sapientia) apparuit in viſu, diligunt eam in viſione. Similis alluſio ad luſus divinæ Sapientiæ etiam colligitur ex Proverb. C. 8. & 9. ubi fit mentio de illius domo, ancillis, menſa, vino &c. Cæterùm aſſertio probatur ex C. 9. Sap. ubi author dicit: Tu Domine elegiſti me Regem populo tuo, & judicem filiorum tuorum & filia- rum: & dixiſti, me adificare templum in monte ſancto tuo &. Quæ unicè quadrant in Salomonem. Nec obſtat, quod D. Hieronymus non tri- buat Salomoni, & putet, hunc librum græcam redolere eloquentiam. Nam D. Hieronymus eo tempore, quo liber nondum erat Canonicus, ſeu receptus in tota Eccleſia pro Scriptura Sacra poterat etiam do-. bitare bit⸗ dul u⸗ ſeri hol is So al qui nit, Pre⸗ Eec nis. libr. ſupr unu Peoh, Uns leri ſin cript ſe 5 Inter uia das) nſer. lemie bophe tenn & liter de⸗ intes a⸗ nnes ntica lLin⸗ at, V. 2. liu. Nec erca⸗ e ilta 4 Ve⸗ erunt liint gitut enſa, licit: flir. unic ntti⸗ ntiam. nicus, mn du. taré Pars J. De Seriptura Sacræ in genere. 35 — bitare de veritate contentorum in illo; conſequenter etiam poterat in dubium revocare præfatum Salomonis teſtimonium de ſeipfo. Elo- quentiæ autem vigor major poterat apparere in Salomone Juvene, hæc ſcribente, quàm in Sene Eccleſiaſte pœnitente, aut in Collectore Para- bolarum nullo nexu inter ſe connexarum. 17. Liber Eccleſiaſtici ſcriptus eſt à Ixsu filio Syrach ex collectaneis Moraliſtarum veterum, præſertim Salomonis. Probatur ex C. 50. ubi in fine libri dicitur: Doctrinam Sapientia & Diſciplinæ ſeripfit in Codice iſto JESUIS filius rach Jeroſolymita. Probatur z. Scriptor hujus libri facit mentionem plurium virorum illuſtrium, qui diu vixerunt poſt Salomonem, v. g. Ezechiæ, Joſiæ, Eliæ, Eliſæi, & Simonis filii Oniæ, qui vixit 600. annis poſt Salomonem. Si ergo Salomoni non conv e- nit, tribuendus eſt illi, cui ſoli, illò ſeclusò, adſtipulatur antiquitas & præſumptio. Nec obſtat, quod quidam Patres, & Concilia primitivæ Eccleſiæ ipſum librum & varios ejus textus citent ſub nomine Salomo- nis. Forte enim illi ex traditione Apoſtolica ſcierint, plerasque hujus libri ſententias collectas eſſe ex ſententiis Manuſcriptis Salomonis; ſicut ſupra diximus, etiam Proverbia Salomonis fuiſſe ab alio collecta in 18. Prophetarum omnium libri ſuos Authores referunt in titulo. Probatur ex perpetua traditione, quam exhibet Canon Scripturæ uſi- tatus apud Hebræos & in primitiva Eccleſia, exhibitus Q. 7. 19. Libri duo Machabaorum non ab uno Scriptore, ſed à diverſis ſeripti ſunt. Id Colligitur ex diverſitate primi libri à ſecundo quoad ſupputatiodem annorum, ſtylum, & phraſin. D. Hieronymus in Prologo galeato dicit, ſe librum primum reperiſſe hebraico idiomate ſcriptum; ſecundum Græcé; quam linguarum diverſitatem etiam phra- ſis monſtrat. In primo libro habetur ſupputatio Alexandrina, ſeu 70. Interpretum; in ſecundo autem Chaldaica, quæ ſupputationes ſes- quianno differunt. 20. Primi libri Machabæorum author probabiliter eſt ipſemet Ju- das Machabæus. Colligitur ex 2. Machab. C. 2. v. 14. ubi ſic habetur: Inferebantur (hiſtoriæ de Templo) in deſeriptionibus & Commentariis Ne- bemia, & ut conſtruens Bibliothecam congregavit de regionibus libros, & Prophetatum, & David, & Epiſtolas Regum, & de Donariis. Similiter autem & Judas ea, qua deciderant per belum, quod nobis acciderat, congre- E 2 Sayit 36 Prolegomeuorum in Sacram Scripturam gavit omnia, & ſunt apud nos. JSi ergo deſideratis hac, mittite, qui perfe- rant vobis. 21. Author ſecundi libri Machabæorum ignoratur. Scribi tamen convenienter potuit vel à Mathathia, vel à Juda Eſſeno, cui Joſephus tribuit Epiſtolam initio hujus libri poſitam. Mediatus veròô author eſt Jaſon Cyrenæus, cujus libros author C. 2. v. 24. fatetur à ſe tantum in compendium contractos fuiſſe. 22. Quatuor Eyangelia, Epiſtolæ D. Pauli, ſeptem Canonica, & Apo- calypfis illis aurhoribus tribuendi ſunt, quorum nominibus inſigniun- tur. Patet ex Canone primitivæ Eccleſiæ, & extraditione uniformi Patrum. 23. Acta Apoſtolorum pro Authore agnoſcunt D. Lucam. Proba- tur potiſſimum ex traditione uniformi Patrum, cui etiam præſumptio- nem addit Præfatio Actuum, quæ tacitè ſe refert ad Præfationem Evan- gelii D. Lucæ tanquam hujus continuatio. 24. Epiſtola ad Hebræos certiſſimè pro Authore agnoſcit Apoſto- lum Paulum. Probatur, quia Origenes, qui fuit eruditiſſimus & vixit ſæculé tertiò, teſtatur apud Euſebium Il. 6. Hiſt. C. 19. hanc Epiſtolam ſemper apud veteres inſcriptionem habuiſſe S. Pauli; idipſum teſtatur Canon Librorum Canonicorum INNOCENTII I., & Concilii Carthagi- nenſis ſupra recenſitus Q. 7. Illam autem inſcriptionem ex traditione Apoſtolica, ad quam illæ Inſcriptiones referuntur, prout Q 7. oſten- ſum eſt, non potuiſſet alia de cauſa obtinere, niſi quod ſit author. Omnes enim inſcriptiones Scripturæ aut primarium authorem referunt, aut primarium objectum libri. Textus Origenis ſic habet Ego indubi- tatoò aſſevere, quod (in Epiſtola ad Hebræos) ſenſa ſint Apoſtoli; Phra- ſes autem, & conſtructio verborum alterius, qui verba Apoſtoli in Soriptu- ram redegerit, & tanquam Praæceptoris dictata elucubraverit. Proinde Si- quæ Eccleſia hanc Epiſtolam habeat, eam ipſa approbet, ut Pauli, idque hac ratione perſuaſa; quia Veteres non temerè eam Pauli eſſe tra diderunt. At quis ſcripſerit Epiſtolum, DEUS verè novit. Nos tamen à quibusdam acce- pimus, CLEMENIEM Romanorum Epiſcopum eam Epiſtolam perſcripſiſſe; ab aliis, Lucam eam contexuiſe. Ita Origines. Ex quo pater, non eſſe dubium de authore, qui Epiſtolam dictaverit, ſed de Notario, Secretario, ſeu Extenſore Epiſtolarum Apoſtolicarum, qui dictata, aut ſcripta Apoſtoli ſub ipſius oculis, & reviſione eleganti ſtylo, & phra- ſi Græco idiomate ad Hebræos in Græcia, & Alexandria, See. Græca ingua ane it, Panl trent,/ nnern XIe parte donſit nes ſine Qua re te Hehr Lccle trad ſie Prou relipi Apoc ltragu leripte Au erfe. Amnen phus t elt umn in Apo. nüun⸗ fortmi tob⸗ pio⸗ EVan- oſto⸗ viit olam ſtatur dag⸗ ltione ſten⸗ hor. etunt, ,Cebi⸗ Phra-⸗ itu⸗ de K⸗ lt hac gatte⸗ le⸗ 9 non tur; a, At . Ph Ii⸗ Greca 1goe Pars J. De Srriptura Sacra in genere. 37 lingua uſos direxerit. Nec obſtat, quod Hieronymus, & Auguſtinus videantur de Authore dubitâſſe. Auf enim tantum dubitarunt de au- thore formæ, non de authore ſubſtantiæ; ſicut nunc interdum poteſt dubitari de Extenſore, ſeu Concipiſta Brevium, & Reſponſorum Apo- ſtolieorum ad Epiſcopos, quamvis non dubitetur de authore Brevium, & Reſponſorum quoad ſubſtaatiam: Vel debet dici, Originem in Ec- cleſia Græca meliorem habuiſſe notitiam de Authore Epiſtolæ ſcriptæ ad Hebræos, etiam Alexandrinos, quàm Hieronymum, & Auguſti- num in Eccleſia Latina, ad cujus Hebræos ea Epiſtola primariòô dire- cta non eſt. Cum Origine conſentiunt Patres Græci omnes, & Latini plerique. Clemens Alexandrinus, qui vixit Sæculo ſecundo exeunte apud Euſeb. I. 6. 11. ait: Manifeſtè eſt Pauli, ſeripta quidem Hebrao ſer- mone, tanquam Hebræi, ſed à Luca in Græcum interpretata. Hierony- mus in Epiſt. 29. ad Dardanum idem his verbis teſtatur: Dicendum hanc Epiſtolam, quaæ inſcribitur ad Hebræos, non ſolum ab Eccleſiis Orien- tis, ſed ab omnibus retro Eccleſiis, & Graci ſermonis &criptoribus, quaſi Pauli Apoſtoli ſuſcipi, licet plerique eam vel Barnabæ, vel Clementis arbi- trentur, & nihil intereſſe, cujus ſit, cum quotidie Eccleſiarum lectione cele- bretur. Ex hoc ergo patet, inſcriptionem hujus Epiſtolæ ſemper elu- xiſſe nomine Pauli. Quod autem Clemens in ejus ſtylo, vel verſione partem habere, & ſic opinionum diviſioni occaſionem dare potuerit, conjici poterit ex ejus Epiſtola ad Corinthios, ubi integras propoſitio- nes, v. g. n. 36. & §58. de verbo ad verbum ex Epiſtola ad Hebræos ſine citatione Pauli in uno contextu continuo tanquam ſuas recitat. Quamvis enim conſimilem morem ſervet etiam in multis aliis Scriptu- ræ textibus, mirum tamen eſt, cur toties excerpendéô ex Epiſtola ad Hebræos nunquam tamen illam Pauli nomine laudet. Utut ſit, ſufficit Eccleſiæ Orientalis authoritas, ac à temporibus Apoſtolicis repetita traditio pro fide inſeriptionis, ſicut Q. 7. oſtenſum eſt ſufficere Eccle- ſiæ Occidentalis traditionem Apoſtolicam pro Canone Scripturæ; prout etiam D Hieronymus in præfata Epiſtola ſapienter obfervat: Si, inquit, eam (Epiſtolam ad Hebræos) Latinorum conſuetudo (ubique) recipit inter Scripturas Canonicas, nec Gracorum quidem Eeccleſia (ubique) Apocahypſin Joannis eadem libertate ſuſcipiunt: & tamen nos (in Palæſtina) utraque ſuſcipimus, nequaquam hujus temporis conſuetudinem, ſed Veterum Scriptorum authoritatem ſequentes. Confirmatur hæc ſententia ex Epiſto- la 2. Petri, quæ ſcripta eſt ad eosdem, ad quos ſcripta fuerat prima, E. 3 nempe 38 Prolegomenorum in Sacram Seripturam — — — nempe ad Hebræos Ponti, Galatiæ, &c. Cum ergo eodem Capite aſſerat, etiam Paulum ad illos ſcripſiſſe Epiſtolam, nulla alia intelligen- da videtur, niſi Epiſtola ad Hebræos. Neque obſtat, quod in Epi- ſtola ad Hebræos obſervetur continuo ordine Methodus demonſtrativa, ordinatiſſima diſpoſitio partium, elegantia dictionis, & ubertas elo- quentiæ, quæ in aliis Bauli Epiſtolis non ita relucent. Quia D. Paulus etiam in Epiſtola ad Romanos obſervat methodum, ubi pro ſcopo unam primariò veritatem probandam ſuſcipit; uti in Epiſtola ad Ga- latas. Sed ubi tantùm impendendæ erant adhortationes circa varias actiones, prout fit in aliis Epiſtolis, haud dubiè, nec Methodo, con- nexioni, & eloquentiæ locus fuerat opportunus. Si quis tamen his non obſtantibus alteri quàm Paulo adſcribere maluerit, ea eredulitate duétus, à Concilio Tridentino inſcriptionem hujus Epiſtolæ tantum poni recitativ, ſubintelligendò́, ſic inſeribi ſolituam; non definitivè, quamvis cenſuram haretici non incurrat, temerarü tamen judicio Mel- chioris Cani I. 2. de locis Theol. c. II. Eſtii, & Fromondi non ef- fugiet. Q. MWVIII. Quo idiomate Libri Canonici ſcripti ſint? Reſp. Omnes Libri V. T. exarati ab initio fuêre linguâ Hebrai- ea, exceptis ſequentibus, de quibus dubitatur. Nam de Libro Job non conſtat, fueritne ſcriptus idiomate Arabico, an veteri Syriaco, an Chaldaico, an Hebraico. Certè plures in eo reperiri Idiotismos Arabicos, Interpretes obſervant. In Editione Complutenſi, ad quam Cardinalis Ximenez ingentibus ſumptibus comparavit authenticaExem- plaria Scripturæ in linguis originalibus, ſolùm tamen idiomate Græco comparent I. Tobias. 2. Judith. 3. Machabæorum duo Libri. 4. Sapientia. f. Eccleſiaſticus. 6. Baruch. 7. Aliquor Capita Eſthe- ris. S8. Aliquæ Partes Daniêlis. An verô ab initio aliquando in lin- gua alia, Syriaca, vel Chaldaica, vel Hebraica aliqui horum ſcripti fuerint, non reperitur uniformis antiquorum traditio nec in Eccleſia Orientali, nec in Occidentali. Teſtamentum Novum ſeriptum eſt idiomate Græco, excepto Evangelio D. Mattbhæi, & Epiſtola ad Hebræos. Nam illud Lingua Hebraica ſcriptum fuiſſe teſtatur D. Hieronymus de Script. Eccleſ. Et frequentes ejus citationes ex V. T. luculenter oſtendunt, illud non Pars J. De Sacra Scriptura in genere. 39 ir pro gentilibus, ſed pro Judæis ſcriptum fuiſſe. Conſimiliter veroſi- en. mile eſt, Epiſtolam ad Hebræos priùs Hebræicè pro uſu Hebræorum, hi. ac dein primùm Græcè pro uſu etiam Græcorum editam fuiſſe, quam- ie, vis Exemplar Hebraicum, aut etiam Syriacum ſaltem authenticum ll⸗ hactenus productum non ſit, quod authographum referre poſſit. ulas Q. XIX. Quo tempore ſcripti ſint Libri Veteris o Teſtamentti -ð Er. Reſp. Id deſumendum ex atate Scriptorum, qui illos libros ſcripſe- rab runt; aut ſi author ignoretur, ex atate geſtorun, quæ deſcribuntur. cdi- Juxta hane normam Libri Verteris Teſtamenti ſcripti ſunt hoc circiter hhi chronologico ordine. late ? Annis ante Uic. 1. Liber Job . - - 2 1600. nel. 2. Pentateuchus - — - 1500. 3. Joſue - - = 1480. „„ 4. Judicum - - 1300. Tipt! 5. Ruth ⸗ — „⸗ „ 1200. 6. Regum L. I. 2 „ „ 1100. ebrai⸗ 7. Regum L. II. — - 2 „ 1090. ſob 8. Pſalterium Davidis finitum - - 1010. riͤto⸗ 9. Sapientia Salomonis . . 1000. ismos 10. Cantica - — . . - 1000 quam II. Proverbia — — . — — 990. Graco 13. Amos — — 2 800. Libti 14. Jonas - - . - 800. in lin- 16. Iſaias „ —⸗ „ — 750. cclelia 18. Tobias 2 — — 700. “ I9. Nahum -0 ee - 6 700. Ctene⸗ 20. Micheas - - — ⸗ - E 7000. lingui 21. Joél 5 - = 2 2 - 670. Leclel. 22. Habacuac - — „ „ 670. 1d 0n 23. Sophonias . — - 610. 10 24. Abdias — 40 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Annis ante 24. Abdias 8 - . . 600. 25. Jeremias - - - 600. 26. Regum Liber III. & IV. 600. 27. Paralipomenon - „ = 590. 28. Ezechiel — — - 590. 29. Baruch - - - 570. 30. Daniel . — 550. 31. Aggæus - -= 2 510. 32. Eſther - - - — 470⁰. 33. Esdras, & Nehemias - 2 450. 34. Zacharias — . 414. 35. Malachias - - . 414. 36. Eccleſiaſticus - - . 200. Machabæorum duo Libri - 130. 37. In hac Chronologia notandum, quod non poſuerim annos Pro- phetiæ cœptæ, aut finitæ, ſed annos, quibus durantibus Prophetiæ, aut Librorum aliqua Pars exarata eſt. Q. XX. Quo tempore ſcripti ſint Libri Novi Teſta- menti? Reſp. Ut habeatur exactior chronologia Librorum Novi Teſta- menti, prænotandum eſt,; ram noſtram vulgarem, quæ communi- ter numeratur, & initium ſuum ſumit à Nativitate Chriſti, juxta de- monſtrationes recentiorum Chronographorum, præſertim Bianchini, in Commentario ad Vitas Rom. Pontificum, numerationis ſuæ ini- tium ducere quinque annis ante communis ſupputationis princi- pium; ita ut Chriſtus revera paſſus ſit Anń Æræ Vulgaris vige- ſimo octavo, Anno tatis ſuæ trigeſimo tertio. Juxta hanc er- go Chronologiam Libri Novi Teſtamenti probabiliter ſcripti ſunt hoc Ordine: ſto dul Ih Pars I. De Secriptura Sacra in geneer. 41 4 Annb Era . VLulgaris. 1I. Chriſtus Annéò .tatis trigeſimo baptizatus 25. 2. Chriſtus Annéô tatis 33. in Cruce paſſius 28. 3. Evangelium Matthæi sð 40. 4. Evangelium Marci - ⸗ 4II. 5. Jacobi Epiſtoala— ——” 49. 6. Pauli ad Hebræos — ⸗ —— 59. 7. Ad Theſſalonicenſes I. — . . Fir. 8. Ad Theſſalonicenſes II. - — 52. 9. Ad Corinthios I. 2 . „A 5373. 10. Ad Corinthios II. ⸗ ⸗ 54. II. Evangelium Lucæ 2 5§5§. 12. Petri Epiſtola I. ⸗ „ à R56. E 13. Ad Galaras — . . . 7. 14. Ad Philippenſes — —„ - 58. 15. Ad Coloſſenſes - = .* 9. Pry- 16. Ad Epheſios ⸗. „ - ⸗ 59. heiie, 17. Acta Apoſtolorum —„⸗ — 60. IS8. Ad Romanos - 2 63. 19. Ad Philemonem ⸗„ — 64. eſta⸗ 20. Ad Timotheum I. -⸗ . 64. 2I. Ad Timotheum II. 2 ⸗ êê 65. 5 22. Ad Titum 2 2 65§. muni⸗ 24. Epiſtola judæ — 66, ta de⸗ 25. Apocalypſis — ⸗ . UMD R 94. hini, 26. Evangelium Joannnis - .⸗ — 96. e in. 27. Tres Epiſtolæ Joannis - -⸗ 98. riner. Contra hanc Chronologiam Iige⸗ Objicies LJm- In hoc ordine videntur Epiſtolæ Jjacobi, & Pauli e e ad Hebræos ſine fundamento poni ad Annum 49. & 50. II. 4 Epi- nt toe ſtola ad Romanos videtur ſcripta eſſe eo tempore, quo Apoſtolus non- dum viderat Romam; quia c. I. dicit, ſe teneri magno deſiderio etiam Romanis prædicandi Evangelium. Id etiam confirmatur ex eo, quia ſi hanc Epiſtolam ſeripſiſſet poſt ſuam incarcerationem, ſcripfſiſſet ſuam ri⸗ faluta- 4A2 Prologomenorum in Sacram Script. Pars I. De Sac. Script. in genere. ſalutationem etiam ad eos, qui de Cæſaris domo ſunt, in quorum no- titiam atque amicitiam durante biennio ſuæ incarcerationis venit, prout patet ex Epiſtola ad Philippenſes c. 4. WI.tiè Epiſtola 1. Petri ſcripta eſt in Babylone, prout patet ex c. ult. Atqui ſive per Babylo- nem intelligatur Koma, ſive Babylonia in Chaldæa, Petrus Anno 56. nec fuit in Chaldæa, nec in Italia Romæ. . Reſpondeo, Epiſtolam Jacobi, & Pauli ad Hebræos aptè collocari ad Annum 49. & 5§5o., quia judæi Anno 48. Româ, & veroſimiliter ex tota Italia expulſi indigebant conſolatione, & auxiliari divitum manu, quæ pro ſeopo habet D. Jacobus. Anno autem 50., celebratò Conci- li6 Jeroſolymitanéô, Paulus Hebræos tecto ſuo nomine convenienter diſponit ad componendos animos eò Conciliò offenſos, & ad legalium cæremoniarum jugum ſenſim amovendum. Nomen ſuum rectè ſiluit, tum ne Judæi in orbe diſperſi arcerentur à lectione Epiſtolæ; tum ne videreiur falcem mittere in alienam meſſem, quia ipſe vocatus erat ad Apoſtolatum in gentes; Petrus verò, & Jacobus in Circumſionem. Ad II. poteſt reſponderi, Paulum illé incarcerationis biennio Romæ non habuiſſe libertatem publicè prædicandi; conſequenter pleris- que erat incognitus. Et quando & cuſtodia fuit dimiſſus, aut non licuit, aut non decuit, ſtatim aſſumere munus prædicationis publicum in urbe, ex qua dimiſſus eſt. Itaque altero anno meritô poterat teneri deſiderié, Romanos ſalutandi ſaltem in tranſitu. Eos, qui de Cæſaris erant do- mo, non decuit nominare in Epiſtola, ne, ſi interciperetur, innote- ſceret Cæſari, quot numerarentur in aula occulti Chriſtiani. Ad III. poteſt dici, per Babylonem intelligi Cayrum in Ægypto, quæ ab antiquis vocabatur Parya Babylon. Hanc conjeturam auget, quia ſimul cum Salutatione Eccleſiæ „ quæ eſt in Babylone, con- jungit ſalutationem Marci, qui fundavit Eccleſiam Alexandrinam in vicinia poſitam. Cæterum nec repugnat etiam, quin eodem Anno 56. Petrus transierit Romam, utpote jam . apertâ denuo Judæis remeandi 220 ◻ Oe PARS — 44 — P.. 1 ——— - — — —— —B— 10 II. 12 13. 14. Pa. Pe. Be :: Ve PHnersZPers PekseE PARS Synopfi 8 Librorum Scripturæz ”M =èMU V II. S6Se † Se. slü ð ectectettscteicte cTcatiettocse O W “ ðð 5P Chronologica. ca ite. Anno Ante in 6 eneſt. j Mundi. Chriſtum. Y. Creatur Mundus — — — I. - 4000. 2. Creatur Adam, & Eva — — 2. 3. Adamus peccat. — — 3. 4. Procreatur Cain, & Abcl — 4 H §. Procreatäür Seltrk 5. 130. 3870. 56. Recenſentur Poſteri Adæ ex Seth, Enos, §. Gainan, Malaleel, Jared, Enoch, Mathuſala, Eamech, Noë. 7. Noë jubetur conſtrucre- Arcam 6S. 155 6. 2444. 8. Diluvio „Perditur humanum genus - 7. 1656. 2344. 9. DEIIS init novum fœdus cum genere 3. 9. † humano. 1 10. Recenſentur poſteri triumflmiorum No I0. 1II. usque ad Abrahamum. ” II. Conſtruitur Turris Babel, & fit divi-· 11. 1770. 2230. ſi gentium: 12. Abraham jubetur exire exX Babylonia, 12. 2083. 1917. ſeu Chaldæa. 1I3. Varia Abrahami fana 12. 25. I4. Naſcitur Iſaac — — 21. 2108. 1885. 15§. Naſeuntur ncob⸗ & Eſan, & e eorum 25. 36. fata: F 2 16. Joſeph 4 4 Prolotomenorun , in e 2 r ura 16. Joſeph Jacobi ſlius venditut à Fratri- bus, & ejus fata in .gypto. 17, Fratres Joſephi cum Patre migrant in 18⸗ I. Moyſis, & poſteroruim Iacobiin FEgy- 2. Rgyptum. acob impenſa filiis bencdictione, & eximiò vaticinio de Meſſiæ nativitate editò, in Ægypto moritur. In Exodo. Ppto fata. Plageæ Ægyptiacæ, & Israélitarum transitus per mare rubrum. 3. Geſta Israëlitarum in deſerto primé Annéô. 4. Moyſes edit populo legem Decalagi, & alias leges cæremoniales pro po- pulo, Sacerdotibus, & Sacrificiis. 5§. Moyſes Legem renovat, & executioni mandat. In Levitico. L 1. Deſcribuntur particulatim ritus Sacer- dotibus obſervandi circa Sacrificia, & oblationes, 2. Circa Sacerdotium, & conſecranda. 3. Circa edulia, & diſcretionem animalium mundorum ab immundis. 4. Circa pur ificarignes immundorum. 5. Circa Jubilæa, & alia Feſta. 6. Circa vota, & promiſſa. 7. Incidenter hine inde tractatur etiam de Sanctificatione hominum, ſacrorum vaſorum, & indumęntorum., Ante Capite. Annd Mundi. Chriſtum. 37. 42 2276. 1724. 4 3³. 47. 2297. 1703. 48. FO. I315. 1695. 1. 7. 2433. 1567. y. 14. 213. 14987. 14. 19. 19. 32. 2514. 1486. 32. 40. 8. I2. 12. 12. 23. 23. 27. 27. — 1— Pars I. Gnbpfis Librorum Scriptura Chronologica. 2. 1. 1. In Numerorlm. Deſeribitur numerus Israêlitarum in Tribus, Principatus, Status Sæcula- res, CUlericales, & Religioſos cum deſignatione miniſteriorum tam in fun- ctionibus ſacris, quàm profanis cui- Vis competentium diſtriburuns. Deſeribuntur quadraginta duæ ſtatio- nes Israélirarum per triginta novem ferme annos in deſerto, & varii even- tus hoc temporis ſpatio. Israëlitæ tandem appropinquant t terræ promiſſæ. Vaticinatur Balaam de Chri- ſto, & de populo DEl recenſentur va- rii eventus, & inſtituta. Dividitur terra promiſſa trans Jor- danem. In Devteronomio. Traditur ſummaria recapitulatio geſto- rum in deſerto per annos quadraginta cum additionibus. Recapitulantur, explicantur, & in or- dinem rediguntur præcepta moralia, cæremonialia, & judicialia. Recapitulantur, explicantur, & inor- dinem rediguntur Officia Eccleſiaſtica, benedictiones, promiſſiones, & ma- ledictiones. Moyſes impens populo benedictione moritur, in ejusque locum Joſue ſuf- ficitur. In Joſue. Joſue tranſit cum populo per Jorda- nem in terram promiſſam. Subvertit hoſtes. . . F 3 ðð A5 Capite. Aunns Aute Mundi. Chriſtum. t. 10. 10. 20. 32. 36. 2553. 1443. 4. 27. 27. 33. 34. 2553. 1443. 1. §. 2554. 1442. 3. Dividit 46 J. Dividit duodecim Tribubus terram 4. I. Mortuo Joſue in Ducem eligitur judas, ſub quoIsraëlitæ pergunt quidem ſub- ſugare reſiduos hoſtes, ſed fatigati ab iis extinguendis deſiſtunt, quod tamen à lorum. cum gentilibus, tanquam amicis, induunt 2.... 3.* 4. 9 7 6. Cuinta Israêlitarum ſervitus erat ſub Ma- Prolegomenorum in Sacram Scripturam promiſtam. Exhortatione fervida ad populum præ- miſsâ moritur. In Judieum. DEO præceptum erat. Inde origo ma- Obe commixtionem namque eorum mores, & abjecta ſubjectione er- ga unum Principem totius nationis ſibi Judices tantùm deligunt, ſervos porius plebis, quàm Principes; ob quod juſté DEI judicié́ Gentiles reſumptis viribus ſexies eos ſervituti ſubjiciunt, & ab hoc ſexies liberati ipſimet inteſtinis bellis ſuorum criminum vindices fiunt. Prima: Israêlitarum ſervitus erat ſub Chuſan Rege Meſopotamiæ, à qua ab Othoniele Judice liberantur. Secunda Israelitarum ſervitus erat ſab Eglone Rege Moabitarum; à qua ab AOd Judice liherantur. Tertia Israêlitarum ſervitus, ſeu potius infeſtatio inferebatur à Philiſtæis, à qui- bus à Samgar vindicantur. Quarta Israélitarum ſervitus erat ſub Jabin Rege AZzor, à qua ſub Debbora, & Barac eruuftur. dianitis, à quibus per Gedeonem liber- tati reſtituuntur. Ante Ccaupite. Anno Mundi. Chriſtum. 13. 34. 2561. 1439. I. 2. 3 2600. 1400. 3. 2660. 1340. 3. 2660. 1340. 4. F. 2720. 1280. 6. 8. 2730. 1270. — 10 II De 4 n. Pars II. Hnopfis Librorum Seripturæ Chronologica. 00. 4. 40. 7. polt Capite. Anno Ante . Mundi. Chriſtum. 7. Poſt mortem Gedeonis furgit bellum 9. 2770. 1230. inteſtinum per Abimelech. 8. Sexta Israêlitarum ſervitus erat ſub 9. 12. 2817. 1183. Philiſteis, & Ammonitis, à quibus Jephte triumphat. 9. Jeptima ſervitus Israêlitarum erat de- I12. 16. 2830. II60. nuo ſub Philiſtæis, qua per quadra- ginta Annos durante Samfon dimi- cat. R 10. His etiam temporibus Judicum turb? 17. inteſtinæ ob conflatum à Micha ido- II. Et bellum inteſtinum Tribus Dan cum 1S. 21. Tribu Benjamin. Deſcribitur matrimonium Booz Bethlemitæ, I. 4. 2830. 1160. qui fuit proavus Davidis, cum alieni/ge« na ex Gentilismo converſa, nomine Ruth. . In Libro Primo Regum. I. Samuel naſcitur, & offertur Domino. I. 2. 3. 2850. 1140. 2. Philiſtzi denuo impugnant Hebræos, 4. 6. 2888. III 2. Arca DEl capitur. Heli perit. 3. Hebræi liberantur à Philiſtæis ſub Prin. 7. cipatu Samuelis, & Arca reducitur. 4. Saul in Regem conſtituitur, qui Am- S. 15. 290e8. 1092. monitas, Philiſtæos, & Amalecitas domat. 5. Saule obinobedientiam reprobato Da- 16. 2940. 1060. vig à Samuele in Regem ungitur. 6. David Go liathum ſternit. 17. 2942. 1058. 7. David varias à Saule perſecutiones, & 18. 31. 29570. 1050. adverſitates per octo Annos tolerat. Le. 4 2. Prolegomenorum in Sacram Scripturam . In Libro Secundo Regum. I. Saule à Philiſtæis cæſo David folemniter in Regeminungitur; ſed à decem Tri- Anno Ante bubus, quæ adhærebant filiis Saulis Primúm acceptatur poſt ſexennium. 2. David varios hoſtes debellat; Arcam redueit in Jeruſalem; pro ædifcatione Templi materialia, & ſubſidia parat. 3. David committit adulterium, ex quo lon- ga malorum ſeries; Ammonis incæſtus ac cædes; Abſolonis rebellio; fames triennalis; peſtis. In Libro Tertio Regum. Davide viribus fractò Adonias uſurpat authoritatem regiam. Salomone in regem uncto David moritur. Salomon impetratéê dono Sapientiæ feli- I cia ponit regni initia; & confirmata per circuitum pace molitur ædificatio- nem Templi, & alias fabricas. Templum ſeptenniò completum dedi- catur ſolenniter. Salomon, quamdin ſerviebat DEO cu- mulatus pace, divitiis, & honoribus, ut primùm receſſit à DEO, paupertate, infeſtationibus hoſtium, & ignominia afflictus moritur, relicto hærede fatuo. KRoboamo, Salomonis filio, auſpicante regnum duris conſili's, ſtudia in con- traria populus ſcinditur. Tribus Juda, & Benjamin adhærent Roboamo. Re- liquæ decem Tribus Jeroboamum ſibi Regem præficiunt. Exinde per Annos 25˖4. manſit populi Hebræi in regnum Juda, & in regnum Israel diviſio. - Capite. Mundi. Chriſtum. 1. z5. 2950. 1050. §. I0, 11. 24. 2970. 1030. 1. 2. 2990. I0O10. 8. 3000. 1000. † 9. 12. 3030. 970. 13. 3030,. 970. . 9. In Pars II. Hynopfis Librorum Seripturæ Chrohologica. 49 Sð Mundi. Chriſtum. 1 In regno Juda Roboamo ſuccedit Abias, 14 — 22 Aſa, Joſaphat. In regno autem Ifrai Jeroboamò ſuccedunt ex diverſis fami- liis Nabad, Baaſa, Ela, Zambri, Am- bri, Achab. Horum omnium deſcri- buntur mores, bella, & interitus. Hoc tempore in regno Iſrael celebrantur Acta Eliæ, & Jezabel. Joſaphato regi Juda ſuccedit Joram; Achabo autem Regi Iſrael Ochozias. In libro quarto Rogum. Sub Ochozia Elias curru igneo fertur in aera; cui ſuceçedit Eliſæus in patran- dis variis, quæ hic recenſentur, mira- culis. —R Jehu occidit eodem die Ochoziam re- gem Juda, & Joram regem Ifrael, ſi- mukq; extinguit totam Achabi domum. Occiſo Ochozia fuccedunt Athalia, Joas, Amaſias, Azarias, oathan, Achaz. Occiſo Joram rege IIrael illi ordine ſuccedunt jehu, Joachaz, Joas, Jero- boam, Zacharias, Sellum, Manahen, Phaceia, Phaceez, Oſeas. L Sub regno Phaceæ magna Iſfraelitarum 15 3264 pars captiva transfertur in Afſyrios, ac paulo poſt transfertur etiam reſidua Iſraelitarum pars ſub Oſea in eosdem . Aſſyrios. Et hic demum erat regni! 172 3280 Iſraelitici à Dzo apoſtarricis exitus. Defunctρ Achaz rege Juda, & ipſo Afſy- 16.18. 19 . 32 80 riis tributariò, ſuccedit pius Ezechias, qui regnum Ifrael iterum cum regno Juda conſolidat, & Aflyrios Jeroſoly- mam obſideutes cædit per Angelum. ℳ 50 PBProlegomenorum in Sacram Scripturam 7. Pio Ezechiæ ſuccedit Manaſſes impius, quem in regno ſequitur Amon filius, impietatis hæres. 4 8. Amoni occiſo ſuccedit pius Joſias, qui G inſtaurat templum & legem. . 9. Joſiæ occiſo ſuccedit impius filius Joa- chaz, quo abducto à rege Ægypti ſub- ſtituitur alius Joſiæ filius, Joakim. 10. Joakim, regis .Ægypti tributarius, bre- vi poſt à Nabuchodonoſore rege Ba- bylonis abducitur Babylonem, in illius locum ſuffecto Sedecia. II. Tandem & Sedecias, poſtquam à rege Babylonis defecerat, cum reſiduo po- pulo in captivitatem Babylonicam ab- ducitur. Is exitus erat regni Juda, Je- roſolymæ, & Tempi. In libro primo Taralipomenon. I. Deſcribuntur generationes ab Adam uſ- que ad Patriarcham Jacob; & à Jacob enumerantur ejus filiorum generatio- nes uſque ad finem captivitatis babylo- nicæ. 2. Recapitulantur geſta ſub Saule & Davi- de cum additionibus. 3. Recenſentur familiæ ſub regno Davidis deſtinatæ pro miniſterio Sacerdotum, pro officio Cantorum, pro munere Le- vitarum, & pro militiæ præfe Ruris. 4. Exponuntur ultima Davidis ad Salo- monem mandara, præſertim de con- ſtruendo Templo, cujus deſeriptionem divinitus acceptam ipſi conſignat cum præparatoriis. Capite. 20. 21 21 - 223 23 24 25 10 - 23 24 - 27 Annò Mundi. —,— — 3360 3406 3416 Ante Cbriſtum 640 594 584 I. 71 In ſocundo libro Paralipomenon. 1I. Recapitulantur geſta ſub Salomone cum additionibus, præſertim de conſtru- ctione & æ dificatione templi. Z. Recapitulantur cum additionibus geſta regum Juda à Roboam uſque ad Joſa- phat. MB 3. Recapitulantur conſimili modo geſta regum Juda à Joſaphat uſque ad Eze- chiam. A4. Recapitulantur geſta Regum Juda ab lonicam. In libro primo Esdræ. 1. Completo ſeptuageſimo anno captivita- tis Babylonicæ Judæi à Cyro rege Per- ſarum obtinent facultatein reædifican- di templam, quod etiam ſuperatis in- gentibus difficultatibus perficiunt. 2. Esdras ab Artaxerxe rege Perſarum ob- tinet facultatem reducendi omnes reſi duos Judæos adhuc in captivitate de- tenross. B 3. Esdras reduéctis ſecum ex captivitate Judæis exponit legem. M In libro ſecundo Esdræ. I. Nehemias obtinet ab Artaxerxe licen- tiam, etiam ædificandi muros Jeruſa- lem, quos & fruſtra renitentibus ini- micis perficit. 2. Inſtauratis muris Nehemias & Esdras recenfent populum, reſtaurant leges, ordinant miniſteria ſacra & profana, ſtatumque populi Hebraici in ordinem reftituunt. . V d G 2 Capite. 1.-9. I0.— 20. 21I.— 32. . = I. e. 6. 7.8. 9. - 1I0. 32.-36. Ezechia uſque ad captivitatem Baby- 7.-13. pars II. Hnopfis Librorum Scripturæ Chronologica. Anno Mundi. Ante Chriſtum. 1500. 3540. 3550. 3550. 500. 460. 450. 450. I 52 Prolegomenorum in Sacram Coer:ipturam 1. Tobias Senior cum aliis fubditis Re- Quo tempore Tobias ſenior cum aliis Iſrae- Quo tempore finita eſt captivitas Babyloni- In hoc libro inquiritur de cauſa malorum in — In libro Tobiæ. gum Iſrael ab Aflyriis in captivitatem abductus miſeram trahit vitam. V Tobias Junior Raphaele comne & di- rectorει modeſtas contrahit nuptias. 3. Tobias Junior lætus ad ſuos, ac tandem Opibus auctus etiam in patriam ex cap- tivitate revertitur. Iin lilro Judith. litis ab Aſſyriis in captivitatem abdu- Qus eſt, Holofernes dux exercitüs Aſiyriorum nitebatur etiam ſubjugare regnum juda; jamque in eonfiniis il- lius regni obſidebat Bethuliam; quam tamen Judith ſua prudentia & pietate liberavit. In libro Esther. ca, Esther à Dario Hyſtaſpe ſeu Aſ- ſuero in Reginam aſfumitur; quæ, cum omnibus Judæis ab Amano, miniſtro regio, pararetur excidium, fua inter- ceſſione gentem à morte liberat. In libro Job. hoc mundo & oſtenditur; ea non ſemper adſcribenda eſſe propriis pec- catis perſonalibus, aut liberorum, aur familiæ; neque ea immitti à Dro præ- . d . A . R]——— „ E cisè titulé ſupremi dominii in homi- nes; ſed refundenda aliquando eſſe in peccatum originale ipſa nativitate con- Ante Anno Mundi. Chriſtum. I. -3. 3280. 720. 4.— 10. I.= 15. 3290. 710. I. * I 6. 3 530. 472. Pars II. Gnepfſis Librorum drripturæ Chronologicæ. n; 2. tra Rum, & in ſervitutem generis hu-. mani erga diabolum; de quorum effe- Ctibus conquerendi nec ipſa merita per- ſonalia tribuunt juſtum titulum, utpo- te quæ & ipſa ſint à gratuita Drr gra- tia. Cæterùúm neec in ipfis miſeriis ge- neris humani deeſſe providentiam Dr, miſeros in tempore opportuno com- muniter adjuvantem, aut certè ſpe fu- turorum conſolantem. Itaque ſubſequens ſumma adverſitas. Deſcribitur ingens Jobi proſperitas, & Cum Job in ſua adverſitate inviſeretur à tribus amicis, illique diu conticeſce- rent, contenti ſolis ſuæ compaſſionis demonſtrationibús, donec ipfe expo- ſitione ſuæ ærumnæ præberetmateriam diſcursũs; tandem Job inſpiratus à Dero cauſam malorum omnium refert in conditionem generis humani à die na- tivitatis ſuæ, & ſub ænigmaticis dete- ſtationum ac imprecationum formulis innuit, omnia mala ſua provenire à peccato originali, & à ſervitute homi- nis erga diabolum, contracta in die nativitatis ſuæ. Hoc ergo ænigma ami- cis ſuis proponit pro materia & filio colloquii. Verùm Eliphaz, primus amicorum exi- ſtimat, has ærumnas adſcribendas eſſe- proprüs peccatis perſonalibus, occul- tis coram occulis hominum; de his proin eſſe agendam pœnitentiam, ut denuò Drus ſuam exhibeat miſericor- diam. Huic Job reſpondet, ſe Auidem 3 55½ — Capite. Anno Ante Mundi. Chriſtum. I. 2. 2400. 1600. † . 3 S reum — Prolegomenorum in Sacram Scripturam 4. „ — . — 4 reum eſſe poſſe peccatorum commiſſo- rum per ignorantiam, non veròͤ ſe reum eſſe ullius criminis ſcienter commiſſi. Cæterùm ſuam eſſe ſententiam, etiam innocentes æquè ac impios à Dso pre- mi miſeriis. Hac data reſponſione con- vertit ſe oratione ac pio colloquio ad' DruM ſubjectæ materiæ congruo; in quo petit liberari à ſervitutc peccati originalis per mortem. Baldad, fecundus amicorum, cenſet, eas Capite. — Anns Mundi. ſe tamen à DEoO ſuo tempore impetrari opem, ſi pro iis peccatis humiliter de- precaretur. Veruùm & huic Job reſpondet, ſe quidem forte peccatorum alienorum, quæ ta- men ignorat, reum eſſe; nihilominus ſuam eſſe ſententiam, etiamſi manus à beeceris alienis laverit ut innocens, ma- is tamen ſe premendum fore. Reſpon- ſione finita iterum pio colloquio con- vertit ad Drug⸗ ubi ſe ſubmittit judiciis divinis & miſe ondi humani generis ſubeundis.. Sophar, rertius amicorum, inſinuat, cipem. Sed hunc recté Job cônfutat, monſtrandé etiam integras familias prædonum, & tyrannorum conversê ſe quidem non eximit à pec- eatis ignorantiæ; aut juvenilis inadver- eriis ob conditionem ſui ſEpe felices eſſe Tandem rurſus colloquiò ad Drux 8.-1I0. afflictiones repetendas eſſe à peccatis ſuorum liberorum, & ſtirpis ſuæ: poſ- has adverſitates à Dro fuiſſe immiſſas ob peccata familiæ domeſticæ, quorum & ipſe ſua conniventiâ reddiderit ſe parti- Ante Chriſtum ventiæ Bars II. Gaophis Librorum Srripturæ Chrdnologicæ. 55 D Ccapite. Anno Ante Kkentiæ vel inconſi derationis, non eâ ta- men de causâ ſe his ærumnis tantopere cruciari confidit, ſed ob conditionem naturæ humanæ, à cujus corruptione ſe brevi liberandum & ad meliora tran- ſiturum ſperat. 6. In ſequentibus Capitulis quisque trium amicorum urget ſuam ſententiam par- tim ab inductione, & experienti, par- tim ratione; quorum tamen loquaci- tati Job nervosé reſpondet, adducen. dé ex ipſius ſuæ anteatæ vitæ teltimo- . nio argumentum. 7. Confutacis tribús amicis conſurgit quis. 3 piam ſuperveniens Amicorum, nomine Eliu; qui oſtendere nititur, Drux in tribulationibus infligendis agere liber- rimò arbitriò ex poreſtate ſupremi do- minii in creaturas ſine reſpectu ad me- rita vel demerita. Itaque in ejusmodi caſu nil aliud ſupereſſe homini, quàm ut humili patientiaà DEuM ad mitiora moveat judicia. 8. Poſtquam Eliu finierat, Drus ipſemer Jobum in turbine alloquens diſputa- tioni finem imponit. Et huic Eliu qui- dem teſtimonium perhibet; quod par- tim rectè, partim imperité locutus ſit; Jobo autem inſinuat, à ſua poteſtate S dependere omnia in mundo, bona & mala; ac ipſam potentiam diaboli, cau- ſantis tot tr ibulationes; qua demonſtra- tione Jobum tacité monet, nulla de- buiſſe prætendi merita pro impetranda exemptione à malis, cum & ipſa merita 56 Prroolegomenorum in dacram Seripturam rglervatio? à poteſtate demonis ſit Capite. Anno Ante ectus potentiæ & gratiæ divinz. Mundi. Chriſtü. = angem blato placationis ſacrificiis 42. pro ſingulorum colloquentium defecti- bus in diſputatione commiſſis DEUS Jobum à malis liberat, bonisque du- plieatis cumulat. In Pſalmorum! libro. Plalmi nullo certo ordine, nec eodem tem- 3000. 1I01O. pofe conſcripti ſant. Poſſunt ramen dividi in ſequentes Claſſes. 1. In Pſalmos propheticos de Chriſto & ejus 2 Eceleſia. Tales cenſentur- De Uncarnatione, Slaotete 39.2.109. MM AA 4 4 4 87. 105. Dae Rehmrelr, ont “ heriis 2. 23. 46. 4 Pudioſe 5. i ir 25. 109. ila: TIIO0. In Pſalmos äl ſr Alelajatito:, 92. 99. in quibus laudatur Dius in n ſuis perfe- 104. 105. Qionibus divmis. (1056. 110. . Pars II. Hnopfis Libroram Sriptura Chronologica. „ 3. In Pſalmos Evchariſticos ſeu Gratiarum actorios, pro acceptis à DEo benefieiis, ubi ex gratitudinis motivo etiam appli- cari poſſunt Pſalmi latrevtici, ſeu lau- dis. 4. In Pſalmos Pœnitentiales, ſeu deprecato- rios pro commiſſis peccatis. y In Pſalmos impetratorios, invocatorios, ſeu petitorios pro accipiendis à Dyo be- neficiis, 6. M Pſalmos obſecratorios in magnis cala- mitatibus, præſertim publicis. 15. 16. A. M. 17. 33. 45. 62. 65. 76 84. 106. z1. 37. 72. 79. 5§0. 97. 101. 6. 129.142. 16. F. 68. 73. 76. 79. 85. 986 IO7 I22. 137.139. I40.147. 142. 6. 7. II.Ä 12. † I7. 2 I. 24. 26. 27. 30 34. 37. 38. 39. 42. 47. II4. I I 5. 12 3.144. 124.129. — 5§8 7 — — 7. In Plalmos conſolatorios, quibus homo in ſpem erigitur. 3. In Pſalmos doctrinales, i in quibus homo inſtruitur in virtute. 9. M Pfalmcs Erhortatorios, in quibus ho- mo promiſſione remunerationum, aut ex aliismotivis animatur ad virtutem, & fugam vitiorum. . 4 10. In Pſalmos unitivos cum DEO, quibus homo præ amore re gaudet & quieſcit in in DEO. IIS8. §7. 103.100 46. 47. 127. Prolegomenorum in Sacram cripturam 10. 17. 22. 25. 32. 33. 26. 29. 41. 42. 30. 39. 56. 76. 4 5. 85. 117. I. I4. 38. 40. 33. I8. 48. §I. 49. III. 52. 77. 81. 36. 130. 132. I. 4. 10. 91. 94 9 . 97. 98. 99. 32. 33. 118. 36. 40. 124. 5I. 52. 132. 61. 67. 133. 35. 30 33. 41. 72. 83. 88.1023. — — Mä . 102. 123.137. 138.144. 146.147. 26. 39. 40. 41. I2I. 11. In X — Pars II. Hnopſis Librorum Scripturæ Chronologica. 59 . Capite. Anns Ante II. In Pſalmos Hiſtoriales, ſeu rememorativos 77. 88. operum DEr patratorum in V. T. qui- 104. 10 5. bus celebrantur ejus inſignia facta. 1II3. 106. 134. 13 §. 12. In Pſalmos Miſcellaneos, in quibus plu- gS. 13. 19. res materiæ & affectus conjunguntur. 20. 28. Horum autem plerique ſunt partim hi- 34. 43. ſtorici, partim prophetici, ubi ex hi- 56. 60. ſtoriâ præteritorum per allegoriam fu- 71. 74.— tura præfigurantur. 382. 90. 93. 96. I19.120. 121. 125. 126.128. 131.136. H Alii dividunt Pſalmos in Matutinos, Veſper- tinos, itinerarios, peregrinatorios, ſeu Graduales & c., quæ tamen diviſio non eſt intrinſeca Pſalmis, ſed tantum ex- trinſeca ex uſu & applicatione homi- nunm. Iin Proverbiis. FTraduntur B 1 4 I. Motiva & partes frudentia pro quovis ſta- I. - 9.3010. 990⁰0. tu hominum & genere actionum, docetur enim, quæ juxta leges prudentiæ vi- tanda & agenda ſint juveni, conjugato, ſeni, in vita privata & publica, in con- verſatione & moribus, in factis & ver- 2. Motiva & partes juſtitiæ pro quovis ſtatu 10. — 24. hominum & genere altionum. Docetur enim, quid cuivis in genere, vel in H 2 quovis 60 Prologsmenorum in Sacram Soripturam Capite. Anno Ante Mundi. Chriſtum. quovis negotio ad vitam juſtè ac piè tranſigendam neceſſarium ſit. 3. Inſtructiones utiles aulicorum, Magnatum, 25. - 29. &W principium. Docetur enim, qua ra- tione ſe gerere debeant principes & magnates erga ſubditos, aulici ergg & quales, ſubditi erga ſuperiores. 4. Monita pro vitàtranquillè tranſigenda. Do- cetur enim, quid hominem curis fuper- fluis & turbationibus liberum reddat. §. Monita materna ſponſo, & ſponſæ no- 31. bili. In Eccleſiaſte. Salomon docet, veram felicitatem in hoc I.- 12. 3029. 971. mundo obtineri non poſſe, ſed eam in altera vita exſpectandam eſſe. Id de- monſtrat ab enumeratione parttum.“ eundé per omnes ſtatus & conditiones hominum, fublimium, divitum, ſa- pientum, felicium, inopum, afflicto- rum &c. Quibus proin omnibus con- ſulit, ut ſpes ſuas ad futura conver- tant, cum tandem omnia, ſi quæ etiam umbra felicitatis qu”empiam obumbret, morte finienda ſint. In Canticis Canticorum. Salomon initiéò ſui regni adhue juvenis gra- tiſſimus Dro, & flagrans immensé ſa- pientiæ deſideriò enarrat apparitionem ac viſionem Sapientiæ corporali ſpecie in ſomno ſibi apparentis, ſecumque connubium ſtabile contrahentis. In qua viſione Sapientia divina varias in- duit Par; II. Hnuopfis Eibrörum Scriptura Chronolo gica. 64 give autem hoc modo, ſive alio quis verius Deſcribuntur admirabiles operationes Sa- duit formas, modo ſponſi, modo ſpon- ſæ, & per alluſionem ad recentes pii Juvenis nuptias, quas cum filia Kegis .gypti contaaxerat, caſtos cum caſto Iuſus ludit varios. Hujus apparitionis in ſomno, & deſponſationis cum divi- na ſapientia fundamentum colligitur Ex 3. Reg. 3. Et &ap. §. v. 2. Et Jap. 7. V. 7. 5. 9. 10. Et Eccleſiaſtici i. v. 17. Et Sap. 6. v. 13. 14. 17. 16. Et Prov. F. v. 31. Nec deſunt exempla hujusmodi appa- ritionum; ſic enim etiam Sapientia di- vina apparuit Henrico Suſoni, D. Lau- rentio Juſtiniano, D. Thereſiæ. ducat contigiſſe Salomoni finſpiratio- nem, ſcribendi admiranda iſta Canti- ca, certum eſt, in illis præfigurari de- ſponſationem Chriſti cum Eecleſia. Itaque per ſponſam intelligenda eſt 1. Eccleſia in genere, prout involvit con- congregationem fidelium, tam juſto- rum quàm improborum. 2. B. Virgo, utpote digniſſima pars Eccleſiæ. 3. Quavis anima deyvota, tanquam inſignior pars Eccleſiæ. 4. Quavis anima Com- municans, utpote expreſſius repræſen- tans & adimplens illam deſponſatio- nem Chriſti cum Eccleſia. S5. Quævis anima per tria religioſa vota, aut per receptionem ſtats Clericalis intimius ſe uniens & deſponſans Chriſto. In Libro Sapientiæ. Capite. Annd Ante Mundi. Chriſtum. pientiæ increatæ in creatione & guber- 1. „* 8. 2 3000. 1000. natione 62 Prolegomenorum in Sacram Scripturam natione mundi, præſertim relucentes ex ejus ſuaviſſima ac patientiſſima con- ver ſatione cum ſua Eccleſia ab origine generis humani. Itaque I. Oſtendit, quod Sapientia & providen- tia DE ſe extendat ad omnes eventus in hoc mundo; mala autem non pro- venire ex defectu providentiæ, ſed ex improbitate hominis. z. Præmonet de magno opere divinæ ſa- pientiæ fundantis ſua paſſione Eccle- ſiam, eamque per conſimiles paſſiones atque exinanitiones ad gloriam evo- cantis, ac judicantis juſtos. 3. Suomet exemplé præfertim principes admonet, præ omnibus aliis bonis ſa- pientiam ſeétandam eſſe, utpote à cujus influxu & inſpiratione dependet felix vel infelix omnium rerum in mundo exitus. 4. Idipſum demonſtrat ab inductione præ- cipuorum eventuum in mundo, in qui- bus omnibus obſervare licet, felices aut infelices eventus pependiſſe à ſe- cretis operationibus divinæ Sapientiæ moderantis corda humana immiſſione aut ſubtractione cogitatidnum ſalu- brium. In Eccleſiaſtico Qui potefſt vocari Catechiſmus Hebræorum, traduntur regulæ fidei & morum, fer- me juxta ordinem Decalogi. 1. Oſtenditur, ad recté vivendum opus eſſe ſtudiò ſapientiæ, & humili fide. Capite. I.: 2.— y. Ante Annò Mundi. Chriſtum. 3000. 1000. 3000. 1000. 4 2. Opus 3 Pars II. Guopfſis Librorum Srripturæ Chronologica. 63 3. Honorandos eſſe parentes juxta quar- 4. Agitur de ilis, quæ pertinent ad quin- ribus miſericordiæ, de veracitate in loquendo, de fidelirate erga amicos, de obſervantia erga maſjores, de ſol- vendis decimis, de inviſendis infirmis, de cavenda ira & contumelia, de uſu- 5§. Pergitur ad ſextum, ſeptimum, & octa- varias actiones ad earundem obſer- vantiam, cautélam aut transgreſſio- nem pertinentes. In eundem finem adhibentur varia motiva allicientia vel abſterrentia. §. Agitur de pœnitentia, de correptione alienorum defedtuũ, de mediis emen- dationis & perſeverantiæ, ac denique de neceſſitate divinæ gratiæ ad hæc 7. Tracéctatur de variis officiis honeſtatis in ſocietate civili, ad quæ rite exequenda etiam ſapientia divina directrice opus eſt. Agit proin de concordia fratrum, 4 2. Opus eſſe perſeveranti in vero cultu DEI juxta tria priora præcepta Deca- logi. tum ꝓræceptum Decalogi. tum præceptum; de actibus videlicet juſtitiæ, aut juſtitiæ oppoſitis; de ope- ra & C. vum præceptum Decaligi, exponendé omnia præſtanda. conjugum, amicorum, & de impedi- mentis illius concordiæ, de avaritia, ira, vindicta, detractione &c. de mu- tuo, hoſpitalitate, educatione libero- Anné Ante 2. 9.— 16. 17.—23. 24.- 43. rum, tuenda ſanitate, frugalitate in Mundi. Chriſtum menſa, 64 Prolegomenerum in Sacram Soripturam 2. Hac omnia illuſtrantur exemplis viro- menfa, gubernatione ſubdirorum, ope pauperum, cultu externo divino &c. rum illuſtrium. In fine ſubnectitur oratio laudis ad DEuM. In Haia. Prænuntiat regno Judæ, ac præſertim Jeroſolymæ, graviſſimas afflictiones ob corum peccata, à regibus Iſrael, & Aſ- 1 . tentiam poſt tot caſtigationes à Dzo penitus fore reprobandam, & aliam Eccleſiam à Meſſia illi populo ſubſti- tuendam. Ea quidem vice DEuMRegi Juda contra reges Iſrael & contra Aſly- rios opem, & auxiliares copias ex ..- gypto ſubmiſſurum, cujus & ſigaum na- tivitas pueri ex Prophetiſſa virgine fu- turum eſſet, ſed hanc ipſam nativita- tem figuram fore illius pueri, qui futu- rus eſſet Rex novi populi. Prænuntiat vindictam divinam in om- nes hoſtes ac perſecutores habitatorum Regni Juda, in ſpecic erga reges & ha- bitatores regni Ifrael erga Aſſyrios, er- ga Babylonios, Philiſtæos, Moabitas, Capite. Anns Ante Chriſtum. 51. I.— 9. uſque Idumæos, Damaſcenos, Ægyptios, Ly- rios, ac ipſos quosdam fraudulentos Judæos. Hac autem occaſione vatici- natur, ex vindicta DErerga hoſtes nonf reſurreécturam gentem Judaicam ad ſuam priorem gloriam, ſed tantum rec- 44.-50. ad v. 8. ſyriis perferendas. Incidenter inſinuat, ipſam gentem Judaicam ob impcœni- 9. à V. 8. 10. „ 27 3250. Mandi. 750. liquias las — Pars II. Gnopfſis Librorum SWripturæ Chronologica. 65 — 4. 5. liquias gentis Judaicæ alteri cuidam po- pulo ſub Meſſia aggregandas fore; tunc videlicet, quando dejecta fuerit pote- ſtas dœmonis, & ceſſaverit perſecutio. Annuntiat novam invaſionem regni Iſrael, & regni Juda faciendam ab Aſ- ſyriüis ſub Ezechia; & ab Ildumæis, ubi fruſtra ſperabitur auxilium ab Ægyp- tiis; promittit tamen afflictiones illas finiendas, & Libanum, hoc eſt, totum regnum Iſrael cum regno Juda conſo- lidandum. Narrat, quomodo per cladem exerci- tus Sennacherib hæc prophetia impleta ſit. Simul tamen denuntiat everſionem Jeroſolymæ & regni per Babylonios. Ex eo tempore nullam amplius Judæis ſolidam conſolationem promittit uſ- que ad adventum Meſſiæ. Hinc poſt denuntiationem captivitatis Babyloni- cæ ſtatim tranſit ad conſolatiònem, quæ futura eſt ex adventu Meſſiæ, totúsque ex hoc tempore occupatur in deſcri- bendo futuro ſtatu Eccleſiæ: quo tran- ſitu & ſilentio de alia conſolatione Iſa- ias & alii Prophetæ tacité ſignificant, poſt captivitatem Aſſyricam regnolſra- el, & poſt captivitatem Babylonicarm regno Juda nullam aliam notabilem conſolationem uſque ad Meſſiæ adven- tum eventuram. Prædicit quidem, Cyrum Jeroſolymam & templum ædi- ficaturum; ſed non ut gloria gentis Ju- daicæ prior reſtituatur; veruùm eo ſolo fine, ut Dzus ſuam potentiam oſtendat, 1 Capite. Anng Ante Mundi. Chriſtum 36.— 39. 40.- 66. 66 Prolegonienoriin in Scriptaram Sacram & gentem uſque ad adventum Meſſia conſervet. Tam clarè autem Iſaias his 26. Capitulis deſcribit regnum Meſſiæ, ejus vitæ myſteria, everſionem Idolo- latriæ, extenſionem Eccleſiæ, &c. ur hiſtoria magis quàm prophetia videri poſſit. In Jeremia. Jeremias prophetavit 150. annis poſt Iſaiam. Cum igitur ille potiſſimùm prædixerit de everſione regni Iſrael & de captivi- tate Iſraelitarum in Aſſyrios, quæ tem- pore Jeremiæ jam fuerant impleta, ipſe ſimilia fata, nempe everſionem regni & captivitatem in Babylonios, vatici- nari cœpit regno Juda, eò quod emen- datum non fuerit exemplo divinæ vin- dictæ in regnum Iſrael. Itaque Jere- mieas in ſua Prophetia. 1. Oſtendit, ſe miſſum à Drzo ad prophe- tandum vindictam divinam regno Juda. 2. Enumerat cauſas vindictæ divinæ, nem- pe gravia ſcelera. 3. In numerum & complementum eorum ſcelerum ponit, quod prophetiæ ſuæ non ſolùm detrahant fidem, ſed & pro- phetam ad necem quærant. 4. Oſtendit modum vindictæ divinæ, nem- pe per immiſſionem Babyloniorum, à quibus capietur Jeroſolyma & pars po- puli ducetur Babylonem, quæ omnia ſub variis ſymbolis Lumbaris, ſiccitatis Evnuchi, confracti vaſis, lagunculæ &c. proponit. Hæc implera ſunt in prima Eabyloniorum invaſione. . Capite. Anns Ante Mundi. Chriſtum. 3400. 600. . 1. I I. * 1J 2. 13.- 19. 3406. 594. Pars II. Hnopſis Librorum ripturæ Chronologica. 67 5. Effe ctus hujus Prophetiæ erat incarce- longè graviora futura. Itaque pergit vaticinari infauſtiſſima determinaté eontra Jeroſolymam, ejusque reges, & fallaces Doctores. 6. Eſſectus etiam hujus Prophetiæ erat in- earceratio ſecunda Jeremiæ: ſed à car- cere liberatus pergit vaticinari, præſer- tim adverſus falſos prophetas; denun- tiat, intra anum ſuam prophetiam com- plendam fore, & captivitatem Baby- lonicam ſeptuaginta annis duraturam. ſit; qua de cauſa incarceratur tertiò. 2. Referuntur, quæ captâ Jeroſolyma & populo Babylonem abducté contige- rint Jeremiæ & reliquiis populi in ju- dæa relictis; quomodo ſpe melioris fortunæ ultro tranſierint in Egyptum; & quomodo ctiam ibi propheta prædi- xerit, Ægyptum ſubjiciendam Baby- loniis. 9. Denuntiat flagellu . Ante m Du etiam vicinis 47. Fr. 12 20.- 25. ratio Jeremiæ; verúùm é carcere edu- tus conteſtatur, hæc mala, quæ causâ præchcationis patitur, gravia quidem eſſe, eaque à ſe conſiderari tanquam ſe- quelas peccati originalis ac conditionis humanæ, illa tamen mala, quæ Judæis ob corum ſcelera eſſent perferenda, 26.— 29. 30. 31. Addit tamen, hoc expleto captivitatis ſpatio illos in patriã denuò reverſuros. 7. Defcribuntur, quæ acta, & à Jeremia prophetata ſint durante obſidione ſecũ- dâ ac triennali Jeroſolymæ, quod nem- pe in manus Babyloniorum tradenda 32.-39. 586. 582. 68 Prolegomenorum in Sacram Scripturam “ 10, In Epilogo datur Synopſis everſionis 11. Additur Canticum Lamentationum, in quo Hic Propheta erat ſcriba Jeremiæ Prophe- I. Ingens Judæorum Babylone captorum 2. Oſtendit ingens deſiderium Jeroſoly- lamentationibus eas adhibet expreſſio- nes, quæ inſinuant, Prophetam ſimul præ oculis habuiſſe Chriſtum, tanquam populis, ſuper ruinâ regni Juda plau- dentibus, ac demum ipſis Babyloniis. Jeroſolymæ, & templi; & actorum in captivitate Babylonica. In Threnis, Propheta deplorat inprimis deſtructio- nem Jeroſolymæ; ſecundo regni; tertiè populi; cui ſubnectit Orationem de- precatoriam ad Drum. In his autem præfiguratum Caput electi populi, qui peccata populi in corpore ſuo pertulit, & majores dolores, quos populus me- ruerat, in ſe portavit. . In Baruch. tæ; cum quo tempore captivitatis Ba- bylonicæ in Ægypto conſtitutus, de- ſcribit. ſtudium placandi Dru; quod nempe offerant oblationes & ſacrificia; quod confiteantur & deteſtentur ſua peccata, & quod indefeſsè orent. . mæ, iterum videndi ſuos, ac promit- tit, liberationem quidem cventuram; ſed veram Jeroſolymæ gloriam denuò transfert ad remotiora Meſſiæ tempora. Capite. — — 52. 1.— 5§. Annè Mundi. — 3430. Ante 570. 4 Pars II. Snopſis Librorum Sriptura Chronologica. 69 3. In fine adjicit Epiſtolam Jeremiæ, qua Hie Propheta poſt primam expugnationem — I. 2. 5. Prædicit etiam aliis per circuitum na- Judæos tam in Babylone, quàm in Pa- læſtina conſtitutos monet à cavenda Idololatria. In Exechiel. Jeroſolymæ cum parte nobiliore popu- li à Babyloniis abductus Babylonem, ibidem captivis vaticinatur totalem everſionem Jeroſolymæ, Templi, & regni, quod etiam in ſecunda expugna- tione Jeroſolymæ impletum eſt. Eze- chiel proin Narrat viſionem, quam de quatuor ani- malibus habuit, & oſtendit ſe phetandum à Dro miſſum eſſe. Denuntiat totalem everſionem Jeroſo- limæ & regni, ſine ſpe reſtitutionis in integrum, quæ omnia variis ſub ſym- bolis repræſentat. Enumerat cauſas tantæ iræ divinæ ſub variis figuris, quibus depravatos illius populi mores depingit. ad pro- tionibus, quæ gaudebant de ruina Ju- dæorum, conſimilem interitum, vide- licet Ammonitis, Tyriis, EÆgyptiis &c. Excuſat ſe, quod tam dura nuntiet; & oſtendit, mala populis potiſſimùm ea de cauſa evenire, quia abundant tot falſis prophetis adulatoribus. Et inſi- nuat, hæc mala tamdiu perduratura, donec veniat Meſſias, qui tanquam ve- Capite. Anno Mundi. rus paſtor ſuas oves paſcet pabulo veri- 1 3 6. 1. 2. 3.— 14. 15.— 24. 25.— 32. 3414. 33.—34. 340⁰6. Ante Cbriſtum ——— 586. 6. Voſt. Prolegomenoram in Sacram Scripturam 6.- tra Idumæam, eô quod cjus cauſa ſit diverſa à reliquis vicinis populis, ut- pote quæ ſemper ſit inimica populo Der à diebus Eſau, qui fuit illius popu- li fundator; nam & auxiliares copias præbuerunt Babiloniis, ac dein Roma- nis in obſidione Jeroſolymæ; & exin- de ortus eſt Herodes, & Mahometes; forte ctiam orietur Antichriſtus. His ergo etiam plagas intentat, & tam in tempore præſenti, quàm in tempore Meſſiæ, quàm in fine temporum po- pulum Der ex eorum manibus eruen- 7. 5. — Poſtquam jam videbatur conecluſiſſe comminationes contra vicinos popu- los, denuo vaticinatur ſpecialiter con- dum prænuntiat. Vaticinatur denique de ſtatu populi Der refloreſcente, & de fatis illius uſque ad Docet enim, Ifraelitas (quos Apoſtolus ad Rom. 9. v. 6. vocat finem mundi. non ex ſemine, ſed ex ſide) ex omnibus gentibus per apoſtolicam prædicatio- nem colledtos, fore opprimendos à ſeptentrionalibus & Occidentalibus populis; in finem tamen mundi veram Religionem triumphaturam. Familia- re enim eſt prophetis, quod Judæos & Chriſtianos pro una gente & pro uno populo habeant, & utrumque popu- lrn veterem & novum Ifraelem no- minent. Deſeribit formam novæ Jeroſolymæ & novi Templi poſt captivitatem Babylo- nicam, quæ exadtio cum non habeat Ante 3 „ Dars 1I. Hnopks Iihrorum Xrpture Cbronologicæ. 71 finem prudenter intendibilem ratione objeéti materialis, ſignificari novam Ec- cleſiam, & Jeroſolymam ſpiritualem præſumendum eſt. Iù Daniele. 1. Oſtenditur ejus probitas, & ſcientia, & donum propheticum. 2. Oſtendit deſtruétionem quatuor Mo- narchiarum, & tempus adventús Meſ- ſiæ & incrementum regni Meſſiæ uſque ad finem mundi. 3. Annectitur hiſtoria de Suſanna, de ido- lo Bel, & de translatione Habacuc in lacum leonum. In Oea. 1. Oſtenditur ſummariè vindicta divina in regum Iſrael perpetua ſine ſpe rever- ſionis in ſtatum priſtinum, regno au- tem jJuda ſolum intentatur vindicta di- vina temporalis cum ſpe reſtitutionis, & conſolationis. 2. Enumerat ſcelera utriuſque regni, & oſtendit, vindictam divinam juſtam eſſe; Regno tamen Juda prædicit con- verſionem ad Dominum, & conſola- tionem per adventum Meſſiæ. 3. Determinat modum vindiéctæ divinæ; quod nempe utrumque regnum ſucceſ- ſivè tradendum ſit Aſſyriis, quo nomi- ne Prophetæ priores comuniter etiam comprehendunt Babylonios, eò quod Babylonem translatum ſit regnum Aſſy- i e. ricum: ſimul tamen repetit, deſtr uétio- Anno Mundi. Ante Chriſtum. 1.— 6. 7.- 12. 1.—3. 4.7. 3450. 2250. 550. 750. ⸗ẽĩ2 Prolegomenorum in Sacram Kcripturam nem regni Iſrael fore perpetuam, niſi convertatur ad Dominum. In Yoële. 1. Oſtenditur futura devaſtatio regni Juda prima ſub Manaſſe per Chaldæos ſeu Babylonios, qui recenter regnum Aſ- ſyricum Babylonem tranſtulerant. 2. Promittitur huic regno conſolatio; ſed potiſſimùm per adventum Meſſiæ, & coalitionem gentium cum Judæis in unum populum. 3. Minatur etiam gentibus populum per- ſequentibus interitum partim in ever- ſione Jeroſolymæ per Titum, partim per everſionem Idololatriæ per Con- ſtantinum M., partim in fine mundi complendum. Ubi univerſim notan- dum, quod etiam hic Propheta veteres Judæos & Chriſtianos pro uno eodem- que populo, atque ſub uno eodemque Iſraelirarum nomine ob unitatem utri- usque Eccleſiæ per angularem lapidem Chriſtum, qui fecit utraque unum 2. Ephef. 14. comprehendat. In Amos. 1. Denuntiatur vindicta divina vicinis Ju- dææ populis, regno Juda, & regno Iſrael. . 2. Enumerantur ſcelera, præſertim regni Iſrael, cui proin omnem ſpem miſera- tionis divinæ ad reſtitutionem in prio- rem ſtatum præciſam oſtendit. 3. In fine tamen declarat, regnum Juda Anno conſolidandum aliquando cum regno Capite. Mundi. Chriſtam. 1. 2. 3330. 670. 2. 3. 1. 2. 3200. 800. 3.-9. J 9. Pars II. Huopſis Librorum Sriptura Chronologica. Meſſiæ, ſub quo omnes gentes cun Hraele in unum populum Drr coalitu- ræ ſunt. In Abdia. 1. Intentatur Idumæis, Efau poſteris, in- teritus ob eorum ſcelera. “ä 2. Ofſtenditur, eos ſubjiciendos poſteris Jacob, poſt coalitionem omnium gen- tium cum domo Jacob in unum popu. Ium in regno Meſſiæ. In Jona. Narratur hiſtoria de ejus miſſione in Nini- ve, civitatem gentilem; de ejus triduo in ventre piſcis; de converſione il- lius urbis; & de teſtimonio miſera- tionis divinæ. Qua hiſtoria præfigu- ratur vocatio gentilium ad fidem per Chriſtum pro omnibus mortuum. In Michea. I. Denuntiatur tam regno Juda, quàm re- gno Ifrael totalis everfio ob gravia utriusque regni ſcelera, quæ enume- rantur. 2. Oſtendit, nune quidem Jeroſolymam & regnum Juda Babylomiis, ſeu Afſyriis, ut priores Prophetæ vocant, ſubjicien- dum; ſed id demum ſolatii huic regno oriturum, quod ſuo tempore in Beth- lehem Meſſias oriturus, & omnes gen- tes ſub Meſſia cum domo Jacob in unum populum coalituræ fint. 3. Excuſat DruM ob nflictionem vindictæ, & oſtendit, eam juſtam eſſe: ſimul au- K Capite. I. I.-— 4. 4. 5. 6. 7. 7 Annö⸗ Ante Mundi. Chriſtum. 3400,. 600. 3300. 700. tem 74 Prole gomenorum in Sacram Seripturam Denuntiat urbi Ninive, quæ erat Metropolis 2. I. 2. — tem dolet, admonitiones divinas in tam paucis proficere; & inſinuat, ex hoc tempore Judæis nullum amplius remporale ſolidum ſolatium uſque ad Meſſiæ tempus futurum, ſed deſectio- nem populi uſque eò perduraturam. In Nahum. regni Aſſyriorum, devaſtationem per Chaldæos, ac conſequenter transla- tionem regni Aſſyriorũ ad Babylonios. In Habacuc. Oſtenditur prophetæ regni Chaldaici futurus progreſſus in omnem gentes; & miratur, quod Drus impiis idolo- latris his ſubjiciat meliores. Intelligit, id fieri ad correptionem bo- norum; ipſum autem regnum Chaldai- cum ſeu Babylonicum iterum deſtruen- dum fore. Populo Drr tamen ex eo tempore aliud nullum ſolamen denuntiat, niſi ex ad- ventu Meſſiæ, ſub cujus regno popu- lum DrEi à perſeeutionibus gentilium liberandum fore promittit. In Sophonia. Prænuntiatur vindicta divina inregnum Juda & Jeroſolymam, quæ dein ſecuta eſt per Babylonios. Conſimilis vindicta intentatur finitimis civitatibus: Ex eo tempore nulla alia promittitur Judæis ſolida conſolatio, niſi per ad- Ante Capite. Anno Mandi. Chriſtum. 1.- J. 3300. 700. 2. 3. R 1. 3390. 610. 2. ventum Pars II. Hnoßfis Eibrorum Sripturæ Chronologica. ——— — ventum Meſſiæ, ſub quo multæ gentes coaleſeent in unum populum cum ve- ris Iſraehitis credituris in Chriſtum. In Aggæo. I. Increpat Propheta Judæos ex captivi- tate Babylonica reverſos, quod negli- genter inſiſtant reædificationi templi, & ſi huic ſedulò incubuerint, promit- tit illis benedictionem. 2. Ad proſequendam hanc ædificationem eos animat, quia hoc templum ſua præ- ſentia condecoraturus eſt Meſſias, quem poſt varias regnorum mutationes ven- turum, & ex Zorobabelis ſtemmate, qui huic ædificationi præerat, naſcitu- turum ſpondet. In Zacharia. Anns Ante I. Ultimo anno captivitatis Babylonicæ Propheta adhortatur Judæos captivos, ne imitentur malitiam patrum, ob qua ſenſerunt tantam vindictam divinam: Jam eſſe finem malorum, & venturum tempus Meſſiæ, quo nultæ gentes in unum populum cum veris Ifraelitis ex toto orbe coalituræ ſunt, ita ut vera religio non amplius ad Templum & muros Jeroſolymæ reſtringenda fit. 2. JESU ſummo Sacerdoti, qui in captivi- tate ſe inquinaverat ducendo uxorem . . . . A 8 . alienigenam, nuntiat, à Dro remiſſum eſſe peccatum; eumque poſthac lucem populi ſui futurum efſfſe. 3. Zorobabeli Duci nuntiat, eum in lapi- dem angularem novæ Jeroſolymæ & — temphi poſt regreſſum Judæorum in patriam futurum. K 2 Capite. Mundi. Chriſtum I1. 3490. 510. 2. I1. 2. 3486. 5§514. 3. 4. 76 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Fe 7. 8. 9. Monet, & vaticinatur, Idololatriam poſt hac Babylone relinquendam, nec in judæam amplius trasferendam eſſe. Vaticinstur, Judæos, qui hactenus ſub Monarchia Aſſyriorum & Babylonio- rum dura paſſi fuerant, ſub Monarchia Medorum preæſente bene habendos eſ- ſe: ſed ſub Monarchia Græcorum & Romanorum eos iterum duriſſima per- Peſſuros, quæ omnia ſub ſymboloqua- tuor equerum in quadriga, & quinti extra quadrigam inſinuat. Inſtruit popuſum de obſervandis qui busdam ritibus & legibus cum promiſ- ſione certæ benedictionis, & honoris, ita ut ex variis gentibus inſtituendæ ſint peregrinationes ad Templum Jeroſo- lymitanum. Oſtendit, etiam finitimas civitates ac gentes, poſtquam ab hoſtibus humilia- tæ fuerint, DEüM Jeroſolymis adora- turas atque ad religionem judaicam convertendas, dein verò Meſſiam in ſtatu humili venturum, ſub quo Græci & barbari jugo Salvatoris ſubjicientur. Oſtendit, quæ interea eventura ſint uſ- que ad adventum Meſſiæ; videlicet ob crimina ſacerdotum & principum im- mittendas novas tribulationes tempo- re Machabæorum in quibus Tribus Ju- da & Benjamin ſub Machabæo & ejus genere opem ferent. Ab illo tempore Machabæorum regna- turas perpetuas diſſenſiones in gente Judaica, & Galilæam, quæ delignatur Capite. Annd Mundi. — Ante Chriſtum. 6. 9. 10. II. per per Libanum, affligendam, ac ſeparan- dam; quæ omnia ſub Herode impleta ſunt. Tunce verò eventurum, quod ipſe Drus triginta argenteis vendendus ſu. 10. Eo tempore ob venditionem & mor- tem Meſſiæ gentibus fore in lapidem offenſionis & petram ſcandali, hoc ta- men non obſtante Tribum Juda per Meſſiam, qui eſt oriundus ex Tribu Ju- da, vicinos populos ſubjugaturam im- perio ſpirituali gratiarum. II. Tunc etiam mirabile hoc eventurum, quod conticeſcent oracula idolorum & falſorum prophetarum, & augurum, & divinatorum, qui omnes cogentur fateri, ſe eſſe vanos homines. Tunc & illud ſummè admirandum erit, quod vulnera Meſſiæ in maxima veneratione. futura ſint apud tertiam partem totius orbis; qualem in hunc uſque diem Ec- cleſia Chriſtiana conficit, cum gentiles etiamnum faciant duas tertias, prout ex Geographis liquet. I2. Tunc, ubi iſta implebuntur, Jeroſoly- . ma per Romanos evertetur, & etiam Trihus Juda per Meſſiam pugnabit con- tra Jeroſolymam. In illa obſidione Je- roſolymæ, quæ ex parte montis Oliva- rum teſte Joſepho cæpta eſt, fiet, quod obſeſſi velint effugere per vallem, quæ ex difruptione montis olivarum in morte Chriſti formata eſt. Tunc ergo incipiet adventus regni Chriſti in mun- do per Eccleſiam, & ex Jeroſolyma diffundetur religio in totum mundum. K 3 12. 13. „. Pars II. Hnopfſis Librorum Scriptura Chronolegica. 77 Capite. Annös Ante Mundi. Chriſtuin. Ipſa 78 Prolegomenorum in Sacram &ripturam Ipſa autem Jeroſolyma fiet tam cele- bris, ut ex omnibus gentibus eò inſti- tuantur peregrinationes ſolennes, quod à tempore Conſtantini M. ſemper ob- ſervatum eſſe præſertim in Pentecoſte monſtrant hiſtoriæ. In Malachia. 1. Exprobat Propheta populo & Clero in- gratitudinem, quod poſt liberationem ex captivitate Babylonica & poſt reſti- tutionem in terra tam fertili ſint tam parci in cultu divino, tam negligentes in variis obſervantiis legis; & ram fo- cordes in diſcenda & docenda ſcientia DEr; & tam impudentes in proferen- dis blaſphemiis contra juſtitiam Dar. 2. Inſinuat, ob eam perverſitatem populi eventurum, quod in adventu Meſſiæ fa- cienda ſit diviſio bonorum & malo- rum, ubi perverfi penitus & populoj Der ob incredulitatem ſuam exchuden- di ſunt. Admonet proin pravos ad pœ- nitentiam cum promiſſione etiam bene- dictionis temporalis: præſertim docet, corrigendam eſſe illam blaſphemiam, ac deſperationem, qua aſſerunt, utilio- rem eſſe impietatem, quàm probitatem. 3. Si verò temporalem vindictam ſcelerum nontimeant, minatur æternam, & con- fuſionem in univerſali judicio ſuſti- nendam. In libro primo Machabæorum. 1. Defcribitur, quomodo poſt mortem Alexandri M. Antiochus Epiphanes, An- Capite. Anns Mandi. 1. 2. 35760. .R . Ante Chriſtnin. 430. 163. tiochi Pari II. SHnopfis Librorum Scripturæ Chrondlogica. 79 2. Narratur, quomodo Judas Machabæus, 3. Judas Machabæus vincit Antiochum, & 5§. T. 2. Narrantur acta tempore Oniæ ſummi tiochi M. filius ſecundogenitus coege- In ſocundo libro Machabæorum. rit judæos ad deſerendam legem Moy- ſaicam, reſiſtente Mathatia cum filiis, & paucis aliis infide co nſtantibus. filius Mathatiæ, collectis viris pro reli- gione Moyſaica conſtantibus, tres Du- ces Antiochi tribus præliis vicerit, nem- pe Apollonium, Gorgiam, Lyſiam, una cum finitimis populis Syriæ & Idu- mææ, Idololatris. Nicanorem. Init exhinc cum Roma- nis fœ&Wι dus; ſed tandem occumbit in coônfliéctu cum Bachide, & Alcimo, du- cibus Demetrii, qui erat nepos Antio- chi M. e? Seleuco primogenito, fratre Antiochi Epiphanis. L Judæ Machabæo ſuccedit Jonathas ejus frater, cujus deſcribuntur acta, prælia, & interfectio. Jonathæ ſuccedit Simon, ejus frater, qui & ipſe poſt præclarè geſta interi- mitur. Z Judæi habitantes in Judæa Judæis habi- tantibus in £gypto perſcribunt acta quædam memorabilia à tempore capti- vitatis Babylonicæ uſque ad tempora. fratrum Machabæorum, præſertim de igne, tabernaculo, & arca, repertis poſt reditum. Sacerdotis, qui gerebat Pontificatum tempore Judæ Machabæi. Capite. — I1. 2. 3. 4. Annô Mundgi. Ante Chriſtum. 3843.1 3860. 3869. 3828. 157. 172. 3. Re- 80 Prrolegomenorum in Scripturam Satram Capite. Ann Ante Mundi. Chriſtum. 3. Recenſetur perſecutio Antiochi; mar- j.- 15. tyrium ſeptem filiorum, vindicta DrI in Antiochum; prælia, & præclara alia 157. geſta judæ Machabai uſque ad obten- tam adverſus Nicanoris copias victo- riam. In Matthao. Hic Evangeliſta ſcripſit ſuum Evangelium pro Judæis: hinc frequenter immiſcet teſtimonia Prophetarum, ut oſtendat, . ea in Chriſto impleta eſſe. Videtur præ aliis Evangeliſtis exactius ſequi ordinem temporum. In eo continen- Annò tur ſequentia. . Chriſti. 1. Genealogia & Nativitas Chriſti. I. A4000 — 2. Adoratio Magorum & Infanticidium. 2R† — 3. Prædicatio Joannis, & baptiſmus Chriſti. 3. 30. 4. Jejunium in deſerto. . 4. 30. 5. Prædicatio Chriſti in Galilæa ab incar- 4.- 13. 31. ceratione Joannis B. uſque ad ejus de- collationem. Hoc tempore contigit vocatio ſolennis, & miſſio Apoſtolo- rum per provinciam; ſermo Domini in monte; variorum miraeulorum pa- tratio; teſtimonium Chriſti de oanne Bapt.; oblocutio Phariſæorum; ſermo de Zizaniis & c. = 6. Prædicatio Chriſti in Galilæa poſt de- 14.- 18. 32. collationem Joannis. Hoc tempore contigerunt inſidiæ Phariſæorum; mul- tiplicatio panum in deſerto; Confeſſio Petri de divinitate Chriſti; Transfigu- ratio in monte; ſermo de miſericor- — 81 Pars II. Gnopſis Librorum Scriptura Chronologica. 7. Prædicatio Chriſti in Judæa uſque ad ejus Paſſio- nem. Hoc tempore enarrantur ſermones de eaſtitate & paupertate Evangelica; de æquali mercede diveriarum vocationum; de bibendo calice paſſionis & c. 8. Acta Chriſti immediatè ante paſſionem, in paſſio- ne, & poſt paſſionem. Hoc tempore contige- runt ſolennis Chriſti ingreſſus in urbem; ejus concertatio cum Phariſæis in templo; ſermo ul- timus ad diſcipulos in Oliveto de everſione Je- roſolymæ, de judicio tam particulari quàm uni- verſali; inſtitutio Evchariſtiæ; paſſio, reſurre- tio, aſcenſio. In Marco. Evangelium D. Marci eſt tantum Compendium & Ex- tractus ex Evangelio D. Matthæi cum nonnullis additionibus, ſcriptum eſt pro gentilibus potiſ- ſimum. Hinc inſiſtit recenſendis miraculis. In eo deſeribuntur 1. Prædicatio Joannis B. & baptiſmus Chriſti. 2. Prædicatio Chriſti in Galilæa ab incarceratione Joannis B. uſque ad ejus decollationem. 3. Prædicatio Chriſti in Galilæa poſt decollationem Joannis B. 4. Prædicatie Chriſti in judæa uſque ad Paſſionem. S. Acta Chriſti immediatè ante paſſionem, in paſ- ſione, & poſt paſſionem. In Luca. D. Lucas ſcribit multa, quæ ſcire naturaliter non po- terat, niſi ex relatione propria B. Virginis, & Apoſtolorum. Inhæret præ aliis Evangeliſtis doctrinæ morum à Chriſto traditæz. Cum tan- tüm referat audita, & potiſſimuùm inſiſtat re- cenſendis doctrinis Chriſti moralibus, non in- I. . Capite. — Anné Chriſti. 19. — 20. 2I. ⸗ 28. I. I.-— 6. 6.— 9. 10. II. = 16. 33 tererat, 32 Prole gomenorum in dacram Scripturam „ tererat, exa tè ſequi ordinem temporum. Plu- res Chriſti ſermones diverſimodè narrat, quàm referuntur in Matthæo; quod ſignum eſt, Chri- ſtum in diverſis locis, videlicet in Galilæa infe- riore, in Galilæa ſuperiore, & in judæa, eos- dem ſermones, præſertim receptis novis ſeptua- ginta duobus diſcipulis, repetiſſe. In hoc pro- in Evangelio reperiuntur I1. Nativitas Joannis B. 2. Conceptio, nativitas, oblatio in templo, & vita privata Chriſti uſque ad annum ætatis trigeſimũ. 3. Prædicatio Joannis B.; & baptiſmus Chriſti, & Genealogia. 4. Jejunium Chriſti in deſerto. 5. Prædicatio Chriſti in patria & Galilæa uſque ad de- collationem Joannis B. «. Prædicatio Chriſti in Galilæa poſt decollationem Joannis B. 7. Prædicatio Chriſti in judæa uſque ad paſſionem. 8. Acta Chriſti immediatè ante paſſionem, in paſſio- ne, & poſt paſſionem. In Joanne. D. Joannes ſupplet ea, quæ à tribus prioribus Evan- geliſtis omiſſa ſunt; & ea potiſſimùm attingit, uæ ſerviebant ad demonſtrandam divinitatem hriſti. Deſcribuntur ab illo 1. Generatio æterna, & Incarnatio Verbi; Prædica- tio Joannis B.; Baptiſmus Chriſti; & vocatio Apoſtolorum. 2. Prædicatio Chriſti in Galilæa ante & poſt decolla- tionem Joannis B. 3. Prædicatio Chrifti in Judæa & trans Jordanem uſ- que ad paſſionem. 1Annd I. 2.— 6. 7. =1O. 4. Acta Chriſti nltimâ ſeptimanâ ante paſſionem; ubi II. * 17 Capite. Chriſti. 1. 1 * 2. 3. 30. 4. 30. 4. — 9. 3 I1. 9. -13. 32. 14.-— 19. 33. 19.-24. 33. 30⁰. 32. 33. 33 recen- 31. & Pars II. Hnopſis Eibrorum Seriptura Chronologica. 83 5. Paſſio Chriſti & acta poſt reſurrectionem. Fucusque diviſio actorum Chriſti juxta ordinem Evangeliſtarum. Utrum veròô omnia peracta fue- rint intra biennium, aut triennium, quæ à bap- tiſmo Chriſti uſque ad ejus paſſionem enumeran- tur? An celebrârit duo vel tria Paſchata? An feſto Paſchali intra hoc ſpatium temporis ſem- per interfuerit Jeroſolymis? quo loco & tem- pore ſingula geſta ſint? lis eſt inter Interpretes, cujus diſcuſſio exacta nullum certum hactenus reperit exitum. Il Actis Apoſtolorum. Hic notandum, annos in margine poſitos computari à Nativitate Chriſti, non juxta Eram Vulgarem à recentioribus Chronographis correctam, quam ſupra Part. I. quæſt. 20. exhibui. annos ad illam 5Æͤram reducere voluerit, quin- que annos ubivis detrahat, neceſſe eſt. I. Recenſentur acta Apoſtolorum poſt Aſcenſionem Chriſti uſque ad Pentecoſten. Acta Apoſtolorum à die Pentecoſtes uſque ad lapi- 2. recenſetur reſuſcitatio Lazari; inſtitutio Evcha- riſtiæ?; & ultimus ſermo ad diſcipulos poſt cœ- nam. dationem Stephani. Perſecutio Eccleſiæ, converſio Sauli, & vocatio gentilium ad fidem. V Decapitatio Jacobi, & mors Herodis. Miſſio Apoſtolica D. Pauli per Aſiam minorem, & varias Europæ circa Mediterraneum orientales provincias. Concilium Jeroſolymitanum, in quo gentiles ad fidem converſi ab ob B muntur. Qui enim hos ſervatione legis Mofaicæ exi- Capite. 18.- 21. 1. 2.—7. 8.— II. 1I2. 13. 14. Anno Chriſti. —— 34. 34. 35˙. 47. 49. 85. 7. Nova 34 Prolegomenorum in Sacram Scripturam 7. Nova Miſſio Pauli poſt Concilium Jeroſolymita- num; in qua à Jeroſolyma per varias provincias tranſit uſque Athenas & Corinthum in Græcia. S8. Paulus Corinthé per Aſiam redit Jeroſolymam. 9. Paulus Jeroſolymis tentus ducitur Cæſaream, ubi biennio manet in cuſtodia. 10. Paulus appellatione ad Cæſarem interpoſita vin- us mittitur Romam, ubi iterum biennio deti- netur in cuſtodia. Iin Epiſtola ad Romanos. Cum Romæ orirentur diſſenſiones inter Gentiles & Hebræos ad fidem converſos; eò quod He- bræi præferri vellent Gentilibus ob legis Moy- ſaicæ obſervantiam, quam etiamnum ubivis lo- corum retinebant; econtra Gentiles in ſufficien- tiâ ad ſalutem per ductum ſolum rationis & li- bertate evangelica gloriantes Hebræos aſperna- rentur, Apoſtolus oſtendit, nec illis ſufficere ob- ſervantiam legis, nec iſtis ductum ſolius rationis; ſed ambos juſtificari per gratiam Mediatoris. LILititaque r1. Refutantur Gentiles de ſufficientia rationis ad ju- ſtificationem. 2. Refutantur Hebræi de præſtantia legis Moyſaicæ, utpote quam ipſi tam parum obſe tiles duéctum rationis. pis applicatur per fidem in ESuM. “ 4. Gratiam juſtificationis conſervari non poſſe ſine operatione gratiæ per reformationem & tota- AQeum regenerationem hominis internam. 5. Deplorat Apoſtolus excæcationem Judæorum, & monet gentiles, ne extollantur ob acceptam rvant, ac Gen- 3. Oſtenditur, legem Moyſaicam non ſervire ad ju- fſtihcationem, ſed gratiam Mediatoris, quæ no⸗-—˖ Capite. Anns Chriſti. 16. 18. 5§556. 19.— 21. 60. 27. — 28. 62. 2. 3. 4. F.— 8. gratiam — F —————— Pars Il. Gnopfis Librorum &riptura Chronologica. 85 gratiam fidei, ne & ipſi rurſus gratia hac excidant. 5. Subjunguntur moralia præcepta Chriſtianæ legis. 7. Clauditur Epiſtola per familiares ſalutationes in Chriſto. In Epiſt ola prima ad Corinthios. Apoſtolus in Corinthiis redarguit novem defectus, L. E. 8. quos monet & ſuadet corrigendos. Baptiſmi gratiam metiebantur ex probitate aut dignitate miniſtri; probitatem aut dignitatem miniſtri metiebantur ex ejus eloquentia, aut pro- fana ſcientiarum peritia. Reprehendit quod tolerent incæſtuoſum; quod apud gentiles judices judicio contendant; quod multi vitio luxuriæ dediti ſint. Præſcribit leges conjugiis; iis tamen præferen- dam docet virginitatem. Deelarat, idolis immolata ſecluſo ſcandalo come- di poſſe. Docet, miniſtris Eccleſiæ deberi ſuſtentationem congruam. Quosdam admonet, ne redeant ad cultum idolo- rum. 2 Mulieres increpat, quod non veniant ad Eccle- ſiam velato capite. Divites autem vehementer exagitat, quod in cœna, quæ illo tempore per modum convivii parabatur, laute comederent & biberent, pauperibus negleétis. Demonſtrat, quemlibet ſuo talento, dono, ac ſtatu contentum eſſe debere. Potiorem quibus- vis talentis donorum, aut eminentiis ſtats, cha- ritatem eſſe oportere. Et inter ipſa dona divi- na eſſe illa præferenda, quæ proximo ſint utilio- ra, non quæ ſint mirabiliora. Confutat eos, qui adſtruebant, non eſſe exſpe- tandam reſurreéctionem corporum. L 3 Capite. Annud Cvbriſti. 15.— 16. I. = 4 10. II. 15. 53. 10. Clau- 8⁶G Prologomenorum in Saeram Scripturant 10. Claudit Epiſtolam per cohortationem ad eleemo- I. 2. 4. 5. ſinas pro iis, qui Jeroſolymis per renuntiatio- nem bonorum elegerunt paupertatem volunta- riam & communem vitam; additque ſanctæ of- ficia humanitatis. Iin Epiſtola ſecunda ad Corinthios. Apoſtolus ſcribit pro ſe Apologiam adverſus ca- lumnias Pſeudoapoſtolorum, qui æſtimationem & amoremPauli apud Corinthios extinguere ni- tebantur. In hac proin Apologia demonſtrat ſuam patientiam, innocentiam, invariatam con- ſtantiam in doctrina; commiſerationem erga delinquentes; benedictionem Drr in conver- tendis populis; labores in plantanda Eccleſia Corinthia; ſolicitudinem indefeſſam pro con- creditis Eceleſiis; alienationem ab omni hono- re, emolumento, aut temporali commodo; fi- dueiam infractam in Dꝛso; & intentionem re- tam relucentiſſimam. Suadet proin, ut nullam habeant communicatio- nem cum fuis calumniatoribus, & aliis pravis Corinthiis. Econtra laudat & confortat eos, qui ſuis monitis in priori Epiſtola datis paruerant aut reſipuerant. Specialiter laudat eorum liberalem collationem pro pauperibus religioſis Jeroſolymæ. Tandem convertitur ad minas erga refractarios, ac incorrigibiles, quibus ne ſe conforment, de- nuo obſecrat, in memoriam iis revocandé ſua erga illos merita. In Epiſtola ad Galatas. In hac Epiſtola oſtendit Apoſtolus, Gentiles ad fide n converſos non obligari ad obſervantiam leg s Capite. Annd 16. I. = . 54. 6. 7. 8. 9. £☛ 1. 2. Pari II. Huopſie Librorum Scripturæ Chronologica. 87 Annò Chriſti. . Moyſaicæ, prout à Pſeudapoſtolis contra inſtitu- H tionem à Paulo acceptam perſuaſi fuerant. Ut ergo eos ab illo errore abducat. 1. Probat ſuam legitimam miſſionem, & authorita- I. 2. tem in Eccleſia Deur. 2. Exemptionem ab obſervantia legis Moſaicæ pro- 3. 4. 4 bat variis rationibus. 3. Oſtendit, impletionem legis Moyſaicæ ſpiritu §. quærendam eſſe, non carne. 4. Adhortatur proin ad ſectanda varia, quæ enume- 6. rat bona opera. In Epiſtola ad Epheſios. Hæe Epiſtola eſt compendium fidei, & perfectionis Chriſtianæ. 8 1. Explicat primaria myſteria fidei; de Chriſto, de vocationis gratia, de juſtificatione, de æterna gloria, de via crucis ad vitam. 2. Enumerat præcipuas virtutes Chriſtianas, philo- 4.- 5§. ſophis incognitas; humilitatem, charitatem, ca- ſtitatem, cireumſtantias moderatæ iræ, mode- ſtiam, benignitatem, obligationem ad laboran- dum, imitationem Chriſti, veracitatem, ora- tionem jugem &c. 3. Recenſet obligationes ſtatuum; uxorum, mari- torum, filiorum, parentum, ſervorum, domi- norum. 4. Docet, quibus armis adverſus diabolum pugnan- 6. dum ſit, continentiâ, juſtitia, fide, Scriptura. In Epiſtola ad Philiphenſes. ”M Capite. ☛ 1. Sufs perſecutionibús & vinculs ſolatur eos in eo- 1. 5§8. rum perſecutionibus. N. 2. Animat cos ad conſtantiam in perſecutionibus 2. K exemplo Chriſti & ſuo, utpote qui pro iis omnia 4 ſua ſacrificaverunt. . 88 pProlegomenorum in Sacram Scripturam 3. Prigit illos conſiderandé inhoneſtatem adverſa- riorum, & generoſitatem ac ſpem in fide ſocio- rum. le Epiſtola ad Coloſſenes. Etiam hæc Epiſtola eſt compendium fidei & perfe- Ctionis Chriſtianæ. I. Tradit doctrinam fidei de Chriſto, Eccleſia, ju- ſtificatione, neceſſitate bonorum operum, de Sacramentis antiquis & novis. 2. Tradit ideam perfectionis Chriſtianæ in genere, ac dein in ſpecie pro conjugatis & liberis, pro dominis & ſervis. . In Epiſtola prima ad Theſſalonicenſes. IJ. Conteftatur ſuam conſolationem de eorum con- ſtantia in perſecutionibus, & reducendé in me- moriam fuos labores ipſorum gratiâ exantlatos animat eos ad ukeriorem perſeverantiam. 2z. Adhortatur eos ad fugam quorundam vitiorum, & ad amorem virtutum ꝑprimariarum propoſita ſpe reſurrectionis. In Epiſtola ſoecunda ad Theſſalonicenſes. Occaſio hujus Epiſtolæ erat ſiniſtra expoſitio prioris Epiſtolæ, in qua, cum Apoſtolus eos ſolaretur de reſurreétione in extremo judicio, non nulli ea verba ſic interpretabantur, quod dies judicii jam proximè inſtet. Itaque I. Laudat eos de conſtantia in perſecutionibus, & etiamnum eos erigit ſpe reſurrectionis. 2. Explicat fua priora dicta de tempore extremi ju- dicii. 3. Poſtulatâ eorum oratione, & impensâ bona im- precatione hortatur ad virtutes quasdam iis ma- gis neceſſarias, Capite. Annds Chriſti. 3. 4. I. 2. 59. z. 4. 4. F. . 52. 2. 3. 7 7 Dars Il. Gnopks Libiorum Scriptura Chrenologica. 89 In Epiſtola prima ad Vimotheum. En hac Epiſtola delineantur qualitates requiſitæ in Epi- ſcopo & Clerico. 1. Oſtendit, quale debeat eſſe ſtudium & doctrina, videlicet non de ſcientiis profanis, ſed de rebus fidei & morum, in quibus reperitur ſcopus to- tius legis Moyſaicæ. Pro hac autem methodo Nudii & doctrinæ docet ſe à Dro ele tum ac con- ſtitutum eſſe aliis in formulam. 2. Docet, quomodo Paſtor animarum orare & alios pro decentia orationis inſtruere debeat. 3. Recenſet qualitates requiſitas in ordinandis ad Epi- ſcopatum, vel Clericatum. 4. Tractat de vita & boneſtate Clericorum, ubi non exigit abſtinentiam rigoroſam in delectu cibo- rum, ſed ſtudium indefeſſum in rebus fidei & morum, horrorem à fabuloſis; exercitationem in devotione; corporalium negotiorum mode- rationem; ædificationem populi exemplarem in caſtitate, operibus miſericordiæ, modeſtia morum, & vivæ fidei in omnibus operibus con- teſtatione; in fervore ac Zelo animarum, in jugi meditatione ſuarum obligationum; & ſol- licitudine in divinis ininterrupta. 5. Explicat officia Clerici, quæ pertinent ad jurisdi- Ctionem, & aliorum correptionem; ad bono- rum in Clericos diviſionem, & ad inſtituendam X . . . caute Ordinationem Clericorum. 6. Tradit monita plebi ac ſibi ſpecialius inculcanda; de modeſtia ſervorum erga Dominos; de fu- giendis obſtinatis; de moderanda curâ haben- di; de temnendis divitiis; de ſectandis prima- riis virtutibus Clerici juſtitia, pietate, fide, cha- ritate, patientia, manſuetudine, Zelo fidei & morum. M . 17 Caupite. Anns Chriſti. 2. z. 6. 64. 90 Brolegomenorum in Sacram ripturam In Epiſtola ſecunda ad Timotheum. Hanc Epiſtolam D. Paulus ſcripſit ex carcere ultiméê vitæ ſuæ anń. Cum itaque proximè per Mar- . X „ . tyrium eſſet tranſiturus mundo, animat Timo- theum, ut ipſe in poſterum agat vices Apoſtoli, & induat ſpiritum Apoſtolicum. Ea de cauſa tra- dit ipſi præcipua muneris Apoſtolici rectéè obe- undi præcepta. I. Ad proſequendum audacter in poſterum loco ſui munus Apoſtolicum eum excitat monſtrandé in- primis fiduciam, quam in eo collocaverat; gra- tiam ingentem, quam à Dro acceperat, obliga- tionem talenti & vocationis, exemplum ſui & alio- rum cooperatorum fidei; neceſſitatem ob perver- ſitatem aliorum ſeduétorum; & ſpem proemii ad imitationem militis, Athletæ, & agricolæ la- borantium pro corona & ſegete. 2. Docet, quomodo ſe gerere debeat in hoc mune- re Apoſtolico, videlicet inſtruétivum ſine gene- re docendi contentioſo; collectum circa utilia objecta fidei; gravem moribus; à juvenili deſi- derio laudis, famæ, pompæ, commoditatum &ec. alienum; modeſtum in corripiendo. 3. Denuntiat tamen ipſi perſecutiones, ad quas eum praparat; & monet, conſolationem haurien- dam eſſe ex Scripturis. — 4. Conjurat illum proin, ut in tanta perverſitate ho- minum loco ſui proximè martyrio afficiendi in- trepidè munus apoſtolicum aſſumat, & amicis ſuis ultimum Vale dicat. In Epiſtola ag Titum. 1. Inſtruit Titum, quem conſtituerat in Inſula Creta Epiſcopum, quales ordinandi ſint Clerici. 2. Docet, quæ præcipuè inculcanda ſint fidelibus ſuæ curæ concreditis in quovis ſtatu. Capite. — w. n& 2. — 2. 3. Annô Chriſti. 65. 65. 3. Docet, — Pars II. Guopfis Librorum Scriptura Chronologica. 94 — * 3. Docet, fugiendas eſſe inutiles diſputationes ſcho- laſticas, & eruditiones circa legem veterem aut novam, quæ nil contribuunt ad directionem fi- dei aut morum. Hæreticos etiam poft unam al- teramve correptionem, ſi obſtinati fuerint, di- vinæ providentiæ relinquendos eſſe. In Epiſtola ad Philemonem. Conatur Philemoni hero reconciliare Oneſimum, ejus mancipium, qui à ſuo hero fugerat, & ad fidem converſus Paulo in carcere ſollicitè mini- ſtraverat. In Epiſt ola ad Helræos. In hac Epiſtola D. Paulus oſtendit, ceſſare jam obli- gationem ad veterem legem Moyſaicam; illius veròô loco unicè doctrinam Chriſti pro lege ha- bendam eſſe. Id evincit inſtituendé paralle- lum inter Moyſen & Chriſtum, inter figuras & figuratum, inter argumenta conciliantia autho- ritatem legi Movſaicæ, & legi Chriſtianæ. I. Prætendebant Hebræi, legem Moyſaicam eſſe ordinatam per Angelos. Sed lex Griſtiana or- dinata eſt per Filium Der. 2. Gloriabantur Hebræi, legem ſuam eſſe acceptam à Moyſe, magno Prophera & amico Drr. Sed Moyſe præſtantior Chriſtus, Filius DrI. IIIe enim nec ingreſſus eſt, nec ſuos introduxit in terram promiſſam; hic autem omnes ſuos in cœ- lum. 3. Hebræi jactabant majeſtatem ac vim Sacerdorii Aaronici, Pontificum, Tabernaculi, Templi, & Sacrificiorum, & Sacramentorum. Sed excel- lentius & efficacius eſt ſacerdotium Chriſti, qui offerendé in victimam ſuum corpus omnes ſan- M 2 Capite. Annò Chriſti. 3. I. I. 2. 3. 4. §F.— 1I0. Ctifica- 92 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Gificavit, & renovandé quotidie illud ipſum ſa- crificium in pane & vino, pergit una eademque jugi oblatione omnes ſanctificare. 4. Hebræi obtendebant authoritatem ſuæ legi ex Patriarchis, Prophetis, aliisque viris ſanctis V. T. Sed Apoſtolus oſtendit, eos omnes non quæſi- iſſe remunerationem temporalem, quam ſolam Lex Moſaica promiſerat, ſed æternam per fidem ac ſpem in Meſſiam. S 5§. Hortatur proin Hebræos converſos, ut & ipſi er- mati conſimili ſpe per cruces & tribulationes, & per bona opera contendant aſſequi promiſſa æ- terna prœmia. In Epiſtola D. Jacobi. D. Jacobus armat Hebræos ad fidem converſos con- tra tentationes præcipuas, à quibus illo tempore illis majus imminebat periculum perverſionis. 1. Impugnat tentationem ex impatientia & puſillani- mitate in aſſequenda doctrina fidei; ex dificultate obſervandi qualitatem fraterna charitatis, præſer- tim in communitate religioſa Jeroſolymis ſuſce- pta; ex difßicaltate ſervandi caſtitatem, ſublatâ po- Iygamia; ex garrulitate otioſa; ex vehementia iræ, & ex torpore bonorum opergm, præſertim miſe- ricordiæ corporalis. 2. Impugnar tentationem ex ſuperbia divitum, qui in conventibus publicis præferri volebant pauperi- bus; eosque durè ac immiſericorditer tracta- bant, obliti conditionis æ qualis inter Chriſtianos. 3. Impugnat tentationem hærefis ex hæreſiarcha Si- mone Mæago, qui docebat, bona opera ad ſalu- tem non eſſe neceſſaria. 4. Impugnat aliam tentationem periculoſam ambi- tionis multorum, aſpirantium ad titulum Docto- ris, Scribæ, aut Legisperiti, ſen Magiſtri, quorum tamen ſcientia plerumque verſabatur in conten- Capite. II. 12. 13. I. 2. tioſo Bars II. Guopſis Librorum Scripturæ Chronolegica. 9 5 tioſe genere, & eruditione profana, ex quibus na- ſcebantur in Eccleſia magnæ contentiones etiam in materia religionis. 5. Impugnat tentationem avaritia & oſtentationis, ex qua oriuntur lites, & plura alia peccata. . 6. Impugnat tentationem injuſtitiæ & iwmiſericordia erga pauperes. . 7. Præmunit contra ultimam tentationem in articulo mortis per Sacramentum Extremæ Unétionis. In genere veròô contra omnes tentationes pro reme- dio praſcribit orationem, & Sacramentum pœni- tentiæ, & correptionem fraternam. In Epiſtola prima Petri. 1. Declarat magnitudinem beneficii redemptionis, & obligationem exhibendi gratitudinem per bonam vitam Chriſtianam. 2. Tradit Ideam vitæ Chriſtianæ in genere; ac dein pro quovis ſtatu in ſpecie, exponendé, qualiter agendum erga principes territoriales, erga conju- ges, erga parentes, erga æquales, erga ſubditos, erga inimicos, erga perſecutores fidei. 3. Animat ad præcipuas virtutes Chriſtianas, ad patien- tiam videlicet in adverſis, continentiam caſtam, charitatém fraternam, miſericordiam, modeſtiam. 4. Ultimò exhortatur presbiteros & Clericos juniores Hicia ſui ſtats Clericalis d ad ofſicia ſui ſtatús Clericalis decenter obeunda. Iĩn Epiſtola ſocunda Petri. I. Exhortatur ad fidem fortiter tuendam, in quem finem adducit motiva idonea ex prædlaris effecti- bus, dignitate, & certitudine fidei. 2. Monet, fidei correſpondere debere vitam; ſpem- que fidei bonis operibus eſſe conſtabiliendam. 3. Præſertim cavenda eſſe hæreticorum conſortia. 4. Maximè eorum, qui docebant, actu falſas reperiri Capite. Anns prædictiones Apoſtolorum de celeri adventu Chri- I. I. 2. 6. 65. ſu, & D 94 Prolegomenorum in Sacram Scripturam ſti, & mundi interitu; quia illa omnia celeriter quidem eventura ſunt, ſed juxta æſtimationem DrEI, coram quo müle anni, ſicut dies unus; & ſic etiam intelligendam Epiſtolam Pauli ad Theſſalo- nicenſes, videlicet primam. Iin Epiſtola prima Joannis. 1. Oſtendit, Chriſtum verè eſſe filium Drr, qui nos per fidei lumen vocat in ſocietatem ſuam commu- nis æternæ vitæ: eundem etiam eſſe propitiatio- nem perennem pro peccatis, à quibus nullus ho- minum eximitur, dummodo ea confiteatur modé divinitus inſtituté. 2. Fruſtra tamen ſperari remiſſionem peccatorum per Chriſtum & ſocietatem æternam gloriæ cum Chriſto, niſi quis obſervet mandata Der, præſer- tim dilectionis Drr, in qua obſervatio aliorum mandatorum tanquam in radice continetur. 3. Oſtendit, hanc dilectionem Dsr ſtare non poſſe, niſi quis ea diligat, quæ Dsus diligit, & averſe- tur, quæ averſatur Dzus. Itaque cum Drus dili- gat omnem hominem, & averſetur pravas con- cupiſcentias, & hæreſes, neminem ſibi confiden- ter blandiri debere de dilectione Drr, niſi diligat proximum, & averſetur pravas concupiſcentias mundi ac hæreſes. 4. Oſtendit, ſine hac dilectione DEr vitam æternam obtineri non poſſe; quia regeneratio formalis & in actu ſecundo juſtificativa non poteſt haberi ſine di- lectione, quia ſie teſtatur Chiles ,cui teſtimonium perhibent Pater & Spiritus fanctus; & idem teſta- tur triplex baptiſmus, flaminis, fluminis, & ſan- guinis, in quorum quolibet exprimitur obſervatio mandatorum, ac conſequenter dilectionis. Ita- que qui prætendit ſe eſſe regeneratum ſemine ver- — bi Divini formaliter, efficaciter, & cum effectu actualis juſtificationis, non poteſt inharere pec- Capite. Anns Cbriſti. I. 2. 2. 4. . 5· catis, 4 I. D. Joannes narrat, quomodo Chriſtus ſibi appa- Pars II. GHuopfis Librorum Scriptura Chronologica. — catis, prout prætendebant illorum temporum hæ- retici, Simoniani & Nicolaitæ; neque fructuo- ſas eſſe poſſe preces ſacerdotis abſolventis, aut al- terius deprecantis reſpectu hominum in peccato mortali exiſtentium, impetrandé illis remiſſionem peccatorum, quamdiu peccatis gravibus inhærent, prout tamen illi hæretici prætendebant. In Epiſtola ſocunda Joannis. Admonet quandam matronam, ne præbeat aures hæ- reticis, aſſerentibus, Chriſtum non fuiſſe verum hominem, ſed tantùm apparenter. In Epiſtola tertia Joannis. Collaudat Gajum, qui contra prohibitionem Epiſco- pi ſui hæretici recipiebat hoſpitalitate peregrinan- tes conſortes veræ fidei. In Epiſtola Judæ. I. Commonet fideles, ut caveant à perverſa hæreſi Nicolaitarum, qui excuſſo omni jugo ſubjectionis erga reges & ſuperiores aperiunt omnem januam diſſolutæ vitæ. 2. Docet, pertinaces eſſe relinquendos; corrigibiles ad fidem reducendos; pœnitentes eorum benignè recipiendos. In Aocalybſi. ruerit cum mandato ſcribendi ſeptem Eccleſis, ac Epiſcopis Aſiæ Minoris, jurisdictioni D. Joannis ſubditis. 2. Scribit nomine Chriſti ſeptem Eccleſiis ſuæ juris- dictioni concreditis, opera nonnulla redarguendé, alia collaudandò⁶, & promiſsis ad meliora animan- dé. 3. Narrat viſionem, in qua oſtendit, Chriſtum jam actualiter auſpicaſſe ſuum regnum inviſibile in hunce mundum, quod à Patre acceperat, recipiendé ab 95 Capite. Annb Cbriſti. . I. 98. I. 98. 1. 66. 1. I. 94. 2. 3. 4. 5. omnium —N 965 Prolegomenorum in Scripturam Sacram omnium priorum ætatum, & præſentium homini- Capite. Anns bus cultum regium. Criſti. 4. Exhibet ſummariè ſeptem genera plagarum, quæ 6. immittentur Eccleſiæ à principio uſque ad finem mundi, & oſtendit, hæc omnia dependere à di- rectione Chriſti, exequentis decreta Patris præ- ſtabilita quoad gubernationum mundi. Primum genus ſunt revolutiones regnorum; ſecundum bel- la; tertium fames; quartum peſtis; quintum per- ſecutiones tyrannorum; ſextum præambula in na- tura ad diem extremi judicii, in quo ex Judæis 7. multi, ex aliis gentibus autem innumeri inter præ- deſtinatos comparituri ſunt. F. Deſcribit ea, quæ paulo ante extremum judicium 8. 11. in hominibus eventura ſint. 6. Enarratis ſumariè generibus plagarum uſque ad 12. finem mundi, oſtendit inprimis dejectionem de-- monum ex partu virgineo, utpote qui prius tan- quam dii adorabantur, per Chriſtum autem ſua au- thoritate, & poteſtate, & dominatione miniſterié Angelorum exuebantur. 7. Poſt dejectionem poteſtatis deemonum etiam de- 13.- 18. ſcribit everſionem Idololatriæ in Romano impe rio, quæ poſt trecentorum annorum graviſſimas perſecutionés futura erat. Ubi manifeſtis notis pro conſolatione Chriſtianorum exprimit varias cireumſtantias perſecutionum ſub Diocletiano & Maximiniano, poſt quas Roma gentilis per Con- ſtantinum M. à priori ſuo throno decidit. 3. Deſcribitur facies Eccleſiæ à Conſtantino M. uſque 19.-20. ad ortum hæreſum, exortarum mille annis poſt ſæculum quartum, & ab eo rempore uſque ad fi- nem mundi. . 9. Deſcribitur facies cœli & terræ, quàm poſt extre- 21. 22. mum judicium habituri fſunt, & adumbratur per- petua beatitudo ibi perfruenda. PARS ss I 1 X DeSen 2 . 2 H 2 G E G. .⸗SQ..S..O. B. G. H. D. G. B. W.⸗G. ..0. G. .e NoeRoee 210 2eN &STHG&NX &ε‿N1HH.*⁵ε &‿T„.⁵να. 5EN èð PARS III. De divinitate Scripturæ. Q. I. Quomodo probari poſſit, in ſingulis Scripturæ libris contineri Verbum DElI Reſpondeo, id probari hoc modo: Apoſtoli, qui nobis relique- runt Scripturas Sacras, eas nobis reliquerunt tanquam Verbum DEI, & tanquam inſpiratas à DEO. Ergo revera continent Verbum DEI, & revera ſunt inſpiratæ à DEO; quia Apoſtoli docti à Chriſto & à Spiritu Sancto in re tanti momenti non potuerunt falli, aut fallere, niſi corruat tota Religionis infallibilitas. Antecedens probatùr tum ex teſtimoniis ipſorum Apoſtolorum, tum ex uniformi ſenſu Patrum primitivæ Eccleſiæ, qui contingenter non coiret in unam uniformem ſententiam, prout oftenſum eſt part. 1, LQ7. Teſtimonia Apoſtolorum de Scripturis ſunt iſta. 1. D. Paulus oſtenſurus excellentiam Religionis Judaicæ ſupra Religionem naturalem gentilium in Epiſt. ad Rom. C. 3. ait: Quid ergo amplius Judæo eſt? aut quaæ utilitas circumciſionis? Multum per omnem mo- dum. Primuùm quidem, quia illis credita ſunt eloquia DEI. Per hoc quod dicit credita, oſtendit, conſtanter conſervata, utique in Scripturis. 2. Idem 2. ad Tim. 3. v. 15. ait: Ab infantia ſacras Literas noſti, qu& te poſſunt inſtruere ad ſalutem. Omnis Sriptura divinitus inſpirata utilis eſt ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in juſtitia, ut perfectus ſit homo DEI ad omne opus bonum inſtructus. In hoc textu t0 inſpiratum refert ad omnes ſacras Literas; quia ſi tantum foret ſenſus ex- ceptiyus WD 2 „ B. e1 .4 .„ ₰* α E 2 ⁸ 1.S 2* 8 8 5 93 Prologomenorum in Sasran Srriptüraän „ ceptivus divinitus inſpiratarum à non inſpiratis, non ſervirent omnes Sacræ Literæ ad perficiendum in omni bono opere; immo nullæ; quia de nulla in particulari habetur teſtimonium ſpecificum, quod hæc po- tius pars Scripturæ ſit inſpirata præ alia. 3. Idem Apoſtolus I. Theſlſ. 2. v. 13. ſeribit: Cum accepiſetis à no- bis Verbum auditus DEI, accepiſtis illul, non ut verbum hominum, ſed, ſi- cut eſt ver?, Verbum DEl, qui operatur in vobis. In hoc textu Apoſto- lIus tradit verum criterium diſcernendi verbum divinum à verbo hu- mano, nempe operationes divinas ſoli DEO poſſibiles, in confirma- tionem prædicationis editas. Quod ſi hoc ſignum datur circa verba ab Apoſtolis ore prolata, ac tranſeuntia; à fortiori admittendum eſt circa verbum prædicationis ſcriptum, utpote quod ad ſolidandam aut corrumpendam Religionem longè majoris foret conſequentiæ. A. Idem comminandé impœnitentibus nonnullis Corinthiis 2. Cor. 13. v. 3. ait: An experimentum quæritis ejus, qui in me loquitur Chriſtus, qui in vobis non infirmatur, ſed potens eſt in vobis? Quo loco iterum lo- quentem in ſe Chriſtum agnoſci vult ex operationibus miraculoſis di- vinæ omnipotentiæ, quibus tradere reum poſſet poteſtati de»monum, aut aliis gravibus ſuppliciis. Et obſervari meretur, quod in hoc textu Apoſtolus loquatur non de ſermonibus ſuis ore prolatis, ſed de locu- tione ſua ſcripta, ac Epiſtolari; qua in his ipſis duabus Epiſtolis com- minabatur peccantibus. y. D. Petrus de tota Scriptura V. T. loquens 2. Ep. C. I. v. 16. ait: Non doctas fabulas ſecuti notam fecimus vobis D. N. J. Chriſti virtutem & praſentiam, ſed ſpeculatores (oculares) facti illius magnitudinis - voce delapſa ad eum: Hic eſt Filius meus dilectus. -— Et hanc voçem nos audivimus de Cæœls allatam - Et habemus (hoc teſtimoniò ſenſuum) firmiorem propheticum ſermonem, cui bene facitis attendentes quaſi lucernæ lucenti in loco caliginoſo, boc primùm intelligentes, quod omnis prophetia Scripturæ propria interpreta- tione non fit. Non enim voluntate humana allata eſt aliquando prophetia; ſed Spiritu Sancto inſpirati locuti ſunt Sancti DEl homines. Prophetia cripturæ hoc loco refertur ad totam Scripturam, eò quod prophetare in Scriptura uſitatiſſime ſumatur pro eodem ac pradicare. Hinc & part. I. Q. 7. ex Joſepho oſtenſum eſt, in communi ſenſu Jjudæorum omnes Scriptores Scripturæ fuiſſe prophetas, id eſt, prædicatores ac do ctores divinitùs inſpiratos. 6. Chriſtus, – — — — eSW — — — —. Pars III. De divinitate Scriptura. 99 6. Chriſtus, Evangeliſt?, & Apoſtoli, quotiescunque Scripturis tribuunt infallibilem authoritatem, tanquam regulæ fidei & morum, loquuntur indiſcriminatim ſine ulla reſtrictione de omnibus Scripturis V. T., quæ tunc erant in Canone Hebræorum; & quotiescunque lo- quuntur de Scripturis, illis viciſſim tribuunt infallibilem authoritatem, tanquam regulæ fidei & morum; ergo ſub hac notione & complexa idea Apoſtoli commendarunt Eccleſiæ etiam Scripturas N. T., quascun- que Eccleſus eommendarunt ſub nomine & codice Scripturæ. Antece- dens probatur ab inductione omnium textuum, in quibus fit mentio Scripturæ; videlicet Math. 21: v. 42. ib. 22. v. 29. ib. 26. V. 54. ib. 26. v. p6. Marci 12. v. ID0. i1. 12. v. 24. ib. 14. v. 49. ib. 15. v. 28. Luc 4. V. 2 1. ib. 24. v. 27. ib. 24. v. 32. & 45. Joannis 2. v. 2ꝛ2. ib. §. v. z39. ib. 7. v. 38. & 42. & 52. ib. 10. 55. ib. 1I3. v. 1 8. ib. 17. V. 12. ib. 19. V. 24. 28. 36. & 37. ib. 20. v. 9. Acdorum I. v. 16.] ib. g. v. 32. & 3 5. ibe. 17. v. 2. ib. 17. V. II. ib. I18. v. 24. & 28. Rom. I. v. 1. ib. 4 V. 3. ib. 9. v. 7. ib. 10. v. L8. ib. 10. v. 1I1I. ib II. v. 2. Iib. 15. v. 4. ib. 16. v. 260. I. Corinth. I15. V. 3. & 4. Calat. 3. V. 8. & 22.ib. 4. v. 30. I. Tim. S§. v. 18. 1 2. Tim. 3. v. 16. Ja- cobi. 2. v. K8. ib 2. V. 23. 1ib. 4., v. 75. I. Petri 2. v. 6. 2. PDetri I. v. 20. ib. 3. v. I1I6. 7. D. Petrus Epiſtolas Pauli comparat aliis Scripturis, dum 2. Ep. 3. v. 16. ait: Scut Paulus ſeripfit vobis; ſicut & in omnibus Epiſtolis loquens in eis de his, quæ indocti depravant ſicut & cateras Scripturas. Ergo cum D. Petrus agnoſcat alias Scripturas eſſe inſpiratas, etiam agnoſcéèt ipſas Epiſtolas Pauli tanquam inſpiratas. 8. Chriſtus JOannis 16. v. 13. Cum venerit ille Spiritus veritatis do- ctebit vos omnem veritatem, & quæ ventura ſunt, annuntiabit vobis. Et Act. I. v. 2. dicitur de Chriſto: Praæcipiens Apoſtolis per Spiritum Sanitum. Ita- que cum Apoſtoli Scripturas reliquerint Eccleſiæ tanquam Verbum DEl, reverà erunt Verbum DrEI. Teſtimonia autem Patrum ſunt ſequentia. I. Irenæus I. 3. C. 25. ſic ſeribit: Convenientibus (ſeptuaginta Inter- pretibus) in unum, & comparantibus ſuas interpretationes, DEUS glorißi- catus eſt, & S&criptura verè divinæ creditæ ſunt, ut & gentes cognoſcerent, quoniam per aſpirationem DElI interprerata ſunt S&ripturæ; & non eſſe mira- DW N 2 bile, 100 Prologomenorum in Sacram Scripturam bile, hoc in eis DEUIMoperatum, quandoquidem etiam inſpiravit Esdra præ- teritorum Prophetarum omnes tememorare ſermones. TLitur firma eſt fides no- ſtra manifeſtam oſtenſionem habens ex his Sripturis; Etenim Apoſtoli conſo- nant pradicta interpretationi. -— Unus enim & idem Spiritus DEI, qui in Prophetis praconavit, in Senioribus (7o.) interpretatus eſt bene, quæ bene prophetata ſuerant. Ex hoc textu colligitur, quod Scripturæ apud ju- dæos jam ante verſionem Septuagintaviralem creditæ fuerint eſſe ver? divinæa; & quod omnia V. T. fuerint præconata ſeu pradicata à Spiritu ſancto; quia omnes libri V. T. tribuuntur à Tertulliano Prophetis, prout & tribuebat Joſephus, ſicut part. I. Q. 7. oſtenſum eſt. 2. Tertullianus I. de habitu muliebri. c. 3. Ilu?! quoque aſſertionem Seriptura ilius (libri Enoch) tueretur; quia perinde potuit violentia cataclysmi in Spiritu (quispiam Propheta) reformare, quemadmodum omne Inſtrumentum Judaicæ Literaturæ per Edram conſtat teſtauratum.- Legimus omnemscripturam adiſicationi habilem divinitus inſpirari. Idem l. De anima probaturus, noti- tiam de anima non eſſe quærendam in libris Philoſophorum, ſed in S. Scriptura, c. I. 2. 3. ait: Nullum alium potiorem anima demonſtratorem, quàm authorem à DEO diſcat, quod 4 DEO habeas; aut nec ab alio, ſi nec DEO. - Viſa eſt quidem ſibi & (Philoſophia) ex ſacris, quas putant, Lit- teris hauſiſſe, quia plerosque authores etiam Deos exiſtimabat antiquitas, ut Mercurium, ut Orpheum - qua penes nos Apocryphorum confeſſione damnan- tur, certos, nihil recipiendum, quod non conſpiret propheticæ paraturæ. - Hoc itaque commiſerit nos & Philoſophos, quod interdum communes (utrisque ſententias propriis argumentationibus veſtiant, contrariis alicubi Regula noſtraæ (Seripturæ) & ideo debemus communes ſententias ab argumentationibus Phi- loſophorum liberare revocandé quaſtiones ad DEI Litteras. — Chriſtiano paucis ad ſcientiam hujus rei opus eſt; amplius quarere non licet, quùm quod inyeniri licet; porrò non amplius inveniri licet, quam quod à DEO (in Scri- pturis, diſcitur; quod autem à DEO diſcitur, totum eſt quod ſcimus.) - Animam ex DEI flatu, non ex materia vindicamus, muniti divinæ determina- tionis (Gen. 2.) inobſcurabili Reguld. Idem I. I. contra Marcionem c. 21. Defmitio inſtructa eſt, non eſſe credendum DEUIM, quem homo de ſuis ſen- Rbus compoſuerit, niſi planè Prophetes, id eſt, non de ſuis ſenſibus. Ibidem l. 3. c. 6. Nos (ſumus) certi, Chriſtum ſemper in Prophetis locutum, Spi- ritum ſcilicet ereatoris, Nicut Propheta teſtatur; Spiritus perſona ejus Chriſtus Dominus, qui ab initio Vicarius Patris in DEl nomine auditus ſit & piſus. Tbidem Il. 4. c. 2. Conſtituimus, Eyangelicum Inſtrumentum Apoſtolos au- thores — —,. — — — — — Pars IIII De Dirinitate Kriptura. 10 1 thores habere, ſi & Apoſtolicos (alios viros authores habuit) non tamen ſalos, ſed cum Apoſtolis; quoniam pradicatio diſcipulorum ſuſpetta fieri poſ- ſet, ſi non aſſiſtat illi authoritas Magiſtrorum, immo Chriſii, qui Magiſtros Apoſtolos fecit. 3. Clemens Alexandrinus in Admonitione ad Gentes: Jeremias, vel in Jeremia potius ſanctus spiritus DElIM oſtendit. - - Poſſum tibi Seripturas afferre innumerabiles, quarum ne apex quidem unus prateribit, qui non perfi- ciatur; os enim Domini, Spiritus ſanctus, ea eſt locutus. - - Hanc doctri- nam (quod pietas ſit ad omnia utilis,) Apoſtolus cum ſciret verè eſſe divi- nam, ait: Tu autem, o Timothee, ab infantia ſacras Litteras noſti. Sunt enim veiè ſacra Littera, quæ ſacros faciunt, & deificant. Exr quibus litteris & ſyllabis compoſitas Scripturas idem Apoſtolus appellat divinitus inſpiratas. Idem l. I. Pædogogi citans textum ex Pſalmo 8. ait: Hoc modo: Videbo cœlos & . Spiritus ſanctus cecinit. Idem l. 6. Stromatum. Propter mul- tas cauſas Scriptura occultant latentem ſenſum: Primùm quidem, ut diligen- ter inquiramus. Praterea non omnibus bominibus conveniebat intelligere, quæ 4 ſancto Spiritu dicta ſunt. - — Unde etiam Petrus in pradicatione loquens ait: Divina providentia factas eſſe ſcripturas. 4. Origenes Homil. 3. in Exodum c. 4. ait: Quod ſi credimus divinas eſſe has Literas, & per Spiritum ſanctum ſeriptas, non puto, quod tam in- dignè de divino Spiritu ſentiamus, ut fortuitè in tanto hoc opere facta ſit va- rietas, ut nunc quidem Dominus dicatur induraſſe cor Pharaonis, nunez autem dieatur induratum ſine additione, 2 Domino! ſed quaſi ſbonte. Paulum video intelligentem, qui propter inbabitantem in ſe ſpiritum direre confidenter audebat: Nobis autem revelayit Dominus per Spiritum ſuum: hunc video intelligentem, quæ ſit diverſitas inter hac duo: nuduratum eſſe . X . cor Pharaonis; & induratum eſſe 2 Domino. Ob hanc cauſam Idem Origenes Hom. I. in Exod. C. I. ſcribit: Ego credens verbis Chriſti in Lege & Prophetis nec unum Jota, nec unum apicem puto eſſe myſteriüs va- cuum. Idem Hom. I. in Plal. 38. Wihil DEO ſine menſura eſt, nihil ſine pondere, ſed omnia ei in numero conſtant & menſura. Iia quoque Propbetæ vita & numerata & dimetita DEO eſt, dum providentia ejus rationibus re- gitur. Idem in Canticum Canticorum in Prologo ait: Hac Sapientes Graæcorum ſumpta à Salomone, qui atate long? ipſis prior, ea per DElI Spiri- tum di dicit, tanquam propria inventa protulerunt. Sed hæc Salomon ante illos omues inyenit, & docuit per ſahiemien quam accepit à DEO, ſicut ſeriptum 3 eſt: 102 Prolegomenorum in Sacram &ripturam 2 eſt : dedit DEUS prudentiam Salomoni, & ſapientiam multam valde, & la- titudinem cordis, ſicut arenam, quæ eſt ad oram maris, & multiplicata eſt in eo ſapientia ſuper omnes antiquos. Idem à Pamphilo Martyre in Apolo- gia Origenis ſic loquens inducitur: Inquirenda iſta ſunt ex Sacra Scriptu- ra. JSane quod idem Spiritus ſanctus unum quemque Sanctorum vel Propkheta- rum vel Apoſtolorum inſpiraverit, & non alius Spiritus in veteribus, alius vero in his (Scriptoribus Sacris) qui in adventu Chriſti inſpirati ſunt, fuerit, manifeſtiſſimè in Eccleſtis pradicatur. Idem in Philocaliis c. 2. ad illum textum Iſaiæ: Erunt hac verba velut ſermones libri obſignati ſic diſcurri: Hac non modo de Apocalypſi & Iſaia dicta eſſe exiſtimandum eſt; verùm etiam de univerſa &criptura divina, quæ plena eſt anigmatis, & obſcuris ſermonibus — — Inchoaturi Pſalmorum interpretationem traditionem elegantiſſimam ab Hebrao nobis universè de omni divina &criptura proditam pramittemus; dice- bat enim ille, totam divinitus inſpiratam Scripturam eſſe ſimilem multis domi- ciliis uno ædificio concluſis, ubi pro diverſitate domiciliorum variantur claves. - Quod ſi verba Domini tanquam argentum expurgatum ſeptempliciter ex- quiſitè Spiritus ſanctus cum omni accurratione ac ſtudio per Miniſtros verbi ſub- jecit, non fugiat nos analogia, ſecundum quam Sapientia DEl in omnem divi- nitus inſpiratam Sripturam aſque ad quamlibet litteram pervenit. Quemad- modum enim in mundi fabrica divina ars non rantirm in cœlum, ſolem, & lu- nam & . permanaſſe cernitur; verum etiam in terram, materiam ignobilio- rem; neque enim ab opifice neglecta ſunt minutiſſima animalium corpuſcula & . ſic exiſtimamus de univerſis quæ Spiritus ſancti inſtinctu ſcripta ſunt. Tradit enim DEl providentia Sapientiam humanà praſtantiorem hominum generi per hujusmodi litteras; & verba ſalutaria aſpergit, atque, ut ita dicam, ſapien- tiæ veſtigia, quantum unaquæque Littera ferre poteſt. Oportet igitur eum, qui ſemel admiſerit, Scripturas illius eſſe, qui mundum condidit, quacunque de procreatis rebus inquirenti earum rationem occurrunt, eadem etiam de S&cri- pturis confiteri. Idem Philocalium c. 7. ad illa verba D. Petri Act. 1. Oportebat impleri Scripturam, quam pradixit Spiritus ſanctus per os Darvid. Sic diſcurrit: Hic docemur, variam aſſumi perſonam à Spiritu ſancto apud Prophetas; & ſi perſonam aſſumit Chriſti, non eſt Chriſtus qui loquitur, ſed Spiritus ſanätus Chriſti nomine loquitur. Sic ſi perſonam induat Prophetæ, aut populi hujus, aut quidvis aliud ſimulet, Spiritus ſanctus eſt, qui ominia iſta alie- no habitu eficdit. Idem Philocal. c. 10. Quid ſentiendum de Prophetis? Nonne quodyis verbum ore ipſorum enuntiatum eſt eficax ? Nec mirandum, cum etiam omnis littera in DEI oraculis conſeripta ſuam habeat vim & efica- Cbiam, Pars TII. De Divinitate Scripturg. 103 ciam, nec ſit ulluni jota aut ullus apex Scriptura inſcriptus, qui ſuum opus non praſtet. Quemadmodum in bherbis ſingula habent ſuas vires, nec tamen eſt omnium ſeire, ad quam rem unaquaque herba ſit utilis, ſed herbarii tantum. Sic herbarius ſpiritualis à ſacris litteris unumquodque iſta & quodlibet elemen- tum colligit, inveſtigatque litera poteſtatem. Quod ſi lubet alterum exemplum accipere; ſingula noſtri corporis membra ad aliquem uſum à DEO opifice effe- ſta ſunt. At non omnium eſt ſcire, quæ cujusque membri uſque ad minutula ſit vis atque uſus, ſed Anatomicorum tantùm, qui poſſunt explicare, ad quam utilitatem membra ſingula etiam minima à providentia ſint procreata. Conſide- ra igitur Scripturas boc modo quasdam eſſe herbas, aut unum perfeltum verbi corpus. Hucusque Origenes, qui ibidem c. S. & 9. etiam affert exem- pla ejusmodi minutiarum, quæ videntur tribui poſſe fortuito ſpecierum concurſui in phantaſia, v. g. quod in eadem propoſitione fiat tranſitus à numero ſingulari ad Pluralem aut viciſſim. v. g. in Oſea dicitur: In- venerunt me in ldomo, & ibi locutus ſum ad eum. Et Gen. 2. De omni li- gno comedes, de ligno autem ſcientiæ non comedetis. Item quærit, cur Scri- ptores ſacri promiſcuè uno nomine ad ſignificanda diverſa utantur, v. g. nomine legis, aut viciſſim cur utantur diverſis nominibus ad ſigni- candam eandem rem? 5. Euſebius Præparat. Evang. Il. 9. c. 7. ait: Hebraica Philoſophiæ par- tem, qua Naturalis vocatur, Prophetæ cum noverant ipli per ſeſe, tum, ubi poſtularet occaſio, ſuis paſſim oraculis aſpergebant; quam illi tamen neque con- jecturis quibusdam, aut mortalis cogitationis induſtria didicerant, neque ullius ſeſe humani praceptoris authoritate jactabant, ſed divinæ cauidam ſuperioris po- teſtatis pi, divinique Spiritus afflatui totam illam cognitionem acceptam fere- bant. Quem illi ſecuti, ut de rebus ſuturis inſinita divinitus pradixerunt, ſic etiam de Univerſi molitione infinita, quo modo natura poſtulabat, diſputarunt; & de animantium ipſarum naturis infinita tractrunt, quibus & ſexcenta de plantis in ſuis quique prophetiis addiderunt. Idem Prapar. Evang. I. 13. c. 14. ſeribit: Haæbreorum Sapientales libri, in quibus DEO conſentanea, & oracula, omnem humanam vim excedentia ſed ſoli DEO poſſibilia continentur, authorémque DEIIA ſibi vendicant, cum ſignificationes futurorum ipſo rerum exitu confirmatas habeant, jure ab omni falſo ſeuſu aliena dicuntur. Idem Demonſt. Evang. I. I. c. 6. Ipſe Moyſes divino aflatus ſpiritu providit, in novo Teſtamento obſervationem legis fore inutilem. Et ibid. l. 5§. in Promio. Hac dicta ſunt ad aliam vim divinam demonſtrandam, quæ in Prophetis He- raorum iuerat. Tempus igitur jam eſt, ut illi, tanquam viri divini, & non . more 104 PBrolegomenorum in Sacram Seripturam more humano ſapientes, ſed at afflati divino ſpiritu ſine omni prorſus ambigui- tate nos doceant. Ibid. l. 6. c. I 5. de Habacuc Propheta, & ejus Pſalmo loquens ait: Cum ipſe ſeipſum audiſſet Propheta, immo potius divinum, qui in illum inſpirabat, & in illo canebat, ſpiritum, dicentem: Domine au- divi auditionem taam Ec. Ibid. I. 7. De Prophetiſſa conceptu- ra filium loquens, ad illa verba: Acceſſi ad Prophetiſſam &c. Ait: Eſt intelligendum de Spiritu ſancto, ex quo DE UM ér„† Propheta divinabat NeooνααιαNö Ipſe enim ſanctus Spiritus ſe acceſſiſſe ad Prophetiſſam fatetur, quod completum eſt in Salyatoris ortu. Ibid. I. 10. ad Pſal. 40. Cum Aſaph unus eſſet ex iis viris ſanctis, qui Pſalmos canebant, Pſalmos, qui illi attribuun- tur, divino afflatus Spiritu enuntiavit. Idem contra Marcellum I. 1. c. 2. Marcellus Proverbia Prophetiarum nomine deſignat, cum nuſquam hoc docuerit Scriptura ſacra, ſed Author ipſe cum divino ſpiritu Proverbia nominaverit. Sicut & alteri libro: Ec cleſiaſt. és, ac tertio, Canticum Canticorum, non ratione humana, nec ſine DEO, titulum poſuit. Et ibidem c. 3. ſub-= jungit: Quid boc (Marcelli aſſertum) ad diviniths inſpirata Proverbia? 6. Hilarius in Pſal. 118. ad Vau. Plures ſapientiam ſæculi ſequentes etiam boc adjiciunt piaculi, ut divina Scripturarum eloquia putent perfectæ doctrina carere ratione, dicentes, in his nihil rationabile, nihil eſſe perſectum; ſtulti, DEO negantes, qua aſſumere ipfi ſibi audent. Veràm quamvis hi, qui Sapien- tiam D ElI fequuntur, cognitam dictorum cœleſtium perfectionem exiſtiment, nihilque in eo eſſe, quod non conſummatum, at que omni ex parte perfectum ſit, tamen id his vetſibus abſolutius licebit intelligi. Idem in Pſalmum I 34. ſcri- bit: Magna diligentiæ res eſt, virtutem verborum (Scripturæ) expendere, & ſcire, quid cuique rei ſub eorum, quæ dicta ſunt, ſignificatione ſit proprium. Ut enim non omnium eſt, herbarum virtutes noſſe, & ſi quis imperitus in agrum berbis divitem venerit, omnia inutilia & promiſcuè genita exiſtimans prateri- bit; at verd peritus ab ignaris neglecta mirabitur, ſciens in quæ genera ſani- tatuim his utendum ſit; ſic & in divinis Scripturis eſſe intelligendum eſt, ut fi ea mens tuſtica audiat, tanquam otioſas & non neceſſarias negligat; at verò ſi calens lector adſtiterit, mirabitur omnia. Idem in Pſal. 35. Non eſt otis- ſus ſermo propheticus, neque ex inanibus ac ſuperfluis cauſis Piritualis loquela eſt. Si enim in viris prudentibus ſpectari id maximè ſolet, ut ea, quæ loquun- tur, gravitate eorvum, doctrindque digua ſint; omnisque ſermo non ſit ſortui- tus & vagus, ſed ex rationalibus cauſis profedtus, & exſpectationi audientium tilis, . i⸗ Pars PII. De Divinitate Sripturd. 105 utilis, & authori congruus; quanto magis id in cæleſtibus eloquis opinandum eſt, ut quidquid in his eſt, divinum, fationabile, & perfectum eſſe exiſti- eétur. . 7. Baſilius in Hexameron Hom. 6. Hac à nobis ſunt dicta, ut ex hiſce sonſtaret, in verbis Scripturæ divinitus inſpiratæ ne ſyllabam quidem eſſe otioſam. Idem in I. De Spiritu ſantto, ad Amphilochium ſcribens c. I. ait: Supræ modum delector vigilantia mentis tuæ, qui putas, nullam vocem ex his, quaæ per uniyverſam Scripturam de DEO pradicantur, oportere indiſenſſam relinquere-- nam perſerutati, quid in quaque dictione, quid in quaque ſyllaba reconditi ſen- ſus lateat, non eſt ſegnium, ſed eorum, qui intelligunt ſcopum vocçationis ne- ſtræa. -— Doctrina initium eſt oratio, orationis partes y'laba, ac dictiones. Pro- inde Sllabas excutere, non eſt aberrare à ſcopo. MWec verò quoniam alicui vide- buntur minutæ, ob id videri debent & negligendæ. - Quid eſſe poſſit in verbis, quæ de DEO diſſeruntur, adeo puſillum, ut ſive rect?è dictum ſit, ſive ſecus, non magnum habeat momentum? Nam ſi ex Lege nec unum jota nec apex unus pra- teribit, quomodo nobis tutum fuerit vel minutiſſima tranſiliiſſe? - Quod ſi quis ridet noſtram circa ſyllabas nugacitatem, ipſe quidem inſrugiferum riſus ſui fru- ctum metat; nos verò haudquaquam veſtigandi ſtadium deſeramus. Tantuin enim abeſt, ut me harum minutiarum pudeat, ut ſi vel minimam partem aſſe- quar, tum mihi gratulaturus ſim, peluti res maximas aſeæcuto. Poſt hoc proê- mium Baſilius contra hæreticos examinat ſenſum particularum harum in Scriptura. Ex, per, in, & oſtendit, particulam ex, & per, v. g. ex DEO, per DEUM, ex filio, per filium, promiſcuè in eodem ſenſu ſumi. 8. Grillus Jeroſolymitanus Cateck, A. n. 34. de verſione 70. Inter- pretum loquens ait: Non verborum inventio, & humanorum Sophismatum erat id opus; ſed Spiritus ſancti afllatu divinarum Scripturarum a ſancto Spiritu diltatarum confecta interpretatio. Ibidem num. 33. ſta nos docent divinitus inſpirata Veteris & Novi Teſtamenti Scripturæ: Unus efſt enim utriusque Teſta- menti DEUS, qui Chriſtum in Novo conſpicuum pranuntiavit in Veteri, qui per legem & Prophetas nos ad Chriſtum pœdagogi more perduxit. Idem Catecheſi 16. n- 2. Dicamus de Spiritu ſancto ea tantùm, qua ſcripta ſunt; Ipſe Spiritus ſanctus elocutus eſt &ripturas; ipſe de ſeipſo queque dixit, quæcunque votuit, ſeu quacunque capere potuimus. Dicamus ergo (de hac tertia perſona Tri- nitatis) quaæ ab ipſo (in Scripturis) dicta ſunt; nam qna ille non dixit (in Seripturis,) nos non audemus, . 90 9. Gre- „ 106 Prolegomenorum in Scripturam Sacram 9. Gregorius Myſſenus de Pſalmis Tract. 2. in Pſal. ait: (um (Davidi) inter canendum à Spiritu ſancto illuſtratio & velut additamentum cœleſtis cogni- tionis veniret, ſpatium animo dabat excipiendi cognitionem cœleſtium arcano- rum a Divina illuminatione miſſam - Darvid Spiritui ſancto in oraculis pro- mendis ſubſerviens, quæ didicerat, per molodiam explicabat. - Quatenus eſſæ- vatur à D EO impreſſas ſibi notiones, procedebat non interciſa ſerie pfalmodia. Idem in Pſalmum 55S. Inſcriptionem quandam columnæ (ænigmaticam) I quis divinitus inſpiratam Scripturam nominaverit, iè minime aberraverit. 10. Ephrem De Judicio. Cuemadmodum divinitus inſpirata nobis tra- dunt Scripturæ. 11 Chryſeſtomus in Epiſt. ad Rom. c. 16. Hom. 30. & volueris, & Paulum & Petrum & Joannem, & Prophetarum omnium chorum continuò tibi loquentem, tecùmque converſantem habebis. Accipe beatorum illorum li- bros, ſcriptaque eorum continuò interpella. - Et quid dico, Paulum? Habebis & ipſum Pauli Dominum, per Pauli quippe linguam & ipſe tibi loquetur. Ibid. Hom. 31, Multos putamus hanc Epiſtolæ partem (ubi c. ult. fiunt ſaluta- tiones familiarium Paulo) tanquam ſuperfluam, nihilque magni momenti babentem, præatercurrere. Atque hocipſum in Genealogia, quæ in Evangelio continetur, ipſis evenire arbitror. QConiam enim Nominum quorundam eſt Cutalogus, nihil arbitrantur ſe magni ex hoc loco lucrifactaros. Et aurifuſo- rum quidem pueri minuta etiam fragmenta curiosè conquirent; iſti verd tantas auri maſſas negligunt. - Eſt enim & in his nudis nominibus magnum invenire theſaurum. - Oſtendam, nihil in cripturis ſuperſluum, nihil fruſtra prolatum eſſee. Nam, ſi iſta nibil haberent, quod prodeſſet, Epiſtola utique non eſſent adjecta. Si quis Sapientiæ amator eſt, audiat, quam non ſint fruſtra & inæni- ter, quæ in Scripturn videntur eſſe minuta. . Idem in 2. ad Theſſal. c. 2. Ho- mil. 4. Quando Lector dicit: Hæc dicit Dominus, &ñ§ Diaconus ſilen- tiuni indicit, non Lectori tunc exhibet honorem, ſed ei, qui per Lectorem omni- bus loquitur. Si ſcirent, quod ſit DEIIS, qui hæc dicit per Prophetam, omnem faſtum abjicerent. Nam ſi loquentibus cum eis Magiſtratibus attendunt, multò magis loquente DEO id decet. Non noftra dicimus, ſed qua ſunt DEI; è cælo quotidie venientes laguntur Epiſtolk. Si quispiam ingreſſus diceret, ſe eſſe miſ- ſuüm a rege, & ad totam civitatem afferre Epiſtoluam, nonne omnes intendere- tis? à DEO autem venit, & à cælis loquitur Propheta, & nemo eſt qui atten- dat. An non creditis, quod bæc quæ dicuntur ſunt à DEO? Et ipſæ Epiſtola ſunt à DEO miſſe. Idem in Epiſt. ad Tit. Hom. 3. Si pater nullam habet ſuæ majeſtatis rationem, ſed cum puerulis ſuis lingua torta balbutit quæyi, & alimo- 651ßͦs 2 N Pars III. De Gvinitate ripturæ. 107 alimoniam & edulia, pocula quoque vocabulis appellat non elegantibis &* docit, ſed puerili neſcio qua, atque peregrina prorſus locutione; multò magis DFUS; & exprobrat clementer eò ſe demittens, per Prophetam dicendo: Si mutabunt gentes Deos ſauos. Hujus condeſcenſionis divinæ argumenta invenire liceat in ſacris litteris, tum verba, tum res ipſas. Idem in Matth. hom. 4. Cur Mat- thaus in ipſo ſermonis exordio non dixit, quod Prophetaæ ſolebant: V. ſio quàm vidi; vel: Sermo qui ad me facltus eſt * Quia ſeribebat ad illos, qui dicta optima voluntate ſuſciperent, & quia dicta factis confirma- bantur. Idem in Evangelium Joannis hom. I. & Joannes nobis eſſet locuturns, & ſua ipſius narraturus, neceſe eſſet, & genus, patriämque ejus & vitam ejus oſtendere. Verùm cum non ipſe, ſed per ipſum DEUSbumanam allo- quatur naturam, ſupervacaneum videri poteſt, hujusmodi in praſentia diſqui- rere. Sed profectò admodum peropus eſt; cum enim didiceris, quis Joannes fuerit, & unde, & quibus ortus parentibus; dein verè vocem & ſapientiam ejus perſpexeris, non illius eſſe doctrinam, ſed divina virtutis, quæ ejus animam mo- vit, planb cognoſces. — Talem enim & tam profundam doctriuam, & philoſo- phiam ad nos affert, quam credibile eſt, eum ex ipſis Siritüs ſancti Theſauru accepiſſe. — Alterum eſt, quod maximè arguit, divina eſe, quæ ab eo dicun- tur, quod doctrinam ſuam univerſis perſuaſerit auditoribus. Quis infuſam ei virtutem admiratione non proſequatur ? Et profecto boc maximum eſt argu- mentum, nibil ex ſeipſo Joannem conſtituiſſe. (voneherew.) -— Mortem po- tius quaàm Joannis pracepta contemnere malumus, qua planè conſtat, nihbil hu- manum ſapere, ſed divinum & cæœleſte eſſe, quidquid è ſacro ejus peétore ma- nayit. Nullum hic tuniorem verborum videbimus, ſed divinum & inexpugna- bile robur. Ibid. hom. 6. Joannes nihil amplius inveſtigavit, niſi quod didi- cerat à Siritu ſancto. Idem in Acta Apoſtolorum Hom. I. dicit: Non aberrarit à vero, qui voluminis hujus deſeriptionem ad hunc authorem (D. Lu- cam) retulerit. Caterum cum dico hunc ipſfum, Chriſtum dico. Cum omniæ ſint admiranda, quæ in hoc libro continentur, tamen illud potiſſimum admi- randum in Apoſtolis, quomodo ſe ad infrmorum ac rudium captum demiſerint, atque hoc ipſum eis Spiritus ſanctus ſuggeſſit, in hoc illos praparans, quomo- do in diſpenſando verbo DEI verſari debeant. — Quid igitur? An nibil aliud hic eſt, quam hiſtotia & narratio Spiritüs expers? Nequaquam; quoniam & illa, quæ ab initio ipfi, qui ſpectatores fuerunt ac miniſtri ſermonis, Lacæ tra- diderunt, ſpiritůs erant. Et quare non d'xit, quemadmodum nobis tradide- runt, qui Spiritus ſancti donum promeruerunt, ſed, quorum ipſi ſpectatores 0 2 fuerunt? 108 Prologomenorum iun Sacrai Scripturant fuerunt? Quoniam, ſi ſpiritus althoritatem præſetuliſſent, arrogantiæ tri- buiſſent imperiti. - Unde & Joannes in ſuo Erangelio ait, ſe Vidiſſo, etiamſi quæ ſpiritus uggerit, certiora ſunt iis, quæ videmus; ſed non apud incredulos. Porro quod Lucas non fuerit expers Spiritüùs ſancti, pluribus ex ar- gumentis perſpicuum eſt. Idem Il. I. de compunct. c. 3. loquens de ſenſau Pſalmi 41. ait: Won confundamus divina; neque en, qu& à Spiritü ſancto dicta ſunt, ſubjicere audeamus propriis ratiociniis. Idem I. I. de Provid. c. 2I. Paulus cum Corinthiis ſceribetet, jubet fornicarium tradi ſatanaæ. Quoties ve- rò Paulum dico, Chriſti pracepta replico. Chriſtus enim profelto, mea quidem ſententia, illius movebat linguam. Idem I. de Virginitate de illis verbis Apoſtoli: Conjugibus pracipio non ego, ſed Dominus. Cateris egs dico, non Dominus. Sic diſcurrit: Non id dicit; alia ſua eſſe, alia Domini. Nam qui loquentem in ſe Chriſtum haberet, quo pacto eloqui aut cogitare in animum induxiſſet, quod Chriſto non videretur? Quid eſt ergo; , & non go? Leges ac dogmata Chriſtus partim per ſe, partim per Apoſtolos prodidit. Quod ad infideles attineret, nihil praſens edixerat; ſed ad id Pauli mentem incitans legem ferebat. Iaque non Dominus, inquit, ſed ego. Idem 1. 3. contra vituperatores vitæ monaſticæ c. 12. Audi quid Paulus moneat, quem cum nomino, rurſus Chriſtum pradico. Idem Ad viduam juniorem ſeribens ait: Non mihi vulgi opinionem efferas, ſed D. Pauli, vel potius Chriſti decretum ac legem. Et in l. de non interando coniugio. Aliter viſum eſt D. Paulo, yel potius ipſi Spiritui ſanéto, Idem ſermone 17. ad illud: Salutatem DPr iſcilla. (um ſeribat Paulus, vel potius non Paulus, ſed Spiritis gratia dictet Epiſtolam, nonne abſurdum eſt, in ea aliquid ſupervacaneum arbitrari? Idem Serm. 5§6. in eos, qui cum Judæis je- junant, dicit: Hos non ego anathemate percuſſt, ſed Paulus; immo verè non jam Paulus, ſed Chriſtus, qui per illum loquitur. Idem Serm. 65. Repre- hendunt Evangeliſtas, tanquam inter ſe pagnantes. Atqui non ita res ſe ha- bet; licet diverſa perſona ynt, una eſt Spiritis gratia, 4sa cnius jue enimta movetur. Idem in Serm. de §. Joanne Erangeliſta. (um Apoſtolus Joan- nes ab exilio Epheſum reverſus eſet, ac animadvertiſſet, reliquortum Evange- liſtarum libros, & fere omnem 4 DEO inſpiratam ſeripturam abſolutos eſſe; lic apud ſe cogitabat: Quid differo, cur non illud abſconditum 4 ſæculis my- ſterium in medium profero ? Loquar ego quoque juxta conceſſum deſuper mihi donum. Matthaus quidem, quantum licebat, ſecundum propriam virtutem ſcripfit. Marcas autem & Lucas ſimiliter ſecundum Diritas ſancti largitio- nem Pars III. De Divinitate Seréptura. 109 nem libros ſuos pro DEl dignitate conſeripferunt. Idem Hom. T. ad popu lum Antiochenum loquens de monitione quadam Pauli: NWon Pauli eſt boc, inquit, ſed Spiritus gratia. Idem Hom. 16. in Geneſin. In divinis Scripturis etiam in parva dictione ſenſuum gravitas, & immenſaæ inveniuntur Qiritig. Fonti enim hujus ſcaturigo eſt Spiritus ſanctus. Er Hom. 45. in Gen. Juſtorum omnium virtutes Spiritus ſancti gratia & diſpenſatione Scriptu- ris ſunt traditæ. Et Expolit. in Pſal. 6. ad illa verba: Domine ne in fæ- rore tuo arguas me. Quando furorem de DEO audiveris, nihil humanum ſu- ſpiceris. Sunt enim verba, quibus ſe nobis agcommodat, & ad captum noſtrum demittit. Nam nos quoque quando loquimur cum barbaris, illorum lingua uti- mur. Ita etiam DElUS craſſiores pungere volens talibus perbis uſus eſt. Ert Hom. 2. de verbis Iſaix. Operæ pretium eſt inquirere, qua de causd Pro- pheta tempus Aeſignarit ?à Neque enim hoc ſortuitò temeréque facit. Nam Prophetarum oræ D EI ſunt os. TIale verò os nihil dixerit obiter, & ex tra rem. 12. Auguſtinus l. I. de conſenſu Evangel. c. 2. In Evangeliſtis alius fuit ordo pradicandi, alius ſcribenldi. Ad pradicandum primi miſſi ſunt, qui ſecu- ti ſunt Dominum. (Joannes & Matthæus.) Sed in conſeribendo Ervange- lio, quod divinitus ordinatum eſe credendum eſt, primum & ultimum locum te- nuerunt, primum Matthaus, altimum Joannes, ut reliqui duo, qui ex illo numero non erant, ſed tamen Chriſtum in illis loquentem ſecuti erant, utroque ab ei latere munirentur. Et quamyvis ſinguli ſuum quendam narrandi ordinem tenuiſſe videantur., non tamen unus quisque eorum velut alterius præcedentis igna- rus voluiſſe Kribere reperitur, vel ignorata pratermiſiſſe, quæ ſcripſiſſe alius reperitur, ſed ſicut unicuique inſpiratum eſt, non ſuperſluam cooperationem ſui laboris adjunxit. Ibidem l. 2. examinans, cur Evangeliſtæ easdem res diverſo, immo & inversé ordine temporis narrent, reſponder; hoc ipſum divinitús iis fuiſſe ſuggeſtum, ut unus citius, alter ſerins, non attento ordine temporis, recordaretur. c. 19. ſic ſeribir: Marthaus ait: Cum deſcendiſſet de monte, leproſus veniens adoravit eum. Hujus leproſi etiam Lucas meminit, non ſanè hoc ordine, ſed ut ſolent præter- wiſſa recordari, vel poſterius facta recordari, ſicut divinitùs ſuggerebantur, qaa antea cognita poſtea recordando conſeriberent. Et c. 21. Satis probabile eſt quod unusquisque Evangeliſtarum eo ſe ordine credidit debuiſſe narrare, quo voluiſſet DEUS ea ipſa qua narrabat ejus recordationi ſuggerere. (ur autem Firitus ſanctus mentes Sanctorum propter libros in tanto authoritatis culmine coocandos in recolendo quæ ſcriberent ſine dubio gubernans & regens, alium 0 3 ”M ſic 110 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Kc, alium verò ſic narratio ĩem ſuam ordinare permiſerit, quuquis pia diligen- tia quæſierit, diviniths adjutus poterit invenire. Ibid. l. 2. c. 66. S quæra- tter, cur tanta authoritas interpretationiz ſeptuagintz multis in locis diſtet ab ea veritate, quæ in Hebrais Codicibus inyenitur; nihil occurrere probabilius exiſtimo, quam illos ſeptuuginta eo ſpiritu interpretatos, quo & illa, quæ in- terpretabantur, dicta ſunt. lbid. l. 3. c. 7. quærens, cur Matthæus loco Zachariæ citet Jeremiam, reſpondet: Quid intelligendum eſt, niſi hoc actum eſſe ſecretiore conſilio providentiæ D ETI, qua mentes Evangeliſtarum ſunt gubernata. Potuit enim feri, ut animo Matthai pro Zacharia Jeremias occurrerit, ut fieri ſolet; quod tamen ſine ulla dubitatione emen- daret, ſaltem ab aliis admonitus, qui ipſo adbuc vivente legere potuerunt, niſi cogitaret, vecordationi ſux, quæ ſancto Spiritu regebatur, non fruſtra occurriſſe aliud pro alio nomen Prophetæ, niſi quia ita Dominus ſcribi conſti- tuit. Cur autem ita conſtituerit Dominus, prima illa cauſa debet cogitari; etiam ſic eſſe inſinuatam, ita omnes Prophetas uno ſpiritu locutos, quàm ſi oimnium omnia Prophetarum uno unius hominis ore dicerentunr, & ideo indubitanter accipi debere, quacunque per eos Spiritus ſanctus dixit, & ſingula eſſe omnium & omnia ſingulorum. Cum igitur &0ẽtqua dida ſunt per Jeremiam, tam ſint Zachariæ quaàm Jeremia; & quæ dicta ſunt per Zachariam, tam ſint Jeremiæ, quam Zachariæ, quid opus erat, ut emendaret Matthaus, cum aliud pro alio ſibi nomen occurrens a ſe ſeriptum legiſſet? ac non potius ſequens authoritatem Syiritùs ſancti, à quo mentem ſuam regi plus nobis ille utique ſentiebat, ita hoc ſeriptum relinqueret, ficus euse admonendo sonſtituerat ei Dominus. Ibid. I. 3. c. 13. Eandem revolvens Mactionenn cur Evangeliſtæ easdem res narrent diverſo, aut etiam inverſo ordine temporis, ſic ait: Marcus eo loco id ponendum judicavit, qus loco divina inſpiratione ſuggeſtum eſt. Recordationes enim eorum ejus manu gubernatæ ſunt, qui gubernat aquam, ſicut ſeriptum eſt, qualiter ipf placuerit. Fluitat enim humana memoria per varias cogitationes, nec in cujusquam potefſtate ; quid & quando veniat ei in mentem. Cum ergo illi ſanti & veractes viri quaſi fortuita recordationum ſuarum propter narrationis ordinem occultæ DEI pote- ſtati, cui nibil fortuitum eſt, commiſiſſent, non oportet quenquam dicere; boc loco poni debuit, quod ignorat, cur eo loco DElIS poni voluerit. -— Quis conſiliarius illi fuit, abi ſic gubernavit corda reminiſcentium Evangeliſtarum, & in Eccleſia faſtigio tanto authoritatis culmine ſublimavit, ut per hac ipſa, qua contraria videri poſent, multi excoecarentur digni traditi in soncupiſcentias sordu ſui, & multi exercerentur ad elimandum pium intelleltum ſecundum oc- cultam 1 Pars III. De Dirinitate Scriptur. 111 cultam omnipotentis juſtitiam. Idem I. 83. quæſt. c. 53. DEUSſic ad ſalu- tem animarum divinos ns Spiritu ſancto moderatus eſt, ut non ſolum mani- ſeſtis paſcere, ſed etiam obſeuru exercere nos vellet. Idem I. 18. de Civit. c. 44. Authores noſtri, in qaibus Sacrarum Litterarum figitur Canon, abſit, ut inter ſe diſſentiant. Unde non immeritò cum illa ſcriberent, eis D EUM, vel per eos locutum tanti populi crediderunt. — Vraelitæ, quibus credita ſunt eloquia DEI, nullo modo pſeudoprophetas cum veris prophetis pari licentia con- ſuderunt, ſed ſacrarum litterarum veraces ab eis agnoſcebantur, & teneban- tur authores. Ipſi eis erant Dodores probitatis atque pietatis. Quicunque ſe- cundum illos ſapuit & ſvixit, non ſecundum hominem, ſed ſecundum DEUIM, qui per eos locutus eſt, ſapait & vixit. ei ſi dictum eſt; honora patrem tuum, DEIUS juſſit. Si dictum eſt; Non mæœchaberis &. Non hac ora bumana, ſed oracula Aivis fuderunt. Quidquid philoj ophi inter falſa verum videre po- tuerunt, propheticis, hoc eſt, divinis vocibus commendata ſunt, non argumen- torum concertationibus inculcata, ut non hominis ingenium, ſed DEI eloqui- am contemnere form daret, qui illa cognoſceret. Idem I. de utilitate cre- dendi. c. 6. Quantum erat, ut ſimilem benevelentiam (qualis exhibetur profanis authoribus) praberemus eis, per quos locutum eſſe Spiritum ſanctum tam diuturna vetuſtate ſirmatum eſt? Idem in Pſal. 90. part. 2. De illa ci- ritate (ſuperna) littera nobis venerunt; ipſæ ſunt Sripturæ, quæ nos hor- tantur, ut bene vivamus. Idem Tract. I. in oannem. Joannes de DEO dixit; & quidem inſpiratus à DEO; quia verò (erat) homo inſpiratus, non totum (de DEO) dixit, ſed quod potuit. Idem Serm. 15. de Verbis Apo- ſtoli c. 5§. loquens de Epiſtola D. Pauli ad Coloſſ. dicit: Muminet nos DEUS, à quo ipſe illuminatus eſt. qui Epiſtolam iſtam ſcripſit nobis, non atra- mento, ſed ſpiritu DEl viri. Idem Serm. 20. De diverſis, de Mono- machia Goliæ Loquens ait: David, cujus eſt hoc Pſalterium, immè pers quem miniſtravit hoc Pſalterium Spiritus ſanctus, puer erat paſcens oyes. 13. Theodoretus Præfat. in Pſalmos. Quidam alios Pſalmos Idithu- mo adſcribunt; nonnullos filis Core, & aliquos Aſapho, cum & eos Vates eſſe ab hiſtoria Paralipomenon didicerint. Ego autem de his non multum conten- derim; cum conſtet, univerſos divini ſpiritäâs aflatu eſe conſcriptos. Etenim non ignoramus, & Davidem Vatem eſſe; & illos itidem Vates ab hiſtoria Pa- ralipomenon nuncupari. Vaticinantis autem eſt, linguam prabere miniſtram gratia ſancti Spiritus, ut legitur in Pſalmis: Lingua mea calamus ſeribæ velociter ſeribentis. 14. O—- 4 112 Brole gomenorum in Sacram Scripturam 14. COrrillus Alex. l. 7. de Trinit. Sacræ Litteræ, hoc eſt, divinitus in- Biratæ Srcriptura tradunt. 15. F. Leo Papa. Serm. A. de Epiph., loquens de Manichæis ait: Mi inſpirata divinitus prophetarum oracula reſpuerunt. 16. D. Gregorius M. Præfat. in Job c. . Nonnulli Sriptorem hujus operis unum quemlibet ex Prophetis arbitrantur, aſſerentes, quod nullus tam myſtica DEl verba cognoſcere potuit, niſi cujus inentem Prophetiæ Spiritus ad ſuperna ſubleyavit. Jed quis hæc ſcripſerit, valde ſuperracaneè quæritur; cum tamen author libri Spiritus ſanltus fideliter crelatur. Ipſe igitur hac ſeripfit, qui hac ſeribenda dictavit. lLyſe ſeripſit, qui & illius operis inſpirator extitit; & per ſoribentis vocem imitanda ad nos ejus facta tranſmiſit. Si magni cujus- dam viri ſuſceptis Epiſtolis legeremus verba, eaque quo calamo fuiſſent ſceripta, quareremus, ridiculum profecto eſſet, ſi non epiſtolarum & atsthorem ſcire, & ſenſum cognoſcere, ſed quali calumo earum verba impreſſa fuerint, indagare Rtuderemus. Cum ergo rem cognsſcimus, ejusque rei Spiritum ſanctum autho- rem tenemus, quia ſeriptorem quærimus, quid alius agimus, niſi legentes litte- ras de calamo perſerutamur? Idem Il. 3 5. c. 15. in ob. Qua per Spiritum ſanctum bonotum vita deſeribitur, à fide hiſtoriæ non recedar. Idem Hom. 10. in Ezechiel. ad illa verba: Loquéris verba mea ad cús. Quisquis in explanatione divini eloquii aliter, quam i, per quem prolata ſunt, ſenſæit, etiam ſi ſub intellectu alio adificationem charitatis requirat, Domini unt verba, quæ narrat, quia ad hoc ſolum DElIS per totam nobis Soriptu- ram loquitur, ut nos ad ſuum & proximi amorem trahat. Idem I. 5. Epiſt. 40. ad Theodorum. Quid eſt Scriptura ſacra, niſi quadam epiſtola omnipo- tentis DEl ad creaturam ſuam? Si quis ſcripta terreni Imperatoris acciperet, non quieſceret, niſi prius, quid ſibi Iingerator terrenus ſcripfiſſet, agnoviſſet. Imperator cœli pro vita tua tibi ſuas epiſtolas transmiſit, & tamen easdem epi- Kolas legere negligiis. Stude ergo quotidie creatori tui verba meditare. Diſce cor DEl in verbis DEl. Hi Patres pro adſtruenda conſtanti & uniformi traditione de in- ſpiratione Scripturæ ſufficiant. Nam cum de illa inſpiratione loquan- tur non eo modo, quo ſolent loqui de rebus in Eccleſia controverſis; neque in ullo loco faciant mentionem de ulla in iſto articulo apud Ca- tholicos controverſia, ſed loquantur confidenter tanquam de re liqui- da ſine terminis ambiguæ mentis, opineor, pato, &c. manifeſtum eſt, eam uniformem mentem Eccleſiæ proficiſci ex traditione Apoſtolorum, qui libros Scripturæ tanquam divinos & inſpiratos Eccleſiæ commenda- runt. 7 7 — — BPars III. De Dirinitate Kripturæ. 1 3 runt. Solvendæ hic forent objectiones, quæ contra inſpirationem fin- gulorum librorum Scripturæ moveri ſolent aut poſſunt. Verum cum earum nonnullæ pertineant ad modum loquendi, & ſignificandi; aliæ ad oppoſitiones textuum inter ſe, vel cum hiſtoria profana; quæ omnia tractantur partim in quaſtionibus ſequentibus, partim in Expoſitoribus Scripturæ, in Prolegomenis generalibus ſingulas difficultates excutere ſuperfluum & moleſtum fuerit. —RMM OQ. IIl. Utrum in Scriptura admitti poſſint propoſitio- nes falſlæ, quando non pertinent ad materiam fidei & mo- rum? HWM Reſp. Id neutiquam admitti poſſe. Ratio eſt, quia ex traditione Apoſtolorum conſtat, totam Scripturam habendam eſſe ſimpliciter pro verbo DEI, & pro libro divinitus inſpirato; quod in eo rigore, quo à primitiva Eccleſia ſemper in ſumma reverentia & religione in actis pu- blicis Eccleſiaſtieis, & ſolennibus libris habita eſt, non eſſet verum. Hinc D. Hieronymus contrariam ſententiam vocat impiam. -In Epiſtola enim 101. ad Pammachium de optimo genere interpretandi, quam jam in ſenio ſcripſit c. 3. ait: Hac replico, non ut Evangeliſtas arguam falſitatis; (boc quippe impiorum eſt, Celſi, Porphyrii, Juliani) ſed ut reprehenſores meos arguam imperitia, & ut id mihi concedant, quod Apoſtolis conceſſuri ſunt. Confirmatur ex eo, quia ſi ſemel admitteretur, Authores Scripturæ er- rare potuiſſe, vel actu erraſſe in rebus ad materiam fidei & morum non pertinentibus, periret illa ingens authoritas Scripturæ, quam tempore Apoſtolorum, & in primitiva Eccleſia habuit circa libros hiſtoriales & cæremoniales in ordine ad eruendos ſenſus allegoricos; ſemper enim reſponderi poſſet, ipſum fundamentum, in quo allegoria, figura, aut ratiocinatio dogmatica fundatur, non eſſe certum, eò quod non perti- neat ad materiam fidei & morum. P. de Turre Tracét. I. q. y. app. 3. §. 9. etiam conjecturam ſumit ex figura illorum animalium, quæ trale- bant currum divinæ gloriæ; ſicut habetur Ezechielis 10. v. 12.; ubi de- ſcribuntur plena oculis ante & retro. Quidquid enim figuretur per illa animalia, certé mulritudo oculorum extendenda cſt ob paritatem ad ipſos Scriptores Hagiographos, aut ad Angelos Cherubinos, à quibus tanquam miniftris DEl dirigebantur; quia cx traditione Apoſtolica con- ſtat, Scripturam efſe Verbum DEI, divinitus inſpiratum, prout q. I. oſtenſum eſt. Okłjicies tamen. I. Authoritatem Hicronymi & Auguſtini, quji P dubi- 1II4 Prolegomenorum in Sacram Scripturam debitarunt ipſi, an non aliquoties Evangeliſtæ memoriâ lapſi ſint, & teſtantur, alios viros Eccleſiaſticos ea de re dubitaſſe, & relinquunt etiam aliis libertatem, in hoc puncto dubitandi. Hieronymus in c. 5§. Micheæ ſic fcribit: Sunt qui aſſerant, in omnibus pene teſtimoniis, quæa de veteri Teſtamento ſumuntur, iſtiusmodi eſſe errorem, ut ordo mutetur aut ver- ba, & interdum ſenſus quoque ipſe diverſus ſit, Apoſtolis vel Evangeliſtis non ex libro carpentibus teſtimonia, ſed ex memoria eredentibus, quæ nonnunquam fallitur. Idem in Epiſt. ad Pammach. cc. poſtquam retulerat, verba, quæ à D. Marco c. I. tribuuntur Iſaiæ, non reperiri in Iſaia, ſubjungit: Solvat hanc quaſtionem imperite praſumptio, & ego erroris veniam deprecabor. Conſimiliter Auguſtinus l. 3. de conſenſu Evangeliſtarum c. 7. dicit: Potuit fieri, ut animo Matthai Evangelium conſeribentis pro Zacharia Jere- mias occurrerit, ut fieri ſolet, quod tamen ſine ulla dubitatione emendaret, ſal- tem ab aliis admonitus. Reſpondeo. Neque Hieronymum, neque Auguſtinum cenſuiſſe, à D. Marco, aut ab ullo alio Scriptore Hagiographo in ulla re fuiſſe erra- tum. Nam ambo locis his adductis expreſsè teſtantur, D. Marcum in hoc loco fuiſſe locutum dictante Spiritu ſanéto. Hieronymus refert quidem, aliquos ſic ſenſiſſe, quod Marcus erraverit, ſed opiniones quas refert, non facit ſuas. Sic enim ipſemet l. I. Apol. cont. Ruff. ait: Ex- poſitoris Oficium eſſe, ut veterum referat ſententias, nec judicium de illis ſerat, ſed Lectoribus opinionem relinquat, ut id probent, quod verius eſſe probaverint. Auguſtinus verô in libris de conſenſu Evangeliſtarum, prout fatetur in libris Retraét. l. 2. c. 16. agit contra infideles, qui aſſerebant, Evangeli- ſtas fuiſſe mentitos, nec fide dignos eſſe. His autem ſufficiebat reſpon- dere, Evangeliſtas potuiſſe falli memoria ſine mendacio. Cæterum uterque reſpondet, D. Marcum non dixiſſe falſum; eò quod tribuerit Iſaiæ tantum ſubſtantiam facti, non modum verborum; ita ut defectus memoriæ in Evangeliſtis verſetur circa verba & expreſſionem, vel quod Spiritus ſanctus inſinuare voluerit in omnibus Prophetis locutum eſſe DEum, ut perinde ſit, ſive citetur Iſaias, ſive jeremias. Sed prior ze- ſponſio Hieronymi eſt verior. Potuiſſent etiam reſpondere, in textu Originali, nempe Græco, non reperiri Iaiam, ſed tantům, prout di- Ctum eſt in Prophetis. Sic enim legitur in editione Complutenſi, Veneta, & Hagenavienſi: quæ tres editiones Græcæ prodierunt jam ante Luthe- rum. Cæterùm quod Auguſtinus opinione propria non tribuat Marco errorem, patet ex eo, quia in variis textibus. q. I. relatis teſta- tur, in Scriptura nullam contineri falſitatem. Quibus addi poteſt ſe- = quens Pars III. De Dirinitate Scripturæ. 11 ¾ quens textus l. II. contra Fauſtum c. 4. ubi ait: In hoc Paulum aliquando erraſſe, & proficiendo mut aſſe ſententiam, abſit ut dicamus; quod etiam ipſe Fauſtus ſenſit, quàm improbè & impiè diceretur; maluitque dicere, Pauli Epi- ſtolam aliorum falſitate corruptam, quam ipſius errore vitioſam. - In Scriptu- ris N. & V. T. ſi quid velut abſurdum moverit, non licet dicere author hujus li- bri non tenuit veritatem; ſed aut Codex mendoſus eſt, aut Interpres erravit, aut tu non intelligis. — Alioquin nulla erit pagina, quà bumana regatar infir- mitas; librorum Canonicorum authoritas aut contempta penitus aboletur, aut interminata conſunditur. Immo etiamſi Evangeliſta errore perſonali, & lapſu memoriæ credidiſſet, textum à ſe relatum contineri totum in Iſaia, non tamen ipſam ejus propoſitionem fore falſam. Nam ſicut ſæpe con- tingit, ut quis edat propoſitionem falſam in ſenſu intento veram: ita etiam ex lapſu memoriæ poteſt quis edere propoſitionem in ſenſu inten- to falſam, quamvis in ſenſu obvio, ut jacet, recipiat aliquem ſenſum verum, & expoſitionem ſanam. Hoc ergo contingere potuiſſe in D. Marco, & aliis Scriptoribus ſacris, forte admittit D. Auguſtinus. Quod veròô D. Hieronymum attinet, is in Epiſtola ad Pamachium I. cc. adeo certum eſſe ſupponit, D. Marcum quoad ſubſtantiam in textu controver- ſo attigiſſe veritatem, ut niſi hoc concedatur, aſſerat à calumniatoribus ſuæ verſionis non potuiſſe ſolvi hoc dubium, quin incidant in impieta- tem Celſi, Porphyrii, & Juliani, tribuentium Evangeliis noſtris falſita- tem. Si ergo Hieronymus hoc ipſo textu D. Marci utitur tanquam ex- emplo, ut demonſtret contra ſuæ verſionis calumniatores, in verfioni- bus magis attendendum eſſe ad mentem Scriptoris, quàm ad verba,» clarum eſt, à D. Hieronymo ſupponi tanquam cer n, quod D. Mar- cus quaſi periphraſi cum mente Iſaiæ congruat. Ex his ergo colligitur, quod ſententia oppoſita non ſolum habenda ſit pro ſummè temeraria, ſed etiam pro erronea, prout rectè P. de Turre Il. cc. obſervat. Q. III. An Scriptura ſit immediatè inſpirata à Spiritu ſancto etiam quoad ſingulas propoſitiones? aut omnino quoad ſingula verba? OJM Reſp. In hac quæſtione eſſe duas Doctorum Catholicorum ſenten- tias. Prior defendit, Scriptoribus ſacris immediatè inſpiratas eſſe ſin- gulas propoſfitiones; immo etiam verba, quibus illæ propoſitiones ex- primuntur. Altera ſententia docet, Scriptores ſaeros ſpecialiter à DEO fuiſſe motos, ut ſe ad ſcribendum accingerent, & quæ jam aliunde no- ððRU rant; 416 Pryolegomenorum in Sacram Soripturam rant, calamo committerent; eòsque ſpecialem habuiſſe aſſiſtentiam Spiritũs ſancti, ne aliquando falſa ſeriberent; cæterùm propoſitionum ſenſum, phraſes & verba, & orationis contextum, quibus ſenſa animi exprimerent, ipſorum laboris fuiſſe & ſudoris. Referam utriusque ſententiæ fundamenta, cum eorundem ſolutionibus, relinquendo cui- vis libertatem amplectendi quam-duxerit veriorem. Fundamenta prioris ſententiæ affirmativæ ſunt iſta. I. Hæc ſententia conformior eſt multis textibus SS. Patrum, hac parte 3. q. I. relatis. Adeoque conformior eſt traditioni. 2. Tota Scriptura eſt Verbum DElI. Sed de ratione verbi eſt, ur immediate procedat ab eo, cujus dicitur verbum. Ita enim obſervat D. Thomas I. Sent. d. 27. q. 2. a. 2. Et q. 4. de verit. a. 2. Et l. 4. c. Gent. c. II. quod verbum dicat relationem origini ad ſuum principium, à quo procedit. 3. Jeremiæ inſpirata fuerunt immediatè omnia verba; ergo idem præſumendum eirca alios Scriptores ſacros. Antecedens patet ex c. 36. Jeremiæ v. 18., ubi Baruch de Jeremia loquens ait: Ex ore ſuo loqueba- tur, quaſi legens ad me omnes ſermones iſtos; & ſeribebam in volumine atra- mento. 4. Chriſtus ſuis Apoſtolis promittit, ſe illis ditaturum omnia ver- ba, quando ſtabunt coram tribunalibus. Nolite, inquit, cogitare, quo- me do aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora, quid loquamini. Non enim vos eſtis, qui loquimini, ſed Spiritus patris veſtri, qui loquitur in vobis. Matth. 10. Cum ergo non ſit minor ratio utendi hac ſpeciali providen- tia erga Scriptores Sacros, qui loquuntur coram toto mundo, non una ſolùm vice, ſed perpetuo uſque ad finem, idem illis conceſſum eſſe pri- vilegium veroſimile eſt. 5§. Si Spiritus ſanctus non inſpiraſſet ſingula verba Scriptoribus ſa- cris, non foret diſcrimen inter definitihnes Conſfiliorum generalium ac ſummorum bontificum; & inter Scripturam ſacram; quia etiam illæ fiunt cum aſſiſtentia Spiritus ſancti, quin vocentur Scriptura Sacra aut Verbum DEl. Hoc autem eſt contra communem Theologorum apud Suarez Tr. I. Diſp. 5. Sect. 3. ubi dant hoc diſerimen; quod Scriptura ſit dictata à Spiritu ſancto quoad ſenſum & verba, non autem definitio- nes Conciliorum. 6. Si l Ml ð M — PBars III. De Dirinitate Scriptarcg. 117 — 6. Si non fuiſſent inſpirata ſingula verba, poſſent unis verbis ſub- ſtitui alia, quin propterea mutaretur Scriptura Sacra in fui parte con ſtitutiva; ſed hoc videtur repugnare verbis Chriſti Matth. 5. Jota unum, aut unus apex non praæteribit aà lege. & Lucæ 21. Cælum & terra tranſibunt, verba autem mea non tranſibunt. H 7. Patres plerique teſtantur, ex ſingulis Scripturæ verbis ac ſylla- bis erui poſſe plurima myſteria; immo in iis latere omnes ſenſus in- tendibiles à Spiritu ſancto; hoc autem verum non eſſet, ſi verba ſo- lum eſſent ex ſele tu Scriptoris, & Spiritus ſanctus ſe in iis ſolùm ha- beret permiſſivè ac negativè cum aſſiſtentia, ne immiſceretur falſitas. Idem argumentum formari poteſt ex variis numeris in Scriptura recen- ſitis; ex variis menſuris & ponderibus; ex variis particulis conjuncti- vis; ex variis factis hiſtoricis; ex variis circumſtantiis verborum & ge- ſtorum &c. ex quibus omnibus Patres eruunt varia myſteria & ſignifi- cationes, quia ſupponunt, nullum verbum, aut circumſtantiam fuiſſe in Scriptura otiosé poſitam, ſed tantùm alicujus ſignificationis gratia, à Spiritu ſancto intentæ?. Ut hoc argumentum appareat validius, præ- ter textus jam q. I. adductos ſerviunt etiam ſequentes. I. Origenes Hom. I. in Exod. Sacræ Kripturæ locus quilibet, ſi dili- genter excutiatur, ingentem doctrinæ materiam poteſt ſuppeditare. 2. Hieronymus in c. 3. Epiſt. ad Epheſ. Singuli ſermones, ſyllaba, quies, & puncta in divinis ſeriptis plena ſunt ſenſibus. 3...’ Chryſoſtomus Hom. 21. & 24. in Geneſin. In ſacris Litteris nihil eſt, quod non ingentem theſaurum contineat, modo ſcrutatorem habeat. Ideo in ſacris Litteri nil contemnatur, aut obiter pratereatur, etſi nomina recen- ſeantur. Ego omnes vos obſecro, ne ſimpliciter ea, qua in criptura ſacra tenuia ſunt, tranſeatis. Mihil enim hic ſcriptum eſt, quod non multas conti- neat ſenſuum divitias. Nec enim vel ſyllaba, vel articulus eſt in ſacris Litte- ris, in cujus profundo non ſit quupiam grandis theſaurus. Cum autem myſterius tota gravida ſit &criptura, quis ambigat, vel in ipſis nominibus propriis, ſiye in poſitione ſive interpretatione multum theſaurum doctrina latere? Idem de Verbis Iſaiæ Hom. 2. Sunt homines quidam, qui poſtquam ſacros libros in manus ſumpſerunt, deinde repererunt vel annorum numerum, vel nomina re- cenſionum, illico pratercurrunt. Et incuſantibus reſpondent: nomina tantùm ſunt, neque quidquam habent utilitati. Quid ais? DEUs'loquitur; & tu audes dicere: Nulla eſt dictorum utilitas? JSed quid loquor de temporibus, & nominibus, titulisque; diſce, quantum paleat unius tantum litterulæ adjectiæ; P 3 ac de= 118 Prologomenorum in Sacram Scripturam ac deſine tota contemnere nomina. Idem Serm. . de Lazaro. Cum nune quoque videam, ſub foliis latere ſenſus occultos, age & hos amputemus. Siqui- dem vinea poſt fructus ſemel à vindemiatore deſectos ſtat nuda fructu, nihil ha- bens prater folia. Verùm ſpiritualis vinea divinarum Scripturarum non item; ſed quamyis, quidquid videbatur, ſuſtulerimus, tamen adbuc amplius ſupereſt tol- lendum. - Non dixit (Abraham ad Lazarum) cébiſti, ſed recepiſti. Multum affert diſcriminis additio prapoſitionis. Quod enim perſape Charitati veſtræ dixi; vel etiam ſyllabarum ſcrutatores eſſe debemus. Soerutamini enim cripturas, inquit. Nam jota unum aut apex unus ſapenumero ſenſum ex- citat. Ut autem intelligas, etiam unius elementi additionem ſenſum effcere; bic ioſe Abraam prius Abram dicebatur; eique dixit DElUIS. Non erit nomen tuum, Abram, ſed Abraam. Addidit A, & patrem illum multarum gentium reddidit. Ecce igitur unius elementi additio multam proſa- piam indicavit. NWoli ergo talia temere praterire. Sc aliud eſt capere, aliud rébere. Idem Serm. 18. ad illum textum Pauli: Salutate Priſeillam I ſacris Litteris nihil ſupervacaneum intelligatis, & non ne- ceſarium, ſive unum Jota ſit, ſive apex unus. Immo etiam ſimplex ſalutatio magnum nobis pelagus aperit ſententiarum. Quid dico, ſimplex ſalutatio? Sape vel Litteræ unius acceſſio integrum agmen ſententiarum invexit. Atque boc in nomine Abraha videre lictt. Idem Serm. ſupra illum textum: Sußicit tibi gratia mea, ſic diſcurrit: Age, incipiamus, unicam voculam vobis explicaturi, in qua enodanda tota hæc nobis verſetur oratio. Hac ſiqui- dem ſacrarum Litterarum ubertas eſt. Dein explicat toto ſermone vocu- lam hanc Satan, ut declaret. quis ſit ille angelus Satanæ, qui Paulum colaphizavit. Idem Hom. A2. in Geneſin. ad illa verba DEI: Non celabo ab Abraham puero meo. Dignum eſt, ut neque iſtud prate- reamus. Neque enim ſillabam, neque apicem in divina Scriptura praterire opor- tet. Quanta enim dignitatis eſſe putas, quod dicit Abraham puerum ſuum? quantæ affectionis? quanti amoris ? Idem Hom. 16. in Gen. In divi- vis Scripturis etiam in parva dictione eſt multa cogitationum vis, & immenſæ inveniuntur divitic. Talis enim natura eſt hujus theſauri, ut abundare faciat eos, qui ſe inveniunt, & nunquam deficiat. 4. Auguſtinus l. 12. Confefſſ. c. 30. & 31. ait: Moyſen Scriptura bu- jus diſpenſatorem ſpiritu plenum ita honoremus, ut hoc eum cum hac ſeriberet attendiſſe credamus, quod in eis maximè & luce veritatis, & fruge utilitatis B ccellit. 5 Pars III. De Dirvinitate &ripturg. 119 excellit. Ita cùm alius dicit; hoc ſenſit quod ego, & alius; immo illud quod ego; religioſius me dicere arbitror, cur non utrumque potius, ſi utrumque ve- rum eſt? Et ſi quid tertium, & ſi quid quartum, & ſi quid omnino aliud ve- rum quispiam in his verbis videt, cur non illa omnia vidiſſe credatur, per quem unus DEUS ſacras Litteras vera & diverſa viſuris multorum ſenſibus tempera- vit? Ego certè ſic mallem ſcribere, ut quod veri quisque de his rebus capere poſ- ſet, mea verba reſonarent, quam ut unam ſententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem cateras, quarum falſitas me non poſſet offendere. Nolo itaque tam praceps eſſe, ut hoc illun virum (Moyſen) meraiſſe non credam. JSenſit ille omnino in his verbis, atque cogitavit, cum ea ſeriberet, quidquid hic veri potuimus invenire, & quidquid nos non potuimus, aut nondum poſſumus, & ta- men in eis inyeniri poteſ. HZ 5. Chryſologus Serm. 64. dicit: Singala &-ripturæ verba, ſi libris ſin- gulis mandarentur, nec ſic myſteria, qua in ipſis ſunt, audientibus perlucerent. Et Serm. 146. Mon apices, non literæ, non ſyllaba, non verbum, non no- mina, non perſonæ in Evangelio divinis vacua ſunt figuris. Octayo SS. Patres hanc concluſionem docent fermè in terminis. Nam I. S. Ambroſius in Proœm. ad Evang. Luc. ait: Matthaus, Marcus, Lucas, & Joannes non conati ſunt, ſed divino ſpiritu ubertatem dictorum re- rumque omnium miniſtrante ſine ullo molimine cœpta compleverunt. 2. S. Gre- gorius M. in Proœm. ad librum Job c. I. ſcribit: Parum curandum eſt de authore ſecundario libri Job; quia author illius libri eſt Spiritus ſanctus; ipſe hac ſcripfit, qui hac ſeribenda diclavit. Dictare autem eſt traétim verba ſeribenti deſignare, quæ calamo committat, prout ipſe S. Gregorius in ſubſequentibus ſe explicat. Addit enim hanc paritatem: & magni viri ſuſceptis Epiſtolis legeremus verba, ridiculum eſſet, ſi quali calamo earum verba impreſſa fuerint, indagare ſtuderemus. Cum ergo Spiritum ſanctum authorem tenemus, quia Scriptorem quarimus, quid aliud agimus, niſi de calamo perſoru- tamur? - Sriptores ſacri eloquii, qui impulſu ſancti Spiritus agitantur, ſic de ſe teſtimonium quaſi de aliis proferunt. Spiritus ergo ſanctus per Moyſen locu- tus eſt de Moyſe. Spiritus ſanctus per Joannem locutus eſt de Joanne. Paulus quoque quia non ex ſeipſo loqueretur, inſinuat dicens: An experimentum qua- ritis ejus, qui in me lo quitur Chriſtus? Hinc eſt, quod Angelus, qui Moyſi ap- paruiſſe deſeribitur, modo Angelus, modo Dominus memoratur. Angelus vi- delicet propter hoc, quod exterius loquendé ſerviebat. Dominus autem dici- tur, quia interius præſidens loquendi eficaciam miniſtrabat. Cum ergo loquens ab interiori regitur, & per obſequium Angelus, & per inſpirationem Domi- nus 120 Prolegomenorum in Sacram Sertpturam nus nominatur. Hinc David ait: Attendite legem meam. MWon enim lex David erat; ſed perſonam ejus, ex quo loquebatur, aſſumens, ipſius authori- tate loquitur, oujus inſpiratione replebatur. - Itaque Scriptores ſacri eloquii, quia repleti Spiritu ſancto ſuper ſe trahuntur, quaſi extra ſemetipſos kunt, & Jſic de ſe ſententias quaſi de aliis proferunt. 3. D. Auguſtinus I. 8. Conf. C. ult. vocat D. Paulum & alios Scriptores ſacros calamum Spiritũs ſan ci. Arripui, inquit, venerabilem ſtylum Spiritäàs tui, & pra cateris Apoſtolum Panu- lum. Idem Serm. 2. de Nativitate Domini. Syiritus ſanäctus ipſe locutus eſt in Apoſtolis; ipſe efferbuit in Prophetis, dicente B. Petro: Wpiritu ſan- &to inſpirati locuti ſunt ſancti DElI homines. Salvator in Mat- thao ait ad Diſcipulos: NWon vos eſti, qui loquimini, ſed Spiritus ſanctus. Si- militer & David plenus Kiritu ſancto, guis per eum loqueretur, manifeſta vo- ce denuntiat, dicens: Audiam, guid loquatur in me Dominus DEUS. Nond. DEIIS ut author naturæ habet providentiam etiam parti- cularem circa ſpecies herbarum, arenularum, animalculorum, capil- lorum, & aliorum quarumvis minimarum rerum, quibus omnibus pro- videt de mediis ad finem illorum proportionatis. Ergo præſamendum, quod ſimilem curam geſſerit circa ſingula quævis verba Scripturæ; pro- ut argumentatur Origenes, relatus q. I. . Decimòè. Concilium Tridentinum Seſſ. 4. dicit: &. Gnodus omnes libros tam V. quàm N. T. nec non Traditiones; cum utriusque D EIIS ſit author, tanquam oretenus à Chriſto, vel à Spiritu ſancto dictatas pari reveren- tia ſuſcipit. Et quamvis ultima verba videantur referri tantum ad Tra- ditiones, intentio tamen Tridentini cenſenda eſt reſpicere etiam ad Scripturæ libros; quia non decet traditionibus tribui majorem reve- rentiam, quàm Scripturæ, prout tamen mererentur, fſi illæ eſſent quaſi ex ore Spirits ſanéti dictatæ; hæ non. Cum ergo poſtea ſubjungat; Scripturam cum omnibus ſuis partibus recipiendam eſſe, etiam verba 4 Chriſto, vel a Spiritu ſancto velut oretenus dictata præſumenda ſunt. Uudecimd. Regulæ interpretandi Scripturam à Patribus traditæ non bene conveniunt cum oppoſita ſententia. Patres enim docent, in om- nibus, quæ non pertinent directè ad doctrinalia pro informatione fidei & morum, quærendum effe ſenſum figuralem ſeu allegoricum, utique à Spiritu ſancto intentum. Ergo cum de hoc ſenſu Scriptor eogitare non potuerit ex ſemetipſo, neceſſariè debuit ad ſingulas Propolifonos ſpecia- —. — — — — — — =—. Pars III. De Divinitate Scripturd. 121 ſpecialiter ac poſitivè applicari, ut ſcriberet idonea ad præfigurandas veritates à Spiritu ſancto intentas. D. Auguſtinus I. 3. de Docéct. Chriſt. c. 10. ſcribit: Quidquid in ſermone divino neque ad morum honeſtatem, neque ad fidei veritatem propriè referri poteſt, figuratum eſſe cognoſce. Et I. 15. de Civit. c. 22. Non in hoc tantùm ſacri libri ſeripti ſunt, ut res geſtas narrent; ſed ut allegorica in eis quarantur. Idipſum demonſtratur ex Epiſtolis D. Pauli, & Apocalypſi, ubi variæ res ſumuntur allegoricè, allegoria à Spi- ritu ſancto intenta. Duodecimò. Patres tribuunt Scripturæz quendam Idiotiſmum, ſeu modum loquendi illi proprium; qui tamen non haberet locum, ſi mo- dus loquendi ſingulis Scriptoribus fuiſſet proprius ſine ſpeciali verbo- rum inſpiratione. Origenes Hom. I. in Cant. & Hieronymus dicunt: Moris eſt Scripturarum, Imperativum modum pro Optativo modo ponere. Au- guſtinus in Pſalmum 78. Divina Scriptura mos eſt, ut optare videatur ma- lum, quod futurum eſt, cum non optet, ſed pravideat. D. Gregorius Moral. I. 8. c. 16. Mos ſacri eloquii eſt, ut res ſemel dicta pro confirmatione replicetur. Et 1. 5. Mor. c. 29. Mos eſt divinarum Litterarum, ut cum aliquid narrant in- terpoſita alterius cauſæ ſententia, ad ſuperiora protinus redeant. Similia ha- bent D. Auguſtinus in Geneſin q. 4. c. 3 I. & D. Hieronymus Comment. in Iſaiam. Decimò- tertib. Sententia oppoſita eſt contra torrentem omnium Theologorum; eademque ab Univerſitate Lovanienſi, & Duacenſi damnata eſt Anno 1586. Ita enim docet Graveſon in Tract. de Scripiu- ra ſacra part. I. S. 3. in Prænotandis & in fine. Hæc igitur adduci poſ- ſunt pro prima ſententia affirmativa. Econtra. Fundamenta poſterioris ſententiæ negativæ ſunt ſequentia. Primò Definitiones Conciliorum Generalium aquiparantur Scriptu- vis: eædem ſunt Regula noſtra fidei ſicut Scriptura; & dici poſſunt Ver- bum D EI inſpiratum Eccleſiy, quamvis communiter non credatur, in ejusmodi Definitionibus DEUM immediatè inſpiraſſe ſenſum omnium propoſitionum aut ſingula verba, ſed ea à Patribus & ſummis Pontifi- cibus ſciantur jam antecedenter ex traditione & inſtitutione. Ergo idem ſufficiet circa ſacram Scripturam. Antecedens probatur ex illo D. Gregorii M. textu in l. I. Epiſt. 24. ad Joannem C. P., ubi ait: Sicut ſancti Eyangelii quat uor libros, ſic quatuor Concilia ſuſcipere & ſvenerari me fateor; quia in his ſana fidei ſtruitura conſurgit, & cujuslibet vitæa atque actionis norma conſiſtit Hinc. 122 Prolegomenorum in Scripturam Sacram Hinc & Ludovicus Bail in ſumma Conciliorum Tom. I. fuſam ſuam diſſertationem præliminarem inſcribit: De Triplici Verbo DEI. Ubi part. 3. de verbo DEl per Eccleſiam definito ſcribit: Dicendum eſt, reſpecta eorum, quæ tam Scriptura, quàm Eccleſia loquitur, aqualis eſt authoritas ad obligandum fideles. Ratio eſt, quia utrobique vox DEIeſt. Vox Eccleſiæ tam 4 DEO, & tam vox DEI eſt, quàm verbum Scripturæ ſacra, & tam DEIIS loquitur per Eccleſiam, quàm per Scripturam, & DEIUIS utrobique æqualiter verax eſt. Ita Bail, qui tamen addit ex Suario Tr. I. de fide, Diſp. 5. Sect. 3., quod Scriptura ſit à DEO quoad ſenſum & verba; ſed defi- nitiones Eceleſiæ tantùm quoad ſenſum, non quoad Verba. Secundb. Dantur adtu Scripturæ, quæ non ſunt immediatè inſpi- ratæ à DEO quoad ſingulas propoſitiones & quoad ſingula verba. Antecedens probatur. Authores librorum Canonicorum teſtan- tur, ſe in conſcribendis libris habuiſſe magnum laborem; ſe in iis de- ſudaſſe; ſe ea ſeribere ex teſtimonio idoneorum teſtium, ſe eadem vi- diſſe, &c. Qui modi loquendi non conveniunt ſcribæ excipienti ver- ba dictantis. Sic I. Author libri Machabæorum I. 2. c. ult. ſeribit: Ego quoque in his faciani ſinem ſermonis, & ſiquidem bene, & ut hiſtoriæ competit, boc & ipſe velim; ſi autem minus dign?, concedendum eſt mihi. Sicut enim vinum bibere, aut ſemper aquam, contrarium eſt; alterius autem uti delecta- bile, ita legentibus, R ſemper exactus ſit ſermo. Et l. 2. c. 2. Ab Jaſone Cy- renao quinque libris comprehenſa tentavimus nos uno volumine breviare; conſi- derantes eam multitudinem librorum, & dificultatem volentibus aggredi narra- tiones hiſtoricorum propter multitudinem rerum. Curavimus volentibus legere, ut eſſet animi oblectatio; ſtudioſis verò, ut facile poſſint memoriæ commendare; oinibus autem legentibus utilitas conferatur. Et nobis quidem ipſis, qui hoc opus breviandi cauſa ſuſcepimus, non facilem laborem, immd verò negotium ple- num vigiliarum & ſudoris aſſumpſimus; ſicut hi, qui praparant conyvivium, & quærunt aliorum voluntati parere, propter multorum gratiam, libenter labo- rem ſuſtinemus, veritatem quidem de ſingulis authoribus concedentes; ipſi au- tem ſecundum formam brevitati ſtudentes. 2. D. Lucas in principio ſui Evangelii pariter oſtendit, ſe non attendiſſe ad inſuſurrationem Spiri- tus ſanécti quoad ſelectum verborum & geſtorum, ſed ad teſtimonia idoneorum teſtium. Sic enim prout in textu græco explicatius habetur, orditur: Quoniam complures aggreſſi ſunt contexere narrationem earum, quæ inter nos certiſſima fidei ſunt, rerum; ſicut tradiderunt nobis, qui ab initis ſuis oculis viderant, ac pars aliqua fuerant eorum, qua narrabant, viſum eſt & mihi Pars III. De divinitate Sriptura. 123 mihi, ut cuncta, quæ ab initio hucuſque alta ſunt, exactè aßecutus, tibi ſcri- berem optime Theophile, quò agnoſcas eorum, de quibus edoctus fueras, certi- tudinem. Idem, poſtquam abſolverat Evangelium, confimili perpe- tua attentione ad teſtes idoneos ſcribit Acta Apoſtolorum, in quibus nihil refert, niſi quod ipſe viderat, aut à teſtibus de viſu acceperat; ita ut Promium Evangelii etiam referri poſſe videatur ad Acta, tanquam continuationem Evangelii. Sic enim incipit: Primùm quidem ſermonem feci de omnibus qua cœpit JEſus facere & docere uſque in diem, qua aſſumptus eſt. 3. Pari modo D. Joannes ſe ea præcisè annuntiarurum ſpondet, quæ ipſe viderat; cujus reſtrictionis nulla cauſa forer, ſi ſingulas pro- poſitiones & verba excepiſſet ex ore dictantis Spiritús ſanécti. In Evan- gelio c. 19. dicit: Qui vidit, tetimonium perhibuit. Et Epiſt. I. c. 1. Quod audivimus, quod vidimus oculis noſtris, quod perſpeximus, & manus noſtra con- trectaverunt, annuntiamus vobis. 4. Pars ultima Proverbiorum tantum eſt rememoratio monitionum maternarum, in qua utique attentio ſeriben- tis non fertur ad extraordinariam inſtructionem alterius dictantis. Prov. c. 31. Verba Lamuelis Regis; viſio, (ſeu ut in Græco habetur, Reſponſum, aut prout in Hebraico, tentamen, reviſio, inſpectio) qua eru- ivit illum mater ſua. §. In Eccleſiaſte tantuùm refettur Concio à Salo- mone habita. Sic enim inſinuatur c. ult. his verbis: Cum eſſet ſagientſſ. Gimus Eccleſiaſtes docuit populum. &. 6. In Ececleſiaſtico fit tantùm col- lectio Proverbiorum veterum, & doctrinarum. 7. Evangelium D. Marci eſt tantùm compendium Evangelii D Matthæi, omiſſis iis, quæ minus idonea videbantur pro uſu & inſtructione Gentilium. Quæ om- nia oſtendunt, attentionem horum Scriptorum in ſingulis verbis & propoſitionibus ſpecialiter non fuiſſe ad inſpirationem Spiritús ſanécti, ſed ad teſtimonia alia fide digna. Tertibd. Origenes & alii plures cenſent, Epiſtolam D. Pauli ad Hebræos eſſe quidem quoad ſubſtantiam D. Pauli; quoad verba autem & ſtylum eam eſſe vel Clementis Romani vel alterius Scriproris. Ego, inquit Origenes apud Enſeb. I. 6. c. 19., indubitatò aſſevero, quod (in ea Epiſtela) ſenſa ſint Apoſtoli; phraſes autem & confructio verborum alte- rius. Quartèò. In libris Scripturæ pro diverſitate Scriptorum eſt ingens ſtyli diverfitas. Alius enim eſt diffuſus & eloquens, alius eſt ſuccinctus & ſiccior. Talemi ſtyli inæqualitatem obſervavit D. Hieronymus in Prophetis. Præfatione in Iaiam dicit: De aia ſciendum, quod in ſer- e mone 124 Proeolegomenorum in Sacram Scripturam — mone ſuo diſertus ſit; quippe vir nobilis, & urbana eloquentia; nec habens quidquam in eloquio ruſticitatis aldmixtum. Idem aſſerit de Oſea Præfa- tione in Jeremiam. Econtra in eadem Præfat. de Jeremia dicit, quod modus dictionis apud eum ruſticior ſit, & quod eloquu ſim- plicitas eidem acciderit à loco, in quo natus eſt, quia erat ex viculo Anathoth. Ezechielis ſermonem Præfatione in hunc Prophetam dicit nec ſatis eſſe diſertum, nec admodum ruſticum, ſed ex utroque mediè tempera- tum. In Epiſtolis D. Pauli obſervatur frequens abruptio ſensũs, & mul- torum verborum, quæ ſubintelligenda relinquit, ſuppreſſio, & exigua ſenſuum connexio. Econtra in Epiſtola ad Hebræos evidens eſt partium connexio. Epiſtola D. Joannis claritate caret non rerum ſoluùm ſed etiam verborum. Hæc autem ſtyli diverſitas non daretur, ſi idem author Spiritus ſan ctus ſingulas dictaſſet propoſitiones, & verba, eorumque conſtructionem. . . uintb. D. Hieronymus quibusdam Scriptoribus non ſolùm tri- buit defectum eloquentiæ, ſed etiam poſitivos defectus elocutionis; quod non poteſt convenienter refundi in Spiritum ſanéctum. Proœmio in Amos dicit: Amos imperitus ſermone, ſed non ſcientia. Idem in 151. Epiſt. ad Algaſiam quæſt. 10. de D. Paulo fcribit: D. Paulus, cum ipſe ſentiat, quid loquatur, in alienas aures puro non poteſt transferre ſermone; quem cum in vernacula lingua habeat diſertiſſimum, quippe Hebraus ex Hebrais, ſeipium (in idiomate Græco) interpretari cupiens inyolvitur. & autem hoc ei in Græca lingua accidit, quam nutritus in Tarſo à parva atate imbiberat, quid de latinis (ejus interpretibus) dicendum eſt - Multa ſunt verba, qui- bus juxta morem urbis & provincia ſuæ Apeſtolus utitur. — Nec hoc miremur in Apoſtolo, ſi utatur ejus lingua conſuetudine, in qua natus eſt. - Sequitur; ug ſunt rationem quidem bhabentia. Hoc loco, gquidem, conjunctio ſuperflua eſt. Quod in plerisque locis propter imperitiam artis gram- maticæ Apoſtolum feciſſe reperimus. Idem explicans Epiſtolam D. Pauli ad Epheſios ad illa verba: Vinctus JESU Chriſti cognitum faltum eſt mihi myſterium, ſic ſcribit: Puto, quod & vitioſa in hoc loco elo- cutio ſit; pro eo enim, quod debuit dicere, vinctus cognovi, ait, vinctus co- gnitum mihi factum eſt. Si verò quis poteſt etiam juxta ſermonis & elo- quii contextum docere, Apoſtolum in artis Grammatica vitia non incur- viſſe, ille potius auſcultandus eſt. Nos quotiescunque ſoloeciſmos aut ta- le quid annotamus, non Apoſtolum pulſamus, ut matevoli criminantur, — — — — — — rit ir⸗ ter 4 e Pars III. De Divinitate Aripturc. 125 ſed magis Apoſtoli aſſertores ſumus, quod Hebraos ex Hebrais abſque verbo- rum compoſitione & eloquii venuſtate nunquam ad ſidem mundum transduceére valuißet, niſi prædicaſſet in virtute DEI. Idem in Pſalmum 81. ait: Videte Paulum, qui ſolæœciſmos facit in loquendo, & totum orbem ſube- it. 5 Sextb. Euthymius docer, quod Evangeliſtæ ex defectu memoriæ aliqua documenta Chriſti omiſerint, & D. Auguſtinus omnino trans- mittit, id fieri potuiſſe, ut eorum memoria erraverit. Euthymius in Commentario in 4. Evangelia, excerpto ex D. Chryſoſtomo & aliis Patribus ait, Evangeliſtas, cum longo tempore poſt Cbriſti aſcenſionem ſua Evangelia ſcripſerint, veroſimiliter multa verba Chriſti oblitos eſſe, nec potuiſſe ea amplius in memoriam revocare. D. Auguſtinus l. 2. de conſenſu Evang. c. 7. & c. 22. Docet, D. Matthæum ſuam citationem, qua citavit jere- miam pro Zacharia ſine dubio fuiſſe emendaturum, ſi de hoc fuiſſet ad- monitus; quamvis addat, hunc errorem à DEO causaâ alicujus ſignifi- cationis fuiſſe admiſſum, ita ut in ſenſu, à DEO tanquam principali Scripturæ authore, intento propoſitio illa non ſit falſa. Ergo verum non eſt, in Scriptoribus ſacris fuiſſe menti eorum impreſſa verba, & ſingulas propoſitiones. Vide q. I. Septimb. D. Chryſoſtomus & D. Baſilius docent, hoc dari diſcri- men inter Prophetas & alios Scriptores ſacros, quod illi ſcribant di- tante altero, & ſine labore; hi autem ex ſuo, & cum labore. Ergo non in omnibus Scriptoribus ſacris dictatæ fuerunt omnes propoſitio- nes, & omnia verba. D. Chryſoſtomus Hom. 32. in I. Epiſt. ad Co- rinth. ait: Qui prophetat, omnia ex ſpiritu loquitur; qui autem docet, etiam ex propria mente loquitur. Qui autem ex ſpiritu omnia loquitur, non laborat, quia totum donum eſt. Hoc autem eſt humanus labor; etenim de proprio multa loquitur, conformia tamen ocripturis. Hinc idem S. Doctor Hom. 49. in Acta dicit: S. Paulum humano modo loqui, non ex Spiritu, dum Pha- riſæos & Sadducæos inter ſe collidit. Odtayd. Agobertus Epiſcopus Lugdunenſis Sæculò⁶ nonéê ex inſti- tuto defendit hanc ſententiam contra Fredegiſum Abbatem, qui con- trariam propugnabat. Cum enim Epiſcopus cum D. Hieronymo tue- retur, in Scriptura aliquando contra leges Grammaticas peccari; & Abbas exiſtimaret, per hoc irrogari injuriam Spiritui ſanto, Agober- tus ſic reſpondit: Exiguitati noſtra videtur, quod neque vos neque nos de bac re aliquid ſentire aut dicere debeamus, niſi qua orthodoxos = E Iſſe R 126 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Kkiſſe aut dixiſſe legimas. Cumque Abbas inſtaret, quod non ſolùm ſenſum prædicationis, & modos, vel argumenta dictorum Spiritus ſanctus ſa- cris Scriptoribus inſpiraverit, ſed etiam ipſa corporalia verba extrin- ſecus in ore ipſorum fermaverit, reducit ipſum Agobertus ad abſur- dum dicens: Reſtat ergo, ut ſicut miniſterio Angelico vox articulata forma- ta eſt in ore afna, ita dicatur formari in ore Prophetarum. Nond. D. Thomas 2. 2. q. 172. art. 2. c. & art. 3. ex inſtituto oſten- dit, prophetiam fieri poſſe duplici modo; primòô, ſi ipſæ ſpecies de novo à DEO infundantut: Secundô, ſi ſpecies jam aliunde habitæ per novum lumen ad finem ſupernaturalem ordinentur. Sic habet: Erit autem Propheta, ſi intellectus ejus ſolummodo illuminetur ad judicandum etiam 54, qucz ab aliis viſa ſunt, ut patet de Joſeph, qui expoſuit ſomnium Pharao- nis; - Lumen autem intelligibile quandoque imprimitur menti divinitus etiam 2d judicandum ſecundum divinam veritatem ea, qua curſu naturali homo appre- bendit; ſve etiam ad judicandum veraciter & efficaciter ea, quæ agenda ſuat. Sic igitur patet, quod Prophetica revelatio quandoque fit per ſolam luminis in- Ruentiam; quandoque autem per ſpecies de novo impreſſas, vel aliter (per DEUM) ordinatas, (ſicut in jeremia DEUS ſpecies ollæ à ſenſibus ac- ceptas aliter conbinavit & ordinavit.) Ibidem ad 1. Dicendum quod quandoque in Prophetica revelatione divinitus ordinantur (id eſt, aliter con- binantur) ſpecies imaginaria, praaccepta à ſenſu, ſecundum congruentiam ad veritatem revelandam. Et ad 2. Dicendum, quod ſimilitudo inteligibilis quandoque immediatè imprimitar à DEO; quandoque à formis imaginatis re- ſultat ſecundum adjutorium prophetici luminis; quia ex eisdem ſormis imagina- tis ſubtilior conſpicitur veritas ſecundum illuſtrationem alterius luminis. Et ad 3. Dicendum, quod quascunque formas imaginatas naturali virtute homo poteſt formare abſolutè conſiderando, non tamen at ſint ordinatæ ad repraſentandas intelligibiles veritates, quæ bominis intellectum excedunt, ſed ad hos neceſſarium eſt auxilium ſupernaturali luminis. Ilbidem art. 3. Dicendum, quod prophetica revelatio ſit ſecundum quatuor modos, ſcilicet ſecundum influxum in- telligibilis luminis; ſecundum immiſſionem intelligibilium ſpecierum; ſecundum impreſſionem vel ordinationem imaginabilium formarum; & ſecundum expreſ- Kionem formarum ſenſibilium. Ex hoc textu clarum eſt, quod juxta D. Thomam derur revelatio prophetica, ubi neque infunduntur novæ ſpecies imaginariæ, neque in ſenſibus exprimuntur novæ ſpecies ſenſi- biles; ſed præciſe confertur lumen ad recte judicandum in ordine credenda vel agenda, cirga objecta jam aliunde cognita, viſa, imag- . nata, — ,E1äsü Pars III. De Dirvinitate Scripturæ. 127 nata, aut intellecta. Neque definit D. Thomas, utrum illud lumen ſu- pernaturale durante ſcriptione vel locutione prophetica debeat ſemper durare & influere atualiter; an verè ſufficiat, illud perſeverare tan- tum habitualiter aut virtualiter; in quantum ab initio movit ad ſeriben- dum vel loquendum in ordine ad finem ſupernaturalem. Immòô verô art. 4. ſatis clarè inſinuat, ſufficere, dummodo illud lumen ab initio moverit prophetam ad ſcribendum vel loquendum, quod jam aliunde viderat, imaginaverat, vel intellexerat. Sic habet: Dicendum, quod in revelatione prophetica movetur mens prophetæ non ſolum ad aliquid appre- hendendum, ſed etiam ad aliquid loquendum, vel ad aliquid faciendum; & quandoque quidem ad omnia tria ſimul; quandoque autem ad duo horum; quan- doque verò ad unum tantùm. Et quodlibet horum contingit (id eſt, poteſt) eſſe cum aliquo cognitionis defecta. Nam cum mens prophbeta movetur ad aliquid aſtimandum, vel apprehendenduns, quandoque quidem inducitur ad hoc, quod ſolum apprebendat rem ilam (per ſpecies aliunde jam habitas;) quando- que ulterius ad hoc, quod cognoſcat, haæc ſibi divinitus eſſe revelata. Simili- ter etiamn, quandoque movetur mens prophetæ ad aliquid loquendum, ita ut intelligat id, quod Spiritus ſanctus per hac verba intendit. Quandoque autem ille, cujus mens movetar ad aliqua verba exprimenda, non intelligit, quid Spi- ritus ſanctus per hæc verba intendat, ſicut patet de Caipha Joan. 11. Simili- ter etiam, cum Spiritus ſanctus movet mentem alicujus ad aliquid faciendum; quandoque quidem intelligit, quid hoc ſigniſicet; quandoque verò non intelligit: ſicut milites dividentes veſtimenta Chriſti non intelligebant, quid ſignificaret. Cum ergo aliquis cognoſcit ſe moveri à Spiritu ſancto ad aliquid æſtimandum, vel ſignificandum verbo vel facto, hos propriè ad prophetiam pertinet. Cum au- tem movetur, ſed non cognoſcit, non eſt perfecta prophetia, ſed quidam in- ſtinctus propheticus. Ex his dictis D. Thomæ colligitur quod ad ratio- nem prophetiæ ſufficiat dummodo ab initio lumine ſupernaturali Scri- ptor moveatur ad verè æſtimanda ea, quæ novit, & ad ea ſcribenda vel loquenda. Itaque idem ſufficiet ad rationem Scripturæ ſacræ, ſal- tem ſi Scriptor ſentiat, ſe moveri divinitùs ad ſeribendum, quod za- men juxta mentem D. Thomæ potius videtur requiri ad denominatio- nem prophetæ proprie dicti, quàm ad denominationem rei prophetatæ ſeu inſpirata aut revelatæ. Solutiones Argumentorum prioris ſententiæ ſunt ſequentes. Ad. 1. Reſpondetur, priorem ſententiam conformidrem qui- „ 128 PBrole gomenorum in Sacram Seripturam dem videri multis S8. Patrum textibus; ſed non omnibus aut plerisque, prout patet ex textibus adductis pro ſecunda ſententia. Cum ergo non detur uniformis Patrum traditio pro alterutra lententia, neque in Ec- cleſia Orientali, neque in Occidentali; neutri ex traditione præjudica- tur ſententiæ. Ad. 2. Reſpondetur, etiam edicta principum, ac Brevia, Bul- lasque, & Diplomata vocari verba Regum, ſummorum Pontificum, ac principum, etiamſi ſenſu ac verbis Cancellariorum aut Secretariorum immediatè concepta ſint. Sic I. Esdræ A. v. 17. dicitur: Verbum miſit Rex ad habitatores Samariæ dicens: Accuſatio, quam miſiſtis ad nos. Et 2. Esdræ 2. v. 20. Reddidi eis ſermonem regis, id eſt Epiſtolam. Et ibid. c. 6. V. 5. Epiſtolam habebat in manu ſua ſcriptam hoc modo. - Et miſi ad eos dicens: Non eſt factum ſecundum verba hac, quæ tu loqueris, in Epiſtola. Sic etiam nuntii, aut interpretes, immò & Evangeliſtæ ac Apoſtoli di- cunt; hæc aut illa locutum eſſe v. g. principem, aut prophetam, quam- vis ſuismet verbis & expreſſionibus reddant ſenſum loquentis. Itaque pari ratione ad conſtituendum verbum DEI fufficit, ſi DEUS ſpeciali il- luſtratione moveat Scriptorem ad ſcribendas veritates à DEO inten- tas. Ad 3. &C 4. In Jeremia, & in Apoſtolis reſpondetur dari ſpecia- lem rationem, iisdem in repentinis quibusdam occaſionibus, in qui- bus non datur ſufficiens deliberatio ad ſeligenda idonea verba, inſiun⸗ dendi etiam ſingulas propoſitiones & verba; quæ tamen neceſſitas non datur, ubi datur tempus commodum cogitandi de ſeleéctu verborum & propoſitionum. Repentinæ tales occaſiones erant in Jeremia & quan- doque in aliis Prophetis, quando erant in Extaſi, ubi quaſi in momen- to monſtrabantur illis plurima objecta, non facile ſine ſpeciali duétu divino verbis ordinatis evolvenda. Tales etiam dabantur in Apoſtolis, quando conſiſtebant coram Tribunalibus; quia in ejusmod circumſtan- tiis, phantaſiam per varia objecta timoris & terroris vehementer con- cutientibus, non erat promptum, ordinaté excutere ſpecies rememo- rativas veritatum antecedenter jam cognitarum. Ad 5. Reſpondetur; non eſſe diſcrimen eſſentiale ac ſubſtantia- le inter Scripturam, & Definitiones Eccleſiæ, ſed tantùm accidentale, in quantum illæ ordinariè verſantur circa objectum prius nondum reve- latum; hæ veròô ſaltem ordinariè, ſi non ſemper, verſantur circa ob- je um prius jam ad minimùm implicité revelatum. Ad 6. £ — —— — —, ——————— — — -- – — BB — ◻☛ — S ⏑☚ — - = SS —☛ Ilo Fer ⸗ ia⸗ gi⸗ un⸗ ton G an⸗ en⸗ Ctu ls, kan⸗ on⸗ mo⸗ Nii⸗ le; Ve⸗ ob⸗ ; Pars III De Divinitate Sriptura. 129 — Ad “. Reſpondetur; nullius authoritate privata poſſe verbis Scripturz fubſtitui alia verba ynonima; quia multa videntur eſſe iyno- nima, quæ ſynonima non ſunt. Ipſemet autem Scriptor alicujus libri Canonici potuiſſet unis verbis ſubſtituere alia verba, non ſynonima tan- tum, ſed etiam non ſynomina, ſalva objecti revelati ſubſtantia. Ad z. Reſpondetur; Patres, ſaltem plerosque tantum ponere vim & emphaſin in apicibus Scripturæ, per ſe ex inſtitutione habenti- bus vim variandi ſenlum verborum; quod in linqua hebraica frequens eſt. Hinc quando ponunt exempla ejusmodi enucleationis, commu- niter ponunt exempla, in quibus ex additione unius litterulæ etiam grammaticaliter variatur ſignificatio verborum, v. g. in nomine Abram, & Abraam. De numeris, & aliis ejusmodi partibus Scripturæ, quæ non causa conſtructionis & connexionis, ſed tanquam objectum atten- tionis & affirmationis ponuntur, conceditur, ea non fruſtra poni, ſed causâ alicujus ſignificationis & allegoriæ; attamen ex hoc plus non ſe- quitur, quàm quod motio DEI, qua movet Scriptorem ad ſcribenda aliunde cognita, ordinet illa ſcribenda ad ſignificandum allegoricè alia objecta per voces non expreſſa. Quæ tamen ordinatio DEI Scriptori extrinſeca non neceſſariò influit phyſicè in phantaſiam aut linguam Scri⸗ ptoris, ex motione DEl generali ſcribentis in certo genere aliunde à ſe cognita. Si veròô unus vel alter Sanctorum Patrum circa minutias Scri- pturæ ſingulas aliter, quàm in ſenſu explicato, quæreret innumera my- ſteria, opponeretur illis authoritas D. Auguſtini, qui docet, in Scriptu- ra aliqua reperiri, quæ ſonant, ſeu ſignificant, ut fides in Cythara; alia autem, quæ non ſonant, ſeu ſignificant, ſed tantùm requiruntur ad portandas ac ſuſtentandas partes ſonoras ac ſignificativas, ut lignum in Cythara, prout pluribus explicabitur parte 6. quæſt. 7. Reg. 5. Soli, inquit, nervi in Cytharis aptantur ad cantum; ſed ut aptari poſſint, inſunt & cætera in compaginibus; ita in Prophetica hiſtoria dicuntur aliqua quæ nihil ſignificant, ſed quibus adbareant; qud ſignificant, gquodamodo religuntur. Quando veròô dicitur, quod Spiritus ſanétus omnes ſenſus poſſibiles, qui textui tribui poſſunt, intenderit; auf quod ipſemet Scriptor omnes illos ſenſus præviderit, ne hoc quidem neceſſariò probat influxum Spiritũs ſancti immediatum in omnes propoſuiones, & in omnia verba; quia illa ſcientia, qua Spiritus ſanctus ſcit, his vél illis verbis tribui poſſe hos & illos ſenſus ſeu proprios ſeu accommodatitios, eſt tantùm extrinſeca verbis, & mere concomitans; ac conſequenter etiam ordinatio ver- M borum 130 Prologomenorum, in Sacram &cripturam — borum ad varios illos ſenſus poſſibiles eſt tantäm mentalis approbatio de uſu verborum, non phyſica operatio circa rem & modum verbo- Ad s. KReſpondetur; D. Ambroſium, D. Gregorium, & D. Au- guſtinum videri quidem contrarios circa Evangeliſtas, obum, & D. Paulum, ſaltem quoad partes librorum ab aliis editorum; ea tamen regula non poteft extendi ad omnes libros Scripturæ, v. g. Machabæo- rum. Ratio eſt, quia, ſicut in fundamentis ſecundæ ſententiæ dictum eſt, juxta D. Baſilium & D. Chryſoſtomum, nec Prophetæ nec D. Pau- lus omnia loquuntur ex Spiritu, ſed aliqua etiam ex ſeipſis, quamvis ad ſic loquendum moti à Spiritu ſancto. Ad. 9. Reſpondetur; DEIUM quidem determinare phyſicè ad omnes ſpecies herbarum & aliarum rerum naturalium, quia non poſſunt determinari ex ſeipſis. Econtra Scriptores ſacri, tanquam agentia li- bera, poſſunt determinari ex ſeipſis. Sufficiet proin, Scriptores ſacros moveri à DEO ad eas veritates conſeribendas, quas jam aliunde nove- rant. An veròô illa motio, illuſtratio, & juſſio DEl, qua movet Scri- ptores ad conſcribendas veritates jam in eorum memoria reconditas, debeat ſe extendere ſaltem virtualiter, ad omnes illas veritates ac ſin- gulas, & ad omnia verba, & quidem phyſicé; an verò ſufficiat, dum- modo ſe extendat ſaltem moraliter, poſſet eſſe quæſtio præcisé ſchola- ſtica, ſimillima illi, an Sacramenta moraliter vel phyſicè cauſent gra- tiam? Quæſtio autem Dogmatica præ ſentis loci conſiſtit in eo, an mo- tio DEl, qua movet Scriptores ſacros, non ſolùm determinet phyſicè ad exercitium ſcribendi; quod hæc poſterior ſententia concedit, ſed etiam phyſice determinet ad ſpeciem ſingulorum actuum, ſeligendò pro- poſitiones & verba, non juxta exigentiam cauſarum & diſpoſitionum in potentiis rememorativa, & imaginativa &c. præcedentium, ſed ju- Xta exigentiam finium, & rerum ſignificandarum præſtabilitorum à DEO? Hoc enim ſolum negat ſecunda ſententia. Quod ſi tamen prior ſententia eoùſque moderaretur ſuam explicationem, ut diceret; motionem DEl, qua determinat Scriptorem ad conſcribendas veritates in ejus memoria aſſervatas, non ſolùm determinare phyſicè ad exerci- tium ſeribendi, ſed etiam ad ſpeciem ſingularum propoſitionum & vo- cum, attamen conſtanti ea lege, ut, niſi in caſu aliquo particulari opus ſit correctione memoriæ, ſemper motione illa ſupernaturali de- terminet actualiter aut virtualiter ad ſpeciem propoſitionum & vocum juxta ſ eX mi et; ſc⸗ ari ge⸗ um Pars III. De Dirinitate &criptura. 131 „ — — juxta exigentiam cauſarum & diſpoſitionum in memoria Seriptoris præ- cedentium: ſicut DEus concurrit in ordine naturæ ad ſpeciem effectuum ut dererminatus à diſpoſitione cauſarum; & ſicut in Chriſto infante di- vinitas determinat ad ſpeciem omnium actionum infantilium juxta exi- gentiam diſpoſitionum immediatarum ex ſuo genere naturalium; non videtur, à ſecundæ ſententiæ patronis quidpiam amphlius controverſiæ dogmaticæ opponi poſſe, ſed relinqueretur præciſe Diſputatio Schola- ſtica, an illa motio & determinatio DEI phylica, qua movet Scripto- rem ad ſcribendum, phyſicè vel moraliter inffuat in omnes voces & propoſitiones Scriptoris? Ad. 10. Reſpondetur, ex textu Tridentini, ſi integer inſpicia- tur, nil evinci pro prima ſententia. Textus enim ſic ſonat. §. Guodus hoc ſibi proponens, ut puritas Eyangelii in Eccleſia conſervetur, quod Chriſtus proprio ore primùm promulgavit, deinde per Apoſtolos pradicari juſſit; perſti- ciensque, hanc veritatem & diſciplinam contineri in libris ſeriptis, & ſine ſcri- pto traditionibus, quæ ex ipſius Chriſti ore ab Apoſtolis accepta, aut ab ipfis Apoſtolis, Spiritu ſancto dictante, quaſi per manus tradita ad nos uſque perve- nerunt, omnes libros tam V., quaàm N T., nec non traditiones ipſas tanquain vel oretenus à Chriſto, rel à Spiritu ſancto dictatas & continua ſucceſſione in Eccleſia conſervatas pari pietatis affeltu, & reverentia ſuſcipimus. Neque ex eo, qued de eſſentia traditionis ſit, ejus originem haberi ex ore Chriſti vel Apoſtolorum, ſequitur, eam eſſe majoris authoritatis, quàm Scriptu- ram, cujus origo eſt ex calamo Apoſtolorum aut aliorum Scriptorum inſpiratorum, quia eadem fides eſt linguæ & calami, Ad. 11. Reſpondetur, in omnibus rebus V. T., quæ non pariunt ſenſum doctrinalem utilem, rectè ez intentione Spirits ſancti poſſe quæri ſenſum allegoricum, ſed non ex ipſis verbis & conſtructione ver- borum. De ſignificatione enim allegorica rerum V. T. aliunde conſtat, ſed non conſtat de ſignificatione allegorica verborum, aut conſtructio- num, aut etiam rerum N. T. Ad. 12. Reſpondetur, Idiotiſmum Scripturæ tribui ex proprie- tate linguæ Hebraicæ vel Græcæ, in qua exarata eſt, non ratione in- ſpirationis. Sive enim verba, & phraſes, & conſtructio verborum ſint eximmediata determinatione Scriptoris, ſive ſint ex immediata derer- minatione Spiritũs ſancti, ſemper habebunt idiotiſmos linguæ hebraica & græca. äl Ad. 13. Reſpondetur, ſecundam ſententiam neque eſſe ab Asa- R 2 demia 13 2 Prolegomenorum in Sacram &ripturam ₰. demia Lovanienſi & Duacenſi damnatam, neque eam eile contra torren- tem omnium Theologorum. Propoſitio per illas Academias anno 1586. cenſurata, prout refert ipſe Graveſon Il. cc. erat hæc: Liber aliquis (qua- lis ſorte eſt ſecundus Machabaorum )Rhumana induſtria ſine aſſiſtentia Spititus ſancti ſeriptus, Z Spiritus ſanctus poſtea teſtetur, ibi nihil eſe falſum, eficitur Scriptura ſacra. Econtra ſententia ſecunda requirit, ut liber ſit ſcriptus ex motiône Spiritus ſancti & cum ejus aſſiſtentia. Eam etiam non eſſe contra torrentem Theologorum omnium, evincitur ab indudhone Pa- tronorum hujus ſententiæ; quos maxima parte refert Richardus Simon in ſuo libro: Nouvelles obſervations ſur le texte & les verſions du Nouveau Teſtament. S õs I. Cajetanus Cardinalis Comment. in c. I. Lucæ, ad illa verba: Stiout tradiderunt nobis, qui ab initio viderunt, ſic ſcribit: Evangeliſta originem pleniſſima cientia declarat traditionem Apoſtolicam; unde clarè patet, Lucam ſeripſiſſe ex auditu ab Apoſtolis, & non ex revelatione ſibi immediatè facta, di- vina tamen gratia dirigente, & ſervante, ne in aliquo erraret. 2. Melchior Canus, Epiſcopus, qui etiam Concilio Tridentino in- terfuit, l. 2. de Locis Theologicis c. 18. ait: Non aſſerimus, per immedia- tam Spiritäs ſancti revelationem, quaæ quidem propriè reyelatio dicenda ſit, quamlibet Soriptura partem fuiſſe editam. Siye ergo Matthaus & Joannes, Nye Marcus & Lucas, quamnvis illi viſa, hi audita teferrent, non egebant qui- dem novya Spiritis ſancti revelatione, egebant tamen Siritäs ſancti directione. Et in Reſp. ad z. Qua ſacri Seriptores ſeripsére, hac in duplici ſunt dißfe- rentia. Quadam, qua ſupernaturali ſolum revelatione cognoſcebant; & ea Buſilius tradit, a Spiritu ſancto eſſe. Alia verò naturali cognitione tenebant, quæ ſeilicet aut ocllis viderant, aut manibus etiam attrectaverant. Atque hac quidem, ut paulo ante diximus, ſupernaturali lumine, & expreſſa revelatio- ne, ut ſeriberentur, non egebant, ſed egebant tamen Siritus ſancti praſentia & auxilio peculiari, ut licet hbumana eſſent, & natura ratione cognita, divi- nitùs tamen ſine ullo errore ſceriberentur. Haæc verò illa ſunt, quæ juxta Baſi- lium Paulus & Prophetæ de ſuo loquebantuurr. 3. Bellurminus Cardinalis l. . de Verbo DEI c. 15. ad object. 2. ſic ſcribit: Reſpondeo, DEUWI quidem eſſe authorem omnium divinarum Scri- pturarum; ſed aliter tamen adeſſe prophetis, aliter aliis, praſertim hiſtoritis. Nem Prophetis fepelabat futura, & ſimul aſſiſtebat, ne aliquid falſi admiſce- rent in ſcribendo; & ideo Propheta non alium habuerunt laborem, quàm ſeri- bendi vel dictandi. Aliis autem Scriptoribus DElls non ſemper revelabat en, Ju& 5 1 ? ſeri . 10⸗ ntis yi⸗ d⸗ i NNn ſee⸗ ri⸗ 64 66 Pars III. De Divinitate Seriptura. 13 3 quæ ſeripturi erant, ſed excitabat, ut ſcriberent ea, qu& viderant vel audie- rant, quorum recordabantur, & ſimul aſſiſtebat, ne falſi aliquid ſeriberent; quæ aſſiſtentia non faciebat, ne laborarent in cogitando & qurendo, quid & quomodo ſcripturi tſent. L M A. P. Ferdinandus de Eſcalante Hiſpanus, Theologiæ Doctor, Or- dinis Redemptionis Captivorum, in ſuo Clypeo Concionatorum I. I. c. 4. ait: Dico, quibusdam Scriptoribus ſacris DElUIM non revelaſſe, quæ ſcri- pruri eſſent, ſed impulſu divino atque inſtinctu eos excitaſſe, ut ſcriberent pro- prio ſermone, qud viderant legerant, audierant, per revelationem noverant. Dein, poſtquam ſuam aſſertionem exemplis & ratione probaverat, ſic concludit: Patet igitur, aliquos Sriptores ſacros non accepiſſe à DEO, qua ſcripturi eſſent, per immediatam revelationem; propterea quod in edendis vola- minibus ſuis tant opere inſudarunt. - Quod ſi materiam non acceperint à Spiri- tu ſancto, multo minus ſingula verba. — Donum Spiritüs ſancti circa materiam propoſitam trifariam poteſt conſiderari. 1. & DEUSalicui ad ſcribendum re- velaverit non ſolum res, ſed etiam ſingula verba. 2. & Scriptori neque res ſeri- bendas aperuerit lumine ſuperno; neque verba ſuggeſſerit; ſed tantùm excita- verit ipſum inſtinctu divino ad ſeribendum, quaæ oculis vidiſſet, aut A teſtibus fide- libus audivißet, vel denique lectione quorundam voluminum didiciſſet, aſſiſtente jugiter, dum ſcribit, Siritu ſancto, ut nullatenus errare aut decipi poſſet. 5. P. Cornelius à Lapide in 2. Epiſt. ad Tim. c. 3. v. 16. Nota, Spiritum ſanctum non eodem modo dictaſſe omnes ſacras Litteras. Nam Legem & Prophetias ad verbum revelavit & dictavit Moyſi & Prophetis. Hiſtorias verò & Morales exhortationes, quas antea vel viſu, vel auditu, vel lectione vel meditatione didicerant ipſi Scriptores Hagiographi, non fuit neceſſe, inſpirari aut dictari à Spirita ſanito, utpote cum eas ſcirent & callerent ipſi ocriptores. Sicgoanes c.19. dicit, ſeſeribere quæ vidit. S. Lucas c. 1. dicit, ſe ſetibere Evangelium, quod audivit & traditione accepit ab Apoſtolis. Dicitur tamen Spiritus . eam quoque illis dictaſe; 1 1MmO. quia ſeribentibus adſtitit, ne vel in puncto à veritate aberrarent. Noecundo, quia eos excitavit & ſuggeſſit, ut hac potius ſeri- berent, quàm illa. Conceptum ergo & memoriam eorum, qua ſciebant, non eis inge ſit Syiritus ſanctus, ſed inſpiravit, ut hunc potius conceptum quàùm illum ſeriberenn. Tertiò, quia omnes eorum conceptus & ſententias ordinavit, digeſſit, & direxit Siritus ſaudtus v. g. ut hanc ſententiam primé, illam Efexs 3 6„½ 134 Prolegomenorum in Sacram Scriptaram » .4 .— . . — dò, aliam tertiò loco, & ita conſequenter collocarent, & ſcripto comignarent. . .X . r. . . Hoc enim propriè eſt, librum aliquem concinnare & conſcribere. Et hac ra- tione proptiè ſacrorum librorum author dicitur Spiritus ſanctus. Ita Corne- lius; quamvis per hoc tertium requiſitum forte propius accedat ad pri- mam ſententiam, ſuperius in Reſponſ. ad object. 9. hunc fermè in mo- dum explicatam, quàm ad ſecundam. 6. P. Bonfrerius S.). in Prolegomenis Scripturæ c. 9. Sect. I. dicit: Tribus modis poteſt concipi, Spiritum ſanctum ſeſe cum ſacris &riptoribus ha- vere; antecedenter Viaelicet, concomitanter, & conſequenter, qui omnes tres modi videntur ſuſicere, ut aliquid ſit &criptura ſacra, & Verbum DEIl Antecedenter ſe habet Spiritus ſanctus, cum inſpirat, revelat, de- monſtrat, quæ dicenda ſcribendaque ſunt, ita ut de ſuo, Marteque proprio ni- hil addat Sriptor, ſed ea duntaxat ſeribat, quæ à Spiritu ſancto inſpirata reve- lataque ſunt ad eum modum, quo diſcipulus dictante Magiſtro excipit, qua ab eo proferuntur. Concomitanter ſe habet Spiritus ſanétus, cum non ad modum did antis & inſpirantis ſe habet, ſed ud eum modum, quo qui alterum ſeribentem oculo dirigeret, ne in re quapiam erraret. Hoc enim modo poteſt Spiritus ſanctus Scriptorem Hagiographum dirigere, ut in nullo eum errare, fal- live permittat. Cum enim praſciat, quid ille ſeripturus ſit, ita ei adſtat, ut ſicubi videret, eum erraturum, inſpiratione ſua illi eſſet adfuturus. Hic modus videtur à Spiritu ſancto conſervatus in hiſtoriis, dictis aliorum, factisque refe- rendis, quæ vel uſu cognita, vel auditu ab hominibus fide dignis accepta fuerant. Ita Epangelia, ita Acta Apoſtolorum, ita Machabaornm libri, ita cateri li- bri hiſtorici, a prophetis, aliisque conſcripti, niſi cum res ob antiquitatem & remotionem temporis & locorum arcanæ & incognita referenda ſuerant, uti falctum eſt à Moyſe in Geneſi: tunc enim neceſarius ſuit primus modus. Con- Jeëquenter ſe habere poſſet Siritus ſaunctus, ſi quid humano ſpiritu absque Spiritus ſancti opere, direétione, Aikentid, à quopiam &riptore eſſet conſcri- ptum; poſtea tamen Spiritus ſanctus teſtaretur, omnia quæ ab ipſo ſeripta eſſent, vera eſſe. Certum enim eſt; tunc totum hoe ſcriptum fore DElI verbum, & eandem veritatem infallibilem habiturum, quam habent catera, quaæ inſpiratio- ne vel directioue ejusdem Spiritus conſcripta eſſent; quemadmodum tam eſt ver- bum regis & paris authoritatis, cum quis à cretis vel Motarius proptio marte mandatum aliquod regium vel inſtrumentum publicum concipit, quod poſtea Rex lectum probat, & ſigillo ſuo impreſſa munit, dum eo, quod Rex ipſe concipit; ſeribit, dictat. Hoc tertio modo, etf non exiſtimem Spiritum ſanctum aliquan- do uſum 6 nt, lio⸗ nel⸗ . ℳ ⸗ Pars III. De Divinitate Kripturæ. 135 do uſum in iis, quos habemus Sacra Neriptura libris, abſolutè tamen nihil vetat uti, vel etiam aliquando uſum, ſorte in iis libris nonnullis ac ſcriptis, quos ſu- pra diximus fuiſſe &ripturam ſacram, & poſtea intercidiſſe. 7. P. Fraſſen Doctor Facultatis Theologicæ Pariſienſis in ſuis diſqui- ſitionibus Biblicis, de editione vulgata c. 6. eodem modo, quo Bon- frenius ſcripſerat, ſic ait: Præſupponendum eſt, Spiritum ſanctum tribus modis ſe habere ad certitudinem & veritatem alicujus &criptura, nempe antece- denter, concomitanter, & conſequenter. Antecelenter ſe habet, dum inſpirat, revelat, demonſtrat, quæ dicenda, ſcribendique ſunt; ita ut de ſuo proprio genio nihil addat criptor, ſed en duntaxat ſcribat, quæ à Spiritu ſan- cto inpirata, rervelataque ſunt, ad eum modum, quo diſeipulus magiſtro di- ctante excipit, quæ ab eo proſeruntur. Concomitanter ad Sriptorem ſacrum ſe habet Spiritus ſanctus, cum non agit rices inſpirantis & docentis, ſed ſoluùm dirigentis, ut Sriptorem in nullo errare falique permittat; qualiter vi- detur ſe habuiſſe in texendis iis libris ſacris, qui hiſtorias & ab aliis geſta refe- runt, quales ſunt libri Judicum, Regum, Machabaorum, Evangeliorum, Acta Apoſtolorum. Conſequenter ſe habet Hiritus ſanctus ad aliquam Scripta- ram cum aliquid humano ſpiritu & absque divina ulla ſpeciali ope, directione, & Aſſiſtentia à quopiam homine ſuit conſceriptum; poſtea tamen Spiritis ſanct: inſtinctu verum & certum eſſe declaratur. Licet enim bujusmodi Seriptura ex parte ſui authoris non niſi filem humanam mereatur, nullus tamen eſt, qui ut ili EUidem adhibeat, authoritate divina ſe non exiſtimet adaltum. 8. P. Mariana S. J. in Diſſert. pro editione vulgata c. 6. ad finem ſic ſeribit: Supereſt; an credere debeamus, Scriptores ſacros non modo falli non potuiſſe, ſed & concedendum ſit, Siritu ſancto didt ante ſcripfiſſeẽ omnia? Junt enim viri docti & Catholici, qui utroque modo contigiſſe confirmant. Plera- „ —R 171 12 . . „ Aꝗque inflatu Siritus divini excepiſſe ſine ulla cura aut labore. Alia ex memoria deprompta ſcribentis 3 ex ratione, experimento, aut aliorum ratione . ſemper tamen ſpiritus numine praſenti, ne lapſus contingeret. An Spiritis divini infla- du guiſſe Paulum credamus, ut diceret; Trophimum reliqui inſermum, S Lucas eſt mecum ſolus, & Penulam reliqui Troade 2 Quid verò, cum Aurthor ſecundi libri Machabaorum, Jaſonis Orrenai compi- „ 2 . . 2 „ . . . lator, initis excuſat ſe opus magni laboru & vigiliarum ſuſcepiſe; & in lne petit veniam, i quid minus aptè dixerit, minusque biſtoria congruum? Qua omnia in opiritum divinum non conveniunt. Quaæ ſententia nobis quidem pro- babilin videbatur ab Anomæorunm Amentis procul, quando per eum modum 4 Scriptu 136 Prolegomenorum in Scripturam Sacram Scriptura divina omne repellitur mendacium, ob praſens numen Spiritis ſancti, Providentis atque præſtantis, ne mens ſacri S&criptoris laberetur. 9. Leſſius S. J. in Apologia ad Cenſuram Lovanienſem ſupra rela- tam quæſt. 3. in Keſponſ. ad Argum. 13. ſcripta quidem jam anno 1586. ſed primùm publicat anné 1684., pag. 14. ait: Non negamus, Autho- res Hagiographos ex peculiari inſpiratione Spiritus ſancti, & directione, & afſi- Rentia ſcripſiſe, ſed hoc tantàm dicimus, non fuiſſe neceſſarium, ut ad ſingulas ſententias & ſingula verba haberent novam & poſitivam inſpirationem ex parte illius, id eſt, novam illuminationem, qua cognoſcunt novo modo veritates, quas ſeriberent, & viderent verba, quibus Siritus ſanctus volebat eos uti; ſed ſuffe- ciſſe, ut Spiritus ſanctus peculiari modo illos excitaret & impelleret ad ſeriben- um ea, qu audierant vel viderant; & ſimul iis ad ſingulas ſententias & ver- ba aſſiſteret, & ubi opus eſſet, dirigeret. Rationem Leſſius dat „quia Spi- ritus ſanctus utitur inſtrumentis idoneis, prout ea invenit. Et ſicut in neceſſariis non deeſt; ita & in ſufficientibus non redundat. Theologis hucusque enumeratis adjungi poſſunt Lorinus in c. 2. epiſt. 2. D. Petri. Caſparus Sancius in c. ult. l. 2. Machab. Ulloa Diſp. 4. c. ult. Contenſon. T. 3. diſſert. præamb. c. 1. Q. IV. An ad rationem Scripturæ ſufficiat, ſi liber à Scriptore profano ſine inſpiratione Spiritus ſancti ſcri- ptus, approbetur à DEO!? WS 4 Reſp. Diſtinguendé. Si DEUS ſic approbaret librum alicujus au- thoris profani, ut eum ſimul faceret ſuum; eumque in poſterum vellet haberi pro ſuo, eumque ederet nomine ſuo, ita plane liber profanus poſ- ſet fieri Scriptura ſacra, & verbum DEI. Sic enim & Reges quando- que integros Codices Legum, immo & alios libros integros, ſuo nomi- ne editos, per adoptionem faciunt ſuos. Si verò DEUS præcife appro- baret librum Scriptoris profani per modum cenſoris, aut teſtis, ſic li- ber non fieret Scriptura ſacra, aut verbum DEI. Ratio eſt, quia, ut recté D. Thomas obſervat, verbum dicit relationem originis ad eum, qui loquitur. Alioquin ſequererur, quod Chriſtus approbandé alio- rum dicta convertiſſet illa omnia in verbum DEI, quod eſt falſum. Sie mulieri Samaritanæ Joan. 4. teſtatur: Bene dixiſti, quia non habeo virum; poc verè dixiſti. Et Marci 12. dicitur: JESUIS pvidens, quod (Scriba) ſapienter teſpondiſet. Similiter Cayphæ dicit: Tu dixiſti. & kilare In Sabie d etet ee1 c ches. ☛ ⸗ let ol⸗ do⸗ mi⸗ ro⸗ li ut m, Nio⸗ gie un be) 1 . Pars III. De Divinitate Sripturc. 137 dicis. Matth. 2 5. & 26. Quæ formula loquendi eſt approbativa ac eon- firmativa ſermonis. Sic alibi Chriſtus alloquens diſcipulos, aut turbas dicit: Facto veſpere dicitis: Serenum erit, rubicundum eſt enim cœlum. - - Faciem ergo cæli judicare noſti. Ob eam verô approbationem illud po- pulare atioma non tranſüt in verbum DEI. Wer obſtat, quod per ap- probationem divinam Liber nanciſcatur eandem infallibilitatem, ac Scriptura ſacra; quia licet eadem ſit infallibilitas, non tamen eſt eca- dem cauſa infallibilitatis. Hic enim caufa infallibilitatis eſt veracitas DEI in teſtificando & approbando; in Scriptura verò, quam ex traditio- ne apoſtolica conſtat habendam eſſe pro verbo DEl, cauſa infallibili- tatis eſt & exprimitur veracitas DEl in loquendo, quæ duæ veracitates, licet in recto ſint una ac eadem, in obliquo tamen & in ſuis connotatis ac effe ctibus diſtinguuntur. Hinc tertius modus, quoò aliquid poſſit fie- ri Scriptura ſacra, à Bonfrerio aſſignatus, & à Frafſenio etiain exſcri- ptus, non ſufficit, niſi approbationi divinæ acecedat aliud decretum, quo DEus librum ſic approbatum haberi & edi vellet pro moraliter fuo. Sic enim ſententia Arati Poetæ gentilis. Ipſius enim & genus ſumus. Act. 17. & ſententia Epimenidis ad Titum c. 1I. Cretenſes ſemper mendaces, mala be- ſtic, ventres pigri, non fiunt verbum DEl, niſi inquantum aſertivè pro- cedunt ex ore Pauli, & non præcisnarrativè, hiſtorick, aut approbativk. Cæterum, quamvis prior modus abſolutè ſufficeret pro conſtituenda Scriptura ſacra, non eſt tamen verofimile, hunc in Scriptura quàm de- facto habemus, alicubi in quopiam libro Canonico fuiſſe adhibitum. Ratio eſt quia primarium objectum, finis, & motivum in omnibus operibus DEl eſt Chriſtus & ejus Eccleſia. Jam tunc, cum primum ſor- maret hominem, ut Tertullianus loquitur, de Chriſto cogitavit. Cum for- maret cœlos, & terram, & omnia quæ in terris ſunt, reſpexit ad Ghri- ſtum & ejus Eccleſiam: quia ut habetur ad Coloſſ. 1. Ipſe eſt primogeni- tus omnis creatura; - omnia per ipſum & in ipſo creata ſunt, & ipſe eſt ante omnes, & omnia in ipſo conſtant, & ipſe eſt caput corporis Eccleſiæ. Si ergo etiam in operibus creationis datur quidam reſpectus ad Chriſtum, non videtur veroſimile, DEum in operibus gubernationis humanarum men- tum unquam ſepofuiſſe curam & reſpeéctum ad Chriſtum & Eccleſiam, inquantum decuit juxta Leges divinæ Sapientiæ. ltaque, ſi viderit, hunc vel illum librum eſſe idoneum ad hoc, t aliquando per adoptio- nem aflumeretur in ſuum verbum, & pro regula fidei dirigeretur ad Eccleſiam; non erat ratio, cur non tunc ſtatim ab initio excitaret Scri- § ptorem 138 Prolegomeneorum in Sacram Scripturam — 6 ptorem ad ſcribendum, & jam ab initio apponeret manus operi, ut ejusmodi liber eſſet verbum ſuum ex ipſis ut ita dicam natalibus, & non præciſe per adoptionem. Si enim tam providus fuit circa quasvis, ſi fas ſit ita loqui, minutias Tabernaculi, & Templi, ut quævis etiam mi- nima providè deſignaret ac diſponerer; præſumendum eſt, etiam par- tes primarias conſtitutivas eccleſiæ quales ſunt libri Scripturæ, eum non primùm hinc inde quaſi fortuitò natâ & datâ occaſione arripuiſſe, ſed maturè præ cæteris omnibus prædeſtinaſſe & ordinaſſe. OQ. V. Utrum ex Scripturæ Antilogiis ejus Inſpiratio everti, aut dubia reddi poſſit? Reſp. Nullæ in Scripturis reper atur propoſitiones invicem con- tradictoriꝰx. Hæc Refſponſio aliter probari nequit, niſi inductione tex- tuum quorundam præ aliis inſignium, qui ſibi invicem contradictorii videri poſſunt. Diſcutere enim ſingulos, non permittunt hujus operis anguſtiæ. Qui ſingulas ejusmodi Antilogias exactius examinare volue- rit, adeat libros, qui ex inſtituto ſeripſerunt de Conſenſu, Concordia, ſeu Harmonia Evangeliſtarum, aut Librorum Sacrorum, quorum plus quàm Septuaginta in ſua Bibliotheca Sacra enumerat Calmetus. Specimen præbent textus ſequentes. 5 1. Matth. I. V. 8. dicitur: Joram genuit Oziam; cum tamen ex I. 4. Reg. 8. I2. & 14. conſtet, à Joram immediatè genitum fuiſſe Ocho- Ciam; ab Ochozia Joam; à Joa Amaſiam, & ab Amaſia primùm Oziam. Reſp. à D. Matthæo ſolùm recenſeri Stemma Meſſiæ juxta Tabulas Genea- logicas apud gentem Judaicam, pro qua ſuum Evangelium ſcripſerat, receptas. In iis autem tabulis viſum eſt Magiſtris judæorum delere etiam è& memoria hominum familiam Achabi, quam deleri præceperat DEus 3. Reg. 21. v. 21. Sed quia hujusmodi vindiécta DEl tantùm ex- tendi conſueverat uſque ad quartam generationem Exod. 20. v. 5. Num. 14. V. 18. Deut. 5. V. 9. & Jehu interfector poſteritatis Achab tantùm prœmiatus ſit uſque ad quartam generationem; ideo etiam memoria illius poſteritatis tantùm uſque ad quartam generationem extincta eſt. Conſtat enim, tres illos Reges, Ochozian, Joam, & Amaſiam, natos eſſe ex Athalia, impiiſſima ſœmina, Jezabelis pariter ſceleratæ matris & Achabi filia. Itaque non Matthæus tres illos Reges omiſit; ſed à Sy- nagoga in vulgaribus tabulis omiſſos, ne Judæos novatione ſcandali- Zaret, reſtituere in Tabulas noluit. 2. Matth. — S -- — — .. —, 0 X⸗ rii tis le⸗ ſen im en . ho⸗ am. ea⸗ at, ere rat ex⸗ M. tum ria elt. at0jG tnis 4. all⸗ . Pars III. De Divinitate Sriptura. 139 2. Matth. I. v. I1I. dicitur: Joſias genuit Jechoniam in transmigratio- ne Babyloni; cum tamen ex 4. Reg. 23. & 24. conſtet, eam generatio- nem contigiſſe diu ante transmigrationem. Reſp. D. Matthæum loqui non de tempore generationis, ſed de tempore, quo Jechonias, & fra- tres ejus vixerint, ita ut ſenſus ſit, qui vixerunt tempore transmigra- tionis, & hoc ſufficienter inſinuabat Evangeliſta per particulam In, dum dicit, Joſiam genuiſſe jechoniam & fratres ejus in transmigratione Baby- lonis, quod utique in itinere duorum menſium fieri nequibat. 3. Matth. y. Chriſtus dicit: Beati pauperes ſpiritu. Salomon verò Prov. 30. orat: Mendicitatem ne dederi mibi. Reſp. Salomonem loqui de paupertate involuntaria, quæ eſt occaſio multorum peceatorum. Chri- ſtus veròô loquitur de paupertate voluntaria, quæ eſt multorum bonorum mater. 4 Matth. y. Chriſtus dicit: Non veni ſolvere legem, ſed adimplere. Sed Luc. 16. dicitur: Lex & Propheta uſque ad Joannem. Reſp. Chriſtum adimplere legem non per obſervantiam pracepti, ſed per poſitionem ſignificati; quia adimplendo figurarum ſigniſicatum evacuabat cæremo- niarum præceptum. 5§5. Matth. 5§. Chriſtus dicit: Ego autem dico vobis, non jurare omni- no; cum tamen legatur, juraſſe DEum Abrahamo, Angelum in Apoca- lypſi c. I 00 & Apoſtolum ad Rom. I. v. 9. Reſp. Chriſtum tantùm doce- re, non eſſe licitum jurare etiam verum, ſi fiat ſine judicio, id eſt, ſine gravi cauſa; prout tamen id licitum eſſe contendebat erronea ſcriba- rum traditio, aſſerentium; ſolum perjurium illicitum eſſe. Hant tradi- tionem erroneam Chriſtus inſinuat illis verbis: Audiſtis, quia dictum eſt antiquis: Non pejurabis. . 6. Matth. 5§. Chriſtus dicit: Sic luceat lux veſtra coram hominibus, ut videant bona opera veſtra. Econtra Matth. 6. dicit: NWe juſtitiam veſtram faciati coram hominibus, ut videamini ab ei. Reſp. In priori textu Chri- ſtus addidit: Et glorificent patrem veſtrum qui in cœlis eſt. Ex hoc patet, Chriſtum prohibere intentionem ſiſtendi in laude humana; non pubuicita- tem operum. 7. Matth. 6. Chriſtus dicit: Wolite ſoliciti eſſe in craſtinum. Et ta- men Apoſtolus laudat ſolicitudinem Rom. 12. v. 8. & v. 11. Reſp. Chri- ſtus improbat ſolicitudinem anxiam, diffidentem de providentia divinâ; & Apoſtolus laudat ſolicitudinem tranquillam, & ſubordinatam quibus- libet diſpoſitionibus providentiæ divinæ. §. 2 8. Matth. 140 Brolegomenorum in Sacram &cripturam Jg. Matth. S. dicitur: Acceſſit ad eum Centurio rogans eum. Sed Lac- 7. v. 3. & 6. dicitur: Miſßit ad eum ſeniores Judaorum. & : Miſit amicos- Reſp. Centurio aecedere potuit Chriſtum primô per alios, cum adhue eſſet remotior; dein verô, cum fieret propior, per ſeipſum. 9. Matth. 8. narratur; Duos habentes demonia à monumentis exiiſſe ſed Marci S. tantum unius fit mentio. Reſp. Potuiſſe inter duoòs unum eſſe inſignem, in quo patratum ſit miraculum de ejecta legione demo- 10. Matth. 10. Chriſtus ad Apoſtolos dicit: Wolite poſſidere peram in via, neque calceamenta, neque virgam. Et tamen Marci 6. dicitur: Chriſtum præcepiſſe, ne quid tollant in via, niſi virgam tantum; non pe- ram, neque panem, ſed calceatos ſandaliis. Reſp. Prohibitum fuiſſe Apo- tolis poſſidere virgam Doctoralem, quæ eſſet inſigne Magiſterii, aut po⸗ teſtatis, vel dignitatis, & jurisdictionis, pretio æſtimabilem; non vul- gZurem, vilem, & ubivis obviam, quæ tantum ſerviret pro ſuſtentatione & quiete corporis. Hoc diſcrimen inſinuatur in verſione Syriaca Evan- gelii Matchæi, ab ipſo D. Marco prohabilius facta, ubi expreſſe dicitur: Non virgam Miſeban, quæ eſt poteſtatis, ſed virgam Scheveth, quæ eſt requietionis. Calceamenta dicunt tegmen pedum etiam in ſuperiore Ppar- te; Sandalia tantúm in inferiore. Vel ſenſus eſt, non eſſe ſecum ſumen- da duo paria calceamentorum ſicut nec duas tunicas. 4 II. Matth. 12. dicitur: Qui non eſt mecum, contra me eſt. Et Luc. 11. dicitur: Qui non eſt adverſum vos, pro vobis eſt. Reſp. In priore textu ſenſum eſſe; qui non eſt mecum per ſidem, contra me eſt. In poſteriore veroô loco ſenſus eſt: Qui non eſt adverſum vos aperta perſecutione, vel oblocutione; pro vobis eſt ſaltem initiali fide & affectione. 12. Matth. 12. dicitur: Spiritus blasphemiæ non remittetur neque in hoc ſaculo: neque in futuro. Apoſtoôlus vero; Zim. I. dicit: Blasphemus fui, & miſericordiam conſecutus ſum. Reſp. Spiritum blasphemiæ ſignificare blasphemiam profetam ex paſſione invidiæ, & conjunctam cum no- titia veritatis, quæ non condonatur laborantibus hoc vitio actualiter; econtra blasphemia conjuncta cum ignorantia, non graviter culpabili, 1 & profeéta ex Zelo; qualis fuit blasphemia Pauli, obtinet veniam, etiam dum homo actu conſtitutus eſt in tali ignorantia; qua malitia fre- quenter eſt venialis, & ignorantia ſolùm leviter culpabilis. Peccata autem venialia obtinent remiſſionem aliquando in hoc ſæculo, & ali- quando or i⸗ 41 no⸗ er; hlli I; ge⸗ 4ta lli⸗ Pars III. De Divinitate Soripturæ. 141 quando in futuro. Hinc Apoſtolus l. cc. addit: quia ignorans feci, igno- rantiãâ videlicet tantùm leviter culpabili. HrMõ 13. Matth. 17. dicitur, Transfigurationem contigiſſe poſt dies ſex; econtra Lucæ 9. dicitur contigiſſe fere poſt dies olto. Reſp. D. Matthæum ſumpſiſſe dies intermedios completos; D. Lucam verô ſumpſiſſe diem primum & ultimum etiam incompletum. H 14. Joannis 9. v. 41. ad Phariſæos dicit: & cιιeſetis, non habere- tis peccatum; nunc verb dicitis, quia videmus; peçcatum ergo veſtrum manet. Et tamen D. Petrus Act. 3. v. 17. dicit: Nio, quia per ignorantiam feciſtis, SRicut & principes veſtri. Et D. Paulus I. Cor. 2. v. 8. & cognoviſſent, nun- quam Dominum gloria cracißixiſſent. Reſp. Chriſtus loquitur de agnitio- ne argumentorum; ex quibus Judæi potuiſſent facile inferre ſuam di- vinitatem, ſi paſſionibus non fuiſſent impediti. Apoſtoli verò loquun- tur de cognitionis aſſenſu ſeu judicio intellectúùs libero, quem aſſenſum non habuerunt. Immo heæc ignorantia etiam poteſt referri ad agnitio- nem ſoluùm ſpeculativam de divinitate Chriſti, utpote quam Judæi ex impulſu paſſionum longè à ſua mente excluſerant. M IS. Matth. 27. dicitur: Et latrones, qui crucifixi erant, cum eo, im- properabant ei. Sed Luc. 23. dicitur: Unus de latronibus blasphemabat eum, alter autem inerepabat eum. Reſp. D. Matthæum more loquendi uſitato tribuere ſocietati, quod pars magna, vel dimidiæ communitatis facit. Sic & Lucas l. cc. v. 36. dicit: udebant ei & milites accedentes, & acetum oßerentes ei, & dicentes & . Quin veroſimile ſit 5 à, ſingulis militibus * acetum fuiſſe oblatum, aut eandem blasphemiam pronuntiatam. 16. Matth. 28. dicitur: mulieres veſpere Sabbati iviſſe ad ſepul- chrum; Sed Marci 16. dicitur: Eas iviſſe ad ſepulchrum valde mane una Sabbatorum. Reſp. Per veſperum Sabbati intelligi noctem continuam diei Sabbatinæ ordinariæ, quia additur, quæ lucçeſcit in prima Sabbati; hoc eſt, in prima Feria conſequente poſt Sabbatum Paſchale; quæ Feria, ſicut apud nos Feria prima & ſecunda poſt Paſcha vel Pentecoſten, erat feſtiva, ſeu Sabbatica, obligans ad omiſſionem laborum prohibitorum in Sabbatis. 17. Marci 15. dicitur: Erat hora tertia & crucifixerunt eum. Sed Joan. 19. dicitur: Erat quaſi hora ſexta, & dicit: (Pilatus Judæis ante crucifixionem) Ecce Rex veſter. Reſp. à Judæis in uſu ſacro, etiam à plebe uſitatiſſimè recepto, totum diem civilem tantuùm fuiſſe diviſum in quatuor partes temporis; nempe in Primam, Tertiam, Sextam, Nonam. — 8§ 3 Prima 142 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Prima perdurabat tribũs horis naturalibs ab initis diei uſque ad Tertiam, & Tertia iterum tribũs horis naturalibs ſe extendebat uſque ad Sextam, ut proin finis Tertiæ, & initium Sextæ fuerint contermini. Itaque dum Joannes dicit: quaſi hora ſexta, idem dicit, ac horà tertid jam ferme exe- unte. 18. Matth. I. dicitur: Jacob genuit Joſeph virum Maricæ. Econtra Luc. 3. v. 23. dicitur: Joſeph, qui fuit Hel &c. Reſp. Particulam rela- tivam, qui, non eſſe referendam ad Joſephum, ſed ad JEſum, de quo propoſitio principalis tractat; non verò ad Joſephum, de quo ſoluùm tractat propoſitio incidens; JEſus autem per Mariam verè erat filius, ut loqui amant Hebræi, ſeu nepos Heli, qui in Scriptura idem eſt ac Hieliahim A. Reg. 23. ſeu Joahim. Hæc ſpecimina Antilogiarum Scriptu- ræ ſufficiant; reliquæ enim, quæ in magno numero à variis Scriptori- bus afferuntur, majorem difficultatem non habent. Videri poteſt Con- ciliatio omnium fere Locorum Scripturæ, quæ inter ſe pugnare viden- tur, edita à Jeraphino Cumirano, ac in Epitome contracta per Leandrum & Martino. Duaci 1623. & P. Szent-Jvany S. J. in ſuis Curioſis Mi- ſcellaneis; præſertim verò Scripturæ Interpretes, qui exaéctius & majori eruditione elucidant ſenſum Literalem Scripturæ. R Dy Mearmn, , S E W E j E⸗ S, . le S SE r S , — — = ell⸗ i⸗ PARS IVyY. De variis editionibus & verſionibus Scripturæ. Q. I. An textus Hebraicus ſit incorruptus: Reſp. 1. Non eſſe dubium, quin textus Hebraicus in plurimis lo- cis fuerit corruptus incuriâ Librariorum. Ratio eſt, quia occaſiones errandi in deſcribendis Codicibus Hebraicis erant innumeræ ac facilli- mæ; ex altera vero parte nullæ erant cauſæ ſufficienter præſervativæ & correctivæ errorum. Poſt everſionem enim Jeroſolymæ, & ceſſatio- nem cæremoniarum legalium ceſſavit ſimul providentiæ divinæ prote- Stio circâ primaria conſtitutiva Religionis judaicæ; ac conſequenter etiam circa puritatem texts Hebraici: ceſſavit etiam Sedes Pontificia ac centrum unitatis Religionis judaicæ; ac conſequenter cura & vigi- lantia Pontificum circa incorruptionem exemplarium in toto orbe. Si ergo in vera Eccleſia, ubi interceſſit providentia DEI, & vigilantia Pontificum, ſemper irrepſerunt menda quaſi innumera in Codices tam Græces quàm Latinos, ut teſte D. Hieronymo vix unum exemplar in omnibus concordaret alteri, non eſt veroſimile, à mendis librariorum immunem fuiſſe textum Hebraicum; ſed potius credibile eſt, deficien- te cura, & authoritate corrigentium, & ſufficiente apparatu exempla- rium veterum, menda ſemper increviſſe uſque in hodiernum diem. Quod verò plurimæ & facillimæ fuerint occaſiones errandi in deſcri- bendis Codicibus, probatur ex eo, quia plures Litteræ Hebraicæ tan- tam habent ſimilitudinem in ſeribendo, ut facile à Copiſta confundan- tur. Tales ſunt v. g. Beth & Caph 22, Daleth & Reſch . Quod ſi verò diétentur, iterum plures litteræ hebraicæ in Pronuntiation dif⸗ “ ficilli⸗ 144 Prolegomenoruin in Sacram &cripturam Kcillimè diſtinguuntur; prout expertis in hac lingua notum eſt, præ- ſertim circa illas, quæ vocantur gutturales, quæ ferme ſola aſpiratione, ut apud latinos vocatur, differunt. òòMU — Reſp. 2. Habetur prudens ſuſpicio, textum Hebraicum in non- nullis locis etiam ſtudiò & malitiosè fuiſſe depravatum, ubi agitur ni- mis apertè de Chriſto & Eccleſia; & per modicam immutationem pro- nuntiationis aut ſcriptionis facile audaciâ privatorum tentari & ado- ptari poterat corruptio. Quod enim judæi ex condicécto in aliquo con- cilio integra verba in omnibus Codicibus immutare voluerint, non vi- detur veroſimile; quia ſie ſe expoſuiſſent contemptui ac indignationi plebis, & omnium ingenuorum etiam inter ſuos. Ratio autem Re- ſponſionis eſt, quia plures textus tractantes de Chriſto & Eccleſia nunc aliter leguntur in moderno textu hebraico, quàm legebantur in eodem «extu multis annis ante Chriſtum, & trecentis adhuc? is poſt Chri- ſtum. Id enim patet ex verſionibus variis textus hebraici, quarum ali- quæ factæ ſunt jam ante Chriſtum, aliquæ verò tribus primis ſæculis poſt Chriſtum. Talis eſt verſio Septuaginta Interpretum; qua uſa eſt primi- tiva Eccleſia; verſio Aquilæ, Symmachi, Theodotionis, Paraphraſis Chaldaica; verſio Hieronymi. Diverſitas autem moderni textũs he- praici ab illo veteri probatur ab inductione locorum magis inſignium. Sic 1. Gen. 49. v. 10. ubi dicitur: Donec veniet, qui mittendus eſt, Schello. In moderno textu hebraico legitur Schilo, quod nomen nulham habet ſignificationem in idiomate hebraico. 2. Plal. 18. v. 5. ubi dicitur: In omnem terram exivit ſonus eorum, Kolam. in moderno textu hebraico lIegitur; Kovam, linea, ſeu regula eorum. 3. Pſal. 21. v. 17. ubi nos habemus ex veteri translatione: Foderunt manus meas & pedes meos. Caru, in moderno textu hebraico legitur, Caari, Vicut leo. quod nullam parit ſignificationem cum contextu totius Pſalmi. A. Pſal. 109. ubi nos legimus. Tecum principium, Imeha. in moderno textu hebraico legitur Ameba, duces populi tui ſpontanei. S. Iſaiæ 9. v. 6. ubi legitur: Voçabitur nomen ejus admirabilis. Kare. Hebræus modernus textus habet Kra, vocabit. 6. Iſaiæ 53. v. S8. ubi legimus; Propter ſeelus populi mei per- cuſſi eum; Lo. in moderno textu hebraico habetur Lamo, eis. 7. Ubi TZachariæ 9. dicitur: Ecce Rex tuus veniet tibi juſtus & ſalvator. Mo- ſchab; modernus textus hebraicus habet: Noſchab, ſalyatur. In his & ſimilibus meritòô haberur ſuſpicio, an alteratio textus non potius prove- nerit ex Judæorum malitia, quàm ex librariorum Judaicorum enia. erté l⸗ 05. tur tur el⸗ Ii M⸗ Ve⸗ Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Seripturæ. 145 R Certè Maſorethis, ut vocantur, qui fuerunt Rabbini quidam, & re- bus judæorum peſſum euntibus, ſub prætextu ſtabiliendi lectionem textûs hebraici totam Scripturam munierunt punctis, ſeu vocalibus, fa- cillimum erat, ejusmodi variationes leétionum approbare, invenire, & ſtabilire. Creduntur autem, eam punationem extendiſſe ad omnia verba Scripturæ circa finem ſæculi quinti. AQ. XX. An textus Græcus habeatur incorruptus? Reſp. In textu Græco reperiuntur quidem Librariorum menda, ſed non reperiuntur falſationis univerſalis Exemplarium probabilia in- dicia, ſaltem quoad N. T. Probatur reſponſio ex induétione locorum, in quibus notari ſolet aliqua/corruptio. Nam I. ubi ad Rom. 12. v. II. habetur: Domino ſervientes, zvo‿ιν.. Græci Codices habent, zναοaα, tempori ſervientes. 2. ubi nos 1. Cor. 7. v. 33. habemus: Qui cum uxore eſt, ſollicitus eſt, „ qua ſunt mundi, quomodo placeat uxori, & diviſus eſt. Et mulier innupta: & Virgo & c. „ In Græco mutata eſt interpunctio. Qus cum uxore eſt, ſollicitus eſt, quæ ſunt mundi, quomodo placxeat uxori. Diviſa eſt mulier & virgo. Innupta cogitat, quæ Domini ſunt. 3. ubi nos I. Cor. 1 5. Vv. 47. legimus: Primus homo de terra» terrenas; ſecundus homo de cælo, coleſtis; in Græco habetur; ſecundus homo Dominus e cæœlo. 4. ubi nos legimus I. cc. Omnes quidem reſurgemus, ſenon omnes immutabimur; Codices Græci legunt; Omnes quidem non doriniemus, ſed omnes immutabimur. Et alia lectio Græca habet: Omnes quidem dormiemus, ſed non omnes immuta- bimur. §S. ubi apud nos Math. 6. finitur Oratio Dominica, in Græco addita leguntur hæc verba: Quia tuum eſt regnum, & potentia & Gloria in ſacula. 6. In Græcis exemplaribus varia, quæ habentur in latinis, omiſſa ſunt; videlicet Caput ultimum D. Marci; Joannis C. 6. hiſtoria de adultera; Marci 11I. v. 26. hæc ſententia: Quod ſi vos non dimiſeritis, nec Pater veſter, qui in Cælis eſt, dimittet vobis peccata veſtra. Et I. Joa. C. 5y. v. 7. illud Teſtimonium: Quoniam tres ſunt qui teſtimonium dunt in Cælo, Pater, Verbum, & Spiritus ſanctus, & hi tres unum ſunt. 7. In V. T. Fere ſingulis Patriarchis à Noe usque ad Abraham adjecti ſunt centum ætatis anni, qui nec habentur in Scriptura hebraica, nec in Latina. Sed in omnibus his non deprehenditur falfationis probabile indicium. Nam in exemplis prioribus quatuor palam eſt, non eſſe locum malitiæ, ſed Librariorum incuriæ. Circa quintum ea additio repræſentat clau- 1I1I — fulam 146 Prolegamenorum in Sacram Seripturam . fulam orationum, in Eccleſia Græca forte ex inſtitutione Apoſtolica fa- miliarem, qualis in Latina Eccleſia eſt, Gloria Patri & . vel Per Domi- num noſtrum & . ad 6. Omiſſiones fundari poſſunt in ipſis authographis ſæpius à Scriptore ſacro deſeriptis, & aucétis; vel in incuria Librario- rum. ad z. Additio centum annorum forte ab aliquo Bibliothecario Alexandrino appoſita fuit in margine, quæ irrepſit in textum; vel orta eſt ex confuſione numerorum, ſeu Litterarum Alphabeti, quæ expri- munt numeros. Quod ſi tamen in hoc ulktimo exemplo agnoſcenda foret aliqua falſificatio, ea reperiretur in V. T., non in N. T. Q. IIlI. Quales prodierint celebriores verſiones Scripturæx?! Reſp. Verſiones celebriores Scripturæ ſunt ſequentes. 1. Verſio 7o. Interpretum, qua Biblia Veteris Teſtamenti maxim4é ſui parte ex lingua Hebraica verſa eſt in linguam Græcam. Verſio illa contigit plus quàm ducentis annis ante Chriſtum. Hiſtoria illius trans- lationis narratur diverſimodè ab Hiſtoricis antiquis. Epiphanius rem geſtam in L. de Menſuris & Ponderibus n. 9. 10. & ii ſic narrat: Primi omnium Sacras Litteras ex Hebræo in Graæcum transferre Septuaginta viri ag- greſſi ſunt, Ptolomao Philadelpho in Kgypto regnante. Qui ex duodecim Tribubus ita electi ſunt, ut à ſingulis Tribubus ſumerentur ſex. Ptolomaus enim cognomento Philadelphus, Alexandriæ Rex, honeſtarum artium ſtudiéò flagrans, egregiam Alexandriæ Bibliothecam inſtituit. Ei Bibliotheca curandæ Demetrium Phalereum prapoſuit cum mandato, ut omnia librorum genera ubi- que terrarum conquireret. Qua de re Litteras ad unumquemque regem ac prin- cipem dedit, quibus enixè rogabat, ut quidquid penes ſe Poerarum, aut alterius generis riptorum, Oratorum, Medicorum, Hiſtoricorum „ ac caterorum haberent, id ad ſe mitterent. Procedente indies negoti?, accidit, ut de Bi- bliothecæ praſecto Rex aliquando ſciſcitaretur, quotnam hactenus in Bibliothe- cam volumina congeſſiſſet? Ad hac ille: Quinquaginta jam & quatuor libro- rum millia, reſpondit. Audio tamen longè plures eſe apud Indos, Perſas, Chaldaos, Romanos & . immo & Jeroſolymis & in Judæa divini quidam ex- tant Prophetarum libri, qui de DEO ac mundi creatione diſſerunt; multaque ad communem utilitatem continent. Quocirca, ſi Majeſtati tuæ placet, ſeribe ad Jeroſolymitanos Legis Doctores, ut ſuos ad te libros mittant. His auditis Ptolomaus Litteras hoc argamento dedit: Ptolomaus &. His Literis ac muneribus acceptis Judæi ad Regem mittunt libros V. T. viginti duos, & Apo- eryphos —— ————— —,0 — — J‚,— — — ui la he⸗ 4; ex· e tis “ Pars IV. De varüs editionibus & verſionibus Seriptura. 147 cryphos ſeptuaginta duos. Quibus acceptis Ptolomaus, cum Hebraicè ſeriptas legere non poſſet, ſecundo ad eos ſcribere, & Interpretes petere coactus eſt. Poſt hac Hebraorum Magiſtri delectu habito ſeptuaginta duos Interpretes able- gant, qui in Pharo inſula Sacros Codices explicarunt. Et n. 4. Dus enim ac Septuaginta viri in Pharo inſula èà regione urbis Alexandrinæ in ſex & tri- ginta cellulis, bini ſcilicet in ſingulis concluſi ſunt cum duobus famulis, cibi pa- randi ac miniſtrandi cauſa. In his cellulis inclußi Sacras Litteras tranſtulerunt. Uuicuique porro Interpretum pari liber attribuebatur unus. Er n. 6. Ac ſin- gulare tunc accidit miraculum. Nam illi omnes Interpretes divini Spiritäs aflatu praditi ſic inter ſe in illa ſolitudine conſenſerant, ut ubicunque nonnihil additum eſſet, id ab omnibus communiter eſſet adiunctum; ubi verò detractum, id ex aquo ſuſtuliſſent omnes. Cæterùm quidquid ab illis ademptum eſt, non eſi neceſſarium; quidquid verò relictum eſt, eſt neceſſarium. Quod ut perſpicuè cognoſcas, divina quadam & admirabili providentia, nec ſine ſancti Spiritus inſtinctu tam concorditer interpretatos eſſe, ut nihil à ſe invicem differrent, in uno exemplo perſpicies. In Pſal. 140. legitur: Domine , intende voci. Septuaginta duo Interpretes additis biſce voculis: Orattonis me, inte- grum verſum reddiderunt. Hucusque Epiphanius; cui tamen quoad cel- lulas Præfat. in Pentateuclum, & Præfat. in Paralip. contradicit Hiero- nymus. Sed immerito, quia de his cellulis teſtantur Philo, Juſtinus M., Irenæus, Clemens Alexandrinus, qui ducentis annis fuerunt antiquio- res Hieronyino; immo & Alexandriæ magnam triverunt vitæ partem, ut Philo, & Clemens. Juſtinus M. Orat. ad gentes teſtatur, ſe ſuismet oculis vidiſſe harum cellularum reliquias. Clemens Alex. I. . Stromatum rem geſtam conſimiliter deſcribit, ut Epiphanius. Philo judæus, qui vixit ætate Chriſti l. 2. de vita Moyſis ſcribit: In eo ſeceſſu cum conſediſſent ſolitarii, nemine interveniente arbitro tanquam Numine cerrepti propheta- bant, non alia ali, ſed omnes ad verbum eandem ſententiam quaſi quopiam cictante ſingulis inviſibiliter. Similia habet Irenæus Il. 3. C. 25., & omnes antiquiores, qui præceſſerunt, aut ſecuti ſunt Hieronymum, Ab hu- jus etiam ſententia, dum in C. 2. Mich. & in C. 16. Ez ech & Proëm. in Tradit. Heb. exiſtimat, tantùm Pentateuchum fuiſſe à Septuaginta In- terpretibus in Græcam linguam verſum, non ſolúùm recedunt veterum teſtimonia Patrum fere omnium, aſſerentium, totam Legem, quo no- mine intelligebatur tota Scriptura, fuiſſe converſam; ſed etiam Hiero- nymus ipſe I. 2. contra Rufßinum, & Epiſt. ad Suniam & Fretellam; ubi etiam Prophetarum libros inter converſos agnoſcit. Bonfrerius in Proleg. 1 2 .* C. 16. 148 Prolegomenorum in Seripturam Sacram . * C. 16. Sect. 3. obſervar, quod Hieronymus videatur ſubinde Septuaginta Interpretes libenter deprimere, eò quod videret, ſuam ex Hebrao interpretatio- nem paſſim rejici. Secunda verſio rectè ponitur vetus verſio Latina, quæ nunc commu- niter vocatur, Vetus Italica; illa videlicer, quæ in Latina Eccleſia ex- titit ante tempora D. Hieronymi primis quatuor ſæculis. Hanc verſio- nem jam extitiſſe ſæculò ſecundé, conſtat ex eo, quia ill jam utuntur Scriptores Latini tertii & ſecundi ſæculi v. g. Cyprianus, & Tertullia- nus. Quin immo eam lan factam eſſe primò ſæculo ab ipſo tempore Apoſtolorum, veroſimile fit ex eo, quia in Latina Eceleſia ſemper fuit in uſu Liturgia Latina; cuùm ergo in Officio divino populo Evangelia, Epiſtolæ, & Prophetiæ, & aliæ partes Scripturæ prælectæ fuerint in lin- gua vernacula, neceſſe erat, eas in Latinum converſas ſuiſſe. Id con- Ermatur ex eo; quia Patres, quando loquuntur de Canone Scriptur)e, Probant, hos vel illos libros eſſe Canonicos, quia jam ab antiquis temporibus in Ecclefia populo prælegi conſueverunt. Cæterum ver- ſionem illam non agnoſcere unum eundemque authorem, probabile indicium ſumitur exinde; quia nomen illius Interpretis aliquin fuiſſet conſervatum celebri memoriâ; tum ctiam ex eo; quia in arbitrio Epi- ſeoporum fuerat, quasnam partes Scripturæ quisque juberet in Eccleſia prælegi, ut ſic ex verſione particulari horum vel illorum librorum Ca- nonicorum ex uſu diverſarum Diœceſium facile potuerit integra fieri verſionis de omnibus libris Canonicis Collectio. Ilud quoque circa illam verſionem Veterem Italicam notandum; eam factam eſſe non ex lingua Hebraica, ſed ex idiomate Græco; ex editione videlicet græca Septuaginta Interpretum, qua ipſimer Apoſtoli, & Evangeliſtæ ferme univerſim uſi ſunt, prout patet ex textibus V. T. à D. Luca, & D. Paullo relatis. Viguit illa antiqua verſio vetus Italica ſub titulê, Vulgatæ ad- huc pluribus ſæculis poſt D. Hieronymum; donec tandem ſucceſſivè in particularibus Eccleſiis, ac dein in ferme omnibus, receptâ verſione Hieronymiana defecerit. Sed in Baſilica Vaticana Romæ Pſalterium Davidicum ab ejus Eccleſiæ Canonicis etiamnum canitur quotidie ex veteri aliqua verſione Italica; qui mos antiquus etiam ante ducentos annos adhuc vigebat in Baſilica Lateranenſi, prout patet ex Breviariis illius Eccleſiæ impreſſis ante ſæculum decimum ſeptimum. Quin immo ipſum Pſalterium, quo utimur in tota Eccleſia, probabiliter non eſt ex verſione Hieronymi, ſed eſt una earum verſionum antiquarum, quæ . Pro C„ —— - -· — --⸗ — d— ———G — ceerrr Pars TV. De varüs editionibus & verſionibus Seripturæ. 149 pro diverlitate principalium Eccleſiarum & Interpretum, jam fuerunt diverſæ ante Hieronymum. Cl. Joſephus Bianchinus nuper Romæ edidit collectionem omnium partium Scripturæ ex veteri verſione Italica, . quotquot fragmenta ubivis terrarum reperiri poterant. Collectioni huic Titulum poſuit: Vindiciæ &riptura. Tertia, quarta, & quinta verſio vocantur Aquila, Smmachi, & 1 Tbeodotionis, qui Scripturam ex lingua Hebraica de novo tranſtulerunt —. in linguam Græcam. Verum cum hi omnes tres fuerint judæi, Chri- ſtianæ Religioni, quæ utebatur verſione Septuaginta Interpretum, in- fenſi, non diu in Eccleſia perſtitit celebris harum verſionum uſus aut . memoria. Aquilz, teſte Epiphanio l. de Pond. ex Gentili factus Jeroſo- . lyma Chriſtiunus, cum Genethliacis & vanæ Aſtrologiæ eſſet addictus, net . monitus reſipiſeeret, tandem Eecleſid pulſus eſt; ob eamque ignominiam malè „, d affeltus, abjurata Religione Chriſtiana Judæus efectus eſt; & in odium Chriſtia- næ Religionis, poftquam Hebra'cam linguam probe didiciſet, Scripturam inter- . pretatus, éjus de Chriſto teſtimonia pervertit. Id factum ſub Adrianolmperatore ⸗ circa annum à Chriſto 13 0. Symmachus natione Samaritanus è& Sammari- 4 tano judæus factus, ac denuo circumciſus, ex judæe deinde Chriſtia- . nus, ac tandem ex Chriſtiano hæreticus Ebionita effectus eſt. Suam verſionem adornavit circa annum 200. Theodotion Chriſtianus factus, . Marcionis, Ebionisque dogma ſectatus eſt. Inde Proſelytus factus, ad 14 Judeæos tranſit. Suam verſionem confecit circa annum 190. Orige- 2 nes Verſionem Septuagintaviralem, Aquilæ, Symachi, & Theodotio- ⸗ nis librô in quatuor columnas diſtinétò edidit, quæ editio propterea Tetrapla, ſeu editio quatuor verſionum vocabatur. Eadem, cum Ori- e genes adjeciſſet Scriprturam Hebraicam Litteris Hebraicis & Græcis . 2 ſcriptam, ob ſex columnarum faciem Hexaplarum nomen obtinuit. 4 Tandem auéta duabus aliis verſionibus Græcis incerto Interprete Octa⸗ 4 plorum nomine venire conſuevit. L o.e.“ SSext äerſio quæ inter celebriores eminet, eſt verſio latina D. Hieronymi, qua Scripturam ex fontibus Hebraicis latinitati reddidit ſæculo quarto exeunte. Ea cum duobus aut tribũs poſt Hieronymum ſæculis in La- tinis Eccleſiis potiorem obtineret uſum, Vulgata nomen obtinuit locô 4 prieris verſionis Iralicæ, quæ & ipſa, quamdiu viguit, Vulgata dica eſt, ut patet ex D. Auguſtino l. 2. de doct. Chriſt. D. Gregorius, qui vixit ducentis ferme poſt Hieronymum annis, in Epiſtola ad Leandrum, & L20. Mor. C. 23. inſinuat, ſuo tempore jam Hieronymianam verſionem, T . quæ 150 Prologomenorum in Sacram Scripturam quæ vocabatur noya, paſſim ac promiſcuè in concionibus & libris cita- tam fuiſſe cum veteri Itala. Hugo de S. Victore, qui vixit ſæculéê duo- deciméê, de Scripturis C. 9. aſſerit, præceptéô Eccleſiæ Vulgatam D. Hie- ronymi invectam ſuiſſe, ſed quali? & cujus Concilii, aut Pontificis? non explicat. Nec tamen ſic intelligendum eſt, Vulgatam eſſe D. Hie- ronymi, quaſi omnes libros tam N. T. quàm V. T. latino ſermone reddi- derit. Quod enim Novum Teſtamentum attinet, ipſemet fatetur, ſe priorem verſionem Italam ſolùm hinc inde ad Græcos Codices emen- daſſe. Novum Teſtamentum, inquit, Gracaæ fidei reddidi; vetus juxta He- braicam tranſtuli, in fine de &cript. Eccleſ. Quamvis autem totum Vetus Teſtamentum transſtulerit ex Hebræo, Pſalterium tamen, quo nunc Eccleſia utitur, retentum eſt ex veteri verſione aliqua Vulgata; quia, ut veroſimile eſt, Patribus difficile viſum eſt, morem Pſalmodiæ vete- ris, accomodatæ ad cantum Eccleſiaſticum, ſimul ac ſemel mutare in toto orbe. Præter Pſalterium inſuper ex veteri aliqua verſione præce- dente Hieronymum Eccleſia retinuit illos libros Canonicos V. TL. qui aut non erant feripti in lingua Hebraica; aut ſi ſcripta fuerunt in lingua Hebraica, non annumerabantur libris Canonicis in Canone Hebræorum. Hi libri ſunt, Sapientia, Eccleſiaſticus, Baruch cum Epiſtola Jeremia, Ap- pendicula libri Ether, & ea Danielis, quæ, prout in editionibus Scri- pturæ annotatur, Hieronymus non reperit in exemplaribus Hebraiecis, & libri Machabæorum. Hos proin libros V. T. Eccleſia retinuit juxta verſionem antiquiorem Hieronymo, factam à diverſis interpretibus, hucusque incognitis; & adornatam non ex lingua Hebraica, ſed ex Græca; immo, quod mirum videri poſſit, quoad duo ultima Capitula Danielis, deſumptam ex verſione Græca Theodotionis; prout teſtatur ipſe Hieronymus Præfat. in Damelem & Joſue. Verum quidem eſt, quod D. Hieronymus etiam ediderit tres verſiones latinas Pfalterii; unam ex Hebræo; ſecundam ex verſione Græca Septuaginta Interpre- tum; tertiam ex editione Luciani Martyris, qui circa annum 260. ex Pſalterio Hebraico, & ex Græco Septuagintavirali fecit verſionem Latinam mixtam. Hæc Lucianea verſio, cum eſſet recepta ac vulgata in Eccleſia Latina; ab Hieronymo primùm quidem ad Codicum veterum exempla- ria fuit emendata, ut indicat in Epiſtola ad Sophronium; dein verèò ab eodem fuit etiam correcta partim ex Hebraico, partim ex Græco, ita tamen, ut ſignis in margine, Obelis videlicet, & Afſteriſcis diverſitatem Textu Hebraico, aut Græco annotaret, prout declarat Præfat. in Pfalt. . Hanc Pars IV. De variüs editionibus & verſionibus Sriptura. 151. Hanc poſtremam correctionem ſuſcepit Roma, eodem teſte l. 2. Apol.con- tra Ruff. Idem 1. 2. Apol. c. 8. teſtatur, ſe etiam verſionem veterem lati- nam reliquorum librorum veteris Teſtamenti ez Septuagintavirali emen- daſſe, & Præfat. in Job, in Paralip. & in Proverbia, atque in Epiſt. ad Aug. & I. 2. c. Ruff. c. 8. declarat, ſe etiam librum Job, & libros Salo- monis ex Græco in Latinum transtuliſſe; quamvis editio Vulgata moder- na ſecuta ſit verſionem Hieronymianam ex Hebraico, non eam, quam junior ediderat ex Græco. Sunt quidem plures aliæ verſiones antiquæ, putà Arabica, Griaca, Chaldaica, Perſica, Ethiopica, &c. & quædam etiam recentiores ab au- thoribus non parum celebratæ, Pagnini nimirum, Vatabli, & Aria Montani. & c. De quibus tamen pauca prælibare pro hoc inſtituto ſuf- ficiar. M I. Verſio ſeu potius Paraphraſis Chaldaica, ſeu Targum Babylonium, ut vocatur, faéta eſt ante Chriſtum, ut aliqui, præſertim Judæi, vel ut alii exiſtimant, ſecundé ſæculé poſt Chriſtum. Sunt, qui eam magna parte adſcribant Aquilæ; reperiuntur, qui etiam partes tribuant Theo- dotioni, ſeu quod in Hebraico idem eſt, Jonathæ. Servit ad illuſtran- dos ſubin textus; ſed in Pſalmis, Canticis, Threnis, in Job, & Iſaia dicitur reféêrta eſſe nugis & fabulis. 2. Verſio Griaca, quæ continet totam Scripturam, exceptâ Epiſtola Petri ſecundâ, & tertid Joannis, & Epiſtolꝗ judæ, & Apocalypſi, à Sy- ris, ſeu Maronitis, ut nunc vocantur, tribuitur ipſi D. Marco. Sed veroſimilius tribuitur alteri Interpreti, quamvis antiquo, qui vixerit temporibus Apoſtolicis. Si enim agnoſceret authorem ſuum D. Mar- cum, Patres de tanta authoritate hujus verſionis non ſiluiſſent; immo eam Septuagintavirali aut prætuliſſent, aut æquiparaſſent. 3. Arabica, FKthyopica, Perſica, Coptica in EÆgypto, & Armenica, quo ſæculo prodierint? quo Interprete? aut num per partes ſucceſſivè? ab authoribus hucusque liquidè non fuit definitum. 4. Verſio Pagnini ſic inſcribitur à Sanctio Pagnino, Ordinis D. Do minici Religioſo, qui circa annum 1510. Vetus Teſtamentum ex He- braico textu, ubi habetur, Novum veròô ex Græco in Latinum labore viginti annorum transtulit. Hebraica nomina hebraicæ pronuntiationi reſtituit, & pro recta pronuntiatione verborum accentus hebraicis di- ctionibus ſuperpoſuit. Arias Montanus Hiſpalenſis, qui editionem re- giam, ut vocatur, Bibliæ Hebraicæ Græcæ, Latinæ, & Chaldaicæ ſub D Philip- 15 2 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Philippo II. Hiſpaniarum rege anno 1571. typis Antwerpianis curare juſſus eſt, in ſpeciali tomo ejusdem editionis verſionem Pagnini, ab ipſomet authore in ſecunda editione correctam, de novo edidit, & ubi Pagninus minus videbatur aſſecutus ſenſum textus Hebraici vel Græ- ci, id in margine annotavit. Heæc verſio ſummam planè meretur æſtimationem. ?M 4. Verſio Vatabli ſic dicitur à Franciſco Vatablo, Doctore Pariſienſi, de quo Calmerus ſcribit; eum quidem non adornaſſe verſionem Scri- pturæ, annotationes tamen illius in Scripturam à Bertino diſcipulo fuiſſe in unum collecçctas, & erroribus Calviniſmi infeétas, quas Roberte Stephano Bibliopolæ tradidit, qui & ipſe dein ad Sectam Calviniſtarum tranſiit: Vatablum autem eas annotationes non agnoviſſe pro ſuis, ſed pro impoſturis Bertini diſcipuli, qui venenum Calvinianum hauſerat. Idem Calmetus obſervat, hanc verſionem Vatabli à Salmanticenſibus correctam fuiſſe, atque ſic corretam primùm Salmanticæ, dein alibi ſæpius recuſam fuiſſe. Obiit Vatablus Pariſiis anno 1546. De illo Ge- nebrardus Præfat. in Origenem ſcribit, fuiſſe virum doctiſſimum, & ſan- Gtiſſimum, qui ſemper à Sectariorum erroribus ſummè abhorruit. Ver- ſio autem, quæ fraude Roberti Stephani, Lypographi Pariſienſis poſt- quam prodierat Tiguris, Pariſiis ſub nomine Vatabli recuſa eſt, eſt opus lurium Zwinglianorum, nimirum Leonis judæ, Theodori Bibliandri, Petri Cholini, & Conradi Pelicgani, qui in ea re navarunt ſucceſſivè ope- ram. Typographus v erò Pariſienſis falſationis poſtulatus ab ipſo Vata- blo, cum Genevaàm profugerer, in ſtramineo ſimulacro exuſtus eſt. De ipſa autem verſione Genebrardus hec fert ſudicium: Author illius mali- tioſiſimus fuit, vel hebraica linguæ ignariſſimus. . 5. Verſio HRidori Clarii, Monachi, qui totam Scripturam ex Hebræo, & Græco latinam reddidit circa annum 1540., recuſa eſt ſecundis typis Concilio Tridentino jam finito, anno 1564. Venetiis. Simonius in Cri- tica Bibliothecæ Du-pinianæ Tom. 2. oſtendit, eum in multis locis infeli- ter emendare attentaſſe Vulgatanu ob defectum peritiæ in linguis & in Critica. ð 6. Verſio Quarini eonflata eſt ex verſione Pagnini, & perſonati Va- „tabli. Prodiit Baſileæ 1542. ä 7. Vetſio Cijetani Cardinalis ex Hebræis & Græcis fontibus culpa- tur ferme ab omnibus ob nimiam licentiam determinandi ſenſum in ver- bis tel Ci 3o Con ye lye, D Petar 05 p li⸗ li⸗ . . a⸗ Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Srripturæ. 153 bis ambiguis, & reprehendendi Vulgatam temeré ſine gravibus corre- ctionum argumentis. Scripfſit circa annum 1530. 38. Malvenda Ord. Præd. aliam verſionem ex Hebraico eſt adorſus anno 1621.; quam morte præventus in Ezechiele cum vita finiit. Di- citur, nimis preſsè inſiſtere verbis. 9. Franc. Forerius Ord. Præd. libros ob, Davidem, Salomonem, & Prophetas dc nova ex fonrihne Plehraigie werrit aa canſilid, aur aſten deret, Authorem Vulgatæ ſenſum apriſſimè attigiſſe. Quam ſententiam editis in præfatos libros Commentariis egregiè confirmavit. De Verſionibus aliis Vernaculis ſermo fiet infra. q. 13. LQ. IV. An ſit articulus fidei, Vulgatam in omnibus quoad ſenſum conſentire cum textu Græco vel Hebraico? Reſp. Non eſt de fide, Vulgatam in omnibus etiam quoad ſenſum convenire cum textu Originali, quamvis id, ut poſtea oſtendam, pro- babiliſſimum ſit. Dixi, quoad ſenſum. Quod enim verſio Hieronymi ſe non adſtringat verbis, fatetur ipſemet Epiſt. De optimo genere inter- pretandi, ubi reprehendit ejusmodi verſiones nimis ſcrupuloſas. Reſponſio autem Probatur 1. D. Hieronymus, & alii Patres com- plures crediderunt, non eſſe certum aut de fide, Vulgatam Veterem, qua uſa eſt primis quatuor ſæculis Eccleſia ante Hieronymum, & duobus adhuc ſæculis poſt Hieronymum, in omnibus etiam quoad ſenſum con- venire cum textu Originali, prout patebit ex dicendis quæſt. 5. Ergo nec eſt ratio exigendi majorem certitudinem de conſenſu Vulgatæ cum fontibus. Probatur 2. Authores novarum verſionum, qui vixerunt partim tempote Tridentini, partim poſt Tridentinum, Pagninus, Cajetanus, Clarius, Malvenda, & ali, ſine ſcrupulo correxerunt Vulgatam corre- cCtione non tantuùm explicativa ac diverſificativâ, ſed etiam obſtativâ ac adyver- ſificativa; Ergo nec ſenſus communis Eceleſiæ, nec Tridentinum unquam agnovit certitudinem fidei de conformitate Vulgatæ cum fontibus. De CGajetano P. de Turre Tom. 2. tract. 2. q. 6. art. 5. narrat, quod in fuis Commentariis paſſim utatur his formulis loquendi correctivis Vulgatæ: Superfluit in textu; deficit; nimis ſignificat; poſuit ſpeciem pro genere; aliter legendum; quod Intetpres conjunxit, ſeparandum eſt; cum Hebrao conjungen- dum, quod Interpres disjunxit; omiſit; addidit; mutavit. De eodem Ca- jetano Simonius l. cc. fol. 65 3. refert, quod illo ipſo anno, quo Triden- C tinum 154 Prolegomenorum in Sacram Scripturam tinum edidit ſuum Canonem de Scriptura, nempe 1546. Facultati Pari- ſienſi miſerit fuam Declarationem contra Cenſuras Pariſienſes, & poſtea Reſponsô Pariſienſium acceptéô iteratam ſcripſerit Apologiam adverſus ſuos Cenſores, in qua circa articulum 14. Pariſienſium, ipſi imputan- tium: Epiſtolam ſecundam S. Joannis non tam indigere explicatione, quàm correctione, reſpondet, hanc propoſitionem non eſſe ſuam. Se in Com- wentario ad eam Ebiſtolam tantùm dixiſſe: Textum latianum non tam indigere explicatione, quàm correctione, eò quod in diverſis locis di- verſus ſit à textu Græco. Si boc, inquit, pro errore imputandum eſt, cur S. Hieronymus tamdiu ſudavit in correctione librorum scripturæ juxta textum Originalem? Cur & Auguſtinus pro correctione librorum V. T. remittit ſuos Le- ctores ad textum Hebraicum, & pro correctione N. T. ad textum Gracum? Nullus error eſt ſive dicatur, Epiſtolam S. Joannis (latinam) eſſe corre- ctam, vel non eſe correctam juxta textum Gracum; quia nullus error eſt, dubitare in eo, in quo dubitavit & Hieronymus. Hæc Cajetanus ſeripſit poſt recenter editum Canonem Tridentini de Scriptura. Cajetanum verò de- fenderunt Payva Luſitanus, qui interfuit Tridentino, in 1. de authoritate Conc. Trid., & Sixtus Senenſis, & Palavicinus in Hiſt. Trid. Sixtus Se- nenſis in Bibliotheca Sacra l. S8. prope finem. n. 10. ſic ſeribit: De errori- bus, quos Hieronymus in veteri translatione annotavit, & Recentiores in hac no- va editione pariter annotarunt, ingenuè fatemur & nos, multos errores ab Hie- ronymo emendatos in veteri traductione; & ſimiliter in hac noſtra nopa editione nonnullas inveniri mendas, ſolæciſmos, barbariſmos, hyperbata, & multa pa- rùm accommodatè verſa, & minus latinè expreſa, obſcurk & ambigus interpre- tata; itemque nonnulla ſuperaddita, aliqua omiſſa, quadam transpoſita, im- mutata, ac vitio Scriptorum depravata, qua Sanctes Pagninus, Thomas Caje- tanus, Franciſcus Forerius, & Hieronymus Oleaſtrius, viri eæx Dominicano Or- dine eruditiſſimi, indicarunt. Non tamen ex his ſequitur, Eccleſiam non ha- buiſſe veram N. I. editionem; quia etſi in ea ejusmodi errata inveniantur, cer- tum eſt tamen, neque in nova editione aliquid unquam inventum eſſe, quod fue- rit vel à veritate Chriſtiana fidei devium, falſumpe ac mendax, vel contrarium dogmatibus ac regulis orthodoxis, vel prater veritatem additum vel contra ve- fitatem mutatum, vel in prajudicium veritatis oniiſſum, vel adeo deprapatum, ut occaſionem pernitiosè errandi attulerit, vel hæœreſibus ac pravis dogmatibus materiam & fomenta praſtiterit; vel ita obſcurè & ambigu verſum, ut myſte- ria noſtra fidei occultaverit, aut non ad ſußicientiam, & quantum ſatis eſt ad ſalutem explicaverit. Quos tamen errores, mendas, ac deprayationes D. Hie- D ronymus I4K. , — - — —,—— — M; lie⸗ Pars IV. De variis editionibus & verſionibus S&criytura. 155 ronjmus in veteri editione N. T. ſe conſultò reliquiſſe teſtatus eſt, & Eccleſia ſimi- liter in nova editione ex profeſſo reliquit, non quia tot eruditiſſimi Patres ea er- rata vel non agnoverint, vel approbaverint, ſed quia ad ea diſſimulanda juſtis ſe cauſis impelli viderint. Hucuſque Sixtus Senenſis, illuſtre Ordinis Prædi- catorum & Eccleſiæ decus. Iſidorus quoque Clarius, ex Monacho Caſ- ſinenſi Epiſcopus Fulginatenſis, qui interfuit Tridentino in hac ipſa Seſ- ſione de Scriptura, & acriter diſputavit de authôritate Vulgatæ octo va- riationum à fontibus Græcis & Hebraicis millia, referente Simonio I. cc. dicitur in Vulgata obſervaſſe. Opus illius juſſu ipſius Concilii Triden- tini iterum Venetiis recuſum eſt anno 1564., prout teſtatur P. de Turre. tom. 2. tr. 2. q. 6. art. 4. Probatur 3. Authoritate & teſtimonio Cardinalis Palavicini, So- cietatis ESu, qui in Hiſtoria Concilit Tridentini l. 6. c. 17. n. 10. ſic ſeribit: Quod Vulgata translatio exemplari primavo per omnes leviores minu- tasque particulas conformetur, nec ab illo declinaverit, vel in certa arbore, vel in certa animante, pro aliis alias exponendé, pia eſt aliquorum ſententia, quam quidem qui reſpuat, non dammatur ab Eccleſia. Etenim, uti dicebam, Decre- rum (Tridentini) minas arctè intellectum eſt ab authoribus compluribus, qui Synodo interfuére, vel cum iis, qui interfubte, ſunt collocuti. Satis nobis ſit, aliquot adducere. Ac primò quidem doctiſſimum Audream Vegam, qui aderat ea tempeſtate in Concilio, quique, tametſi inter Theologos conſiliarios, non ve- 1ò inter Patres ſußragium ferentes, recenſeretur, ſuit tamen magna cum opinio- ne ſapientic auditus. Suum ipſe judi ium protulit per eam plane ſententiam, quc à nobis explicata eſt, & ab ipfo (Petro) Suavi refertur; idemque poſtea in ſuis libris (de juſtificat. l. 15. c. 9.) teſtatur, Patres id voluiſſe, & boc ipſum Kbi fuiſſe à Cerrino Legato ſignificatum, quod eo adhuc vivente Vega t)pis vulga- vit. Huic accedunt Melchior Canus, Canarienſis Antiſtes (de locis theol. c. 13. Concl. I.) qui paucis poſt annis adfuit Concilio ſub Julio Pontifice, & Di- dacas Payya ab Andrada (in defens. Vulgatæ l. 4.) qui ſub Pio ibidem adfuit. Et utrique licuit ſciſeitari à compluribus, quanam fuißet Patrum mens Decretum ilud conficientium. Nec minus eruditiſſimus Gibertus Genebrardus (in Præ- fat. ante opus Origenis) qui per eadem vixit tempora, & procul dubio ſermo- nem habuit cum authoribus Decreti. Ac de boc poſt multos ſapienter diſputa- runt NWicolaus Serarius (in Proleg. Biblicis c. 19. qq. 11.) & Jacçobus Bon- frerius (Proleg. in Pentat. c. 5§. Sect. 3.) uterque Societatis JEöCl, quorumn prior multos alios adducit, & oppoſitis teſtimoniis reſpondet. Eandem quoque praſetulit opinionem Scriptor alius Religioſilſimus, qus per ea tempora vixit, con- UC 2 ſuetu- 156 FProlegomenorum in Sacram Scripturam uetudinemque habuit cum iis, qui Concilio intervenére; Sixtus inquam Senenſis in admirabili opere, cui nomen fecit, Bibliotheca ſaunlta, ubi cuique li- cebit pernoſcere, quidquid attinet ad accuſationem, defenſionemque Decreti Vulgatam comprobantis, per ſummam opulentiam ac ſoliditatem eruditionis ab eo agitatum. Hi profect, quantum video, haud intendunt, licere ab ea legitima verſione (Vulgatæ) recedere in rebus, tametſi nec ad fidem nec ad mores ſpectanti- bus, efrœnatè & pro libidine in quolibet verbo & argumento; ſed ſolum in iis locis, in quibus Catholici Doctores haud omnino concordant, nec ab Eccleſia eſt interdictum, ut rectè diſputat quidam Recentior (Michael de Elizarda, de forma inquirendæ veræ Religionis, id comprobans ex uſu Scriptorum proximè poſt Concilium permiſſorum) quem paulo poſt nominabimus. Nec leve huic ſententiz momentum accedit ex Epiſtola Legatorum ad Farneſium Car- dinalem, quam mox proferam; ubi indicatur, hanc fuiſſe Decreti Concilii ſen- tentiam. Hucusque Palavicinus. Cujus teſtimonium, cum verſetur in re ſummi momenti; etiam authorum, ad quos ſe refert, meritèò hic au- diatur ſententia. Itaque Probatur 4. Ex teſtimonio Legatorum Papæ in Concilio Triden- tino, ſub quorum Præſidio Decretum Concilii de Vulgatæ authoritate editum eſt. Cum enim Romæ in ipſa aula Pontificia multi viri docti, etiam purpurati, præfato Decreto palam obſtreperent, eò quod exiſti- marent, conformitatem Vulgatæ cum fontibus definitam efle; Legati declarârunt, Concilium eò Decreto noluiſſe definire conformitatem Vul- gatæ cum fontibus, ſed hoc præcisè; in Vulgata non contineri quid- piam alienum à recta doctrina fidei & morum. Rem Palavicinus 1. cc. n. 15. ſie narrat: Aulici Romaæ degentes, cum mentem advyerſus varios Vul- gata verſionis locos occupatam gererent, nec Tyeologorum Tridentinorum ra- tiones accepiſſent, hoc Decretum (per Epiſtolam Farneſii ad Legatos) acri- ter initis damnaverunt; objicientes, multa Vulgata menda nec Amanuenſibus, nec Dpographis adſcribi poſſe: Tantumque ea de re obmurmurarunt, ut delibe- ratum fuerit, de impreſſione illius Decreti tantisper retardanda, dum nonnullis adjectis reconcinnaretur. Hiſce LEitteris reſponſum eſt à Legati communiter ad Farneſium Cardinalem; Mihil ab 115 opponi - quod à Concilio non fuiſſet maturé perbentum ; praſertim cum ea, quæ ſüper li-. bris Canonicis Theologi Concilii obſervaverant, talia eſſent, quæ vel Wittenbergæ propoſita plauſum ab hoſtibus ator- guerent. Tutiſſimam Verſionum eſſe Vulgatam, guibte cui tam .44 — — — — Pars IV. De variis editionibus & verſienibus Seriptura. 157 tam diuturno tembore nunquam hareſéos nota fuit inuſta, tametſi in aliquo loco videatur ab hebraica locutione diſere- pare, humilique ſerpat ſtylo, nec extra barbariſmum ali- DW giubm, äaut ſolæciſinum G Cc. Ita Palavicinus; qui I. cc. n. 12. & S 14. Petrum Suavem arguit etiam calumniæ, dum Tridentino imputat, . quaſi definierit, Vulgatam in omnibus conformem eſſe textui Græco aut . Hebraico. Addo, inquit, cum Suapis ea recitaſſet, quæ Vega in Congrega- tionibus diſputavit, nec ea unquam repudiata dixiſſet adeoque tacitè faſſus eſ- ſet, Fdeles à Decreto ad ſtrictiorem interpretationem non obſtringi; haud ſand . potuiſſe illum citra manifeſtam calumniam, memoratis inſimulationibus (quod . in Dogma fidei erexerit conformitatem Vulgatæ cum fontibus) Decretum . dragravare. e Probatur 5. Teſtimonio & authoritate Andreæ Vegæ, qui & ipſe Concilio Tridentino in hac ipſe Seſſione 4. interfuit, et in Congregatio- nibus ad Seſſionem præviis de hac re acerrimè diſputavit, ac demonſtra- ”ÿÿ vit, Vulgatam non eſſe definiendam tanquam verſionem per omnia con- formem fontibus, in 1. de Juſtificatione, duobs annis poſt eam Seſſionem, 1 adeoque durante Conciliò Venetiis edité, ac denuèò hortatu & opera Ven. . P. Petri Caniſii S. J. Coloniæ recusé, 1572., l. 15. c. 9. Calvinum con- i futans & alloquens lic ſeribit: Ne erres circa approbationem Vulgata editio- . R nis, factam in Seſſione 4., nec fraſtra labores in oſtendendis vitiis vulgatæ edi- d.— tionis, audi obiter hac pauca. Synodus non approbavit menda, qua linguarum ””l periti, & in ſacris Litteris mediocriter verſati in ea deprebendunt. Approba- . W vit duntaxat Vulgatam editionem repurgatam à mendis, 7u vitio Sripterum i⸗ vel Chalcographorum in ea obrepſerunt. Nec eam tanquam e cœlo delapſam ado- . rari voluit. Interpretem illius, quisquis ille Juerit, ſciebat, non fuiſſe prophe- . tam, nec nos meruiſſe hact enus quemquam, qui eodem in omnibus Piritu ſacras . Litteras à propria & nativa aliqua in alienam linguam transfuderit. Ac proin- lis V de neg cohibuit, nec cohibere voluit Kudioſorum linguarum induſtriam, qui ali- 2. quando docent, melius potuiſſe aliqua verti, & 4n0 eodemque verbé vel blures n nobis ſuggeſſige Spiritum ſanctum ſenſus, vel certè alios commodiores quam è ỹ Vulgata editione poſſunt haberi. Sed in honorem vetuſtatis, & honoris, quem . ei jam à multis annis detulerant Concilia latina, quæ ſunt eâ uſa; & at certò , VLVirent fideles, quod & veriſſimum eſt, nullum inde haberi poſſe pernitioſum er- nr. rorem, & tutò illam & citra periculum poſſe legi, ad coercendam etiam confu- ti ſionem, quam affert multitudo translationum, & temperandam licentiam ni- U 3 miam 158 Prolegomenorum in Scripturam Sacram miam cudendi ſemper novas translationes, ſapienter ſtatuit, ut iſta uteremur in publicis lectionibus, diſputationibus, pradicationibus, & expoſitionibus. Atque eatenus voluit eam authenticam haberi, ut certum omnibus eſſet, nullo eam de- fæœdatam errore, ex quo pernitioſum aliquod dogma in fide & moribus colligi poſ- ſet, atque ideo adjecit, ne quis illam quovis pratextu rejicere auderet. Et hanc fuiſſe mentem gnodi; nec quidquam amplius ſtatuere voluiſſe, ex verbis ipſis, & ex aliis conſuetis approbationilus Concilii potes colligere. Et ne dubites de his; veriſſimè poſum tibi allegare pro his ampliſſimum & obſervandiſſimum Do- minum ſancta Crucis Cardinalem, de pietate & litteris, & ſtudioſis omnibus optimè meritum, qui illi Seſſioni & aliis omnibus prafuit; ac pridie quidem, quàm illud Decretum firmaretur, & poſtea, non, opinor, ſemel mihi teſtatus eſt; nihil amplius voluiſſe Patres firmare. Itaque nec tu, nec quispiam alius propter hanc approbationem Vulgata editionis impeditur, quò minus, ubi haſi- taverit, ad fontes recurrat, & in medium proſerat, quidquid habere potuerit, quo juventur & locupletentur Latini, & Vulgatam editionem ab erroribus re- purgent. & qua ſenſui spiritus ſancti & ipſis fontibus ſunt magis conſentanea, aſſequantur. Hucusque Andreas Vega nomine publico Eccleſiæ inſtru- ens Hæreſiarcham, & quidem occaſione cujusdam texts doctrinalis, quem aliter verterat Calvinus, quàm continebatur in Vulgata, in quo caſu, quamvis pertinente ad doctrinam morum, non videtur rejicere abſolutè verſionem Calvini, ſed tantùm defendit „verſionem Vulgatam videri meliorem. Ex quo ſequitur, Vegam nec in doctrinalibus aſtrue- re conformitatem Vulgatæ cum fontibus ut certam & indubitatam, dum- modo in ſalvo maneat, in Vulgata verſione nullum contineri errorem fidei & morum. Probatur 5. Teſtimonio D. Jacobi Bonfrerii S.]J., qui in Praloquiis din Scripturam C. 15. Sect. 3. ſic ſcribit: Petes, quid importet, vox illa, Authentica, cum (in Tridentino) ſtatuitur, verſionem (Vulgatam) eſſe authenticam? An in ea nullum omnino errorem ab Interprete eſſe admiſum? an aliquid aliud? - Reſpondeo quartò; eadem rox importat, nihil in ea ver- ſione contineri, quod fidei repugnet vel bonis moribus; vel ex quo pernitioſus aliquis error naſci poſſet. Agnoſcunt hac plerique Doctores ſiguißcari voce illa, authenticaz neque plus eâ volunt gnificari; non autem ea vote removeri omnia errata, & leviores defectus, ex quibus nihil detrimenti in fide & mori- bus naſci poteſt; & ad priora quidem errata (in rebus fidei & morum) eyi- tanda accepiſſe ſeu Hieronymum, ſeu alios Bibliorum primos Interpretes Spiritus lfancti opem ſufficientem; non autem ad poſteriora illa ſeu leviora errata, quæ Spiri- Pars IV. De variis editionibus & verſionilus &riptura. 159 Hiritus ſanctus bumana induſtria reliqutit. Sie de bac re Genebrardus Praſat. in Originem. Verim, inquit, (novæ Setariorum editiones) albhil (valent comparatæ) ad Valgatam, qua fere mentem z ſon- tentiam aſſoutitur, etiam illis locis, quibus Videtur ab He- braica vel OGræca veritate diſtedere, & minus ſape aberrat ab Archet)po- & cum id facit, res momenti eſt levioris, udm ut inde hareſis vel abſurda opinio efformari queat. Addo tamen ego, videri, hoc nomen, authentica, importare etiam ali- quid amplius, quam ut nihil ſit,; quod fidei vel bonis moribus repugnet; veràùm etiam; nihil in ea eſſe, quod aperte falſitatis vel contradictionis alicujus revinci poſſit, etiamſi ad fidem vel mores nibhil pertineat. Porro leviora catera, an videlicet ſingulas voces ita aptè verterit Hieronymus, ut commodius verti non poſſent; an ſingularum arborum, plantarum, gemmarum, animalium nomina ita expreſſerit, ut in eo nihil humani lapsus admiſerit, nolim ego aſſerere; nec Concilii Tridentini, credo, mentem eſſe, velle hoc definire; ut & aſſerit, qui Concilio interfuit, Andreas Vega, & Concilii Præſes Cardinalis, qui poſtea Pontifex Marcellus II., interrogatus diſert:?s verbis eigem indicavit. Sirenes nos paſſim appellamus, & latini appellant humand formâ piſces. At Hie- ronymus Ia. 13. v. ult. Srenes pro terreſtri beſtia poſuit. JSeptua- ginta eodem loco Echinos ſeu hermaceos habent. Alibi paſſim eandem vo- cem tam Hieronymus quàm Septuaginta Dracones veriunt; alicubi Céte. Hyeronimus Thren. 4. p. 2. Lamias 2 Septuaginta etiam Jobi. 30. Naia 34. V. 47. Sirenes; alibi baſſerem vel avem vertunt: Sruthioca- mölos Gmmachus Jobi 36. Itaque vocem, qua tam variè à diverſis verti- tur; immo & ab uno, eodemque Hieronymo diverſis in locis, quis certò aſſe- rere auſit, ubique ab eo quum optimè verſam? Hujusmodi plura Capite ſequenti adferam, ubi de Septuaginta Interpretum verſione diſeremus. Et verò, ſi quia noſtra Eccleſiæ Decrets authentica eſt verſio, aſerendum eſt, Hieronymum omnes numeros in verſione aſfecutum, idem dicendum erit de editione Septua- ginta; nam & hac olim fuit authentica. Hinc liquet, nihil contra Conciliü mentem agere, qui non temerè, ſed ſolidis motus rationibus dicat, aliquid videri in verſione noſtra commodius potuiſſe verti, aliquid addi potuiſe, ut clarior eſſet verſio; nam id ſine ratione dicere, ſive quia tantummodo ita vi- detur, quia Novatores aliter verterunt, vel verti volunt; quia Aalde al iam icunt 160 Prolegomenorum in Sacram ripturam dicunt vocis eſſe ſignificationem, id omnino & imprudens eſt, eſtque cœcis ſe ducendum permittere. Porro ex aliqua ratione firma & ſolida id aſſerere, vel conjecturam ſacere, nihil temeritatis habet, cum & ipſe Hieronymus nonnulla in verſione ſua emendarit, faſſusque ſit, rectius aliter verti potuiſſe Adfert hujusmodi loca nonnulla Serarius in Prolegomenis. Verterat Hieronymus pri- mum Eccleſiaſta. 2. v. 3. Cogitavi trahere carnem meam in vinum. Peſtea verb, quemadmodum noſtra habet verſio; Cogitavi ab'ſt rahere Tino carnem meam. Indicarat Prafat. in Pentateuchum & alibi, Ilaia 11. v. 1. vertendum eſſe: Nazarkcis de radice ezus aſeendet. Poſtea tamen vertit ipſe; & ita vertendum eſſe dJeclarat in Commentario: Et ſios de radice ejus aféendet. Waia 19. v. 17. verterat: Erit terra Juda .α bt o in feéſt iTitatem; poſtea alteram magis pro- bavit verſionem: Erit terra Juda Egypto in päLorem. (prout nune eſt in Vulgata) quam & in illius loci Commentario ſinceram indicat, ratus, ut ipſe ait, melius proprium errorem reprebendere, quam dum erubeſcit impe- ritiam conſiteri, in errore perſiſtere. Et hanc Eccleſia verſionem etiam proba- vit. Uem verò Hieronymus ſubinde verſionem ſuam in nonnullis immutari vo- luiſſet, nec tamen Eccleſia, quæ a Spiritu Santto tegitur, eam immutationem probavit. Veterat ille Iaia 9. v. 14. incur vantem G depravantem. Poſtea eadem in Hebrao verba c. 19. v. 15. verterat: Imncurvaäntem 6G6 refræ‿nantem. Re autem attentius conſiderata voluiſſet reponi;: incur- luom G laſèivientem. At hoc ejus poſterius judicium non eſt ſecuta Ec- cleſa, qua utroque loco incur vantem EO refræœnantem legi volait. Item, non eſt contra Concilii Deeretum hoc, dicere, videri aliquid additum vel demptum, quod ſenſui aliquo modo oficiat. Joſue 16. p. §. additum & Epi- theton (maris) ſJalſiſſimum , quod neque Hebraa neque Septuaginta habent, videturque omnino ſenſui oficere. Ita Bonfrerius. Objicies primè. Cum Academia quædam conſuleret Gregorium XIII. ſuper ſenſu Decreti Tridentini de Scriptura, definientis eam eſſe authen- ticam; ſummus Pontifex quæſtionem remiſit ad S. Congregationem Car- dinalium, cui præerat Cardinalis Alciatus. Ea verèò reſpondit: Nihil poſſe aſſeverari, quod Latinæ Vulgata repugnet, etiamſi ſola eſſet periodus, ſen clauſula ſeu membrum, aut ſyllaba, jotave unum. Ita refert Turrianus Diſp. 22. dub. 4. apud Joſephum à Nativit. Tr. 7. C. 3. art. 5. Reſpon- — — — — — — — — — Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Scriptura. 161 — — — 8 —— Reſpondeo; non eſſe credibile, hanc fuiſſe reſponſionem Cardina- lium; cum juxta omnes certum ſit, in Vulgata, præſertim tempore Gregorii XIII. quoad Syllabas & Jota repertos fuiſſe errores plurimos; ac etiamnum reperiri. Hinc nec dies huic Reſponſo apponitur, nee annus, nec nomen exprimitur Academiæ conſulentis, nec referuntur formalia verba Reſponſi. Objicies ſecundö. Theologi & Interpretes communiter defendunt, Vulgatam nunquam receſſiſſe à genuino Kai fontium; inter quos etiam Palavicinus & Sixtus Senenſis. Reſpondeo. Id à Theologis quidem communiter defendi, ſed non tanquam credendum necefſſitate fidei; prout oſtenſum eſt; & dieetur q. 5. Objicies tertib. Si in Vulgata reperiretur aliqua ſalſitas, non ha- beretur certa regula fidei, quia ſemper in quovis caſu particulari poſſet dici, in hoc vel illo textu particulari conformitatem Vulgatæ cum fonti- bus non pertinere ad fidem. Reſpondeo; quamvis conformitas Vulgatæ ad fontes in nullo textu determinato pertineat ad neceſſitatem fidei, habetur tamen ex Scriptura Regula fidei, ut receptà & explicatà per Eceleſiam. Retorqueri objectio poteſt in mendis innumeris Librariorum, & Typographorum; quia nullus certò dicere poteſt, ſe habere editionem aut exemplar ſine ullis mendis. Immo tempore D. Hieronymi tanta erat varietas Exemplarium, ut eodem teſte vix unum conſonaret alteri. Nec ante inventam artem Typographicam, quæ primum reperta eſt anno 1450, per quindecim ferme ſæcula ulla erat ferme Poſſibilitas quibusvis in particulari, corri- gendi menda ſui exemplaris, eò quod exemplaria uniformia non potue- rint multiplicari, & in diverſas provincias diſtrahi. Nec enim Ama- nuenſes in deſeribendo erant exempti ab erroribus; & idem ipſe Ama- nuenſis in deſeribendis pluribus copiis non promittere poterat æqualem attentionem ac induſtriam. Sicut ergo Regulam fidei & morum non tollit diverſitas, & fallibilitas editionum; ita eandem nec tollit diverſitas & fallibilitas verſionum. Utraque, tam verſio, quàm editio, eſt tan- tùm medium, & applicatio Verbi DElI, non ipfſum Verbum DEI; ſicut explanatio Parochi, vel Concionatoris eſt tantum applicatio Verbi DEI, non ipſum Verbum DEI. Immo & ipſa exemplaria Hebraicea & Græca habent ſe tantùm per modum Copiæ, de quibus frequenter poteſt dubi- tari, an ſint conformes ipſi Originali. Ex quibus omnibus ſequitur, certitudinem abſolutam de vera ac genuina applicatione verbi divini origi- P nalis 162 Proligomenorum in Sacram S&ripturam galis in textu particulari neque poſſe haberi per exemplaria particularia verſionum, neque per exemplaria particularia fontium, ſed ex ſola conſtanti traditione & ſenſu uniformi Eceleſiæ, in rebus fidei & morum ſubſtantis divinæ providentiæ, ſecretâà & providâ operatione diſponenti ſeries cauſarum ſuaviter & fortiter ad fines præſtabilitos à DEO. Ve- rum quidem eſt, per diligentem recurſum ad fontes, per collationem verſionum, per collationem exemplarium Hebraicorum & Græcorum à Doctis poſſe perveniri ad certitudinem moralem in multis textibus de conformitate textũs hujus vel illius particularis ad textum Originarium & authographum; ſed ea certitudo moralis, quæ in textu particulari habetur ex conſenſu verſionum, & exemplarium, non poteſt haberi in multis aliis textibus etiam ſummi momenti; & præterea ea certitudo ad ſummum foret moralis, ac proin inſufficiens ad fundandam regulam certiſſimam fidei & morum, abſolutè infallibilem. Relinquitur proin; Vulgatam eſſe Regulam fidei & morum, ſed ut fubſtantem examini, ac declarationi Eccleſiæ circa incorruptionem editionis vel verſionis quoad textus in particulari. AQ. V. In quo ſenſu Concilium Tridentinum definie- rit, Vulgatam eſſe authenticam? Reſß. In hac quæſtione variæ ſunt Authorum opiniones, quæ ut rectè intelligantur, præ oculis habenda ſunt inprimis ipſius Concilii verba. Itaque Seſſ. 4. ſic decernit: Sacroſancta Gnodus conſiderans, non parum utilitatis accedere poſſe Eccleſiæ DEI, ſi ex omnibus latinis editionibus, qua circumferuntur, Sacrorum librorum, quanam pro authentica habenda ſit, innoteſcat; ſtatuit, & declarat, ut hac ipſa vetus & vulgata editio, quæ longo tot ſaculorum uſu in ipſa Eccleſia probata eſt, in publicis lectionibus, diſputationibus, præadicationibus, & expoſitionibus pro authentica habeatur; & ut nemo illam rejicere quovis pratextu audeat vel praſumat. Ita Tridenti- num. In propoſita proin quæſtione inter varias Doctorum expoſitiones ac opiniones Prima ſententia eorum eſt, qui cenſent Vulgatam ita fuiſſe declara- tam authenticam, ut omnia inibi contenta ſint de fide, & textui Origi- nali conformia. Hanc ſequitur & explicat P. Joſephus à Nativitate in libro, quem inſcribit: Ledor Biblicus tract. 7. C. 3. art. I. 2. 3. & 4. Mu- nus eſt Eccleſia, inquit, declarare, quanam ſit Wriptura veritatis, DEI Verbum, regula fidei inſallibilis; cumque id declaraverit Seſ. z. Concilium Tri- dentinum Pars IV. De variis editionibus & verſionibus criptura. 163 dentiuum de noſtra Vulgata, jam authoritatem ejus conſtat eſſe de fide, & quid- quid continet, vel in toto, vel in parte, eſſe de fide. Et art. 2. Quod inter- pres Vulgatæ noſtræ de facto non erravit, ita infallibile eſt, ſicut ipſa authori- tas Eccleſi, quæ erraſſet, ſi errorem pro regula veritatis propoſuiſet. Ergo de fide eſt, quod non erravit. Et art. 4. Quod omnis ſenſus Litteralis reper- tus in Vulgata ſit verè ſenſus Spiritus ſancti, & concors Originali, certum eſt de fide, ut habemus ex memorato Tridentini Concilii Decreto Seſ. æ. Eodem ferme modo loquitur Baſilius Poncius Ord. Erem. S. Aug. in Quaſtionibus ſelectis de Seriptura quæſt. 3. c. 2. Aſſerendum ſine dubio eſt, inquit, non ſolùm in his, qua ad dogmata pertinent, ſed etiam in cæteris omnibus quæ in Vulgata docentur, nullam ſententiam contineri, quæ non ipſa per ſe vera ſit. Probatur apertè ex ea deciſione Concilii. Denique meo judicio afirmari debet, juxta Tridentini Decretum non ſolum omnia, quaæ continentur in Vulgata, vera ipſa eſſe, ſed ver?è & germanè Scripturæ Originali conformia, Fideliterque quod ad ſententiam attinet, ab Interprete reddita, ita ut nec in leviſſima aliqua re lapſus fuerit, vel ignorantiäâ, vel incuriâ, ſed omnia quantumvi, minima rectè converſa, quoad ſententiam, inquam. Eſtque communis noſtré ſaculé ſenten- tia. Quare non probo ſententiam Melchioris Cano l. 2. de Locis c. 16. qui ſine tergiverſatione fatetur, Latinum Interpretem aliquando falſum eſſe, guia aliquando ex corrupto Codice vertit. Eadem ratione rejiciendi omnes ali; quotquot errata licet leyia fatentur in ſincera Vulgata ex Interpretis vitio, ſiye ignorantia ſive incuria. Nullum nominare volo, ſed ita in genere cenſuiſſe ſuf- kciat. Ita Poncius, qui in hoc videtur differre à P. Joſepho, quod iſte ſuam concluſionem eſſe certam de fide; Poncius autem eam ſolùm dicat, eſſe indubitatam. Hæc duo diverſa funt: de fide eſt; hunc eſſe v. g. ſen- ſum Scripturæ vel Concilii; &, indubitatum eſt, hunc eſſe ſenſum Scri- pturæ vel Concilii. B Secunda ſententia eorum eſt, qui defendunt & cenſent quidem, Vul- gatam non ſolùm in omnibus cujuslibet erroris immunem, ſed etiam in minimis quibusvis partibus quoad ſenfum ſuo Originali conformem eſſe; hanc tamen ſuam ſententiam nec pro articulo fidei venditant, nec pro ve- rirate indubitata. Ita P. Turre in ſuis Inſtitutionibus ad Scripturam tom. 2. Tract. 2. q. 5. art. 9. §. I. 2. 3. Huſus ſententiæ ſequentia ſunt fundamenta. 1. Si Vulgata in aliqua ſui parte non eſſet inconcuſſæ ve- ritatis, utpote continens falſa, vel errata, jam poſſet aliquo prætextu re- jici, quod eſt contra tenorem Decreti. Nec ſußicit reſpondere; Vulga- tam ſolàùm non poſſe rejici in gravioribus, ad fidem moresque aftinenti- LZ X 2 Dus;, 164 Prolegomenorum in Sacram Sripturam bus, non verò in levioribus; tum quia Concilium non diſtinguit inter graviora & leviora; tum quia declarat, Vulgatam etiam in publicis le- Rionibus ac diſputationibus agnoſcendam eſſe pro authentica, ubi tamen tra tari ſolet etiam de levioribus. 2. Concilium præcipit Vulgatam re- cipiendam cum omnibus ſuis partibus; ergo etiam vult habendam pro au- thentica in omnibus fuis partibus. 3. Quæcunque in Vulgata ſcripta ſunt, omn'ia ad noſtram doctrinam ſeripta ſunt, juxta Apoſtolum ad Rom. 15. v. 14. Quæ autem erronea ſunt, non ſerviunt ad doctrinam. 4. Omnia, quæ continentur in Scriptura, ſpectant ad fidem direétè, vel indirectè; di- rectè quidem, ſi ſint immediatè de fide; v. g. quod in divinis ſint tres perſonæ; quod Verbum caro factum ſit; quod Adam fuerit creatus à DEO c. Indirectè verò, ſi ad ea, quæ fidei ſunt, reducantur; v. g. quod Adam fuerit nudus; quod David fuerit filius Iai; quod Tobias habuerit ca- nem. Ergo ſicut in Scriptura non licet diſtinquere inter pertinentia ad fidem, & non pertinentia, quin deſtruatur authoritas totius Scripturæ, prout obſervat S. Auguſtinus Epiſt. 86. & 87.; eodem modo circa Vul- gatam diſcurrendum eſt. Nec obſtat exemplum in Scripturis vel Inſtru- mentis publicis; in quibus error aut vitium Scriptoris circa accidenta- lia non tollit valorem & authoritatem Scripturæ, ſed tantùm error circa ſubſtantialia. Nam in Scripturis humanis impoſſibile moraliter eſt, uni- verſim evitare quosvis errores accidentales; hinc effectus moralis ejus- modi Scripturæ ex intentione legum vel contrahentium imprudenter al- ligaretur exemptioni ab omni errore etiam leviore. Econtra Scripturæ divinæ author, quam Vulgata repræſentat, habuit media innumera, etiam in exemplari authentico præcavendi omnes errores leviores. Dein circa Scripturam divinam non agitur de effectu quodam morali extrinſeco ac diſtinto, quem primùm habet ex voluntate ac diſpoſitione humana; ſed agitur de veritate ac infallibilitate intrinſeca, quæ eſt regula fidei. 5§. Si Vulgata non eſſet authentica in quibusvis minimis, tunc longè ma- jore ſui parte foret non authentica ; quia longè majorem partem ex- plent, quæ directe ex natura fui objecti non pertinent ad doctrinam fidei & morum. Hoc antem videtur repugnare divinæ providentiæ, quod non providerit Eccleſiæ de Scriptura, niſi ea, quæ maxima ſui parte non foret authentica. . DEUS providit Judæis de Scriptura ex omni par- te authentica, & Gentilibus providit de verſione undequaque authenti- ca, utpote vel ab initio inſpirata fuerat, vel conſequenter ab Apoſtolis approbata; ergo non minori providentia uſus fuerit DEUsS circa eeele larn WD — — — — — „ Bars IV. De variis editionibus & verſionibus Scriptura. 165 — ſiam Latinam. 7. Non poteſt oſtendi ullus textus in Vulgata, qui non poſſit recipere ſenſum verum; ergo non datur ratio denegandi Vulgatæz verſioni authentiam univerſalem in ſenſu quæſtionis controverſo. 8. Poteſt addi etiam hoc argumentum. Ipſi fontes Hebræi juxta commu- nem nil aliud funt, quàm authentica verſio facta per Esdram ex veteri lingua Hebraica in eam popularem, quæ viguit poſt captivitatem Baby- lonicam. Ergo ſi illa verſio primitiva, qua vetus Eccleſia tantùm uſa eſt quatuor ſæculis uſque ad Chriſtum, operante Spiritu ſancto reddita eſt infallibilis in minimis quibusvis partibus; idem dicendum ob non mi- norem providentiam ad eam verſionem, quæ rexit Eccleſiam latinam jam ultra mille annos. 9. DEUS reddendo infallibilem Scripturam quoad omnes minimas partes in fontibus non obtineret ſuum intentum, niſi ean- dem infallibilitatem extenderet etiam ad verſionem authenticam in om- nibus; quia ejus veracitas non applicaretur fidelibus per fontes, ſed per verſiones. Si ergo tanta uſus eſt induſtrià in minimis quibusvis exactiſ- ſimâ in fontibus, decet, eandem ab eo adhiberi induſtriam & exactitu- dinem etiam in verſione authentica, id eſt, quam operationibus ſuæ pro- videntiæ conſtituit in authoritate vicaria ſui Verbi. 10. Si Rex tracRtat cum populis alienæ linguæ ſibi ſubditis graviſſima negotia verbis gravitate, ſenſu, & ſignificatione plenis; utitur Interprete fidiſſimo, & inſtructiſſimo; atque ſi foret in ejus poteſtate, provideret Interpreti de mediis ad ger- manam verſionem ſuorum verborum congruentiſſimis; ergo, cum Dzus in fontibus tractet negotia graviſſima; nec ullum reperiatur verbum aut factum myſterio, allegoria, aut alia ſignificatione utili vacuum; præſu- mendum eſt, eum pro verſione ſuorum verborum Interpretem exactum aut elegiſſe, aut effeciſſe. Hæc partim ſunt, partim poſſunt eſſe funda- menta ſecundæ ſententie WD lLertia ſententia eorum eſt, qui cenſent, à Vulgata juxta mentem Tridentini, ubi declarat, Vulgatam eſſe authenticam, non excludi om- nem errorem in rebus levioribus, ex quibus nullus oriri poſſit pernitio- ſus error in rebus fidei &ᷓ morum. Horum authorum opinio potiſſimùm jam fuit recenſita in quæſtione præcedente; quià F hic potiſſimùm quæſtio eſt, in quo ſenſu Tridentinum hoc termino uſum fuerit; in ho- rum authorum ſententia, verſio authentica definiri ex mente Tridentini poſſet, quod ſit verſio ab omni ſuſpicione malitioſa corruptionis, aut ſubre- ptionis, ex qua pernitioſus error in rebus fidei & morum ſequi poſſet, publicò Ec- cleſia judicis libera. Authores & fundamenta hujus ſententiæ recenſetP. Tur- 3 rius 166 Prologomenorum in Sacram Nripturam rius l. ec. §. I. & 4. his verbis: Proteſtantes noſtram Vulgatam abjiciunt, ut infi- delem, contendentes; Hieronymum in plurimis ſuiſſe lapſum, germanumque ſenſum non expreſſiſe. Hi tamen parum urgent, reſtant Catholici. Catholi- ci, inquam, non obſtante Concilii Tridentini Decreto, quo pracipit Vulgatam editionem tanquam authenticam ſore recipiendam, nulloque pratextu, rejicien- dam vetat, adbuc errores in ea almittunt. - Dicunt Interpretem latina editio- nis in quibusdam nec ad filem, nec ad mores ſectantibus fuiſſe hallucinatum; unde Snodale (Tridentini) decretum de Vulgata intelligunt ita; videlicet edi- tionem Hieronymi habendam eſſe pro authentica in ſpectantibus ad hidem & mo- res; non verò in aliis levioribus. — Opinionem iſtam apertiſſimè tutantur Joan- nes Driedo l. 1. de &cript. Eccl. . t Angdreas Vegal. 15. 6. 9. Sixtus Senen ſis l. 8. n. 10. Melchior Cano l. 2. de locis. c. 13. Concl. 1. & Concl 4. & c. 1 F.. Bartholomaus Medina 3. p. 9. 10. art. 2. ad 1. - Eandem opinionem defen- dunt Didacus Payva in l. defenſ. Trid-. LEyndanus l. 2. de opt. gen. interpret. c. 12 E& l. 3. C. 1. 10. 1 1. & 12. Bellarminus L. 2. c. 11. Salmeronius Prol. 3. 4. de vux edit. Nicolaus Serarius in Proleg. Bibl. c.19. 4. 11. Ambroſius Ca- therinus in l. de Clan. S. Script. Tit. de edit. vulg. & ali. Ita P. de Turre Fundamenta hujus tertiæ ſententiæ à P. Turrio recenſentur & reſponſio- nibus expediuntur ſequentia. I. Ipſe Hieronymus dicit, ſe in verſio- ne Iſaiæ c. 19. ob feſtinationem erraſſe, Nos inquit, verbum Hebraum Agmon, dum celeriter, quæ ſcripta ſunt, vertimus, ambiguitate decepti, refr&nanlem, diximus. Si erravit in hac verſione, potuit etiam erra- re in aliis verſionibus. 2. S. Auguſtinus l. 1II. c. Fauſtum c. §5. dicir: In ſacra Scriptura non licet dicere: Author hujus libri non tenuit veritatem, ſed aut Codex mendoſus eſt, aut Iuterpres erravit, aut tu non intelligis. Et Epiſt. 19. Solis Scripturarum libris, qui Canonici appellantur: didici hunc ti- morem, honoremque deferre, ut nullum eorum aut horem aliquid erraſſe ſcriben- ds, firmiſſimè credam, & ſi quid offendero litteris, quod videatur contrarium veritati, nibil aliud, quam mendoſum eſſe codicem, vel interpretem non eſſe «ſecutum, quod diltum eſt, vel me minimè intelexiſſe non ambigam. 3. Re- periuntur in Vulgata textus diſerepantes à fontibus etiam ſenſu irrecon- ciliabili, ac incompatibili eum textu originario. 4. Verſionem Hierony- mi reprehenderunt multi viri docti; Rufſinus I. 2. adverſ. Hier. Palla- dius Galata, S. Auguſtinus Epiſt. 11. ad Hier. ubi teſtatur, ejus verſio- nem accuſari à Gracis falſitatis. Immo S. Auguſtinus ibi utitur hoc di- lemate. Quæ in Hebraicis exemplaribus inveniuntur, aut obſcura ſunt, aut maniſeſta? & obſcura: ſe quoque in eis falli potuiſſe rectiſſimè creditur. S au- tem Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Sriptura. 167 — . L tem manifeſta: Superflua te voluiſſe explanare, quod illos latere non potuit. 5. Hieronymus ſæpe ſeipſum reprehendit, dicens, ſe non bene vertiſſe, ut videre eſt in Comment. Eccl. & Prophet. in quibus ſeipſum corrigens aliter legit, ac in ſua editione ex hebræo verterat. 6. S. Hilarius paſ- ſim reprehendit verſionem latinam Pſalmorum. Sic in Pfſ. 13 8. v. 20. di- cit: Latina translatio, dum virtutem dicti ignorat, magnam intulit ob- ſcuritatem. 7. S. Auguſtinus l. 2. de Doct. Chriſt. c. 12. dicit: Ex am- biguo linguæ pracedentis plerumque Interpres fallitur, cui non bene nota ſenten- tia eſt, & eam ſignificationem transfert, quæ à ſenſu criptoris penitus eſt alie- na. Idem malè verſum dicit illum verſum Sap. 4. v. 3. Spuria vitulamina non dabunt radices altas. Quod grac', Moſehemata, quidem non intel- lexerunt eſſe plantatinones, & vitulamina ſunt interpretati, qui error tam mul- tos Codices occupavit. — & talia quidem non obſcura, ſed falſa ſunt. 8. Mar- cianus Victorinus l. 2. contra Arrianos, exponens illud Luc. 11., Panem noſtrum quotidianum, dicit, Græcum Evangelium aliter habere, quod Latini vel non intelligentes, vel non valentes exprimere, quotidianum tantummodo poſuerunt. 9. D. Hieronymrs expreſsé fatetur, Interpre- tem Novi Teſtamenti malè quædam vertiſſe ex Græcis fontibus v. g. Tit. 2. v. 14. ubi legitur, populum acceptabilem, legi debet, peculiaren Ibidem c. 3. v. 10. ubi legitur: Haæreticum hominem poſt unam & ſecundam correctionem devita; legendum eſt; poſt unan. 1. Tim. 2. v. 15. ubi le- gitur, cum ſobrietate; legendum erat, cum caſtitate. Ad Tit. 2. v. 12. ubi legitur; ſobriè, legendum erat, caſtè. 2. Tim. 2. v. 24. ubi dicitur; ad omnes docibilem, vertendum erat; qui poſſit docere. Reſponſa P. Turrii, & ea, quæ poſſunt dari, ſunt iſta. ad 1. & 5§. reſpondetur; D. Hieronymus ſe non fatetur erraſſe in verſione Scriptu- ræ, ſed in Commentariis. Si autem ſe corrigit quoad verſionem, aut ea correctio tantùm conſiſtit in melioratione, ſeu clariore expreſſione; vel, ſi conſiſtit in correctione ipſius verſionis quoad ſubſtantiam, dicen- dum; ejusmodi correctiones ab Eccleſia non fuiſſe univerſim accepta- tas, ſed tantùm eas, quæ erant conformes luminibus generalibus, D. Hieronymo à DEO collatis ad retam verſionem adornandam, inchoan- dam, proſequendam, & non niſi ſpatiô totius ſuæ vitæ preficiendam ac omplendam. Potuit proin Hieronymus aliquando errafſe ante totius Scripturæ verſionem in verſione texts alicujus ſeparata ac Lartieular potuit etiam errare in ipſa verſione totius Seripturæ ex defe applicationis luminum generalium à DEO collatorum; potuit etiam ex u legitimæ defectu, 168 Prolegomenorum in Sacram &cripturam defectu ejusdem applicationis errare in ipſis correctoriis ſuæ verſionis; ſed divinæ providentiæ erat, manuducere & præparare corda Doctorum Eeclefiæ, & Epiſcoporum, quos prævidebat Vulgatam correcturos, & correctam pro Regula edituros. Ad 2. & 7. Reſpondetur, D. Auguſti- num loqui de erroribus verſionum latinarum, quæ nondum erant ap- probatæ ab univerſali Eceleſia; tales autem verſiones non approbatæ ab Eecleſia aliqua Apoſtolica vigebant variæ in variis diœceſibus. Cæterùm non carpit verſiones vigentes in uſu Eccleſiæ Romanæ, vel alterius Apo- ſtolicæ; nec verſionem uniformem receptam à tote latina Eceleſia, qua- lis veroſimiliter, demptis erroribus Librariorum, erat verſio latina No- vi Teſtamenti, & partium V. T. receptarum in Officio Divino, unifor- mi in Latina Eccleſia. Ad 3. Reſpondetur, nullum poſſe oſtendi textum in Vulgata, qui demonſtretur, non convenire quoad ſenſum cum fon- tibus, prout dicetur quæſtione ſequente. Ad z. Reſpondetur, de Ruffi- no & Palladio parum eſſe eurandum, cum fuerint aperti hoſtes Hiero- nymi, & fautores Pelagianorum. D. Auguſtinus ſe verſioni Hierony- mianæ oppoſuit, quamdiu nondum erat longo mille annorum uſu ab Eccleſia examinata & pro authentica declarata. Ad Dilemma verò Au- guſtini optimè reſpondet ipſe Hieronymus retorquendé in omnibus ex- lanatoribus Scripturæ, qui & ipſi, ſi clara explamarunt, otioſi ſunt; ſi obſeura; repellendi pari ratione ſunt. Itaque quamdiu D. Hierony- mus conſiderari poterat inſtar cujusvis alterius Doctoris privati, liberè ob rationes graves poterat ejus verſio non ſolùm ex parte, ſed ex inte- gro rejici. Poſtquam verò ex effectibus & directione divina Eccleſiæ eonſtat, Providentiam divinam in Hieronymo & fuper Hieronymum ſpecialiter vigilaſſe, non amplius liberè decet illius verſioni reluctari. Ad 6. &v. Reſpondetur, Hilarium & Marianum tantům loqui de diver- ſitate accidentali inter verſionem Vulgatam & Originalem textum, quæ conſiſtit in clariori vel obſcuriori expreſſione; non de diverſitate con- tradidtoria unius ad alteram. Aut fſi loquerentur de contradictoria, idem reſpondendum, quod ſupra dictum eſt ad 4. Ad ” Reſpondetur, in primo textu potius præſumendum, lectionem Vulgatæ eſſe confor- mem authenticis exemplaribus, quàm illam Hieronymi. Potuit ipſe- met D. Paulus Romæ in aliqua Copia vel in ipſo authographo hoc addi- diſſe pro majore explicatione; & ex illa Copia correcta vel ex ipſo au- thographo, quod probabiliter aſſervabatur adhuc Romæ, quando facta eſt verſio vetus Italica Novi Teſtamenti, potuit fumi illa vetus erlio Italica, f “ä — — n⸗ or⸗ e⸗ i⸗ a⸗ Dars IV. De varäs editionibus & verſionibus Sripturæ. 169 Italica, quæ in Vulgata quoad N. T. retenta eſt. In ſecundo textu ca- ſtitas eſt tantùm ſpecies ſobrietatis laté ſumptæ, ſeu temperantiæ. Licet autem ſpeciem ſumere pro genere. In tertio textu ille terminus, docibilis, antiquitùs in ſermone populari ſumebatur etiam activè; ſicut v. g. amicabilis, prout eum terminum etiam ſumpſit D. Ambroſius, in lingua latina expertiſſimus. In I. enim de dignit. Sacerd. ait: Apoſtolus dicit docibilem, id eſt, ſic polleat Epiſcopus ſapientia, ut populum doceat & . Hæc igitur ſunt Reſponſa ſecundæ ſententiæ ad argumenta tertiæ ſenten- tix. Æquum eſt, ut etiam ſubjungantur reſponſiones tertiæ ſententiæ ad argumenta fecundæ ſententiæ. Ad 1. Reſponderi poteſt, Decretum Concilii ſic eſſe intelligen- dum, ut concordet intentioni loquentium; de intentione autem loquen- tium morali certitudine conſtat ex teſtimoniis Andreæ Vegæ, Jacobi à Payra, Melchioris Cani, Iſidori Clarii, & Cardinalis à S. Cruce, qui interfuerunt Tridentino; quod intentio Patrum Concilii non fuerit, definire conformitatem Vulgatæ cum fontibus omnimodam, & infalli- bilitatem in rebus, ex quibus pernitioſus error in materia fidei & mo- rum ſequi nequeat. Cum igitur abſurdum videri poſſit, captare verba in ſenſu alieno ab intentione loquentium, dici poterit, Vulgatam qui- dem non poſſe rejici tanquam authenticam in ullo prorſus textu, id eſt, tanquam omni ſuſpicione prudente corruptionis, ex qua pernitioſus error in materia fidei & morum ſequi poſſit, liberam. Id enim de quovis textu Vul- gatæ veriſſimum foret, etſi haberet ex incuria vel imperitia Interpretis Poſitivè ſenſum falſum, aut contradictorium cum fontibus, dummodo illa diverſitas talis non foret, ex quo poſſet oriri error pernitioſus, ſeu heæreſis, ſchisma, vel doctrinæ morum corruptio. Ad 2. idem re- ſponderi poteſt. Ad qà. reſponderi poteſt; id Apoſtolum dixifle de Scriptura, non de verſionibus Scripturæ. Ad cg. dici poteſt; Authores tertiæ ſententiæ non docere, in Vulgata nullam poſſe dari diſſonantiam ad fontes circa res fidei aut morum; quia verum eſt, omnes propoſitio- nes Scripturæ pertinere ad materiam & profeſſionem fidei; ſed videntur tantùm velle dicere, Vulgatam eſſe exemptam ab omni diſſonantia & corruptione, ex qua pernitioſus error in rebus fidei & morum ſequi poſ- ſit, eſt, error, qui ſuſcitare aut confirmare poſſit ſectam aliquam, aut ſchisma. Ad 6. reſpondere poſſunt; non tantùm partem Scripturæ, ſed totam eſſe authenticam in omnibus etiam minimis partibus: hoc ip- ſum tamen eſſe formaliſſimè in quæſtione, quid Patres Concilii inrelle- xerint 170 G Prologomenorum in Sacram ripturam xerint per hunc terminum. Hujus enim ſententiæ Patroni volunt & contendunt, nihil aliud fuiſſe intellectum, quàm Vulgatam longo uſu Ececleſiæ per mille annos fuiſſe ſufficienter comprobatam, ut ſit ab omni prudente ſuſpicione ullius corruptionis libera, ex qua pernitioſus, id eſt, ſeductorius error in materia fidei vel morum ſequi poſſit. Ad 7. reſpon- dere poſſunt; verum eſſe, quod dicitur, in nullo textu Vulgatæ con- vincenter oſtendi poſſe diſſonantiam obſtativam, adverſativam, ſeu con- tradictoriam ad fontes. Sed quæſtio eſt, an Patres Concilii per eum ter- minum, authentica, conſideratis circumſtantũs & inſpecta ſerie actorum, & ponderato complexo motivorum voluerint ſummam illam conformi- tatem textuum omnium ad fontes quoad ſenſum definire. Habebant coram oculis recentiſſimas verſiones latinas Pagnini, Cardinalis Cajetani, & Iſidori Clarii, quorum prior adhuc erat in vivis, poſterior autem etiam interfuit huic ipſi Decreto. Ejusdem verſio fuit recuſa juſſu ĩpſius Concilii. Poterat dubitari, an in his tribus verſionibus nulla reperire- tur propoſitio, etiam quoad ſenſum contraria editioni Vulgatæ. Scie- bant, non paucos Theologos eſſe oppoſitæ mentis, non ſolùm in Con- gregationibus præliminaribus, ſed etiam in ipſa Aula Romana. Jam conſtitnerant, ſe nihil definituros, quod erat inter ipſos Doctores Ca- tholicos controverfum. Non ignorabant, antiquitùs de uniformitate Verſionum Vulgatarum liberrimè fuiſſe diſputatum; nec præceſſiſſe de ea re definitionem Eceleſiæ, ſed Eceleſiam optimè ſine verſione irrefra- gabili fuiſſe directam. His omibus ſine dubio bene perpensis, nec ta- men inſtituendam duxerunt disquiſitionem de collatione verſionum præ- fatarum cum Vulgatàâ, aut Vulgatæ cum fontibus; nec indulſerunt Theologis tempus ſufficiens pro ejusmodi disquiſitione; nec denomina- runt Commiſſarios: nec exegerunt relationem de ejusmodi collatione; aut de conformitatis omnimodæ traditione. Itaque dubitatur, an Pa- tres non præmiſſo congruo examine, & præfatis conſideratis circumſtan- tiis voluerint eam ſummam conformitatem & infallibilitatem verſionis Vulgatæ definire? Ad s§. reſponderi poteſt; illud Argumentum ma- zximam quidem fundare præſumptionem, immo & moraliter certam, quod DEUS etiam circa verſionem Vulgatam in N. T. uſus fuerit ſingu- lari providentia; ſed utrum ſe extendere voluerit ad infallibilitatem ver- ſionum Vulgatæ Veteris & modernæ in omnibus, eſt in ipſa quæſtione; præſertim cum in Novo Teſtamento donum infallibilitatis contulerit Eccleſiæ, ut neceſſe non fuerit, eam conferre interpretibus, aut verſio- nibus. Pars IV. De variis editionibus & verſionibus S&riptura. 171 — nibus. Dein in V. T., ubi infallibilitas, præſertim tribus poſterioribus ſæculis ante Chriſtum, rectius forte conſervabatur in verſione authenti- ca Scripturæ, quàm in depravatis Synedriis, illa inſpiratio indiciò ma- nifeſtò fuit Esdræ collata; non ſic Vulgata aut ejus Interpreti. Ad 9. & 10ο%6. Reſponderi poteſt; argumentum à priori, quod aliquid deceat fieri, aut neceſſariò juxta modulum noſtræ rationis petat fieri, ſæpe fal- lere, ubi agitur de Decretis divinis, & de diſpoſitionibus divinæ provi- dentiæ. Dein verum quidem eſt, quod ritè ponderatis his duobus argu- mentis moraliter videatur certum, DEUM ſua providentia proſpexiſſe, ne Vulgata verſio authentica, uſu Eccleſiarum uniformi introducta, re- cepta, & comprobata, quoad ſenſum in ullo recedat à fontibus aut ſaltem à veritate; ſed in præſenti quæſtio eſt, an Tridentini Patres ſuo Decreto hanc moralem certitudinem tanquam veritatem abſolutam & irrefragabilem voluerint definire? Ponderatis jam ſufficienter utrinque fundamentis eligat quivis ſen- tentiam, quam duxerit veriorem . ſecumque ſtatuat, an forte DEUS Patribus Concilii ex propoſito ſuæ providentiæ dictaverit terminos, de ſe ſigni ficationis rigoroſioris, quàm ipſi Patres intenderint. Sicut enim in Prophetis comparent verba, aut facta, aut viſa, quæ plus ſignificant, quàm ipſimet prophetæ intendunt, intelligunt, & animadvertunt; ita contingere verofimiliter ſolet in definitionibus inſpiratis Conciliorum, ubi verba majorem pofſunt habere emphaſin, & extenſionem, quàm ipſimet Patres intendunt; ubi proin ad proprietatem ac rigorem verbo- rum potius reſpiciendum eſt, quàm ad explicitam intentionem loquen- tium. IIlud etiam obſervo; authores pro tertia ſententia relatos loqui timidè cum variis exceptionibus, quibus videntur deſtruere aſſertionem de fallibilitate Vulgatæ; dicunt enim, quod nil poſſit continere falſi, aut contrarium fidei; quod, ut ſonat, excludit omnem errorem; quia ſi aliud pro alio affirmatur, quod ſubjecto non congruit, jam datur falſitas. v. g. ſi ſub nomine Sirenum loco piſcis affirmatur animal terre- ſtre. His ergo loquendi formulis videntur excludere omnem errorem; & dum poſtmodum videri volunt, tantùm à Vulgata excludi errorem pernitioſum; loquuntur ſanè modôò confusé, fluétuante, verſatili, & ambiguo, ut Lectorem relinquant incertum, cuinam expreſſioni firmi- ter inſiſtant; an generali, an ſpecificæ? an hanc reſtrictionem ad erro- res pernitioſos ſumant taxativè, ac reſtrictive, an tantùm exemplatificativè? Obſervo denique; Patres Tridentini ex ſolo motivo providentiæ divinæ X 2 circa 172 Prolegomenorum in Sacram Scripturam circa conſervationem veræ Scripturæ in Eccleſia latina, & ex motivo traditionis de neceſſitate ejusmodi conſervationis, potuiſſe abſolutè de- finire conformitatem Vulgatæ cum fontibus ſine examine particulari ſingulorum textuum; ſicut poteſt agnoſci veracitas & infallibilitas Ec- cleſiæ ſine examine ſingulorum articulorum particularium; quæ omnia magis favent ſecundæ ſententiæ, quàm tertiæ, idque ſaltem evincunt, ne ſine convincenti ratione diſſenſus poſitivus Vulgatæ à fontibus ad- mittatur; de qua, an ulla detur, examinabitur in quæſt. ſequente. Q. UI. An convincenti ratione oſtendi poſſit, in Vulgata contineri propoſitiones Fontibus contrarias, & adverſas; aut aliunde falſas? Reſp. Nec unica propoſitio Vulgatæ convincenti ratione probari poteſt, Fontibus aut veritati adverſari. Id probatur ab inductione & generali ſolutione propoſitionum inſignium, quas Patroni oppoſitæ ſententiæ ſolent adducere, &ũ à D. Turrio tom. 2. tr. 2. q. S5. art. 9. H. F. cum ſolutionibus congruis recenſentur. Ex iis potiores ſeligo, & textus Vulgatæ cum textibus Fontium ex aliorum verſione in duabus columnis exhibeo. Lulgata. Fontes. I. Gen. 2. v. 8. Plantaverat DEUS Plantaverat DEUS hortum in Eden paradiſum voluptatis à principio. in Oriente. 2. Ib. v. 12. Invenitur bdellium. invenitur cryſtallus. 3. C. 3. v. 3. Quod eſt in medio pa-Quod eſt inter arbores paradiſi. radiſi. 4. Ib. v. 15. Ipſa conteret caput ipſum conteret caput tuum; vel ipſe tuum. §. C. 4. v. 4. Reſpexit Dominus ad ſinflammavit Dominus Abel & ad munera ejus. G 6. Ib. v. 13. Quàm ut veniam me- quàm ut feram vel ſuſtineam. rear. 7. Ib. v. 8. Dixitque Cain ad Abel deeſt in Hebræo. fratrem ſuum; egrediamur foras. 3. Ib. v. 15. Nequaquam ita fiet. deeſt in Hebræo. 9. Ib. v. 14. Profugus in terra. in terra Nod, vel Naid. 10. Ib. , — —☛ 2 4 — .. — ⸗. Pars IV. De variis aditionibus & verſionibus Scripturæ. 173 10. Ib. v. 26. Iſte cœpit invocare I4. C. II. V. 13. Vixit Arphaxat . Vulgata. nomen Domini. I1I. C. S. v. 22. Et vixir. 12. C. 6. v. 3. Non permanebit. I3. C. 8. V. 4. Requievit arca vige- ſimo ſeptimo die menſis. trecentis tribus annis. 15. C. 36. V. 24. Invenit aquas ca- lidas in ſolitudine. 16. C. 37. v. 2. Cum ſexdecim eſſet annorum. . 17. C. 49. v. 24. Diſſoluta ſunt vin- cula brachiorum ejus. I8. Exodi C. 12. n. §. Juxta quem ritum tolletis & hœdum. 19. Ib. v. 22. Faſciculum hyſſopi, tingite in ſanguine, qui eſt in limine 20. C. 22. v. 25. Nec uſuris oppri- mes. 21. C. 27. V. 3. Forcipes atque fu- ſcinulas. 22. C. 32. V. 28. Ceciderunt quaſi viginti tria millia hominum. 23. C. 34. V. 5. Stetit Moyſes cum eo invocans nomen Domini, quo tranſeunte coram eo ait: Domi- nator Domine DEUS, miſera- tor & clemens, patiens, & mul- tæ miſerationis. 24. Ib. v. 29. Ignorabat, quod cornuta eſſet facies ſua. 25. Levit. I. v. 16. Veſiculam gut- turis & plumas projiciet. — Fontes. cœptum eſt; ut deſignetur tempus, non perſona. deeſt in Hebræo. non litigabit. Requievit arca decimo ſeptime menſis. vixit Arphaxat quadringentis & tri- bus annis. invenit mulos in ſolirudine. cum ſeptendecim eſſet annorum. roborata ſunt brachia. de arietibus & capris accipietis eum. qui eſt in bacino, vel in pelvi. neque morſum pones ſuper eum. bacinos, vel ſcopas, vel crateras. ceciderunt tria millia hominum. tranſivit Dominus ante faciem illius, & clara voce dixit: miſerator, & clemens &c. ignorabat, quod cutis faciei ſuæ eſſet radians. auferet, quod apparet, cum pen- nis ejus. X 3 26. C. 2. 174 Prolegomenorum in Scripturam Sacram Vulgata. 26. C. 2. v. 14. De ſpicis adhucvi- rentibus. 27. Ib. Confringe in morem farris. 28. C. 4. v. 27. Poſt verba: Si pec- cayverit anima per ignorantiam. 29. C. 7. v. 19. Caro, quæ tetige- rit aliquid immundum, non co- medetur, ſed comburetur igni. Qui fuerit mundus, veſcetur ex ea. 30. C. 12. v. 2. Suſcepto ſeminc. 31. Numer. C. 4. v. 2. A trigeſimo anno. 32. C. 5§. v. I8. Tenebit aquas ama- riſſimas. 33. C. G. V. 2. Cum poſueris ſeptem lucernas, andelabrum in auſtrali parte erigatur: hoc igitur præ- cipe, ut lucernæ contra Boream & regione reſpiciant. 34. C. ult v. 7. Omnes viri ducent uxores de Tribu & cognatione ſua; & cunctæ fœminæ de eadem Tribu maritos accipiant. 3 5. Deuteron. C. 16. v. I. Obſerva menſem novarum frugum & verni primum temporis. 36. C. 18. v. 10. Aut filiam. 37. C. 27. v. 25. Maledictus, qui dormit cum uxore proximi. 38. Joſue. C. §. v. 6. Ut oſtenderet terram lacte & melle manantem. Fontes. fruges matureſcentes toſtas igne. deeſt in Hebræo. in Hebraico ſubjungitur: & adducet totum juvencum extra caſtra, & cremabit eum. cum omnis caro immunda fuerit exurenda „ non poteſt verificari, eam à mundo comedendam. Itaque vertendum. Et omnis caro munda comedetur. deeſt in Hebræo. à vigintiquinque aunis. In manu ſacer dotis aqua amara defi- cere faciens. cum accenderis lucernam contra eam partem, quam candelabrum reſpicit, luceant ſeptem lucernæ. unusquisque in hæreditate Tribus patrum ſuorum adhærebunt filii Iſrael, & omnis filia hæreditans hæreditatem de Tribu filiorum Iſrael uni de familia patris ſui erit. deeſt in Hebræo. deeſt. deeſt. ut non oſtenderet terram lacte & melle manantem. 39. Ju- . s lii n8 Pars IV. De varüs editionibus & verſionibus Sripturæ. 175 Vulgata. 39. Judicum. C. §. v. II. Obtinuit principatum. 40. C. 10. v. 8. Afflicti ſunt, & op- preſſi per annos decem & o. 41. C. 21. v. 2. Venerunt omnes ad domum DEl in Silo. 42. I. Reg. C. II. v. I. Factum eſt quaſi poſt menſem. 43. C. 19. v. 24. Cecinit. 44. 2. Reg. C. 6. v. 12. Dixitque David; ibo, & reducam arcam cum benedictione in Domum meam. .. 45. 3. Reg. C. 21. v. 24. Si mor- tuus fuerit Achab in civitate, co- medent eum canes; ſi mortuns fuerit in agro, comedent eum vo- lucres cœli. Hoc videtur falſum; quia Achab fuit ſepultus. C. 22. 46. Pfal. 2. v. 12. apprehendite diſciplinam. 47. Pf. 4. v. 3. Filii hominum, us- quequo gravi corde? 48. Pf. 7. v. 14. Sagittas ſuas ar- dentibus effecit. 49. Pf. II. v. 9. In circuitu impii ambulant; ſecundùm altitudinem tuam multiplicaſti filios hominum. 50. Pf. 15. v. 4. Multiplicatæ ſunt infirmitates eorum; poſtea acce- leraverunt. 5§I. 21. v. 3. Non ad inſipientiam mihi. B 52. Pf. 24. v. 14. Firmamentum eſt Dominus. Fontes. deeſt. contenderunt & fregerunt fdios Iſrael in anno ipſo. invenit populus Bethel. deeſt. cecidit. deeſt totum. qui natus fuerit ex Achabit; vel mortuum de Achab in civitate, comedent canes. oſculamini filium. . filii viri, quousque gloriam meam ad ignominiam? in ardentes. vel, ad comburen- dum. ſecundùm exaltare vilitas filiis ho- minum. —R multiplicabuntur idola eorum, poſt tergum ſequentium. non eſt ſilentium mihi. ſecretum Dominus. 53. Pf. 176 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Vulgata. 5§3. Pfſ. 28. v. 6. comminuet eas tan- quam vitulum Libani; & dilectus quemadmodum filius unicor- nium. 54. Pf. 3I. v. 4. Converſus ſum in grxrumna mea, dum configitur ſpina. 55. Pf. 33. v. 8. Immitet Angelus in circuitu. - mors peccatorum peſſima. 56. Pf. 34. v. 7. Exprobraverunt animam meam. 57. v. S. Illuſionibus. 58. Pf. 43. v. 29. Declinaſti ſemitas noſtras à via tua. Hoc videtur impium. 59. Pf. §3. v. 7. Averte mala ini- micis meis. 60. Pfſ. 54. v. 22. Diviſi ſunt ab ira vultus ejus; & appropinquavit cor illius. 6CI. Pf. 57. v. 9. Sicut cera, quæ fluit auferentur; fupercecidit ig- nis, & non viderunt ſolem. 62. Pf. 60. v 8. Miſericordiam & veritatem ejus quis requiret? 63. Pf. 61. v. 5. Pretium meum cogi- taverunt repellere: cucurri in ſiti. 64. Pſ. 67. v. 7. Rex virtutum dile- i, dilecti; & ſpeciei domus di- videre ſpolia; ſi dormiatis inter medios Cleros pennæ columbaæ deargentatæ. 6 5. Pf. 71. v. 16. Erit firmamentum in terra. Fontes. exilire eas facies ſicut vitulum Li- banum, & ſicut vitulum unicor- nium. 2 ſuccus meus ſine humore, & viror meus converſus eſt in ſiccitates æſtivas. caſtrametatur Angelus. interficiet impium malitia. foderunt animæ meæ. combuſtione. declinavit pes noſter de via tua. reddet malum inſidiatoribus meis. leviora buryro ora eorum; & cor eorum pugnat. ſicut limax, qui diſſolvitur, & li- queſcit, & corrumpitur, eva- neſcunt. miſericordia & veritas ſervabunt eum.¶c . voluerunt mendacium, vel; com- placuerunt ſibi in mendacio. reges exercituum fugerunt; fuge- runt; & habitatrices domus divi- ſerunt ſpolia; ſi dormiatis inter medias ollas, eritis ſicut pennæ columbæ quæ tecta eſt argento. erit pugillus frumenti in terra. 66. Pf. ge⸗ Vi⸗ ler Pars IV. De variis editionibus & verſionibus &riptura. 4 Vulgata. 66. Pfſ. 72. v. 4. Non eſt reſpectus morti eorum, & firmamentum in plaga eorum. 67. Pfſ. 75. v. II. Cogitatio homi- nis confitebitur tibi; & reliquiæ tibi. 68. Pf. 76. V. 3. Manibus meis no- cte contra eum, & non ſum de- ceptus. 69. Pf. 83. v. 12. Quia miſericor- diam & veritatem diligit Drzus. 89. v. 3. Ne avertas hominem in humilitatem. 71. Ib. v. 10. Supervenit manſue- tudo, & corripiemur. 72. Pf. 9I. v. 15. Bene patientes erunt ut annuntient. 73. Pf. 106. v. 17. Suſcepit eos de via iniquitatis eorum. 74. 107. V. IO. Mihi alienigenæ 17 facti ſunt. . Pf. 108. V. I. Tineam ne tacueris. 78. Pfſ. 109. v. 3. Tecum principiũ in die virtutis tuæ in ſplendoribus ſantorum; ex utero ante Luci- ferum genui te. 79. Pf. 119. v. 4. Cum tarbonibus deſolatoriis. 80. Pfſ. 125. v. I. Facti ſumus ſicut conſolati. 8I. Pf. 12,8. v. 3. Supra dorſum meum fabricaverunt peccatores; prolongaverunt i iniquitatem ſuã. — cogitationis diem feſtum agent DEUS IJIaudem Fontes. non ſunt vincula mortis eorum, & firma ſunt palatia eorum. ira hominis confitebitur, reliquiæ iræ cinétæ. manus mea nocte extenditur, & non quieſcit. vel; non ſe remiſit. quoniam ſol & ſcutum Drus. convertis hominem ad contritio- nem. tranſivimus, & avolavimus. pingues, & virides, & frondemus. ſtulti propter viam ſceleris ſui. ſuper Philiſtiim ovabo. Drus laudis meæ ne tacueris. populus tuus ſpontaneus i in die vi- cGtoriæ tuæ in ornatu ſancto. De vulva orietur tibi ros adoleſcen- tiæ tuæ. eum carbonibus j juniperorum. ſacti ſumus ſieut ſomniantes. . fuper dorſum meum arabant aran- tes; longos ducebant ſulcos fuos. G 7 82. Pf. 9* 178 Prolegomenorum in Sacram Scripturam 82. Pfſ. 138. V. 17. Mihi autem ni- mis honorificati ſunt amici tui DEUS. 83. Pf. 150. V. 1. num in Sanctis ejus. Laudate Domi- 84. Proverb. c. 18. v. 19. Frater, qui adjuvatur à fratre, quaſi civitas firma. 85. Eccleſ. c. 9. vV. I. Neſcit homo, utrum amore vel odio dignus fit. 86. Cantic c. I. v. I. In odorem un- guentorum tuorum. 87. Maia C. I. v. 12. Ut ambularetis in atriis meis. 88. Ib. Cum fueritis, yeluti quer- ccus. 89. Jerem. c. 23. v. 6. Vocabunt eum Dominus juſtus noſter. 90. Ib. c. 52. v. 28. Tria millia Sſ viginti tres. 91. Joel c. 2. v. 13. Præſtabilis ſu⸗ per malitia. 92. Matth. c. 7. v. I4. & ar cta via. Y 3. Ib. c. 13. v. 52. In regno ccœlo- rum. 94. Ib. c. 17. V. 2. Sicut nix. 9 §. Ib. c. 20. v. 9. Singulos denarios. 96. Ib. c. 21. v. 30. Eo Domine. 97. C. 24. V. 6. Opiniones prælio- rum. 98. Ib. c. 26. v. 61. Poſt triduum. 99. Marci c. 3. v. 29 Tterni delicti. 100. Ib. c. 5. v. 3 5. Veniunt nunti ad Archiſynagogum. I01. Luc. I. v. 28. Gratia plena. FEontes. mihi quàm pretioſæ ſunt cogitatio- nes tuæ DEUS. J in ſanctuario ejus. vel. in ſanctita- te ejus. Frater offenſus à fratre aut perfidia deſertus, magis quàm civitas for- tis. etiam amorem & odium non etſt ſciens homo. deeſt. calcare atrium meum non appone- tis. veluti therebintus. vocabit. in 4. Reg. 24. decem millia. deeſt. deeſt. ad regnum cælorum. ſicut lux. ſinguli denarios. ego Domine. auditiones præliorum. per triduum. æterni judicii. ab Archiſynagoge. gratio ſa. 102. Ib. 0 ii I⸗ Pars IV. De variis editionibus & verſionibus &riptura. 179 116. Ib. c. 16. V. I. Filius mulieris Vulgata. 102. Ib. c. 2. v. 80. Confortabatur. 103. Ib. C. 3. V. 13. Faciatis. 104. Ib. c. 10. V. I. duos. 105. Ib. c. 16. v. 22. Sepultus eſt in Septuaginta inferno. Elevans autem oculos. 106. Joannis c. I. v. 28. Hæc in Bethania facta ſunt trans Jorda- nem. Hoc non videtur poſſe ve- rificari, quia Bethania non eſt trans Jordanem. 107. Ib. c. 5. V. 2. Betſaida. 108. Ib. v. 16. Perſequebantur Ju- dæi JESuM. Fontes. addendum. Spiritu. ſexigatis. ſeptuaginta. ſepultus eſt: & in inferno elevans oculos. in Bethabara. Bethesda. addendum, & ſtudebant eum inter- ficere. 109. ID. C. 12. V. 3 5. Adhuc modi- cum lumen in vobis eſt. 110. Ib. c. 21. V. 22. Sic eum volo manere. 1III. Acto. c. 2. v. 42. & communi- catione fractionis panis. 1I2. Ib. c. 10. v. 30. Uſque in hanc horam orans eram hora nona. 1II3. Ib. c. I2. v. S. videbatur ora- tio eſſe. 114. Ib. c. 18. v. J. Inſtabat verbéô Paulus. 115. Ib. c. 24. v. I4. Deſervio Patri & DEO meo. viduæ. 117. Rom. Cc. 2. v. 3. Quod judicas. 118. Ib. c. 5. v. 6. Ut quid enim Chriſtus. 119. Ib. c. 7. V. 24. Gratia DElper adhuc parvo tempore lumen vobi⸗ ſcum Si eum volo manere. & communieatione & fractionis pa- nis. uſque ad hanc horam eram jeju- nans, & horâ nonà precabar. ſolebat oratio eſſe. adſtringebatur ſpiritu Paulus, deſervio patrio DEO. filius mulieris Jadeæ. qui judiéas. ut Chriſtus enim. Sratias ago per Efum Chriſtum. JEſum Chriſtum. 2 2 . 120. I. 180 Prolegomenorum in Scripturam Sacram Vulgata. 120. Ib. c. S. v. 18. exiſtimo. I12 I. TIb. c. I 4. V. ſ. Ünusquisquei in ſenſu ſuo abundet. 122. Ib. c. 16 v. . Aſiæ. 123. 1. Corinth. c. 3. v. §. Cui cre- digdiſtis. 124. Ib. c. 6. V. 20. Portate Drüm in corpore veſtro. 12 5. Ib. c. 9. v. 22. Ut omnes face- rem ſalvos. 126. Ib. c. II. V. 19. Oportet hare- ſes eſſe. 127. Ib. c. 15. v. 34. Ad reveren- tiam vobis loquor. 128. Ib. v. 51. Omnes quidem re- ſurgemus, ſed non omnes immu- tabimur. S 129. Ib. V. 5§3. Deſunt. 130. Ib. v. 5§55. Ubi eſt mors ſtimu- lus tuus? 131. Galat. c. 3. v. . 24. Lex pedago- 133. noſter fuit in Chriſto. .Epheſ. c. I. v. 22. Caput ſupra Boinnem Eccleſiam. 133. Ib. c. 2. v. 10. Creati in operi- bus bonis in Chriſto. 134. 2 TLim. C. 2. V. 4. Ut ei placeat cui ſe probavit. 13 5. Heb. C. 12. v. 18. Accenſibilem ignem. 136. Jacob. C. I. v. 19. Scitis fratres, 137. 1. Petri c. I. v. 6. Exultabitis. 13 8. Ib. v. 12. In quem. 139. Ib. c. 2. V. 23. Tradebat judi- canti ſ injuſtè. Fontes. certòèò ſtatuo. unusquisque in animo ſuo certus eſt. Achaiæ. Per quos credidiſtis. addendum. & in ſpiritu veſtro, Ju ſunt DEI. ut omnino aliquos ſalvos facerem. oportet heæreſes eſſe in vobis. loquor, ut vobis pudorem incutiam. non omnes dormiemus, ſed omnes immutabimur. (ruptibilitatem. cum corruptibile hoc induet incor- ubi eſt inferne victoria? in Chriſtum. caput ſuper omnia ipſi Eecleſi iæ. creati ad bona opera. 4 ut Placeat à quo delectus eſt mi⸗ ineenſum ignem. itaque fratres. exultatis. in quæ myſteria. judicanti juſtè. „ — — —— — ge an⸗ U l. I⸗ i Pars IV. De variis editionibus & verſionibus cripturcq. 181 Vulgata. Fontées. — 140. Ib. c. 3. v. 1 8. Mortificatos car- mortificatus carne, vivificatus ſpi⸗ ne, vivificatos ſpiritu. ritu. 141. Ib. v. 19. His qui in carcere ſpiritibus in carcere exiſtentibus. erant, ſpiritu prædicavit. L 124. Ib. c. 4. V. 14. Deeſt. quod ad illos quidem attinet blas- phematur; quod ad vos autem, Alorificatur. B 143. 2. Petri c. I. v. 10. Per bona deeſt. 5 veſtra opera. 144. Ib. v. 16. Indoctas fabulas. doctas fabulas. 145. Ib. Præſcientiam. præſentiam. 146. I. Joan. c. 5. V. 16. Eſt pecca- eſt peccatum non ad mortem. tum ad mortem. 147. 3. Joan. v. 4. Gratiam. gaudium. IAS. Judæ. v. 5. Scientes omnia. hoc ſeiatis. edere quæ idolis immolantur & for- nlcart. 5 . fornicari. 149. Apoc. c. 2. v. 14. Ederec & Hæ funt ergo potiores variationes inter Valgatam & textum Origi- nalem. Aliæ enim, quæ in magno numero adducuntur, minoris ſunt momenti. S Ad eas verò diſſolvendas ſerviunt ſequentes Reſponſiones. Primd. Aliquæ harum variationum ſunt tantùm explicativæ; ita ut ſenſu coincidant; idemque tantùm aliter dicant, ac diverſa phraſi; qua ratione in Scholis inferioribus etiam diſcipuli ſe exercere norunt, ut ean- dem propoſitionem decem aut viginti diverſis phraſibus edere ſoleant. Ad hoc genus variationis ex adductis pertinent I. 2. 3. 6. 16. 17. 19. 20. 21. 23. 24. 29. 32. 34. 45. 47. 48. Ec. &c. Secundb. Aliquæ variationes ſunt tantùm ſpecificativæ, ita ut Vul- gata utatur termino generico, ubi fontes utuntur termino magis ſpeeifi- co. Hæc variatio Interpreti licita eſt, ubi terminus ſpecificus aut eſt ambiguus & obſcurus, aut lectori magis ignotus. Talis eſt variatio 5. 6. 9. 10. 12. 25. 33. &c. Tertib. Aliquæ variationes fundantur in ambiguitate ipſius textus aut nominis originarii, ita ut recipiat duplicem ſignificationem. Id po- 2 3 tiſſimum 182 Brolegomenernim in Sacram Sripturam tiſſimum fit in nominibus Hebraicis, quorum ſignificatio genuina certèò ſtatui nequit ex defectu veterum Lexicorum, & Librorum Hebraicorum, ex quorum collatione ſenius exactius & certius determinari poſſet. In ejusmodi autem ambiguitate ſignificationis certò & convineenter damna- ri nequit expoſitio Vulgatæ, utpote æquè probabilis ac oppoſita; immè ex principiis reflexis probabilior, quia Hieronymus & alii antiquiores Interpretes vixerunt eo tempore, quo lingua hebraica adhuc erat verna- cula & materna inter judæos; ſaltem in multis locis, adeoque ſignifica- tio nominum hebraicorum plurimorum fciri poterat ex magiſtro uſu. At hoc genus variationum referri poſſunt. I. 4. 15. 46. 49. 60. 51. 52. Quartè. Aliquæ variationes oriri poſſunt ex varietate exempla- rium, & lectionum, quibus utebantur Interpretes veteres & moderni. Cum enim modernæ editiones Bibliæ Hebraicæ vel Græcæ tantùm repræ- ſentent quatuor aut quinque exemplaria manuſeripta, ex quibus iſtæ editiones factæ ſunt; potuit facile contingere, Hieronymum, aut alios veteres Interpretes habuiſle copias correctiores; aut certè convincenter ſtatui nequit, moderna pauca exemplaria manuſcripta, quæ per tot ma- nus librariorum tranſierunt, eſſe correctiora illis antiquis, ubi vigente adhuc melius ſtatu Reipublicæ hebraicæ aut Eccleſiæ Orientalis „ ex col- latione plurimorum exemplarium certius deprehendi poterat genuina lectio. Ad hoc genus variationis reduci poſſunt illæ, quæ oriuntur ex diverſitate unius ſyllabæ, aut puncti, aut accentus; in quibus maximèe in lingua hebraica facillima eſt variatio lectionum & exemplarium ob magnam ſimilitudinem plurium ſyllabarum, prout peritis in hac lin- gua conſtat. Ad hoc ipſum genus variantium lectionum in ipſis origi- nalibus reduci poſſunt omnes variationes in nexu & interpunétionibus; quia neque in Scripturis hebraicis, neque in Græcis, nec in latinis an- tiquitùs reperiebantur ſigna interpunéctionum, comata, ſemicola, duo 119 . puncta, puncta. Eô quoque ſpectant omnes omiſſiones, & additio- nes, niſi ſint additiones præcisè explicativæ & determinativæ ſenss. Immô fieri potuit, ipſosmet authores, v. g. D. Paulum, aut D. Pe- trum, quando erant Romæ, verſioni latinæ pro exactius exprimenda ſua mente & ſententia aliquid addidiſſe, aut terminis terminos eodem fine ſubſtituifſe. Juxta hoc genus variationum ſolvi poſſunt 4. 13. 14. 18.22.26. 29. 41.78. &c. — ubi ſenſus ipſius Vulgatæ ambiguus, fontium autem determinatus eſt. ſuis ſumitur ſubſtantivè in genitivo: & ubi Matth. 3. legitur: Potens eſt cepto ſecundo Decalogi; ubi dicitur: Non aſſumes nomen DEI tui in va- à — † — .. „. . „ „ – „ . - 3112 6 PErre E r 1S/ E* 5äs 1. A IL. 12 P,211S eGEionIbAS Ꝙ Ve? I OI.PDS , ece. 2 . „2 1 2 1 4 Qu in ſingulis pra fatis variationibus peculiarem ſolutionem cupit, conſulat P. Turrium, quem exſcribere prolixum foret; vel adeat Cor- nelium à Lapide, Calmetum &c. ubi in ſingulis adductis exemplis re- periet ſolutionem prolixam, quæ ad unam quatuor hic aſſignatarum ſo- lutionum referri poſſit. LQ. UII. Si in Vulgata nullus reperitur error fonti- bus contrarius, ad quid ſerviunt Fontes, aut ſtudium Scri- pturæ ex Originali textu Græco, & Hebraico: Reſp. Finis recurrendi ad Fontes, & ſummopere commendandi ſtudium Scripturæ ex fontibus, multiplex eſt. Poſſunt enumerari ſe- quentes. 1. Quia in Vulgata reperiuntur adhuc menda typographo- rum, aut etiam librariorum, quorum errata ex Manuſeriptis tranſierunt in Codices impreſſos, prout dicetur quæſtione ſequente; hæc facile corrigi poſſunt ex editionibus uniformibus græcis & hebraicis, ubi nul- la occurrit ſuſpicio, mendum potius tribuendi Interpreti, quàm libra- rio. Sic ubi in nonnullis editionibus latinis etiam poſt CGoncilium Triden- tinum factis ad Rom. I4. v. 2. legebatur: Qui infirmus eſt, ſolus mandu- cet, ex greæcis fontibus, ubi legitur, νιαοο, corretum eſt: olus manducet. 2. Inſpectio fontium explicat in multis verſionem Valgatam, Sic ubi in Vulgata legitur: Circulus aureus in naribus ſuis, Prov. II. T6 DEUSde lapidibus iſtis ſuſcitare filios Abrahæ, caſus eſt Dativus. Et I. Cor. 5. Auferte malum ex vobis ipſis, tò malum non eſtneutrum ac fubſtantivum, ſed maſculinum. Et Pſ. 138. Non eſt occultatum os meum à te,; ſumitur os pro oſſe, & non pro ore. Et ubi Matth. 13. v. 38. legitur: Hi ſunt filii nequam: quod poteſt intelligi in nominativo & genitivo; in græco habetur: rS& revne“. hoc eſt: ipſius nequam, ſeu diaboli. Quæ utilitas determinandi ſenſum ambiguum Vulgatæ ex Fontibus ſummopere ſer- vit ad verſiones vernaculas textuum. Aliud exemplum habetur in præ- num. Nam aſumere nomen, ambiguum eſt, an intelligatur de uſu vo- cali aut reali; ſed textus hebraicus magis determinat ad uſum realem; ne imponatur nomen DEl idolo. Hinc Interpretes Germanici non con- ſulentes textum Græcum & Hebraicum in his duobus caſibus malè tra- duxerunt. Du ſolleſt den Namen GOttes nicht eitel neinen as eynd 184 Prolegomenorum in Sacram Scripturam ſeynd die ſchalckhaftige Kinder. 3. Inſpectio fontium ſæpe ſenſum Vulgatæ obſcurum reddit clarum. Sic in adduétis prius variationum exemplis, ubi in Vulgata dicitur: Paradiſum voluptatis, in medio para- diſi, teſpexit Dominus ad Abel &c. Textus hebraicus explicat terminis magis notis, ac ſpecificis, modum rei. Hortum, inter arbores paradiſi, inſlamayit &c. 4. Textus Originales retegendo plures ſenſus poſſibiles præbent occaſionem comparandi plures ſenſus cum contextu, circum- ſtantiis, & aliis textibus parallelis; ex qua comparatione inter plures ſenſus poſſibiles cum Vulgata compoſſibiles veroſimilior poteſt eligi. Sic v. g. in Pſal. III. in Vulgata dicitur; Beatus vir; in Hebraico ve- rô: Beatitudines viri. Quæ expoſuio, quamvis non tollat expoſitionem Vulgatæ, præbet tamen occafionem, quærendi in prafato Pſalmo per enumerationem partium beatitudines Judæi in V. T. cum antitheſi ad oäo beatitudtnes Chriſtiani in N. T. §. Inſpectio fontium, cum aliis phraſibús, aut expreſſione magis ſpecifica objecta exprimat, ob analo- giam terminorum & expreſſionum monet de conſimilibus terminis & expreſſionibus alibi in Scriptura occurrentibus; ſicque præbet occaſio- nem ad retegendos innumeros ſenſus allegoricos, myſticos, & anago- gicos, qui non eruerentur ex generico tenore verborum in Vulgara. 6. Conſpectus textũs Originalis oſtendit, quandonam in translatione Vulgatæ ſit quærenda emphaſis; quandonam non ſit quærenda? quæ ratio tollit occaſionem errandi expoſitoribus Sacræ Scripturæ, & Con- cionatoribus, collocantibus ſæpe vim in vocula latina, ubi in Hebrai- co vel Græco nulla apparet vis. 7. Inſpectio fontium præmunit Ca- tholicos ad felicius pugnandum cum hæreticis. Cum enim hi inter omnes ſenſus poſſibiles, quos textus originalis recipit, eligant ſibi fa- ventem, prænofſe oportet, an Vulgata cum Originali aperté & certò conveniat, antequam ex Vulgata intorqueatur ſpiculum. Sic quidam modernus Polemicus, dum in refutatione hæreticorum de neceſſitate bonorum operum aſſerit, ſe ex aliis mille argumentis tantum adductu- rum hoc ſolum, tanquam demonſtrativum, quod 2. Petri I. v. 10. di- catur: Satagite ut per bona opera certam veſtram vocationem ſaciatis; me- lius hoc argumentandi genere abſtinuiſſet, cum in plerisque editionibus græcis, etiam catholicis, ea verba, per bona opera, non reperiantur. 8. Cum de fide non ſi, Vulgatam cum fontibus undique conſentire, prout quæſt. 4. & 5. explicatum eſt, relinquitur ſalvâ conſcientiâ locus induſtriæ, in fontibus rimandi; an in ullo textu morali certitudine conſtet 2 . Pars IV. De varüs editionibus & verſionibus Seriptura. 185 conſtet de incorruptione textûs Originalis, & ſimul de oppoſitione tex- tůs noſtri Vulgaris? quamvis eam oppoſitionem & incorruptionem neque ex conbinatione locorum Scripturæ, neque ex collatione exem- plarium Critici, ut vocantur, Saeri omni adhibito communi hæretico- rum conatu id hactenus demonſtrârint, nec unquam ut conjicere licet, ſint demonſtraturi. Plures utilitates additis exemplis oſtendit P. Turre Tom. 2. tract. 2. q. 5. art. 10. §. I. Q. UVIII. An Vulgata à mendis librariorum ali- quando fuerit exacté correcta? quando id factum: & quomodo? Reſp. 1. Vulgata à mendis librariorum juſſu Sixti V. & Clemen- tis VIII. ſummdà diligentià fuit repurgata. Reſp. 2. Vulgata à mendis librariorum repurgata prodiit prima vice Typis Vaticanis anno 1592. Reſp. 3. Ab anno 1592. nulli typographorum licet edere Scriptu- ram, niſi juxta exemplar illius editionis Vaticanæ. Reſp. 4. Nulli Typographorum licet ab illo exemplari editionis Vaticanæ recedere, nili ubi in illa reperitur manifeſtus error typo- graphi. . Reſp. y. In illa editione Vaticana repurgata fuerunt ex Vulgata ferme ſeptem millia mendorum, quæ in prioribus editionibus reperie- bantur; & à Luca Brugenſi, & P. Turrio enucleatè ac ſpecificè recen- ſentur. Reſp. 6. In editione illa Vaticana relicta ſunt quidem aliqua li- brariorum menda, ſed dubia ſolum, non certa; id eſt, talia, quæ nul- lo convincenti argumento, ſed ſolùm probabili in claſſem mendorum referri poſſint; eò quod exemplaria antiqua Vulgatæ varient. Reſp. 7. Menda illa dubia, quæ remanſerunt in editione illa Va- ticana, & conſequenter in modernis editionibus juxta exemplar Vatica- num factis, exhibentur à Luca Brugenſi in ſuo Correctorio Bibliæ edito Antverpiæ partim 1603., partim 1617. fub titulo: Correctionis Romana loca inſigniora, & recuſo in Biblia Sacra commentariis illuſtrata à Da- Hamel. L Reſp. 5⁵. Nulli Typographorum licet, illa menda per Lucam Bru- genſem annotata, inſerere ipfſi textui Vulgatæ. . Aa Reſp. 9. 18 F Prolegomenorum in Sacram Scripturam Reſp. 9. Nulli etiam Typographorum licet, edere Vulgatam cum lectionibus variantibus in margine. Reſp. 10. Licet tamen in expoſitionibus & Diſputationibus ſacræ Seripturæ tueri aliquam lectionem variantem à Vulgata diverſam, ſaltem tanquam probabilem. G Hæc omnia probantur partim ex Bulla Clementis VIII., quæ in edi- tionibus omnibus Scripturæ præfigitur; & ex teſtimonio illorum Cardi- nalium ac Doctorum, qui correctioni præfecli fuerant; partim ex Lu- ca Brugenſi, Turrio, & ſenſu aliorum Interpretum ac Theologorum, qui ſeripſerunt de hac materia. Bulla Clementis VIII. ſic habet: Cum Sacrorum Billiorum Vulgata edi- tionis textus ſummis laboribus ac vigiliis reſtitutus, & quàm accurratiſſimè men- dis expurgatus ex noſtra Vypographia Vaticana in lucem prodeat; eam cautio- nem adhiberi pracipimus, ut nemo hanc Scripturarum editionem typis mandare praſumat, niſi habito prius exemplari in Tiypographia Vaticana excuſo; cujus exemplaris ſorma, ne minimd quidem particuli de textu mutatà, additâ, vel ab eo detradd, niſßi aliquid occurrat, quod Vypographica incuria manifeſtè ad- ſeribendum ſit, inviolabiliter obſervetur. Si quis verò VDpographus hanc edi- tionem aliter quàm juxta hujusmodi exemplar imprimere, aut Bibliopola hujus editionis libros à prafato correcto textu diſcrepantes vendere praſumpſerit, ma- joris excommunicationis ſententiam eoipſo incurrat &. Dat. Roma 9. Noy. Teſtimonia Cardinalium Bellarmini & Baronii, qui correctioni Vul- gatæ præfecti erant, exhibentur in Dedicatoriâ Franciſci Lucæ Brugen- iis, quæ præ fixa eſt Correctorio Vulgatæ juſſu Clementis VIII. editæ. In ea ſic ſeribit: Sunt anni quindecim, quod obtulerim libellum, in quem congeſſe- ram loca inſigniora, à Romanis Patribus, Sixti V. & Clementis VIII. autho- ritate Gelegatis, correcta in Bibliis editionis Valgate. Jam offero alterum li- bellum, in quem congeſſi loca notatu digna, ex veteribus editionis Vulgata ma- nuſcriptis libris collecta, quæ hactenus non correcta meritò fortaſſis pleraque cor- rigi poſſent, ſummo Pontifice pariter committente. Quamvis enim illi Patres rlura Vulgatæ editionis loca dexterrimè reſtituerint, ita ut omnino fatendum ſit, editionem eorum cateris omnibus, quæ prodierunt, emendatiorem eſe; ta- mwen, quod etiam prafatio admittit, dißfcile ſit afirmare, numeris omnibus eſſe abſolutam. Etiam in Vaticana, eaque prima horum Bibliorum editione impreſ- ſores non pauca errata admiſerunt. SNio, quod Patres illi Correctores nonnul- la, qua emendare potuiſent, conſultò, qualia erant, reliquerint adoffenſionem populo- .àA Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Scriptura. 187 populorum vitandam, in libris Regum praſertim, & Proverbiorum, è quibus multa fuerant auferenda, juxta fidem conſpirantium Manuſcriptorum editionis Vulgata: ſed tamen & illa hoc libello indicaſſe expedit. — Hieronymus verſaba- batur in corrigendis erratis Iiterpretum. Hic laboratur non in corrigendo R- terprete, ſed in verſione Interpretis emendanda ex ejusdem verſionis exemplaribus. Mea mens non eſt, aliquid mutare; ſed quod eas varias lectiones, quas in lati- nis Vulgatæ editionis Codicibus, & Tractatoribus inveni, & veriſimilitudinem habere videntur, in medium proferam, judicio ſuæ ſanctitati relinquens, an ſint praferendæ. NWon facile quidem reſumuntur ejusmodi examina; ſed ſi inſtituan- tur aliquando, ſerviet iſte libellus noſter ad ſublevandos Deputatorum labores: ſin minus ad lucem Scripturæ locorum. In quam ſententiam mihi anno 16506. reſpondit Illuſtr. Card. Bellarminus. Si videro, inquit, textum ipſum certèò in mélius alicubi poſſe mutari, ſignificabo id lummo Pontifici, & Cardinalibus de- putatis. Sed tu ipſe planè vides, non facile ejusmodi mutationes in ſacro textu faciendas: quamyvis utiliſſimum ſit, ut viri docti tum de variis lectionibus, tum de judicio peritorum hominum tui ſimilium admoneantur. Qui & aliis Hiteris anno I602. ſeripſit ad me: Sias velim, Biblia Vulgata non eſſe à nobis ac- curratiſſimè caſtigata: multa enim de induſtria juſtis de cauſis pertranſivimus, quæ correctione indigere vigebantur. Variæ lectiones, qua in Bibliis Lova- nienſibus habentur, mihi videbantur omnino addendæ, quippe qua inſtar Biblio- theca mihi eſſe videntur; ſed non placuit aliis, ut in prima editione apponeten- tur. Hæc ille; quibus ſignificat, & ſe fuiſſe unum è numero Correto- rum, & poſſe aliquando fieri, ut accurratior caſtigatio adhibeatur. Si- milia ſeripſit Bandinus Præfectus Typographiæ Vaticanæ literis juſſu, Illuſtr. Card. Baronii ad Moretum anno 1604. datis: In Bibliorum editio- ne laudo diligentiam veſtrorum Theologorum, qui accurratè multa adnotarunt. Ea D. Card. Baronius mihi tradidit, ut inſpicerem, & de iis reſponderem, ut fe- ci ſemel & iterum. Fateor in Bibliis nonnulla adhuc ſupereſſe, quæ in melius mutari poſent. Quedam etiam neſcio quo pacto ſic impreſſa reperiuntur, at exempli gratia 1. Reg. c. 2. v. 17. Retrahebant homines à fſacrificio; cum libri omnes & impreſſi & manuſcripti habeant: Detrahebant homines facrificio &c. Priori itaque libello recenſui loca præacipua jam correclta; po- ſteriori hôc loca pracipua, quæ adbuc corrigi poſſent, meé aliorumque judicid. Hucusque Lucas Brugenſis. Cirea quem obſervo, quod in recenſione mendorum, quæ adhuc fieri poſſent, nunquam provocet ad omnes Ma- nuſeriptos Codices, ſed tantùm ad aliquos dicendéô; aliqua Manuſcripta ſie legunt, Complura Manuſcripta ſic legunt. Multa bona Manuſexipte Aa 2 e 188 Prolegomenorum in Sacram Scripturam. ſic legunt &c. Præterea pro recenſione mendorum etiam allegat lectio- nem gracam, ſyriacam, & eam, quam reperit in Tractatoribus, quæ omnia non probant convincenter, in Vulgata genuina antiquitùs ita fuiſſe; cum Vulgata ſæpius quoad phraſin & quoad verba recedat à græca & ſyriaca editione; & Tractatores ſeu Expoſitores ſæpe fidant nimis memoriæ in referendis formalibus verbis textuum. Itaque illa menda à Luca Brugenſi annotata ſolum movent probabile dubium, & indicium fallibile de genuina lectione Vulgatæ modernæ in textibus ab eodem annotatis: & ipſi Correctores Romani, ſi comparandé va- rias lectiones veterum Manuſcriptorum latinorum Codicum, inter ſe diſcrepantium, cum fontibus, aut cum verſione Septuagintavirali, vel Syriaca, ſelegerunt textum veriſimiliorem, eò remedio utique uſi ſunt tanquam ſuppletorio ſemiplenæ probationis ex collatione latinorum Co- dicum obtentæ ad conflandam præſumptionem moraliter certam de ve- teri genuina lectione Vulgatæ; ubi nemo non videt, in hac acribiam Vulgatæ modernæ fundari in præſumptionibus; non in traditione aliun- de liquida, prout fit in artieulis fidei definitis à Tridentino; ut planè de fide non ſit, hunc vel illum textum Vulgatæ eſſe conformem Vulgatæ verſioni latinæ veteri, Hieronymianæ, aut Italicæ. Quod attinet communem ſenſum Doctorum, P. Turrius, alio- quin acerrimus defenſor Vulgatæ ad ipſos usque minimos apices I. cc. S. 2. n. 20. ſic concludir. Unum ſit firmum, quod correcta editio in omnibus ſuis partibus, quantumlibet minimis, omnino eſt ſuſtinenda; & quidquid con- tra ipſam objicitur, tejiciendum eſt tanquam falſum, vel ad ſummum ut proba- bile admittendum, nusquam velut authenticum. Graveſonius tamen Tract. de Script. majorem videtur agnoſcere latitudinem ſentiendi, dum S§. 6. ad ult. ſic reſpondet: Perſuaſum nobis eſſe debet, editionem noſtram Vulga- tam, à ſummis Pontificibus ſummo ſtudio caſtigatam, in omnibus exactam eſſe, primigeniisque textibus conſonam, nullumque continere errorem, qui fidei & moribus pernitioſus ſit. Cæterùm, qui noſſe cupit correctiones, quæ etiamnum in deliberationem venire poſſent, ſi quando à Romana Sede nova ſuſciperetur erratorum ejusmodi diſcurſſio, eas videre licet in Bi- blia Sacra Du-Hamelii. A4 Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Scripturæ. 189 Q. IX. Utrum in Vulgata multi contineantur ſoloe- cismi, aut barbarismi!? Reſp. In plerisque verbis & phraſibus, quæ ab hæreticis accuſan- tur barbarismi vel ſolœcismi, oſtenditur, ea uſitata fuiſſe à Scriptori- bus latinis probæ notæ, qui ſcripſerunt vel Romæ ante Auguſtum, vel primis adhuc quinque ſæculis. Ex quo proin etiam de aliis conjici prudenter poteſt, ea in uſu fuiſſe apud Romanos, quamvis non repe- riantur in authoribus. Reſponſio probatur ab inductione ejusmodi verborum & phraſium. 1. Impraſentiarum. Gen. ult. Reperitur l. Rhetor. 2. ad Herennium. & apud Tacitum I. 4. 2. Minare gregem. Exod. 3. Iſa. 1I. Jerem. 31. Reperitur apud Feſtum, Apuleium I. 3. Mileſiarum. 3. Odientes. Pſ. 17. odiunt Pſ. 76. odite malum Pſ. 96. Reperitur apud Antonium Epiſt. ad Auguſtum; Tertullianum Apolog. C. 3. Hierony- mum Ep. 18. ad Marcellam, Senecam Epiſt. 7. Servium in I. 5§. Eneid. 4. Zelaveris. Pſ. 36. Reperitur apud Auguſtinum I. 3. de Civ. C. 3. & I. 22. C. faut. C. 79. 5. Partibor, metibor. Pſ. 59. Pomponius, Ennius, Catro de re ruſt. C. 5. 6. Promeretur paſſive HebeIjẽ. Ejusmodi verborum in ſenſu paſſivo exempla reperiuntur apud Ciceronem pro Roſcio, ad Nepotem &c. apud Flaccum, Petronium, Curionem, Terentium &c. 7. Emigrabit te de tabernaculo tuo Pſ. 5§1I. Cicero l. 3. de finibus, No- nius, voce ſenium. Plautus, Auſonius 3. Nimietas. Sap. 4. Arnobius I. 4. & l. 7. Hieronymus Ep. 27. 9. Te nocebunt. Num. §. nocentes me. Pſ. 34. Plautus, Jus civile D. I. 3 5. tit. 2. I. 63. Apuleius. 10. In loco paſcua. Pf. 22. Tertullianus, Arnobius. II. Animæ infrunita. Eccleſ. 23. Seneca l. de vita beata. C. 23. Agellius I. 4. C. 9. 12. Ropule meus. Deut. 32. 33. Iſa. 3. Chariſius I. I. Diomedes I. I. Apologiam integram pro aliis ejusmodi verbis & phraſibus Scripturæ Lector reperiet apud Joa. Fileſarum, impreſfſlum Venetüs cum Com- mentariis Menochii in Scripturam. AAS z 2 Xr 190 Prolegomenorum in Sacram Scripturam AL. X. An lectio Vulgatæ ſit laicis prohibita? Reſp. Lectio Vulgatæ non eft laicis prohibita; ſed tantuùm lectio Scripturæ in verſionibus vernaculis; quæ tamen & ipſa prohibitie non eſt adeo ſevera, ut non judieio Epiſcoporum, iis permitti poſſit, qui- bus urilis futura creditur. Id probatur ex tenore Decreti S. Congre- gationis Indicis, confirmati per expreſſam Bullam Pii IV. Sixti V., & Clementis VIII. Decretum Regulâ 4. ſic habet: Cum experimento mani- feſtum ſit, ſacra Biblia vulgari lingua paſſim ſine diſcrimine permittantur, plus inde ob hominum temeritatem detrimenti, quam utilitatis oriri, hac in parte judicio Epiſcopi aut iquiſitoris ſtetur, ut cum confilio parochi vel con- feharii Bibliorum à Catholicis authoribus verſorum lectionem in vulgari lingua eis contedere poſſint, quos intellexerint ex ujusmedi leétione non damnum, ſed Edei atque pietatis augmentum capere poſſe, quam ſacultatem in ſcriptis ha- beant. Cirea hoc tamen Decretum P. la Croix l. 7. Theol. mor. dub. 4. art. 5. n. 374. ſic ſcribit: Circa Regulam Indicis relatam norandum eſt, quocd non peccetur, nec incurratur exconimunicatio ab iis, qui ſine expreſſa facultate Ordinarii in Germania legunt Biblia verſa à Catholicis, & aſu publico appro- bata, uti notant Tannerus & Layman. Imo ſic legentes teſtatur laudari Sera- rius apud Gobat. Pro Belgio notant Marchantius & Veri, in multis illius lo= cis conſuetudinem jam invaluiſſe, ut honeſtis & prudentibus perſonis ſaculari- bus Bibliorum lectio permittatur, diſſimulatione potius, quam conceſæ licentiâ neque in hoc ab Ordinarüs contradici. Idem de Gallia ſatis notum eſt. Sed id fieri non deberet ſine conſenſu ſaltem parochorum vel Conſeſſariorum. Sape enim ſunt corrupta Biblia, qua prius examinari deberent à viris intelligentibus. Ita P. la Croix. Attamen P. Cherubinus à S. Joſephe in ſuo Asparatu Biblico. tom. 4. part. 4. fusè probat, Regulam 4. Indicis tam in Gallia, quàm in Belgio ab Epiſcopis & Conciliis variis fuiſſe receptam; cenſet- que, eam omnino urgendam eſſe. Certè motus turbulenti excitati à fautoribus quinque propoſitionum Janſenii, & à patronis errorum Quesnelli plurimi fomenti receperunt à confusâ illa licentiâ legendi verſiones Scripturæ vernaculas; quia imperita plebs ineſcata fuit à tur- bulentis hominibus Arnaldo, Gerberonio, & Quesnello per verſionem gallicam, Montenſem, ut vocabatur, & Quesnellianam. In utrisque enim textus Scripturæ, qui in Vulgata exprimebant veritatem generi- cam phraſi ſeu eloeutione exponibili in duplici vel triplici ſenſu, red- debantur gallicé determinatè in ſenſu ſpecifico favente erroneis illo- rum 1 Pars IV. De variis editienihue & perfionibus Seriptürk. I11 „ rum turbulentorum hominum principiis, prout præfatus P. Cherubinus Tomo 4. ſui Apparatis fusè oſtendit. è DQ. XI. Quid obſervandum circa verſiones verna- JM Reſp. Circa verſiones vernaculas potiſſimùm obſervanda ſunt no- . . vem. I. Ut verſio tantùm fiat ex Vulgata; non ex Græco, vel He- M braico; neque mixtim ex Vulgata, & Originali; multo minus mixtim 3 ex Vulgata, & aliis verſionibus, v. g. Septuagintavirali, Chaldaica, . Syriaca &c. Ratio eſt, quia ſicut conſtat de intentione Eccleſiæ non u permittendi aliam verſionem latinam, niſi Vulgatam, ita multòà minrnus 2 ejus intentionis erit, permittere verſiones vernaculas non conformes .W Vulgatæ. Et in hoc genere poſt correctionem ſolennem Vulgatæ, editam à Clemente VIII., non amplius ſine correctione probandæ fo- 81 rent verſiones germanicæ Eckii, aut aliæ verſiones germanicæ, quæ õ pro fundamento ſibi ſumpſerunt illas veteres verſiones; nec ferme aliud . mutarunt, quàm linguam teutonicam, perpetuæ viciſſitudini obnoxiam, . ſubſtituend verbis & phrafibus exſoletis Verba & phraſes moderno . idiomati vulgari conformiores. Altera ratio eſt, quia illæ verſiones Clemente VIII. antiquiores, prout ſunt verſio Eckii, & Dietenbergeri factæ ſunt ante correctionem Vulgatæ. 2. In verſionibus vernacußis DM phraſes genericæ, ambiguæ, obſcuræ, vel ad plures ſenſus idonees D indifferentes, reddantur terminis æquè genericis, ambiguis, obſcuris, 8 vel indifferentibus. Niſi ubi in lingua vernacula non correſpondet terminus æquè genericus, ambiguus, aut indifferens. In hoc enim 4 ſolo caſu licebit uti periphraſi, vel termino magis ſpecifico, quem ex , circumſtantiis, & ex collatione cum fontibus, allis verſionibus au- e. thenticis, & ex conſenſu potiore lectionum variantium veroſimiliter 12 conſtiterit eſſe conformiorem intentioni Interpretis Latini, & Scriptoris um Hagiographi. Ratio eſt, quia propoſitionis generalis, ambiguæ, ob- ndi ſeuræ, vel ad plures ſenſus indifferentis in determinato ſenſu acceptio tu⸗ non eſt verſio ſed expoſitio. 3. Ut termini, phraſes, & nexus jam ven ab antiquo recepti in populo, quales ſunt, qui præleguntur in populoe ge in Evangeliis & Epiſtolis, non facile mutentur ſine neceſſitate mani- i feſta. 4. Ut termini, & dictio, & orthographia, & idiotismus ſeli- r gantur magis conſtantes, & magis recepti, & magis clari ac noti. 192 Brolegomenorum in Sacram Scripturam Hinc non ſeligantur termini, phraſes, terminationes, orthographia, idiotismi tantúùm recepti in una vel altera provincia Germaniæ, Galliæ, Italiæ; ſed quos conſtat, receptos eſſe in tota natione in omnibus pro- vinciis. Et tales plerumque ſunt, qui adhibentur in Cancellariis Prin- cipum, quas conſtat, ſaltem elapſis duobus ſæculis præcedentibus fuiſſe tenaciores puri & clari idiomatis. Tales etiam ſunt, de quibus pro- bari poteſt, quod reperiantur non tantum in uno vel alkero ſeriptore moderno ſingulari, ſed in pluribus aut plerisque Scriptoribus vernacu- lis communi approbatione laudatis de puritate ſermonis vernaculi. 5§. Ut termini in Vulgata præſeferentes ſenſum determinatum non reddantur per terminos in vernacula ambiguos, æquivocos, & indif- ferentes ad ſenſum duplicem. 6. Ut eadem Interpreti vernaculo per- mittatur licentia, quam ſibi permiſſam duxit Hieronymus quoad ſub- ſtitutionem non tam verborum, ſed ſenſuum. Prout enim ſeribit de optimo genere interpretandi, non ſcrupulosè reddenda verbis ſunt verba, ſed retinenda mens eſt ſcriptoris, & ſententia, puta, ubi nullum pe- riculum impingendi in ſecundam Interpretandi regulam, & recedendi à ſenſu & latitudine verborum. 7. Ut approbatio verſionis committa- tur per Epiſcopos Comiſſariis pluribus, ſedulis, peritis, & ad præfa- tas Regulas attentis; nec indulgeatur, niſi ex potiore Cenſorum calculo. 8. Liceat verſioni apponere in margine explicationem verborum & phraſium; ad calcem verò explanationem rerum & dogmatum; uti Summaria initio Capitum. 9. Ubi emphaſi, Parœmiæ, aut Elegantiæ latinæ non correſpondet modus loquendi vernaculus, liceat elegantiæ & claritatis causà uti terminis magis genericis, explanatione ſpeciĩfica & rigoroſa rejecta ad calcem aut in marginem. Hæc ubi obſervata fue- rint, prodibit bona verſio vernacula. Suaderem, ut Parochi eruditio- res in ſingulis Diœceſibus Germaniæ inita ſocietate diviſa librorum Canonicorum ſparta, aut propoſito ejusdem libri ſtudio in hoc ſtadio honeſtiſſimè concertarent. AQ. XII. Quales prodierint verſiones vernaculæ in linguis Europæicis; præſertim Germanicæ? Reſp. Verſiones Anglicanas, Gallicas, Hiſpanicas, Italicas, Ger- manicas, Hungaricas, Polonicas &c. ex Uſlerio, Warthone, Si- monio, & aliis enumerat P. Cherubinus tom. 4. Diſput. 2. art. 3. Ju- vat hic enumerare verſiones totius Scripturæ Germanicas. Prima —L, „„ e⸗ di i x. h. uti tie tie 1 ne⸗ lio⸗ um die let: A⸗ lr. 14 Pars IV. De variis editionibus & vetſtonibus Ariptur. 19 3 Prima teſte Lambecio edna eſt ante annum 1400. juſlu W'enceslai Im- peratoris. Extat in Bibliorheca Viennenſi Manuſcripta. Secunda eodem teſte abſoluta eſt Baſileæ 1464. decem circiter annis poſt inventam Typographiam, ut proin hæc editio impreſſa habenda ſit pro-omnium prima. ðð Tertia prodiit typis Noribergenſibus anno 1483. Extat in pluribus zdhuc Bibliochecis. Dickur recuſa Lubecæ anno 1494. ac etiam * Argenrorati. Warta eſt Joannis Eckii edita partim T152;9. & 1540. Sed non inſiſtit ſerupolosé Vulgatæ; cujus rationem habuiſſe videtur; ut Luthero; glorianti apud imperitam plebem de fua vernacula, ex fontibusop- ponerer aliam verſionem vernaculam eorrectam ex fontihus. Cuinta eſt R. P. Joannis Dietenberger Ord. D. Dominici, quæ eſt Vul- gateæ conformior. Prima editio jam prodiit cum Privilegio Ferdi- mandi I. Iinperatoris, qui obiit anno 1564. Ex eo tempore ſæ- pius elegantiſſimè recuſa eſt. Sextza eſt Caiparis Ulenbergii, Profeſſoris & Parochi Colonienſis, edita anno 1662. Hæc poſtmodum à Theologis quibusdam Mo- 2guntinis nitidiori Germanismo reddita eſt. JM Alia ex illo tempore verſio non prodiit. Recentiores enim quæ- dam editiones, in quibus echirores hinc inde ſolàùm mutarunt quosdam textus particulares, & quidem ſine linguarum Originalium peritia, non poſſunt dici verſiones, ſed tantùm priorum verſionum proprio arbitrie attentatæ emendationes. XIII. (Quales ſint verſiones latinæ hæreticorum? Reſp. Hæretici à tempore cœptæ deformationis Lutheranæ ſequen tes ediderunt latinas Scripturæ verſiones. Prima eſt Münſteri anno 1534. & 1546. S Sevunda Oecolampadii anno 153f. l SS Tertia Leonis Iudæ, & Theodori- Bibliandri anno 1544, vulgè dicta Tigurina. . Quarta Caſtalionis anno 1556. Baſileæ. Quinta Tunii & Tremelii Genevæ anne 1590., & Hanoviæ 1602. Jexta Theodori Bezæ. Septims Genevenſis, collecta ex Mänſteri & aliorum cemonibus. 194 Prolegomenorum in Sacram Scriptæram In Münſtera reprehenditur, qued cirea voces hebraicas ambiguæ ſignificationis, tejecta antiquorum interpretatione, videlicer Sepfua- ginta Interpretunm;, Aquilæ, Symmachi, Theodotionis, & Hiero- nymi, recentiorum Rabbinorum expoſitionem ſecutus ſit, prout P. Cherubinus Diſſert. 13. pluribus deducit. Caſtalionis verſio ſcurram potius redolet, quàm Divini verbi In- terpretem. Declignatur in ſua verſione nomina DEI, Angelorum, & alia Scripturis ſacris conſueta. Pro nomine DEl Patris ponit Jovem di- vum, Armipotentem, Gradivum. Pro divina charitate ponit cupidinem, pro Angelis Joyvis genios, pro templo DEl Jorvis ædem, Fanum, pro DEi ſede Auguſtale Jovis; pro viris ſanctis Heroas, pro prophetis fatidicos; pro ſpiritu prophetiço ſpiritum fatidicum; pro prophetare bachari; pro gigantibus Titanam ſobolem; pro ſole Phæbum, & Apollinem; pro firl- guribus Jovinianum ignem; pro inferno orcum ac tartarnm; pro habita- toribus inferni Manes; pro perditione inferni Plutonem; pro ſanctifica- tione luſtrationem, pro “ cantu Pæana, & hujusmodi innumera alia. Cantica Canticorum exponit, ac ſi meretricum ac lenonum colloquia editurus fuiſſer. Sic enim C. 2. 5. & 7. vertit: Huc ades mea ſororcula, mea amicula, meum corculum; oſtende mihi tuum vulticulum; fac ut audiam tuam voculam; nam & yoculam habes venuſtulam, & rulticulum habes lepidu- lum. -— cerviculam babes eburnea turricula perſimilem; capitulum bpabes Carmelo perſimile. Columbinos habes ocellulos, cincinnulis interjectos; ſimi- les mali punici habes genulas, & mammulas - aperi mihi ſororcula; intro- ducam te in meæ genitricula domum & c. O quantos ſcurras hæreſes alunt, admirantur, & pariunt? Q XIV. Qualis etiamnum ſit authoritas verſionis Septuagintaviralis? Reſp. Verſio Septuagintaviralis in primitiva Eccleſia tam latins quàm Græca habita fuit pro authentica; plures SS. Patrum, præſertim S. Auguſtinus, cenſuit, eam etiam fuiſſe divinitùs inſpiratam; adeoque habendam eſſe pro Scriptura Canonica. D. Hieronymus tamen contra §S. Auguſtinum defendit, eam neque fuiſſe inſpiratam, neque pro Scri- ptura Canonica habendam eſſe. Moderno tempore, cum nulla extet, cui fidi poſſit, editio; neque etiam interveniat uſus ſolennis Catholicæ Eccleſiæ, ne quidem pro authentica amplius haberi meretur. Summa Amen illi debetur poſt libros Canonicos authenticos veneratio & au- moritas; — — „ „ G U — nt le ra r⸗ na ⸗ — N Pars IV. De variis editionibus & verfionibus Scriptura. 195 choritas; quia conſtat, ceam ab ipſis Apoſtolis & Evangeliſtis funſſe ufurpatam in referendis textibus V. T.; & Eccleſiæ Orientali ab ipſis temporibus Apoſtolicis eam ſerviiſſe pro Authenticaæ ac Vulgatæ per de- cem priora fœcula. Itaque eadem veneratio & authoritas, quam no- ſtra Vulgata per mille annos ante Correctionem Clementis VIII. habuit, Verſioni Septuagintavirali tribuenda foret, ſi ſolenni judicio Eccleſiæ eonſtaret, in eam poſt ortum Schisma Græcorum nullum pernitioſum errorem in rebus fidei & morum irrepſiſſe. Quod cum non intercefle- rit, prudentiæ tamen fuerit, illi in locis, ubi nulla eſt pernitioſæ cor- ruptionis aut jam vetuſtæ interpolationis ſuſpicio, deferre ſummam re- verentiam. In Probationem diétorum fufficiant teſtimonia ipſius Hie- ronymi & Auguſtini, quamvis de infpiratione illius verſionis vehemen- ter inter ſe diſſidentium. D. Hieronymus faltem fatetur, eam verſio- nem uſu ſolenni Eccleſiæ receptam fuiſſe. Nam l. 2. C. Ruffinum ſic ſeribir: Egone contraæa Septuaginta aliquid ſum locutus, quos quotidie in con- ventu fratrum ediſſero? quorum Pſalmos jugi meditatione decanto? Tam ſtultus eram, ut quod puer didici, ſenex obliviſci vellem? Univerfi tractatus mei ho- rum teſtimoniis textiè ſunt. Ex hoc teftimonio conſtat, non ſolúùm in Ec- eleſia Græca Vulgatam aliam non fuiſſe, niſi Septuagintaviralem, prout evidens eſt ex Scriptis omnium Græcorum Patrum Juſtini, Fenæi, Ori- genis, Athanaſii, Epiphanii, Nazianzeni, Chryſoſtomi, Cyrilli Je- roſol. & Alexandrini &c. Sed etiam verſionem latinam primitivæ Ec- cleſiæ ex Septuagintavirali ſumptam fuiſſe; prout iterum liquet ex texti- bus relatis à Tertulliano, Cypriano, Auguſtino, Ambroſio &c. D. Anguſtinus verò de inſpirarione 70. Interpretum I. 18. de Civ. C. 4 . & 44., & alibi ſæpius ſic ſcribit: Spiritus qui in Prophetis erat, quando illa diverunt, idem ipſe erat & in Septuaginta, quando illa interpretati ſunt. & C. 44. Ego veſtigia ſequor Apoſtolorum, quia & ipſi ex utrisque, id eſt, ex Hebraæis, & ex Septuaginta teſtimonia prophetica poſuerunt, utraque authoritate utendum putavi, quoniam utraque una atque divina eſt. Quin immo ipſemer D. Hie- ronymus, ſive quod priorem ſententiam retractarit atque S. Auguſtino ea- tenus ceſſerit, ſive quod priorem ſententiam leniendam duxerir, tan- dem fatetur, Septuaginta literpretes divino Spiritu plenos fuiſſe. Prafa- tione enim in Paralpom. ſic ſeribit: Liberè vobis loquor, in Gracis & La- tinis Codicibus hic nominum liber vitioſus eſt. Mec hoc Sdeptuaginta Interpreti- ͤus, qui Siritu ſancto pleni ea, qua vera fuerunt, tranſtulerant, ſed ſcripto- rum culpa adſcribendum. Bb z Objici⸗ „ 196 Brologomenerum in Sacram Seriptiram Objicitur 1. Inter fontem Hebraicum, & verſionem Septuaginta- viralem reperitur magna diverſitas, etiam quoad ſenſum, & aliquande etiam adverſativa. Ergo verſio Septuagintaviralis non poteſt eſſe di- vina. Antecedens probatur ab inductione. Sic enim I. in verſione græca Patriarchis reperiuntur additi centum anni. Sic ubi in Hebraico Gen. 5. dicitur: Vixit Adam centum triginta annis; in græco dicitur: Vi= xit Adam ducentis triginta annis. Et ubi Gen. II. dicitur: Vixit Arphaxat triginta quinque annis, in Græco dicitur: Vixit Atphaxat centum triginta quinque annis. Conſimilis additio centum annorum reperitur in emni- Dus Patriarchis Antediluvianis quoad annum generati ſucceſſoris; ſed in Patriarchis Poſtdiluvianis non ſolùm addunfur centum anni ad annum propagatæ ſucceſſionis, ſed etiam quoad reliquum tempus vitæ; immo murantur fubin triginta anni in tres; & ſeptuaginta in viginti. Quod verò attinet integros textus, eorum enumeratio habetur in Prolego- menis Bonfrerii, Marianæ, & aliis. Reſp. Ad 1. quoad computationem annorum nondum fuiſſe reper- tam probabilem harmoniam inter textum græcum & hebraicum. Di- cendum proin aut in Vuigatam hebraicam editionem, aut in editionem Vulgatam græcam irrepſiſſe Mendum, vel etiam corruptionem, quod au- thoritati veteris Vulgatæ ſive græcæ ſive hebraicæ nil detrahit; ſicut etiam authoritati Vulgatæa latinæ per mille annos nil deceſſit ante corre- GRionem Clementis VIII., etſi in illa reperti fuerint ejusmodi errores, in materia fidei tamen & morum non pernitioſi. Quoad diverſitatem textuum, in quibus Bepruaginta mutant, truncant, vel augent textum hebraicum, reſpondendum; eos id aliquando feciſſe ſpiritu prophetico, penetrandé exactius mentem textũs hebraici; vel ob diſciplinam arcani circa myſterium Trinitatis, quo gentilibus imperitis non erat ponenda occaſio ſcandali. Cæterùm quoad textus omnis planè negatur diver- ſitas adyverſativa inter fontes hebraicos, & verſionem 70. Interpretum. De qua videri poſſunt Prolegomena Bonfrerii in Scripturam C. 16. &. Acoſtæ Il. 2. C. I6. & Diſſertatio Riccioli de Annis Patriarch: P. Calmet in Diſſert. Proleg. ſui ⸗= Commentarii. „ PARS — — s — „ — — ⏑ — °0 . „ . . 2 2 *⁹ 2 2* . 4 2 SSSe⸗ — 4063 .K Se. èèésä õs 2 ꝛ tB3 72 2 2 2 8 „, S2 e 5* . S. S . 8 S £ * S . .e 2¾α& .„SO.⸗S.LQ.⸗LQ.LQ.SD.. SH.SH.. S.⸗QD.n „. ⸗CQ.LS.E).. C, „. ANROρ 8* „ 2. £△ 0. . „ „90S. S .α . „hνον *6*) **(3) * (⁸)** (*)** (*ε)**(*O „ 3** *(2)**° * .„* 7* * e . * 5 2 e e 4 * 32 2 2 2 5 2 PARS V. De vario ſenſu Scripturæ. AQA. I. Quot ſolent aſſignari ſenſus Scripturæ!? Reſp. Communiter aſſignari ab Authoribus ſolent quatuor ſenſus Scripturæ. Primus ex Litteralis, quem nonnulli etiam vocare ſolent Hiſtoricum. Litterali ſenſui opponitur ſenſus ſpiritualis, myſticus, figura- , qui juxta diverſtatem objectorum in rres ſpecies dividitur. Hine conſurgit Secundus ſenſus Scripturæ, qui vocatur Allegoricus. Tertius dicitur Tropologicus „ Morali, & antonomaſticè Mhyſticus. Quartus denique appellatur. Anagogicis. Quamvis enim omnis ſenſus Piritualis ſeu figuralis in latiore ſignificatione ſit aliquis ſenſus alegoricus, . . „ * . . . e⸗ „ 3 9 25 2* £ de, esd 2 2 2 . * * * * ac myſticus, ſolent tamen hi duo poſteriores termini à Scriptoribus ſumi antonomaſtice pro determinata ſpecie ipſius ſenss Spiritualis. Poſſet etiam addi quintò Senſus Azcamodatitius, ſed ut infra dicetur, hic niſi ſit accommodatitius per extenſionem generis ad ſpecies & individua, non Eoeſ probrir vocari ſenſus S&criptura; quia non eſt intentus à Spiritu ſancto voluntate ſigni. Q. II. Quid ſit Senſus Litteralis? Reſp. Per ſenſum Literalem intelligitur Significatum verborum, de ſe perfectum, in quod primò ac immediatè fertur intentio loquentii. Dicitur 1. Sgniſicatum verborum, ut diſtinguatur à ſenſu figurali, in quo non at- tenditur ad ſignificationem verborum, ſed ad ſignificationem rerum. Sic enim v. g. hæ voces: Agnus, Leo, petra, ſignificant quidem literaliter rem voce expreſſam. Sed res ipſæ verbé ſignificatæ præfigurant ac ſigni- ficant Chriſtum. Dicitur 2. de ſe tereen „ quia etiam in mataphoricis 3 J ac 198 Prolegomenorum in Sacram Scripturam uc tropicis locutionibus, & in parabolis, proverbiis, ac apologis; & in ſimilitudinibus, vel paritatibus & exemplis per verba ſignificantur variæ veritates; ita tamen ut non pariant ſenſum de ſe perfectum ac ratio- ne ſui intendibilem. Sic enim, ſi v. g. dicatur: Beati, qui eſuriunt & Ktiunt juſtitiam; vos eſtis ſal terra; vos eſtis lux mundi; pulſate & aperietur; uid vides feſtucam in oculo fratris tui; Nolite ſanctum dare canibus; qui au- git verba mea, & facit ea, aſſimilabitur viro ſapienti, qui adificavit domum ſuam ſupra petram & . Significantur quidem immediatè per verba variæ res, quæ tamen non pariunt ſenſum de ſe perfectum ac completum, ut- pote quæ ex ipſo modo loquendi intelliguntur eſſe ordinatæ ad ſignifi- sandum aliud. Hinc totum ſignificatum ejusmodi locutionum pertinet ad ſenſum litteralem. Dicitur 3à. In quod primò ac immediatè fertur inten- tio loquentis, ut ſenſus Literalis diſtiniquarur à ſenſu figurali; quia etiam ſenſus figuralis aliquo modo vocari poſſet ſigniſicatum verborum de ſe perfe- dtum; non tamen ejusmodi, in quod intentio loquentis fertur primè ac immediatèt. Econtra ſenſus literalis eſt ſignificatum verborum, in quo primò ac immediatè poteſt quieſcere intentio loquentis, & expectatio audientis. Definitio ſic explicata probatur ex eo, quia hæc explicatio nominis conformior eſt acceptioni Scriptorum, authoritate & numero potio- rum, prout ex decurfu patebit. Plerique enim Patres, & Interpretes Secripturæ, præſertim ii; qui ex inſtituto præcisè explicare profitentur ſenſum literalem, ad hunc ſenſum referunt non ſolùm omnes metapho- ras Scripturæ, ſed etiam proverbia, parabolas, allegorias apertas, lym- bola, ænigmata, hieroglyphica, apologos &c. & omnia univerſim ſi- gnificata, quorum cognitio naturali ratione ex ufu & conſuetudine com- muni loquendi, aut ex circumſtantiis ſubjectæ materiæ, aut ex inten- tione loquentis nulla intervyeniente ſpeciali revelatione aliunde cogno- ſcibili obtineri poteſt. O III. Quid ſit ſenſus Allegoricus? Reſp. Senſus Allegoricus eſt ſignificatio tacita myſterii pertinentis ad doctrinam fidei, quod repraſentatur per objectam ſensus literalis. v. g. Quan- do Scriptura in ſenſu literali loquitur de immolatione Agni Paſchalis, de tranſitu Iſraelitarum per mare rubrum, de Archa Noe, de Taberna- culo, de templo Salomonis &c. &c. hæc omnia objecta ſensũs literalis tacitè ſignificant myſterium aliquod noſtræ Religionis, nempe Chriſtum Immmo-=⸗ „7 — —w⏑ — „* 5 Pars V. De varis ſenſu &cripturæ. 199 immolandum in cruce, redemptionem generis humani, baptiſmum, Eccleſiam &c. &c. Dicitur autem in definitione ſigniſicatio tacita, quia ſi my ſteria fidei noſtræ ſignificantur verbis explieitis per comparatio- nem figurati cum figurà v. g. dicendo: &tcut per arcam octo anima ſalvatæ ſunt, ita ſimilis forma ſalvos facit baptiſma. I. Petri 3. aut: Sicut Jonas fuit in ventre ceti tribus diebus & noctibus, ſic erit filius hominis in corde terræ. Matth. 12. ejusmodi locutiones non ſunt allegoricæ, ſed potius allegoriæ explicatio. Definitio iterum probaur ex uſu Patrum & In- terpretum. Q. IV. Quid ſit ſenſus Tropologicus, Moralis, ſeu Myſticus3 Reſp. Per ſenſum Tropologicum, Moralem, ſeu ut vocari antono- maſticè ſolet, myſticm, intelligitur ſignificatio tacita doctrinæ moralis, qua inſinuatur per objectum ſensus literalis. v. g. Quando in Scriptura à ſacer- dotio excluduntur cœci, claudi, deformes &c. traditur tacitè do Rrina moralis, à ſtatu clericali alienos eſſe mores deformes & ignorantiam. Quando à ſacrificiis arcentur animalia immunda, reprehenduntur ob- lationes immundæ conſcientix. Quando deſcribitur arca deaurata in- tus & foris; repræſentatur charitas, qua nitere debet anima in receptio- ne S. Communionis. Eodem modo omnia, quæ in Scripturis præſeri- buntur circa veſtes Sacerdotales, circa differentias victimarum, circa uſum luminarium & ſuffituum & c. tacité inſinuant quandam doctrinam moralem circa virtutes clericales, circa ſacrificia cordis, circa uſum orationum &c. D. V. Quid ſit ſenſus Anagogicus? Reſp. Senſus Anagogicus eſt ſignificatio tacita promiſſionum de præ- miis aternis, quæ præſfigurantur per objectum ſensus literalis v. g. dum in Scri- ptura Ifraelitis promittitur terra optima, lacte & mele manans; divi- tiarum abundantia, regnum perpetuum, fœcunditas uteri, fFructuum ubertas, Jeroſolymæ ſtatus felicifſimus, victoriæ de hoſtibus &c. hæc omnia tacitè ſunt figura æternæ vitæ, & mediorum eò perducentium, quia præfigurant regnum æternum, cœleſtem Jeroſolymam, theſauros ecœleſtes, ubertatem bonorum operum & gratiæ &c. Definitio hæc iterum probatur; quia ſic ille terminus accipitur à Patribus & ab Inter- pretibus; & idipſum oſtendit nominis Etymon; quia anagogia idem eſt 1 200 Prolegomenorum in Saeram scripturam ac ſutCſum manudultio. Cæterùm præfati quatuor ſenſus folent compre- hendi his duobus verſiculis: Littera geſta docet; quid credas, Allego- ria. Moralis, quid agas. Quo tendas, Anagogia. AQ. VI. Quale ſit dilcrimen inter præfatos quatuor ſenfus? = Reſp. * Diſerimen inter ſenſum literalem & tres ſenſus reliquos con- ſiſtit potifſimùm in eo, quod ſenſus literalis ſumatur ex verbis; ſenſus autem allegoricus, tropologieus, & anagogicus ſumatur ex rebus. Neo obſtat; quod etiam in ſenſu literali ali quando interveniat quædam uſur- Patio rerum ad explicandam propoſitionem, prout contingit in locu- tionibus metaphoricis, in proverbiis, in parabolis, apologis &c. quia im ejusmodi locutionibus res non uſurpantur per modum ſigni ex ſua na- tura vel ex inſtitutrione humana aut divina ſignificativi veritatis propo- ſitæ; ſed uſurpantur per modum termini comparativi ad alterum. In om- nibus enim metaphoris, proverbiis, parabolis, apologis, intervenit ta- citè eomparatio unius ad alterum. Econtra in ſenſu figurali non ſolàm intervenit tacita comparatio rei analogæ ad alteram, ſed res, quæ ſu- muntur pro fundamento comparationis, habent propriè rationem ſigni ex inſtitutione divina, prout ex ſupra adductis exemplis liquet. Hine ſequitur alterum diſcrimen, quod in ſenſu literali metaphorico, paraboli- co &c. ex modo tendendi, vel ex uſu loquendi intelligatur quædam tacita comparatio duarum rerum ad invicem; econtra in ſenſu figurali nulla prorſus compareat umbra comparationis neque ex modo, neque ex uſu loquendi; ſed tota ratio referendi figuram ad figuratum ſit volun- tas divina aliunde nota, qua Drus rem præfigurativam propriè inſtituit & conſtituit pro ſigno ſignificativo ad placitum. Hinc dimanat diſcri- men tertium, quod in ſenſu literali, ſi aliquando res aſſumuntur ad ex- plicandam veritatem, eoipsò quod tantum aſſumantur per modum ſi- militudinis ſeu comparationis, poſſint affumi res nullibi exiſtentes, imo etiam fictæ, v. g. colloquia rerum inanimatarum; ecomra in ſenſu figu- rato ſemper afſumantur res veræ, quæ verèé extiterunt; quia in ratio- nem ſigni ſignificativi ad placitum neque à DEO neque ab homine quid- piam infſtitui poteſt, quod nullo unquam tempore exiſtit. Quod atti- net diſerimen inter triplicem ſenſum figuralem, Allegoricum videlicet, Tropologicum, & Anagogicum, eorum diverſitas unicè petitur ex diver- ſitate objectorum, & pro diverlitate materiæ;, quæ per figuras Veteris vel — — . — — 4—— — l⸗ gi ne . n ali lue it h⸗ ex⸗ lſ mo gu⸗ lio⸗ iich tti⸗ et, er⸗ eris Pars V. De vario ſenſu Scriptura. 201 vel Novi Teſtamenti ſignificantur, ſeu præfigurantur. Nam ſenſus al- legoricus pro materia & objecto ſuæ ſignificationis habet myſteria fidei, v. g. de Chriſto, Eccleſia, & Sacramentis Eccleſi?. Myſticus ſenſus, ſeu Tropologicus pro materia & objecto ſuæ ſignificationis habet honeſtatem eſt ſanctitatem morum. Senſus verò Anagogicus pro materia & objecto ſuæ ſignificationis habet promiſſiones gratiæ & glorix. Cæterùm hi tres ſenſus in eo conveniunt, quod ſuam ſignificationem petant ex rebus, non ex verbis, & quod eorum ſignificatio non ſit aperta, ac ex ipſis circum- ſtantiis texts declarata, ſed alibi ſaltem indiciis probabilibus per Scri- Pturam ipſam inſinuata. Q. VUII. An diviſio ſenſuum Scripturæ in biſtoricum, allegoricum, myſticum, & anagogicum ſit bona!? Reſp. eſſe bonam; quia fundatur in authoritate, & ratione. In ra- tione quidem; quia commodior diviſio non poteſt oſtendi. In autho- ritate verò, quia D. Thomas eandem ex inſtituto probat Quodlib. 7. arr. 15. ubi ſic ſeribit: Sriptura veritatem dupliciter manifeſtat; per verba3 & per rerum Riglras. Manifeſtatio autem, qua fit per verba, facit ſenſum litteæralem. Unde totum id ad ſenſum Litteralem pertinet, quod ex ipſa ver- borum ſignificatione rectt accipitur. — Veritas autem, quam Scriptura per figu- ras rerum tradit, ad duo ordinatur, ſcilicet ad recè Credendum, & sad rect? obperandum. Si ad recte operandum, ſic eſt ſenſus Moralis, qui alie nomine Tropologicus dicitur. & ad recte credendum; oportet diſtinquere ſecundum ordinem credibilium. Senſus ills modo figurationis, quo vetus Teſta- mentum figurat novum, ſic eſt Alleégoricus ſenſus, vel TLypicus » ſecundum quod ea, quæ in Veteri Teſtamento contigerunt, exponuntur de Chriſto & Eccleſia. Illo (autem) modo figurationis, quo noyum ſimul & vetus (Te- ſtamentum) ſignißcat Eccleſiam triumphantem, ſic eſt ſenſus Anagogicus. Ita Angelicus, qui pro ſe allegat D. Auguſtinum & Bedam. Prior nam- que de Gen. ad Lit. l. . c. I. ſic ſcribit: In libris omnibus ſanctis intueri oportet, qu& ibi aterna intimentur, quæ facta narrentur, quaæ futura pranun- tientur, quæ agenda pracipiantur vel moneantur. Hæe D. Auguſtini diviſio proximé inſinuat ołĩecta quatuor ſenſuum, Anagogici, litteralis, alle- gorici, & moralis icu myſtici. S Objlicies 1. Senſus allegoricus pertinet ad omnem ſenſum figura- 202 Prolegomenorum in Sacram Scripturam tum; quia allegoria eſt terminus genericus ad omnem repræſentationem ſeu præfigurationem, ſive præfigurentur credenda, ſive agenda, ſive ſperanda. 2. Senſus myſticus apud Patres idem ſonat, ac ſenſus ſpiritua- lis in rebus narratis reconditus, in qua acceptione iterum eſt communis ſenſui allegorico, tropologico, & anagogico. 3. Senſus moralis repe- ritur in omnibus libris ſapientialibus, & in multis inſtructionibus Chri- ſti vel Apoſtolorum; utpote ubi ex inſtituto tractatur materia morum; ergo ſenſus moralis non eſt quærendus ex ſignificatione rerum, ſed ex ſignificatione verborum; neque is debet diſtinqui à ſenſu litterali. 4. Melior foret diviſio, ſi ſenſus Scripturæ immediate divideretur in Lit-= teralem ſeu hiſtoricum, & Spiritualem, ſeu quod idem eſt, miſticum, alle- goricum, figuratum, dein verò poſſet ſenſus ſpiritualis ſeu myſticus ſubdi- vidi in Dpicum, Tropologicum ſeu Moralem, & Anagogicum. §. Præter adductos quatuor ſenſus dantur adhuc duo alii ſenſus, quorum fit fre- quenter mentio; nempe ſenſus grammaticalis verborum; & ſenſus aceom- modatitius. 6. Diviſio S. Auguſtini non coincidit cum aſſignata; quia ad ſenſum Litteralem tantum reſert geſta hiſtorica; non præcepta & mo- nita Scripturæ moralis, quæ ille refert ad ſenſum moralem. Reſpondeo. Ad 1i. Verum eſſe, quod allegoria ſit terminus genericus ad om- nem præfigurationem ſive credendorum, ſive agendorum, ſive ſperan- dorum; ſed quia inter allegorias in Scriptura primariæ ſunt & illuſtrio- res, ac notiores, quæ verſantur circa Chriſtum, Eccleſiam, & alia præ- cipua fidei capita, contigit, quod Patres & Interpretes illum terminum frequentius ſumpſerint ſpecificè & antonomaſticè pro allegoria creden- dorum. Alia cauſa, cur Scriptores hunc terminum genericum volue- rint magis ſumere antonomaſticè ac ſpecificè, eſſe poteſt, quia & D. Paulus ad Gal. 4. hunc terminum videtur ſumpſiſſe ſpecificè, ubi de præ- figuratione filiorum Saræ & Ancillæ loquens ait: Quæ ſunt per allegoriam dicta. Ad 2. Idem reſpondetur; quia licet nomen genericum mſterii ſeu ſecretæ ſignificationis ſacræ verſetur circa eredenda, agenda, & ſperanda; uia tnmen illæ ſignificationes Scripturæ, quæ verſantur circa agenda, ſlint cæteris abſtruſiores, & indagatu perpetuo digniores, & univerſa- liores pro omnium captu aut ſtudio, placuit Patribus & Interpretibus hunc terminum uſitatius ſumere pro ſpecie, ſeu antonomaſticè. Ad z. Reſpondet D. Thomas l. cc. ad 3. his verbis: Dicendum, 2 quod Pars V. De vario ſenſu Scripturæ. 203 quod moralis ſenſus non dicitur omnis ſenſus, per quem mores inſtruuntur; ſed per quem inſtructio morum ſumitur ex ſimilitudine aliquarum rerum geſtarum. Sic enim ſenſus moralis eſt pars (ſensũs) ſpiritualis ; ſic quod nunquam eſt idem ſenſus moralis & literalis. Ex hoc reſponſo D. Thomæ patet, quod Patribus & Theologis antiquis placuerit, etiam hunc terminum gene- ricum ſumere ſpecificè & antonomaſticè. . Ad g. Reſpondeo, diviſionem illo modo fore quidem meliorem ſpeculativè, & in rigorc logico; ſed non practicè, & in uſu Theologi- co. In diviſione namque practicè bona attenditur ſo lùm ad membra di- videntia, quæ merentur clariorem expreſſionem pro uſu perpetuo, ac commodo dividentium. Hanc autem diviſionem eſſe cæteris commo- diorem pro captu, memoria, attentione, & uſu eorum, qui indul- gent ſtudio Biblico, probat experientia. Ad j. Reſpondeo, nec ſenſum grammaticalem verborum, nec ſen- ſum accommodatitium proprié poſſe vocari ſenſum Scripturæ. Non enim verba, ſed eorum conſtructio diſtinquit ſenſum ſacrum à ſenſu profano grammaticali. Senfus autem accommodatitius, niſi fuerit accommodati- tius per extenſionem, generis videlicet ad ſpecies & individua, in quo ca- ſu pertinet vel ad litteralem, vel ad Allegoricum, vel ad Moralem, vel ad Anagogicum; quamvis fumatur etiam ex conſtructione verborum ſcriptu- ræ, non provenit ex intentione Spiritus ſancti, ſaltem ſigné ex inftitu- tione ad placitum externô, ſeu verborum ſeu rerum declarata, ut proxi- méè dicetur. Ad 6. Reſpondeo, D. Auguſtinum à D. Thoma ſolum adduci in Argumento, ſed Contra, quod regulariter non aſfumit niſi per modum fili, & ut magis enucleandum. Cæterùm diviſio S. Auguſtini ſumitur ex diverſitate rerum ſignificatarum; ea autem, quæ à D. Thoma traditur, immediatè attingit diverſum modum ſignificandi, nempe literalem & ſpiritualem; & hunc primum ſubdividit ex diverſitate rerum ſignifica- tarum. LQ. VIII. Quid ſit ſenſus Accommodatitius Reſp. Senſus Accommodatitius eſt verborum Scripturæ ab eorundem objecto in Scriptura expreſſo ad aliud objectum in Scriptura non expreſſum per extenſionem aut aſſimilationem facta translatio. Exempla ejusmodi Sensũs Aecommodatitii reperiuntur paſſim in Patribus, & in Breviario. Sic de quolibet Confeſſore Eccleſia canit: Inventus eſt juſtus & in tempore ira- candia factus eſt reconciliatio; quæ tamen in Eccleſ. c. 44. ſcripta ſunt de CeC 2 Patriar- 204 Prolegomenorum in &ripturam Sacram Patriarcha Noe. Sic & in Feſto SS. Joannis & Pauli ex Apocalypfſis c. II. dicitur: Mti ſunt Olivæ, & duo candelabra lucentia ante Dominum; habent poteſtatem claudere cæœlum nubibus, & aperire portas ejus; quæ tamen verba de duobus prophetis venturis in fine mundi 1. cc. ſeripta ſunt. Q. IX. Quotuplex ſit ſenſus Accommodatitius * Reſp. Poteſt aſſignari triplex ſenſus Accommodatitius. Primus eſt per extenſionem, ubi Propofttio vel ſignificatio generica applicatur ad ſpecies & individua, contenta ſub genere; vel ubi veritas univerſa- lis extenditur ad caſus & circumſtantias particulares; vel ubi dictum de toto extenditur ad ſingulas ejus partes. Hujus extenfionis habetur exemplum in Cantico Canticorum, quod in ſenſu allegorico ſine dubio referendum eſt ad Eccleſiam, ut ſponſam dilectam, cujus pars ſunt B. Virgo, quælibet anima ſancta: Rectè proin ſignificatio accommodatur ad B. Virginem, & ad quamlibet animam in particulari dilectam. Aliud exemplum habetur in Propoſitionibus Scripturæ univerſalibus: v. g. Juſti in perpetuum viyent. Sap. S. Juſtus quaſi leo confidens. Prov. 2 8. Non vontriſtabit juſtum quidquid acciderit. Prov. I12. In ejusmodi namque pro- poſitionibus univerſalibus haud dubiè ex intentione Spirits ſancti veri- tas generalis refertur ad omnia individua contenta ſub genere, ad quæ proin meritòô fit accommodatio, ubi morali certitudine conſtat de ju- ſtitia vera hominis. Eodem modo diſcurrendum, ubi univerſalitas propoſitionis extenditur ad omnes ſpecies, ad omnes differentias loco- rum & temporum, & ad omnes circumſtantias: v. g. Quidquid petie- rimus, accipiemus. I. Joan. 3. Ubicunque pradicatum fuerit hoc Evangelium. Matth. 26. Quotiescunque manducabitis panem hunc. I. Cor. 11. Si enim tales propoſitiones extenduntur & accommodantur ad circumſtantias particulares, contentas ſub genere, haud dubiè ſenſus accomodatitius intentus eſt à Spiritu ſancto. Secundus modus ſens¹s accommodatitii eſt, quando verba Scripturæ accommodantur ad aliud objectum non per ex- tenſionem, ſed per aſſimilationem, vel per tacitam quandam extenſionem argumentativam a pari, vel ſimili; dum videlicet textus applicatur ad aliud objectum non contentum in univerſali, aut in toto; in quo tamen urget aliquo modo paritas rationis. Hujus aſſimilationis exemplum ha- betur in textibus priori quæſtione relatis. Inyventus eſt juſtus, & in tem- pore iracundia factus eſt reconciliatio. Item. Hi ſunt duæ olivæ, & duo can- dgelabra &c. Quæ verba, dicta de Noë, & de præcurſoribus duobus SKtre⸗ — — — 4 . 1 l⸗ e A⸗ 1as it⸗ . im is ius 1 3 A ela nen ha⸗ M⸗ an⸗ dus * Bars V. De vario ſenſu Seripturæ. 205 extremi judicii, per aſſimilationem quandam tribuuntur aliis ſanctis. Tertius modus accommodationis fit per aſſimilationem tantùm verborum, non per aſſimilationem objectorum. v. g. fi de Lucifero aut Antichriſte uſurpentur illa verba à contextu ſeparata: Non eſt inventus ſimilis illi. Eccleſ. 44. vel ſi verba Scripturæ accommodentur ad objecta profana, quæ non poſlſunt licitè aſſimilari rebus ſacris. Q. X. An ſenſus Accommodatitius ſit intentus à Spiritu ſancto? Reſp. 1. Senſus accommodatitius per extenſionem verè eſt intentus à Spiritu ſancto. Ratio eſt, quia etiam in locutione humana intentio, quæ fertur ad quodvis objectum in propoſitione univerſali, neceſſariò fertur ad omnes ſpecies, & individua termini univerſalis. Et eodem modo, quæ tribuuntur toti compoſito, neceſſariò debent inadæquatè convenire ſingulis partibus. Reſp. 2. Senſus accommodatitius per aſſimilationem non eſt inten- tus à Spiritu ſancto voluntate ſigni, ſed tantùm voluntate beneplaciti, ſeu approbationis; niſi alluſio ad terminos correlativos ſit ſenſibilis ex cir- cumſtantiis. Ratio eſt, quia propriè loquendo nullus ſenſus poteſt di- ci intentus à Spiritu ſanéto, niſi qui poteſt prudenter tribui Spiritui ſan- o. Tribui autem prudenter nequit ille ſenſus, cujus nullum ex ſigni- ficatione verborum propria & ex fubjecta materia, aut intentione lo- quentis aliunde nota habetur ſenſibile indicium. Hinc S. Franciſcus Saleſius Concionatores ſapienter monet, ne ejusmodi ſenſus accommo- datitios per aſſimilationem tribuant ipſi Scripturæ, aut DEO; ſed utan- tur eo modo loquendi, ex quo populus intelligat, comparationem non fieri à Scriptura, ſed à concionatore. Confirmatur hæc Reſponſio ex communi ſenſu Interpretum, qui ejusmodi ſenſus accommodatitios non tribuunt DEO. Sic v. g. Acoſta S. J. in Tract. De Chriſto Revelato: in Append. ad Bonfrer. l. 3. c. 4. dicit: Accommodatò tunc tractari Scri- pturam dico, cum neque juxta hiſtoricum literalemque ſenſum; neque juxta Piritualem & myſticum ex illo ſignificatum tractatur, ſed per extenſionem quan- dam (aſſimilativam) ei vei applicatur, quam ſacer Scriptor neque intellexit, neque ſignificavit. Dein referens exempla ſuperius adducta ex Eccleſ. c. 44. & Apoc. 11. addit. Quis verò, ſi per illos (Enoch & Eliam) Pau- lum & Joannem Martyres figuratos dicat, non rideÄatur? Additum verò aſt in Reſponſione: voluntate ſigni, id eſt, ſignô externô, ſenſibili, ae c 3 intel- 20 G Prolegomenorum in Sacramocripturam intelligibili expreſſa. Quod enim DEUsS omnes ſenſus accommodati- tios ſalubres prævideat; in eisque complacentiam habeat; ac conſe- quenter voluntate beneplaciti ea approbet, non videtur eſſe dubium. Ad- dam & hoc; DEUIM non ſolùm habere complacentiam circa ejusmodi fenſus accommodatitios, eosque approbare, ſed inſuper etiam poſitivo actu amoris ferri ad inſpirationem ſeripturæ in ordine ad omnes ſenſus Scripturæ tam accommodatitios, quàm litterales & figurales. Sicut enim DEUS in omni ſua operatione reſpicit ad omnes fines bonos à ſe intendibiles, ita ut agat ex motivo omnium finium prudenter à ſe inteu- dibilium; ita etiam inſpirandé Scripturas immenſo amore ad eam ope- rationem fertur ex intentione & motivo omnium bonorum, quæ exin- de eventura prævidet, inter quæ ſine dubio reperiuntur ſenſus ejusmodi præfati. Sed aliud eſt, quod talis ſpecifica intentio foveatur in mente divina & exeat etiam in actum externum; & aliud eſt, quod ipſe actus externus, imperatus ab illa intentione divina, id eſt, locutio vel inſpi- ratio ſit ſignum ſenſibile, naturaliter vel ex inſtitutione divina manife- ſtativum & declarativum ſuæ intentionis, quod tamen requiritur ad hoc, ut ſenfus verborum dicatur intentus à DEO. Nam ſenſum verborum eſſe intentum ab altero non eſt præciſe idem; ac conceptum quempiam ingenerari audienti vel legenti; ſed eum ingenerari dependenter à figni- ficatione verborum, ſufficientibs indiciis manifeſtata; & intendi reipſa ipſam ſignificationem verborum aut rerum ad ingenerandum illum con- ceptum. Reſp. 3. Tertium modum ſensú²s accommodatitii non eſſe inten- tum à Spiritu ſancto, ne quidem voluntate beneplaciti ſeu approbationis, quia non videtur DEO acceptum, ut interponatur & uſurpetur authori- tas verbi divini circa objecta etiam ſacra ſine ulla connexione, relatio- ne, & ſimilitudine objectorum ad invicem, aut ſignificatione ſenſibili verborum. Nam uſurpare authoritatem loquentis in rebus humanis nemo audet, niſi aut verborum ſignificatio, aut rerum ſignificatarum qualitas aliquo modo referatur ad ſcopum. Quanto magis id fieri de- decebit in verbo divino? Objicitur tamen contra Reſp. 2. & 3. authoritas D. Auguſtini & aliorum quorundam Patrum, aſſerentium, omnem uſum Scri- pturæ ad ingenerandam cogitationem piam eſſe præviſum, & inten- tunt à Spiritu ſancto, prout Part. 3. quæſt. 3. oſtenſum eſt. Si enim etiam ſingula verba Scripturæ ſunt inſpirata & ſelecta à Spiritu ſancto, haud dubiè prævidit, hæc potius præ aliis verba eſſe idonea ad ingenc. randos — — — — +☛ —— ͥʒ— — lyi l⸗ ⸗ enl⸗ is ri⸗ io⸗ bili nis um e⸗ i6 lii⸗ en⸗ im 40 7 ene⸗ Pars V. De vario ſenſu Scriptur. 2207 randos omnes illos ſenſus accommodatitios, quos prævidit, aliquande à fidelibus utiliter ac piè ſubjiciendos verbis, à ſe providè delectis & in- ſpiratis Scriptori Hagiographo. Igitur ſicut DEUS omnia operatur ex intentione non tantum unius vel alterius boni, per ſuum effectum ob- tinibilis, ſed ex intentione & motive obtinendi omnia bona, quæcun- poſſunt obtineri; ita etiam conſentaneum videtur, quod DEUS in- pirandé Scriptoribus facris hæc potius verba, quàm alia, hac ſua ope- ratione intenderit omnes effectus ac fines bonos abſolutè intendibiles & obtinibiles, inter quos haud dubiè numerari merentur omnes ſenſus ac- commodatitii, pii, & utiles. Conſirmatur ex Origene à pari. DEUS in producétione cujuslibet herbæ viliſſimæ, arenulæ, capilli &c. intendit ut author naturæ omnes fines naturales obtinibiles per eam herbam, arenulam; immo ut author gratiæ etiam iſta naturalia, quamvis viliſſi- ma, ordinat ad omnia bona ſupernaturalia obtinibilia mediantibũs iſtis mediis naturalibus. Ergo etiam ut author gratiæ omnes ſuos effectus ſupernaturales, inter quos eſt talium verborum Scripturæ inſpiratio, aut provida directio, ordinat ad omnes fines ſupernaturales obtinibiles, ad quos ſpectat quivis ſenſus accommodatitius pius. Verba D. Augu- ſtini jam relata part. 3. q. 3. & q. 1. I. 12. Confeſſ. c. 30. & 31. ſunt iſta: Cum alius dicit: hoc ſenſit (Moyſes in Pentateucho) quod ego; & alius; immo illud, quod ego; religioſius me digçere arbitror; cur non atrumque po- tius, ſi utrumque verum eſt? Et li quid tertium, & ſi quid quartum, & ſi quid omnino aliud verum quispiam in his verbis videt, cur non ila omnia vidiſ- ſe credatur, per quem unus DEIIS ſacras Literas vera & diverſa viſuris mul- torum ſenſibus temperavit? Ego certt ſic mallem ſcribere, ut quod veri quisque de his rebus capere poſſet, mea verba reſonarent, quàm ut unam ſententiam de hoc apertius ponerem, ut excluderem cateras. Nolo itaque tam praceps eſe, ut hoc illum virum (Moyſen) meruiſſe non creldam. Jenſit ille omnino in his verbis, atque cogitavit, cum ea ſeriberet, quidquid c veri potuimus inveni- re, & quidquid nos non potuimus, aut nondum poſſumus, & tamen in eis in- veniri poteſt. Ita Auguſtinus. Origenes verô in Philocaliis c. 2. ait: Quemadmodum in mundi fabrica divina ars non tantùm in cæœlum, ſolem & lu- nam &c. permanaſſe cernitur; verùm etiam in terram, materiam ignobilio- rem; neque enim ab opifice neglelta ſunt minutiſſima animalium corpuſcula & . Sic exiſtimamus de univerſis, quæ Spiritũs ſancti inſtinctu ſeripta ſunt. Tradit enim DEI providentia ſapientia humana praſtantiorem per bujusmodi literas, & verba ſalutaria aſpergit, atque at ita dicam ſapientiæ veſtigia, quantum l unaqua- . 208 Prolegomenorum in Sacram Sripturam unaquaque litera ferre poteſt. Oportet igitur eum, qui ſemel admiſerit, Scri- pturas illius eſſe, qui mundum condidit quacunque de procreatis rebus inqui- renti earum rationem occurrunt, eadem etiam de Scripturis confiteri. Ita Origenes. — Reſpondeo; Rationes adduétas, & authoritates procedere de vario ſenſu literali, allegorico, tropologico, anagogico, immo etiam de ſenſu accomodatitio per extenſionem ſpecificativam ac diviſivam; non verèò de fſenſu accomodatitio per aſſimilationem. Ratio eſt, quia hi Patres tantùm loquuntur de omni ſenſu per Seripturam voluntate ſigni ſufficienter declarato, & per ſignum ſenſibile probabile manifeſtato. Ratio verò & Confirmatio tantùm oſtendunt, quod DEUS omnes ſen- ſus Scripturæ accomodatitios, ſi fuerint pii, intenderit voluntate bene- placiti & approbationis; non verò, quod illa intenderit voluntate ſigni. Conſequenter ejusmodi ſenfus accomodatitii, niſi fuerint ſigno aliquo ſignificativo ad placitum promulgati, non poſſunt tribui Scripturæ, tanquam verbo DEl, id eſt, tanquam ſigno ad placitum, neque ipſi DEO, inquantum loquenti per Scripturam, cum ejus locutio non ſit ſignificativa per modum ſigni ordinati, ac determinati ad ſignificandum illum ſenſum accomodatitium. Q. XI. An in quolibet textu Scripturæ reperiantur omnes præfati quatuor ſenſus Scripturæ, Literalis, Alle- goricus, Tropologicus, & Anagogicus? Reſp. Non in quolibet textu reperiuntur omnes præfati ſenfus, vix tamen reperitur textus Scripturæ, in quo non reperiatur ſenſus accomo- datitius per extenſionem. Poſterior pars poſſet probari per experien- tiam ex commentariis Interpretum, ubivis reperientium extenſionem texts per applicationem ad ſpecies & individua contenta ſub genere, vel ad partes contentas in toto, vel ad circumſtantias particulares con- tentas in enuntiatione univerſali; vel ad terminos relativos efſentialiter connexos cum objecto revelato. Prior Reſponſionis pars eſt D. Tho- mæ, qui Quodlibeto 7. art. 15. ad. §. ſic ſeribit: Dicendum, quod qua- tuor iſti ſenſus non attribuuntur ſacra Scripturæ, ut in qualibet ejus parte ſit in iſtis quatuor ſenſibus exponenda, ſed quandoque iſtis quatuor; quandoque tribus; quandoque duobus; quandoque uno tantum. - Qua ſecundum lite- ralem ſenſum ad ſacta Veteris Teſtamenti ſpectant, poſſunt quatuor ſenſibus ex- poni. - (in N. I.) Corpus verum Chriſti, & ea quæ in ipſo ſunt 4 42 ſunt igura — Pars V. De vario ſenſu Sriptura 209 fgura Corporis Chriſti myſtici, & eorum qua in ipſo geruntur, ut in ipſo ſcili- cet Chriſto exemplum vivendi ſumere debeamus. In Chriſto etiam fatura gloria nobis pramonſtrata eſt; unde ea, qu ad literam de ipſo Chriſto capite dicuntur, poſſunt exponi & allégoricé, referends ad corpus ejus myſticum; & mo- raliter, referendé ad actus noſtros, qui ſecundum ipſum debent reformari; & anaägogicé“, inquantum in Chriſto eſt nobis iter gloria demonſtratum. Sed quando ſecundum literalem ſenſum dicitur aliquid de Eccleſiæa, non poteſt exponi allogor Cc6ο5 niſi forte ea, qua dicuntur de primitiva Eccleſia ex- ponantur quantum ad futurum ſtatum Eccleſia praſentis. Poſſunt tamen ex- poni moraliter, & anagogicb. Ea verò, quæ moraliter dicuntur ſecundunz ſenſum literalem, non conſueverunt exponi, niſi allegoricb. Ma verd quæ ſe- cundum ſenſum literalem pertinent ad ſtatum gloria, nullo alio ſenſu conſue- verunt exponi, eò quod ipſa non ſunt figura aliorum, ſed ab omnibus aliis gurata. Ita D. Thomas, qui tamen neque hoc loco, neque in fſuis doctrinarum moralium N. T. expoſitionibus, quantum legere licuit, reperitur dare exemplum, quomodo ex morali doctrina literali erui poſſit ſenſus allegoricus. Hinc forte pro illis terminis, niſi allegoricè, legendum, niſi moraliter. D. XII. Utrum in eodem textu Scripturæ reperian- tur plures ſenſus Literales? Reſp. In hac quæſtione eſſe tres ſententias. Prima Sententia ab- ſolutè negat, in eodem textu Scripturæ reperiri duos ſenſus literales. Secunda id abſolutè affirmat. Tertia verò ſententia diſtinquit. Docet enim, in eodem quidem textu reperiri poſſe duos vel plures ſenſus lite- rales, ſed inadæquatos, partiales, inter ſe connexos, aut ex intentione Scripteris ita ad ſe invicem coardinatos vel ſubordinatos, ut referantur in unum ſignificatum, ſyſtema, & objectum attributionis adæquatum. Econtra, ſi objecta ſint ita diſparata, ac totalia, ut ex intentione Scri- ptoris non Porne inr convenienter coordinari in unum totum, ſeu ob- jJectum attributionis adæquatum, juxta hanc ſententiam non poſfunt in eodem textu contineri duo ejusmodi ſenfus literales. Cæterùm quod objecta diſparata coordinentur vel ſubordinentur invicem in unum - tum, ſeu objectum attributionis adæquatum, fieri poteſt modis quin- que. I. Si objecta diſparata comprehendantur, conſiderentur, & ar- tingantur 210 Prolegomenorum in Scripturam Sacram tingantur à Scriptore ſacro ſub ratione quadam generica, ita ut ſe ha- beant per modum ſpeciei diviſivæ termini univerſalis. 2. Si ipſemet Scriptor ex contextu, ſubjecta materia, aut ex circumſtantiis inſinuet, ſe ſignificatum immediatum literale ufurpare per modum ſigni, ſym- boli, aut exempli ad vivacius repræſentandum alterum objectum, ſeu analogatum. In hoc enim caſu modus tendendi eſt tacitè comparativus, aut demonſtrativus; ita ut in uno explicetur, aut quaſi digito demon- ſtretur alterum; quaſi diceretur: ſicut ſe habuit, habet, vel habebit hoc objectum, ita ſe habet alterum. Vel ſic. In iſto objecto tanquam in effigie ſeu idea agnoſci poteſt alterum. In hoc autem modo com- parativo, ſeu demonſtrativo nemo non videt, duo objecta inadæquata coordinari in unum objectum attributionis adæquatum, nempe in complexum terminorum correlativorum actu à Scriptore relatorum ad invicem. 3. Quando objecta diſparata ſe habent per modum partis & totius, vel per modum conſtituentium idem totum, & in conſideratione Scripforis ut actu relatorum ad idem totum. 4. Quando objecta diſpa- rata in conſideratione Scriptoris ſe habent per modum terminorum connexorum ad invicem v. g. in ratione cauſæ & effectus, in ratione medii & finis, in ratione dependentium in operando ab invicem. Cum enim connexorum ſimultanea ſit cognitio, etiam eorundem con- gruit ſimultaneam eſſe intentionem in fignificando. §. Quando vox eſt ſignificativa circumſtanti? rememorativæ diverſorum conceptuum. Sic v. g. pulſus campanæ in turri, quando eſt ſignum incendii, populo ſignificat eſſe accurrendum & ſuccurrendum, cuſtodi ſitularum ſignifi- cat, aperiendam eſſe earum cuſtodiam, civibus determinatis pro ad- vehendis machinis extinctoriis ſignificat, eſſe advehendas machinas; aliis civibus à Republica jam aliunde deſignatis nuntiat advehendam aquam &c. Ejusmodi ſigna generalia dantur etiam in irruptione ho- ſtium, in exercitio militari gallico, in actionibus ſcenicis, in harmo- niis, muſicis &c. Ubi unicum ſignum erecti vexilli, campanæ, tym- pani, ſibili, percuſſionis &c. ſingulis civibus, militibus ‚ ſcenicis, muſicis &c. ſuum proprium ſignificatur officium, ſtatio, actio, ob- ligatio &c. non quod illud ſignum univerſale habeat in ſe diverſas ſignificationes, ſed quia reſpectu diverſorum hominum, aut reſpectu Gdiverſarum circumſtantiarum idem, ut ita dicam, ſignale, eſt rememo- rativum diverſiſſimorum præceptorum, & ordinationum, anteceden- ter cuivis in particulari inſinuatarum. Ex Pars V. De vario ſenſu Sriptura. 211 Ex his tribus ſententiis quivis poterit eligere, quàm voluerit. Nulla enim earum caret ſua authoritate inter Doctores Catholicos. Pro prima ſententia referuntur Michael Medina Regis Hiſpaniarum in Con- cilio Tridentino Theologus. I. 6. de recta in DEUM fide. C. 25. Riber in Oſeam C. 1II. & alii. Payva l. 1. C. 4. hanc ſententiam reputat pro- babilem. Pro ſecunda ſententia allegantur D. Thomas I. q. I. art. 10. Quodl. 7. art. I4. & q. 4. de Potentia. art. I. D. Antoninus p. 4. t. 11. C. 2. §. 12. Abulenſis ad C. 22. I. I. Paralip. q. 25. & ad C. 3. & 13. Math. Ban- nes, Gonzalez, Zumel, Gravina & multi alii. Pro tertia ſententia adduci poteſt Vasquez in partem primam tom. I. Diſput. 17., qui, li- cet claris verbis ſententiam præfatam non explicet; eam tamen ſuffi- cienter inſinuat, dum præcipua fundamenta ſecundæ ſolvit, & tandem in fine totius Diſputationis Diſput. 18. C. 6. n. 16. ſic concludit: Non debemus ita concedere plures ſenſus ſub eadem litera, ut inter ſe aliqua ratione non conveniant; ſed ita ut unam videantur ſubire rationem. Et Diſput. 17. C. 2. n. 10. ſeribit: Exiſtimo, ſub eadem litera plures ſenſus literales aliquan- do contineri, quoties nimirum probabile eſt, riptorem ſacrum omnes intelle- xiſſe, & contextui Scripturæ ſuæ rectè conveniunt. Talis itaque debet eſſe rerum convenientia inter ſe & cum ipſis vocibus ut unam & aliam ſigniſicare eidem literæ & contextui diſonum non ſit. Hoc pacto cenſerem, in illo loco Iſaia: Generationem eius quis enarrabit duos ſenſus literales contineri, & generationis aternæ & temporalis; utraque enim ita admirabilis eſt, ac proinde quoad hoc unam & eandem ſubire videtur rationem. Ita Vasquez. Rationes primæ ſententia ſunt hæ. I. Nulla eſt neceſſitas, in eodem textu fingendi duos ſenſus literales; quia omnes textus, in quibus exi- ſtimantur contineri duo ſenſus literales, tantàùm loquuntur de duobus objectis ad invicem tacitè comparatis per modum figuræ & figurati, & quidem comparatione ſenſibili, alibi in Scripturis apertius declarat. Tales enim ſunt illi textus: Non alligabis os bovi trituranti. Deut. 2 5. & 2. Cor. 9. Ex EOypto vocavi filium meum. Oſeæ II. & Matth. 2. Ego ero illi in Patrem & ipſe erit mihi in filium. 2. Reg. 7. & Heb. I. Dominabitur à mari uſque ad mare. Pſ. 71. In quibus omnibus textibus ſenſus tacitè eſt comparativus, eò quod DEUS vel nullam habeat rationem aliquid ſtatuendi de objecto literali v. g. de bobus, niſi alterius rei ſignificandæ gratia, prout D. Paulus I. cc. obſervat; vel quod ipſe DEUS in particu- larivel in generali declaraverit, ſe objectum literale aſſumere pro figu- D d 2 ra 212 Prolegomenorum in Sacram Scripturam FTa alterius, v. g. Salomonem Chriſti. 2. Suppofitum, quo Patroni ſe- cundæ ſententiæ inducuntur ad ſtatuendum duplicem ſenſum literalem, non ſubſiſtit. Supponunt enim ex Dionyſio Areopagita ſuppoſititio, quod ſenſus allegoricus non ſerviat ad probandos articulos fidei; cum ergo videant, ab Evangeliſtis & Apoſtolis ad comprobanda dogmata fidei uſurpari varios textus veteris teſtamenti præferentes in ſuis locis diver- ſiſſimum ſenſum literalem, putant, ſe eſſe coactos ad admittendos in eodem textu duos ſenſus literales: atqui hoc totum falſum eſt. Mani- feſtum enim eſt, quod Apoſtolus & Evangeliſtæ etiam ſenſu allegorico, per ſcripturam tacité vel expreſsè, in genere vel in ſpecie inſinuato, utantur ad comprobanda dogmata fidei, prout patet ex adductis texti- bus, in quibus omnibus ſemper ſubintelligenda eſt tacita inſuſurratio Spiritus unchi. Finis legis Chriſtus. Rom. 10. & : Omnia in ſigura contin- gebant illis. 1. Cor. 10. Quinimmo ipſemet Apoſtolus, ubi probat liber- tatem legis Chriſtianæ ab obſervantia legis Moyſaicæ, declarat, ſe ad probandum uti ſenſu allegorico, dum addit: Qua ſunt per allegoriam dicta. Ita argumentatur P. Medina l. cc. 3. Nullus in tota Scriptura poteſt adduci textus, qui ſolidè oſtendatur continere duos ſenſus literales. 4. Spiritus ſanctus loquitur modo humano, prudenti, & intelligibili. Sed nullus hominum vult iisdem verbis ſignificare duo objecta diſpara- ta, niſi coordinata in unum objectum totale, aut per modum com- parationis unius ad alterum. 5. Senſus literalis, ſaltem in hiſtori- cis & ſapientialibus, ubi Spiritus ſanctus ſe tantàùm habet directi- vè, dirigendo notitias Scriptoris aliunde hauſtas, ille eſt, quem Seri- ptor intelligit & intendit; ſed non eſt veroſimile, Scriptorem, niſi quando ſe habet per modum puri amanuenſis, intendiſſe eodem verbo duos ſenſus diſparatos totales. 6. Duplex ſenſus literalis ſapit æquivo- cationem. Cum enim hominibus non poſſit eſſe notum, quod DEUS in hoc, vel in illo textu intendat duos ſenſus, homines amplecterentur unum tantùm ſenſum primò obvium, & ſic non aflequerentur alterum ſenſum, forte principalius à DEO intentum, utpote nullo ſpeciali in- dicio characteriſtico deſignatum. 7. Paueiſſimi ſunt textus, in quibus Patroni ſecundæ ſententiæ exiſtimant, ſe reperire duplicem ſenſtim li- teralem. Non eſt autem veroſimile, quod DEUS ob paucos textus vo- luerit recedere à communi, uſitata, recepta, & ab omnibus intelligi- bili forma loquendi; cum DEUsS tam in ſyſtemate naturæ, quàm in ſy ſtemate gratiæ ſoleat obſervare analogiam cauſarum, & uniformita- tem Pars V. De vario ſenſu S&cripturæ. 213 — tem operandi, quantum fieri poteſt. 8. Admittendéô duos ſenſus lite- rales in eodem textu enervantur textus communiter opponi ſoliti Jjudæis, «præbetur ipſis anſa, eludendi fortiſſima argumenta noſtræ religionis. Si enim ipſimet admittimus, hos v. g. textus: Ego ero illi in Patrem. Dominabitur à mari usque ad mare & . in ſenſu literali, de ſe adæquato, completo, & totali, verificari de Salomone; non poſſunt ex ipſo textu urgeri ad concedendum etiam alterum ſenſum literalem de Chriſto. Econtra, ſi aliunde ipſis oſtendatur, vel Salomonem fuiſſeè Meſſiæ; vel textum in Salomone non fuiſſe impletum in ſenſu proprio, ac obvio, conſervatur ſua vis argumento. 9. D. Hieronymus non agnovit duplicem ſenſum literalem in eodem textu „ quamvis in expli- cando literali ſenſu excellat in Patribus. Nam, ubi contra Julianum Apoſtatam vindicat explicationem Evangeliſtæ Mathæi circa illum tex- tum: Ex Fgypto vocavi filium meum; quem Evangeliſta explicat de Meſſia: non confugit ad duplicem ſenſum literalem, ſed ad ſenſum allegoricum præfiguratum à ſenſu literali. S. Doctor in illum locum Oſeæ ſic ſeribit: Calumniatur Julianus Apoſtata, & dicit; hunc locum Mathæum tranſtuliſſe, ut ſimplicitati eorum, qui de gentibus crediderant, illuderet. Cui breviter nas reſpondemus. Primum. Mathaum ſuum Evangelium hebrais literis edidiſſe, quod non poterant legere, niſi ii, qui hebrai erant. Ergo non propterea edi- dit, ut illuderet Ethnicis. Si autem Hebrais voluit illudere, aut ſtultus aut imperitus ſuit. Stultus, ſ apertum finxit mendacium: Imperitus; ſi non in- tellexit, de quo dicerentur. Sultitiam ipſum volumen excuſat, prudenter, ordinatéque compoſitumi. Imperitum non poſſumus dicere, quem ex aliis teſti- mmoniis Scripturarum ſcientiam legis habuiſſe cognoſcimus. Jupereſt, ut illud di- camus, quod ea, qu typicè pracedunt in aliis, Juxta veritatem & impleria- nem referantur ad Chriſtum, quod Apoſtolum in duobus montibus, Sina & Sion, Sata & Agar; feciſe cognovimus. Sic igitur & quod ſcriptum eſt; Ex KTPgobto vocavi ſilium meum, dicitur quicllem de populo Iſrael, qui vocatur ex gypto, ſed perfectè refertur ad Chriſtum. Hucusque Hieronv- mus; ex cujus textu duo ſequuntur. Primòͤ, quod D. Hieronymus exiſtimet, D. Mathæum fuifle dicturum apertum mendacium, ſi illum textum in ſenfu literali de Chriſto explicaſſet. Secundòô, quod genera- lis Regula Patronorum ſecundæ ſententiæ non procedat; textus ab Evan- geliſtis uſurpatos in confirmationem Dogmatum, ſi jam fuerint impleti literaliter in V. T., continere duplicem ſenſum literalem. Hæc igitur ſunt fundamenta Prima ſententiæ, quæ etiam accommodari poſſunt pro Tertia. D d 3 figuram Ratioses 214 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Rationes Secunda ſententiæ ſunt ſequentes. I. Pro illa ſtant D. Tho- mas, D. Antoninus, Abulenſis l. cc. & Patres varii relati quæſt. 1. 2. Patres dicunt, quod ſinguli apices Scripturæ ſint pleni ſenſibus, & in- telligentiis. 3. Scripturæ debet tribui omnis excellentia in genere Verbi, cujus ea eſt capax, ut emineat ſupra verbum omne humanum. Ea verò eſt capax hujus excellentiæ, ut in eodem textu plura literaliter ſignificet, utpote cujus author DEUS mente ſua comprehendit omne ſignificabile per verba textûs. 4. Dantur varii textus Scripturæ, de quibus conſtat, in iis contineri plures ſenſus literales, quod probatur ab inductione. Primum exemplum eſt Gen. I. In Principio creavit DE- US cœlum & terram, quod intelligendum eſt de principio temporis; & juxta communem 88. Patrum opinionem ſimul de Verbo increato: in quo tanquam omnium rerum principio mundus eſt conditus, juxta illud ad Colofſſ. 1. v. 16. In ipſo condita ſunt univerſa. & Joa. I. Hoc erat in principio apud DEIUIM: omnia per ipſum facta ſunt. Secundum exemplum habetur Pfal. 2. Ego bodie genui te. Quod explicatur de generatione Chriſti temporali,; & ſimul de aterna ad Hebræos I. Idem textus ex- plicatur de Sacerdotio Chriſti ad Heb. §. v. 5§. & de Reſurrectione Chriſti Act. 13. v. 33. Ut proin hic unicus textus habeat quatuor ſenſus lite- rales. Tertium exemplum eſt Iſaiæ 53. Verè languores noſtros ipſe tulit, & infirmitates noſtras ipſe portayit; ubi Propheta, ut explicat D. Petrus Ep. I. C. 2. v. 24. intelligit languores & infirmitates animæ: & tamen Evangeliſta Matthæus hunc textum explicat, & impletum fuiſſe affirmat per ſanationem languorum corporalium à Chriſto factam. Quartum exemplum ſumitur ex illo Iſa. 53. Generationem ejus quis enarrabit? quod explicatur ſimul de generatione Chriſti temporali & æterna. Huc referri poteſt & ille textus Pſalmi 109. Ex utero ante Luciferum genui te; qui & ipſe textus explicatur de nativitate Chriſti ex utero Virginis poſt medium noctis ante ortum auroræ, & de generatione æterna verbi. Quintum exemplum habetur Dan. 9. FErit in templo abominatio deſolationis, quod explicatur de everſionis Jeroſolymæ circumſtantiis, & de actis Anti-Chriſti ante finem mundi. Reſponſiones ad fundamenta ſecunda ſententia in favorem primæ aut tertiæ ſententiæ poſſunt eſſe ſequentes. Ad 1. Reſpondetur, nec D. Thomam, nec D. Antoninum, nec Abulenſem rectè allegari ad mentem ſecundæ ſententi?. Nam D. Tho- mas Quodl. 7. & I. part. q. I. a. 10. nil aliud afſerit, quàm in Scripturæ textibus -—ʒ — — — 8 4 Pars V. De vario ſenſu Scriptura. AS5 textibus reperiri plures ſenſus, de quibus ibi eſt quæſtio, & quos etiam enumerat, nempe literalem, allegoricum, tropologicum, & anagogicum, de hac pluralitate ſenſuum agit tota quæſtio, concluſio, probationes, & objectiones; nec verbum occurrit de pluralitate ſenſuum literalium in eodem textu; immo eandem pluralitatem potius excludit in Reſpon- ſione ad 3. ubi ait: Dicendum, quod multiplicitas horum (quatuor) ſen- ſuum non facit æquivocationem, quia non multiplicantur propter hoc, quod una vox multa ſigniſicet, ſed quia ipſa res ſignificatæ per voces aliarum rerum poſſunt eſſe ſisna. Et ita etiam nulla confuſio ſequitur in Scriptura, cum omnes ſenſus fundentur ſuper unum, ſcilicet literalem. In quæſt. 4. de Pot. videtur quidem admittere duplicem ſenſum literalem, ſed tantùm in eo caſu, ubi objecta attinguntur ſub una quadam ratione communi, & ex contextu facile colligitur, terminos genericos ac univerſales ſumi in tota ſua latitudine, ita ut referendi ſint ad omnes inferiores ſpecies, univocè aut ſaltem analogicè participantes rationem communem termini generici, v. g. principii, generationis, & c. qui termini univerfſales ha- bent unam quandam rationem communem, quæ univocè vel analogicè participetur ab omnibus inferioribus, nempe à principio temporis, & à principio effectivo rerum; à generatione temporali, & æterna; corporali & ſpirituali. Hoc ſane innuere videtur D. Thomas I. cc. illis verbis: Aliud eſt, ne aliquis Sripturam ita ad unum ſenſuin cogere velit, quod alios ſenſus, qui in ſe veritatem continent, & poſſunt ſalyva circumſtantia literæ ripturæ aptari, penitus excludat. - Unde omnis veritas, quæ ſalya literæ circumſtantia poteſt Scripturæ aptari, eſt ejus ſenſus. Ex hoc textu patet, quod D. Thomas requirat, duplicem ſenſum congruere toti contextui antecedenti & conſequenti; ac conſequenter vult, univerſa- litatem termini generici, & ejus ſignificationem in tota ſua latitudine eſſe intelligibilem ex ipfis circumſtantiis. D. Antoninus pariter tantùm loquitur de pluribus ſenſibus literalibus, pertinentibus ad unum quod- dam ſignificatum adæquatum; quia pro exemplo ponit illum textum: Ego ero illi in patrem & c. ubi ſenſus de Salomone & Chriſto tacitè eſt comparativus unius ad alterum comparatione ſenſibili, & aliunde in Scripturis manifeſtata. Abulenſis prorſus non ſervit ſecundæ ſententiæ, quia ille per ſenſum literalem intelligit omnem ſenſum à Spiritu ſancto intentum, ſive intentus fuerit immediate, ſive mediatè, ſive per verba, ſive per typum ſeu figuram. Conſequenter ille ad ſenſum literalem re- vocat omnem ſenſum, quem communiter vocamus allegoricum, tropo- logicum, 216 Prolegomenorum in Sacram Scripturam. logicum, & anagogicum, dummodo fint intenti à Spiritu ſancto. Econtra ſenſum allegoricum, tropologicum, ac myſticum ille vocat tantùm ſenſum adinventum ingenio humano, & verbis Scripturæ ap- plicatum, non tamen intentum à Spiritu ſancto, qui nunc communiter vocatur accommodatitius. Itaque Toſtatus admittit quidem in eodem textu plures ſenſus literales, ſed non ad mentem ſecundæ ſententiæ. Hæc autem Toſtati terminorum explicatio probatur ex ejus Commenta- riis in C. 2. Math. quæſt. 57. ubi ſic ſeribit: Dicendum eſt, illam (Scriptu- ram, Ex Fgypto vocavi filium meum,) intelligi verè de Chriſto ad literam. Nam ſi de eo ſolum intelligeretur in ſenſu mſtico, cum non ſit intentio pro- phetia id, quod ſignificatur in ſenſu mſtico, non diceretur prophetia compleri. (um ille eſt (ſenſus) quem intendit Seriptura, neceſſe eſt compleri in lite- rali. — Item non ſtat, quod compleatur aliqua Scriptura in ſenſu myſtico; quia nunquam poſſemus eſſe certi, quando eſſet completa vel non; eò quod ſenſus myſticus non eſt aliquid certum; quia quilibet poteſt facere allegorias, & tropologias, ſicut apparet in ſacris Doctoribus, qui varios ſenſus myſticos ponunt. - Ideo neceſſe eſt, ſenſum Scripturæ, in quo ipſa dicitur compleri, eſſe aliquid certum, quod non poſſit variari per voluntatem humanam. Iſtud autem ſolum convenit ſenſui literali, quia non poteſt applicari quilibet ſenſus literalis literæ, ſicut poteſt applicari quilibet ſenſus allegoricus vel tropologicus. In ſolo ergo ſenſu literali &riptura completur. - Quidquid autem Scriptura intendit, ſenſus literalis eſt. Quod autem nos applicamus Scripturæ, eſt ſenſus myſticus. Eandem ideam ſenſus literalis tradit quæſt. 28. in C. 13. Mathæi, ubi docet, quod ſenſus allegoricus non declaratus per Secri- pturam, ſed tantùm per nos rebus applicatus, ſit tantùm allegoricus, & non literalis; econtra, ubi allegoria declaratur in ipſo textu, alle- goricus ſenſus tranſeat in literalem. — & Gen. C. 16. & 21., ubi agitur de duabus uxoribus Abrahæ, exponeret Scriptura de duobus teſtamentis, eſſet allegoria. Et hinc quia in Geneſi hoc Scriptura non exponit de duo- bus teſtamentis, negat ibi eſſe ſenſum allegoricum, ſed tantum litera- lem, id eſt, nondum à Scriptura ipſa allegoricè promulgatum & ex- poſitum. Ad 2. Reſpondetur, illos textus Patrum tantùm eſſe intelligen- dos de multiplicitate ſenſuum myſticorum, non de muhtiplicitate ſen- fuum literalium. Nullus enim ſomniat, in ſingulis Scripturæ apicibus latere multos ſenſus literales. Ipſi namque Patroni ſecundæ ſententiæ fatentur, paucos reperiri textus Scripturæ, in quibus Feperianrur duo enſus Pars V. De vario ſenſu Scripture. 217 ſenſus literales. Toſtatus quæſt. 28. in c. 13. Matth. ait: Rarò tamen li- tera habet duos ſenſus literales. Quod ipſum obſervat Vaſquez l. cc. quam- vis velit haberi pro patrono ſecundæ ſententiæ, juxta ſuam expoſitio- nem limitatæ & reſtrictæ. HW Ad 3. Reſpondetur, verbum divinum non eſſe capax reſtrictio- nis puré mentalis, ita ut ſenſum aliquem revera verbis ſubjiciat, eum- que efficaciter intendat, quin ſigno aliquo ſenſibili illum declaret. Er- go neceſſe eſt, ut vel ex ſubjecta materia, vel ex circumſtantiis, vel ex ſpeciali modo loquendi oſtendat, ſe in caſu voces ſumere in tota ſua latitudine quam poſſunt habere, & non tantùm reſtrictè ad ſubjeéctam materiam obviam, vel eas voces à ſe ſumi comparativè per analogiam objecti obvii immediatè ad aliud, ad analogatum videlicet primarium. Aut certè hæc ejus intentio alibi in Scriptuèa debuit terminis generali- bus vel ſpecificis fuiſſe declararta. Ad z. Reſpondetur; in adduéctis exemplis non convincenter probari duos ſenſus literales, quamvis enim aliqui Patres, & Theologi multi eos textus in duplici ſenſu literali intelligant, ea tamen expoſitio nondum poterit haberi pro certa. Transmiſsé tamen, quod in omni- bus his textibus reperiantur duo ſenſus literales, hi omnes explicari poſ- ſunt juxta limitationem, moderationem, atque expoſitionem rtertiæ ſententiæ. Nam in primo, ſecundo, & quarto exemplo hi termini principium, generare, generatio, ſunt termini generici ac univerſales, de ſe indifferentes ad omnes inferiores ſpecies principiorum, & generatio- num: conſequenter cum termini accipiendi ſint congruè ad ſubjectam materiam & ad contextum; ſi reverà Iſubjecta materia, & circumſtantia litera, ut D. Thomas loquitur, ſeu contextus aptè congruit pluribus in- ferioribus ſeu ſpeciebus termini univerſalis, utut inter ſe diſparatis, ha- betur tamen probabilis ratio, eum terminum exponendi de inferiori- bus, ſeu ſpeciebus contentis ſub genere. In tertio exemplo reſponde- tur, terminum generalem languoris & infirmitatis eſſe indifferentem ad omnes ſpecies languorum ac infirmitatum, ſpiritualium ac corporalium; & ex circumſtantia perſonæ, nempe Meſſiæ, de quo Propheta ibi ma- nifeſte loquitur, facile intelligitur, terminum univerſalem accipi in to- ta ſua latitudine, ita ut ſenſus ſit, Meſſiam afſlſumendé & patiendô in ſua carne infirmitates humanas, id juris congruentiſſimè accepiſſe, vel fibi aſſeruiſſe, ut ſanaret omnes infirmitates noſtras tam corporales quàm ſirituales. In quinto exemplo eodem modo reſpondetur, quod termi- Ee aus 218 Prrolegomenorum in Sacram Scripturam nus indefinitus, abominatio deſolationis, comprehendat omnes caſus ſpe- cificos, univocè vel analogicéè inter ſe ſimiles. Cum ergo etiam ſubje- Cta materia; & contextus bene congruat utrique abominationi, tam illi videlicet, quæ præceſſit everſionem Jeroſolymæ, quàm alteri in adven- tu Antichriſti, mirum non eſt, quod terminus accipiatur in tota ſua la- titudine pro omnibus ſuis inferioribus contentis ſub genere, & congra- entibus circumſtantiæ literæ, prout D. Thomas loquitur. Hæ ſunt reſpon- ſiones ad fundamenta ſecundæ ſententiæ. Ex his proin tribus ſenten- tiis cuivis eligendi, quam veriorem duxerit, relinquitur optio. DQ. AIII. Utrum ſenſus allegoricus, tropologicus, & anagogicus ſerviant ad aliquid probandum?: Reſp. Etiam ſenſus Allegorieus, Tropologicus, & Anagogieus ſerviunt ad probandum, quando certòô aut probabilius conſtat, figu- ram ex ipſa intentione Spirits ſancti referri ad rem determinatam. Ita Medina, Gravina, Caſtro, Lorca, Kibera, Perez, Bannes, Gonzalez, Vaſquez, Valentia, Zumel, Salmanticenſes, Antonius à Matre DEl, & plures alii, quos refert, & ſequitur P. Turrius Tom. 3. tracét. 3. q. 4. art. 2. Probatur. Ipſemet Chriſtus & Apoſtoli uſi ſunt eo argumentandi genere. Nam Chriſtus ex eo, quod Moyſes cruci affixerit ſerpentem in ſalutem populi, tacitè inſinuat, non debere ipfis creare ſcandalum, fi & ipſe crucifigatur pro ſalute mundi. Stcut Moyſes exaltavit ſerpentem, ita exaltari oportet Filium hominis. Joan. 3. Idem ex proprietatibus Mannæ veroſimiles reddit proprietates Evchariſtiæ. Joan. 6. Apoſto- lus Paulus ex eo, quod DEUS in Deuteronomio præceperit, os bovi trituranti non efle alligandum, infert, etiam Miniſtris verbi divini mi- niſtranda eſſe ſubſidia temporalia. I. Cor. 9. Idem ad Gal. 4. ex diffe- rentia liberorum ex Sara & Agar infert diſcrimen inter Novum & Ve- tus Teſtamentum, hoc enim eſſe ſervum; illud liberum, ac conſequen- ter ab obſervantiis cæremonialibus exemprum. Objicitur tamen I. Authoritas D. Thomæ, & communis opinio Theologorum ac Interpretum, ſtantium pro oppoſita ſententia. An- gelicus part. I. q. I. art. 10. ſic ſcribit: Omnes ſenſus fundantur ſuper unum, ſcilicet literalem: ex quo ſolo trahi poteſt argumentum; non autem ex bis qu& ſecundum Allegoriam dicuntur, ut dicit Auguſtinus Epiſt. Vincentium. 2. Fi- guræ, ſeu res, quæ præbent fundamentum ſenſui Allegorico, Tropolo- 8100 Pars V. De vario ſenſu &riptura. 219 gico, & Anagogico, id præſtant præciſe per aliquam fimilitudinem cum rebus figuratis; cum autem una res poſſit eſſe ſimilis diverſis rebus, etiam inter ſe oppoſitis, & omnis ſimilitudo claudicet, nequit determinari, cuinam rei, & in quo pundcto ex intentione Spiritus ſancti applicanda ſit relatio ſimilitudinis inter figuram & figuratum. Et hac eſt ratio D. Thomæ Quodl. 7. art. I4. ad 4. ubi ſic ſcribit: Dicendum, quod non eſt propter defectum authoritatis, quod ex ſenſu ſpirituali non poteſt trabi eficax argumentum, ſed ex ipſa natura ſimilitudinis, in qua fundatur ſpiritualit ſenſus. Una enim res pluribus ſimilis eſe poteſt. Unde non poteſt ab illa,; quando in Scriptura ſacra proponitur, procedi ad aliquam illarum determinatè, ſed eſt fal- lacia conſequentis. v. g. Leo propter aliquam ſimilitudinem ſignificat Chriſtum & diabolum; unde per boc, quod aliquid de Leone dicitur in ſacra Scriptura, ad neutrum poteſt fieri proceſſus determinando. 3. Dionyſius Areopag. c. 9. de divinis Nom. docet, Theologiam Symbolicam non eſſe argumentativam. 4. Irenæus I. I. c. I. reprehendit hæreticos, quod Scripturam in ſenſu myſtico ad confirmanda ſua dogmata uſurpent. §. D. Hieronymus in c. I3. Matth. ad illum textum, ubi agitur de fermento, quod mulier abſcondit in farinæ ſatis tribes, narrat, quod nonnulli exinde eruere ve- lint myſterium SS. Trinitatis. Dein addit: Pius quidem ſenſus; ſed nun- quam parabola & dubia anigmatum intelligentia poteſt ad authoritatem dogma- tum proficere. 6. In exemplis pro argumento adduétis fit tantùm duo- rum ad invicem comparatio ad explicandam rem, non ad quæſtionem reſolvendam, & in probationem. 7. Non eſt aſſignabilis ullus modus, quo certum quid aut veroſimilius ſtatui poſſit de præfiguratione figuræ in ordtne ad præfiguratum determinatum, niſi expreſſa accedat reve- latio, qua poſita argumentum non ſumitur ex figura, ſed ex revela- tione. W Reſpondeturn. Ad. 1. ex ſolo ſenſu allegorico aut myſtico non poſſe ſumi regula- titer argumentum, faltem efficax, id eſt, convincens & demonſtrati- vum. Aut, ſi D. Thomas ſit intelligendus univerſaliter, dicendum, ex ſolo ſenſu allegorico nunquam poſſe trahi ullum argumentum, niſi ali- quo modo in ſenſum literalem coincidat, ita ut textus ſit tacitè compa- rativus figuræ ad figuratum determinatum, quod tunc fieri cenſendum eff, quando Spiritus ſanctus vel ex ſubjecta materia, vel ex contextu, vel in aliis locis Scripturæ innuit, ſe in textu illo allegorico reſpexiſſe ad hoc potius figuratum, quàm ad aliud. Ee 2z Adz. 220 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Ad. z. Dicendum, quod eadem res poſſit quidem eſſe ſimilis di- vVerſis objectis, etiam contrariis v. g. Chriſto & dœmoni; ſed num hic & nunc referatur potius ad hoc ſignificatum, quàm ad aliud, interdum poteſt colligi ex contextu, & ex ſubjecta materia, ſeu ex circumſtantia literæ. Contingit enim, quod una res ut involuta certô circumſtantiarum complexéô non ſit indifferens ad repræſentanda plura, ſed habeat ſe per modum effigiei correſpondentis uni tantùm, & non pluribus. Ad. 3. Id non aſſeri ab ipſo Dionyſio, ſed tantùm à Theologis oppoſitæ ſententiæ, qui id ex verbis Dionyſi conantur exſculpere. Dionyſius l. cc. ſoluùm dicit, ex eo, quod DEO tribuantur manus, pe- des, oculi &c. id non eſſe intelligendum propriè; quia ex locutioni- bus metaphoricis non licet argumentari ad proprietatem rei, quamvis liceat argumentari ad proprietates analogas; prout ipſe id au facit l. cc. B Ad. 4. Reſpondetur, ab Irenæo non reprehendi hæreticos, quod Sceripturam ſumant allegoricè, & exinde eruant argumentum, ſed re- prehendit, I. quod ſenſui allegorico nullum ſubſternant ſenſum lite- ralem; ſed putent, omnia tantùm metaphoricè dicta eſſe. 2. Quod totam Scripturam ſumant tantùm allegoricè. 3. Quod verbis Scriptu- ræ tribuant ſenſum allegoricum determinatum ſine veroſimili funda- mento & ratione ex ipſa Scriptura. 4. Quod textus Scripturæ allego- ricè explicent ad confirmanda ſua commenta ridicula. Per boras, in- quit, FEronas manifeſtari volunt, & ſicubi quid eorum, quaæ reperiunt in Scri- pturis poterunt adaptare & aſſimilare figmento ſuo. ⸗ Ad. Sy. Dicitur, D. Hieronymum ſolúm dicere, quod parabo- læ, nondum in ipſa Scriptura ad determinatum objectum veroſfimili in- dicio applicatæ, adeoque incertæ ſignificationis, non poſſint ſe ſolis eousque certitudinis aſcendere, ut ſufficiant ad ſtatuendum articulum Ag. ö6. reſpondetur, verum eſſe, quod Chriſtus & Apoſtoli locis in probatione adductis utantur modo comparativo; qui modus loquen- di non ſupponit neceſſariò in altero comparationis termino ſenſum al- legoricum. Sic enim ex eo, quod terra ſape bibens imbrem, & tamen manens infructuoſa, à D. Paulo Heb. 6. afflumatur in comparationem cum homine, infructuosè recipiente divinas gratias; non ſequitur, ter- ram infructuoſam eſſe ſemper in Scripturis figuram ejusmodi hominis. Attamen ex circumſtantiis apparet, Chriſtum & Apoſtolum in textibus Pars V. De vario ſenſu Sripturæ. 221 Pro argumento adductis non uti comparatione præciſe explicationis gra- tiâ; ſic enim potuiſſent uti comparatione cum re non exiſtente; nec fuiſſet neceſſe, ſe referre ad factum vel dictum revera exiſtens in V. T. Apparet autem, eam comparationem confirmandæ veritatis cauſa à Chriſto & ab Apoſtolo facam eſſe, inquantum taoitè ſic argumenta- bantur ad judæos: Scitis, ſerpentem æneum; Manna Moyſaicum; le- gem de bove trirurante &c. alicujus alterius rei præfigurandæ atque ſignificandæ gratia à DEO fuiſſe conſtituta; ſed aliud ſignificatum non reperietis figuræ ſimilius, quàm meam crucifixionem, Evchariſtiam, & ſuſtentationem Cleri; & eam veritatem jam fuiſſe prafiguratam à Spiritu ſancto, non obſcurum erit iis, qui figuram cum prafigurate conferre voluerint. Ad. 7. Reſpondetur, ſenſum allegoricum in argumentum aſſumi poſſe quinque modis. 1. Quando allegoria quoad fubſtantiam jam eſt declarata per Scripturam aut traditionem, licebit ex proprietatibus figu- ræ per analogiam argumentari ad proprietates figurati, quamvis per Scripturam aut traditionem nondum declaratas. Sic ex declarata ana- logia Evchariſtiæ cum Manna licet argumentari, illam non eſſe tantùm ſymbolum Chriſti, ſed aliquid ſupernaturale, ut erat Manna. 2. Quan- do conſtat rem eſſe figuram, eòô quod alioquin non prudenter à BEO poneretur aut recenſeretur, niſi alicujus rei ſignificandæ gratia; v. g. commeſtionem & oblationem Agni Paſchalis cum variis circumſtantiis; v. g. cum herbis amaris, cum baculo; cum feſtinatione, cum totali conſumptione &c. Ac inſuper ſimul conſtat; in toto mundo nullum reperiri objectum adæquaté ſimile ipſi figuræ ut involutæ his circum- ſtantiis, niſi unicum tantàm; puta, immolationem amaram, & con- ſummationem feſtinatam Chriſti in cruce, erit forte argumentum, hoc, & non aliud objectum fuiſſe præfiguratum. 3. Quando conſtat, rem eſſe figuram, eamque poſſe diverſis rebus eſſe ſimilem; ſi ramen repe- riatur, unum objectum ex iis, quæ præfigurari poſſunt, eminenter ha- bere majorem ſimilitudinem cum figura ut involuta his vel illis circum- ſtantiis, quàm alia objecta, quæ veniunt in concurſum aſſimilationis, veroſimile habetur argumentum, ex poſitione figuræ ad poſitionum figu- rati, præſertim ſi de hoc figurato jam aliàs ſoleat fieri frequentior, & celebrior mentio. Sic licet nuptiæ jacobi cum Lia, Moyſis cum Æthio- piſſa, Salomonis cum filia regis Egypti, Oſeæ cum meretrice, poſſint eſle figura diverſarum rerum, nulla tamen reperitur major ſimilitudo, Ee 3 gquam 222 Prolegomenotum in Sacramscripturam quàm nuptiarum Chriſti cum Eccleſia, deformi, nigra, collecta ex gen- tiliſmo, & antecedenter fornicaria: & ob hoc ipſum forte eſt argu- mentum, has nuptias Chriſti cum Eccleſia illis nuptiis fuiſſe præfigura- tas. 4. Quando circumſtantiæ ſubjectæ materiæ, & contextũs potius congruſt uni ex pluribus terminis correlativis, quàm alteris. Tunc enim ſtat præſumptio, allegoriam, quam in textu latere aliunde conſti- terit, potius referendam eſſe ad repræſentandum terminum analogum ſibi congruentiorem. Hæe regula patet ab exemplis duobus proximè adductis per Agnum Paſchalem, & Salomonis nuptias. §. Quando notæ characgteriſticæ ipſius figuræ potius congruunt objecto in hoc ſta- tu vel tempore, quàm in alio, etiam habebitur probabile argumentum de repra ſentatione objecti pro hoc potius ſtatu, quàm in alio. Sic Agnus Paſchalis repræſentat majori analogia Chriſtum in ſtatu immola- tionis in cruce; & nuptiæ Salomonis majori ſimilitudine repræſentant Chriſtum in ſtatu Incarnationis, ſeu unionis Verbi cum natura humana. 6. Quando Scriptura rem in uno loco uſurpat pro figura Allegoricâà de- terminati objecti, præſumendum eſt, eam etiam in aliis textibus ſub iſto reſpectu præfigurativè uſurpari, ſi ſcirant circumſtantiæ, & con- textus. Sic enim Agnus Paſchalis conſtanter ſignificat Chriſtum immo- latum in cruce; nuptiæ Salomonis conſtanter repræſentant unionem Chriſti cum Eccleſia & omnibus ejus membris; Tabernaculum Vetus & Templum conſtanter repræſentat corpus Chriſti tam phyſicum quàm myſticum, quod eſt Eccleſia. Idem dicendum de figuris Anagogicis; non tamen de Tropologicis. Ratio eſt, quia in figuris Allegoricis & Anagogicis Scriptura non facile ſolet mutare fignificationem earundem rerum v. g. Agni Paſchalis, Mannæ, populi electi, hoſtium populi Der, Jeroſolymæ, Sacrificiorum, Templi, Tabernaculi „Melchiſedechi & c. Econtra non ſolet ita conſtantem ac invariatam retinere ſignificationem Tropologicam Cum enim ingens ſit actionum humanarum variatio & multuudo, econtra res ſint paucæ ad fſymboliſationem idoneæ, neceſſe erat, easdem res, relativè ad diverſas circumſtantias, motiva, fines, & conſiderationes loquentis, uſurpari ad præfigurandas diverſas actio- nes humanas; aut quia eædem actiones humanæ habent diver ſas rela- tiones ad ſuos diverſos effectus & cauſas, etiam neceſſe erat, ſæpe eas- dem actiones repræſentari per diverſas figuras v. g. verbum DEI per ſe- men, per gladium, lucernam &c. inquantum nempe Verbum DEl in una circumſtantia proponitur ut creſcens; in alia ut divideus; & aliquando ut illuſtrans &c. CXW. Pars V. De vario ſenſu Srriptur. 223 DQ. AIV. An ipſamet Scriptura alicubi utatur ſenſu Accommodatitio Reſp. Scriptura nullibi utitur ſenſu accommodatitio, nilſi per eæ. tenſionem; hoc eſt, per applicationem figuræ genericæ ad ſua inferiora, aut per applicationem denominationis convenientis toti compoſito ad ejus partes. Probatur Reſponſio ex eo, quia nullum poteſt proferri exemplum alterius accommodationis ex Scriptura. Exempla enim, quæ à Bonfrerio Præloquiorum C. 20. ſect. 7. P. Acoſta 1. 3. C. 7. & 9. & à Janſenio Gandav. afferuntur, ſunt ſequentia. I. Apocalypfis C. II. v. 4. de duobus teſtibus, à DEO in fine mundi mittendis, dicitur: Hi ſunt dua olivæ & duo candelabra in con- Pectu Domini terra ſtantia. Ubi D. Joannes videtur ea verba per ac- commodationem uſurpare ex Zachariæ C. 4., in quo loco dicta ſunt de JESU Sacerdote, & de Zorobabel. 2. Ad Rom. 10. v. 8. Apoſtolus dicit: Sed quid dicit Seriptura? Prope eßt verbum in ore tuo & in corde tuos Hoc eft verlum lidei, quod pradicamus. Attamen Moyſes Deut. 30. v. 13. videtur hæc verba dixiſſe de ſuis, & non de Apoſtolorum verbis. 3. Tobiæ 2. v. 5. de Tobia ſeniore dicitur: Manducavit panem cum laltu, memorans illum ſermonem, quem dixit Dominus per Amos prophetam: Dies feſti veſtri convertentur in lamentationem & Iuctum Quæ verba Tobias ex Prophetia Amos C. S. v. 10. accommodavit ſuo tempori & ſtatui. Eadem verba ſuo tempori videtur accommodaſſe Scriptor libri Machabæorum I. 1. c. I. v. 41. ubi dicicitur: Dies feſti eis converſi ſunt in lultum. 4. In I. I. Machab. c. I. v. 57. dicitur: Edificavit Antiochus abomi- nandum idolum deſolationis ſuper altare DEl. Quæ verba videntur per accommodationem fumpta ex Danielis c. 9. v. 27. Erit in templo abo- minatio deſolationis. 5. Mathæi c. 13. Chriſtus dicit: Eypocrita, bene prophetarit de vo- bis Iaias: Vobulus hic labiis me honorat; cor autem eorum longè 4 Mo. Cum tamen Iſaias c. 6. hæc dixerit de populo ſui .V temporis. 6. Ibidem v. 14. Chriſtus dicit: Iheo in parabolis loquar eis, quia videntes non vident, — & adimpletur in eis prophetia Iſaia dicentis: viden. tes / 2249 Prolegomenorum in Sacram Scripturam tes videbitis & non videbitis. Et v. 34. Omnia locutus eſt JE- S!IS in parabolis, ut adimpleretur, quod aictum eſt per Prophetam dicentem (Pſalmo 77.) Aperiam in parabolis os meum, erudtabo ab- ſcondita a conſtitutione mundi. Et tamen in Iſaia non eſt ſermo de populo futuro, neque in eo Pſalmo de Chriſto. 7. Mathæi. 2. v. I5. & v. I 8. Evangeliſta dicit: Erat ibi (in Egypto) usque ad obitum Herodis, ut adimpleretur, quod dictum eſt per prophetam (Oſex 11.) Ex Eg lto vocavi Filiunm meum. — Tunc impletum eſt, quod dictum eſt per Jeremiam prophetam (C. 31.) Vox in Roma au- dita t, G c. Hæc omnia cum non verificentur in ſenſu literali, aut allegorico, videntur dicta eſſe in ſenſu accommodatitio. Reſpondetur ad priora quatuor exempla, quæ adducit Bonfrerius & Mariana, ibi fieri accomodationem per extenſionem. Nam Zacharias tantúm extendit ſignificationem allegoricam duarum Olivarum & duo- rum Candelabrorum, quæ erant in templo Salomonis ex delineatione & præſcriptu DEl, & quæ præfigurabant quoscunque frugiferos ope- rarios DEI in ſtatu Clericali & ſæculari, ad JESUM Sacerdotem & Zorobabelum principem. Potuit ergo cadem ſignificatio allegorica, generalis de omnibus inſignioribus operariis Eccleſiæ fœcundis fructu, & claris luce doctrinæ, extendi etiam ad illos duos teſtes. Moyſes, & Prophetæ loquuntur ad populum electum præſentem, ſed ut præfi- gurativum futuri; aut certe ad populum DEl ampliativè ſumptum pro omni ſtatu & differentia temporum. Tobias erat actu comprehenſus in prophetia Amos; tanquam pars in toto. Author libri Machabæo- rum non ſe refert ad prophetiam Danielis, ſed tantùm utitur conſimili pPhraſi loquendi, quod non eſt loqui in ſenſu accommodatitio. Ad po- ſteriora exempla, quæ objicit Janſenius Gandavenſis dieitur: ea teſti- monia impleta eſſe in ſenſu literali, vel allegorico, prout ſpecies con- tinetur in genere vel pars in toro. Ut enim redè obſervat Mariana, ſi quis de æterno Patre reſpectu filii uſurparet illud Virgilii; Omnis in Aſcanio chari ſtat cura parentis, nullus diceret, in Chriſto fuiſſe impleta verba Maronis. Itaque ubi aliqua verba dicuntur impleta, ea in ſenſu literali vel allegorico, non in ſenſu accommo- datitio impleta eſſe, neceſſe eſt. PARS Seege C T S6e 2*½ 2 E ee, F E dS. NeeEE Te rE er 6 8 6 Ser der . 221 T5 31 2 E 5õäsz PARS VI. De Arte & Regulis interpretandi * Scripturam. ADQ. J. Quænam ſint remota Scripturæ exastiüs in- telligendæ ſubſidia:? Reſp. Enumerantur ſequentia. 1. Inſtitutio Magiſtri exercitati. Ut enim in artibus cæteris, ſic & in ſcientia Scripturarum multa retegit experientia, quæ felicius commu- nicatur linguâ avidé audientibus, & ſeiſcitantibus, quàm calamòô le- gentibus, & ubi fubſiſtunt, fruſtra ducem viæ requirentibus. Hinc D. Hieronymus ipſemet Magiſtrorum fuorum inſtitutioni in pluribus locis ſuam adſeribit Seripturarum peritiam. Dum eſſem junior, inquit, miro diſcendi ſerebar ardore; nec juxta quorundam praſumptionem ipſe me do- cui. Epiſt. ad Pammach. Idem gloriatur, ſe in Scripturis habuiſſe Magiſtros Gregorium Naz. Apollinarium Laodicenum, Didymum &c. Epiſt. ad Domnion. & 1. de cuſtodia virginit. 2. Commentaria Patrum, eorum præſertim, qui magis inſiſtunt explicationi literali, ut ſunt Chryſoſtomus, Hieronymus, Theodore- tus. Sicut enim in aliis artibus facilius diſcitur per imitationem, quàm per inſtitutionem, ſic etiam Commentaria Patrum, tanquam formula- ria, imprimunt menti optimam interpretandi formulam. 3. Commentaria literalia bonorum Interpretum, qui in expoſitione textuum repræſentant quaſi plenarium concilium bonorum expoſitorum, quorum allegant teſtimonia. 4. Jacrarum linguarum, Gracæ & Hebraicæ, peritia, harum enim utilitas jam ſupra part. 3. quæſt. 7. ſtsnſ eſt. Hinc D. Auguſtinus l. 2. F4 de 226 Prolegomenorum in Sacram Sripturam de Dock. Chriſt. c. II. ait: Latinæ linguk« homines duabus aliis ad Soriptu- rarum divinarum cognitionem habent opus; Hebræa ſeilicet ac Græca . ut ad exemplaria pracedentia recurratur, ſi quam dubitationem attulerit lati- norum Interpretum inſinita varietas. Reéctè tamen P. Cherubinus tom. 3 Diſput. 2. art. I. Sect. 3. oſtendit; hanc linguarum peritiam non eſſe ab- ſolutè neceſſariam, niſi ad majorem perfectionem ſcientiæ Biblicæ, cum præcipua dogmata jam ſufficienter eruantur ex Vulgata & traditione, ex Commentariis Patrum. §. Scientiarum naturalium, praſertim Phyſicæ, Geographia, Chro- nologic, & Hiſtoria notitia. Ratio eſt, quia in innumeris textibus ſen- ſus ambiguus ſine periculo erroris determinari nequit ſine collatione locorum, temporum, & aliorum ſuppoſitorum, certorum ex Chrono- lIogia, Geographia, Hiſtoria, aut Phyſicaâ. Addunt nonnulli inter Scripturarum exponendarum ſubſidia etiam Commentaria Rabbinorum & Hæreticorum. In illis enim diſcuntur plurimæ confſuetudines Judæorum ad quas in Scriptura fit alluſio; imbibuntur etiam plurimæ phraſes veterum Judæorum, quarum analo- gia lucem præbet phraſibus Biblicis. In Commentariis verò hæretico- rum reperitur-laborioſa verborum enucleatio. Verùm, ut recte P. Acoſta in Tract. de Chriſto revelato, qui reperitur in Appendice ad Commentaria Menochii editionis Venetæ, I. 3. c. 21. obſervat; non eſt operæ pretium, tamdiu fodere in ſterquilinio, ut pauculæ repe- riantur acicule. Viris tamen, quorum tota profeſſio verſatur in ſtu- dio Seripturæ, ejusmodi ſervire poterunt ſubiidia. 4 Scripturam diſpoſitio? Reſp. Proxima ad rectè intelligendam Scripturam diſpoſitio eſt indefeſa Scripturarum lectio, atque earundem conformiter ad regulas Inter- pretandi pia collatio. Ratio eſt, quia ſicut mens loquentium nulla ra- tione alia melius attingitur, quàm familiaritate continuâ cum loquente, ita ſenſus Scripturæ nonniſi familiaritate quadam cum verbo divino per lectionem & ruminationem, cum DEO autem per non fucatam pieta- tem, tandem imbibitur. Hanc diſpoſitionem P. Acoſta, de Chriſto in Seripturis teyelato l. 3. c. 21. optimè his verbis deſeribit: Quibus regulis, quaye methodo ad ſenſum Scriptura genuinum peryeniatur, non equidem ſu- ſcepi / — — Q. II. Quænam ſit proxima ad rectè intelligendam De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 227 ſcepi ut exponerem. - Quæ mihi (tamen) aſui maximè fuiſſe intelligo; tradam. Nihil perinde Scripturam mihi aperire videtur, atque ipſa Scriptura. Itaque diligens, attenta, frequensque lectio, tum meditatio & collatio Sori- pturavum omnium ſumma regula ad intelligendum ſemper mihi viſa eſt. Nam ex aliis Scripturis alia optimè intelliguntur; tum phraſis ipſa, & ſpiritus fami- Haris fit, ut aſuetis jam ſermonibus intelligentia pateat. Itaque obſcuram aperta, dubiam clara interpretatur. Q. III. Quo ordine procedendum ſit in libris Scri- pturæ legendis & perſcrutandis?é Reſp. Diverſa quidem videtur Dockorum ſententia, plerique tamem conveniunt in eo, Wcipiendum cuivis efſe à facilioribus, utilioribus, & genio accommodatioribus. Hinc Juvenibus prius ſuadetur lectio libro- rum ſapientialium, & Pſalterii; dein Novi Teſtamenti; ac demum Pro- phetarum & aliorum librorum V. T. Adultioribus verò jam aliunde inſtructis circa honeſtatem morum ſtatim ab initio ſuadetur lectio N. T. dein Pfalterii, & Prophetarum; ac demum librorum hiſtoricorum, & fapientialium. Ut quisque pro ſuo genio, ſcopo, & devotione ſeli- gere poſſit ordinem à Doctoribus approbatum, apponam hic diverſas Patrum ſententias. 1. Hieronymus in Epiſt. ad Latam de inſtructione filiæ loquens ait: Diſcat primò Pſalterium; his ſe canticis avocet. Et in Proverbiis Salomo- nis erudiatur ad vitam. In Eccleſiaſte conſuezſcat, quæ mundi ſunt, calcare. In Job virtutis & Cpatientiæ exempla ſectetur. Ad Evangelia tranſeat, nun- quam ea poſitura de manibus. Apoſtolorum Acta & Epiſiolas tota cordis im- bibat voluntate. Cumque pectoris ſui Cellarium his opibus locupletarit, man- det memoriæ prophetas, Pentateuchum, & Regum, & Paralipomenon li- bros; Esdræ quoque & Eſther volumina. Ad ultimum ſine periculo diſcat Can- ticum Canticorum, ne ſi in exordio legerit, ſub carnalibus verbis ſpiritualium nuptiarum Epithalamium, non intelligens vulneretur. Conſimilem ordinem approbat Nyſlenus in vita Macrina. 2. Caſſiodorus Præfat. divim Inſtitut Clericis junioribus & mona- chis ab initio Pſalterium commendat; Prophetis verò & Epiſtolis Apo- ſtolorum inhærendum cenſet. 3. Chriyſoſtomus laicis præ cæteris Evangelium inculcat. Hom. 310. de Lazxaro.. 228⁸ 4. Baſilius Epiſt. ad Chilonem, libros N. T. præponit. Neque le- Gdiones, inquit, negligas, Teſtamenti Novi maximè. Ejusdem mentis eſt Auguſtinus Epiſt. I. Pracipuè Apoſtolorum linguas exhortor ut legas; ex Prole gomenorum in Sacram ripturam — — bis enim ad cognoſcendos Prophetas excitaberis, quorum teſtimoniis utuntur Apoſtoli. . 5. Wilus Abbas Il. 4. Epiſt. I. obſervat; libros V. T. minus ſervire ad compunétionem, quàm libros N. T., quos proin ſæpius evolvi optat. O. IV. Quænam à Patribus tradantur Regulæ gene- rales pro intelligenda Scriptura: . Reſp. Ex Patribus & aliis Doctoribus colligungur. ſequentes Regulæ generales. Pprima. Quando textus patitur plures expoſitiones pro- babiles, pro nulla contentiosè dimicanaum e&ſt. §. Auguſtinus de Gen. ad lit. c. 18. ſic ſcribit: In rebus obſcuris, ſi quæ &cůiρta divina legerimus, quaæ poſſint ſalya lde aliis at que aliis parere ſententiis, in nullam earum nos pracipiti afrmatione ita projiciamus, ut ſi forte diligentius diſcußa veritas eam labefactaverit, corruamus; non pro ſen- tentia divinarum Scripturarum, ſed pro noſtra ita dimicantes, ut eam velimus Scripturarum, qua noſtra eſt; cum potius eam, quæ Scripturarum eſt, no- ſtram eſſe velle debeamus. Secunda. Textus obſcuri per alios textus Scripturæ cla- riores exponendi ſunt. S. Auguſtinus l. 3. de Doct. Chriſt. c. 26. Locum unum Scriptura exponere per alium ejusdem cripturæ clariorem optima interpretatio. Et ibid. I. 2. c. 6. Wil fere de obſcuritatibus ſacræ Scriptura eruitur, quod non pla- niſſimè dictum alibi reperiatur. Tertia. Vetus Teſtamentum per Novum, Ez ber ea, quæ in N. 1. usque ad ſinem mundi eveniunt, exponendum E, . R. S§. Auguſtinus l. de vera Religione c. 17. Vetus Teſtamentum eſt oc- cultatio novi; & Novum manifeſtatio veteris. Similia habet de Catechiſ. rud. c. 4. & de moribus Eccleſ. c. 28. Quarta De Arte & Regulis interpretandi S&-ripturam. 229 Quarta. Textus obſeurus plerumquo in contextu brabet Juæ explicationis veſtigia. S. Hieronymus in Iſaiam c. 19. l. 5. Comment. Moris eſt &criptu- rarum, obſcuris manifeſta ſubnectere; & quod prius ſub anigmate dixerint, aperta voce proferre. Quinta. Omnia in Sripturis explicanda ſunt cum re- latione ad Chriſum. S. Auguſtinus in Pſ. 71. Omnia qua ſcripta ſunt in ſacris literis, ad Chriſtum referuntur. Quod D. Auguſtini dictum explicandum eſt etiam de iis, quæ ad Chriſtum pertinent, Eccleſiam, Sacramenta, doctri- nam, promiſſa &c. Sexta. In locutionibus Nripturæ extraordinariis non eſt quærenda emphaſis aut moſterium, ſea linguæ proprie- tas, niſi manifeſta cogat ratio. S. Auguſtinus I. 2. de Doct. Chriſt. c. 13. Locutiones quædam in ſa- cris Literis inuſitata nobis magis videntur proprietatem linguæ unde translatæ ſunt repræſentare, quàm altiorem ſenſum continere. Et l. I. de Trin. c. 12. Nullo locutionis genere utitur ſacra Scriptura, quod in conſuetudine hominum non inveniatur; quia utique hominibus loquitur. Septima. Quk ex Sriptura conſecutione neceſſaria ac infallibili eruuntur, pro implicitò revelatis habenda ſunt. §. Gregorius Nazianzenus, prout citatur à Franc. Ruiz. Reg. 74. 1. 5§. Theologiæ, ſcribit: Quæ colliguntur ex &cripturis ſacris, perinde ha- benda ſunt, ac ſi in illis ſeripta eſſent. octava. Omnium fact orum aut dictorum in SWrißtura, niſi requirantur pracisè tantuùm ad complenaum nexum propoſitionum, ſublimior quædam ratio, literalis aut ſagl- ralis, requirenda eſt. S. Chryſoſtomus de verbis Iſaix. Vidi Dominum. Hom. 2. In ſacris Literis nihbil eſt ſupervacaneum. Et Origenes in Exod. Hom. 1. Sa- cra Scriptura locus quilibet, ſi diligenter excutiatur, ingentem doctrinæ ma- teriam poteſt ſuppeditare. Et Chryſoſtomus Act. Hom. 1 5. Sacra Scri- ptura non eſt multiloqua in his, qua non ſunt multùm neceſaria. Exempla ejusmodi perveſtigationis de fations, didorum & factorum P. Acoſta, Pf 3 de 230 PBProlegomenorum in Sacram &ripturam de Chriſto in Scripturis revelato I. 3. c. 22. adducit ex ipſa Seriptura ad Gal. 3. & ex Epiſt. ad Hebræos. Invenitur, inquit, viros ſapientes & rerum Dominos tam conſideraté loqui, ut omnia illorum verba magnitudine ſenſuum plena ſint. Quod ſi eſt ea hominum ſublimium conſuetudo, cum ſubdi- tos alloquuntur; quid non oportet ſentire de DEO? Quare rect Iſaias c. 33. v. 1 . Doctorem legis, ut verba ponderantem, extollit. Rectè Chriſtus jota minimum & apicen non prateriri monet. MWihil eſt minimum „ ubi omnia ſunt maxima. Paulus ita philoſophatur: Abrahba dickia ſunt bromiſſio- neés, &; ſemini eus,; non dicit: & ſeminibus, guaſi in multis, ſea quaſi in uno, & ſemini tuo, qui eß Chriiſtus. Quis ita philaſophantem non irridetet, ſi Paulus non eſſet? Quis ſingularem numeium ſeminis ponderantem non putaret ſuperſtitioſum, cum praſertim ſemina pluraliter neque hebraica conſuetudo recipiat teſie Hieronymo, neque vero Graca aut Latina phraſis? Et tamen Paulus ibi agnoſcit myſterium. De Melchiſedech quaänta commentatur? Interpretatur nomen; ea qua Kriptura tacet, etiam miſterium putat, quod Moyſes illius genus pratertit. Sine Patre, inquit, ſi- ne matre, ſine genealogia, neque initium dierum, neque finem vita habens„ Aſimilatus autem filio DEl. LVide unde ſimilitudinem exquiſierit. Jam de Sacerdotio, de benedictione Abraha, de decimato in lumbis Abraha Leyi ea pradicat, qua ſi Gregorius Papa, aut Richardus ſeripſiſſent, ab Erasmo . caterisque faſtidioſis ſuperbis cenſoribus ſine dubio effusè riderentur. At au- thoritatem ſuam interpoſuit Spiritus ſanctus, ut divina Scriptura majeſtatem Paulo interptetante cognoſceremus. Aliud exemplum habetur in Chriſto, qui ad probandam reſurrectionem mortuorum Math. 22. v. 32. expendit illa verba Exodi. 3. Ego ſum DEIUISAbraham, & DEIUIS Iſaac, & DEIUIS Jacob. rationem verborum ſubjungit: Non eſt DElls mortuorum, ſed viyorum. . V. Quales ſunt illæ ſeptem Regulæ Tichonii, à D Auguſtino collaudatæ, & explicatæ! Reſp. Regulæ ſeptem Tichonii laudantur à D. Auguſtino I. 3. de Doct. Chriſt. c. 30. 3I. 32. 3 3. 34. 3 5. 36. 37. his verbis.. . Tichonius, qui contra Donatiſtas invidiſſimè ſeripſit, cum fuerit (prius) Donatiſta, & illic invenitur abſurdiſſimi cordis, ubi eos non omni ex parte relinquere voluit, ſeripſit librum quem Regularum vocavit; quia in eo ſeptem Regulas executus eſt, quibus quaſi clayibus divinarum Scripturarum aperirentur occulta.. . ð De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 231 ocρata. — Qua quidem non parum adjuvant ad penetranda, qua tecta ſunt, divinorum eloquiorum. ita S. Doctor. Regulæ autem, quas ille inſeri- bit. I. De Domino & ejus corpore. 2. De corpore Domini bipartito. 3. De promiſſis & lege. 4. De ſpecie & genere. y5. De temporibus. 6. De recapitulatione. 7. De Diabolo & ejus corpore, quoad rei ſubſtantiam ſunt ſequentes. S MUM: Prima. Chriſtus & Eccleſia in Scripturis interdum con- ſiderantur per modum unius, &jusdemque perſonæ. Hine, quod convenit Chriſto, aut Eccleſiæ ſeorſim, aliquando dicitur de utrisque conjunctim; & promiſcuè tranſitur in ſermone à capite ad corpus, ac viciſſim à corpore ad caput. Exempla dantur duo. I fide- les à D. Paulo dicuntur ſemen Abrahæ, & tamen ab eodem Apoſtolo di- citur, unicum eſſe ſemen Abrahæ, nempe Chriſtum. Gal. 3. 2. Iſaiæ 61. v. 10. dicitur: Induit me veſtimentis ſalutis, quaſi ſponſum decoratum corona, & quaſi ſponſam ornatam monilibus. Ubi prius videtur referen- dum ad Chriſtum; poſterius ad Eccleſiam; licet de una eademque per- ſona dictum appareat. SecundaJ. De Eccleſia, in quantum eſt permixta ex bonis & malis, interdum in eodem textu Scripturæ contraria Ppradicantler- quæ proin, licet tribuantur eidem Eccleſiæ, ſecundum diverſas tamen ejus partes intelligenda ſunt. Sic in Canticis c. I. di- citur: Fuſca ſum, & ſpecioſa, fuſca videlicer ex parte malorum fidelium; ſpecioſa autem ex parte bonorum. Sic & in TIſaia c. 42. quaſi de iisdem dicitur: Ducam cœcos in viam, & faciam illis tenebras in lucem, & prava in direttum, & non derelinquam eos. Mox autem ſubjungitur. Ipſi au- tem converſi ſunt retrorſum. Priora enim verba intelligenda ſunt de pro- bis membris Eccleſiæ; poſteriora de improbis. Tertia. In criptura interdum eadem videntur, quæ bpromittuntur, E; quæ præcipiuntur. Sic enim ad Epheſ. 6. di- citur: Pax fratribus & charitas cum fide à DEO Patre & Domino noſtro JES Cbriſto. UÜbi fides & charitas, quæ præcipitur, nihilominus in- ter dona à DEO promiſſa recenſetur. Quarta. In Scriptura interdum dicitur de parte, quod convenit toti; & viciſſim dicitur de toto, quod tantùm SðèðMM Loss⸗ 232 Prolegomenorum in Sacram Sripturam. convenit parti; & in eodem textu ſit tranſitus ab uno ad alterum. Sic quæ dicuntur de Jeruſalem, Tyro, Babylone, ſæpe intelligenda ſunt de tota provincia, aut gente. Idem fit in hominibus. Sic enim, quæ dicuntur de Salomone, qui eſt pars illius corporis my- ſtici, quod eſt Ec leſia, & cujus caput eſt Chriſtus, quandoque ad Chriſtum, vel Eccleſiam referuntur. Sic & Ezeh. 36. V. 17. dicitur: Domus Iſrael habitavit in terra, & polluerunt illam in idolis ſuis & peccatis ſuis, & diſperſi illos inter nationes. - Et congregabo vos ex omnibus terris, & inducam vos in terram veſtram, & aſpergam vos aqua munda, & dabo vobis cor novum, & ſpiritum novum dabo in vos. In hoc textu à populo Iſfrae- litico materiali, qui eſt pars populi Ifraelitici ſpiritualis, ſ tranſitus ad Iſraelem ſpiritualem, qui comprehendit omnes fideles, ſeu verè cre- dentes, tam ex Veteri quàm ex Novo teſtamento. Quandonam autem à parte tranſeatur ad totum, aut à ſpecie ad genus, traditur hoc indi- cium. Quando parti tribuuntur proprietates, quæ excedunt ejus fa- cultatem & conditionem, ſignum eſt, tranſitum fieri à parte ad totum. v. g. ſi Salomoni tribuitur imperium in totum mundum, ſignum eſt, eum fuiſſe conſideratum ut unum in figura cum Chriſto, & ejus corpore, quod eſt Eccleſia. . Quinta. Etiam in deſignatione temporum Scriptura in- terdum totum ſumit pro parte, vel non integrum,; & vi- ciſſim numeros temporum deſinitos ſumit pro indeſmitis. Sic Math. 17. dicitur transfiguratio contigiſſe poſt dies ſex, completos videlicet, quæ Marci 9., & Lucæ 9. aſfſeritur contigiſſe poſt dies octo, ſumendo etiam primum & ultimum diem incompletum. Sie Pſalmo 118. LSepties in die laudem dixi tibi. ubi tô ſepties ponitur pro univerſo tempore, ut ſenſus ſit; femper laus ejus in ore meo. Hujusmodi proin numeri idem valent, ſive ſumantur ſimpliciter, ſive ſumantur ut mul- tiplicati per denarium, aut centenarium, ut fiant ſeptuaginta, vel quadringenta. 3 . “ Sexta. Wonnunquam in Kriptura quædam narrantur continuo terxtu, & quaſi continuo ordine temporis, cum tamen prima ſollim deſignent primarium actorum recen- ſendorum terminum ac ſcopum; poſtrema verò tantùm conti- neant Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 233 neant recapitulationem dictorum, & objectorum primariorum narra- torum ab initio, quæ recapitulatio fit, ut nexus objectorum princi- palium, quæ antecedunt, clarius obverſetur cum objeétis principalibus ſubſequentibus. Sic Geneſis z. dicitur: Plantavit Dominus paradiſum in Edem, & poſuit ibi hominem, quem formavit, & produxit Dominus de bu- mo omne lignum pulcbrum riſu. Cum tamen ex Geneſis c. I. conſtet, quod ante hominem productæ fuerint arbores. Ibidem poſt narratio- nem de creatione hominis ponitur primùm narratio de quatuor fluviis paradiſi, quorum tamen formatio jam præceſſit hominem, utpote Pertinens ad conſtitutionem paradiſi. Ibidem Gen. 10. enumeratis poſteris Noë, & deductis longo tempore poſt confuſionem linguarum, dicitur: Hi filii Sem ſecundum linguas ſuas in regionibus ſuis & ſecunduam gentes eorum; ab his diſperſa ſunt Inſula gentium. Dein ſubjungitur con- tinuo textu: Et erat omnis terra labii unius, & vox una omnibus, quæ unitas linguæ præceſſit confuſionem linguarum & diſperſionem in gentes. Reditur proin in codem textu ad caput rei ratione nexs objeéctorum principalium. Sic & in Evangelio Lucæ 17., poſtquam narrata fuerat everſio Sodomæ, & exitus Loth cum mandato, ne reſpiceret, Chriſtus ſubjungit: Secundum hac erit dies filii hominis. In illa hora, qui in agro eſt, non revertatur retro; meminerit uxoris Loth. Ubi clarum eſt: illam prohibitionem & horam referendam eſſe ad tempus ancecedens adven- tum Chriſti, non ad conſequens: quia poſt adventum Chriſti omnis cautela erit fruſtranea. SeprtimDa. Sicut quaxdam in scriptura promiſeud in eodem textu aicuntur de Cbriſto & ejus corpore, quod eſt PEccleſia, prout in Regula prima oftenſum et; ſic etiam quæxdam pro- miſcuèò dicuntur de Diabolo & &ius corpore, quod eſt ſocie- tas improbrorum. Aliquando enim in eodem textu aliquid tribui- tur Diabolo, quod convenit ejus corpori ac regno; & viee verſa tri- buitur ejus corpori, quod convenit Diabolo, quamvis videatur eſe unus continuus ſermo de eadem perſona. Sic Eſaiæ c. 14. promiſcue de Lucifero Diabolo, & de Rege Babyloniæ dicitur: Quomodo cecidiſti de Cælo Lucifer, qui mane oriebaris? corruiſti in terram, qui vulnerabas gentes; qui dicebas in cozde tuo, in Cæœlum conſcendam, & .. In quo textu manifeſtum eſt ex antecedentibus & conſequentibus, ſermonem eſſe de Rege Babyloniæ; & tamen illud totum ſimul intelligitur de Diabolo; 234 Prolegomenorum in Sacram Scripturam quia illi tribuitur, quod fit in ejus corpore ac in præcipuis eis mem- bris. Hæ igitur ſunt celebres illeæ Tichonii Regulæ, à D. Auguſtino col- laudatæ & explicateę. Rectè tamen S. Doctor obſervat; eas non tam eſſe Regulas univerſales, quam Obſervationes particulates, quæ in nonnul- lis particularibus exemplis utiliter dirigant. Quod ipſum etiam dicen- dum de ducentis triginta quatuor Regulis, quas Franciſcus Ruiz ex Pa- tribus ſolertiſſimè collegit. Q. VI. Quæzænam à modernis Docdtoribus commu- niter tradantur generales Regulæ interpretandi Scriptu- ram!? Reſp. Ex modernis Doctoribus colligo Regulas ſequentes. Prima. Verba Scripturæ tamdiu ſumenda ſunt in ſenſu proprio, quamdiu convenienter poſſunt ſumi in ſenſu proprio. Secunda. Verba Scripturæ tamdiu ſumenda funt in ſenſu proprio, quamdiu nulla datur neceſſitas recedendi à ſenſu proprio. S Tertia. Tunc datur neceſſitas recedendi à ſenſu proprio texts, quando in ſenſu proprio acceptus repugnaret fidei, aut honeſtati mo- rum, aut veritati aliunde certe. Sic quando in Scriptura tribuuntur DEO manus, pedes, oculi &c. haud dubiè conſimiles textus accipiendi ſunt in ſenſu metaphorico, quia aliunde per fidem & philoſophiam con- ſtat, DEUM non eſſle corporeum. CQuarta. Verba Scripturæ, quæ in ſenſu proprio commendarent quidpiam laſcivum, in ſenſu metaphoricço aut figurali intelligenda ſunt. Patet ex priori Regula. — uinta. Quoties proprius & obvius verborum ſenſus præſefert aut infert aliquid certô ſalſum, indecens, vel abſurdum, neceſſariò recur- rendum eſt ad ſenſum aliquem metaphoricum, tropicum, aut figura- tum. Sic in ſenſu proprio non poſſunt accipi ſequentes textus. I. Illud Chriſti apud Matth. c. 19. Sunt Eynuchi, qui ſeipſos caſtraverunt propter regnum cœlorum. 2. IIlud Chriſti apud Matth. c. 18. N oculus tuus ſcan- dalizat te, erue & projice eum abs te. 3. Illud Chriſti apud Matth. 10. Qui non accipit crucem ſuam, & ſequitur me, non eſt me dignus. A. IIlud Apocal. 20. Qui non adoraverunt beſtiam - erunt Sacerdotes DEI & Chriſti, & regnabunt cum illo mille annis. §. Illud D. Petri in I. Epiſt. c. 2. Vos genus electum, vegale ſacerdotium, gens ſancta. Hi omnes & alii plurimi hujus- Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 23 5 hujusmodi textus, niſi accipiantur in ſenſu metaphorico, aut tropico, parerent ſenſum falſum, aut hæreticum. DI Sexta. Verba Scripturæ tamdiu accipienda ſunt in ſenſu proprio, plano, ac obvio, quamdiu non diſſonat contextui, aliisque clarioribus teſtimoniis Scripturæ. S Septima. Verba Scripturæ tamdiu accipienda ſunt in ſenſu pro- prio, plano, & obvio, quamdiu aliunde non convincitur ſenſus fal- ſus, abſurdus, vel juxta rei ſubjectæ qualitatem omnino inveriſimilis- Ita P. Benedictus Plazza S. J. in diſertatione Phyſico- Biblica; citans pro ſe Salmeronem, Prolegom. Can. 33. & Bonfrerium c. 21. Ex hac au- tem Regula ſequitur Octava. Licet à proprio ſenſu recedere, ſi ille aliunde convincitur abſurdus, aut juxta rei ſubjectæ qualitatem inveroſimilis. Has Regu- las Salmeron confirmat exemplo Juriſtarum, qui non aliter à recepta verborum proprietate recedendum eſſe docent, quàm ſi mens loquen- tis alia fuiſſe vel ex ipſarum rerum abſurditate, vel ex aliis manifeſtiſ- ſimis indiciis deprehendi valeat, ut Marcellus J. C. docet in L. non ali- ter, de Legatis & fideicommiſſis; ubi Lex ait: Non aliter à ſigniſicatio- ne verborum recedi oportet, quaàm cum maniſeſtum eſt, aliud ſenſihe Teſtato- zem. Vide infra Reg. 13. Nona. Non licet ſine convincenti ratione à proprio verborum ſenſu recedere, niſi forte vel verba ipſa translationem ſonent, vel de- terminatus ille loquendi modus adeo frequenter in Scripturis in figura- ta ſignificatione uſurpetur, ut hæc quaſi propria habeatur. Ita denuo P. Plazza cum Salmerone & Bonfrerio Sect. S. Can. 4. Ex hac autem Regula ſequitur Decima. Licet à proprio verborum ſenſu recedere, quando mo- dus loquendi metaphoricus aut tropicus in determinata materia adeo eſt familiaris Scripturæ, ut in proprium tranſiiſſe cenſeatur. Undecima. Nunquam in verbis Scripturæ accipienda eſt metapho- ra, niſi fuerit ſenſibilis ſufficiente indicio vel ex ſubjecta materia, vel ex intentione loquentis aliunde nota. Duodecima. In primariis articulis fidei non eſt præſumendus ſen- fus metaphoricus, niſi ex circumſtantiis ſit evidens. Ratio eſt, quia circa primaria dogmata Religionis Chriſtianæ decet Spiritum ſanctum verbis, quàm fieri poteſt, propriifſimis loqui; ſicut & homines in ne- Gg 2 gotiis 236 Prrrolegomenorum in Sacram Scripturam gotiis, contractibus, aut teſtamentis maximi momenti uſurpare ſolent ielectiſſima ac propriiſſima verba. =ð Decima tertia. In materiis parum ad variationem fidei vel morum pertinentibus minor fufficit cauſa ad recedendum à ſenſu proprio ad metaphoricum, quàm circa dogmata connexa cum materia fidei & mo- . rum. Hinc Regula ſeptima & Octava potiſſimum locum habere cen- ſenda eſt in materiis ad fidem & mores ex ſuo genere non ſpectantibus, quæ ſive affirmentur, five negentur in ſenfu proprio, non variant ſy- ſtema Religionis Catholicæ, nec influunt in variandam doctrinam mo- rum. Decima quarta. Quando conſideratis omnibus dubium eſt, utrum textus accipiendus ſit in proprio, vel in alio quocunque ſenſu, expli- candus eſt ſuxta traditionem primitivæ Eccleſiæ. Decima quinta. Quando traditio de ſenſu alicujus textus non eſt umformis, ſequenda eſt traditio illarum Eccleſiarum, in quibus ſcripfſit aut obiit author libri Canonici; ſaltem cæteris paribus. Decima ſexta. Quando traditio de ſenſu dubio alicujus textůs non eſt uniformis in Eccleſia Græca Orientali, & in Eceleſia Latina, ſeu Oc- cidentali, explicandus potius eſt juxta traditionem Eccleſiæ Latinæ, ſeu Oecidentalis. Ratio eſt, quia, cum DEO placuerit, in Latina Eceleſia j figere Sedem Pontificatûs, etiam præſumendum eſt, eum majori uſum eſſe providentia erga Eccleſiam Latinam in conſervando puro Verbo DEI & doctrina fidei; id quod conſtans experientia demonſtrat. Decima ſeptima. Quando non reperitur uniformis traditio Patrum in explicando quopiam textu, præferenda potius eſt ſententia Patrum, 4 qui ex inſtituto tractant de illa materia. Ita rectè obſervat P. Sebaldus Minderer in Diſſert. de Verbo DEl Scripto. n. 50. 1 Decima octava. Quando Patres non conſentiunt in exponendo quopiam textu, illa expoſitio præferenda eſt, in quam Eccleſia jam à 1 multis annis eſt propenſior. Ita idem l. cc. Ubi tamen obſervandum, propenſionem Eccleſiæ non ex privata doctrina quorundam Doctorum z nec fama virtutum, neec eruditione in Dogmaticis inſignium, ſed ex De- 2 clarationibus potiſſunum Romanorum Pontificum, Conciliorum, & l Dockorum ſanctitate, eruditione, ac dignitate inſignium deſumendam or eſſe. . . e Decima nona. In expoſitione textuum, quorum cognitio non de- V pendet ab uniformi traditione Patrum, aut alicujus primariæ Eccleſie e⸗ Pars VI. De Arte & Regulis interpretand Soripturam. 237 nec à lumine fidei cumulatius Doctoribus ſacris infuſo, ſed tantùm ab eruditione & à conbinatione textuum, æquè valet expoſitio Interpretis recentioris, ac veteris. Hinc nimis ſcrupuloſi & indiſereti ſunt, qui nullam recipiunt expoſitienem, niſi fundatam in aliquo textu Patrum. Pauci enim reſpectivè ſunt textus, qui tractantur à Patribus; & rariſ- ſfimi, qui ſimul à pluribus attinguntur. Nec obſtat Tridentinum præ- cipiens, ut Scriptura exponatur juxta unanimem Patrum. Id enim ſic intelligendum, ut ita fiat, ubi habetur unanimis conſenſus Patrum circa materiam fidei vel morum ex ſuo genere. Vigeſima. Quando textus recipit duas expoſitiones veroſimiles, illa præferenda eſt, I. quæ magis conſonat contextui, id eſt, antece- dentibus & conſequentibus. 2. Quæ magis concordat cum clarioribus aliis Scripturæ locis. 3. Quæ melius congruit cum aliis fidei regulis. 4. Quæ magis conſentit cum aliis documentis ex humana litteratura co- gnitis. Q. UII. Quænam ſint Regulæ pro eruendo ſenſu Literali? Reſp. Pro indagando ſenſu Scripturæ Literali poſſunt ſervire ſe- quentes animadverſiones. Prima. Verba öcripturæ, ex ſuo genere tpertinentia ad dogma aliquod ſiaei, vel ad doctrinam morum, vel ad guampiam legem aut Conſtitutionem Apoſtolicam, ex tra- ditione & obſorvantia primitiva Eccleſiæ explicanda ſunt. Hæc Regula fundatur in Concilio Tridentino Seſſ. 4. ubi ſic habet: G- nodus ad coercenda petulantia ingenia decernit, ut nemo ſuæ prudentiæ inni- xus, in rebus fdei & morum, ad adificationem doctrinæ Chriſtiana pertinen. tium, ſacram cripturam ad ſuos ſenſus contorquens, contra eum ſenſum, quem tenuit & tenet fancta Mater Eccleſia, cujus eſt judicare de vero ſenſu & inter- pretatione Sripturaram ſanctarum, aut etiam gontra unanimem conſenſum Patrum, ipſam ripturam ſacram interpretari audeat. Ratio verò Regu- læ eſt, quia impoſſibile eſt, Eceleſiam primitivam ex ipſo Apoſtolorum ore edoétam, dogmata fidei in Scripturis expreſſa, & præcepta Apoſto- lica ſcriptò tradita, aut non intellexiſſe, aut ſtatim ab initio neglexiſſe. ecunda. Expoſitio Literalis univerſim præ ommil'us aliis rimanda ℳ. Ratio eſt, quia, ut oſtenſum eſt part, 4. q. 12. in Re- 1 238 Prolegomenorum in &ripturam Sacram Aanmsn ſponf. ad argum. 1. & q. 9. omnes alii ſenſus, allegoricus, tropologi- cus, anagogicus, & accommodatitius per extenſionem, fundantur in genuino ſenſu literali. D. Baſilius vehementer reprehendit, qui negle- to ſenſu literali univerſim ſtatim avolant ad ſenſum figuralem. Hom. 9. in Hexam. ſic ait: Hi, inquit, aquam non aquam dicunt - reptilium & pecorum generationem ad ſuas allegorias detortam perinde exponunt, ut ſom- niorum interpretes. - Hi tropologiis ſuis &-ripturæ aliquid authoritatis ad- ſciſcere conati ſunt. Verùm id ei competit, qui interpretationis pratextu com- menta ſua inducit. . Tertia. Ut attingatur genuinus ſonſus literalis, neceſſe eſt, noſſe Idiotiſinos lingiæ Uriginalis; id eſt, modos loquendi euivis linguæ proprios. Quælibet enim lingua habet ſuum peculiarem modum connectendi, tranſeundi, extollendi, & res per phraſes, me- taphoras, aliosque tropos peculiariter ſibi familiares explicandi. Ra- tio autem hujus Regulæ eſt, quia ob ignorantiam Idiotiſmorum linguæ ſaeræ ſæpe exiſtimatur latere in verbis ſpecialis emphaſis aut myſterium, cum nullum ſit, prout D. Auguſtinus l. 2. de Doét. Chriſt. c. 13. obſer- vat. Locutiones quadam, inquit, in ſacris Literis inuſitata nobis magis vi- dentur proprietatem lingu«, unde tranlata ſunt, repraſentare, quaàm altiorem ſenſum continere. . Quarta. Praæferenda &ſt utilis éxboſitio literalis, ubi ha- beri poteſt, eνοtioni Rigurali. Ratio eſt, quia expoſitio lite- ralis utilis poteſt & ſolet eſſe certa; econtra expoſitio figuralis, niſi habeat clarum fundamentum in Scriptura, plerumque eſt incerta. Quinta. In explicandis literaliter Sripturis neceſſo eſt ſeire, quo tempore ſingula geſta aut ſeribta ſint. Ratio eſt, quia in omnibus fere ſeripturis fit alluſio ad ſtatum temporum an- tecedentium, concomitantium, ac frequenter etiam fubſequentium; ſine quorum notitia nequit haberi exacta dictorum cognitio. Id ſpecia- tim D. Chryſoſtomus obſervat circa Epiſtolas D. Pauli; Epiſtolæ, inquit, Pauli, quo tempore ſcriptæ ſint, & qua prius, quæ poſterius, noſſe multum confert ad quaſtiones explicandas. Conſimiliter S. Cyrillus l. S. Theſ. c. 2. dicit: Multa in Prophetis dißicillimè intelliguntur, quia ignoratur tempus, ad quod ſunt referenda. Et l. 9. c. 4. Neceſſe eſt ad rectt Sripturas intelligendas sonſiderate tempora, in quibus ſunt dicta, qua ſcribuntur. Idem repetit l. 10. “ e. 3. — — — — — — ꝰ — — — r. . Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Srripturam. 239 c. 3. Hinc & ortum eſt Proverbium ex illo D. Auguſtini Serm. 16. de verbis Dom. Diſtribue tempora, & concordabit Sriptura. Serta, Ad eruendum ſonſim literalem neceſſe eſt, con- ferre textam cum antecedentibus & conſequentibus. Hujus Regulæ necefſitas à Bonfrerio c. 20. Sect. 3. probatur variis exemplis. Sic enim illud Pſalmi 17. v. 26. Cum ſancto ſanäctus eris, & cum perverſo perverteris, à multis explicatur de mala vel bona ſocietate, cum tamen contextus, antecedens & ſubſequens, oſtendat, eum textum eſſe in- telligendum de verio modo, quo ſe DEUS habet erga probos & im- I. probos. Item illud Pfalmi 38. v. 4. In meditatione mea exardeſcet ignis: à multis explicatur de devotione orationis; cum tamen contextus oſtendat, id eſſe intelligendum de ira DEl erga peccatores. Item illud Sap. S8. v. 21. Ut ſcivi quoniam aliter non poſſem eſe continens, niſi DEIIS det, communiter explicatur de caſtitate, cum tamen contextus oſten- dat, id intelligendum efſe de ſapientia, cujus Salomon ſe non eſſe capaæ- cem, ſeu continentem profitetur ſine divino munere. Sie & illud Job 2. v. 13. Ducunt in bonis dies ſuos & in puncto ad inferna deſcendunt; multi il- lud, in puncto, ita intelligunt, ac repente, inopinatè, in medio felicitatis curſu, cum tamen contextus felicitatem impiorum diuturnam uſque in ſenium provectum demonſtret. Septima. Pro eriendo ſenſis literali conferendai ſe tex- tus cum textibis parallelis, ſacris & proſanis. Ratio hujus Regulæ eſt; quia, ubi reperitur ſimilis modus loquendi aut Phraſis, ex applicatione ad ſubjectas materias & circumſtantias facilius innote- ſeit ex analogia locutionis alluſio & reſpectus ad conſimiles terminos & objecta. Oodtava. Pro eruendo ſenſit literali etiam reſpiciendum ad motiva, ſinem, & decentiam loquentis, & ad ſoriem acdtorum, aa gutX Prontit reſpicere. Ratio eſt, quia inſpecta mente loquentis, & objectorum conditione, facilior fit Præ ſumptio de eo, ad quod reſpicere pronius erat. “ Nona. Pro inveniendo ſenſi literali ſæpe jiuxdant Ger.- ſiones cripturarum proximèò coævæ, ac vicinæ fontibus, præſertim abprobatorum ab Eoccleſia Interpretum. Tales ſunt v. g. Verſio Septuagintaviralis, & Syriaca, & Chaldaica. Ratio eſt, quia 240 Prolegomenorum in Sacram ripturam — — quia ejusmodi Interpretes vicini fontibus potuerunt multorum verbo- rum ambiguorum ſignificationem ſcire ex traditione, aut ex recenti uſu verborum, qui non tam cito degenerare ſolet in ſenſum peregrinum. Decima. Pro ſtatuendo genuino ſonſi literali nonnun- guam ſerviunt Leltiones variantes proximè coævæ ac vici- næ fontibus, præſertim receptæ in Eccleſiis Apoſtolicis, aut aliis Pbrematus. Ratio eſt, quia Lectiones variantes vicinæ fontibus, præſertim ex Codicibus receptis per Eceleſias Apoſtolicas, magnam fundant præſumptionem pro traditione explicationis aut verſionis ap- probatæ. Hanc Regulam S. Auguſtinus inſinuat l. 11. Confeſſ. c. 2. ubi ait: Emendari ſi debeant ſacra Scripturæ Codices, vel emendandi ſunt ex ea lingua, unde translati ſunt; vel ex Codicibus eurum regionum, unde ipſa do- rina commeavit; vel ſi ibi quoque Codices variarent, plures paucioribus, ye- tuſtiores recentioribus praferentur. Habet etiam hic locum circa variatio- nem Codicum, quod idem S. Doctor tradit l. 2. de Doct. Chriſt. c. 8. Solentiſſimus indagator Canonicarum Scripturarum authoritatem ſequatur Ca- tholicarum Eccleſiarum quam plurium, inter quas ſandè illæ ſunt, qua Apoſtoli- cas Sedes habere, & Epiſtolas accipere meruerunt. Lectiones autem varian- tes talium Eccleſiarum, ſi non poſſunt haberi ex antiquis Manuſeriptis, peti poſſunt ex Scriptis Doctorum, qui vixerunt in illis Eccleſüs ævô vicinô ad tempora Apoſtolica. EUndecimDa. Quango agitur de ſonſi literali alicujus tex- tus Dogmatici, præſertim controverſt cum hareticis, nun- quam urgendus eſt, niſi prius inſpectis fontibus. Ratio eſt; quia, licet fontes ſupponantur quoad fubſtantiam non differre à Vul- gata; ſæpe tamen ſenſum Vulgatæ ambiguum explicant, aut ambiguum eſſe demonſtrant. Cum ergo in rebus Dogmaticis, præſertim contro- verſis eum hæreticis, ſequenda ſint teſtimonia certa, prout docet D. Auguſtinus, non eſt periclitandum ſine inſpectione fontium, aut con- ſultatione Interpretum. S. Auguſtinus in l. de unitate Eccleſiæ, ſeu contra Epiſt. Petiliani c. 19. ſic ſcribit: Apertis ſacrarum literarum teſtimoniis probandum eſt, quod credi volumus, & adverſus Eccleſia hoſtes illis utendum. Duodecima. In particulis expletivis orationis, qua reqii- runtur ag complendaum ſenſum propoſitionis, aut in propo- ſitio- ſ R — - — — ——,— — t us, ann P⸗ ubi⸗ ℳ lo⸗ pe- io⸗ gli⸗ An⸗ is, N ſt; u r0⸗ D. on⸗ ſeu hit Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sxripturam. 241 ſitionibus explicativis, ac determinativis propoſitionum prin- cipalium, non eſt quarendum myſterium in ſenſit literali. Ita colligitur ex D. Auguſtino, qui lib. 16. de Civ. c. 2. docet, eodem modo ſe habere partes Scripturæ, quo modo ſe habent partes aratri & cytharæ, quarum tantùm aliquæ terram findunt, aut ſonant; aliæ au- tem tantum, ut illas priores ſuſtentent, requiruntur. Pari ergo ratio- ne aliqua verba Scripturæ magna myſteria continent; alia autem verba non continent myſteria, ſed per modum nexús aut per modum ſub- ſtratæ materiæ illa myſteriis plena verba connectunt aut fulciunt. Ver- ba D. Auguſtini referentur infra quæſtione ſequente Regula 5. practica. D. VIII. Quomodo agnoſcatur, utrum in textu lateat ſenſus allegoricus: ſeu figuralis: Reſp. In hoc ſerviunt quatuor potiſſimaàm Regulæ. Prima eft S. Auguſtini l. 3. de Doct. Chriſt. c. 10. ubi ſic ſcribit: Quidquid in ſermone divino neque ad morum honeſtatem, neque ad ſidei veritatem propriè referri po- teſt, fguratum eſſe cognoſce. Secunda eſt iterum D. Auguſtini l. 15. de Civit. c. 27. ubi docet: Omnes hiſtorias Scripturæ habere ſen- ſum allégoricum. Non in hoc tantùm, inquit, ſacri libri ſcripti ſunt, ut res geſtas narrent, ſed ut allegorica in eis quarantur. Tertia eſt D. Hie- ronymi, qua docet, non eſſe quærendam allegoriam in doctri- nalibus, aut ubi ex ſenſu literali ſtatim relucet utilis inftru- Aio moralis. In Epiſt. ad Gal. & in c. 4. Zach. ſic ſcribit: Allego- ria non eſt quarenda in praceptis, qua ad vitam pertinent, aut in his quæ per- ſpicua & manifeſta ſunt. Quarta eſt D. Auguſtini l. 16. de Civ. c. 2. ſe- quente Regula 7. fuſius referenda ubi docet, non omnes bartes hbi- Oriæ, quæ requiruntur tantàùm ad complendum ſenſum perfectum, continere allegoriam. Non ſane omnia, inquit, quæ geſta narrantur in ſacris Literis, aliquid etiam ſigniſicare putanda ſunt; ſed propter illa, qua aliquid ſigniſicant, etiam ea, quæ nibhil ſignificant, attexuntur. Hæ quatuor Regulæ, ut melius explicentur, & probentur, diſtinélius intelligentur per ſequentes Regulas, magis practicas. Priima. In aoctrinis scripturz moralibus tam 'V. quàm M. 7. non eſt quarendus ſonſis Wealis. Ita docet P. Acoſta 2442 Prologovienbrum in Saeram &ripturam — —— 1. 3. c. 16. ubi ſic ſcribit: Monent ſancti Patres, in praceptis moralibus non gſſe quarendas allegorias; ſed ipfi ſenſui ad literam inſiſtendum, cum in eo cha- ritatis atque boneſtatis forma prabetur. Nequeenim opus eſt, ut cum audimus: Honora patrem ltnuum, & matrem tuam, DEIIMI & Eccleſiam cogitemus, «um de DEO diligengo, & Eccleſia veneranda alias apertiſſima pracepta poſita ſint. Meque cuin dicitur: Miligite inimicos Veſßtros oportet ad eas operationes virtutum recurrere, quæ ſunt nobis maximè moleſtæ; & pelut inimicæ“; ſed ipſos homines quos patimur adverſos, tolerare atque di- ligere jubemur. Ita P. Acoſta. Quod ſi uſpiam reperiretur in Patribus exemplum allegoriæ etiam ex textibus doctrinalibus, dicendum foret, id fieri in ſenſu accommodatitio per extenſionem, tacitè, argumentati-= am à pari, vel ſimili. = Secunda. Etiam in Proverbiis Salomonis, & in Eccle- Vaſtico, & in conſimilibus doctrinis moralibus non eſt quæ- rendus ſenſus Figiralis. Ratio eſt, quia licet ejusmodi proverbia, aut ænigmata, aut Apologi, veritates morales doceant mediantibus re- bus; id tamen non fit, quod res ejusmodi habeant rationem ſigni ſi- gnificativi ad placitum ex inſtitutione divina, prout juxta D. Thomam requiritur ad fenfum figuralem ſeu allegoricum laté diétum, ſed quia uſurpantur per modum comparationis ſeu aſſimilationis unius ad alte- rum; quod pertinet ad ſenſum literalem. Nec dedecet Spiritum ſan- Qum, inſtruere homines circa heneſtatem morum, ex ſuo genere na- furalem; quia ſubordinatur ſaltem extrinſecè ad finem ſupernaturalem; & neceſſe eſt, prius formare hominem, quàm Chriftianum, aut filium DEI adoptivum. Hujus mentis eſt P. Acoſta l. cc. ubi ſic ſribit: Mihi etiam in Proverbiis, & Eccleſiaſtico diſplicet quorundam expoſitorum nimia ſpirituali- tas; qui nihil patiuntur tradi ad æonomiam & politicam converſationem, ſed omnia ad perfectionem ſtatim referunt. Puto verò, Spiritum ſanctum etiam ad hac bhumana deſcendere, & illa pracepta dare, quæ à viro cordato & experte libenter audlires etiam de re familiari, etiam de prudentia humana. Exempli cauſa; Eccleſiaſticus ita loquitur: Servus ſenſuts ſit tili dilebctus, quaſi anima tua; non defraudes illum libertate, neque ino- pem derelinquas illum. Pecora tibi ſunt 8 Attende illis, Gα ſi ſunt atilia, perſover ent apud te. Hoc aliquis ad gregem Eiruüaalem animatum reſerre poſſit, quod parum putet intereſſe Siritus ſancti, 5 lit rain — — — ⸗ Pars VL. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam. 242& atrum pecoribus curam impendamus, neecne. At mihbi longè ſuayius ſapit, K cum de ſervis & ſaliis & ſamilia DEUI'M monentem audio, etiam de re fami- liari honeſtum prudensque conſilium dantem audio. Nain & ipſa res familiatis in ſanctos piosque uſas exgendi debet, praſertim ab iis, quorum intereſt, vel pauperes vel Eccleſiæſticam familiam alere. Ira non erit prater ſinem divinæ le= gis, qui eſt charitas, etiam de tuendo grege, de ineundo convivio, de vitando are alieno præcipere. Ita P. Acoſta; cui quidem aflentiendum, quod circa do ctrinas directè reſpicientes honeſtatem moralem, cui contrave=- niri nequeat ſine poſitiva deordinatione rationis morali, ecipséô pecca- minoſa, non ſit quærenda allegoria niſi per ratiocinationem tacitam à pari, aut fimili; minimè tamen huic Doctori adſtipulandum eſt, dum. Mlam curam divinam extendit etiam ad leges prudentiæ œconomicæ aut politicæ, quibus contraveniri poteſt ſine deordinatione rationis morali ſeu peccato-veniali. Si enim DEUS ſua revelatione ſe extendere vo- luiſſet in uno vel altero caſu ad ea objecta, quæ ſunf miniſterialia ſeu inftrumemtalia ad uſus humanos, eò quod poſtim aut debeant ordinari ad fines bonos, debuiſſet etiam tradere univerſas artes, & feientias. Quod ſi illi non placuit, dare inſtructionem de toto apparatu ſcientia- rum & artium naturalium, non eſt conſentaneum, eum voluiſſe con- ferre notitiam de minima earum artium parte. Itaque fatendum, quod ejusmodi principia œconomica, vel politica in Scripturis non doceantur ratione ſui; ſed tantüm ſerviant ad formandum argumentum à pari, à Rmili, à majori ad minus in ordine ad doctrinam moralem directivam liciti aut illiciti, prout fit in datoexemplo; ubi eæ eo, quod ne qui=- dem pecora utilia prudenter dimittantur, trahitur motivum ad non di-=- mittendum fidelem ſervum inopem, quod pertinet ad obligationem æquitatis naturalis, adeoque ad honeſtatem moralem. Verum tamen eſt, quod ejusmodi proverbia, & doctrinæ morales patiantur ſenſum allegoricum per accommodationem à ſimili, aut à pPari. lertia. Prophetiæ direlctè braænuntiantes de Chriſto, da Eccleſia, aut de alio euentu N. T, non ſunt aliſegoriis g tenltangk«, alit onerand«k. Ratio eſt, quia ubi reperitur objes Cum literale locutionis divinæ attentione humana & divina dignum, non eſt veroſimile, DEIM voluiſſe attentionem noſtram avocare ad aliud objectum figurale. Sic etiam ſentit P. Acoſta l. cc. ubi ſic loqui= tur: Quod de praceptis moralibus diæxi, idem multo amplius tenendum eſt im Hh zZ bie . 244 Prolegomenorum in Sacram Seripturam explicandis prophetiis de Chriſto & Eccleſia. Neque enim oportet, illas friveæ- lis allegoriis extenuare, ut ſanctus doget Hieronymus (in c. I. Mal.) Reglla, ait Hieronymus, Soripturarum ſt ubi manifeſtiſſima brophe- tia de fuluris exitur, per incerta altegoriæ non extenuare, quæ ſoeripta ſunt. Quarta. Quacunque in Eiteris Apoſtolicis aut Evange licis teſtimonia proferuntur, hac lege eplicanda ſüunt, ut non allegoricis ſenſibus debilitetur veritas Evangelica pro- Phetata. Ita P. Acoſta l. cc. Ratio patet ex priori Regula. Quinta. Quacunque in E. T. hiſßzoricè recenſentur, niſi Rſtatim in cortice præſeferant inſtrubtionem pro directione Ec- cleſiæ in rebus Pidei ſeu morum, aut requirantur au complen- dum nexum literæ, prater ſenſum literalem continent ſen- ſum ſiguralem, vel allegoricum, vel tropologicuml vel ana- SLogiclm. Ratio eſt, quia, ut teſtatur Apoſtolus Rom. 15. v. 4. Qua- cunque ſeripta ſunt, ad noſtram doctrinam ſeripta ſunt. & 2. Tim. 3. v. 16. Omnis Scriprura divinitus inſpirata utilis eſt ad docendum ad arguendum, ad cor- ripiendum, ad erudiendum in juſtitia. Igitur ſi non reperitur utilis doctrina in ſubſtantia aut circumſtantia texts, quærendus eſt ſenſus utilis ex in- terpretatione figurali. Excipiuntur tamen particulæ & partes oratio- nis, quæ requiruntur ad complendum nexum, & ſenſum utilem pro- poſitionis. Has enim excipit D. Auguſtinus l. 16. de Civit. c. 2. his ver- bis: Non ſane omnia, quæ geſta narrantur in ſanctis literis, aliquid etiam ſigniſicare putanda ſunt. Sed propter illa, quæ aliquid ſignificant, etiam ea, qu& nihil ſigniſficant, attexuntur. Solo vomere terra ſcinditur; ſed ut hoc fie- ri poſſit, etiam mtera aratri membra ſunt neceſſaria. Et ſoli nervi in Otha- ris atque hujusmodi vaſis muſicis aptantur ad cantum, ſed ut aptari poſſiut, in- ſunt & catera in compaginibus Organorum, qu& non percutiuntur à canentibus, ſed ea quæ percuſſa ſonant, his connectuntur. Ita in Prophetica hiſtoria dicun- tur & aliqua, quæ nihil ſignificant, ſed quibus adbæreant, quaæ ſignificant, & quodammodo religantur. Sexta. Qua requiruntur ad complendum ſenſum literalem utilem, etiamſi in ſe, ac ratione ſui nullam aliam 7 ferant utilitatem, non ſunt myſti- — „ 1 „ Pars VI. De Arte &ſRegulis interpretandi Sripturam. 24 5 myſticis expoſitionibus, aut altegoriis exponende. Patet ex dictis præcedente regula. ”ẽMẽðß Septima. Omnia pracebtalegalia aut cæremonialia in V. T. Moyſi, aliisque probhetis data, etiamſi haberent ſonſum li- teralem utilem, continent univerſim ſonſum ſcguralem. Ratio eſt, quia D. Paulus ad Heb. 10. v. I. univerſim docet; legem eſſe umbram futurorum. Idem I. cc. c. 9. præcipua veteris tabernaculi officia & partes non ſolàùm explicat allegoricè, ſed etiam teſtatur, eas allego- rias fuiſſe intentas & inſtitutas à Spiritu ſancto. I'ln ſecundo, inquit (ta- bernaculo) ſemel in anno ſolus Pontifex (introibat,) hoc Rignißicante Spiritu ſanclto, nondum propalatam eſſe ſanctorum viam. - quæ parabola eſt temporis inſtantis. - neceſſe eſt ergo exemplaria cœleſtium his mundari; ipſa autem cæ- leſtia melioribus boſtiis; non enim in manufacta Sancta Sanctorum JESsIS in- troivit, exemplaria verorum, ſed in ipſum cœlum. Idem c. 8. v. 5. dicit: quod Judæi exemplari & umbræ deſerviant cœleſtium. Octarva. Omnia aclta & falta, quæ recenſontur in libris biſtoricis V. T., etiamſi frequenter contineant ſonſum lite ralem atilem, imitanaorum aut vitandorum gratia, conti- nent ſimul ſenſum ſigaralem. Heæc Regula fundamentalis Ppro- batur ex Scriptura & conſenſu Patrum. D. Paulus nullum ferme ge- nus rerum in V. T. narratarum omittit, cui non tribuat ſignificatio- nem figuralem. In Epiſtola I. ad Corinth. c. 10. ait: Patres noſtri omnes ſub nube fuerunt, & omnes mare tranſierunt; & omnes eandem eſcam ſpiritua- lem (Manna) manducaverunt, & omnes eundem otum ſpiritualem biberunt; bibebant autem de ſpirituali conſequente eos (ſaltem per effectum, nempe per aquam ex petra proffuentem, & inquantum eundé per gyrum repe- titis vicibus conſpiciebant de novo per valles priorem montem in de- ſerto) petra; petra autem (præfigurata) erat Chriſtus. Hac autem in ſigu- ra facta ſunt noſtri; ut non ſimus concupiſcentes malorum, ſicut & illi concu- pierunt, neque idololatræ eßiciamini, ſicut quidam ex ipfis; neque Ffornicemur, icut quidam ex ipfis fornicati ſunt, & ceciderunt una die viginti tria millia; neque tentemus Chriſtum, ſicut quidam eorum tentaverunt, & 4 ſerpentibus pe- rierunt, neque murmuraveritis, ſicut quidam eorum murmuravetunt, & perie- runt ab exterminatore. Hac autem in ſigura contingebant illis. Ita Apoſtolus. Si ergo & delicta, & ſupplicia judæorum, fuerunt figura futurorum . FIh 3 multo 246 PBrolegomenorum in Sacram Scripturam multo magis & alia facta V. T. erunt figura futurorum. Idem ad Heb. 4. v. g. & c. II. 12. 13. docet Sabbatum Judæorum, inſtitutum ab initio mundi, eſſe figuram Sabbatismi in eœlo; Jeruſalem eſſe figuram cœ- leſtis Jeroſolymæ; & terram promiſſam eſſe figuram cœleſtis patriæ; & montem Sina efle figuram fuperni montis Sion. Si ergo in his rebus reperitur figura, eadem eſt ratio de omnibus. . Nona. Hiſtorialia, gia rebperiuntur in libris Macha- baorum, in Evangelüis, &' in Acdtis Apoſto orum, non ſant bPræſiglural a IPaltuv orum „ conſcaquenter, niſi in particulari textu reperiatur ſpeciale indicium ſignificationis ſpiritualis, non ſunt exponenda allegoricè. Ratio eſt, quia in Actis Chriſti & Apoſtolo- rum datur impletio præteritorum; nec ex Scriptura & traditione ha- betur fundamentum, quod ex inſtitutione divina habeant rationem Egni, ſignificativi futurorum. De libris Machabæorum conſimiliter ex traditione non habetur fundamentum dicendi, ea ada habere ex inſtitutione divina rationem ſigni ad placitum, ſignificativi futurorum; cum nullus Patrum illas hiſtorias conſueverit interpretari allegoricè. Hujus ratio forte eſt, quod non ſint compilatæ ante adventum Chriſti nec publicatæ ante promulgationem Evangelii. Dicitur autem in Re- gula; niſi in quopiam textu veperiatur ſeciale indicium lignificationis ſpiritua⸗ lis. Quia nonnunquam in textu exprimunctur ejusmodi circumſtantiæ;, quæ viderentur fruſtra adjectæ, niſi adjectæ fuiſſent innuendi myſterii causâ. Exemplum habetur in illo textu oannis 4. JEöIIS fatigatus ex itinere ſedebat ſupra fontem; erat autem hora quaſi ſexta. Ubi non appa- ret, quare exprimenda fuerit circumſtantia fatigationis, & temporis» niſi alicujus rei ſignificandæ causs. Idem dicendum de aliis quibus- dam circumſtantiis vitæ Chriſti, v. g. quod nocte natus ſit, quod re- clinatus in præſepio, quod in prora navis dormierit, quod è navi docuerit; quod ſupra fluétus ambulaverit, & Petrum ambulare fecerit; quod ventis præceperit; quod tributum ex ore piſcis ſolverit; quod luto cœcum ſanaverit &c. &c. quæ omnia allegoricè exponenda ſunt; uia aliàs non eſſet ratio, cur iſta tam exactè narrentur &c. Hine & Apoſtolus ad Heb. 13. v. 12. ponderans, quod Chriſtus vitam ſuam clauſerit extra eroſolymam, obſervat, id non ea de cauſa ſolùm con- tigiſſe, ut impleretur prophetia præcedens, expreſſa in præcepto di= vine cremandi corpora extra caſtra; ſed eriam ut aliud quidpiam ſigni= ficaretur; . S —☛ E — L5 — *% ð 15 . Pars VI. De Arte & Regulis interpretand Feripturam. 247 ficaretur, videlicet; nos non habere in terris manensem éipitatem, N loquitur. Hinc Decima. Etiam in vita Chriſti circumſtantiæ, quæ non Jerviunt pro exemplo imitationis, aut pro iltuſtranda do- Arina religionisz nec regairuntur ad texendum felum nar- rationis, allegoriæ innuenae causd factæ & ſoriptæ eſſe inteltigenda ſünt. Heæc Regula probatur ex conſtanti traditione; ex communi videlicet ſenſu Patrum & Interpretum. Sic D. Auguſtinus tract. r5. in JOa. expendens præfatam Chriſti fatigationem ad puteum Jacob ait: Jam incipiunt myſteria; non fruſtra fatigatur J EsUS: fatigatur ab itinere; & ſedet; & juaxta puteum ſedet; & boza ſextaà fatigatus ſedet. Omnia ifta innunnt aliquid; indicare volunt aliquid; intentos nos faciunt. IUndecima, Etiam nomina propria, numeri, pondera, & menſuræ, niſt requirantur ad complendaum utilem ſen- ſum, ſignißcationis allegoricæ causä eéxpreſſa fuiſſe cenſen- da ſünt. Hac regula ſequitur ex prima Regula D. Auguſtini, ubi ait: Quidquid in ſermone divino neque ad morum honeſtatem, neque ad fidei veritatem propriè referri poteſt, fguratum eſe cogneſce. I. cc. Idem con- firmatur ex D. Chryſoſtomo Hom. 24. in Gen. Nomina propria, etiam ſola ſi recenſeantur in ſacra Scriptura, non contemnantur. - (Cum enim myſterüs tota gravida ſit &riptura, quis ambigat vel in ipfs nominibus propriis ſeu impoſitione, ſen interpretatione multum theſaurum dockrina latere? Idem probatur ratione D. Auguſtini, ubi oſtendit, Hiſtorialia V. T. intelli- genda eſſe ſimul in ſenſu allegorico; Quis, inquit, niſi mente perverſus inaniter contendat, libros per annorum millia tantâà religione & tam ordinatæ ſucceſſionis obſervantid cuſtoditos (fuiſſe) ad ſolas res geſtas illic intuendas? Cum praſertim dicat Apoſtolus, omniæ illis in figura contigiſe, & ad no- ſKtram doctrinam ſcripta efe? l. 15. de Civ. c. 27. Hec ratio à fortiori urget circa numeros, menſuras, pondera, nomina. Videantur eti am dicta part. 3. quæſt. 1. ubi reperiuntur plures textus Patrum hanc regu- lam confirmantes. Q. IX. Quæ Regulæ obſervandæ pro eruendo ge- nuino ſenſu allegorico, tropologico, & anagogico? Rep. Regulæ poſſunt eſſe ſequentes. Primas — 248 Prolegomenorum in Sacram & ripturam Prima. Nultas aamittenauselt ſenſits Allegoricus, Tro- ologicus, aut Anagogicus, niſi in ipſa Scriptnra aut per Iraditionem alicubi declaratus. Ratio hujus Regulæ eſt; quia, ut D. Thomas oſtendit, ſignificatio Allegorica, Tropologica, & Ana- gogica per hoc differt à purè accommodatitio, quod illa ſit ex inſtitu- tione divina; de hac autem nobis conſtare nequit, niſi ex revelatione per Scripturam vel Trackitionem. Itaque omnes expoſitiones figurales Scripturæ, five pertineant ad myſteria fidei, ſive ad doctrinam mo- rum, ſive ad promiſſiones gratiæ & gloriæ, niſi eruantur ex ipſa Scri- ptura, pro accommodatitiis habendi ſunt. Eadem Regula probatur ex D. Auguſtino L 2. de Doctrina Chriſt. c. 6. ubi ait: MWihil fere de ob- ſcuritatibus ſacra Scripturæ eruitur, quod non planiſſimè dictum aiibi reperia- tur. Idem I. de vera religione c. 17. & alibi ſæpius dicit: Vetus Teſta- mentum eſt occultatio sovi, & novum manifeſtatio veteris Idem proin etiam exiſtimandum eſt circa ſenſum figuralem latentem in figuris V. T. Eadem Regula probatur etiam ex D. Thoma, qui Quodl. 7. art. 14. ſic habet: Manifeſtatio alicujus veritatis poteſt fieri rebus & verbi. Actor autem rerum non ſolum poteſt verba accommodare ad aliquid ſignifi candum, ſed etiam res poteſt diſponere in figuram alterius. Et ſecundum hoc manifeſta- tur in &riptura veritas dupliciter. Uno modo ſecundum quod res ſignificantur per verba; & in hoc conſiſtit ſenſus literalis. Alio modo, ſecundum quod res ſunt figura aliarum rerum, & in hoc conſiſtit ſenſus ſpiritualis. Et ſic & ripturæ (ex inſtitutione divina) habent plures ſenſus. Ibidem art. 16. C. oſtendit, quod ſenſus figuralis, ſeu ſignificatio rerum conveniat ſoli Scripturæ ſacræ, & non libris aliorum Scriptorum. Dicendum, inquit, quod ſpi- ritualis ſenſus ſacra scriptura accipitur ex hoc, quod res curſum ſuum pera- gentes ignificant aliquid aliud. Sic autem ordinantur res in ſuo curſu, us ex eis talis ſenſus poſſir accipi; quod ejus ſolius eſt, qui ſua providentia res Fu- bernat, qui ſolus DEUS eſt - DEUIS enim adhibet ad ſignificationem aliquo- rum ipſum curſum rerum ſua provigentia ſubjectarum. Poſtquam autem S. Doctor hoc modo oſtendit, ſenſum allegoricum, tropologicum, & anagogicum eſſe ex infſtitutione divinâ, qua DEUS non ſolùm ſic di- ſpoſuit curſum rerum, ut ſervirent ad rationem ſigni, ſed eas etiam u inſtituit in rationem figni ſignificativi ad placitum; ſolvit objectio- nem aſſerentem, ex hoc aperiri occaſionem explicandi ſcripturam, ut quisque vellet; ac docet, id non conſequi; quia explicatio figuralis eſt petenda me — — - ——ð Pars Vn. De Arte & Regulis interpretandi &ripturam. 24 petenda ex declaratione ipſius Seripturæz. Ad3. inquit dicendum, quack ſicut dicit Auguſtinus in l. de Doct. Chriſt. nihil eſt, quod occultè, in aliquo loco ſacra Stcziptura tradatur, quod non alibi manifeſtk exponatur. Unde Hpiritualis enpoſitio ſemper debet habere fulcimentum ah aliqua literali expoſi- tione ſaeræ criptara; & ita vitatur omnis erroris occafiio. . Secunda. Myltus admittenaus eſt ſenſas Aldogoricus, Tro- bpologicas, aut Azagogicies, niſs ongruat conteætai, Hæc maximi momemti Regula fumitur ex D. Thoma, qui de potentia quæſt.4. ſic ſcribit: Aliud eſt, ne aliquis alios fenſus (Præter literalem), qui poſunt ſalyva circumſtantia literæ & ipturæ aptari, penitus excludat. — Umde omnis veritas, quæ ſalvà literæ circumſtantia poteſt & ripturæ aptari, eſt ejus ſenſus. Itaque D. Thomas nullum cenſet admittendum fenfum figuralem, niſi congruat circumſtantiæ literæ, id eſt comextui. Et ratio eſt, quia non foret conforme divinæ prudentiæ, ſrin una continua ſerie contextůs, ubi interveniunt v. g. plura nomina propria, varii numeri, diverſa pon- dera aut menſura, voluiſſet ſigniſicare decem aut viginti terminos ſim- plices ſine ulla eerundem compoſitione, connexione, vel affirmatione. Ex quo ſequnur; ſi in continua quadam ſerie contexts occurrant ejus- modf res, de ſe quidem fignificativæ in actu primo, non tamen ſignifi=- cent in actu ſecunde, niſt congruant contextui, ita ut ſint pars allego- riæ cujusdam cum contextu continuæ. Confirmatur ex D. Hieronymo, qui & ipfe in c. I. Habacuc hane conditionem in ſenſu Tropologico, alioquin liberiore cæteris requirit. Fropologiæ, inquit, libera eſt, & his tantàm legibus circumſeripta, ut pietatem ſequatur, inteiligentig ſermo= nisque contextum; nec. in rebus multum inter ſe contrariis violenta lit copu⸗ landis. TertiYa. Wuanaocunque vel unica pars cujusdam totius aut generis per ſamribturam explicatur in ſenſit allegorico, omnes iltius totius partes, & omnes ileius generis ſpecies per analogiam in ſenſit allegorico explicanax ſunt, quousqueid bermillil ILulzect a mat 6„rIIH:. v. g. Si aliqua pars paradiſi, arcæ Noëmi- cæ, Tabernaculi, Templi Salomonici, populi Ifraelitici, Sacrificiorum, vi- Rimarum, cæremoniarum legis, veſtium ſacerdotalium, vaſorum ſacro- rum, ſuffituum, corporis humani, Iyderum, elementorum, bruto- rum, arborum, fructuum Ge. reperitur in ipſ: Scriptura expoſita in ſenſu allegorico, vel tropologico, omnes partes paradiſi, arcæ, ta- 1X. berna- 250 Prolegomenorum in Sacram Kripturam bernaculi, templi &c. &c. & omnes ſpecies fructuum, arborum, bru- . A :. ——. . . . rorum &c. ſiſtendé intra analogiam, allegoricè exponi poſſunt, ac de- bent. Neque talis expoſitio vocari poterit accommodatitia, niſi per extenſionem; eaque, ſi attingat analogiam partium, verè erit intenta à Spiritu ſancto. Dicitur autem: quousque id permittit ſubjecta materia; quia ubi ſiſtit analogia partium figuratarum inter ſe, etiam allegoria finienda eſt. Hanc limitationem ponit D. Hieronymus in c. I. Jonæ, ubi ait: Apoſtolus Agar & Saram ad duo Teſtamenta refert; & tamen non omnia, quaæ in Hiſtoria illa narrantur, tropologicè interpretari poſſumus. Et ad Epheſios de Adam & Eva diſputans ait: Sacramentum hoc magnum eſt. Ego autem dico, in Chriſto & Eccleſia. Nunquid totum principium Geneſeos C fabricam mundi & hominum conditionem ad Chriſtum & Eccleſiam referre poſſumuss Ilud etiam, quod ab eodem Apoſtolo ſeribitur: Bibebant de ſpiri- tuali conſequente eos petra; petra autem erat Chriſtus; nequaquam nos arctat, ut omnem Exodi librum referamus ad Chriſtum. Quid enim poſſumus dicere; quod hac petra à Moyſe percuſſa ſit non ſemel, ſed bis? quod aquæ fluxerunt, & torrentes repleti lunt? Num univerſam hujus loci bhiſtoriam ſub occaſione cogemus ſub leges allegoriæ, & non potius unusquisque loçus ſecundum hiſtoria diverſitatem diverſam accipiet intelligentiam ſpiritualem? Hæc Regula eſt cla- vis univerſalis ad omnes fſenſus allegoricos, tropologicos, & anagogi- cos totius Scripturæ. Probatur autem ex Regula Tichonii de genere & ſpecie, à D. Auguſtino collaudata, & recenſita ſuperius quæſt. 5. Quarta. Quandocungue aligua res, cujus alicubi in Soriptura literaliter ſit mentio, alibi ſumitur metaphoricè in ordine ad Doctrinam morum, ea metaphora pro allégo- ria tropologica habenda ſt Hec regula iterum aperit ingentem campum pro ſenfibus tropolôgicis; quia locutiones metaphoricæ do- Rtrinales, quæ reperiuntur in Novo Teſtamento, in Prophetis, Pſalmis, & libris ſapientialibus, ſunt allegoriæ tropologicæ, ab ipſomet Spiritu ſancto tacitè explicatæ, ac feſpeétivæ ad res, unde metaphoræ ſumptæ ſunt. Sic v. g. quando in N. T. eſt ſermo de frudtu bonorum operum, de ſemine verbi divini, de ſcuto fidei, de lorica juſtitiæ, de gladio ſpiritus, galea ſpei, luce ædificationis, ſale ſapientiæ, fermento donorum, yſo juſtificationum, ſuſitu orationum &c. manifeſtum eſt, exinde ſumi occaſionem poſſe, omnia arma, fructus, ac res ejusmodi, quorum in veteri Teſtamento quoad ſenſum literalem fit mentio, rcchiſim per . analo- — — e hel 4 .. tenn ⸗ mis; ritu. pte um, tus, M IN ain per Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 25 analogiam explicandi in ſenfu tropologieo; & ſi analogia attingat to- tum analogatum à Spiritu ſancto inſinuatum ex contextu, reverà ejus- modi ſenſus tropologicus erit à Spiritu ſanéto directè intentus. Idem proportionaliter dicendum de terminis metaphoricis reſpicientibus ad ſenfum anagogicum v. g. ubi fit mentio theſauri cœleſtis, de nuptiis ſponſi, de denario &c. quæ omnes metaphoræ ſunt tacita explicatio anagogica ejusmodi terminorum literaliter in V. T. recurrentium. Regula autem hæc probatur ex ſenſu Patrum, qui hoc genere interpretanqi familia- riſſimo cenſent ſe attingere mentem Spiritus ſancti; prout præſertim relucet ex operibus moralibus & Homiliis D. Gregorii M. AQ. J. Quæ ſint Regulæ pro eruendo ſenſu pro- pheticoę? . “ Reſp. Pro eruendo ſenſu prophetico poſſunr ſervire hæ Regulæ. Prima. Wuando in hiſtoria V. T. nultum reperitur obie. Aum congruum probhetik, in ſenſit prophetico de Chriſto S& Eccleſia &c. verba ſumenda ſint. Exemplum habetur in Pſalmo 109., quem ipſemet Chriſtus oſtendit eſſe prophetiam de Meſ- ſiæ divinitate, quia in V. T. nullus reperiri poterat, cui David congruè conferret titulum ſui Domini. Quomodo ergo, inquit, David in ſpiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo? & David vocat eum Dominum, quomodo filius ejus eſt? Math. 22. v. 43. Secunda. Quando in V. T. reperitur objectum congruum prophe- tiæ, ſed cum éircumſtantiis & proprietatibus illi objecto non congruen- tibus, Prophetam ab objecto immediato prophetiæ tranſüſſe ad figuratum aliud remotum exiſtimandum eſt. Hæc Regula ſumitur ex D. Hiero- nymo in c. 30. Iſaiæ, ubi ait: Omnes prophetarum repromiſſiones, qu& excedunt mediocritatem illius temporis, ad Chriſti referamus adyentum. Ex- empla habentur in decem ultimis Capitulis Iſaiæ, ubi præclara vaticina- tur de Jeruſalem, de Sion, de populo DEI; quibus tamen attribuit pro- prietates, nunquam impletas in V. T.. Itaque in ejusmodi prophetiis habentur duo objecta, unum literale ac hiſtoricum immediatum, alte- rius rei præfigurativum; alterum autem præfiguratum ſeu allegoricum objetum mediatum. & quis autem objiciat; quod videatur abſurdum, proprietates objecti præfigurati attribuere objecto præfigurativo, in quo verè nunquam ecxiſtunt, ut proin iſte modus prophetandi tan- HMU Ii 2 quam 252 Prolegomenorum in Sacram Seripturam quam dedecens DEUM rejiciendus ſit: Reſpondetur; etiam in mode loquendi vulgari ſic eſſe receptum, ut proprietates, quas conſtat ex in- tentione loquentium referri ad figuratum, ex medo tendendi videantur referri ad figuram. Sie quis alteri oſtendens imagines diverſorum Im- peratorum, digit intendens in imaginem Neronis dicet: bic eſt Iy- rannus; & ad imaginem Ludovici pii: hic eſt probus. Quamvis nec ima- go nec ſtatua ſit crudelis aut pia. Itaque dicendum ; quod eo tempore, quo ejusmodi prophetiæ in ſenſu literali implebantur, evidens homi- nibus efſe poterat, objectum prophetieum literale eſſe actu impletum: & cum non referret omnes proprietates in prophetia expreſſas, etiam evidens ipſis erat, eas proprietates ad aliud quoddam præfiguratum à propherta relatas eſſe, utpote de cujus veracitate ex iis, quæ cerne- bant eſſe impleta, dubitare non poterant. . lortia. Quanao propheta in media prophetia ſubitöé ſine alla connexione videtur tranſire ab uno obzjelto ad aliud totaliter diſparatum, ilte tranſitus pro nova Ectaſi pro- phetica intencalaris er commonitorio guodam obieclto ante- cedenté occaſionata habendus ſt Hec Regula ſummè utilis eſt ad explicandas plures prophetias directè verſantes circa Chriſtum & Eecleſiam; lieet reperiantur in medio eurſu prophetiæ alterius, directè verſantis circa varios eventus populi Judaici. Senſus autem Regulæ eſt, quod pro hetæ prænuntiantes de futuro ſtatu gentis Judaicæ, ad- verſo vel roero frequenter deferantur ad objecta, quæ aliunde norunt, aut de novo intelligunt eſſe præfigurativa Chriſti & Eccleſiæ. Quando ergo in medio curſu prophetiæ hiſtoricæ de ſua gente defe- d ejusmodi objecta, v. g. Jeroſoymam, Sion, populum afflictum, runtur a lun &c. ſubitèò recordantur, ea eſſe figuram Chriſti, & ejus Salomonem, Eccleſiæ, quæ eſt corpus Chriſti. Itaque pro ingenti amore & atten- tione, quibus feruntur erga Chriſtum promiſſum & Eceleſiam, acce- dente ad eam diſpoſitionem perfectam auxiliò diviné, ſtatim abripiun- tur in Ectaſin, in qua toto amore & tota attentione hærent in ipſo pro- totypo, totaliter neglectéô commonitori, & filo prioris prophetiæ hi- ſtoricæ. In ea proin nova Ectaſi vident nova circa prototypon myſteria, in quibus obſervandis & annotandis tamdiu perſeverant, quamdiu du- rat intercalaris Ectaſis ac viſio. Ceſſante autem intercalari Ectaſi ad lum propheriæ Prioris hiſtoricæ de ſua gente redeunt., Excmplum habetur — Pars VI. De Arte & Regus interpretandi Seripturam. 275 rn habetur in actis plurium Sanctorum, qui dum in medio Pſalmodiæ, Leionis ad menſam, colloquii &c. deferebantur ad verba, vel ſigna, commonitoria certi myſterii, ad quod tenerrimè afficiebantur, ſtatim fluebant lachrimæ, & frequenter abripiebantur in Ectaſin. Sic D. Petre de Alcantara & D. Thereſiæ ſæpius ac fermè ordinariè contingebat, quando colloquebantur de bonitate DEI; & B. Petro Forerio, quande in Vigilia Nativitatis legebatur, aut ipſe in menſa præiegebat myſte- rium Incarnatienis. Conlimile quidpiam conſpicitur in vehementer amantibus. Dum enim conſpiciunt effigiem amati, aut verſant dona- rium ab eo acceptum, vel audiunt ejus laudes, nonnunquam ita ab- ſorbentur in amato, ut nec amplius attendant ad effigiem, nec ad do- naria ſeu commonitoria alia, nec ad colloquentes. Cum ergo etiam DEUS circa Ectaſes ſoleat communiter attendere ad diſpoſitiones ejus, ui in Ectaſin ab eo eſt rapiendus, ejusmodi Ectaſes intercalares non ſinr ubique comminiſcendæ gratis, ita ut nulla reddi poſſit ratio, quaſi ſe haberent per modum ſubitæ coruſcationis fortuitæ; ſed ibi ſolàm admittendæ ſunt, quando in contextu præcedente reperitur & aſſignari poteſt congrua ejusmodi tranſitionum Ectaticarum occaſio. Cæterùm Regula probatur ex eo, quiaex Patribus certum eſt, quod Propheræ occaſione eventuum prænuntiatorum pro tempore propinquo, ſubite franſeant ſine ulla connexione ad prop hetias de Chriſto & Eccleſia, & de eventibus novi Teſtamenti; neque hactenus ejusmodi tranſitionum aſſignata eſt melior ratio, methodus, & Regula. D. Gregorius Hom. 7. in Ezeh. dicit: Conſuetudo prophetia eſt, nunc iſta, nunc illa conſpiceres & ab aliis in aliud ſubitò verba derivare. Et Rupertus Abbas in Oſeæ c. I. Propheta eum mittterentur ad pronuntiandum è longinquo adventum Chriſtis ſimul etiam de propinquo datum vel injunctum eſt ilis prophetare illud, in quo citius veraces comprobari poſſent; ut cum illa prophetiæ pars completa eſſet, ilud quoque quod reliquum vel maximum erat, de adventu Meſſiæ verum fore convinceretur. Siquis objiciat; hunc modum prophetandi eſſe verſatilem, deceptioni facili obnoxium, indeterminabflem, adeoque indignum DEO, Reſpondetur, Judæis perſpectam fuiſſe veracitatem prophetarum ex impletione cæterorum; ipfis etiam perſpecta erat conſuetudo ejus- modi Ectaſium & tranſitionum in prophetis; ſciebant etiam, quænam a u impleta eſſent ex antecedentibus & conſequentibus, itaque facile internoſcere poterant Ectaſes ac viſiones intercalares, earumque à pro- phetia hiſtorica diſtinctjonem per traditionem ad poſteros Kanirere, lLi z Nohis 4 254 Prolegowenorum in Sacram Scriptaram 4 Nobis autem pro Criterio ac diſcretivo probabili viſonum intercalarium ſervit hiſtoria vetus, & adducta iſta de requiſito commonitorii atque oecaſionis congruæ regula. Quarta. Wu«x eſt regula verborum propheticorum, ea- dem eliam & iſtonum probheticarum, & acltionum. U enim D. Gregorius l. 22. Mor. c. 21. & Hom. 11. in Ezechielem obſer- vat: Hoc quoque mirandum habent libri prophetarum, ut eorum non ſolum dicta, ſed etiam res geſtæ prophetia ſit. Sic Jeremias c. 13. jubetur lumba- re ſuum abſeondere in petra ad Euphratem. C. 16. jubetur ire in do- mum figuli, ubi reperit figulum loco vaſis difſfracti conficientem aliud. G. 24. videt calathum plenum ficis. C. 27. jubetur imponere vincula collo ſuo. Quæ omnia juxta primam, & ſecundam regulam exponen- da ſunt. 3 S D. XI. Quinam ſint Idiotiſmi Hebraici, in Vulgata retenti? Reſp. P. Turre tom. 3. tract. 3. quæſt. 3. enumerat ſequentes. 1. Hbrai loco adjectivi ſumunt ſubſtantivum in Genitivo. Sic dicitur Ruth 3. V. I I. Scit populus, te eſſe mulierem virtutis. Et Pſ. 20. v. 4. Pra- veniſti eum in benedictionibus dulcedinis. Et Iſaiæ 26. v. I. Urbs fortitudinis noſtra Sion. Et Pſ. 5. v. 8. Virum ſanguinum. Et Iſaiæ §53. v. 3. Virum dolorum. Et Oſeæ I. v. 2. Jume tibi uxorem fornicationum. Et Sap. 5§. v. 17. Diadema ſpeciei. In quibus omnibus ſenſus eſt; mulierem vir- tuoſam, benedictionibus dulcibus, urbs fortis, vir ſanguinolentus, vir plenus dolorum, mulier fornicaria, diadema ſpecioſum. 2. Participia geminata cum verbo ſignificant modum intenſionis, vel ex- tenſionis. Sic Thren. I. v. 2. Plorans ploravit. Et Oſeæ I. v. 2. Fornicans fornicabitur, idem eſt ac, intensè ploravit, diu fornicabitur; ubi notan- dum, quod Hebræi loco participii ponant infinitivum: plorare ploravit, fornicari fornicabitur. Vide infra Num. 25. & 26. 3. Res dicuntur vocari hoc vel illo nomine, pracisè quia illis convenit ßenificatum nominis. Sie Iſaiæ 9. v. 6. dicirur: Vocabitur nomen ejus Ad- mirabilis, Conſiliarius, Deus fortis, Pater futuri ſaculi, Princeps pacis. & c. S. v. 3. Voca nomen ejus; accelera, ſpolia detrabe, feſtina pradari; & ta- men Chriſtus nunquam fuit appellatus his nominibus; quamvis ei con- Veniat ſignificatum horum nominum. 4A. Con⸗ – Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam. 25 5 4. Congregare idem quandoque eſt ac perdere. Jerem. I0. v. I2. Ca- dent inter corruentes; corruent scongregans congregabo eos; id eſt, ad mor- tuos. Et Sophoniæ I. v. 2. Congregans congregabo omnia à facie terræ: congregabo hominem & pecus; congregabo volatilia cœli, & piſces maris. 5. Fodere interdum idem eſt ac emere, dum videlieet agitur de em- ptione rerum, quæ foſſione comparari ſolent. Gen. 30. v. 5. Abraham dicit: In ſepulchro meo, quod ſodi mihi, ſepelies me: quamvis non ipſe ſibi ſepulchrum foderit, ſed foſffum emerit. 6. Infirmari quandoque ſumitur pro mori, tropicè videlicet, ſumen- do antecedens pro conſequente, fi fuerit regulariter connexum cum il- lo. Oſeæ 4. v. 3. Infirmabitur omnis, qui habitat in ea. quod Chaldæus vertit: Exterminio delebitur, qui habitat in ea. 7. Sape cauſa ponitur pro effectu, & viciſſim effeltus pro cauſa. Zach. 14. v. 19. Qui non aſcenderit de familiis terræ in Jeruſalem, non erit ſuper eos imber; quod ſi familia gypti non aſcenderit, nec ſuper eos erit, ſed ruina, qua percutiet omnes gentes, quæ non aſcenderint; hoc erit peccatum Egypti, & hoc peccatum omnium gentium; id eſt, hic erit effectus peccati. 8. Nomina abſtracta ſape pradicantur de cauſa concreti, ſeu forma in concreto. Pfſal. 17. v. 1. Diligam te Domine fortitudo mea, id eſt, cauſam meæ fortitudinis, quæ me denominat fortem. Pſal. 38. v. 8. Quaæ eſt exſpectatio mea? quæ alia cauſa finalis exſpectationis meæ? Pſal. 70. v. 5. Tu es patientia mea, cauſa aut motivum ac finis patientiæ meæ. Pfal. 90. v. 9. Tu eſt ſpes mea, objectum & cauſa motiva ſpei meæx. 9. Adyerbüs latinis in Hebrao interdum correſpondent verba. Jon. 4. v. 9. Putarne bene iraſceris tu? in Hebræo legitur: Putasne benefecit venit ira tibi; quaſi dicat, putasne benefactum, quod. venerit tibi ira? Ibid. Bene iraſcor ego. In hebræo legitur: Benefecit venit ira mihi, ſeu po-= tius; Benefactum eſt, quod venerit mibi ira. Et Oſeæ 9. v. 9. Profundt peccaverunt, ſicut in diebus Gabaa. Hebræus legit; profundè ſecerunt, cor- rupti ſunt, ſicut in diebas Gabaa; hoc eſt, vehementer corrupti ſunt; ſeu, profundam ruinam ſibi foderunt, quod peccaverint. Iſte Hebraiſmus in Vulgata retentus eſt Pſalmo 105. v. 13. Citè fecerunt, obliti ſunt operum ejus, quod idem eſt, ac ſimpliciter: Cito obliti ſunt operum ejus. 10. In brofundum aliquando idem ſonat ac multum vebhbe- menter. Oſeæ 5F. v. 2. Victimas declinaſtis in profundum. hoc eſt, victi- marum immolationem declinaſtis, ſeu abhorruiſtis vehementer. Et Iſaiæ 2 5 G Prolegomenorum in Sacram Scripturam Iſaiæ 31. V. 6. Convertimini, ſicut in profundum receſeratis. Hebræus le- git, ſicut profundam ſeciſtis; & Chaldæus vertit: qia multùm erraſtis. 1I. Idem ſermo in eodem contexta ad easdem perſonas ab eodem lo- quente aliquoties dirigitur promiſeud in ſecundaæ & tertia perſona. Quod tunc potiſſimùm fieri ſolet, quando idem ſermo effertur per modum ſen- tentiæ definitivæ, & ſimul per modum commonitionis, & ſimul per modum prænuntiationis. Sic Jeremiæ 49. v. 8. dicitgr: Fugite & de- ſcendite in voraginem habitatores Dedan, quoniam perditionem adduxi ſuper eum. Et. v. 29. Tugite, in voraginibus ſedete, qui habitatis Aſor - & erunt cameli eotum in direptionem. Ubi in Hebraico habetur: Fugite; verli ſunt in profundum babitatores Dedan; exitium adduxi ſuper eum. Et v. 29. Fugite; profundaverunt habitatores Aſor -— & erunt cameli eorum in dire- Ztionem. . 12. Conglomeratio terminorum ferme ſynonimorum denotat exaggera- tionem objecti, v. g. laudis, vituperii, fervoris &c. Pſal. 88. v. 31. Fi dereliquerint filii ejus legem meam, & in judiciis meis non ambulauerint; ſi ju- ſtitias meas profanaverint, & mandata mea non cuſtodierint; vilitabo iniqui- tates eorum. Videbatur ſufficere; ii dereliquerint legem, ſed ad exagge⸗- rationem placuit DEO tacitè enumerare omnes ſpecies malitiæ, quæ intervenire poſſunt in derelictione legis; nempe error intelle cs, pro- fanatio ſacrorum, negligentia in urgenda obſervantia etiam in aliis. Similiter Dan. 3. v. 51I. dicitur: Quaſi uno ore laudabant. & glorificabant, & benedicebant DEUIM, quæ conglomeratio denotat fervorem animi, omni modo, & genere laudis cupientis honorare DEUM. 13. Wibnitur interdum perſona actio, quam cauſat in altero. Pſal. 28. v. I0. in hebræo dicitur: Dominus diluvium inhabitat, quorum verbo- rum ſenſum recte attingit Vulgara. Dominus diluvium inhabitare facit. Oſeæ S8. v. 4. Vulgata retinuit modum loquendi hebraicum; Iyſi regna- verunt, cum tamen idem ſit fenſus; videlicet, ipfi regnare fecerunt con- ſtnuendé fibiregem. Morem hunc hebraicum retinuit Apoſtolus etiam ad Rom. 8. v. 26. Ipfſe piritus poſtulat pre nobis, hoc eſt, poſtulare fa- cit. 14. Promiſſiones frequenter, fiunt modo imperativo, quando præceſ- ſit mandatum vel cohortatio ad meritum. Pfal. 33. v. 6. Accedite ad eum, & illuminamini. Iſa. 5S. v. 2. Audite me, & comedite bonum; ubi ſenſus eſt, & illuminabimini: & comedetis bonum. Verumtamen hie mo- dus eſt potius invitantis, aut cohortantis, quàm imperantis. — lbi 0*. J Pars VI. De Are & Regulie interpretandi Seripturam. 257 15. Aliquando Imperativus ſeu optatipus ſumitur pro futurs, & ali- quando futurum ſumitur pro Imperativo. Sic Pfal. 11. v. 4. ponitur Impe- rativus: Diſperdat Dominus univerſa labia doloſa. Et Pfal. 78. v. 6. Ef- funde iram tuam in gentes. Et Pfal. 9. v. 18. Conpertantur pescatores in in- fernum; ubi ſenfus eſt: Diſperdet, efundet, convertentur. Alibi verò po- nitur futurum, & eſt ſenſus imperativus. Deut. 6. v. 4. Diliges Domi- nam DEIUIM tuum. Et Jerem. 3. v. 19. Patrem vocabis me; ubi eſt ſen- us: Dilige, voca. 16. Imprecationes in Scriptura non ſunt divina juſtitiæ invita provoca- tio, ſed jam promiſſæ & parata Zeloſa approbatio. Ita quoad rem Inter- pretes varii. Siè enim ubicunque in V. T. reperiuntur imprec ationes erga homines, aut res, apparet, DEUM ſuam vindictam erga ejus- modi homines jam in Deuteronomio c. 28. 29. 30. & 31. in Prophetis aliisque locis prænuntiaſſe & promiſiſſe: aut modum ſuæ punitionis e ga objectum imprecationis jam aliunde revelaſſe. Sic Pfal. 1I. v. 4. di- citur: Diſperdat Dominus univerſa labia doloſa. Et Pfſal. 78. v. 6. Eſfunde iram tuam in gentes. Pſal. 68. Obſcurentur oculi eorum, ne videant. Plal. 113. Similes illis fiant, qui faciunt ea (idola.) Pfal. 9. Convertantur pecca- tores in infernum (ſeu tumulum.) Oſeæ 14. v. 1. Pereat Samatia - in gladio pereat. Job. 3. Pereat nox, in qua dictum eſt, conceptus eſt homo. Manifeſtum enim eſt, quod omnes hæ operationes divinæ juſtitiæ in Deuteronomio & Prophertis veteri illi populo fuerint partim promiſſæ partim revelatæ; quia ſicut DEUsS veterem populum ad obfer vantias legis traxit promiſſis temporalibus; ita erga adverſarios legis edidit ora- cula vindictæ temporalis. His ergo promiſsis divinis ſtantibs lauda- 9 59 r- pile erat decreta divinæ juſtitiæ approbare, de eorum executione læta- ri, & eorum impletionem cum debita fubjectione ad ordinem divinæ ſapientiæ, etiam operationibus vindictæ locum, tempus, modum, S conditiones præſcribentis, ex motivo cultüs divini adaugendi, & in- juriæ divinæ propulſandæ, vehementer deſiderare. Nunquam autem licitæ erant ejusmodi imprecationes etiam in V. T. ex motivo propul- ſandæ injuriæ perſonalis ſine præcedente revelatione perſonali de prace- dente decreto divino vindicandi in juriam perſonalem. In Novo autem Teſtamento, ubi, ſicut ceſſarunt promiſſiones temporalium erga popu- lum electum, ita etiam ceſſarunt promiſſiones punitionum erga perſe- cutores populi eleécti, non licet amplius uti illis formulis imprecatoriis relaté ad pœnas temporales, niſi eas, quas licet inferre, v. g. in bello juſto⸗ 25 Prolegomenorum in Sacram Scripturam juſto. Quod enim liget inſerre, id omne & ſolum licet precari, optare, & imprecati, imprecatione abſoluta. De Imprecatione Jobi pariter di- cendum; eam pariter eſſe approbationem divinæ juſtitiæ, pro objecto ſuæ averſionis & punitionis per æternas tenebras conliſtentes in priva- tione divinæ viſionis, & temporales miſerias plectentis peccatum origi- nale contractum in die conceptionis rationalis, ſeu nativitatis rationa- lis. Eſt enim metaphora, diem ſumere pro bonis aut malis in eo ge- 17. Nonnunquam tribuitur rei nomen, quod paulo ante habuit, quam- vis actu ei non conpeniat. ExCd. I. v. 12. Projecerunt ſinguli virgas ſuas, quæ verſa ſunt in dracones, ſed devoravit virga Aaron virgas eorum. Hunc modum imitatus eſt Apoſtolus I. Cor. 10. v. 16. Panis quem frangimus, nonne participatio corporis Domini eſt? & c. 11. v. 2 8. Sic de pane illo edat. Ubi ſenſus eſt, ſerpens, qui fuit prius virga: id, quòd prius fuit panis. 18. Interdum numeras ſingularis habet ſenſum pluralem. Jonæ I. v. 5. Timunerunt nautæ, & clamaverunt ad DEUIM ſuum, & dixit vir ad collegam ſuum, venite & mittamus ſortes; & convertatur vir à via ſua mala. Sic & Toelis 2. v. 7. ubi verſio Vulgata habet: Viri in viis ſuis gradientur. In hebraico legitur: Vir in viis ſuis gradientur. 19. Particulæ comparatiyva, Iſicut guaſt, non ſemper important aqualitatem, ſed ſimilitudinem inadaquatam. Deut. 18. v. 15. Moyſes de Chriſto prænuntians dicit: Prophetam de fratribus ſicut me ſuſcitabit tibi Dominus. Et Joan. 17. v. 22. Chriſtus Patrem pro fidelibus rogat, Ut ſint unum ſieut & nos unum ſumus. Et Joel. I. v. 8. Propheta viduam al- loquens ait: Plange quaſi virgo aceincta ſacco. 20. In propoſitionibus copulatis particula negativa Eont poſita in pro- poſitione pracedente ſape trahenda eſt ad ſubſequentem, etſi non exprimatur. Iſa. 53. v. 2. Vidimus eum, & non erat aſpecltus, & deſideravimus eum. ſen- ſus enim eſt, & non deſideravimus eum. Sic & Joa. 15. Chriſtus dicit: S non veniſſem, & locutus eis fuiſem, peccatum non haberent, ubi haud du- biè ſenſus eſt: & non locutus eis fuiſſem. Simile habetur Pfal. 43. v. 19. Et non receſſit retro cor noſtrum, & declinaſti ſemitas noſtras à via tua. Sic & Pfal. 9. ubi in hebraico dicitur: Quoniam non in finem oblivio erit pauperis; patientia pauperum peribit in finem; Vulgata recté ſupplet particulam negativam dicendò: non peribit. = 21. Particula copulativa G interdum ſumitur disjunctiyè. Exodi 12. V. F. Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Seripturam. 259 V. §. in hebraico habetur: De arietibus & capris akcipietis eum, id eſt vi- ctimam paſchalem. Ubi manifeſtum eſt, non fuiſſe præceptum immo- landi duo, ſed tantùm alterutrum, videlicet in defectu agni de ariete capreolum. Hinc & illa verba Vulgatæ: Juxta quem ritum accipietis & bœdum; habent eum ſenſum disjunctivum, quod nempe in defectu agni de ariete aceipiendus ſit eodem ritu capreolus. 22. Hi termini: omnes, univerſt, idem interdum ſigniſicant, ac magna mitltitudo. 2. Reg. 16. v. 27. Ingreſſus eſt ad concubinas pa- tris ſui coram univerſo Iſrael. hoc eſt, coram magna multitudine. Et c. 17. V. 14. Dixitque Abſalon, & omnes viri Iſrael. hoc eſt, magna multi- tudo Iſfrael. Et Iſaias c. 2. v. 2. cum dixiſſet: & fluent ad eum omnes gentes, quaſi explicaturus ſubdidit: Et ibunt populi multi. 23. Pluralis numerus ſæpius ſupponit disjunctivè pro uno è pluribus. Gen. 23. v. 6. In electis ſepulchris noſtris ſepeli mortuum tuum. hoc eſt, in uno ex ſepulchris noſtris. Joan. 6. v. 45. Eſt ſeriptum in prophetis: & erunt om- nes docibiles DEI, hoc eſt, in uno prophetarum, videlicet in Ilaia c. 54. Sic etiam Judicum 12. v. 7. ubi in Hebræo legitur: Sepultus eſt in civitati- bus Galaad, Vulgata habet: Sepultus eſt in civitate ſua Galaad; hoc eſt, in una civitatum Galaad. 24. Hebrai conjugationem verborum ſuturi temporis in tertia perſona ſæpe ſumunt pro ſubſtantipo, vel particivio. Oſeæ S. v. 13. ubi Hebræus legit: Ad regem ulciſcetur; Vulgata noſtra vertit: Ad regem ultorem. Et c. G. v. 9. ubi in Hebræo legitur: Particeps ſacerdotum in via interficient. Vulgata vertit: Particeps ſacerdotum in via interficientium pergentes de Si- chem. Et c. 13. v. 3. ubi in Hebræo legitur: Erunt ſicut pulvis turbine rapietur. Vulgata vertit: Erunt ſicut pulvis turbine raptus. Hic Idiotiſmus bene notandus eſt; quia licet in his exemplis Interpres reddiderit po- tius ſenſum, quam verbum; tamen in aliis quibusdam locis ſcripturæ videtur eſſe retentus hebraiſmus; ubi proin, ſi ali modé non obtinea- tur ſenſus facilis, licebit pro futuro ſubſtituere ſubſtantivum, aut parti- cipium, quod in expoſitione Pſalmi 109. ſuum uſum habere poteſt. 25. Participia verborum conjuncta cum iisdem verbis non ſoluùm ſignifi- cant exaggerationem rei importata per verbum, ſed interdum etiam ſigniſicant exaggerationem modorum rei, v. g. temporis, celeritatis, tardidatis, cer- titudinis, infallibilitatis & c. I. Reg. 26. v. 25. Benedictus tu Fili mi David, & quidem faciens facies, potens potetis. hoc eſt, inimpedibiliter, & cer- Kk 2 tiſſimè — „ 2* . VIol Pieoinin in, Sos*†‿btsram Saxtam —.— * tWIimée pertinges ad ea, quæ volueris. Pfal. 117. v. 18. Caſtigans caſti- 2 vit me Dominus, hoc eſt, valde, & diu me caſtigavit. 2. Reg. 9. v. 7. We timeas, quia faciens faciam in te miſericordiam, id eſt, certiſſimè fa- ciam. 26. Lerba in infinitivo poſita, quando junguntur cum eodem verbo, ha- bent ſenſum participii. In adductis enim exemplis numero præcedente participia hebraicè ponuntur per modum infinitivi. Facere facies, ca- Rigare caſtigavit. 27. Repetitio propoſitionum in eodem contextu ſignificat certitudinem, aut celerem ingeminationem ac conſecutionem objectorum. Ezech. 7. v. 2. Finis venit, venit finis ſuper quatuor plagas terræ, hoc eſt, erit velox con- ſecutio plagarum ad invicem, & velox conſecutio finis ad plagas. Et ibidem. Venit contritio ſuper te, qui habitas in terra; venit tempus, pro- pe eſt dies occiſions. 28. Jape in Hebraico nomina propria ponuntur pro ſuo ſignificato. Hinc & Vulgata indifferenter aliquando ponit ſignificatum ſolum ſine nomi- ne; aliquaudo veròô ponit ſolum nomen ſine explicatione ſignificati. Sic Oſeæ 1. v. 6. ubi in hebraico legitur: LVoca nomen ejus Lohammi, Vulgata loco nominis proprii ponit ſignificatum: Voca nomen ejus, Absque miſericordia. Et Job. ult. v. 14. in hebraico dicitur: Et vocavit nomen unius, Jemimah; & nomen ſecundæ, Cheſihah; & nomen tertiæ, Haphuc- Cheren, quod Vulgata vertit: Et vocavit nomen unius, diem, & nomen ſecunda, Caſiam; & nomen tertia, Cornuſtibii. Eodem modo ſen- tiendum in aliis ejusmodi locis, v. g. Iſaiæ 8. v. 3. Voca nomen ejus accelera, ſpolia detrabere, feſtina pradari Et Iſaiæ 9. v. 6. Et vocabitur nomen ejus admirabilis, Conſiliarius, DEUS fortis, Pater futuri ſaculi, princeps pacis. In quibus locis tantùm redditur ſignifieatum nominis pro- priü hebraici. Neque heæc ſubſtiutio ſignificati aliena eſt ab uſu primi- tivæ Eccleſiæ. Sic enim princeps Apoſtolorum in ſua lingua vocaba- tur Cephas, & Thaddæus vocabatur Gmon; hoc tamen non obſtante communiſſimè ille vocabatur Petrus, & alter Zelotes, quæ nil aliud ſunt, niſi latina expoſitio illorum nominum Syriacorum, prout ha- betur Joan. I. v. 24. ubi Chriſtus dicit: Zu vocaberis Cephas; & Evan- geliſta ſubjungit: Quod eſt interpretatum Petrus. Et Lucæ 6. v. I15. Ele- git- Simonem, qui vocçatur LZelotes, . 29. In hebraico loquentes in eodem contextu tam ſeipſos quam audientem ſimul repraæſentant in perſona ſecunda, & imul in perſona tertia. ie 80- phoniæ Pars VI. De Are G 1Cilis iule Pe d akudel è 51 phoniæ 3. v. 7. dicitur: Timebis me, & ſuſcipias diſeiplinam, & non peribit babitaculum ejus, hoc eſt, tuum. Et ubi Gen. 49. v. 9. in Vulgata legi tur: Ad pradam ſili mi aſcendiſti, tequieſcens accubuiſti, ut Leo. in Hebraice dicitur: A præda fili mi aſcendiſti; incurvavit ſe, accubuit ut leo. Et Iſaiæ 22. v. 19. ubi in Vulgata legitur: Expellam te de ſtatione tua, & de mini- ſterio tuo deponam te, Hebræus textus legit: Expellam te de ſtatione tua, de ſtatu tuo diruet te. Et Iſaiæ I. v. 29. ubi in Vulgata dicitur: Ait Do- minus: Convertam manum meam ad te, & excoquam ſceoriam tuam ; - con- teret ſceleſtos & peccatores ſimul, confundentur ab idolis, quibus ſicriſcave- runt, & erubeſcetis ſuper hortis, quos elegeratis. In hebraico dicitur: pa- dore aficientur ab ulmis, quas concupiviſtie, & erubeſcetis ab hortis, quos elegiſtis. Hic Idiotismus, ſeu tranſitus à fecunda perſona ad tertiam, cum tamen loquens & audiens maneant iidem in codem contextu ſer- monis, ſervit in pluribus locis Scripturæ, in quibus Vulgata ob ambi- guitatem ſenss literalis obſeuri voluit retinere Idiotismum hebraicum, prout factum eſſe videtur in Pſalmo 109. 30. Quando conjunguntur duo ſubſtantiva ferme ſynomina, alterum ſu- mendum eſt per modum adjectivi augentis vel imminuentis ſubjettum. Zach. 10. v. I. Dominus pluviam imbris dabit, hoc eſt, copioſam. Et Dan. I12. v. 2. Dormierunt in terræ pulvere; ſeu ut in hebræo legitur; in terra pulveris, hoc eſt, comminuti ſunt morte in terram minutiſſimam. 31. Verba relativa ad pracedentia, interdum tranſit:és objectis interme- diis, quæ poſſent & videntur reſpici, reſeruntur ad objecta importata in pro- poſitione remota. Sic Exodi 34. v. §. dicitur: Ketit Moyſes inyocans nomen Domini, quo tranſeunte coram es ait: Dominator Domine DEUS, miſera- tor, & clemens, patiens, & multa miſerationis. In hebræo autem dici- tur: Et tranſivit Dominus ante faciem illius, & clara voce dixit: Miſerator &c. ubi patet; ultima verba, quæ videntur referri ad DEUM, refe- renda eſſe ad Moyſen, prout exponit Vulgata. Sic & AcKtorum 20. v. 28. dicitur: In quo vos Spiritus ſanctus poſuit Epiſeopos regere Eccleſiam DEI, quam aquiſivit ſanguine ſuo, ubi tò aquiſivit videtur referri ad Sbi⸗ ritum ſanctum, cum tamen referendum ſit ad Chriſtum, de quo in præ- cedentibus ſermo erat. . 32. Interrogationes interdum ſumuntur pro negatione. Deut. 9. v. 2. in hebraico dicitur: Quis veſiſtet ex adverſo fliorum Hanach? quod Vulgata vertit: Quibus nullus poteſt ex adverſo reſiſtere. Sic Exod. I F. & alibi ſæ- pius dicitur: Quis ſimilis DEO? Quis ut DEllos? Kk 3 33. M- 262 Prolegomenorum in Sacram Nripturam 33. Interdum ſpecies ponitur pro genere. Deut. 10. v. 18. in hebraico legitur: Dat ei panem. Vulgata vertit: Dat ei vicum. Hoc procedit, quando ſpecies fere ſemper conjungitur cum genere. 34. Sumitur interdum Genitivus pro Ablativo. Ad Heb. 3. v. 3. Quantò ampliorem honorem habet domas, qui fabricavit illam? ubi ſenſus eſt; ampliorem honorem habet, quam domus; domo, pra domo. Hic tamen Idiotismus eſt potius linguæ græcæ, quàm hebraicæ. 3 5. Nomen, Malitia, paſſim idem ſonat ac malum pœna. I. Mach. 10. v. 46. Recordati ſunt malitia magnæ, quam fecerat in Iſrael, & tri- bulaverat eos valde. Et Math. 6. Sußicit diei malitia ſua. Joel. 2. Vv. 13. Praſtabilis ſuper malitia, id eſt, ſuper pœnis inflitis à DEO. 36. Interdum, quando ſermo eſt circa integram gentem vel communita- tem, ſic arguitur aut laudatur, quaſi omnes eſſent mali vel boni. Pſal. 104. V. 37. ubi eſt ſermo de Ifraelitis ex ,Ægypto in terram ſanctam intro- duétis, dicitur: Edaxit eos cum argento & auro, & deduxit eos in mon- tem ſanct iſicationis ſu. Quamvis ſolus Joſue & Caleb in terram pro- miſlam venerint. Et Iſaiæ 43. v. 21. DEUS dicit: Populum iſtum for- mayvi mihi; laudem meam narrtabit, quamvis in eo populo plurimi fue- rint mali. D. Paulus I. Cor. 1II. & ad Gal. 3. ad omnes dicit: Laudo vos, quod per omnia mei memores eſtis - non laudans quod in deterius con- venitis. O inſenſati Galatæ quis vos faſcinavit? quæ encomia aut vitupe- ria non eſt veroſimile convenifſle omnibus. . hhh 337. Nomen in bingulari adjectum nomini plurali intelligitur de ſingulis. Sic Gen. 27. v. 29. in hebraico dicitur: Maledicentes tibi, malediätus, & benedicentes tibi, benedictas;, quod Vulgata rectè vertit: Qui maledixerit tihi, ſit ille maledictus. Et ubi Zach. 10. v. 7. in hebraico legitur: Erunt quaſi ſortis Ephtaim, Vulgata reddit: Erunt quafi fortes Ephraim. Sic Math. 6. & 7. Theaurizate in cœlo; ubi enim theſaurus tuus - Wolite judicare; quid autem vides feſtucam &. 3,8. Sapius eidem perſonæ tribuuntur diverſa nomina non tantùm in di- verſis, ſed aliquando etiam in iisdem libris Scripturæ. Sic eadem perſonez;,“ quæ 4. Reg. 15. vocatur Axarias, in 2. Paralip. 25. vocatur Ozias. ð Et Zachariæ 6, vocatur Helem, qui paulo ante vocatus eſt Holdai. Et ib. vocatur Hem, qui dictus fuerat Joſias. Item I. Machab. 2. v. 2. di- eitur: Habebat filios quinque, Joannem, qui cognominabatur Gaddis; & Smonem, qui cognominabatur IThaſi; & Judam, qui cognominabatur Ma- chabaus 5 — S — — — Pars VI. De Arte & Regulis iutetpretandi Scripturam. 263 chabæus; & Eleazxarum, qui cognominabatur Habaron; & Jonatham, qui cognominabatur Apphus. Hæc cognomina tamen, excepto Machabæxo- rum libro, in nullo alio loco Scripturæ occurrunt. ð 39. Prateritum quandoque ſumitur ampliatiyè etiam pro praſenti & fu- turo. Pfſal. 1. Beatus vir, qui non abiit in conſilio impiorum. & in via peccatorum non ſtetit, & in cathedra peſtilentiæ non ſedit. S 40. Futurum, aut FPri aliquando dicitur, quod decet aut debet Fieri. Gen. 18. v. 25. de DEO dicitur: Nequaquam facies judicium hoc, hoc eſt, non eſt æquum, ut facias. Malachiæ 2. v. 7. Labia ſacerdotis euſtodiunt ſcientiam; id eſt, cuſtodire debent. Mathæi 16. v. 22. Pe- trus ad Chriſtum dicit: Alſit à te Domine; non erit tibi hoc, id eſt, non eſt æquum. Malachiæ I. v. 6. Eilius honorat patrem, id eſt, debet honorare. = 41I. Benedicere aliquando idem ſonat ac maledicere, 3. Reg. 2I. v. 10. Submittite duos viros contra eum, & falſum teſtimonium dicant: Benedixit DEIUIM & Regem. Et Jobi I. v. §. We forte peccaverint fili mei, & benedixerint DEO in cordibus ſuis. OJèðsð 42. Quando dicitur: In diebus iltis. in illa die, non oſtenditur ſimultas cum tempore praterito, aut cum actis prius enarratis ſed tantàm ordo ſubſequendi. Chryſoſtomus hom. 10. & 37. in Math. & Euthymius in c. 3. Math. ubi dicitur: Iu diebus illis venit Joannes, obſervant, non eodem continuo tempore res in antecedente capite narratas cum ſubſequenti- bus geſtas eſſe. 43. Quando impletur figura pranuntiata aut pradicata per prophetam, dicitur impleri prophetia. Sic Math. 2. v. 15. dicitur: Ut adimpleretur quod dictum eſt per prophetam: Ex Fgypto vocavi filium meum; cum tamen Oſeas c. II. non prophetet de Chriſto, ſed tantùm prædicat exitum populi electi ex Ægypto, qui erat figura illius corporis Eccleſiæ, cujus Chriſtus erat caput. Sic Joa. 19. v. 36. dicitur: Facta ſunt hag, ut Scriptura im- pleretur: Os non comminuetis ex eo. Quamvis Scriptura directè non lo- quatur de oſſibus Chriſti, ſed’de oſſibus Agni Paſchalis, qui erat figura Chriſti. 44. DEO quoris loco riptura tribuitur nomen congruum ad circum- ſtantias ſubjecta materia, de qua eſt ſermo. Sic quando eſt ſermo de ope- ribus creationis & conſervationis, vocatur Creator; & quando agitur de effectibus potentiæ divinæ, vocatur Ovmnipotens; & quando agitur de 264 Prolegomenorum in Sacram Srripturam de promiſſis, vocatur fidelis, aut verax; quando comparatur ad idola,„ vocatur vipus; quando refertur ad durationem rerum, vocatur aternus Idem obfervatur circa alia attributa divina, v. g. Zelotes, videns, fortis, miſericors. &cs quæ omnia attribuuntur DEO in circumſtantiis, in qui- bus effectus horum attributorum manifeſtius relucent. Idem obſerva- tur circa prædicata & nomina Chriſto attribui ſolita. Sie enim Deut. 18. v. 15. vocatur Propheta. Prophetam de gente tua ſuſcitabit tibi Dominus, ipfum audies. In aliis locis vocatur Angelus Teſtamenti, Conßiliarius, prin- eeps pacis &c. pro diverſitate videlicet effectuum, de quibus erat ſermo, aut imprimenda notio. 4 5⁵. Qui loquuntur in Scriptura, aliquando ita de ſe loquuntur, ac ſi Woquerentur de aliis. Numer. 12. v. 3. Moyſes de ſeipſo ſcribit: Erat autem Moyſes vir mitiſſimus omnium hominum. Et Oſeæ I. v. 7. DEUS di= cit: Salvabo eos in Domino DEO ſuo, id eſt, in meipſfo. 46. Seriptura in medio metaphore redit ad ſenſum proprium, à quo de- nuo pergit ad reſumendam metaphoram. Sic Ezech. 16. v. 13. poſtquam Propheta egerat de populo Ifraelitico ſub metaphora fœminæ, dicit: Profeciſti in regnum, & egreſum eſt nomen tuum in gentes. Dein ſtatim redit ad metaphoram ſubjungens: babens fiduciam in pulchritudine tua fornicata es. 47. Quando Scriptura loquitur omnibus, ſermonis continui partes » quamyis videantur directæa ad omnes, reſpectivè tamen ad diverſas communita- tis, quam alloquitur, partes intelligendæ ſunt. Sie D. Paulus I. Cor. I. v. 4. dicit: Gratias ago DEO, quod in omnibus ſacti eſtis divites in illo in omni verbo, & in omni ſcientia. Hoc non obſtante in eadem Epiſtola c. 3. V. 3. ſeribit: Cum ſint inter vos Zelus & contentio, nonne carnales eſtis, & ſe- cundum hominem ambulatis?? 48. Kriptura eos, qui imitatione impietatis aut probitatis ſunt ſimiles, per modum unius populi conſiderat, tribuendbs communes laudes, aut commu- nia vituperia. Sic Math. 23. Chriſtus Judæos alloquens ait: Ut veniat uper vos omnis ſanguis juſtus, qui eſſuſus eſt ſuper terram, à ſanguine Abel uste ad ſanguinem Zacharia, plii Barachia, quem occidiſtis inter templum & altare. Pfſal. 23. V. 6. Hac eſt generatio quarentium Dominum. 49. Sriptura dubitanter loquitur, quando eventus, de quo loquitur, hominibus eſt dubius. Lucæ 20. Mittam filium meum; forſitan, oum hunc viderint, verebuntur. Et Ezech. 3. v. 1I. Dices eis: hac dicit Dominus; Ei forte audiant, & quieſcant. Math. 24. V. 24. Dabunt ſigna magna, WIa. Pars V. De Arte & Regulis interpretandi S&ripturam. 26 5 ita ut in errorem inducantur, ſi fieri poteſt, etiam eletti. Et Lucæ 18. v. 8. Filius hominis putasne fidem inveniet? Et Petrus Act. S8. v. 22. Roga DE- UIM, ſi forte tibi remittatur hac cogitatio cordis tui. ” 50. Quando in Scriptura res proponuntur juxta apparentiam aut opi- nionem hominum, afirmatur exiſtentia rei non modus. Explicatur in nu- mero ſequente. G 5§51. Jape in Scriptura afirmatur vera objectorum exiſtentia ſub modo, quo ab hominibus videntur, vel apprehenduntur, quamyis ille modus repvera non ſit in objecto. Lucæ 14. v. 26. Siquis non odit patrem ſuum, & ma- trem ſuam, adhuc autem & animam ſuam, non poteſt meus eſſe diſcipulus; quia videlicet ſeparatio, aut cautela apud homines odium vocatur. Et ad Gal. 3. v. 13. Chriſtus nos redemit de maledicto legis factus pro nobis ma- ledictum. Et Pfal. 21. v. 2. Quare me reliquiſti? Et Joſue 10. v. 12. Sol contra Gabaon ne movearis,; & luna contra vallem Aialon, ubi nec Chriſtus verè eſt maledictam, nec derelictus; nec ſol aut luna ſupra de- terminatum locum Syriæ, ſed tantùm juxta apprehenſionem hominum. Et 4. Reg. 3. v. 22. Primo mane ſurgentes, & orto jam ſole ex adverſo aqua- rum viderunt aquas rubras quaſi ſanguinenm; dixeruntque; ſanguis gladii ſt. Hla rubedo non erat in aquis, niſi apparenter tantàm. 52. In recenſendis operibus divina omnipotentia vel juſtitia Pſalmiſta non ſervat ordinem temporis. Id patet ex Pſalmo 77. & 104., ubi plagæ gy- ptiacæ, & miracula Moyſis in deſerto enumerantur longè alio ordine, quàm in Exodo. H 5§53. DEUS interdum loquitur de ſeipſo, tanquam de alio loqueretur. Gen. 18. v. 17. Dixit Dominus: num celare potero Abrabam, quda geſturus ſum? ſcio enim, quod pracepturus eſt domui ſua poſt ſe, ut cuſtodiant viam Domini, & adducat Dominus propter Abraham omnia, quaæ locutus eſt ad eum. Et Zachar. 3. v. 2. Dixit Dominus ad Satan; increpet Dominus in te Satan, & increpet Dominus in te, qui elegit Jeruſalem. Et ibid. c. 2. v. 10. Latare Filia Sion; quia ecce venio, & habitabo in medio tui, ait Dominus; & applicabuntur gentes multa ad Dominum in die illa, & erunt mihi in po- pulum, & bhabitabo in medio tui. 54. In juramentis imprecatoriis ſeu execratorüs non ſolent exprimi mala, ſed tantùm termino generico indicari. Sic enim 1I. Reg. 3. & 14. & 3. Reg. 19. habetur hæc formula juramenti exeeratorii. Hac faciat mihi D ElIS & hac mihi addat. HZ 5§S. Quamyis in comminationibus, aut redargutionibus & .. termini vi- ðòèðBB 1 deantur 266 Prroeolegomenorum in Sacram Scripturam deantur eſſe illinütati, ac univerſales, ſape tamen ex conſequentibus apparet, Huiſſe limitatos. Oſeæ 9. v. I. dicitur: Ephraim quaſi avis avolavit, Llo⸗ ia eorum à partu, & ab utero, & aà conceptu: quibús verbis videntur om- nes filii tollendi. Sed dein fubjungitur: Quod & ſi enutrierint filios ſuos, absque liberis eos faciam. Et poſtea: Percuſſus eſt Ephraim, radiæx eorum exſiccata eſt; fructum nequaquam facient; quod & ſi genuerit, interficiam amantiſſima uteri eorum. Et Joa. I. v. II. In propria venit & ſui eum non receperunt. Poſtea autem ſubditur: Quorquot autem receperunt 5§6. EGomminationes maximaæ;, E& culpa graviſſimæ „ aliunde notæ, quandeque tantùm ſubtili termino, quaſi digito, indicantur. I. Reg. 12. v. 21. Wolite declinare poſt vana, (idola), qua non proderunt vobis, hoc eſt, maximam iram DEI provocabunt. Et Micheæ 2. v. I. Vaæ qui cogitatis inutile; hoc eſt, impia. Et Machab. I. I. c. 2. v. 2 1. Non eſt nohis utile, Telinquere legem DEI, hoc eſt, erit ſummè nocivum. —85837. Multa ſunt, qua niſi pronuntiatione juventur, pariunt ſenſumi erroneum. Talis pronuntiatio ſupponitur in variis textibus ironicè, aut per modum interrogatorium dictis; quamvis conſueta ſigna interroga- tionis, aut ironiæ non exprimantur. Sic Gen. 3. v. 22. dicitur: Ecce Adam factus eſt quaſi unus ex nobis; quod ironicè dictum eſt. Et 3. Reg. ult. v. 15. Michea, ire debemus in Ramoth Galaad ad pugnandum, an ceſſare? cui ille reſpondit: Aſcende, & vade proſperè, & tradet eam Domi- nus in manus Regis. Quæ & ipſa ironicè pronuntiata fuerunt, ambigui- tate tamen ſenſibili, prout ex iterata interrogatione regis, ſerium ora- culum poſcentis, apparet, quod etiam obtinuit, à priori ironico planè diverſum. Et ad Rom. S8. v. 3 3. Apoſtolus ſcribit: Quis accuſabit ad- verſus electos DEI? DElUIS, qui juſtiſicat; Quis eſt, qui condemnet? Chri- Rus JESIS, qui mortuus eſt. Ubi ſenſus eſt; an credibile eſt, eum 1 accuſaturum, qui juſtificat? aut illum condemnaturum electos, qui 1 pro illis mortuus eſt? . . Q. AII. Quænam ſunt difficiliores phraſes Scripturæ? Reſp. Arias Montanus in ſuo Apparatu Biblico ordine alphabetico diſpoſuit ferme omnes phraſes Biblicas linguæ hebraicæ; quia tamen 1 Vulgata plerumque non retinuit phraſin hebraicam, ſed reddidit claris 1 verbis ſenſum, hic ſolas eas phraſes inſigniores adjungere viſum eſt, Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi S&ripturam. 267 quæ retentæ fuerunt in Vulgata. Eas ex P. Martino Del Rio collegit P. Quadros in ſua Palaſtra Biblica. Selectiores ſunt ſequentes. 1* 2 80 10. II. 12. 13 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. In Genæſi. Morte morieris. 2. v. 17. Indubitatò morieris. Eritis ſcientes bonum & malum. 3. v. §. Perfectè intelligetis omnia appetenda & fugienaa. ́ÿU Conteret caput tuum. 3. v. 15. obtinebit plenam victoriam. Inſidiaberis calcaneo ejus. ib. conaberis bene cœpta pervertere. In pulverem reyverteris. 3. 19. corpus corrumpetur. In ſoribus peccatum aderit. 4. 7. præſentiſſimum erit ad laniandam conſcientiam. Septuplum punietur. 4. I15. Septuplum ultio dabitur de Cain; de Lamech verò ſeptuagies ſepties. ib. 24. punitione commenſuratà, ac graviſſi- ma. punitione multo auctiore. Ambulavit cum DEO, j. 22. ad ejus nutus. Filii DEI ingreſſi ad filias hominum. 6. 4. matrimonia contraxerunt nati ex familiis probis cum puellis familiarum improbarum ex motivo laſcivo. Quaſi Nembroth robuſtus venator coràm Domino. I1IC. 9. injuſtus alio- rum oppreſſor. Ponam buccellam panis. 18. 5. frugale convivium. Clamor Sodomorum multiplicatus eſt. 18. 20. peccatum provocans pu- blicam & exemplarem vindictam DEI. Princeps DEI es apud nos. 23. 6. à DEO dilectus; ſeu magnus ami- cus & miniſter DEI. Z Poſſideat portas inimicorum. 24. 60. urbes. Heri & nudius tertius. 3 I. 2. priori tempore. Mutavit mercedem meam ſeptem vicibus. 3 I. 7. repetitis vicibus. Quaſi viderim vultum DEI. 33. 10. gratioſum ad benefaciendum & miſerendum. D . Wec quidquam noverat, niſi panem, quo veſcebatur. 39. 6. non habe- bat curam, niſi eſcarum in menſa. Ur comedatis medullam terra. 45. 18. optima fructuum terræ. Efuſus es ſicnt aqua. 49. 4. ſicut aqua effuſa & abſorpta per terram contemptibilis fies. LI 2 21., L 2 268⁸ Proeolegomenorum in Sacram Scripturam 21. Lavabit in vino ſtolam ſuam, & in ſanguine uya pallium ſuum. 49. 11. habebit abundantiam vini albi puriſlimi, quo veſtimenta alba lavari poſſent, & vini rubri, quo pallia rubra tingi poſſent. 22. Wephtali Cervus emiſſus. 49. 21. de libertate gaudens & ſecurus in campis patentibus. 23. Jedit in forti arcus ejus 49. 24. in DEO ſpes armorum ejus. 24. Paſtor egreſſus eſt lapis Iſrael. ib. factus eſt lapis fundamentalis felici- tatis Iſraeliticæ. In Exodo. In terram, qu& fluit lacte & melle. 3. 8. abundat lacte, & melle. FErit os tuum. 4. 16. interpres. Cum ſim incircumciſus labiis. 6. 12. non ſolutæ linguæ. Quomodo portaverim vos ſuper alas aquilarum. 19. 4. tranſtulerim ce- leriter trans mare. +. d §. Eritis mihi in peculium de cunctis populis. 19. 5§. in hæreditatem di- ſpoſitionis liberæ. Locutus eſt facie ad ſaciem. 3 3. II. externis verbis 7. Wovi te ex nomine. 3 3. 12. familiariter. Imn Levitico. I. Evomuit gentem. 18. 28. abominatus eſt. 2. Non maledices ſurdo. 19. 24. abſenti. 3. Necxç coeram cæco pones offendiculum. 19. 14. coôram ſimplice. 4. Apprehendet meſſium tritura vindemiam. 26. 5. ſtatim inſequetur vin- deinia trituram. 5. Comedetis vetuſtiſſima veterum. 26. 10. reſervatam à pluribus annis annonam. — In Numerorum. 1. Amen, Amen. §. 22. verèé ſic fiat; verè ſic fiat. 2. Donec exeat per nares veſtras. II. 20. ob redundantiam. 3. Terta devorat habitatores ſuos. 13. 33. ob inſalubritatem aeris; vel ob tyrannidem principum. 4. Sicut panem poſſumus eos derorare. I4. 9. facile vincemus. 14 5. An „ 269 Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi &ripturam. 7 3. 10. II. 12. 10. .Ut ſugeret mel An & oculos nobis vis eruere ſionum? Pactum ſalis eſt ſempiternum. 18. 19. fœdus amicitiæ firmum. * 16. 14. ne videamus falſitatem promiſ- Scopuli inclinati ſunt. 21. I4. ad obſequia Iſfraelitarum tranſeuntium ſe pronos exhibuerunt, recedendé à loco, aut aquas emittendé. Homo, cujus obturatus eſt oculus. 24. 3. muneribus corruptus, ne ve- ra videat. Qui cadit, & ſic aperiuntur oculi ejus, ibid. per lapſum aſinæ ſaniora doctus. . Suſpende contra ſolem. 25. 4. palam ac publiceè. B Qui poſſit exire & intrare ante eos. 27. 17. poſſit eſſe dux eorum. Erunt vobis clavi in oculis, & lanceæ in lateribus. 33. 5 5. excœcabunt vos ad idolatriam; aut moleſti erunt ſua abominatione ad viden- dum. & impedient greſſus profectús veſtri perpetuis punctionibus. In Deuteronomio. „ Non tenebis matrem cum filiis, pullos & nidis avicularum extrahen- dò, matrem dimitrendé. 22. 6. Non nimium requirendum à vi- ribus humanis, ut & ipſa cauſa bonorum operum extinguatur. Non arabis in bove & aſino. 22. 10. paria ab imparibus non exigenda. WNWon indueris veſtimento, quod ex lana linoque contextum eſt. 22. I1. Non ſis, nec fidas in duplici corde. Non ligabis os bovis (triturantis.) 25. 4. Operarius mercede, qua in ſuo ſtatu conſolatè vivat, non privandus. Conſtituet ſe in raput & non in caudam. 28. 13. in gradu honorabili; non vili & infimo. Ponet jugum ſerrum ſuper cervicem tuam. 28. 48. quod à te disrumpi nequit. . Abſumat ebria ſitientem. 29. 19. carnem concupiſcentiis inſaturabi- de petra, & oleum de ſaxo duriſſimo. 32. I3. ut etiam loca inculta ac petroſa apibus, & oleis abundarent. D De vinea Sodomorum vinea eorum, & de ſuburbanis (vineis) Gomorrhæ una eorum. 32. 32. ex pravis majoribus pejores filii. Cornua Rhinocerotis cornua illius; in illis ventilabit gentes. 33. 17. feriet & vincet indubitatò non fallente impetu; & in omnem terram di- ſperget fugitivos. LI1 3 11. Fer- 270 Prolegomenorum in Sacram Scripturam — 11. 1. 1. * 5§. 1. 2. 4. 6. 7. Ferrum & as calceamentum ejus. 3 3. 2 5. tanta abundantia erit in illa terra ferri & æris, ut pedibus quaſi vilia calcentur. In Joſue. Quaſi vir unus. 9. 2. ſummà concordia. In Judicum. Nonne melior eſt racemus Ephraim vindemiis Abiezer. S. 2. pauca exi- mia præſtant multis mediocribus, aut vilibus. 3 Poſui animam meam in manibus meis. 1I2. 3. periculo expoſui vitam meam, quaſi rem in manibus, facile rapiendam. Si non araſſetis in vitula mea. I4. 18. ſi non blanditiis amatoriis jam ſubegiſſetis animum meæ conjugis. Ita ut ſtupentes ſuram femori imponerent. 15. 8. ita ut conſidentes in terra pro more regionis valde ſe contraherent, retrahendé pedes. Pone digitum ſuper os tuum. 18. 19. ſummopere cave, ne loquaris. In Ruth. . Sub cujus alas confugiſti. 2. 12. ſub cujus protectionem. In Regum. Vultus illius non ſunt amplius in diverſa mutati. l. 1. I. 18. nulla viciſ- ſitudine conſolationum & deſolationum ſenſibili. Suſcitat de pulyere egenum, & de ſtercore elevat pauperem. 2. 8. viles & contemptos ad honores elevat. Nunquid & Saul inter prophetas? 10. 13. ineptus in conſeſſu perito- rum? profsnus inter Sacros? Canem mortuum perſequeris. 24. I5. viribus fractum, qui tibi amplius nocere nequit. S& reliquero mingentem ad parietem. 25. 22. interficiam homines & animalia, nec canem relinquendé. Erit euſtodia anima tua quaſi in faſciculo viventium apud Dominum & anima inimicorum tuorum rotabitur quaſi in circulo ſundæ. 2 5. 29. tuam vitam DEUsS inter viventes ſervabit quaſi in grato florum faſcicu- lo; inimicos autem tuos excutiet è terra viventium. Nunquid caput canis ego ſum? l. 2. 3. Z. vilis canis, ſumendo par- tem pro toto. 8. Non „ à—— Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Srripturam. 271 10. II. 12. 13. 14. 15. 16. 17 WNon deficiat de domo Joab fuſum tenens. 3. 29. animus muliebris. Cæcus & claudus non intrabunt in templum. §. 8. obſtinati perſecutores pietatis, cœci in ſpiritualibus, & tepidi ad opera bona, ad omnia alia inutiles, niſi ut diabolo ſerviant pro præſidio. Quaærunt extinguere ſeintillam meam. 1I4. 7. ſpem, unde oriri poſſit lux conſolationis. M Non eſt nobis pars in David, neque hareditas. 20. 1. Neque à vivo, neque à mortuo quidpiam emolumenti ab eo exſpectandum. Cornu ſalutis med. 22. 3. caput, ſeu primarium conſervativum ſalu- tis meæę. Hebræi enim utebantur piteo in forma cornuum, prout etiamnum utuntur Duces Veneti, quod genus pilei etiamnum ab iis cornu vocatur. Sumitur autem pileus pro ipſo capite quando- que, dum de eminentia, aut de communibus actionibus ſermo eſt V. g. Exaltabit cornn. Funes inferni. Laquei mortis. 22. 6. dolores detrahentes in tumulum. Ne glorietur accinctus æquè ut diſcinctus. l. 3. 20. II. miles adhuc di- micans, aut dimicaturus, ut miles, qui jam confecto bello & par- ta victoria poſuit baltheum. A turre cuſtodum uſque ad civitatem munitam. l. 4. 17. 9. tam in de- ſertis, ubi erant turres pro cuſtodia pecorum, quàm in urbibus. Speras in baculo arundineo & confracto Egypti. l. g. I8. 21. in auxilio infirmo, opis indigo. Venerunt filii uſque ad partum, & vires non habet parturiens. 19. 3. be- ne cogitata ab executione prohibentur. In Esdræ. Nos ſalis memores, quod in palatio commedimus. l. I. 4. I4. benevo- lentiæ, & amicitiæ, ac familiaritatis. Ut nobis daretur paxillus in loco ſancto ejus. 9. 8. paxillus pro firman- do tabernaculo; id eſt, conſtans habitatio. Ut daret nobis ſepem in Juda. 9. 9. cuſtodiam & protectionem. In Judith. Percuties eum ex labiis charitatis meæ. 9. 13. ſermonibus amatoriis. Nec filii Litan percuſſerunt eum. 16. 8. gigantes, aut viri robuſti. Obtulit in anathema oblivionis. 16. 23. ne oblivioni tradantur geſta. In 2. 272 Prrolegomenoruin in Sacram Serpturam v, Job. I. Pellem pro pelle. 2. 4. veſtem pelliceam pro pelle propria. 2. Maledicant ei, qui parati ſunt ſuſcitare Leviathan. 3. 8. qui execratio- nibus rerum creatarum vocant dœmonem in auxilium. 3. Aſpergatur in tabernaculo ejus ſulphur. I8. I 5. ut quavis ſcintillà domus abeat in flammas. 4. Levis eſt ſuper faciem aqua. 24. 18. inconſtantior & labil aquæ ſuperioris pars, mobilior quàm in fundo. 5. Nec ambulet per viam vinearum. 24. 18. delitioſam & conſolatoriam. 6. Semitam ignorarit avis. 28. 7. quò nec avis volatu ſuo pertigit. 7 Rater ſui draconum, & ſocius ſtruthionum. 30.29. felle amariſlimo ple- nus, & ferreis ærumnis paſtus, quæ concoqui non poſſunt. In eodem libro P. del Rio, & P. Quadros, reperiuntur plura adagialia & elegantes metaphoræ quæ tamen etiam ſine explicatione facile in- telliguntur. v. g. Jeminant dolores & metunt eos. Qui timent pruinam, irruet ſuper eos nix. in ventum verba proferre. Lapides excavant aquæ. Tugiet arma ferrea, & irruet in arcum areum; quo etiam à longè peti- tur. Uuus lerit, alius comedit. Venter hominis loquacis quaſi muſtun abſque ſpiraculo. In Pſalmis. 1. Reges eos in virga ferrea. 2. 9. armis ferreis. 2. Exaltas me de poriis mortis. 9. 19. qui jam eram proximus morti, in limine tumuli. 3. In corde & corde locuti ſunt. I1. 3. fallaciter duplices animo. 4. Filii alieni mentiti ſunt mihi. 17. 46. ex matre adultera. f. Si ambulavero in medio umbræ mortis. 22. 4. in vicinia mortis, ita ut jam ſuà quaſi umbrâ me contegat. . 6. Menſurabiles poſuiſti dies meos. 3 8. 6. breves, ut facile numerari ac computari poſſint. 7. Deſcendant in infernum viventet. 54. 16. vivi deglutiantur à terra. 8. Deduces ess in puteum interitus. 54. 24. diſpones partim permiſſivè, partim poſitivè concurſum cauſarum, ut ipſimet ſectando viam ſuo- rum conſiliorum cadant in foveam, in qua interibunt. 9. Antequam intelligerent ſpinæ rbhamum 5§57. 10. adoleſcerent in rham- num. prius enim igne conſumpti funt in ipſo ortu ſuo nocturno antequam ſol orietur. . . ior eſt, quàm in Ut ae 0, ⸗ Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam. 2723 10. II. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 20. 21. 22. 23. 1I Moab olla ſpei mea. 49. 10. ſerviet ad excoquenda ampliora conſilia. Irruitis tanquam parieti inclinato. 61. 4. additis ultimum complemen- tum ad meam ruinam, cui jam-eram proximus. . Partes vulpium erunt. 62. I1. interficientur, & ſine tumulo à vulpi- bus comedentur. D WU Sagitta parpulorum facta ſunt plagæ eorum. 63. 8. conatus impiorum contra juſtos erunt ſine viribus, & incaſſum. . Tranſivimus per ignem & aquam. 6S. 12. per tribulationes omnia va- ſtantes, & multitudine ſua ſubmergentes. Mimici ejus terram lingent. 71. 9. terram ofculabuntur ſe proſternen- déô in ſignum reverentiæ, more orientaliuum. Redde vicinis ſeptuplum in ſinu eorum. 78. 12. redeat malum, unde or- Operuit montes umbra ejus, & arbuſta ejus cedros DEI. 79. 1I. altio- res fuerunt ſublimibus terræ, & principibus à DEO conſtitutis. In terra oblivionis. 87. 13. in ſepulchro. Ponam Thronum ejus ſicut dies cœli. 88. 30. ſerenum & perpetuum. Ferrum pertranſüt animam ejus. I02. 18. gladius doloris. Habitavi cum habitantibus Cedar. II9. petroſa Arabiæ, ubi poſteri Iſmaelis ejecti & patria. Ita filii excuſſorum. 126. 4. ſicut ſagitæ in manu, ita etiam excuſſæ non fallunt deſideria jaculantis. . Oleum peccatoris non impinguet caput meum. 140. 5. laudes ab impiis non adblandiantur mihi. In Proverliorum. Comedent fructus via ſuæ, ſuisque conſiliis ſaturabuntur. 1I. 31. illa ipſa media, quibus uſi ſunt ad ſuam proſperitatem temporalem, juſtô DEI judicié cedent in eorum pernitiem. Virga in dorſo ejus, qui indiget corde. 10. 13. ſibi imprudentiâ infalli- biliter eauſat ærumnas. Manus in manu non erit innocens metos. II. 21. malus homo, etſi da- tâ dexterâ quidpiam promittat, non erit fidelis. Poſſidebit ventos. II. 29. avolabunt ejus bona =ð Multi cibi in novalibus Patrum. 13. 23. avita hæreditas, ſi excolatur, abundantiam parit. MH 6. Qus 274 Prolegomenorum in Sacram Scripturam 6G6. Qui dimittit aquam, caput eſt jurgiorum. I7. I3. qui rumpit aggerem fluminis cum præjudicio tertii, cauſa eſt diſſidii. 7. Oculi ſtultorum in finibus terræ. 17. 24. omnia videre & noſſe volunt. 8. Mors & vita in manu lingud. 18. 21. in poteſtate linguæ. 9. In cœtu gigantum commorabitur. 21I. 16. ſocietatem habebit cum ſfu- perbis iis, qui omnia viribus, non ratione aggrediuntur. 10. Statute caltrum in gutture tuo. 233. 2. abſcindendo gulæ ſuperflua. 1II. In quo eſt panis mendacii. 2 3. 3. qui fallaciter invitat ad menſam. 12. Lucerna impiorum extinquetur. 24.20. honor, & proſperitas, ac gloria. In Eccleſiaſte. . Funiculus triplex dificile rumpitur. 4. 12. vis amicorum unita fortior. 2. Ambulant cum adoleſcente ſecundo. A. I5. cum hædere regnt juvene. 3. Omnis labor hominis in ore ejus. 6. 7. pro ore, ut habeat ſuſtentatio- nem vitæ per cibos. —MM Cor ſapientis in dextera ejus, & cor ſtulti in ſiniſtra ejus. 10. 2. ille recteè novit & valet dirigere affectiones cordis; iſte id neſcit, nec ſi noſ- * ſet, valeret. Dð 5. Da partem ſeptem, necnon & octeo. II. 2. ſæpe ſæpius da eleemoſi- nam. In Sapientiæ. 1. Manibus & perbis accerſierunt illam (mortem) I. 16. operibus & do- rinis pravis. 2. Spuria vitulamina non dabunt radices altas. 4. 3. quæ non connatura- lia, non diu durant. In Eccleſiaſtico. T. Fortiora te ne ſerutatus fueris. 3. 22. intellectui tuo inſuperabilia. 2. In medio laqutorum ambulabis. 9. 20. inſidiarum fraudulentarum. 3. Super dolentium arma ambulabis. 9. 20. ſuper gladios evaginatos eo- rrum, qui jam aliunde contra te exulcerati & exaſperati ſunt. 4. In manu artiſicum opeta laudabuntur. 9. 24. ob peritiam & induſtriam artificum. Quid communicabit cacabus ad ollam? 13. 3. quæ familiaris amicitia inopi cum potente? S= Quaæ communicatio ſancto homini ad canem. 1I3. 22. ad hominem laſci- vum? —„ – 7. Datus — Pars VI. De Aee & Regulis interpretandi Seripturam. 275 9. 10. JI. 12. 14. 15. Datus inſi, ientis non erit utilis. 20. 14. datum munus. CQuaſi qui colligit lapides ſuos in Heme. 21. 9. edificat conſtruendòê le⸗ pides in domum. In lapide luteo lapidatus ℳ niger. 22. I. Iuto per modum lapidis in- jecto. Hamini fornicario omnis panis dulcis. 23. 24. omnis mulier; ſive pul- chra, ſive deformis. Ruſticatio de ligno oſtendit fructum illius. 27. 7. 7. profert, cauſat, & po= teſt monſtrare effectum bonum, nempe fructus arboris. Denudare amici myſteria deſperatio ſ anim inſ elicis:. 27. 24. eſt deſpe- rare de continuanda amicitia. Plaga doloſa doloſi vulnera dividet. 2. 28. vulnerabit ipſam dolosè vulnerantem, cauſandé, ut etiam in ipſo aperiantur machinatio- nibus doloſis Vulnera. Domus protegens turpitudinem. 29.28. tegens defectus. Non eſt lonum omnem reverentiam obſervare. 41. 20. Non eſt bonum, ex reſpeétu reverenriali ſemper filere ad malum, & munquam au- dacter promovere bonum. Quaſi arcus refulgens inten nebulas gloria. 5SO. 8. ut Iris in nubibus glo⸗ rioſis, ſeu illuſtratis ex oppoſito ſole. In Iaia. I cornu Klio olei. 5§. 1I. in colle contiguo ad montem olivarum. Qui trahitis iniquitatem in Juniculis vanitatis, & quaſi vinculum plauſtri peccatum. 5S. I8. qui longam ſeriem peccatorum ponitis ob res va- niſſimas, idque etiam cum maximis difficultatibus temporalibus. Cor tuum ne ſormidet à duabus caudis titionum ſumigantium iſtorum. 7. 4.. à furore regis Syriæ & Samariæ, quorum regnum brevi cum fu- rore deficiet. IInusquisque carnem brachii ſui vorabit. 9. 20. conſumet amicos, qui- bus tfanquam brachio opus haberet. Computreſcet jugum à facie olei. IO. 27. evaneſcet ſervitus ſucceden- te meliore rerum ſtatu per miſerationes DElI omnia lenientis. Contrivit Dominus baculum i impiorum. 14. 5. quo feriebant nos. Ponam eam in poſſeſſionem ericii - ſcopaho eam in ſcopa terens. 14. 23. adl loca ſpinoſa & horrida, ubi ericii moranrur. - ejiciam malos, un non amplius appareant. Mm zgů 8. Ex 276 Prolegomenorum in Sacram Scripturam 8. Ex radice colubri egredietur regulus. I4. 29. pejores erunt Parentibus filii. 9. 10. 1I1I. 12. 13. 14. In menſura contra menſuram judicabis eam. 27. 8. juxta menſuram pec- catorum pones menſuram plagarum. . Qi ſeminatis ſuper omnes aquas. 32. 20. in agris irrigatis per aquas, tranſeuntes in vicinis canalibus. Concipietis ardorem, parietis ſtipulam. 3 3. II. ira veſtra miniſtrabit ma- teriam veſtræ concremationis ſeu perditionis. Ponam circulum in naribus tuis (ut ſuibus abducendis) & frænum in la- biis tuis, ut equis, ut te dueam, quo voluero. Calamum quaſſatum non conteret, linum fumigans non extinquet. 42. 3. baculum læſum. Elichnum exhauſto oleo jam fumigans ac vici- num extinctioni. Secundum dies ligni erunt dies populi mei. 6§. 22. longavi anni, ut ar- borum. In Jeremia. — Wolite ſerere ſuper ſpinas. A. 3. in terra ſpinoſa. Si cum peditibus currens laboraſti „quomodo contendere poteris t cum equis? I2. 5. ſi laſſatus es currendéò cum peditibus, quomodo prævertere poteris equos 2 Occidit ei ſol cum adhuc eſſet dies. 15. 9. periit in curſu ſuæ gloriæ. Recedentes à te in terra ſeribentur. 17. 13. ſeribentur i in lapide ſepul- chrali, id eſt, morientur. Sepulturà aſini ſepelietur. 22. 19. inſepultus relinquetur, bProut re- linquuntur cadavera aſinorum in viis. In Ezechiele. Conteram baculum panis. A. 16. auferam ſuſtentationem grandine. 2. Principes principum. 23. 23. Præſtantiſſimi in aulis. Radam pulverem ejus de ea. 26. 4. nec pulverem Telinquam de Tyro. 1I 2 In Daniele. Redacta ſunt quaſi in favillam aſtiva rrea. 2. 35. in pulverem exuſtum à ſole, ac proin leviſſimum. In Cſea. FSepiam viam tuam ſpinis. 2. 6. impediam progreſſum eonſiliorum tuo- 1 Par V. 1J. De Arte &. Rregulis interpretandi Scripturam. 277 inſequatur alterum. vel ineæſtus. SWSW 3. Peccata populi mei commedent. 4. 8. oblationes populi pro peccatis factas. 4. In ligno ſuo interrogavit, & baculus ejus annuntiavit ei. 4. 12. in idolo ligneo, & per ſagittas divinationem quæſivit. 5. In funiculis Adam traham eos. II. 4. in exhibitione humanitatis ſeu benevolentiæ. “ In Jonæ. 2. Sanguis ſanguinem tetigit. 4. 2. homicidia frequentia, ut unum ſtatim 1. Qui neſciunt, quid ſit inter dexteram & lRniſtram. 4. II. qui non di- ſcernunt inter proſpera & adverſa. J In Michea. 1. Qui adißcatis Son in ſanguinibus. 3. 10. ædificatis domos magniſicas expreſſo ſanguine pauperum. 2. Juſcitabimus ſuper eum ſeptem paſtores, & octo primates homines. 5. §. plures ac plures continua ſerie. In Habacuc. 1. Lapis de pariete clamabit. 2. II. facinus ſecretè inter parietes com- miſlum, vindictam expoſcet à DEO. In Sophonia. Scrutabor Jeruſalem in lucernis. I. 12. cxactè diſquiram quævis etiam ſecretiſſima. 1I I. Marus ignis in circuitu. 2. 5. murus igneus. 2. Lapis ſtanneus in manu. 4. 10. bolus ſtanneus per modum lapidis. 3. Pecora occiſionis. II. S. ad oceiſionem deſtinata. = 4. Ponam Jeruſalem ſuperliminare crapulæ. I2. 2. ut hoſtes tanquam ebrii ſuper illud corruuant. In Malachia. 1. Won derelinquet radicem & germen. 4. I. ſpem poſteritatis. In Machabæorum. I. Radix peccatrix Astiochus. I. II. cauſa transgreſſionum legis. Mm 32 2. Obti- 278 Prolegomenerum in Sacram Szripturam 2. Obtinuerunt legem de manu gentium, & non dederunt cornu peccatori. 2. 48. obtinuerunt armis liberum exercitium legis vindicatum à Poteſtate gentium; & non permiſerunt pravalere peccatores. In Mathæo. 1. Vox clamantis. 3. 8. clamans prophetice. 2. Filii pponſi. 9. 15. familiares ſponſi. Rü 3. Quod in aure auditis. IO. 27. quod clam auditis. 4. Qui perdiderit animam, inveniet eam. 10. 39. qui vitam inopinatò amiſerit, eam inopinaté die reſurre dionis recuperabit. 7. Fratres Cbriſti. 13. 55. cognati proximi. S 6. Mnus quodcunque eſt ex me. I5. §. munus, quod ergo obtulero in templo. ——“ 7. Quem dicunt homines eſſe filium hominis? 16. I4. hanc creaturam? Hunc modum loquendi imitatur dœmon in obſeſſis, ex quibus ſolet loqui de creatura, quam inſidet, & ex qua loquitur: quam- vis alia majore unione unita ſit humanæ naturæ divinitas Chriſti, quæ de natura humana, ſeu homine, quatenus eſt ex homine, tanquam de re à ſe diſtincta loquitur. Ihn Marco. I. Frat homo in yritu immundo. I. 23. obſeſſus à ſpiritu immundo, ut urbs obſeſſa ab exercitu, in quo includitur. 2. Non poterat ibi virtutem multam facere, 6. 5. non poterat congruen- ter ad leges præſtabilitas divinæ ſapientiæ ob indiſpoſitionem ho- minum patrare multa miracula. 3. Ut tranhiret ab eo hora. 14.3 5. geréenda & patienda in eo tempore. In Tuca. 7 . * 3 1. Magnificavit miſericordiam ſuam cum illa. T. 5 8. glorioſam fecit coram hominibus. 2. Poſuerunt in corde ſuo., I. 66. attentê ruminabant, & memoriæ im- primebant. 3. Juftiſicaverunt DEIUIII. 7. 29. pronuntiarunt & publicè confeſu ſunt, DEUM eſſe juſtum. In Mathæo tamen 11. 19. juſtificari idem ſonat, ac judicari & condemnari, exhibendé juſtitiam le- galem ac judicialem: Juſtißcata eſt ſapientia à fßliis ſuis. Im Pars VI. De Arte & Regulis A Prrrand Scripturam. 279 In Joanne. 1. Qui non ex x ſanguinibus eane ex voluntate carnis nati Iunt. I. 5. Ex con- cupiſcentia carnis. In Altis. 1. Nonne manens tibi manebat? §5. 4. ſecurè manchat? 2. Pracipiends pracepimus. 5§. 28. ſKere ac ſerio præcepimus. 3. Vultis inducere ſuper nos ſanguinem hominis. 5. 28. vultis nos reos fa- cere hujus effuſi ſanguinis. 4. Tradidit eos ſervire militiæ cœli. 7. 42. permiſit eos colere ſtellas. 5. Eccleſia adißcabatur. 9. 3 I. increſcebat. 6. Miniſtrantibus illis Domino. 1 3. 2. Sacrificium Miſſæ offerentibus. 7. Cum adminiſtraßet voluntati DElI. 13. 36. executus eſſet ordinationes divinas. 8. Won ſine teſtimonio ſeinſum relauit. 14. 17. ſi ine indiciis ſua divini. tatis. 9. Traditi gratiæ DElI in oput. 14. 26. translati in ſtatum Qericalem, qui eſt eſſentialiter mancipatus in miniſterium gratiæ divinæ, ſal- vare laborantis homines per ſuos miniſtros. 4 10. Alligatus ſpiritu. 20. 22. ex ſtatu Clericali mancipatus ad ſervitium gratiæ divinæ, ac quaſi mancipiuin ligatus à Spiritu ſancto vado quo me trax erit. II. Me Miente. interfici eripui. 23. 27. jam Proximum occiſioni. Aa Romanys. 1. In ſpem contra ſpem credidit. 4. 18. ſperavit naturaliter impon bilia. 2. Vanundatus ſub peccato. 7. 14. ab Adamo in mancipatum concupi- ſcentiæ venditus. 3. Lex infirmabatur per carnem. 8. 3. vigore obſervantiæ caruit ob in- firmitatem carnis humanz. 4. Hiat menſa eorum ipſis in laqueum & in ret ibationem. II. 9. menſa ſa- cra fiet in occaſionem peccati, & in anſam juſtitiæ vindicativæ, retribuentis pro ſacrilegio pœnas. 5. Qui per offendiculum manducat. 14. 20. cum aliorum ſcandalo. 6. Omne quod non eſt ex fide, peccatum eſt. 14. 24. omne, quod gquis non credit eſſe licitum, peccatum efff. In 280 oEone in Sacram Seripturam L. — In prima ad Corinthios. Hac transgfigurayi i in me. 4. 6. formam converſationis in me ex- Preſſi. S& quis turpem ſe videri exiſtimat ſuper virgine ſua. 7. 36. Si quis pu- tat, ſe aliorum reprehenſioni obnoxium ob fliam ſuam, quod eam nondum nuptui dederit. Conſcientia cum ſit infrma adificabitur ad manducandum idolothyta. 8 . 10. in eam audaciam aſſurget. Abſorpta eſt mors in victoria. 15. 54. per victoriam. In ſecunda. S& miniſtratio mortis fuit in gloria - ſi miniſtratio damnationis eſt in gloria. 2. 7. ſi lex Moyſaica, quæ fuit occaſio multorum peccato- rum mortalium, fuit tam glorioſa. 2. In hac ſubſtantia glorig. 1II. 17. in hoc genere gloriationis. 3. Nos antem ut roli. ſimus. 13. 7. ab hominibus reprehenſi ac re- 82 Probati. Aa Galatas. Won aquiepi carni 6. languini. I. 16. propenſion oni erga amicos & 10t08. Concluſit ſeriptura o omnia ſus peccato. 3. 22. Scriptura V. T. omnes declarat adhuc obnoxios peccato originali quoad excluſionem à viſione DEI. Per infirmitatem carnis erengelayi. 4. Nin vili, infirmo, & contem- ptibili corpore. 44 Epheſio⸗ 05. CSacramentum voluntatis ſua in diſpenſatione plenitudinis temporum. 1. 9. myſterium fuorum conſiliorum exéquendum quando implebuntur deſignata ſuo decreto tempora. .Filios difidentiæ. filii ira. 2. 2. incredulos, non fidentes in di- vinis Promiſſionibus. Ccreati à DEO cum diſplicentia ob pec⸗ catum originale. Hoſpites teſtamentorum. 2. 12. gentiles vocati 24 fœdus divinum cum homine initum in V. & N. T. 4 Ad tur l⸗ l Pars VU. De Arte & Regulis interpr etan ndi E⸗ rurem. 291 Ad C. oloſſenſes. 1. Ut aperiat nobis oſtium ſermonis. 4. 2. ut verbo prædicationis aperiat aures & corda. Aa Theſſalonicenſes. 1. Non poſuit nos DEUS in iram. I. Ep. 5. 9. in objeclum i iræ ut dam- Tnemur. 2. Juſtinetis tribulationes in Nerowmpten⸗ juſti juchczi DEI 2. Ep. I1. 4. ut ſitis exemplar eorum, qui patiuntur perſecutionem juſté⁶ judiciò́ DEI. 3. Revelatus fuerit homo peccati. 2. 3. homo Peccator antonomaſticè, ſeu Anti-Chriſtus. 4. Mittet illis DEIIS operationem erroris. 2. 11. permittet DEUS ſeu⸗ Kores, ſicque diſponet cauſas ſecundas, ut illi ſeductores facile Poffint in eos incurrere, qui funt indigni protectione adverſus in- curſiones tentationum fortium. Ad Timotheum. 1. Cauteriatam habentium conſcientiam. I. Ep. 4. 2. falſo colore & adul- terino ſapore, inſtar vini conditi, tinctam habentium conſcientiam. 2. Nemo adoleſcentiam tuam contemnat. I. Ep. 4. 12. Fac, ut nullus ſu- mat oceaſionem, te ob ætatem juvenilem contemnendi. 3. Magiſtros, prurientes auribus. 2. Ep. 4. 4. prurientes verbis, ut pla- ceant auribus. Ad Pyilemonem. Viſcera ſanctorum per te requieverunt. v.7. ex anguſtiis & curis, causâ Paupertatis contractis, tua ope libertati ſunt. Ad Helræos. — . 1I. Oleo e zultationis. I. 9. causâà & ſigno lætitiæ per inun tionem. 2 Aptata eſſe ſacula verbò. I1. 3. coordinata eſſe tempora & curſum rerum verbéô DEI. l Jacobi, 1. DEU&intentator malorum eſt. I. 13. non eſt tentator ad mala pa- tranda. Na 2. J. 282 Prologomenorum in Sacram Scripturam 2. JSuperexaltat miſericerdia judicium. 2. 13. elevat, hoc eſt, minorat, & attenuat, miſericordia judicium. 3. Miſeri eſtote, & lugete. 4. 9. formam miſerorum ac pœnitentium induite. 4. Addixiſtis juſtum. 5. 6. ſuppliciis & ærumnis. In Petri primi. 1. Timorem eorum ne timueritis. 3. 14. timorationem, ſeu incuſſionem timoris. = 2. Conſcientiæ bona interrogatio in DEIIMM. 3. 21. judicialis defenſio co- ram DEO. B . . . . . A . 3. Wolite peregrinari in feryore. 4. 12. irâ extra vos ipſos abripi, aut mente excedere. In ſocundd. 1. Won portant execrabile judicium. 2. II. non poſſunt tranquillè per- ferre execratorium judicium. In Joannis primd. 1. Suadebimus Corda noſtra. 3. 19. confidentiam concipiemus. 2. Qui ſolvit JESsUIM. 4.3. ex ſyſtemate, ſeu ex articulis religionis ſe- onit. OðWUM 3. Hac eſt victoria, qna vincit mundum, Ffides noſtra. 5. 4. hoc eſt cauſa victoriæ, qua vincitur mundus. In Judæ. 1. Supercertari tradita fidei. v. 3. certare ſuper res fidei. 2. Facti ſunt exemplum ignis aterni. v. 7. exemplar ac idea. In Apocalybſr. 1. Exivit vincens, ut vinceret. 6. victor, ut pergeret vincere alia nec- dum ſubdita. 2. Duplicate duplicia ſecundum opera ejus. 18. par pari referte, pœnas commenſuratas delicto. Hæ igitur ſunt phraſes ſele ctiores Scripturæ; quibus non annume- rare viſum eſt eas, quæ ſunt ambiguæ expoſitionis; aut in quibus ſen- ſus magis dependet à parabola, ſimilitudine, vel paritate, quàm à modo loquendi jam recepto. Q. XIII. — Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam., 283 O. AllII. Quis ſit optimus modus, hiſtorias V. & N. T. exponendi in ſenſu Myſtico! ZMB Reſp. Jam fuperius Q. 9. inſinuatum eſſe, ſenſus myſticos, ſive ſint Allegorici, ſive ſint Tropologici, ſive Anagogici, nonniſi ex aliis Scripturæ locis, in quibus continetur ejusmodi rerum expoſitio My- ſtica, ſumendos eſſe. Ubi enim nulla reperitur expoſitio Myſtica in aliis Scripturæ locis, utendum eſt modé ſolùm comparativé, unum comparandé cum altero, prout D. Franciſcus Saleſius in Inſtitutione Concionatoris monet, in Inſtruct. Ordinand. editâ. Ut proin quivis ha- beat facilem talium expoſitionum Myſticarum copiam, annecterę viſum eſt Tabulam expoſitionum Myſticarum aut certe comparationum in- ſignium de præcipuis rerum generibus in Scriptura occurrentium. In hanc Claſſem retuli etiam Parabolas, & Semilitudines, & Metaphoras à Chriſto, vel Apoſtolis & Evangeliſtis uſurpatas; quamvis directè pro Expoſitione Myſtica rerum haberi nequeant: quia tamen veroſimile eſt DEUM in iis Scripturæ locis, in quibus de hujusmodi rebus loqui- tur nullò occurrente obvié ſenſu literali utili, ac conſequenter ſigniſi- candæ alterius rei gratia, reſpicere ad terminum comparationis aliaàs ſibi familiarem; præfatæ Parabolaæ, Smilitudines, ac Metaphora in plu- rimis locis pro Expoſitione Myſtica ufurpari poterunt. Ubi autem ha- betur Expolitio de Genere vel Toto v. g. de aqua, templo, plantis, fru-= ctibus & c. facile per analogiam Expoſitio Myſtica etiam ad ſingu- las ſpecies generis, & ad ſingulas partes Totius extendi & accommodari poterit. WEANN —EEB E E KOMN S. —A S 2 75 2 25 5 5 75 7 7 2 „2 2 2 7 2 2 2 2 2 2 2 3 2 * 2* 2 2* 2* 2* 2 * * . 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 £ 2 2* *£ 2 2 2 2 2 2 2 * *£ 2 2* 2 2 2 3 2 2£ 2 2 2 2 2* 2 2 * 2 2 5* 2 * 2 2 3 * 2 2 2 2 CLAVIS EXPOSITIONUM MYSTICA- RUM, PRESERTIM MORALIUM, ex ipſa Scriptura N. T. DE COELIS. Num. Figura., FEiguratun. Textus. I, Luz. Chriſtus. JESUS venit in finibus Zabulon & Ortus. Doctrina fidei. Nephtali ut adimpleretur, quod di- Tenebræ. Ignorantia fidei. ctum eſt per Prophetam: Terra Za- Umbra.† bulon & Nephtali; populus qui am- bulabat in tenebris, vidit lucem ma- gnam, & ſedentibus in regione um- bræ mortis lux orta eſt eis. Matth. c. 4. V. 1 3. 2. Ssol. Apoſtoli. Vos eſtis lux mundi; Sic luceat Miſſionarii. Iux veſtra coram hominibus, ut vi- Lux mundi. Doctores. deant opera veſtra bona & glorifi- Epiſcopi. cent Patrem veſtrum, qui in ccœlis Clerici. eſt. Ib. c. 5. v. 14. — — Nn 3 3. Solis 286 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Num. FPigura. Eiguratum. Textus. . Solis æſtus. Tribulatio. Perſecutio. Tentationis æ- ſtus. Alia ceciderunt in petroſa- ſole autem orto æſtuaverunt.- qui ver- bum DEI audit, facta autem tribu- latione & perſecutione ſcandaliza- tur. Ib. c. 13. v. 6. & 21. Qui fupra petram; ad tempus credunt, & in tempore tentationis recedunt. Ghridus Rrina morum. Falſitas. S601. Tu puer propheta vocaberis; præi- Lumen. ſeientia ſalutis bis ante faciem Domini parare vias Ortus. prædicatio. ejus ad dandam ſcientiam ſalutis ple- Illuminatio. bi ejus, per viſcera miſericordiæ DEr, in quibus nos viſitavit oriens ex al- to. Illuminare his, qui in tenebris & in umbra mortis ſedent, ad diri- gendos pedes noſtros in viam pacis. Luc. I. v. 76. Lumen ad revelatio- . nem gentium. Ib. 2. v. 32. Lux mundi. Gratia generalis Vita erat lux hominum; & lux in illuſtratonum tenebris lucet, & tenebræ eam non internarum per comprehenderunt. Joannes venit, Chriſtum circa ut teſtimonium perhiberet de lumi- neceſſaria media ne, ut omnes crederent per illum, ſalutis. non erat ille lux, ſed ut teſtimonium perhiberet de lumine. Erat lux ve- ra, quæ illuminat omnem hominem. Lux mundi. Sana doctrina Lux venit in mundum & dilexerunt morum. Veri- homines magis tenebras, quàm lu- Tenebræ. tas. Erronea do- cem; erant enim eorum mala ope- ra. Omnis enim, qui malè agit, odit lueem; & non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus; qui au- tem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifeſtentur opera ejus. 7. Dies it X Clayvu Expoſitionum Myſticarum, &r. §. I. De Cælis. 287 Num. Figura. KEiguratum. Textus. 7. Dies. Vita. Me oportet operari, donec dies Nozx. Mors. eſt. Venit nox, quando nemo po- Sol. Chriſtus. teſt operari. Quamdiu ſum in mun- Gratia Chriſti do, lux ſum mundi. Joan. 9. v. 4. per illuſtratio-Siquis ambulaverit in die, non offen- nem internam. dit, quia lucem hujus mundi videt; ſi autem ambulaverit in note, offen- dit, quia lux non eſt in eo. Ibid. II. v. IO. Adhuc modicum lumen in vohis eſt. Ambulate dum lucem ha- betis, ut non vos tenebræ compre- hendant; & qui ambulat in tenebris, neſcit quo vadat. Dum lucem habe- tis, credite in lucem, ut filii lucis ſi- tis. Ib. 12. v. 3 5. Ego lux in mun- dum veni, ut omnis qui credit in me, in tenebris non maneat. Ib. v. 46. 8. Lux. Lumen fidei. Eripiens de populis & gentibus, tenebræ. Ignorantia fidei. aperire oculos eorum, ut conver- dies. Vita bona. tantur à tenebris ad lucem. Act. 26. nox. Vita mala. v. 17. Hora jam eſt nos de ſomno ſurgere; nox præceſſit; dies autem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, & induamur arma lucis. Sicut in die honeſtè ambulemus. Rom. 13. v. II. 9. Diverſa Diverſitas prœæ- Alia claritas Solis; alia claritas Claritas miorum juxta di- lunæ; & alia claritas ſtellarum; Syderum. verſitatem meri- Stella enim à Stella differt in clari- torum. tate; & ſic Reſurrectio mortuorum. I. Cor. I5. v. 41. 10. Lux, Diwvinorum. DEUS hujus ſæculi excœcavit tenebræ, Clara cognitio. mentes infidelium, ut non fulgeat illis illuminatio Evangelii gloriæ Chriſti 288 Prolegomenorum in Sacram Sripturam 1 Figuratum. „ Num. Figura. Textus. Obſcura cogni- Chriſti (crucis nempe.) - DEUS, tio divinorum. qui dixit de tenebris lucem ſplende- Creatio IIIuſtratio men- ſcere (in creatione mundi); ipſe il- lucis. tis. luxit in eordibus noſtris ad illumi- OUOUUã mnationem fcientiæ claritatis DEI. II. Ccleſtia. Gratiæ, & dona Qui benedixit nos in omni bene- RMD ſuperna. dictione ſpirituali in cœleſtibus in Chriſto. Epheſi. I. v. 3. I2. Creatio cœ- Reformatio Creati in Chriſto in operibus bo- li & terrz. vitz. nis. Ib. Z. V. 3. 13. Tenebræ. Cœcitas cordis Non ambuletis, ſicut gentes, in circa divina. vanitate ſenſus; tenebris obſcura- tum habentes intelle tum; alienati à vita DEl per ignorantiam quæ eſt in illis, propter cœcitatem cordis ipſorum. Ib. 4. V. 17. 14. Lux Status gratiæ. Eratis aliquando tenebræ; nunc Tenebræ. Status peccati. autem lux in Domino. Ut filii lucis ambulate; fructus enim lucis eſt in omni bonitate, juſtitia & veritate. Et nolite eommunicare operibus in- fructuoſis tenebrarum. Ib. 5. v. g. 15. Lumen. Dictamen con- Omnia quæ arguuntur, à lumine ſeienti?æ juxta manifeſtantur; omne enim, quod principia fidei. manifeſtatur, lumen eſt. Propter quod dicit: Surge, qui dormis, & exurge à mortuis, & illuminabit te Chriſtus. Ib. SF. v. 13. 16. Nox. Surdefcentia in Vos non eſtis in tenebris, ut vos Dies. peccato. dies illa tanquam fur comprehen- Vigilantia in dat. Omnes enim vos filii lucis eſtis operibus bonis. & filii diei. Non ſumus noctis ne- que tenebrarum. Igitur non dor- miamus te dis le⸗ DI= Clavis Expofitionum Myſticaram, &. §. I. De Cæli. 289 Num. Figura. Figuratam. Textus. — — miamus ſicut cæteri; ſed vigilemus & ſobrii ſimus; qui enim dormiunt, nocte dormiunt; & qui ebrii ſunt, nocte ebrii ſunt. Nos autem qui diei ſumus, ſobrii ſimus. 1. Thefl. 5. Vv. 4. S 17. Lumen. Publica profeſ- ſio fidei. Ut ambuletis dignè DEO, qui dignos nos fecit in partem ſortis Sankkorum in lumine, qui eripuit nos de poteſtate tenebrarum. Col. I. V. I 2. 18. Firmamen- tum. Diſciplina Ec- cleſiæ, conſer- vativa fidei. Videns ordinem veſtrum & firma- mentum ejus, quæ in Chriſto eſt, fidei veſtrę. Col. 2. v. 5§. 19. Firmamen- Eoecleſia. Eccleſia PEl, columna & firma- tum. mentum veritatis. I. Tim. 3. v. 15. 20. IIlumina- Prædicatio Secundum gratiam, quæ data eſt tio. Evangelii. nobis; manifeſtata autem eſt nune Illuſtratio pper illuminationem Chriſti, qui il- interna. luminavit vitam & incorruptionem per Evangelium. 2. Tim. I. v. 9. 21. Colelſia. Res & Perſonæ Religionis Ca- tholicæ. Omnia pene in ſanguine ſecun- dum legem mundantur; neceſſe eſt ergo, exemplaria cœleſtium his mun- dari; ipſa autem cœleſtia meliori- bus hoſtiis. Heb. 9. v. 22. 22. Lumen. Serenitas 4 cœlorum. Gratia illuſtra- tionis. Divinæ incom- mutabilitas cla- ritatis. Ohmne donum perfectum deſur- ſùm eſt deſcendens à Patre lumi- enum; apud quem non eſt transmu- tatio, nec vic iſſitudinis obumbratio. Jacobi I. v. 17. 23. Lumen. Eyxemplum bo- Auainnuntietis ejus, qui de tenebris Vos genus electum, ut virtutes Qo 0 29 9 Prolegomenorum in Sacram Scripturam WNum. Figura. Figuratum. Textaus. acatholicis. næ vitæ coram vos vocavit in admirabile lumen ſu- um - converſationem veſtram inter gentes habentes bonam. I. Pet. 2. v. 9. ortus diei. ſtamenti per im- Clara explana- tio Veteris Te- pletionem figu- rarum. Clara agnitio di- vinorum. Habetis prophericum ſermonem, cui benefacitis attendentes quafi lu- cernæ lucenti (tamdiu in V. T.) in loco caliginoſo, donec dies (N. T.) illuceſcat, & Lucifer oriatur in cor- dibus noſtris. 2. Pet. 1. v. 19. Lux. Tenebræ. Clara compre- henſio cauſarum altiſſimarum cir- ca mandatum di- ligendi proxi- mos, præſertim inimicos. Ignorantia pra- Rica hujus my- ſterioſi mandati. DLEUS lux eſt; & tenebræ in eo non funt ullæ; ſi dixerimus, quo- niam ſocietatem habemus cum eo; & in tenebris ambulamus, menti- mur. Si autem in luce ambulamus, ſicut ipſe eſt in luce, ſocietatem ha- bemus ad invicem (DEUS & nos) Joa. I, v. 5. Tenebræ tranſierunt, & verum lumen jam lucet. Qui di- cit, ſe in luce eſſe, & fratrem ſuum odit, in tenebris eſt; qui diligit fra- em ſuum, in lumine manet. Qui autem odit fratrem ſuum, in tene- bris ambulat; quia tenebræ obeœ- caverunt oculos ejus. Ib. 2. v. 8. * 26. Sydera errantia, ignes fatui. Doctores im- poſtores, haben- tes ſpeciem pie- tatis. Subintroierunt quidam, Domini noſtri gratiam transferentes in luxu- riam - Sydera errantia, quibus procella tenebrarum ſervata eſt in æternum. Judæ. v. 4. & v. 13. 27. Stella Matutina. Epiſcopi, Parochi. „ Habebat in dextera ſua ſeptem ſtellas - ſeptem ſtellæ angeli ſunt ſeptem Eccleſiarum (Minoris Aſiæ Epiſcopi) Apoc. 1I. v. 16. & v. 20. Ego .„ Clavis Expoſitionum Myſticarum, &c. §. I. De Cælis. 29 1 Num. ligura. kEiguratum. Textus. 28. Stella Chriſtus. Ego JESUS ſum ſtella ſplendida Matutina. & matutina. Apoc. 22. V. 16. 29. Srellæ. Fideles. Tanquam ſydera cœli in multitu- dinem. Heb. 1I. v. 12. inter quos . lucetis ſicut luminaria in mundo. Phil. 2. v. 15. DrE ELEMENTIIS EFr MUINDO. I. Terra Ccleſtis patria. Beati mites, quoniam ipſi poſſi- promiſſa. debunt terram Math. 5. v. 4. Abra- ham demoratus eſt in terra repro- miſſionis tunquam aliena - confi- tentes, quia peregrini & hoſpites ſunt ſuper terram; qui enim hæc dicunt, ſignificant, ſe patriam in- quirere, id eſt, eœleſtem. Heb. 2. Terra Cor docile, & Semen, quod in terram bonam, fertilis. operans bonum. cecidit, hi funt, qui in corde bono & optimo audientes verbum reti- H nnent, & fructum afferunt in pa- tientia. Lucæ S8. v. 15. 3. Petra, Cor indocile, Qui audit verbum regni, & non nec operans bo- intelligit, venit Malus, & rapit, num. quod ſeminatum eſt in corde ejus. Hic eſt, qui ſecus viam ſeminatus eſt. Qui autem ſuper petroſa ſemi- natus eſt, non habet radicem, ſed facta perſecutione ſcandabizatur. Math. 13. v. 19. . 2 Veyeos Prolegomenorum in Sacram Scriptiram Num. Figurata. Figuratum. Terwtus. Sal terræ. Clerici. Vos eſtis ſal terræ. Quod ſi ſal evanuerit, in quo ſalietur? Ad ni- hilum valet ultra, niſi ut mittatur foras & conculcetur ab hominibus. Ib. 5. v. 13. Mons. Eminentia ſta- tůs, Clericalis præſertim. Difficultas. Non poteſt civitas abſcondi ſupra montem poſita. Math. 5. v. 14. Di- cetis monti huic: tranſi hinc; & tranſibit. Math. 17. v. 20. Petra. ſumma ſtabilis; contem- ptus terrenoru, tuga periculorũ, jugis oratio, cordis munditia,; & mortificatio. Cauſa virtutis Omnis qui audit verba mea (con- tenta in Sermone in Monte) & facit ea, aſſimilabitur viro ſapienti, qui ædificavit domum ſuam ſupra pe- tram; & deſcendit pluvia, & vene- runt flumina, & flaverunt venti, & irruerunt in domum illam & non cecidit; fundata enim erat ſupra petram. Ib. 7. v. 24. Arena. lis cauſa, negle- Virtutis inſtabi- tus cautelæ, orationis, mor- tificationis & c. ſillius magna. Omnis qui audit verba mea hæc (quibus demonſtravi eſſentialia vir- tutis ſolidæ) & non facit ea, ſimilis erit viro ſtulto, qui ædificavit do- mum ſuam ſuper arenam; & deſcen- dit pluvia, & venerunt flumina, & flaverunt venti, & irruerunt in do- mum illam, & cecidit, & fuit ruin Ib. v. 26. . Petra. Infallibilitas Ro- manæ Eccleſiæ articulos fidei. perpetua circa Caro & ſanguis non revelavit ti- bi, ſed Pater meus & ſuper hanc petram ædificabo Eccleſiam meam, & portæ inferi non præva- lebunt adverſus eam. Ib. 16. v. 17. Vallis. Mons. Inæqualitas Prædicans baptismum pœnitentiæ vitiorum. lin remiſſionem peccatorum; ſicut ſcriptum – Clavis Expohitionum Myſticarum, G&ec. §. II. De Elementis & Mundo. 293 Naxm. Figara. Figuratum. 11 täs. Collis. ſcriptum eſt: Omnis vallis imple- bitur, & omnis mons & collis hu- „miliabitur. Lucæ 3. v. 3. 10. Lutum. Homo An non habet poteſtatem figulus in manu DEI, luti ex eadem maſſa facere aliud quoad vocatio- quidem vas in honorem, aliud ve- ſnem ad veram rò in centumeliam. Rom. „. v. 21. Eceleſiam. II. Arena. Homines. Si fuerit numerus filiorum Iſrael †W tanquam arena maris. Rom. 9. v. 27. T2. Lapis Chriſtiana Oſfenderunt in lapidem offenſio- HS petra. myſteria. nis, ſicut ſcriptum eſt: Ecce pono Chriſtus. in Sion lapidem offenſionis, & pe- tram ſeandali. Rom. 9. v. 33. Nun- quam legiſtis: Lapidem quem reprobaverunt ædificantes, hic fa- Ctus eſt in caput anguli; & qui ce- . ciderit ſuper lapidem iſtum, con- fringetur; ſuper quem verèò cecide- rit, conteret eum. Math. 2I. v. 42. Et I. Petri. 2. Vv. 4. 13. Petra. Chriſtus Bibebant de ſpirituali conſequente fuos potans. eos petra; Petra autem erat Chri- 1 ſtus. I. Cor. 10. V. 4. 14. Tabulæ Corda. Epiſtola eſtis Chriſti, à nobis Aüupidæ. ſeripta non in tahulis lapideis, ſed r in tabulis cordis carnalibus. - quod ſi miniſtratio mortis litteris defor- s”éͤß mata in lapidibus fuit in gloria, quo- modo non magis miniſtratio ſpiritus erit in gloria? 2. Cor. 3. v. 3. 1I. Mons Syon. Eccleſia mili- Non acceſſiſtis ad. tractabilem tans, unde pro- montem, de quo ſcriptum; & ſi ο 3 beſtia 294 Prolegomenorum in Scripturam Sacram Num. Figura. fFiguratum. Textus. mulgatio fidei. phans. Eccleſia trium- beſtia tetigerit montem, lapidabi- tur; ſed acceſſiſtis ad Sion montem, & Jeruſalem cœleſtem, & multorum millium frequentiam, & Eccleſiam primitivorum. Heb. 12. v. 18. 16. Aquæ. Populi. Audivi vocem aquarum multa- rum. Apoc I4. v. 2. Et dixit-mi- hi: aquæ quas vidiſti, populi ſunt, & gentes, & linguæ. Apoc. 17. v. 15. 17. Mare. Populi. — Simile eſt regnum cœlorum ſage- næ miſſæ in mare, & ex omni ge- nere piſcium congreganti. Math. 13. v. 47. Aqua puteus fons. Gratia, verbum DEI. Si ſeires, quis eſt, qui dicit, da mihi bibere, tu forſitan petiſſes ab eo, & dediſſet tibi aquam vivam. - Omnis qui bibit ex aqua hac, ſi- tiet iterum. Qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non ſitiet in æternum, ſed aqua quam dabo ei, fiet in eo fons aquæ ſalientis in vitam æternam. Joa. 4. v. 10. Flumina. Dona ſpiritus. accepturi erant credentes fJoa. 7. V. 37. IESUS clamabat: Si quis ſitit, veniat ad me, & bibat. Qui credit in me, ſicut dicit Seriptura, flumi- na de ventre ejus fluent aquæ vivæ. Hoc autem dixit de Spiriru, quem in eum. 2209. agquæ. Lavacrum Mundatio Chriſtus dilexit Eccleſiam, ut illam ſanctificaret, mundans eam lavacro laquæ in verbo vitæ. Epheſ. §. v. 25. Qui ſ- s, let li Cluvu Expoſitionum Myſticarum. & . §. II. De Elementis & Mundo. 29 5 Num. Figura. FEiguratum. 7 rrus. 21. Baptiimus Sepelitio & Qui mortui ſumus peccato, quo- per immer- ſubmerſio vitio- modo adhuc vivemus in illo? An ſionem. rum. ignoratis, quia quicunquc bapti- Mors veteris zati ſumus in Chriſto, in morte bominis. ipfius baptizati ſumus? conſepulti * enim ſumaus cum illo per baptis- mum in mortem. Rom. 6. v. 2. Conſepulti ei in baptismo. Col. 2. V. 12. 22. Mare Cor ui volunt divites fieri, inci- fluctus deſideria prava, dunt in deſideria multa inutilia & ſubmerſio. guctuatio in fi- nociva, quæ mergunt homines in de, interitus ani- interitum & perditionem I. Tim. 6. . v. 9y. Poſtulet in fide nihil hælſitans. Qui enim heæſitat, ſimilis eſt fluctui maris, qui à vento movetur & cir- cumfertur. Jac. 1. v. 6. 27. Fons Os, quo loqui- Ex ore procedit benedictio & ma- aqua ſalſa mur. lediétio; nunquid fons de codem aqua dulcis. Verba maledica foramine emanat dulcem & amaram verba manſueta. aquam? - Neque (quis) ſalſam dul- cem poteſt facere aquam. Jac. 3. v. 10. 24. Salus per Salus animæ Arca Noe, in qua octo animæ Arcam ex per baptiſmum ſalvatæ ſunt per aqquam. Quod & Diluvio. ex inundatione nunc ſimilis formæ ſalvos facit ba- vitiorum. ptisma, non carnis depoſitio ſor- dium, ſed conſcientiæ bonæ inter- rogatio in DEUM. 1I. Petri 3. v. 20. 25. Mare. Homines tur- Hi fſunt fluctus feri maris, de- Fluctus. bulenti, acti pra- ſpumantes ſuas confuſiones. Judæ = vis concupiſcen- v. 13. H 26. Nubes. Homines leves Hi ſunt nubes ſine aqua, quæ à ac inſtabiles. ventis oircumferuntur. Judæ. v. 12. Fla- 296 Prolegomenorum in Sacram &ripturam Nam Figura. Figuratum. Textus. 27. Venti im- Tentationes Flaverunt venti, & irruerunt in petuoſi. dœmonis, quæ domum illam, & non cecidit. Math. ex ipſo modo ſimpetuoſo agno- ſcuntur. J. V. 2 5. in cor, ut traderet eum judas - Et introivit in eum Satanas. Er dicit ei ESUS (permiſſivè, vel ſubtra- hendé gratias) Quod facis, fac ci- = tius. Joa. 13. V. 2. & v. 27. 28. Venti lenes. Inſpirationes Spiritus (ventus) ubi vult ſpirat; DEI, quæ agno-& vocem ejus audis, ſed neſcis, ſeuntur in inti- unde veniat, aut quo vadat. Sic eſt mo animi ex mo- omnis, qui natus eſt ex ſpiritu. . . . R do tranquillé Joa. 3. v. 8. . . ſuaſivo. 29. Vapores Quæ eſt enim vita veſtra? vapor aeris. Vita hominum. eſt ad modicum parens, & deinceps eEeeerterminabitur. Jac. 4. V. I4. 30. Ignis Infernus. Paleas comburet igni inextinqui- crucians. bili. Math. 3. v. 12. 31. Ignis Unynpniuscujusque opus manifeſtum. purgans. Purgatorium. erit, quia in igne revelabitur; & . uniuscujusque opus quale ſit ignis . probabit. I. Cor. 3. v. 13. 32. Ignis Lingua mala Ecce quantus ignis quàm magnam vva.aſtans. inflammans ad ſylvam incendit! & lingua ignis eſt malum. univerſitas iniquitatis - inflam- mat rotam nativitatis noſtræ inflam- mata à gehenna. Jac. 3. v. 5. 33. Ignis Lingua fervida, Apparuerunt illis diſpertitæ lin- calefaciens. inflammans guæ tanquam ignis. Aét. 2. vV. 3. ad bonum. K34. Lucerna Clerici. Neque accendunt lucernam & po- domüs. nunt eam ſub modio, ſed ſuper can- Ela- Cum diabolus jam miſiſſet . —11 —7 I⸗ U⸗ 10“* Ale⸗ Clavis P ion Tcee &e. §. II. De Elementis & Mande. 297 Numn. Ege. Eiguratum. JM Textus. delabrum, ut luceat ommbus, qui in domo lunt. Math. §. v. 15. 35. Lucerna Recta intentio Lucerna corporis tui eſt oculus vixæ. cordis. tuus; ſi oculus tuus fuerit ſimplex . (pellucidus), totum corpus tuum lucidum (in luce) erit. Si autem foculus tuus fuerit nequam (depra- ðð vatus); torum corpus tuum tene- Z L Proſum (in tenebris) erit. Si ergo lu- men, quod in te eſt, tenebræ ſunt, ipſæ tenebræ quantæ erunt! Math. 6. v. 22. ubi prius egerat de recta inten- tione bonorum operum, eleemoſi- næ, Orationis, jejunii &c. ne fiant ex intentione laudis, aut remunera- * tionis terrenæ. 36. Ignis Concupiſcentiæ. Hos arguite; illos ſalvate de igne conſumens. rapientes. Judæ. v. 22. 37. Ignis Gratiæ Iplſe vos baptizabit in Spiritu ſan- mundans. §S. Spiritůs. Cto & igni. Math. 3. v. II. 38. Lucerna. Doctores ſancti. Joannes erat lucerna ardens & lu- RT * cens. Vos autem ad horam volui- ſtis exultare in luce ejus. Joa. 5. v. 3 5. F. III. D E P L A N TIS. Num. Tigura. Rgeraam. = Trrim. I. Fructus. Satisfactio pec- Facite frudlum isnum pœniten- catis proportio-tix. Math. 3. v. fnata. 4 — — Pp Jam 22958 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Num. Eigura. liguratum. Lextus. 2. Arbor Homo Jam ſecuris ad radicem arborum fructus bona opera poſita eſt. Omnis ergo arbor, quæ exciſio mors non facit frutum bonum, excidetur combuſtio. infernus. & in ignem mittetur. Ib. 3. v. 10. & c. 7. v. 19. Video homines ſicut arbores ambulantes Marc. 8. v. 24. 3. Triticum Electi 6Ventilabrum in manu ejus, & area Eceleſia permundabit aream ſuam; & con- horreum. cœlum. gregabit triticum in horreum ſuum. Ib. v. I2. Et 13. v. 30. 4. FPructus. Actiones hu- A fructibus edrum cognoſcetis manæ. cos. (hypocritas). Nunquid col- ligunt de ſpinis uvas, aut de tribulis ficus? Sic omnis arbor bona fructus bonos facit; mala autem arbor ma- los fructus facit; non poteſt arbor bona malos fructus facere; neque larbor mala bonos fructus facere. Igitur ex fructibus eorum cogno- ſcetis eos. Ib. 7. v. 16. Et c. 12. . v. 3 3. Et Lucæ6. v. 2Z3. 5. Meſſis. Homines aggre- Meſſis quidem multa; operarii gandi DEO fſautem pauci. Rogate ergo Domi- Operarii. Clerici Zeloſi. num meſſis, ut mittat operarios in . ä meſſem ſuam. Math. 9. v. 37. 6. Arundo Homo in malum Quid exiſtis in deſertum videre? mobilis. verſatilis. Arundinem vento agitatã? Ih. 11. v. 7. 7. Arundo Peccator. Eece puer meus, quem elegi, di- fracta. lectus meus; Arundinem quaſſatam non confringet. Ib. 12. v. 18. 8. Lignum Homo in ſtatu Linum (id eſt, lychnum proximèe fanmigans. periculoſo pro- extinquendum, utpote jam) fumi- KXimè excidendi gans non extinquet. Ib. v. 20. gratià. Exiit 2 Clavis Expoßtionum Myftitarum, & . §. III. De Plantis. 299 Num. Figura. Eiguratun. Textus. 9. Semen Verbum DEI Exiit qui ſeminat ſeminare - alia radix habitus ceciderunt in petroſa, & quia non ſpinz multitudo nego- habebant radicem aruerunt. - alia ftorum dabant fructum centeſimum, ſexa- temporalium. geſimum, trigeſimum. - Qui in fructus. Merita. petroſa ſeminatus eſt; hic eſt, qui wverbum audit; non autem habet ra- dicem, ſed eſt temporalis; facta au- tem tribulatione continuè ſcandali- zatur. Qui autem ſeminatus eſt in ſpinis, hic eſt, qui verbum DEI audit, & ſolicitudo ſæculi ſuffocat verbum. Ib. 13. v. 4. Marci. 4. Lucæ. 8. 10. Semen. Homines Seminavit bonum ſemen in agro Zizania. improbi. Scan- ſuo - inimicus ſuperſeminavir Zi- . dala. zania in medio tritici - qui ſemi- Tritium. Probi nat, filius eſt hominis; bonum ſe- Ager. Mundus men hi ſunt fili regni. Zizania filii Meſſores. Angeli funt nequam, inimicus eſt diabolus; Meſſis. ſinis mundi. meſſis conſummatio ſæculi. Meſſo- res angeli funt. Math. 13. v. 24. 1II.] Granum Parva Religionis] Simile eſt regnum cœlorum gra- Sinapis. initia. no ſinapis quod minimum eſt omni- Parva fides. bus ſeminibus, cum autem creverit, umn:nmmajus eſt omnibus oleribus. Ib. 13. v. 31. Si habueritis fidem ſicut gra- num ſinapis. Lb. 17. v. 20. 12. Vinea, Eccleſia. Paterfamilias plantavit vineam; Frudctus, Veritas doctri- & locavit eam agricolis; & miſit n, ſervos, ut acciperent fructus ejus cultus religioſus vineam locabit aliis agricolis, PpPprobitas morum. qui reddent fructum temporibus Vinitores. ! Epiſcopi fuis - Et cumaudiſſent principes PPp 2 Sacer- Pudor. 300 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Num. Eigufra. Figuratum. Textus. ð & Clerici. Sacerdotum & Phariſæi, cognove- rrunt, quod de ipſis diceret. Ib. 21. 13.Meſſores Clerici Vos dicitis; adhuc quatuor men- Fructus vita æterna. ſes ſunt & meſſis venit? Ecce dico Meſſis. Electi. vobis: levate oculos veſtros, & vi- Qete regiones, quia albæ jam ſunt ad meſſlem. Et qui metit, merce- dem accipit, & congregat fructum in vitam æternam, ut & qui ſeminat, . ſimul gaudeat & qui metit. Ego miſi vos metere, quod vos non la- boraſtis; alii laboraverunt, & vos in labores eorum introiiſtis. Joa. 4. 14. Frumentü. Homo, Niſi granum frumenti cadens in Granum. Corpus, ferram mortuum fuerit, ipſum ſo- Fructus. animarum con- lum manet; ſi autem mortuum fue- Germina- verſio, mortifi- rir, multum fructum affert. - Si tio. eatio, cui DEUS exaltatus fuero à terra ‚omnia tra- alligavit gratia ham ad meipſum; hoc autem dice- convertendi ani- bat ſignificans, qua morte eſſet mo- mas. riturus. Joa. 12. v. 24. & v. 32. 15. Plantatio. Morrificatio Si complantati facti ſumus ſimili- veteris hominis. tudini mortis ejus, ſimul & reſurre- M Gtionis erimus. Rom. 6. v. §. 16. Fructus Sanctificatio. Quem fructum habuiſtis in illis, bonus. . ſſin quibus nunc erubeſcitis? Nam PFr us Interitus animæ. finis illorum mors eſt. Nune verò malus. liberati à peccato, ſervi autem facti DEO, habetis fructum veſtrum in ſanctificationem. Mottificati eſtis legi, ut fructificetis DEO. Cum leſſemus in carne, paſſiones pecca- torum — 1 + –⏑ — — S=⸗ — Cavis Expoßtionum Myſticarum, &t. §. III. De plantis 3017 Textus. Num. Eigura. 1 Eiguratum. torum operabantur, ut fructiſica- frent morti. Ib. 6. v. 21. & 7. v. 4. PBona ſelecta 17. Primitiæ Nosipſi primitias ſpiritus haben- ffrugum. Spiritus ſancti. tes. Rom. 8. v. 23. I18. Radix. Eccleſia. Si radix ſancta, & rami; quod Rami. Fideles. ſi aliqui ex ramis fracti ſunt; tu au- Ohva. Vera Eccleſia. tem cum Oleaſter eſſes, inſertus es Oleaſter. Eccleſia falſa. in illis, & ſocius radicis, & pinque- UwU dinis olivæ factus es. Noli gloriari adverſus ramos. Non tu radicem portas, ſed radix te - Rami propter incredulitatem fracti ſunt. Time. Si cnim DEUS naturalibus ramis Inon pepereit, ne tibi parcat. Nam ſſi ex naturali exciſus Oleaſtro inſer- tus es in bonam Olivam, quanté magis ii inſerentur in bonam Oli- „vam. Ib. II. v. 17. 19. Agricola. DEUS Ego plantavi, Apollo rigavit, ſed Plantatio. inſtructio fidei DEUsS incrementum dedit. DEI Rigatio. ſinformatio mo- adjutores ſumus; DEI agricultura Ineremen- rum profectus eſtis. I. Cor. 3. v. 6. Omnis plan- tum. per gratiam. ſtatio quam non plantavit Pater meus, ʒ eeeradicabitur. Marh. I15. v. 13. 20. Plantatio Inſtitutio plebis Quis plantat vineam, & de fructu fructus ſuſtentatio. ſejus non edit? - Si vobis ſpiritualia vinea. Plebs. ſeminavimus, magnum eſt, ſi nos carnalia veſtra metamus? 1. Cor. 9. v. 7. & V. II. 21. Germina- Morrificatio. Quod ſeminas, non vivificatur, tio. Reſurrectio. niſi prius moriatur, & quod ſemi- nas, non corpus, quod futurum eſt, ſeminas, ſed nudum granum: ut puta tritici, aut alicujus cæterorum, Pp 3 DEUS 302 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Textus. Num. Figura. Figuratum. DEUS autem dat illi corpus ſicut vult; & unicuique ſeminum pro- prium corpus. Ib. 15. v. 3 6. 22. Semen Bona opera. Qui parcè ſeminat, parcè & me- frugez. merita. ftet; & qui ſeminat in benedictioni- bbus, de benedictionibus & metet. Qui autem adminiſtrat ſemen ſe- minanti, multiplicabit ſemen ve- ſſtrum, & augebit incrementa fru- gum juſtitiæ veſtræ. 2. Cor. 9. V. 6. B & v. 10. 23. Fruétus. Virtutes ecia- Fructus ſpiritus eſt charitas, gau- iter inſpiratæ à dium, pax, manſuetudo, mode- Spiritu ſancto. ſtia, caſtitas &c. - Quſ ſeminat nnn carne ſua, de carne & metet cor- Meſſis. Vita aut damna-ruptionem. Qui autem ſeminat in tio æternà. ſpiritu, de ſpirith metet vitam æter- nnam. Gal. S. v. 22. & 6. v. S. Suo ftktemppore metemus. I[b. 24. Radicari. Contrahere In charitate radicati. Ephes. 3. habirum. v. 17. SS 25. Fructus. Juſtitia, bona Repleti fruéctu juſtitiæ. Phil. I. opera. wv. II. hic mihi fructus operis eſt. Ib. v. 22. in omni bono opere fru- tificantes Col. I. v. 10. 26. Agricola Clericus Laborantem agricolam oportet frudtus., fuſtentatio. ſprimùm de fructibus comedere. 2. 27 Herbæ vi- Bona opera. Terra germinans herbam oppor- rentes, ittunam, accipit benedictionem à ſpinæ. Opera mala. DEO. Proferens autem ſpinas ac tribulos, maledicto proxima eſt. Omnis Claris Expoſitionum Myſticarum, & c. §. III. De Plantis. 30¾ Num. Eigura. Fiouratum. Textas. 28. Fructus. Solatium ſuave Omnis diſciplina in præſenti non ex diſciplinæ ju- eſt gaudii, ſed mœroris; poſtea au- go. tem fructum pacatiſſimum exercita- J tis per eam reddet juſtitiæ. Heb. 12. H v. II. 29. Radix. Concupiſcentia. Ne quaradix amaritudinis furſum Paſſio animi. germinans impediat, & per illam inquinentur multi, Ib. 12. v. 15. 30. Fructus Laus D EI. Offeramus hoſtiam laudis ſemper hominis. DEO; fructum labiorum confiten- tium nomini ejus. Ib. 13. v. 15. 31. Foœnum. Homo. Sicut flos fœni tranſibit. Exor- Flos. Pulchritudo, tus eſt ſol, & arefecit fnum, & — voluptas. flos ejus decidit, & decor vultus ejus deperiit, ita & dives in itineri- bus ſuis marceſcet. Jac. I. v. 10. 32. Vitis. Lingua Ex ipſo ore procedit benedictio . TFicus. animoſa, & maledictio. Nunquid poteſt fi- ſuavis. cus uvas facere, aut vitis ficus? . Ib. 3. v. 10. 33. Fructus. Juſtitia ex tran- Fructus juſtitiæ in pace ſeminatur quillitate & Sa- facientibus pacem. Ib. 3. v. 1 8. Sa- pientia. pientia, quæ deſurſum eſt, plena eeeſtſt fruétibus bonis. Tb. v. 175. 34. Vitis. Chriſtus Egéô ſum vitis vera & Pater meus Palmites. fideles Agricola eſt. Omnem palmitem in Fructus. bona opera me non ferentem fructum tollet Agricola. DEUS Pater. eum. Ego ſum vitis; vos palmites. ri quis in me non manſerit, mittetur foras & arefcet. Joa. 15. v. 1. 35. Fructus. Converſfio ani- Poſui vos, ut eatis & fructum marum. plurimum afferatis. Ib. v. 16. fPprofectkus plehbisss Prolegomenorum in Sacram Seripturam 304 Figura. Eiguratum. Lextus. 6. Fructus. Prcoœæmium. Hæc (bona opera) non ſine fru- Gu vos conſtituent in Domini cogni- tione. 2. Pef. I. V. 8. 37. arbores Homines per- Hli fſunt arbores autumnales, in- autumna- verſi, olim bo- fructuoſæ, bis mortuæ, eradicatæ. les. ni, nunc & ſo Jud. v. 12. eradicatæ, cietate bono- rum ejecti. D E ANTäMALIBIS., 1. Viperx. Maledici, Calumniatores, hypocritæ, inſi- Videns multos Phariſæorum, & Sadducæorum dixit eis: Progenies viperarum &c. Math. 3. v. 17. Di- diatores. cebat ad turbas: Genimina vipera- . rum. Lucæ 3. v. 7. Math. 12. v. 24. 2. Canes., Impudentes, Nolite ſanctum dare canibus; Porci. Luxurioſi, neque mittatis margaritas veſtras carnales, ante porcos; ne forte conculcantes terreni, eas pedibus ſuis, & canes converſi maledici. disrumpant vos. Math. 7. v. 6. 3. Lupi, Seducdtores, Attendite à fallis prophetis, qui Ohyes. exterius probi. veniunt ad vos in veſtimentis ovium; intrinſecus autem ſunt lupi rapaces. 4. Oves. Fideles. Ite ad oves, quæ perierunt, do- müs Iſael. Math. 10. v. 6. Et Ib. – Mitto lras tes erſi Clavi Expeſitionum Myficarum, &. §. IV. De Animalibus. 30 5 Num. ERigura. Figuratum. 5. Oves. Clerici manſueti. Mitto vos ſicut oves in medio lu- 4 Lupi. Oſores probo-porum Ib. v. 16. rum. M 6. Serpentes, Attenti ad fidei, Eſtote ergo prudentes ſicut ſer- & morum ſub-pentes, & ſimplices ficut columbæ. Columbæ. ſtantialia. Non (b. v. 16. diffuſi ad nego- — tia nimis multa. 7. Ovis lapſa. Peccator. Quis erit ex vobis, qui habeat ovem unam, & ſi ceciderit hæc Sabbatis in foveam, nonne tenebit & levabit eam? Ib. 12. v. I1I. 8. Viperæ. Calumniatores Progenies viperarum, quomodo ſub ſpecie Zeli. poteſtis bona loqui, cum fitis mali? Math. 12. V. 24. 9. Piſces. Fideles Simile eſt regnum cœlorum ſage- boni & mali. næ miſ:ſæ in mare, & ex omni gene- re piſcium congreganti. Ib. 13. v. 47. quam cum impleta eſlet educentes & ſecus littus ſedentes elegerunt bonos in vaſa; malos autem foras miſerunt. Ib. 10. Canes Impudentes. Non eſt bonum, ſumere panem CQatelli. Modeſti. filiorum, & mittere canibus. At iila dixit: Etiam Domine; nam & catelli edunt de micis, quæ cadunt de menſa Dominorum ſuorum. Ib. v. 27. II. Oves. Angeli Si fuerint alicui centum oves, & Ovis. genus huma- erraverit una ex eis; nonne relinquir num. nonaginta novem in montibus, & vadit quærere eam, quæ erravit? Ib. 18. v. 12. ◻ Faci= 306 Prologomenorum in Sacram Scripturam Num. Figura., Figuratum. Textus. 12.] Camelus. Dives. Facilius eſt Camelum per fora- men acus tranfire, quam divitem = intrare in regnum cœlorum. Ib. 19. v. 24. 13. Cemelus. Peccatum grave. Scribe & Phariſæi hypocritæ, Culex. Peccatum leve. duces cæci, excolantes culicem, ca- mmDmDaelum autem glutientes. Ib. 23. V. 24. 14. Vulpes. Homo verſutus Dicunt ei: Herodes vult te occi- fallax. dere. Et ait illis: Ite & dicite vul- Pi illi. Luc. 13. v. 22. 15. CGallina, Chriſtus, Jeruſalem, quoties volui congre- Avis, gare filios tuos, quemadmodum Pulli. fideles. gallina congregat pullos ſuos ſub alas, & noluiſti. Math. 23. v. 37. Jeruſalem, quoties volui congre- gare filios tuos, quemadmodum avis nidum fuum ſub pennis, & noluiſti? Luc. 13. v. 34. 16. Columba. Spiritus ſanctus. Vidi Spiritum deſcendentem quaſi columbam. Joa. I. v. 32. 17. Serpens. Chriſtus in Sicut Moyſes exaltavit ſerpentem Cruce. in deſerto. Ib. 3. v. 14. 18. Oves. Fideles, Ego ſum paſtor bonus; bonus — Lupus. Seductor, paſtor dat animam pro ovibus ſuis. Perſecutor. Mercenarius videt lupum venientem & dimittit oves. Joa. 10. v. 1I1I. 19. Cvwile. Eccleſia Ego ſum oſtium ovium. Per me ſiquis introierit, ſalvabitur, & in- Paſtor. Chriſtus gredietur, & egredietur, & paſcua paſcens gratià inveniet. Ego ſum Paſtor bonus. Oſtiarius Ghriſtus in ſuis Mercenarius videt lupum venientem, oſtium Vicariis [& dimittit oves & fugit, & lupus ra- PIt Clavis Expoſitionum Myſticarum. & c. §. IV. De Auimalibus. 307 Num. Figura. Figuratum. Textus. . Oſtium. Chriſtus, ut pri-pit & diſpergit oves. Et alias ha- mus articulus fi-beo oves (inter gentiles) & illas Paſcua dei, do ctrina, gra- oportet me adducere, & vocem . tia, Sacramenta meam audient, & fient unum ovile. mercena- heæretici, Clerici Ib. 10. v. 7. Qui intrat per oſtium, 3 riuSs. quærentes ſua paſtor eſt ovium, huic oſtiarius . lucra aut com- aperit, & oves vocem ejus audiunt. 1 moda. Ib. v. 2. - 20. Quadrupe- Peccatores, Vidit linteum magnum, in quo . ia, gentiles, erant omnia quadrupedia, & ſer- l⸗ ſerpentia, heæretici. pentia terræ, & volatilia cœli; & volatilia, . facta eſt vox ad eum: Surge Petre; . beſtiæ. occide & manduca. Act. 10. v. II. . Widi vas, quafi linteum magnum, in quod intuens vidi quadrupedia terræ, & beſtias, & reptilia, & vo- 7 latilia cœli. Audivi autem vocem: 1, Occide & manduca. Ib. I1. v. §. 21. Tauri, Peccatores Vidi quadrupedia, & beſtias, & altitia, volatilia; audivi autem vocem: Oc- 7 beſtiæx Converſio cide & manduca. Ib. v. 5. Prandium occiſio augmentatio meum paravi; tauri mei & altilia “ comeſtio, corporis Chriſti, occiſa ſunt, venite ad nuptias. em ſeu Eccleſiæ. Matth. 22. v. 4. — 22.] Lupi. Hoeretici, Intrabunt poſt diſceſſionem meam nus Seduéctores, lupi rapaces non parcentes gregi. is. Grex. Fideles. Act. 20. v. 29. ein 23. Afpides. Homo quilibet Omnes declinaverunt; non eſt — quantü eſt ex vi- qui faciat bonum; non eſt usque ad me ribus, & ex pro- unum. Venenum aſpidum ſub la- n. penlione naturæ. biis eorum. Rom. 3. v. 12. is 24. Oves Homo Propter te mortificamur tota die; is. victimæ. conſumptus æſtimati ſumus ſicut oves occiſionis. Inn causa. DEI. b. S. v. 36. 2 Qis Prolegomenorum insacram Scripturam Textus. Quis Paſcit gregem, & de lacte gregis non manducat? I. Cor. 9. v. 7. Scriptum eſt: Non alligabis os bovi trituranti. Nunquid de bobus cura eſt DEO? An pronter nos uti- que hoc dicit? Nam propter nos ſcripta ſunt. Ib. v. 9. 08 Num. Figura. Figuratum. 25. CGrex Animæ concre- ditæ. 26. Bos tritu- Clericus extun- rans. dens bona ope- ra jugi exhorta- tione. 27.] Diverſitas Diverſitas cor- corporum porum in reſur- in animali- rectione. bus. 28. Cancer. Sermo conta- gioſus, hæreſis. 29. Beſti?k. Homines car- nales. 30. Sanguis Sanguis . hircorum, Chriſti. taurorum. 31. Corpora Corpora in tu- &S ſanguis mulo, & merita animalium. fidelium in Ceœlo. Non omnis caro eadem caro; ſed alia hominum; alia pecorum; alia volucrum; alia piſcium. Sic reſur- rectio mortuorum; & corpora cœ- leſtia, & corpora terreſtria. Ib. 15. v. 29. Profana autem & inanilo quia de- vita; multum enim proficiunt ad impietatem; & ſermo eorum ut cancer ſerpit. 2. Tim. 2. v. 16. Cretenſes malæ beſtiæ, ventres pigri. Tit. 1. v. I2. Si ſanguis hircorum, & taurorum, & cinis vitulæ aſperſus inquinatos ſanctificat, quanto magis ſanguis Chriſti. Heb. 9. v. 13. Chriſtus ne- que per ſanguinem hircorum aut vitulorum, ſed per proprium ſan- guinem introivit ſemel in ſancta. Ib. v. 12. Quorum animalium ſanguis infer- tur in Sancta, horum corpora cere- mantur extra caſtra. Propter qnod & IESUS extra portam paſſus eſt. Exeamus igitur ad eum extra caſtra. Ib. 13. v. II. . e R Claris Expoſitionum Myſticarum, &c. §. IV. De Animalibut. 309 Nuam. Figura. Ennguratum. Textus. Qui eduxit de mortuis paſtorem magnum ovium Chriſtum. Ib. 13. V. 20. Si equis frœna in ora mittimus, omne corpus illorum circumferi- mus. - Omnis natura beſtiarum, & volucrum, & ſerpentium, & cæ- terorum domantur; linguam autem nullus hominum domare poteſt, plena veneno mortifero. Jac. 3. v. 3. In omni converſatione ſancéti ſitis, quaſi agni immaculati Chriſti & in- contaminati I. Pet. I. v. 19. — Seniores obſecro, paſcite qui in vobis eſt, gregem DEI, facti forma gregis ex animo; & cum apparue- rit princeps paſtorum, percipietis coronam. Ib. p. v. 2. Eratis ſicut oves errantes, ſed converſi eſtis nunc ad Paſtorem & Epiſcopum ani- marum veſtrarum. Lb. 2. v. 25. Liberatus ſum de ore leonis. 2. Adverſarius veſter diabolus tan- quam leo rugiens circuit. 1. Pet. 5. Vicit leo de Tribu Juda. Apoc. Contigit eis illud veri proverbii: Canis reverſus ad ſuum vomitum; & ſus lota in volutabro luti. 2. Pet. 32. Paſtor Chriſtus oves. fideles. 33. Ecquus Lingua;, beſtia, homo loquax. volucres. ſerpentes. Agai. Animæ puræ. 35. Oves Animæ. grex conereditæ, paſtor. Parochus, Superior, Chriſtus. 36. Leo. Tyrannus. perſecutor. Tim. 4. V. 17. 37. Leo. Diabolus. V. 8. 38. Leo. Chriſtus. 39. Canis. Peccator recidi- Sus. vus. 2. V. 22. Q. 3 Quæ- 7 310 — Proiegomenorum in Scripturam Sacram Num. Figura. Eiguratum. Textus. 40. Animalia. Homines carna- Quæcunque tanquam muta ani- . les. malia norunt, in his corrumpuntur. Jud. v. 10. 41. Aſina. Monitor alioru, Balaam orreprionem habuit ſuæ Balaam. ſed vitæ anima- veſaniæ ſubjugale mutum animal, lis. in voce hominis loquens prohibuit Prophetæ inſipientiam. 2. Pet. 2. v. 16. 42. Equus albo. Plagæ directæ à Et ecce cquus albus; & qui ſede- rufus, DEO. bat ſuper eum, exivit ut vinceret. niger, Regnorum in- Et exivit equus rufus, & qui ſedebat pallidus. verſio, bellum, ſuper eum, datum eſt ei, ut ſume- fames, beſtis. ret pacem de terra, & ut invicem ſe interficiant. Et ecce equus niger, & qui ſedebat ſuper eum, habebar ſtateram - Et ecce equus palli- dus; & qui ſedebat ſuper eum; no- men illi mors. Apoc. 6. v. 2. 4 3. PDraco. Diabolus. Serpens antiquus, qui vocatur . diabolus. Apoc. 12. v. 9. 44. Beſtia. Gentile Roma- Ecce draco magnus, habens ca- Pardus, num imperium, pita ſeptem, & cornua decem. Urſus, inſeſſum à dia- Apoc. 12. v. 3. Et vidi beſtiam ha- Leo, bolo. bentem capita ſeptem & cornua de- Draco. cem Ib. 13. v. I. & v. 10. Et beſtia ſimilis erat pardo, & pedes ejus ſi- cut pedes urſi, & os ſicut os leonis. Ib. v. 2. 45. Agnus. Chriſtus. Ait Joannes: Ecce Agnus DEI, qui tollit peccata mundi. Joa. I. v. 29. In libro vitæ agni, qui occiſus eſt ab origine mundi. Apoc. 13. v. 8. 46. Canes. Homines mor- Videte canes, videte malos ope- daces bonorum. rarios. Phil. 2. v. 2. al Ii. Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. V. De bomine. 311 Num. Figura. Figuratum. Lextus. I. Caput Chriſtus Vir caput eſt mulieris, ſicut Chri- Corpus Eceleſia ſtus caput eſt Eccleſiæ; membra ſu- membra. fide les. mus corporis ejus. Epheſ. 5. v. 23. & v. 30. Ipſe eſt caput corporis Ec- cleſiæ. Col. I. V. 18. . Filli Abra- Filii DEI. Dedit eis poteſtatem filios DEI hæ. fieri, qui non ex ſanguinibus, ſed ex DEO nati ſunt. Joa. I. v. I2. Non omnes, qui ſemen ſunt Abrahæ, omnes filii; non qui filii ſunt carnis, hi filii DEI, ſed qui filii ſunt pro- miſſionis. Rom. 9. v. 7. 3. Generatio. Regeneratio in Niſi quis regeneratus fuerit ex filium DEI. aqua & ſpiritu ſancto, non poteſt Adoptio per introire in regnum DEI. Joa. 3. v. 5. gratiam. Et alibi ſepe. I. Per. I. v. 3. & v. 23. Nativitas, Collatio grati?ꝰ Filioli mei, quos iterum parturio. partus. adoptivæę. Gal. 4. v. 19. Qui facit juſtitiam, ex DEO natus eſt. - Omne quod natum eſt ex DEO, vincit mundum. I. JOa. 2. v. 29. & 5. v. 4. Per Evan- gelium vos genui. I. Cor. 4. v. I15. §. Inſans. Innocens, Sicut modo geniti infantes ratio- Parvulus. humilis, nabile & ſine dolo lac concupiſcite. Puer. inſenſatus, I. Pet. 2. v. 2. Facti eſtis, quibus virtute & ſa- lacte opus ſit. Heb. S. v. 12. Niſi Vir. pientia profe- Rus. efficiamini ſicut parvuli, non intra- bitis in regnum cœlorum. Math. 18. V. 3. 312 Prolegomenerum in Sacram Scripturam Num. Figura. Figuratum. Textus. v. 3. Nolite pueri effici ſenſibus, ſed malitia parvuli eſtoſte. 1. Cor. 14. V. 20. Quando factus ſum vir, evacuavi, quæ erant parvuli. I. Cor. I13. v. II. Ib. 3. v. 2. 6. Oculus Amici, patro- Si oculus tuus dexter ſcandalizat Manus ni, magiſtri, & ſte, erue eum. Si dextra manus tua Pes. alii nobis neceſ- ſcandalizat te, abſcinde eam. Math. ſarii ſcandalizan- S. v. 29. Si pes tuus ſcandalizat te, tes. amputa illum. Marc. 9. v. 45. 7. Oculus. Mens, Quid vides feſtucam in oculo fra- intentio. tris tui, & trabem in oculo tuo non vides? Math. 7. v. 3. 32. Oculus. Intentio. Si oculus tuus fuerit ſimplex, to- tum corpus tuum lucidum erit. Ib. 6. v. 22. 9. Cœcus. Errans culpabi- Veæ vobis duces cœci. Math. 23. liter. v. 24. In judicium veni in hunc mundum, ut qui vident cœci fiant. Dixerunt ei; nunquid & nos cœci ſumus? dixit eis: ſi (invincibiliter) cœci eſſetis, non haberitis peccatum; nunc verô dicitis; quia videmus: Peccatum ergo veſtrum manet. Joa. 9. v. 39. Excæcavit oculos eorum. 1ſ —oa. I12. v. 40. & alibi ſæpius. I10.Filii dia- Malitioſi Vos ex patre diabolo eſtis, & de- boli. ex induſtria. ſideria Patris veſtri vultis perficere. Joa. 8. v. 44. Hi fſunt filii (illius) nequam. Math. 13. v. 38. Mani- feſti filii DEI & Diaboli. 1. Joa. 3. v. 10. Fili diaboli. Act. 13. v. 10. 11. Cor. Animus. 2. V. 40. Induravit cor eorum. Joa. I . Cor bis, Cor. Vit, Cor. lizar 8tua lath. tte, Wnc lant. cci ter) tum, nus: Clavi Expoſitionum Mhſticarum, & . §. V. De Homine. 312 Nam. Figura. Figuratum. Textus. S * Cor eorum longe eſt à me. Math. 15. v. S. & alias ſæœpe. Corpus 12. Communitas Multi unum corpus ſumus in Chri- membra. Chriſtiana. ſto ſinguli autem alterius membra. Rom. 12. v. ð. Omnes in unum — . corpus baptizati ſumus. - Vos eſtis corpus Chriſti, & membra de membro. I. Cor. 12. v. 13. & v. 27. 13. Vetus Peccato obnoxig Vetus homo ſimul crucifixus eſt, homo. originali, aut ha- ut deſtruatur corpus peccati. Rom. bituali actuali. 6. v. 6. 14. Mors. Gratie, Qui mortui ſumus peccato, quo- aut peccati. modo adhuc vivemus in illo? - Qui mmBortuus eſt, juſtificatus eſt à pecca- to =. Servi eſtis, five peccati ad mortem. Rom. G. v. 3. 7. 16. Cunn mortui efſetis in delictis. Col. 2. v. 12. I15. Ambulare, Progrediin vitiis Cum eſletis mortui delictis, in vel virtutibus. quibus aliquando ambulaſtis. Eph. currere. Celeriter pro- 2. v. 2. Currebatis bene, quis vos gredi. impedivit? Gal. 5. v. 7. 16. Somnus Tepor, vitium Hora eſt jam nos de ſomno fur- habituatum, gere. Rom. 13. v. II. Vigilantes in vigilia. cautelæ morum. omni inſtantia. Eph. 6. v. I8. vigi- late, viriliter agite, & conforta- mini. I. Cor. 16. v. 13. 17. Corpus. Membrum Ec- Neſecitis, quoniam corpora ve- cleſfiæ ſtra membra ſunt Chriſti? I. Côr. 6. DWW ac Chriſti. V. I 5. JUVMUẽdDẽ 18. Membra Minoribus do- Quæ videntur mem bra corporis tignobiliora. nis, aut majori- infirmiora eſſe, neceflariora ſunt; bus imperfectio- & quæ putamus ignobiliora eſle, nibus præditi. his abundantiorem honorem cir- cumdamus. I. Cor. 12. v. 22. Rr. Si 314 Brolegemenorum in Sacram ripturam Nam. Figurata. Figuratum. Textus. 19. Mors Mortificatio. Si in hac tantùm vita ſperantes ſu- mori. Se exponere mus, miſerabiliores ſumus omnibus mortis præſenti hominibus - Ur quid periclita- periculo. mur omni hora? Quotidie morior. II. Cor. I5. V. 19. & v. 20. 20. Somnus. Mori pié, cum Qui dormierunt in Chriſto? I. Dormire. ſpe reſurrectio-Cor. 15. v. 17. 21. Oculus. Intellectus. Det vobis DEUS illuminatos ocu- . llos cordis. Eph. I. v. 18. :ð 22. Vña. Operationes Spiritus vivit propter juſtificatio- animæ ex impul- nem. Rom. 8. v. 10. Vivo autem ſu & influxu non jam ego, vivit verèò in me Chri- gratiæ. ſtus. Gal. 2. v. 20. 2;ʒ. Ptas Perfectionis Donec occurramus in virum per- virilis. ſtatus. fectum, in menſuram ætatis plenitu- dAdinis Chriſti. Eph. A. v. 13. 24. Parvuli. Simplices, qui Non fimus parvuli fluctuantes, & facile creduntcircumferamur omni vento doctrinæ erroribus. in nequitia hominum in aſtutia ad circumventionem erroris. Ib. v. 14. 25. Creſcere. Proficere in Creſeamus in illo per omnia, qui charitate. eſt caput Chriſtus; ex quo totum corpus compactum & connexum eſt per omnem junctarum fubminiſtra- tionis ſecundum menſuram unius- cujusque membri augmentum cor- poris facit in ædificationem fſui in charitate. Ih. v. I5. Col. 2. v. 19. 26. Ambulare. Converfari. Non ambuletis ſicut gentes ambu- lant in vanitate ſensús ſui. Ib. v. 17. 27. Homo ve- Habitus pravi, Deponere vos ſecundum priſti- tus, novus, habitus boni,. nam converſationem veterem homi- nem 1. li Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. V. De MHomine. 315 Num Figura. Figuratum. N Textus. nem, qui corrumpitur ſecundum deſideria erroris; renovamini autem ſpiritu mentis veſtræ & induimini novum hominem. Eph. 4. v. 2zz. Col. 3. V. 9. 28. Creari, Totalis immu- Novum hominem, qui ſecundum creatura. tatio interna af-DEUMcreatus eſt. Ib. v. 24. Si qua fectionum, per ergo in Chriſto nova creatura. Ecce ſolam gratiam. facta ſunt omnia nova; omnia au- tem ex DEO. 2. Cor. §. v. 17. In Chriſto neque circumeiſio valet, ſed nova creatura. Gal. 6. v. 15. Creati in Chriſto ESU in operibus bonis. Eph. 2. v. IO. 29. Manus, Operatio, pro. Remiſſas manus & ſoluta genua genua, greſſus in virtu- erigite. Heb. 12. v. 12. Et greſſus greſſus, re, profectus, te- rectos facite pedibus veſtris, ut non claudicatio. por. claudicans quis erret. Ib. v. 13. 30. Corpus, Fides, Sicut corpus ſine ſpiritu mortuum anima. Charitas. eſt, ita & fides ſine operibus mortua 31I. Lavatio Emendatio Emundate manus peccatores. Jac. manuum. operationum. 4. v. 9. 32. Prigidus Impius Quia tepidus es, & nec frigidus calidus. fervidus in bo- nec calidus, incipiam te evomere. F.⸗ no. Apoc. 4. v. I6. 33. Elfurire, Deſfiderio ve. Beati, qui eſuriunt & ſitiunt ju- fitire. hementi teneri. ſtitiam. Math. y. v. 6. 34. mortui. Homines profa- Permitte mortuos ſepelire mor- ni, alieni à ſpiri- tuali vita. tuos ſuos. Math. S. v. 22. / Rr2 §. VI. „₰* 3 16 Prolegomenorum in Sacram Scriptaram §. VI. DE VARIIS STATIBIIS HOMINUM. Num. Figura. Figuratum. Textus. I. 8Servus Mancipatus Ultra non ſerviamus peccato. ſervitus diabolo Rom. 6. v. 6. cui exhibetis vos ſer- ſervire. per peccatum. vos ad obediendum. fuiſtis ſervi peccati. Ib. 16. vænundatus ſub peccato. Ib. 7. v. 14. Peccatum vo- bis non dominabitur. Ib. 6. v. 14. 2. ServIIS. Mancipatus Video legem in membris meis concupiſcentiæ. captivantem me in lege peccati - Quis me liberabit de corpore mor- tis? mente ſervio legi DEI, carne autem legi peccati. Rom. 7. v. 23. 3. Liber. Immunis ab ha- Si manſeritis in ſermone meo, bitu errorum veritas liberabit vos. Reſponderunt. & vitiorum. Nemini ſervivimus. Reſpondit E- Vel SUS: qui facit peccatum, ſervus à poteſtate eſt Peccati. Si vos filius liberaverit, dœmonis. versé liberi eritis. Joa. 8. v. 3 I. 4. Ancilla Synagoga Abraham duos filios habuit, unum de ancilla & unum de libera: quæ Domina. Eccleſia. ſunt per allegoriam dicta. Hæc ſunt duo Teſtamenta. Unum (Ve- tus) in ſervitutem generans; illa autem quæ ſurſum eſt Jeruſalem, libera eſt, quæ eſt mater noſtra. Gal. 4. v. 22. Sunt 10. Pauperes. Indigentes ſ meritis, & donis. 1I. Rex Chriſtus regnum. Eccleſia. 12. Rex Chriſtus regrnum. Colum. . Clavis Expoſitionũ Myſticari, & . §. VI. De variis Statibus bomini. 317 —— Textus. Num. Figura. Eiguratum. Sacrati DEO per votum caſti- tatis. 5§. Evnuchi. Sunt Evnuchi, qui ſeipſos caſtra- verunt propter regnum cœlorum. Math. 19. v. 12. 6. Sponſus. Unio cum DEO Sponſatio. [per gfatiam. Virgo. WVel per habitum Deſpondi vos uni viro virginem caſtam exhibere Chriſto. 2. Cor. II. V. 2. . jugis dilectionis. Anima Chriſtia- = na. 7. Sponſus. Chriſtus. Qui habet ſponſam, ſponſus eſt: Sponſa. Eccleſia. Anima. amicus autem ſponſi gaudet propter vocem ſponlſi. Joa. 3. v. 29. Oſten- dam tibi ſponſam, uxorem agni. Apoc. 2I. V. 3. Nunquid poſſunt filii ſponſi lugere, quamdiu cum illis eſt ſponſus? Math. 9. v. 15. 8. Gonjugium Unio Ghriſti cum Eccleſia. Sacramentum hoc magnum eſt; ego autem dico, in Chriſto & Ec- cleſia. Eph. 5. v. 32. Abundantes me- ritis & donis. 92. Divites. In omnibus divites facti eſtis in omni verbo, & in omni fſcientia, ita ut nihil vobis deſit in ulla gratia. I. Cor. I. V. S5. Dicis: dives ſum & locupletatus; & neſcis; quia tu es pauper & cœ- cus & nudus. Apoc. 3. v. 17 Regnabit in domo Jacob in ater- num, & regni ejus non erit finis. Luc. I. v. 2. Pervenit in, vos reg- num DElI. Math. 12. v. 28 Regnum DEI intra vos eſt. Luc. 17. v. 2f. Adveniat regnum tuum. Math. 6. v. I0. Multi recumbent cum Abra- R r 3 ham 318 Prolegomenorum in Sacram Scriptyram Num. Figura. Figuratum. Texkus. ham & Iſaac & Jacob in regno cœlo- rum. Ib. S. v. II. Memento mei cum-veneris in regnum tuum. Luc. 23. V. 42. 13. Regnum. Peccati & gratiæ. Sicut regnavit peccatum in mor- tem, ita & gratia regnet per juſti- tiam Rom. §5. v. 2 f. 1L4. Legati. Clerici. Pro Chriſto legatione fungimur. 12. Cor. §. Pro quo legatione fungor. tEph. 6. v. 20. 15. Miniſtri. N Clerici. Sic nos exiſtimet homo ut mini- ſtros Chriſti. I. Cor. 4. v. I. Exhi- beamus nos ſicut DEI Miniſtros. Ib. 6. v. 4. 16. TES. 4 Diſpenſato- Clerici Epiſcopi, Diſpenſatio mihi credita eſt. I. Cor. 9. v. I7. Sic nos exiſtimet ho- mo ut diſpenſatores myſteriorum DEI. Hic jam quæritur inter di- ſpenſatores ut fidelis quis invenia- tur. Ib. 4. v. I. Oportet Epiſcopum eſſe ſicut DEl diſpenſatorem. Tit. I. V. 7. 17. Diſpenſato- Quilibet Chri- ſtianus. Unusquisque ſicut accepit gra- tiam, in alterutrum illam admini- ſtrantes, ſicut boni diſpenſatores multiformis gratiæ DEI. I. Pet. 4. Vv. 10. 18. P4 Domeſtici, Cives. Chriſtiani. Jam non eſtis hoſpites & advenæ, ſed eſtis cives ſanctorum & domeſti- ci DEI. Eph. 2. v. 19. Peregrini. Quivis Chrilſia- nus. Obſecro vos tanquam advenas & peregrinos abſtinere vos à earnali- bus deſideriis. I. Pet. 2. v. 11. De- . Clavis Bxpoſitionã Myſticaruü, & c. H. VI. De variis ſtatibus homind. 319 — Num. Figura. Figuratum. Textus. functi ſunt omnes iſti non acceptis Jrepromiſſionibus, ſed à longè eas aſpicientes & ſalutantes, confiten- tes, quia peregrini & hoſpites ſunt ſuper terram Heb. 11. v. 13. 20. Negotiator. Chriſtianus. Simile eſt regnum homini nego- tiatori, quærenti bonas margaritas. Math. 13. v. 4 5. Z1I. Paterfami- Quivis Chriſtia- Si ſciret paterfamilias, qua hora lias. nus. fur veniret, vigilaret utique. Et Clericus, DoRor vos eſtote parati. Luc. r12. v. 39. DEus, Chriſtus. Omnis Scriba doctus ſimilis eſt Patri- familias, qui profert de theſaure nova &ũ vetera. Math. 13. v. §5 1. Si- mile eſt regaum cœlorum Fatrifami- lias, qui exiit conducere operarios. Math. 20. V. I. 22. Agricola, Chriſtianus. Erat Paterfamilias, qui plantavit Vinitor, vineam, & locavit eam agricolis. Colonus. Math. 21. v. 33. Coloni eum occi- derunt, &ũ ejecerunt extra vineam. Marc. 12. v. 7. 23. Agricola. DEUS. Pater meus agricola eſt. Joa. 15. 24. Agricola. Clericus. Laborantem agricolam oportet Pearochus. primuúm de fructibus accipere. 2. 4 Tim. 2. v. 6. 25. Villicus, Chriſtianus. Erat dives, qui habebat villicum; villicatio. Adminiſtratio & ait illi: redde rationem villica- donorum. ftionis tuæ. Luc. 16. v. I. 26. Servus. Chriſtianus. Quaſi liberi, ſed ſicut ſervi DEI. Rom. 6. v. 22. I. Pet. 2. V. 16. Servi facti DEO. Liberi 322 = Prolegomenorum in Sacram cripturam Num. Figura., Figuratu—[m. Textus. 27. Liberi, Chriſtiani † Libert funt filii. Math. 17. v. 25. libertas. filiatio DEI. Creatura liberabitur à ſervitute cor- roubptionis in libertatem gloriæ filio- rum LDElI. Rom. S. v. 2I. 28. Magiſter, Chriſtus. Magiſter veſter unus eſt Chriſtus. diſcipuli. Chriſtiani. Math. 23. v. 10. Vocatis me Magi- ſter; & bene dicitis: ſum etenim. Joa. 13. v. 13. Si manſeritis in ſer- mone meo, veré diſcipuli mei eritis. Joa. 8. V. 31I. i 29. Pædagogus. Lex. Lex pædagogus noſter fuit. Gal. 30. Piſcator. Clericus. faciam vos fieri piſcatores homi- = num. Marc. I. v. 17. 31. Miles. Chriſtianus Non ſecundum carnem milita- Clericus. mus, nam arma militiæ noſtræ non carnalia ſunt. 2. Cor. 10. v. 4. La- bora ſicut bonus miles Chriſti. 2. Tim. 2. v. 3. Milites in illis bonam militiam. I. Tim. I. v. I8. 32. Merces, Proœæmium in Merces veſtra copioſa eſt in cœlo. Operarii. cœlo. Mash. 5. v. I2. 33. Stipendium Compenfatio. Stipendium peccati mors. Gratiâ autem DEI (meritorum ſtipendium) vita æterna Rom. 6. v. 23. 34. Judex. DEUS. Ne tradat te judici. Math. 5. v. 25. 35. Medicus. Chriſtus. Non eſt opus valentibus medicus. J “è Math. 9. v. 12. Dicetis mihi: Me- dice cura teipſum. Luc. 4. v. 23- 36.] Sanus Habitudo animi Lignum vitæ, afferens folia ad Sanitas bona ad DEUM. ſanitatem gentium. Apoc. 22. v. 2. Æger. Repugnantia ut ſani ſint. Tit. I. v. 13. Quis in- . Imentis cum ra-firmatur in vobis, & ego non infir- . Mmore. Clavi Expoſitionum Mjſicarum, &.. §. VII. De veſtimentis hominu. 321 Num. Figura., Figuratum.B Textus. 36. Sanus. tione & DEO. mor. 2. Cor. II. v. 29. Infirmum in Debilis judiciòô fide aſſumite; - in quo frater ſcan- Sanitas. circa leges divi- dalizatur aut infirmatur. Rom. 14. nas. Vv. I. & v. 21. Ur convertantur & Æ ger. ſanem eos. Joa. 12. v. 40. Oportet ſuſcipere infirmos. Act. 20. v. 25. F. VII. DE VESTIMENTIS HOMINIIM. 1. Byſſinum. Juſtorum Datum eſt illi, ut cooperiat ſe merita. byſſino ſplendenti & candido; byfli- num enim juſtificationes ſunt ſancto- rum. Apoc. 19. V. 8. 2. Nudus. Carens merto Ingemiſcimus, habitationem quæ Nuditas. defectus merito- de cœlo eſt, fuperindui eupientes; rum. ſi tamen veſtiti & non nudi invenia- mur. Nam ingemiſcimus gravati, Veſtis. Merita. eòô quod nolumus exſpoliari, ſed ſu- Gloria. perveſtiri. 2. Cor. 5. v. 2. Neſcis, Corpus. quia es nudus; fuadeo ut veſtimen- tis albis induaris, ut non appareat confuſio nuditatis tuæ. Apoc. 3.v. 7. 3. Veſtis. Chriſtus, Induimini Dominum IESUM. habitus morum Rom. 13. v. I4. Quicunque in Chri- Indui. Chriſto confor- ſto baptizati eſtis, Chriſtum indui- mis. Novi habitus. ſtis. Gal. 3. v. 27. Induite novum hominem. Eph. 4. v. 24. exſpolian- tes veterem hominem, & induentes novum Col. 3. v. 9. 322 Prologomenorum in Sacram Scripturam Num. Figura. Higuratum.,. Textus. 4. Pannus. Doctrina. Nemo immittit commiſſuram panni rudis in veſtimentum vetus. Math. 9. v. 16. S5. Veſtis nu- Mores Congregaverunt malos & bonos ptialis. Chriſtiani. — & vidit hominem non veſtitum veſte nuptiali; tunc dixit: mittite eum in tenebras exteriores. Math. 22. v. 10. 6. Stola, cal- Gratia ſanctifi- Dixit Pater: cito proferte ſtolam . ceamenta. cans, gratiæ actu- primam, & induite illum; & calcea- ales ad profici-menta in pedes ejus. Luc. I5. v. 22. endum. State calceati pedes in præparatio- Calceatus. Expeditus ad Inem Evangelii Eph. 6. v. 15. mandata. . Veſtimen- Corpus. Omnes ut veſtimentum vetera- . tum. ſcent, & velut amictum mutabis eos, & mutabuntur Heb. I. v. I1. Habitu inventus ut homo Phil. 2. v. 7. Non inquinaverunt veſtimenta. Apoc. 3. v. 4. 385. Velamen. Corpus. Initiavit viam novam per vela- men, id eſt, carnem ſuam. Heb. I0. V. 20. . ₰. Stola alba. Habitus morum Beatus, qui cuſtodit veſtimenta in anima juſta. ſua ne nudus ambulet, & videant Veſtimenta ſturpitudinem ejus. Apoc. 16. v. 15. alba. . Qui amicti ſunt ſtolis albis, qui ſunt? Hi ſunt, qui laverunt ſtolas ſuas & dealbaverunt eas in ſanguine Agni. Apoc. v. v. I3. T0. Veſtimenta Gloria corporis. Qui non inquinaverunt veſtimenta alba. ſua, ambulabunt mecum in albis; qui vicerit, ſic veſtietur veſtimentis albis. Apoc. 3. v. 4. Oportet, cor- * — rupti- Clayis Erxpoſitionum Myſticarum, & . 8§. VII. De veſtimentis homini. 32 3 Textus. HW Num. Figura. Figuralum. ruptibile hoc induere incorruptio- nem, & mortale hoc induere im- mortalitatem. 1I. Cor. 15. v. 53. Ha- bitationem de cœlo ſuperindui cu- pientes. 2. Cor. 5. v. 2. II. Induere. Comparare ha- bitum virtutis. — — . —,. — — Induite viſcera miſericordiæ. Col. 3. v. I2. Temperantia; 12. Cingulum. L prompitudo ad Succinéti lumbos mentis veſtræ. I. Pet. I. v. 13. State ſuccincti lum- divina. bos Eph. 6. v. 14. §8. VIII. DE ESCILENTIS ET POCULENTIS. Meus cibus eſt, ut faciam volun- I. Cibus. Juſtitiæ opera. JJ tatem ejus, qui miſit me, ut perfi- ciam opus ejus. Joa. 4. v. 34. Beati qui eſuriunt & ſitiunt juſtitiam. Math. S§. vV. 6. 2. Panis. Dona DEI ex- Non eſt bonum, ſumere panem traordinaria. filiorum, & mittere canibus. Math. I 5. V. 26. 3. Panis. Gratiæ internæ. Panem noſtrum ſuperfſubſtantia- lem da nobis hodie. Math. 6. v. 11. 4. Potus. Affli ctiones Poteſtis bibere calicem, quem ego internæ. bibiturus ſum? Math. 20. v. 2 I. Fß. Panis. Evchariſtia. Operamini non cibum, qui perit, Cibus. ſed qui permanet in vitam æternam. S5 2. = Ego 324 Prolegomenorum in Scripturam Sacram Eiguratum. Textus. Conſecratio. -Ego ſum panis vivus -. Caro mea verè eſt cibus, & ſanguis meus verè eſt potus. Joa. 6. v. 27. 3 5. 55. aut falſa. Incorrupta do- Ctrina, & vita non fucata. Doctrina vera Epulemur non in fermento veteri, neque in fermento malitiæ & nequi- tiæ, ſed in azymis ſinceritatis & ve- ritatis. I. Cor. 5. v. 8. Cavete à fer- mento Phariſæorum & Sadducæo- rum - tanc intellexerunt, quia non dixerit cavendum à fermento pa- num, ſed à doctrina Phariſæorum & Sadducæorum. Math. 16. v. I1. Evchariſtia. Non Moyſes dedit vobis panem de cœlo, ſed Pater meus dat vobis pa- nem de cœlo verum. Ego ſum pa- nis vitæ; hic eſt panis de cœlo de- ſcendens. Joa. 6. v. 32. 48. 50. Om- nes eandem eſcam ſpiritaalem (id eſt, præfigurativam) manducave- ritualem biberunt - Heæc autem in figura facta ſunt - Non poteſtis calicem Domini bibere, & calicem deœmoniorum. Non poteſtis menſæ Domini participes efſſe, & menſæ dœmoniorum. I. Cor. 10. v. 3. 4. 6. 16. 21. Wum. Figura. Confectio. 6. Fermen- tum. Azyma. 7. Manna. 8. Lac. Solidus ci- bus. 1 Elementa fidei, majora myſte- ria. Cum qdeberetis Magiſtri eſſe, rur- ſum indigetis, ut doceamini elemen- ta exordii ſermonum DEI, & facti eſtis, quibus lacte opus ſit, non ſo- lido cibo; omnis enim qui lactis eſt particeps, expers eſt ſermonis juſti- tiæ; parvulus enim eſt. Perfecto- rum autem eſt ſolidus cibus eorum, V qui runt, & omnes eundem potum ſpi- I 2—— 7 Clavis Expoſitionum Myſticarum. &c. §. VIII. De Eſculentu & c. 32 5 Num. Figura. Figuratum. Textus. qui exercitatos habent ſenſus ad di- ſeretionem boni & mali. Heb. 5. v. 14. 9. Pars laica, S. Communio. Habemus altare, de quo edere ſacrificii ve- . non habent poteſtatem, qui taber- teris. naculo deſerviunt. Heb. 13. v. 10. 10. Lac. Conſolationes Sicut modo geniti infantes ratio- SJM internæ. nabile & ſine dolo lac concupiſeite, ut in eo creſcatis in ſalutem; ſi ta- men guſtaſtis, quoniam duleis eſt 3 Dominus. I. Pet. 2. V. 2. II. Potus, Doctrina Babylon, quæ à vino iræ fornica- vinum. & delitiæ mun-tionis ſuæ potavit omnes gentes. di, & exempla. Apoc. 14. v. 8. & 18. v. 3. 12. Poma. Satietas deſide- Poma deſiderii animæ tuæ diſceſ- riiorum. ſerunt à te. Apoc. 18. v. 14. Vin- PFructus li- Satietas deſide- centi dabo edere de ligno vitæ. Agni vitæ. riorum in cœlo. Apoc. 2. v. 7. & 22. v. 2. Beati, l (quibus) poteſtas in ligno vitæ. Ib. (E 14. S 13. Aqua. Satietas deſide- Qui biberit ex aqua quam ego s riorum. dabo ei, non ſitiet in æternum. J0a. 4. v. 14. Qui ſitit, veniat, & aocipiat aquam vitæ gratis, Apoc. 222. V. 17. 14. Cibus. Verbum DEI, Enutritus verbis fidei & bonæ doctrina, dockrinæ, quam aſſecutus es. I. Tim. Nutriri. doceri. 4. v. G. “””M 2 ee §. IX. 85 z 326 . Prolegomenorum in Sacraim Soripturam DE §. EDIFICIIS, SACRIS ET PROFANIS. LTextus. diebus excitabo illud. Ille autem dicebat de templo corporis ſui. Joa. 2. v. 19. . & Spiritus DEI habitat in vobis; Templum DEI ſanctum eſt, quod eſtis vos. I. Cor. 3. v. 16. An ne- ſeitis,; quoniam membra veſtra templum ſunt Spirits ſancti, qui in vobis eſt. Glorificate & portate DEUM in corpore veſtro. Ib. 6. v. 19. Quis conſenſus templo DEI cum idolis? Vos enim eſtis templum DEI, ſicut dixit: Quoniam inhabi- tabo in illis. 2. Cor. 6. v. 16. gacobus, & Cephas, & Joannes, qui videbantur columnæ eſie, dex- tras dederunt mihi. Gal. 2. v. 9. Quoniam ſervaſti verbum patien- tixæ meg ⸗ qui vicerit, faciam illum colunam in templo DEl mei, & foras non egredietur amplius. Apoc. 3. V. IO. Num. Figurae. TLiguratum. 1. Templum Corpus Chriſti. Salomonis. 2. Templum. Homo Chriſtia- nus. Exiſtens in gra- tia. 3. Columnæ. Conſervatores fidei, B Fulcra Eccleſiæ. 4. Columnæ. Eximii in con- ſtantia. 5S. Columna. Eccleſia in fide inſallibilis, ac im mobilis, fulerum Veritatis. Eccleſia, columna veritatis. I. Tim. 3. V. I5. Ut Solvite templum hoc, & in tribus Neſcitis, quia templum DEI eſtis, Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. IX. De Fdiſiciis &. 327 Num. Figura. Figuratum. Textus. 6. Fundamen- Dodgtrina de Ut ſapiens Architectus ſunda- tum. Chriſto, mentum poſui. Fundamentum enim elementa fidei. aliud nemo poteſt ponere præter id, quod eſt Chriſtus. 1I. Cor. 3. v. 10. Initium Chriſtia- Intermittentes inchoationis Chriſti nx Vitæ. ſermonem ad perfectionem feramur non rurſum jacientes fundamentum pœnitentiæ ab operibus mortuis & fidei ad DEUM. Heb. 6. v. I. 7. Fundamen- Doctrina mo- Supereædificati ſuper fundamen- tum. rum. tum Apoſtolorum & Prophetarum Lapis angu- Chriſtus. ipſo ſummo angulari lapide Chriſto luaris. JESIU, in quo omnis ædificatio con- Templum. Animæ piæ. ſtrucéta creſcit in templum ſanctum in Domino; in quo & vos coædifica- Lapides. Fideles juſti. mini in habitaculum DEI in Spiritu ſanéto. Eph. 2. v. 20. 8. Fundamen- Principia mora- Qui audit ſermones meos (prædi- tum. lia practica. catos in Monte) & facit eos, ſimi- iiis eſt homini ædificanti domum, Stricta vel laxa qui poſuit fundamentum ſupra pe- tram; qui autem audit & non facit, ſimilis eſt homini ædificanti domum ſupra terram ſine fundamento. Luc. 6. V. 4,8. 9. Fundamen- Bona opera. Bene agere; divites fleri in bonis tum. operibus; theſaurizare ſibi funda- mentum bonum in futurum, ut ap- prehendant vitam æternam. I. Tim. 6. T0. Domus. Corpus. Si terreſtris domus noſtra hujus habitationis diſſolvatur. 2. Cor. 5.v. I. 7I. Domus. Corpus glorio- Habemus domum non manufa- ſum. GSam æternam in cœlis - ingemi- ſcimus habitationem noſtram quæ de Prolegomenorum insacram Scripturam Textus. de cœlO eſt ſuperindui cupientes. Ib. v. I. Qui ſumus in hoc tabernaculo, v. 14. Quamdiu ſum in hoc taberna- culo. Ib. v. 13. Habemus Pontificem, qui conſe- dit in cœlis Sanctorum miniſter, & ApPoc. 2 I. V. 3. repromiſſionis tanquam in aliena, in caſulis habitando cum Iſaac & Jjacob; exſpectabat enim fundamenta haben- tem civitatem, cujus artifex & con- ditor DEUS. Heb. 1I. v. 9. Non enim habemus hic manentem civi- Ib. 13. v. 14. Vidi ſanctam civita- tem Jeruſalem novam deſeendentem de cœlo. Apoc. 21. v. 2. Intrate per anguſtam portam; quia lata porta, quæ ducit ad perdi- tionem. Math. 7. v. 12. 328 Num. Figura., Eiguratum. 12. Tabernacu- Corpus. lum. 13. Tabernacu- Ceœlum. lum. 14. Civitas. Cœlum. 15. Porta. Vita ſtrila Vel laxa. 16. Portæ. Omnes Ececleſiæ Catholiceæ. Oſtendit mihi civitatem ſanctam habentem portas duodecim; & in portis nomina inſcripta, quæ ſunt mnomina duodecim tribuum filiorum Iſrael. Apoc. 21. v. 10. —2 Ege ingemiſcimus. Ib. v. 3. Velox eſt depoſitio tabernaculi mei. 2. Pet. I. tabernaculi veri, quod fixit DEUS. Heb. S8. v. 2. Et vidi cœlum novum; & audivi vocem dicentem: Ecce tabernaculum DEl cum hominibus. Abraham demoratus eſt in terra tatem, ſed futuram inquirimus. Jeruſalem deſcendentem de cœlo, t Vl⸗ — Qlayis Expoſitionum Myſticarum, & . §. IN. De Edißciis & c. 329 Num. Figura. Figuratu[m. Textus. 17. Oſtium. Chriſtus. Ego ſum oſtium; per me ſi quis ” introierit ſalvabitur. Joa. 10. v. 9. 18. Oſtium. Diſpoſitio cor- Rerulerunt, quia DEUs aperuiſſet dium ad reci- gentibus oſtium fidei. Act. 14. v. 27. piendam prædi-Orantes pro nobis, ut DEUS ape- cationem. riat nobis oſtium ſermonis ad loquen- dum myſterium Chriſti. Col. 4. v. 3. Et I. Cor. 16. V. 9. & 2. Cor. 2. V. 12. 19. Oſtium. Intellectůs ag- Eecce ſto ad oſtium, & pulſo; ſi D H nitio, & cordis quis audierit vocem meam, & ape- propenſio. ruerit januam, intrabo ad illum. Apoc. 3. v. 20. 206. Janua. Cor, vitæ & Eece Judex ad januam afſiſtit. mortis aditus. Jac. 5§. v. J. JJ 21. Turris. Perfectio Chri- Quis volens turrim ædificare non B ſtiana. computat ſumptus, qui neceſfſarii ſunt? -— Sic omnis, qui non re- ſnumtiat omnibus, quæ poſſidet, non poteſt meus effe diſcipulus- Luc. 14. V. 28. 22. Furris. Præſidia Eccle- Plantavit vineam, & ſepem ecir- ſiæ contra vio- cumdedit ei, & ædificavit turrim, lentias. & locavit eam agricolis. Mat. 2 I. v. 33. 23. Domus. Homo, Cum immundus ſpiritus exierit ab conſcientia. homine = dicit, revertar in do- mum meam; & invenit eam ſcopis qmundatam. Math. 12. v. 44. 24. Lapides. Fideles. Ad quem (Chriſtum) accedentes, lapidem vivum, & ipfi tanquam la- pides vivi ſuperædincamini domus ⸗ ſpiritualis. I. Pet. 2. v. 4. 25. Lapis, Chriſtus, Lapidem, quem reprobaverunt edificantes, hic factus eſt im caput lædificantes. Principes Eccele- Tt anguli. Brolegomenorum in Sacram Scripturam Textus. anguli. Math. 21. v. 42. Offende- runt in lapidem offenſionis; ſicut ſeriptum eſt: Ecce pono in Sion la- pidem offenſionis. Rom. 9. v. 3 3. DEI ædificatio eſtis; ut ſapiens Architectus fundamentum poſui; alius autem ſuperædificat; unusquis- que autem videat, quomodo ſuper- æ difieet - ſiquis ſuperædificat au- rum, argentum, lapides pretioſos, ligna, fœnum, ſtipulam - unius- Medium parietem maceriæ ſol- vens inimicitias in carne ſua, ut re- conciliet ambos (DEUM & homi- nem) in uno corpore. Eph. 2. v. 14. Vv. 1I0. Secundum poteſtatem, quam de- dit Dominus in ædificationem, & non in deſtructionem. 2. Cor. 13. Dedit quosdam Apoſtolos; alios autem paſtores, & Doctores N 4. V. 12. In magna domo non ſolùm ſunt vaſa aurea, & argentea; ſed & lignea & fictilia; & quædam in honorem, quædam autem in contumeliam. 2. Tim. 2. v. 20. 330 Num Figura., Eiguratu—m‚. ſiæ, Sacerdotes, Doctores. 26. Archite- Clerici, Docto- tus, res. ædificantes, Fideles æ& dificium, vita Chriſtiana, lapides, doctrinæ, mores. ligna. 27. Paries. Peccatum. 28. Æadificatio, Augmentatio ædificantes. fidei, & virtutis. Cleriei & Do- Kores. 29. Domus. Eccleſia. 30. Domus. Fideles. Fidelis ut Moyſes in omni domo ſua, ut famulus; Chriſtus ut filius in domo, quod fumus nos. Heb. 3. V. 5§. §. X. cujusque opus, ignis probabit. I. Cor. 3. V. 9. ad conſummationem Sanctorum in ædificationem corporis Chriſti. Eph. BS1 Clayvis Expoſitionum Mjſticarum, E&c. §. X. De pace & bello. 331 ſcut l . DE PACE ET BELLO. bſui; Num. Figura. Figuratum. Textus. gs. I. Pax, Tranquilla ini- Nolite arbitrari, quia pacem ve- Per. bellum. quitas, everſio nerim mittere in terram; non veni an. B ſcelerum. pacem mittere, ſed gladium. Math. ſo⸗ 10. V. 34. W Ue. 2. Exercitus, Virtutes Chri- Quis Rex iturus committere bel- arma. ſtianæ. lum adverſus alium regem, non ſe- — Aens prius cogitat, ſi poſſit cum de- ſl. cem millibus oceurrere ei, qui cum tre⸗ viginti millibus venit ad ſe? Sic m omnis, qui non renuntiat omnibus, 14. 4— quæ poſſidet, nompoteſt meus eſſe e. R diſcipulus. Luc. 14. v. 3 I. 7 3.Hoſtes BPolmones Won eft nobis colluctatio adverſus 19. . lorica, juſtitia. carnem & ſanguinem, ſed adverſus Mlos; ſcutum,ͤ Fides, principes, rectores mundi tenebra- ores gafalea, Spes, rum harum, contra ſpiritualia ne- n in gladius, verbum DEI. quitiæx. Propterea accipite armatu- pn. tela. Tentationes. ram DEI, induti loricam juſtitiæ; L ſumentes ſeutum fidei; in quo poſſi- n “ tis omnia tela nequiſſimi extinquere; nei & galeam ſalutis afſumite „ & gla- n dium ſpiritus, quod eſt verbum DEI. 1 Eph. 6. v. 12. Sermo DEI penetra- “ bilior omni gladio. Heb. 4. v. 12. Z —orica, Fides, Charitas, Induti loricam fidei & charitatis; m0 4. C. 1 . . . B us Galeae. Spes. & galeam ſpem ſalutis. 1. Thelſl. 5. Tt 2 Regnum, 332 . Prolegomenorum in Sacram Scripturam Num. Figura. Figuratum. Textus. M 5S. Regnum Cœlum. Regnum cœlorum vim patitur, & occupandux. violenti rapiunt illud. Math. 11. v. 13. 6. Pax. Amicitia cDum Habeamus pacem ad DEUM - DEO. cum inimici eſſemus, reconciliati ſumus DEO per mortem filii ejus. Rom. f. v. I. & 10. 7. Arma. Membra homi- Neque exhibeatis membra veſtra 1) nis. arma iniquitatis peccato, ſed exhi- bbete membra veſtra arma juſtitiæ DEO. Rom. 6. v. 13. 8. Tuba bel- Prædicatio. Si incertam vocem det tuba, quis — lica. parabit ſe ad bellum? 1. Cor. I4. v. 8. l— 9. Arma.; Juſtitia Per arma juſtitiæ à dextris & à ſi- — 7untwverſalis. niſtris. 2. Cor. 6. v. 7. 1 -TIO. Arma. Poteſtas ſpiri- Arma militiæ noſtræ non carnalia tualis Eccleſiæ ſunt, ſed potentia DEO ad deſtru- uoad jurisdi-Gionem munitionum conſilia de- Cctionem. ſtruentes, & omnem altitudinem ex- , tollentem ſe adverſus ſcientiam DEI, 1 Ein fahrinitarem redigentes omnem intellectum in obſequium Chriſti; & in promptu habentes ulciſci om- P nem inobedientiam. 2. Cor. 10. Vv. 4. 1I1. Captivitas. Subjectio ad Captivam duxit captivitatem. — dcœmonem, Eph. 4. v. 8. Video legem in mem- 1 WVel ad concupi-bris meis captivantem me in lege ſcentiam. peccati. Rom. 7. v. 23. Ut reſipi- 1 ſcant à diaboli laqueis, à quo ceapti- vi tenentur ad ipſius voluntatem. 2. Tim. 2. v. 26. Miſit me, praædi- care captivis remiſſionem. Lu. 4. v. 18. 12. Zona Caſtitas, Induite armaturam DEl, ut poſſi- 1 militaris. promptitudo Itis ſtare adverſus inſidias diaboli - State ur, V.13. M- bilini ejus — eſtea exhi⸗ itie t⸗ enn. l. l. 1* Clavis Expoſitionum Myſticarum, &c. §. X. De pace & belo. 333 Textas. Num Figuru. Figuratum. — State ergo ſuccincti lumbos veſtros in veritate. Eph. 6. v. II. obedientiæ, veritates fidei. Succincti lumbos mentis veſtræ ſobrii perfectè ſperate in eam quæ vobis offertur gratiam, quaſi filii obedientiæ. 1. Pet. 1. V. 13. Clerici. Labora ſicut bonus miles Chriſti. Nemo militans DEO implicat ſe ne- gotiis ſæcularibus 2. Tim. 2. v. 3. bonum certamen certavi. Ibid. 4. wv. 7. Piæ cogitatio- arrmamini. I. Pet. I. v. I. nes. Chriſto paſſo eadem cogitatione Fiducia in Chri- ſtum. vincit mundum, niſi quoniam JESUS eſt filius DEI (pe- Hac eſt victoria, quæ vincit mun- dum, fides noſtra. Quis eſt, qui qui credit, tens auxiliari) I. Joa. 5. v. 4 ponere & in- commodis pro tuenda puritate ſanæ doctrinæ Deprecans ſupereertari traditæ fi- dei; ſubintroierunt enim quidam Domini noſtri gratiam transferentes in luxuriam. Jud. v. 3. Finaliter per- ſeverare. Qui vicerit non lædertur à morte ſecunda. Apoc. 2. v. I1I. Gloria in cœlo. Eſto fidelis usque ad mortem, dE& dabo tibi coronam vitæ. Apoc. 2. v. 10. bonum certamen certavi; ſideo repoſita mihi eſt corona juſti- tiæ. 2. Iim. 2. V. 7. 14. Arma. 15. Robur ar- morum & ves viRri- ces. 16. Cerrare. 17. Vincere. I8. Corona vißctoris. 19. Exſpoliare. Exuere doœmo- nem & mundum Chriſtus exſpolians principatus & [poteſtates traduxit confidenter pa- TrI 3 lIam 334 4 Prolegomenorum in Sacram Sripturam Figuratum. Zextus. Num Figurata. ſuis armis, me- diis, & viribus. lam triumphans illos in ſemetipſo- Col. 2. v. 15. Triumpha- Publica teſti- re. monia edere de 4 fractis armis mundi & demo- 20. Certamen, Vita hominis, Per patientiam curramus ad pro- militia. contra vitia. poſitum nobis certamen; nondum usque ad ſanguinem reſtitiſtis ad- verſus peccatum repugnantes. Heb. 12. v. I. 4. Obſecro vos abſtinere à carnalibus deſideriis, quæ militant adverſus animam. I. Pet. 2. v. II. DE REBUS ET FINCTIO- NIBUS SACRIS. I. Thus. Oratio, Ceciderunt coram Agno, haben- “” =OWDWUWU- tes ſinguli phialas aureas plenas odo- odoramen- idem, ramentorum, quæ ſunt orationes ta. Sanctorum. Apoc. 5. v. 8. Angelus Incenſa. idem„ ſtetit ante altare, habens thuribu- ” lum aureum, & data fſunt illi in- Thuribu- cor, cenſa multa, ut daret de orationi- luam, bbus Sanctorum; & aſcendit fumus phialez. corpora, incenſorum de orationibus Sancto- L rum de manu angeli coram DEO. Ib. S. v. 3. Timea=. Nun til ndum 8 al. Heb. ere Gtant II. — ben⸗ odl⸗ ones elus bu⸗ Oni⸗ M. ⸗ 60. 1 Claris Expoſitionum Mſticaum, & . §. XI. De rebus &cc. 33 5 Textus. Num. Figura. Eigaratum. 2. Sabbatum. Requies æter- na. Timeamus, ne relicéta pollicita- tione introeundi in requiem ejus exiſtimetur aliquis ex nobis deeſſe. Ingrediemur enim in requiem, quemadmodum dixit: Sicut juravi, ſi introibunt in requiem meam. Dixit in quodam loco: Et requievit DEUS die ſeptima. Et rurſum: ſi introibunt in requiem meam. Si eis requiem præſtitiſſet, nunquam loqueretur de alia. Itaque relinqui- tur Sabbatismus populo DEI. Heb. 4. V. I. 9. 3 Summus Cchriſtus. Sacerdos. Chriſtus non ſemetipſum clarifi- cavit, ut Pontifex fieret; ſed qui locutus eſt ad eum: Tu es ſacerdos in æternum Heb. F. v. 5. Et C. 7. 8.9. 4. Victinæ, Corpus & ſan- ſanguis. guis Chriſti. 4 Chriſtus aſſiſtens Pontifex per am- plius & perfectius tabernaculum non manufactum, neque per ſanguinem hircorum aut vitulorum, ſed per proprium ſanguinem introivit ſemel in Sancta. Heb. 9. v. 11. Chriſtus in- grediens (in mundum) dicit: Ho- ſtiam & oblationem noluiſti; cor- pus autem aptaſti mihi; holocauto- mata non tibi placuerunt; tunc di- xi: Ecce venio, ut faciam volunta- tem tuam; in qua voluntate ſancti- ficati ſumus per oblationem corpo- 5§. Sancta Cœlum. Sanctorum. W —Non in manufada Santta JESUS introivit, exemplaria verorum, ſed ſin ipſum cœlum. Heb. 9. v. 24. Poſt 336 Prolegomenorum in Sacram Seripturam Num. HEigura. Eiguratu—m. . Textus. Velu Tem- pli anteSan- Introitus. Corpus Chriſti. Via ad cœlum. Poſt velamentum (erat) ſecun- dum tabernaculum, quod dicitur Sancta Sanctorum - In ſecundo (tabernaculo introibat) ſemel in ne; hoc ſignificante Spiritu ſancto, viam; quæ parabola eſt temporis inſtantis: - Habentes itaque fidu- ciam in ſanguine Chriſti, quam ini- tiavit nobis viam novam per vela- men, id eſt, carnem ſuam. Heb. 9. V. 2. 7. 8. 9. & C. 10. V. 19. 20. Mundatio rerum per ſanguinem & aquam. Mundatio con- ſcientiæ per ſan- guinem Chriſti & baptiſmum. lad vos DEUS. Si ſanguis hircorum & taurorum inquinatos ſanétificat ad emundatio- nem carnis; quanto magis ſanguis Chriſti emundabit conſcientiam no- ſtram ab operibus mortuis ad ſer- viendum DEO? - Accipiens ſangui- nem vitulorum & v hircorum cum aqua populum aſperſit dicens: Hic ſanguis Teſtamenti, quod mandavit Etiam tabernacu- lum, & omnia vaſa miniſterii ſan- guine ſimiliter aſperſit. Neceſſe eſt ergo, exemplaria ccœleſtium his mundari; ipſa autem cœleſtia melio- ribus hoſtiis - itaque accedamus aſperſi corda à conſcientia mala, & abluti corpus aqua mundâ. Heb. 9. v. 13. 19. 23. & C. 10. v. 22. Circum- ciſio. Moderatio ap- petituum. Non qui in manifeſto Judæus eſt; neque quæ in manifeſto in carne eſt, circumceiſio; ſed qui in abſcondito Judæus eſt; & circumciſio cordis» anno ſolus Pontifex non ſine ſangui- nondum propalatam eſſe ſantorum Cun- citur Indo 1 in ni. lo, rum oris iu. ini⸗ ele. 59. tio⸗ is A⸗ Clavu Expoſitionum Myſticarum, & . §. XI. De rebus & c. 337 Num. Figura. Figuratum.; Textus. . in ſpiritu, non litera. Rom. 2, V. 2,8. 9. Victima, Corpus mortifi- hoſtia. catum. Obſecro vos, ut exhibeatis cor- pora veſtra hoſtiam viventem. Rom. 12. V. r. 10. Velamen Coœcitatis pœna Sicut Moyſes ponebat velamen ſuper faciem ſuam, ut non inten- derent filii Ifrael in faciem ejus; ſed obtuſi ſunt ſenfus eorum. Usque in hodiernum diem, cum legitur Moy- ſes, velamen poſitum eſt ſuper cor eorum. 2. Cor. 3. Vv. 13. Nos verò revelata facie gloriam Domini ſpe- culantes in eandem imaginem trans- formamur. Ib. v. 18. . ſuper facie in Judæis. . Moyſis. II. Crucifixio. Mortificatio concupiſcentiæ. Qui Chriſti ſunt, carnem ſuam crucifixerunt cum vitiis, & concupi- ſeentiis. Gal. §. v. 24. 12. Vulnera Signa in eorpore toleratarum afflictionum. Chriſti. tinuas mortifica- tiones vel affli- ptus ad alie- nam ſalutem. 14. Teſtamen- Hereditas gra- tum. tiarum per mor- tem Chriſti. 13. Sacrificium. Homo per con- tiones conſum- Stigmata Domini JESUin corpo- re meo porto. Gal. 6. v. 17. Et immolor ſupra ſacrificium & obſequium fidei veſtræ, gaudeo. Phil. zZ. V. 17. 4 Novi teſtamenti mediator eſt, ut morte intercedente repromiſſionem accipiant æternæ hæreditatis. Ubi enim teſtamentum eſt, mors neceſſe eſt intercedat teſtatoris. Teſta- mentum enim in mortuis confirma- —— tum eſt; alioquin nondum vwaler. Uu dum Prolegomenorum in Sacram Scripturam 338 Num. Figura., Figuratum. Textus. DWDW . dum vivit, qui teſtatus eſt. Heb. 9. Wv. 15. 157. Hofſtia. Laus DEI, Offeramus hoſtiam laudis ſemper opera miſeri- DEO. Beneficentiæ & communica- cordiæ. tionis nolite obliviſci; talibus enim hoſtiis promeretur DEUS. Heb. 13. V. 16. 16. Afperſio Benedictio, & Petrus ecki. in ſanclifcationem ſanguinis. participatio me- ſpiritüs, in obedientiam, & aſper- ritorum Chriſti. ſionem ſanguinis ESU Chriffi. 1. Pet. T. V. 2. 17. Sacerdotes, Fideles, Et ipſi ſacerdotium ſEncum „ Of- hoſtia. bona opera. ferentes ſpirituales hoſtias, accepta- biles DEO per JESUM Chriſtum. I. Pet. 2. V. F. 18. Candela- Eccleſiæ. Candelabra ſeptem, ſeptem Ec- bra. cleſiæ ſunt. Apoc. I. v. 20. 19. Lotio. Mundatio à Qui lavit nos à peccatis noſtris in peccatis. ſanguine ſuo. Apoc. I. V. F. § XII. DE VARIIS UTENSILIBUS, AC SUBSIDIIS HUMANIS. „ Via, ſemita. Diſpoſitio cor- dium per remo- tionem impedi- menti. Pœnitentiam agite; Pargte viam Domini, retas facite Math. 3. v. 3. Via. Tem pus vite. Jes in via. Eſto conſentiens adverſario, dum Math. 5. v. 25. Spa- emitas ej us. R 1—11 C⸗ Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. XII. De variis utenſilibus &c. 339 Num. Figura. EFEiguratum.g Textus. 3. Via. Converſatio Spatioſa via eſt, quæ ducit ad per- morum. ditionem; & arcta via eſt quæ ducit agd vitam. Math. 7. v. 12. 4. Via. Modus ad deter- Inveſtigabiles viæ ejus. Rom. I1. minatum finem v. 3 3. Non cognoverunt vias meas. tendendi. Heb. 3. v. 10. 5. Theſaurus. Meritorum Theſaurizate theſauros in cœlo. cumulus. Math. 6. v. 20. 6. Theſaurus. Copia virtutum Bonus homo de bono theſauro & cogitationum ſalubrium in corde. profert bona; & malus homo de malo theſauro profert mala. Math. 12. V. 3 §5. Theſaurus. Margarita. Vera Religio. 4 4 Simile eſt regnum cœlorum homi- ni negotiatori, quærenti bonas mar- garitas; inventa una pretiosâ vendi- dit omnia, & emit eam. Math. 13. v. 45. Simile eſt regnum cœlorum theſauro abſcondito in agro, quem qui invenit, vendit univerſa & emit agrum illum. Ib. v. 44. Fermen- tum. Dodrina ſub myſteriis tecta. Simile eſt regnum cœlorum fer- mento, quod mulier abſcondit in fa- rinæ ſatis tribus, donec fermenta- tum eſt totum. Ib. v. 3 37. 10. Claves. Poteſtas. Tibi dabo claves regni cœlorum. Math. 16. v. 19. Habeo claves mor- tis & inferni. Apoc. I. v. 18. Ha- bet clavem David; qui aperit, & nemo claudit; claudit & nemo ape- rit. Ib. 3. v. 7. Clavis. Scientia pene- trandi ad verita- tem obſcuram. Væ vobis Legispericis, qui tuli- ſtis clavem ſcientiæ; ipſi non introi- ſtis, & eos qui introibant, prohi- buiſtis. Luc. 1I. v. 52. Uu 2 Homo 340 Proelegomenorum in Sacram Seripturam Num. Figura. Figuratum. Textus. 1I. Talentum, Dona naruralia Homo peregre proficiſcens voca- Mna. vel ſupernatura: vit ſervos, & tradidit illis bona ſua; —AIlisa. E uni dedit quinque talenta &c. Math. 25. v. 14. Vocatis ſervis de- dit eis decem Mnas &c. Luc. 19. v. 13. I12. Lalenta, Varia peccato- Ne in carcerem mittaris; non denarii, rum debita. exies donec reddas noviſſimum qua- quadrans. Alrantem. Math. 5. v. 25. Oblarus eſt ei, qui debebat decem millia talenta. egreſſus invenit alium, qui debe- bat ei centum denarios. Ib. 18. v. 24. 13. Denarius. Merces operum. Paterfamilias exiit conducere obperarios in vineam; conventione facta ex denario diurno miſit eos in vineam. Ib. 20. V. I. 14. Lampades, Lumen fidei, Fatuæ virgines acceptis lampadi- oleum, merita operum, bus non ſumpſerunt oleum - dum emphptio. eleemoſinæ. autem irent emere, venit ſponfus. Math. 25. v. 3. 10. Hæc ſpecimina eruendi ſenſus Myſticos ex Scriptura ſufſiciant. Diligens Scripturarum rimator plurima alia hujusmodi exempla repe- riet, ſi laborem ſibi ſumpſerit excutiendi Novum Teſtamentum, Pſalmos, Job, Parabolas, Eccleſiaſten, & Cantica Salomonis, Eccleſiaſticum & Pro- phetas: hi enim libri potiſſimum abundant metaphoris, parabolis, alle- goriis, & comparationibus. Itaque quæcunque demum res, vel altio in libris Scripturæ hiſtoricis occurrerit, quæ in ſenſu literali non præ- fert inſtructionem utilem obviam ac facilem; ad ſenſum Myſticum, puta Ahegoricum, Tropologicum, aut Anagogicum, juxta normam in hac Clavi præmonſtratam, non ex ingenio proprio, ſed ex uſu ac tacita interpre- tatione ipſius Seripturæ, explicanda eſt. Quod ſi dubium fuerit, utrum res vel actio in ſenſu literali ſufficientem utilitatem pro inſtructione fi- dei vel morum præbeat, juxta conſilium D. Franciſci Saleſii analogia ber modum comparationis, non per modum expoſitionis uſurpanda eſt; nec dicendum; per eam rem, tanquam figuram, ſignificari hirita ancto ſand con cre 4 1 4 . Se † Sern 344 Kncio hæc vel illa myſteria, aut dogmata ; ſed hac utendum loquendi comparativà formulâ: Sicut ibi factum eſt, conſimili medo agendum — poſitionum Myſticarum.limites ſunto. credendum, vel ſperandum eſt in hoc myſterio vel dogmate. Hi Ex- PARS VII. * 2 „. Gοι „ He „πι 2 2 „ ρ1μ2² r9= * WWene 3—. aens Beenenen BBaeern 6611⁵% SBeis — 4 * ☛— 2. S„W * & * „ 4 * *„Gee . Explicatio rerum Hebraicarum, qua- rum in Scriptura recurrit frequen- tttfteor mentio. “ Q. J. Quæ ſint notatu digna de Terra Santta, ſeu Reſp. De Palæſtina notari merentur ſequentia. W 1I. Per regionem Palæſtinæ intelligitur totus ille terræ tractus, qui continetur inter Jordanem & Mare Mediterraneum, & qui trans Jorda- nem concluditur torrente Arnon. 2. Verſus Meridiem reſpicit Mare Rubrum & Ethiopiam; verſus Occidentem Partem gypti inferiorem, Mare Mediterraneum & Europam; verſus Septentrionem Aſiam Mino- rem; verſus Orientem Aſiam Majorem. 3. Magnitudine vix excedit Bavariam, vel Sueviam, vel Auſtriam. 4. Numerat duo maria, vi- delicet Mare mortuum, in quod Jordanis influit; & Mare Tiberiadis, per quod Jordanis tranſit. §. Dividitur in Regionem trans Jordanem, & in Regionem citra Jordanem. Hæc veroô ſubdividitur in Judæam, & Salilæam. Illa comprehendit provincias magis Meridionales; iſta Septentrionales. 6. In Sacra Scriptura tota Palæſtina dividitur in duo- decim Tribus ſeu Diſtrictus, in quos illa Terra poſteris Jacobi Patriarchæ à Joſue diviſa ac diſtributa eſt. Trans Jordanem ſortem ſuam accepit Tribus Ruben; & Tribus Gad; & dimidia Tribus Manaſſis. Citra Jordanem ſuperiorem regionem verſus Meridiem occupat Tribus Juda, Dan & Tri- gus Simeon; proximo loco ſuccedit Tribus Benjamin, Tribus Ephraim, & Uu3 alia 2 342 Prolegomenorum in Sucram Scripturam alia dimidia Tribus Manaſſes, & Tribus Iſachar, quæ Tribus à Jordane ferme usque ad Mare Mediterraneum Pporriguntur. Galilæam partiun- tur Iribus Zabulon, Tribus Nephtali, Tribus Aſer. Ubi obſervandum „ Tribui Manaſſis, quæ deſcendit ex Joſepho Patriarcha, aſſignatas eſſe duas portiones; econtra Tribui Leyi, quæ erat Sacerdotalis, attributam fuiſſe nullam; quia vivebat ex Decimis reliquarum undecim Tribuum, ad præfigurandum, Clericorum partem eſſe ſolum DEIIM. 7. Urbes in Palæſtina præcipuæ erant Jeroſolyma, ſita in Tribu Benjamin, Jericho, ſita in eadem Tribu; Samaria in Tribu Ephraim, Capharnaum in Tribu Zabulon, Nazareth in Tribu Aſer. 8. Palæſtina vocabatur ab initio Chanaan; aliquando dicitur Judaa, aut Terra promiſſionis. Frequenter etiam conſideratur tanquam pars Griæa. Heæc clariora fient ex Mappa Geographica Palæſtinæ. Fig. J. Q. II. Quid notari meretur de urbe Jeruſalem 6* Reſp. Notari merentur ſequentia. I. Antiquitùs dicta eſt Jebus, aut Salem. 2. Quamvis ab initio à Joſue aſſignata fuerit Tribui Benja- min; poſtquam tamen ſæpius ab hoſtibus capta, & bis à Tribu Juda recuperata eſt, permanſit TPribui Juda. 3. Tempore Davidis inſide- bat duobus montibus ſeu collibus, videlicet monti Moria, in quo Abraham voluit immolare Iſaacum filium, & in quo poſtmodum à Salomone Templum conſtructum eſt, alter mons vocatur Gon, in quo David ſuam Sedem regni & arcem pofuit. Tempore Machabæorum ampliatione urbis factâ etiam duo alii colles muris recepti ſunt. 4. Tempore Romanorum, teſte Joſepho, ejus circuitus erat 4875. paſſuum geometricorum, quorum 3000. conficiunt unam leucam Gal- licam. s. Ab Oriente reſpicit Montem Oliveti, qui ab urbe interjecta valle Joſaphat, & torrente Cedron diſtinquitur. Verſus Occidentalem plagam, declinantem in Septentrionem, ſitus eſt Mons Culvaria. L. III. Quæ eſt Idea Tabernaculi 2* Reſp. I. Tabernaculum nihil aliud erat quam Tentorium mobile, ac portatile. 2. Ejus partes, ex quibus conſtabat, erant baſes aneæ por- tatiles; Columnæ ligneæ portatiles, quæ balibus infigebantur; Aſſeres lignei portatiles, quæ ſerviebant pro parietibus; Cortina ſeu Vela, qui- bus cubicula Tabernaculi ab invicem diſtinquebantur, ac tandem pelles, quibus — X 2° 1 A P A I. E S PY I N X er T E R. X. S Aà N C I 2. Vr. =42 nnde wmmmI ninlinitenetet. IIi rmmmmmN Wm mmmmm nnnnninit mmmm wm mmmmmmT mmT nit ttI 1ennnnmmmn ten mmmmm PHIIL AD E LT H IA ele AMA TIS GENS = REGIO E x AK r KRag B 4, t R A B B 4 T H. NS RW . B X NN NG K WD We Rr XALEGT D YS R TU .& B 1 £ „ . . e⸗ B. ,i E D n AS õ W ₰ — r . . 1 . . .. 7 SJYRIX PARS mmmmmmm r nmmennmee B ok ° * =— d. 4 — E 6 S W . Pabi R „ „ — „ v. CQuα En e Sag 4 P ante. Sas; C Feer 4 ⸗ 5 65 . 67 — A Cina O DESRK T'LNM J 1DA . . . . . 8 5 4 . Apheca BERI RE &1 : . 3 5 Ponnes: 676 . ,Rasésa . Sraasd o dbela R. 6. ⸗ . . 7 . BPaserk Kade GOALILXZ P ERIOEZ Maugzta N Erllazus o Ranma JRennanz oror -— 8 B82 Do H SIIHIMXTM 8 0 G OE 22 R 2 Bakege Uc E act-- zip e. r- 7 –TIRAIP/ * rk, CXXI Kx«. 2 —MU „% „ S — Wurtuss, ares Rngannn . 175 73 E 5 rrrm R Achar o Nelen jeb aotde S ⸗Aaſer e Berakee? mrmrmm.... X. FPHOE NTCIUXM rmmmm wrmmmmmm — W— W— Wm ner eſ r NNWN— ntt NNNNI I AINIIIIII 22 SSõ g Ira. OCCILDENS 32 Atrium Nanaota metoru 4 E⸗ Js õ — — Tabernavutun Anreneu Tuahbernavult, èê“ = ☛ E 2 7 = 2 S ◻ ₰ o lumi n g 2 PForta Orientalir 54 14 3 R 2 . t rrr . Eii . — . . — —-—--— —,— —— -— — — —- — — quibus culum ſeu un, litit guod Manſa⸗ feuß, ne 10. ipfum Atrio DEO; Longit ſiul guebat (rutn Boicis Laicis fium ſ Qlabat decim eokurm ilaer daban rod. 4 4 lebat verè 1 I. Ir ſeroſo cujus Muro. ſanlkon tineban dloi —— Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &c. 343 quibus Tabernaculum per modum tecti contegebatur. 3. Taberna- culum diſtribuebatur in quatuor partes. Prima vocabatur Sanctauarium, ſeu Sancta Sanctorum, in quo aſſervabatur Arca fœderis, quæ longitudinis & latitudinis 10. cubitorum erat: Secunda pars dicebatur Sanctum, quod à Sanctuario per velum dividebatur. In hoc Sando detinebatur Menſa propoſitionis, Candelabrum aureum ſeptem ramorum; & altare au- reum, ubi Thymiama adolebatur. In longitudine erat 20. in latitudi- ne I10. cubitorum. Tertia pars Tabernaculi vocatur Atrium, quod & ipſum à Sancto per velum, ſed ſuperius diductile, dividebatur. In hoc Atrio reperiebatur Altare Holocauſtorum, ubi victimæ immolabantur DEO; & Piſcina, deſtinata ad lotionem Sacerdotum & victimarum. Longitudo Atrii erat 100. latitudo 5o. cubirorum. Quarta pars erat Veſtibulum, per quod introibatur in Atrium, à quo & ipſum velé diſt'n- quebatur. Protendebatur cubitis 20. Ubi Notandum, Cubitum ſa- crum fuiſſe tribus ferme Pedibus Pariſienſibus, hoc eſt, tribus Pedibus Boicis & tribus pollicibus, æqualem. 4. In Atrium perinittebatur Laicis aditus; ſed in Sanctum introibant ſoli Sacerdotes, & in Saudua- rium ſolus ſummus Pontifex una vice per annum. §. Sanctuarium ſpe- Gabat verſus Oeccidentem, Veſtibulum verò ad Orientem. 6. LDuo- decim Tribus Iſrael fua Caſtra ſic locabant, ut Tabernaculum fuerit in eorum medio. Nam verſus quamlibet plagam locabantur tres Tribus à latere Tabernaculi. 7. In Atrio, cum non potuerit ſatis contegi, dabantur Tentoria particularia. Quæ omnia deſeripta reperiuntur Exod. 27. & repræſentata conſpiciuntur in Fig. II. AQ. I. Quale fuerit Templum Salomonicum: —Reſp. Templum Salomonicum quoad partes eſſentiales non diffe- rebat à Tabernaculo, niſi quod hoc fuerit mobile & portatile; illud verèò lapide ſtructum, & quoad acceidentalia amplum ac magnificum. 1. Structum erat in Monte, ſeu colle Moria, concluſo intra muros Jeroſolymæ. 2. Area, in qua ſtruebatur templum „ erat quadra, cujus unum latus erat 600. cubitorum. Tota hæc area claudebatur muro. 3. In medio hujus Areæ erat ſtructum Sandtuarium, ſeu Sancta ſanctorum, viginti cubitos latum & viginti cubitos longum; in quo de- tinebatur Arca fœderis. 4. Sanctuario cohærebat Sanctum, ſolàùm velo à Sanctuario diſtinctum; in quo aſſervabatur Menſa Propoſitionis . panum, pPanum, & candelabrum ſeptem lampadum, &altare aure . 344 Prolegomenorum in Sacram Serpturam ull» um Thymia- matis, in quo à Sacerdotibus adolebantur thura. Hoc Sundtum lon- gum erat 40. cubitis, & latum viginti cubitis. 5. Suncto jungebatur Veſtibulum, 20. cubitos latum, & 10. cubitos longum, per quod Sacer- dotes introibant in Sanctum, quod & ipſum mediante velo dividebatur à Veſtibulo. 6. Extra Veſtibulum erat ſpatium quadrum, porticibũs clauſum, ſed intus libero aeri apertum, quod dicebatur Atrium Sacer- dotum. In hoc Atrio, cujus quodvis latus centum cubitis longum erat, ſtabat altare holocauſtorum; & mare aneum pro purificatione Sacerdotum & ablutione victimarum. Aere pluvio laici ſe recipere poterant intra porticus. 7. Extra Atrium Sacerdotum & extra ædificium Templi per totum circuitum erat aliud Atrium, centum cubitis latum, murisque ſeptum, quod vocabatur Atrium Iſraelis, ſeu Laicorum. g. Extra dificia Pempli, Atrii Sacerdotum, & Atrii Iſraelis totum reliquum externum ſpatium, §o. cubitos latum, quod per totum intra extimos muros circumibar, vocabatur Atrium Gentilium. 9. Aſcenſus in Tem- plum patehat ex omnibus quatuor plagis per totidem portas. I0. Aſcen- ſuri in Templum tranſfibant inprimis per Atrium Gentilium. Exinde perveniebant in Atrium Iſraelis, ex quo patebat aditus in Atrium Sacerdo- tum, ubi immolabantur victimæ, & concinebantur laudes DEO. Ir. Sanctuarium erat altius Sancto; & Sanctum erat altius Atrio Sacerdotum, & Atrium Sacerdotum erat altius Atrio Iraelis ſeu Laicorum , & Atrium Haelis erat altius Atrio Gentilium, ita ut ab uno in alterum aſcenſus fieri deberet per Scalas ſeu Gradus. Quia autem portæ erant ampliſſimæ & altæ, ſtatim ex Atrio Iſraelis patebat proſpectus ad Veſtibulum & San- Rum quaſi in Theatrum. 12. Sanctuario & Sanéto & Veſtibulo exte- . „ * . . . . 5 rius jungebantur habitacula Sacerdotum & Miniſtrorum, & perſona- rum DEO oblatarum; muro autem, quo cingebatur Atrium Iſraelis, ſeu Laicorum, per totum circuitum jungebantur habitacula Laicorum. Cæterùm hoc Templô tempore captivitatis Babylonicæ incineraté, Zo=⸗ robabel aliud & fundamentis erexit, quod 40. ferme annis poſt paſſio- nem Chriſti à Romanis everſum eſt. Quæ omnia ex 3. Reg. 6. & 2. Pa- ralip. 4. & Ezeh. 43. clarius verò ex Ichnographia Templi dignoſci poſſunt. Fig. III. Expk- mMer 2Ire Septentrio MW.=⸗ſdl SGTz, . 2= nn E 3 „ 8 . N. aaagzenaesgannaasnmaannnan D anaaaaszaanaaanze anan anza a ses R F 8 D 8 X R N § D R . R H 0 M S S zanganagzaangnaangaaaaaaanea aseaeaeanenaanaddnnenganag e 47 RAPHIA * Sr A Aa e ð P 2 a 4 “” ““ 9 37 N aOOAsgasesgtzggaenaeansganenn S̃ — — D — 7 , N 8 B ₰ . K. —— S , , R — — èr SR z, R e &ς α e ee e n e een e&ς-uαhhe—e %&ς ις -Aaggansgssassgagsgananaaea RLELELPLLL S R 9 e Hee s e e e e e e e e e e e e e AerZ , D Z R O RR R 70 9Z 9 Oriens Z, eoc NWXE N K ðGMBMU⸗/ . SRann & DG NNNNERS Mr e , nen a E „ J 8 U——— MWn S. 2 torum, » —— 2Dsasachbaggsaeaesegnaaggarnnna aannnzazzgkMEaaMEEZ aagaakaganneznagnaan aNSgangzaane nn aREbbgagaa 3 „ N SNasGRE HSSN SNaE SNNNENNNS SENSSEGRAZENN NN B na„, e ESNNWENNHNNGNNNNNN Nnrsassssmas sss Tesses aa s e e ? NI . ⸗= Scala centum cub ☛ 81 S ☛ r& R N NN N.N N.N W e ee ee ee ee N ee ee e ee e ee ee ee e 8 § — 3 R § 8 P — S § N 2 J 6 NoVA TEMPLI IEROSOIYMITANI ICHNOG S D . P MM) NNN 000 1 lan, 8 is T. trant; tum in Cultata Pars VI. Lrhlicario rerum Mehraicaram „ &. — 34 5 Explicatio partium Templ Salomonici. F. IV. AAAA. BBBB. CCCC. PDDDD. F F F. G. Eerk MMMMMMGC. NNNNNNNN. 00000000. PPPP. RRRR. 8SSSSSSSS. + T. V. XX. V V. Z. aaa a. Murus exterior, cujus quodvis latus ſexcento- rum cubitorum. . Atrium Gentilium. Edificia pro Miniſtris laicis Templi. Atrium Laicorum, quod Vilapanda vocat Gen- tilium. Edificia pro Levitis & Sacerdotibus. Atrium Sacerdotum quod Vilapanda vocat ex- terius Sancta Sanctorum. Sanctuarium. Veſtibulum T. empl. Altare Holocauſtorum. Limes ambiens atrium interius, in quo eontinetur altare præfatum Holocauſtorum, & mare aneum. Portæ ad Templum. Porticus varii. Habitacula Miniſtrorum Laicorum FTurres, ex quibus denuntiabantur Horæ Sacræ, & Feſta. Porticus. Habitacula Levitarum & Sacerdotum 5 Turres. Gradus ſcalx. . ́ð́YMU ambitus cirea Templum triplæ contignationis. 2 1. Quid inte Higitur Per Arcam Fwderis? Reſpß. Per Arcan fæderis intelligitur arca lignea auré intus & extra obducta, duobus cubitis cum dimidio longa, uno cubito cum dimidio Iata, & uno cubito cum dimidio alta. In Arca reconditæ? erant inpri- mis Tabala lapidea, in quibus DEI manu Præcepta Decalogi ſeripta erant; ſecundò Virga Anon, quæ fronduerat; terti?s Manna conten- tum in modio. Utrum Arca hæc, tempore captiv itatis Babylonicæ c- cultata; Boi ſolutam captivitatem denuo reperta ſit; an verò alia vete- XX rxis Su 346 FProlegomenorum in Sacram Seripturam ris loco ſubſtituta ſit, quæ & à Remanis poſt everſionem Templi Romæ in Triumpho circumducta eſt, diſpuratur ab Eruditis. Verofimile eſt, manſiſſe eandem. Vid. Fig. IVI,-. Q. VI. Quid intelligitur per Menſam Propoſitionis banum’ Reſp. Per Menſam illam intelligitur Menſa aurea, collocata in Sancte, in quo ſingulis Sabbatis- ponebantur recentes duodecim Panes juxta nu- merorum Duodecim Tribuum Ifrael. IIIis veſci licebat ſolis Sacerde- tibus. Oblationi panum jungebatur etiam Sal & Thus. Exodi 25. v. 30. Vide figuram VYv. M VII. Quid intelligitur per Candelabrum ſeptem lampadum? Reſp. Candelabrum illud conſtabat er Baſi, & ex ſeptem ramis, ſeu calamis, baſi impoſitis. In ſupremitate ramorum ſeu calamorum luce- bant ſeptem lampades mobiles, quæ ſingulis diebus Veſpere accendeban- R tur, mane autem extinquebantur. Lampadibûs Menſa propoſitionis pa- =ð num, & Altare incenſi illuminabatur, quia neque in Santtuario, neque in Sancto reperiebatur Feneſtra, unde lumen intromitti poſſet. Totum Candelabrum erat ex puro auro. In Tabernaculo Moyſaico erat uni- cum; ſed Salomon loco unius decem alia in ſuo Templo poſuit. Ve- cus illud conſervabatur usque ad Titum Veſpaſianum, à quo in Triumpho circumductum, ac dein in Templo pacis una cum Menſa pro- poſitionis panum reconditum eſt. 3. Reg. 7. Vide figuram VI. Q. UIII. Quid intelligitur per Mannaz Reſp. Per Manna intelligitur ros miraculosè concretus, toté quadra- ginta annorum ſpatiò, qué Iſraelitæ erant in deſerto, ex aere de- pluens. Forma referebat magnirudine ſemen Coriandri, ſeu exiguum “ ranulum tritici. Piſtum dabat farinam, ex qua Iſraelitæ conficie- Parspanem „& alios cibos. Depluebat ſingulis diebus mane, excepto die Sabbati; qua de cauſa diebus Veneris in duplici quantitate colli- genda erat. Iraelitis Jordanem tranſeuntibus pluvia illa roris in locis transjordanis deſut. Exod. 16. & Nam. 11. Fuiſſe miraculoſum patet ex Circumſtantüs varüs, quæ l. cc. legi poſſunt. . . TTITTTTTTTETEEETT RR — i, v. A EEO A—α ☛☚ 2 Cubitt TABULA PANUM PROPOSTTIONIS.B NKIlkare Er ʒSS EEEEEEEEEEE ale Alti in- zrib De han pen dat Nul o kqn ren. kere rene DD e Be⸗ Tab land ſitio Par: VII Erpligatio rerum Hebrairarum, &.. 347 AQO. IX. Quid intelligitur per Mare aneum Reſp. Per Mare aneum intelligitur ingens vas aneum, collocatum à Salomone in Atrio Sacerdotum pro lotione Sacerdotum & viéctimarum. Altitudinis erat 5. cubitorum, & in ſuperficie ab uno labio ad alterum in Diametro erat I0. cubitorum. Suſtentabatur duodecim bobus æneis, tribus verſus quamlibet plagam reſpicientibus. OQ. X. Qualia & quotuplicis generis erant Sacrificia Hebræorum? 2Dèð Reſp. Sacrificia Hebræorum erant triplicis generis. Aliqua voca- bantur Holocauſta. Alia dicebantur Sacrifcia pro peccatis. Et tertium genus conſtituebam Sasriſicia paciſica. Holocauſtumtotum igne conſume- batur, etiam cum pedibus, & inteſtinis, quæ tamen prius lavabantur. Nulla pars Holocauſti cedebat Sacerdoti, excepto corio. In Sacrißcio- pro peccatis, certa portio cedebat Sacerdoti, nulla autem offerenti; re- hiquum totum igne abſumebatur. In Sacrißcio paciſico, quod pro refe- rendis DEO gratiis, vel poſtulandis beneficiis, vel in cultum DEl of- ferebatur, pectuſculum & armus dexter Sacerdoti cedebat; Adeps, renes, & inteſtina, & reticulum jecoris, in ovibus etiam cauda, igne abſumebatur. Reliquum hoſtiæ ab offerente domum reportabatur, & cum aliis dapibus in menſa comedebatur. Levit. 1. 3. 4. & 14. XI. Quinam adhibebantur Ritus in Sacrificiis Hebræorum!? I. Oblaturus victimam adducebat eam Sacerdoti ante ingreſſum Tabernaculi vel Templi; & imponebat manus ſuas ſuper caput immo⸗ Tandæ victimæ: & ſi vi tima erat pro peecato, offerens durante impo- fitione manuum ſuper caput victimæ eonfitebatur peccatum ſuum 2. Mactatæ per Sacerdotem victimæ ſanguis partim illiniebatur extre- mitatibus altaris Holocauſtoerum; partim ad ejus baſin effundebatur. 3. Quando victima erat immolanda pro principe Sacerdotum, vel pro toto populo, pars ſanguinis illiniebatur etiam altari Thymiamatis. 4. In Holocauſtis ſohum caput, & adeps, & renes, & inteſtina lota concremabantur ſuper ſtrue lignorum in Altari, ipfa verò corpora vi- Kimarum cremabantur extra caſtra, vel extra urbem in loco deſtinato: L XX2 Bro 34 ⁸ Prrolegomenorum in Sacram Scripturam 5. Pro peceato principis Sacerdotum vel totius populi debehat offerri vitulus in holocauſtum, & ipſa etiam pellis cum corpore victime, & adeps, & inteſtina extra caſtra igne conſumi. Pro peccato Principis debebat ſacrificari hircus, ſed non juxta ritum holocauſti; ſed juxta ri- tum hoſtiæ pro peccato, ubi ipſum corpus vidimæ Sacerdoti cedebat. Vulgares homines offerebant capram vel ovem. Pauperes autem ovi vel capræ ſubſtituebant duos turtures vel pullos columbarum, unum pro peccato, alterum in holocauſtum, quibus in ipſa immolatione caput ſuper altare holocauſtorum ſic eximebatur vel intorquebatur, ut eorundem ſanguis per latera altaris deflueret. Plura videri poſſunt. Levit. I. & 5. & 6. & J. & 12. & 15. & 16. & Heb. 13. Si quis autem nec par erat ſolvendis pullis columbarum, aut pari turturum, is offe- rebat ſemiſextarium farinæ, cujus pugillus igni injiciebatur, reliqua parte Sacerdoti relicta. Levit. ̃ð5. Q. XII. Quales apud Hebræos erant uſitatæ Obla. tiones? . e Reſp. Oblationes apud Hebræos erant duplicis generis. Aliquæ enim offerebantur ex præcepto v. g. Decimæ, ac Primitiæ frugum; & hæ oblatione habebant potius rationem tributi, Sacerdotibus præ- ſtandi; quàm cults religioſi. 2. Aliæ autem oblationes habebant ra- tionem Sacrificii; quia à ditioribus offerebantur cum ipfſis victimis; vel à pauperibus loco victimarum, quibus ſolvendis impares erant. 3. Ob- lationes autem illæ conſiſtebant vel in ſimplici farina ſou ſimila, vel in placentis ſeu panibus diverſimode præparatis, coctis, tortis, frixis, conditis, vel in tritico. 4. Pars farinæ, ſeu placentæ, feu tritici à Sacerdote projiciebatur in ignem; reliquum cedebat Sacerdoti. 5. Cum oblationibus ſimilæ ſeu farinæ, placentarum ſeu panum, & frugum ordinariè offerebatur ſimul vinum, ſal, & oleum. 6. Mel autem nun- Juam Sacrificiis conjungi licuit. 7. Neque fermentum cum panibus offerendis. 8. Quando Sacerdos partem farinæ, vel placentarum ſeu panum, aut tritici injiciebat in ignem, miſcebat ſimul oleum, ſalem, vinum, & thus. Deſcripta hæc videri poſſunt Levit. 2. & Num. 15. AQA. XIII. Qualia erant Feſta Jjudæorum: Reſp. Feſta Judæorum erant ſequentia. e 4 n L 1. Jabba- Brar VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &. 349 I. Sabbatum, ſeu dies hebdomadæ ſeptima. Haæc dies feriebatur ſemper ab origine mundi tam in lege Naturæ, quàm in Lege Moyſaica. Feriabatur autem ideo illa ſeptima dies, quia & DEUS in ereatione Mundi legitur requieviſſe die ſeptimo. Gen. I. H 2. Annus Sabbaticus, ſeu quivis annus ſeptimus, quo debebant ſervi in libertatem reſtitui, quove pecunia mutua repeti non poterat, Deut. 15. Hinc ille annus vocatur & annus remiſſionis. Verumtamen hic annus & Jubilæus ſolùm ideo referuntur inter feſta, quia cæreme- niis ſacris initiabantur. L D 3. Annus Jubilaus, qui recurrebar numero ſeptimo ſepties evolute; nempe anno quinquageſimo. Numerus enim ſeptimus ſepties ſumptus facit 49. Eo anno Hebræi ſerendis & metendis frugibus abſtinebant, contenti frugibus, quos terra ultro ferebat. Eodem anno omnes ſervi Hebræi libertate donabantur, & quisque reſtituebatur in fuos hæredi-= tarios fundos, quos vendiderat, vel oppignoraverat. Levit. 25. 4. Feſtum Pentecoſtes, ſeu quinquageſimus dies à die Paſchali. Cele- brabatur ab Hebræis ob myſterium numeri ſeptenarii, quia intra §o. dies exactè evolvuntur ſeptem hebdomades, ſeu 49. dies, ob quod ille dies feſtum hebdomadum vocabatur. Levit. 23. Num. 29. Exod. 23. 5. Feſtum buccinarum, quod in Menſe Lizri, ſeu Septembri, cele- brabatur. Levit. 23. Num. 29. Hoc feſtum, quod clangenrtibus buc- cinis indicebatur, videtur fuiſſe pœnitentiæ, & expiationis generalis tempus decem diebus continuatum. Vocabatur etiam Chippur, ſeu fe- ſtum veniæ. = 8. Neomenia, ſeu primus dies cujuslibet menſis. Primus ille quorumyvis menſium dies hilariter & inſtitutis conviviis celebrabatur. Num. 2,8. Levit. 23. 7. Feſtum Primitiarum frugum. Non enim licebat Hebræis come- dere ex nova meſſe tritici, antequam primitias exinde obtuliſſent Do- mino. Ferebant proin manipulos ſpicarum Sacerdoti, qui manipulum elevabat coram Domino. Simul ſacrificabatur Agnus, & offerebantur libamenta farinæ, & vini. Levit. 23. 8. Feſtum Tabernaculorum ſeu Scenopegiæ ſic dictum, eò quod judæi ex præſcripto Legis Moyſaicæ illud ſeptem continuis diebus celebra- rent ſub ramis & frondibus arborum in formam tabernaculi ſeu cellulæ conſtructis. Incipiebat hoc feſtum decimo quinto die Menſis Septimi, qui ordinariè circa medium Septembris, incidit. Hoc Feſtum pro- 4 3 5 Prolegomenorum in Sacram Scripturau ximè tantüm quinque dierum intervallò inſequebatur feſtum Buecinarum, ſeu pænitentia ſuperius deſeriprum, quod deciméô die Menſis ſeptimt eomplebatur. Videtur inſtitutum fuiſſe partim in gratiarum actionem Pro colletis omnibus terræ frugibus ex arboribus, vitibus, oleis &c. partim etiam ut poſt exantlatum feſtum pœnitentiæ denuo ſolatiò exci⸗- taremtur ad ſervitium DEI. Hinc ſeptiduum illud hilariter tranſigeba- tur cum quotidiana oblatione holocauſtorum, oblationum, & liba- mentorum, & ſacrificiorum. Præceptum verò habitandi in ejusmodi frondoſis tabernaculis erat univerſale, ita ut univerſim Judæi toto illo ſeptem dierum ſpatio tenerentur Habitare in tabernaculis, ut recorda- rentur illius temporis, quo educti ex Ægypto per 40. annos nonniſi im Tabernaculis, ſeu tentoriis habitârant. Levit. 27. 9. Feſtum Paſchale, quod erat omnium celeberrimum. Celebra- batur in ipfo die Pleniluni, quod incidit poſt æquinoctiumvernale, recurrens 19. 20. vel 2I. die Martii. Ritus hujus feſti erat ſequens: Quzlibet familia debebat ſumere Agnum immaculatum, qui pro cœna totius familiæ ſuſſiceret. Pars ſanguinis illinienda erat poſtibus domus. Non licebar Agnum aquàâ coquere, ſed aſſandus erat igni, & come-⸗ denduseum lachucis agreſtibus. Manducantes erant accincti renes, & Præter morem manducandi Judaicum calceati; baculum tenebant in manibus; jubebantur abſumere vmnia exeptie ſoln⸗ oſſibus, quæ tan- quam ſacra tradebantur igni. Caput cam pedibus eius & inteſtinis vorabitis, inquit textus; & comedetis feſtinanter. Exod- 12. Pro pane uſurpandus erat panis Azymus, id eſt, non fermentatus. Eſus ille Agni Paſchalis Præfixus erar In ipſum diem Plenilunii ad veſperam; ſolennitas verò Pa- Achalis, & uſus pPanum Azymorum durabat ſeptem diebus; dies prima & ſeptima erant feriateæ. Hoc ritu partim renovabatur memoria cir- cumſtantiarum eduétionis ex ſervitute Egyptiaca; partim etiam præfi- Eurabantur diſpoſitiones animi præmittendæ & conjungendæ ad eſum Agni immaenlati in Evchariſtia. Erod. z. 1o. Eeſtum Dedicationis Templi, ſeu Encaniorum. Hoc feſtum cele- Brabatur octo diebus, ſed non feriatis. Dedicatio ultimi Templi poſt ejusdem expiationem à Machabæis fa am celebrabatur tempore Chriſti in Hyeme. Joa. 10. v. 22: “ Præter hæe Feſta generalia erant etiam nonnulla feſta aut minus ſo- lennia, aut particularia, aut ab Eccleſia Judaica ſolàùm inſtitura. v. g. Eiſßum ſortium, ſen Purim ob liberationem gentis Judaicæ ab inrergecione, Obtentam. . Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &&.. g51 obtentam interceſſione Eſtheris. Mh. 9. 2. Feſtum Hlophoria, que ligna ad templum comportabantur de quo Joſephus l. I. c. 3 1. de belle Jud. 3. Feſtum inventionis ſacri ignis. 2. Mach, I. V. I8. 4. Feſtum inter- Tectionis Nicanoris. I. Mach. 7. v. 48. DX. IV. Quale erat Sacerdotium, & Miniſterium Sa- crum apud Hebrzooos Reſp. Circa Sacerdotium Hebræorum notari merentur ſequentia. I. Dignitas Sacerdotalis in Lege Moyſaica usque ad Chriſtum fixa erat in ſola Tribu Levi; neque ex aliis undecim Tribubus ullus ad Sacerdo- tium admittebatur. Et ſi aliquando ex alia Tribu quispiam munere ſacerdotali functus erat, ut Samuel, id ex ſpeciali diſpenlatione divina factum eſſe cenſendum eſt. 2. Tribui levi, Clericali videlicet, in di- viſione terræ promiſſæ nulla portio aſſignata eſt; ut proinde Clerici Ve- teris Teſtamenti nullos habuerint agros, vineas, fundos; vivere nam- que debebant ex Decimis & Oblationibus reliquarum undeeim Tribuum laicarum. Dixit Dominus ad Aaron: In terra zorum nihil poſſidebitis, nec habebitis partem inter eos: Ego pars & hareditas tua in medio filiorum Iſrael. Hince provenit, quod etiam Clerici N. T. in ſaa Ordinatione ad Clericatum dicant: Dominus pars hareditatis meæ. Pſ. 15. v. 5§5. F. Sa- cerdotes etiam in V. T. ſacrabamur ſpeciali conſecratione; & gerebant peculiares veſtes ſacerdotales. 4. Habitabant ſejuncti à conſortio lai- corum; erant namque integræ etiam urbes ſacerdotales. §. Diſtin- quebantur in ſuos gradus & Officia. Erat namque unus Summus Sacer- dos, ſeu Pontifex qui in rebus ſacris pollebat ſumma authoritate. Ali erant Principes Sacerdotum, ſeu Epiſcopi, in ſuis civitatibus ſacerdota- libus, aut Suffraganei Summi Pontificis Peroſolymæ. Religqui Sacerdo- tes miniſtrabant partim in offerendis ſacrificiis, partim in immolandis viéctimis, partim in aliis Ceæremonialibus Legis. 6. Munus Sacerdo- tum erat offerre ſacrificia, hoſtias jugulane & corium detrahere ; ſta- tis vicibus in Templo vel Tabernaculo miniſtrare, ignem in Altari hoe- locauſtorum perpetuum detinere; lampades ſeptemplicis Candelabri accendere ac nutrire; ſingulis Sabbatis novos panes propoſitionis inferre; ſingulis diebus mane & veſpere in altari Thymiamatis thus incenderes quotidie per immolationem duorum agnorum anniculorum, unius mane & alterius veſpere, offerre Sacrificium Matutinum & Veſperti- num; 25'2 Prolegomenorum in Scripturam Sacram mum; inſtruere populum; exercere judiciale judicium in rebus Lega- Hbus; leproſos dijudicare; benedictiones in populum precari, Arcam fœderis in bellis deferre; ſacris buccinis feſta & precationum horas de- nuntiare &c. 7. Permittebantur illis conjugia, ſed cum una & virgi- ne tantàùͤm. 8. Qui ex Tribu Levi minora ac inferiora Sacerdotalis muneris Officia miniſterialia obibant, Levitæ vocabantur; qui autem miniſteriis dignioribus deputati erant, ad latreuticum cultum & ſan- Rificationem populi immediaté ſpectantibus, Sacerdotes dicebantur. 9. Summo Sacerdotio à DEO conceſſa erat poteſtas definiendi omnes Controverfias Religionis Judaicæ; in qua re, ne erraret, in ſignum aſſiſtentiæ divinæ & pignus promiſſionis civinæ de conſervanda vera Religione geſtabat in pectore duodecim pretioſas gemmas, quæ voca- bantur Wrim &⁊ Thumim. Seu Rationale, ex quo videbatur quafi divi- nare. Sed Joſephus antiquit: l. 3. c. 8. ſcribit, hoc privilegium ex iſto Rationali controverſias & dubia definiendi jam exoleviſſe ducentis ante ſe annis, hoc eſt, plus quàm centum annis ante ortum Chriſti. 10. Idem Summus Pontifex in divinis geſtabat ſuum peculiarèm habitum, & Thiaram cum lamina aurea. Vide Figuram VII.. OQ I. An præzter Pontifices, Sacerdotes, & Le- vitas etiam ali pertinuerint ad Statum Eccleſiaſticum apud Hebræosé kazi Reſp. Præter Pontifices, Sacerdetes, & Levitas ad Statum Cleri- calem apud Hebræos pertinnerunt etiam Cantores, Janitores, Na- tinæi, Nazaræi, Prophetæ, & Scribæ cum Sectis eorum. . XVI Quodnam erat Officium, & quæ veſtis Reſp. Officium Cantorum erat. I. Decantare laudes divinas. 2. Cantum condecorare & alternare Inſtrumentis Muſicis. 3. Præ- fe is Cantorum ineumbe bat, etiam novas Melodias componere. Veſtis Cantorum erat Byſſina, hoc eſt, rubra ex ſerico, vel alia tela ſubti- Hſſima. I. Paralip. 24. Inter principes ſeu prækfectos Cantorum cele- brantur in Scriptura Aſaph, Heman, Idithun. Numerus Cantorum in Templo aſcendebat ad ducentos octoginta octto. Præter hos etiam = Sacerdo- SE W P B R EE —— Wl 1 R . S S W SX W G WW = SUMMUS PONTIFEXNX VESTIBUS PONTIFICALIBUS INDUTUS , HABITVS. SACERDOTIS , SIMPLICIS mery guah, 4rr. n nun⸗ Sr Macl Blne . nodier m 1 dell 1, P Mhorz e SGEE R S Fig. WI. Fol, B863, Launma Zuals, rhielee ⸗ Kur imn wentin nits e⸗ monis Machabgi Vle Blan monnoies Tra vekze, a Sec ura 71 eWermawaste N Smis tle,t, u, Lo æ‿bibita ⸗le, = efd, nnn Jerhtomans p. 273, E. Tuba et ornu, Miesices, Uler vilao ⸗ rnanitsa, Hragzal 1 Wanum vetur seit enn vekas, nodiernis haud abetmi- Pirmpanum vetus, lo sed lonzge nunns Ekr e EETII Pignorio at ⸗ Wersenne, — T P . TIT Cumbala vekera z Piznorto BE, MWarsenne 2= I. Eertr gugct zZban? MezHokhanmms, INS TRUMENTA MSICA, quorum unr QNeriptur'a mentig „ Dars VII. Erylicatio rerum Hebtaicarum G. 353 Sacerdotes & Levitæ plurimi ſimul officio Cantorum fugebantur. In- ſtrumenta Muſica Hebræorum vide in Figura VIII. Q. NVII. Quale erat officium Janitorum? Reſp. Officium Janitorum erat I. ut aperirent mane, & noctu clau- derent quatuor portas Templi. 2. Ut agerent cuſtodias noctu. 3. Ut reciperent pecunias, quas adventantes offerebant in Corbonam, ſeu pel- vim pro recipiendis pecuniis deſtinatam; easque in arcam Gazophyla- cii repoſitas cuſtodirent. 4. Ut fungerentur officio æditui. 5§. Ut. porticus, & atrium ſacerdotale verrerent, ædemque ſervarent mun- dam. 6. Numeréô erant ducenti duodecim. 1. Paral. 9. & 26. & 4. AQ. VIII. Quo officio fungebantur Nathinæi? Reſp. Nathinæi nihil aliud erant, quàm Miniſtri Levitarum. Si- cut enim Sacerdotes in ſubſidiarios ſui miniſterii habebant Levitas, ita etiam Levitæ in coadjutores ſui miniſterii habebant Nathinæos, ut proin Levitæ Judæorum vocari potuiſſent Diacon: Sacerdotum, & Narhinæi Subdiaçoni Levitarum. Eorum autem officium potiſſimum conſiſtebat in cædendis, & comportandis ad templum lignis, & in apportanda aqua. Erant proin idem cum Gabaonitis, ques Joſue ad hoc ſervitium eon- demnavit, ſed David commutavit eis nomen, eosque vocavit Nathi- næos. I. Esdræ. 2. v. 70. Et 1I. Paral. 9. A. XIA. Quid intelligitur per Nazaræos: Reſp. Nazaræi vocabantur, qui ſe votô perpetuò confeeraverunt ad cultum DEI. Numerorum enim c. 6. ſic ſeribitur: Vir ſive mulier, cum fecerint votum, ut ſanctifigentur, & ſe voluerint DEO conſecrare, à vino & omni quod inebriare poteſt abſtinebunt. — Quidquid ex vinea eſe po- teſt, ab uya paſſa uſque ad acinum, non comedent. — Novacula non tranfibit ſuper caput ejus &. Talis Nazaræus erat Samſon, Samuel, & Jaco- bus Apoſtolus, Jeroſolymæ Epiſcopus; ut habetur ex Judicium 13. ex I. Reg. 1. & ex Hegeſippo. n ⸗ 2AQXX. Quid intelligitur nomine Prophetarum Reſp. Nomen Prophetæ videtur ſami in dupliei ſignificatione. Nam inprimis ſumitur pro perſonà præditâ dono Prophetiæ, ſeu prænun- fiandi. 3 54 Prologomenerum in Sacram Seripturam tiandi futura, & agnoſcendi abſentia vel occulta. Secundd ſumitur pro Inſtituto hominum ſpecialem familiaritatem cum DEO ſectantium, cui proin frequenter DEUS communicare ſolebat ſua ſecreta, idque non rarôò manifeſtis ſuæ præſentiæ internæ operationibus demonſtrare; v. g. miris agitationibus corporum. Hoc ſecundum genus prophetarum vi- vebat ſegregatum à conſortio hominum; geſtabat pro externo habitu ſaccum ſeu pallium cilicinum; veſcebatur cibis vilibus; abſtinebat ab uſu mulierum; degebat in deſertis quidem locis, non tamen ſine alio- rum conſortio idem inſtitutum amplectentium; qua de caus recipie- bant Diſcipulos, qui & vocabantur Pueri Prophetarum. Ocecupatio il- lorum erat in decantandis divinis laudibus, & Pſalmis, præſertim Pro- pheticis, hoc eſt, ab aliquo Propheta afflante divino ſpiritu compoſuis, etiam cum Inſtrumentis Muſicis; & in adventantibus excitandis ad cul- tum divinum prædicatione verbi DEI. Heæc Idea Prophetarum V. T. optimè repræſentat Inſtitutum Monachorum in Lege Gratiæ. Sumi- tur autem ex variis Scripturæ locis v. g. I. Reg. 10. v. 5§. dicitur Sauli: Obvium babebis gregem prophetarum deſcendentium de excelſo, & ante eos Pſal- terium, & LVympanum, & Tibiam, & Otharam, ipſosque prophetantes; & inſiliet in te Piritus Domini, & prophetabis cum eis, & mutaberis in virum alterum. De veſte & victu habentur teſtimonia I. Reg. 9. 3. Reg. 4. 14. & 18. 4. Reg. 1. 4. 5. 10. Zach. 13. De cœlibe vita aut propoſito con- tinentiæ teſtatur factum, quod narratur 4. Reg. 4. Nam cum uxor Eli- ſei hunc ſemel inviſeret, mediatore Giezi illum quidem convenit, in ejus tamen intrare cellam auſa non eſt . & cum præ animi dolore ad pe- des prophetæ accideret, ſtatim à Giezi prohibita removetur. S XI. Quid intelligitur per cribas & Legisperi- Reſp. Per Scribas intelligebantur publici Lectores, qui in templo vel in Synagogis Legem DEl populo prælegebant & exponebant. Per Legisperitos verò ſeu Doctores videntur intelligi illi, qui in Scholis pub- licis aſſecuti fuerant gradum ſolennem Magiſterii & Doctoratús. Ita- que Scribæ conſtituebant partem Statûs Clericalis inter Hebræos; & de hoc gradu Levitico ſeu Clericali ſermo eſt Levit. 10. ubi DEUs dicit ad Aaron: Habeatis ſcientiam diſcernendi inter ſanctum & profanum, doceatis- que filios IGrael omnia legitima mea. I. Paral. 26. v. 29. inter alios gra- dus Levitici generis numerantur etiam, qui conſtituti erant ſuper Iſrael Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &e. 355 d docendum eos. Sic & 1I. Esdræ 7. ſcribitur: Esdras aſcendit de Babylo- ne, & ipſe Scriba velox in lege Domini. - Esdras enim paravit cor ſuum, ut inveſtigaret legem Domini, & doceret in Iſrael praceptum & judicium. Hoc eſt autem exemplar Epiſtolæ, quod dedit Artaxerxes Esdræ Sacerdoti, Scribæ legis DEI doctiſſimo - Tu Esdra conſtitute praſides, & imperitos docete liberè. In quo proin ſenſu & Chriſtus dixit: Omnis Scriba doctus in regno cœlorum fFmilis eſt Patrifamilias, qui profert de theſauro ſuo noya & vetera. Math. 13. Econtra Gamaliel, fub cujus Magiſterio D. Paulus in Academia Jeroſo- lymitana inſtitutus fuerat, Act. 22. v. 3. non vocatur Scriba, ſed Legi⸗ Doctor honorabilis, Math. 22. quod idem ſonat ac Legisperitus. S. Epi- phanius Scribas ſic deſcribit: Scribæ Legis expoſitores fuerunt, veràm ſo- phiſticam interpretationem inducentes; urceorum, poculorum, & vaſorum pu- riſicationem, tanquam ad ſanctitatem conferret, ſuperſtitioſe obſervantes, purificationes per lavacra crebro adhbibebant. Fimbrias ad oſtentationem veſti- bus, & Philacteria palliis addebant, hoc eſt, latas notas purpurc. Hæc verèòͤ S. Epiphanii verba intelligenda de ſeribis, prout erant tempore Chriſti. AQDQ. 1II. Quales erant veſtes ſummi Sacerdotis? Reſp. Veſtimenta & Indumenta Summi Sacerdotis erant octo; vi- delicet I. Superhumerale. 2. Rationale. 3. Tunica Hyacinthina. 4. Tunica linea ſtricta. §. Feminalia linea. 6. Baltheus. 7. Tiara. 8. Lamina aurea. I. Superbumerale erat pretioſa veſtis humeris & pe- Gori exterius ſuper tunicam circumvoluta, cujus faſciæ ad terram uſ- que defluebant. Idem vocatur etiam Ephod. In utroque humero erant ſinguli lapides, quos Interpretes Onychinos & Smnaragdos, Joſephus Sar- donychos, vocant. In ſingulis lapidibus ſena Patriarcharum nomina; in dextro humero majores filii Jacob, in lævo minores ſcripti erant; ut meminiſſet Pontifex, quorum onus portaret in humeris ad DEUM. 2. Huic Superhumerali ad pectus innexus erat pannus exiguus quadra- tæ figt-ræ, magnitudine palmum non excedens, quatuor coloribus tex- tus. Panno iſti intexti erant duodecim pretioſi lapides, in quatuor or- dines ſeu loculamenta diſtributi. In primo ordine erat Sardius, To- pazius, Smaragdus. In ſecundo Carbunculus, Saphirus, Jaſpis. In tertio Lyncurius (qui forte idem cum Hyacintho) Achates, Amethy- ftus. In quarto Chryſolitus, Onychinus, Beryllus. Pannus hic cum duodecim gemmis vocabatur Rationale. 3. Corpus totum ſammi Sa- cerdotis tegebat Iunica Hyacinthina cum duabus ejusdem coloris manicis. XVy 2 Im 156 Prolegomenorum in Sacram Scripturam ern⸗ In extremitate tunicæ inferius ad pedes intexta erant ſeptuaginta duo tintinnabula; ita ut in medio duorum malorum ſemper unum tintinna- bulum dependeret. 4. Tunica linea nil aliud erat, quàm veſtis talaris linea rubri coloris, quæ ſub Tunica exteriore Hyacinthina corpus tam arct& contegebat, ut nullas omnino pateretur rugas; & ad crura uſque deſcendebat. S. Feminalia conſiſtebant in integumento lineo, quod circa renes adſtrictum corpori ad genua uſque dependebat, ac geſtaba- tur fub Tunica lineg. 6. Baltheus nil aliud erat, quàm pretioſum cingu- lum, ſed latum, & floribus elevatis intextum. Hoc Baltheo, quatuor digitos lato, ſtringitur tunica linea circa umbilicum & pectus, & ex una parte ad crura uſque defluit. Vocatur etiam Zona. 7. Tiara eſt rotun- dus pileolus ſphæræ in modum dimidiæ. In ſuperiori non apparct ca- cumen. Non tegit totum caput, ſed tertiam partem à fronte inoper- tam relinquit; hinc, ne facile decidat, in occipitio vità conſtringitur. 8. Lamina aurea & ipſa per vittam Capiti adſtringitur. In ea nomen DEI Jehova inſeriptum eſt. Heæc deſcribuntur Exod. 28. 29. 35. & 39. Et Levit. 8. & à D. Hieronymo ex Joſepho. Vide Fig. VIII. Q. MWXIII. Qualis erat veſtis Sacerdotum?: Reſp. Etiam Sacerdorum veſtis erat I. Feminalia. 2. Tunica linea uſque ad pedes defluens, quæ & Ephod Sacerdotum dicitur. 3. Cin- gulum. 4. Pileus. Ea tamen differebant à veſtimentis Pontificis pretio. Vide Fig. VIII. J ALQ. IXIV. Quod genus hominum intelligitur per Phariſæos, Sadducæos, Herodianos? Reſp. Phariſaos S. Epiphanius De hares. ſic deſcribit: Phariſæi eadem cum Scribis ſentiebant. Virginitati & continentiæ ſtudebant; frequenter orabant; cavebant, ne qua ſe maculâà corporis contamina- rent. Duriſſimis ſtratis cubabant; bis in Sabbato jejunabant, ſecundâ & quinta die. Decimabant decimationes, dabant primitias, trigeſimas, & quinquageſimas; ſacrificia & vota exactiſſimè perſolvebant. In præ- dicto verò (q. 21.) Scribarum habitu incedebant per amicula, & alios ornatus, ac muliebria pallia, in latis crepidis, & calceamentorum li- gulis procedentes. Dicebantur autem Phariſæi, eò quod ſeparati eſſent ab alis; Phares enim Hebraicaà linguâ ſeparationem ſignificat. Ita Epiphanius. Chriſtus tamen in Evangelio ſæpius oſtendit, Phariſæos = EXter- Pars VUII. Explicatio rerum Hebraicarum, G&Gc. 357 externis exercitiis pietatis primariò quæſüſſe laudem humanam, lucrum temporale, & terrena commoda; eos eriain fuiſſe inſignes hypocritas, ſepulchra dealbata, ac genimina viperarum, ac perſecutores veritatis præconum non fucatæ. Creduntur eſſe exorti ducentis ferme annis an- te Chriſtum. Sadducai ſuæ ſectæ Originem trahunt à Sadoc, qui Alexandro M. regnante novam doctrinam invexit; videlicet animas eſſe mortales, & nullos dari Angelos aut Spiritus. Cæteroquin obſervabant Legem Moy- ſaicam cum Judæis. Herodiani veri Judæi erant, ſed adulatores Herodis, quem, cum magnificentiſſimè Templum decoraret, pro verò Meſſia venditabant. Joſephus obſervat, populares Phariſæis, optimates autem Sadducæis adhætiſſe; haud dubiè, quia in carnis delitiis ſepulti omnem ſenſum re- rum ſpiritualium perdiderant; & quia à ſeeleratis deditâ operâà à men- te excluduntur moleſta commonitoria de æternitate. AYVY. XXMV. Qualis fuerit Status Reipublicæ, & regi minis Politici apud Hebræos? Reſp. Status Politicus judæorum in quinque Periodos diſtinqui poteſt. A Moyſe uſque ad Saulem fuit Ariſtocraticus, quo tempore pacis bellique negotia potiſſimàùm diſponebautur Optimatum conſilio. Quam- vis enim extiterint populi Principes, Belli Duces, & Judices, hi tamen regebantur optimatum aſſenſu. Nihilominus id concedi poſſe videtur, Ariſtoeratiam tempore Judicum potius declinaſſe in Democratiam, in qua arbitrio plebis pleraque diſponuntur. A Saule uſque ad Captivita- tem Babylonicam fuit Status Monarchicus, Regibus juda, & Regibus Iſrael authoritate independente à populi vel optimatum arbitrio guber- nantibus. Tertius Status à Captitative Babylonica uſque ad Aſlamo- næcrum principatum fuit denuo Ariſtocraticus. Sub Aſſamonæis fuit iterum Monarchicus, & fub Aſcalonitis ſeu Herodibus denique Vranni- cus. Illud tamen obſervandum; eo tempore, quò Status fuit Ariſtocra- ticus, rerum gerendarum poteſtatem ab optimatibus populi aliquando in principes laicos, interdum in principes ſacros, aliquando etiam in fœminas collatam fuiſſe. Quæ manifeſta erunt libros judicum, Regum, Machabæorum, vel obiter perluſtranti. Sic Judicum 4. dicitur: De- sora judicabat populum illo tempore. Et Judicum 1I1. Perrexerunt Seniores 1y 3 ge 358 Prolegomenorum in Sacram Scripturam de Galaad, ut tollerent in auxilium ſui Jephte. Dixeruntque ad eum: Veni & eſto princeps noſter, & pugna contra filios Amon. Q. XXVI. Quales fuerint Menſes Judæorüm? Et quales anni? è Reſp. Hebræi habuernnt duplicem annum, videlicet Civilem & Sacrum. Annum Civilem, forte ut convenirent cum Ægyptiis, inhoa- bant Menſe Tixri, qui ſuo initié correſpondet Septembri. Annum Sa- crum ſeu Eecleſiaſticum incipiebant Menſe Miſan, cujus principium correſpondet Martio; ut enim patebit ex dicendis, initia horum an- norum non habebant diem fixum, ſed mobilem pro diverſa incidentia primi Plenilunii poſt Æquinoctium Vernum. 2. In annis Ordinariis numerabant Menſes duodecim; ſed quovis ſecundò annò́ numerabant Menſes tredecim. Nomina horum Menſium ſunt ſequentes. I. Niſan. 2. Jar. 3. Sivan. 4. Tamur. §. Ab. 6. Elul. 7. Tisri. 8. Ma- reshuan. 9. Casleu. 10. Thebet. II. Sebath. 12. Adas. 13. Veadar. Notandum ʒ. Menſes priores duodecim erant Menſes tantùm Lunares, qui inchoabantur & numerabantur à Novilunio uſque ad alterum No- vilunium. Conſequenter, cùm Luna à Novilunio uſque ad alterum No- vilunium ſuum curſum motu medio peragat intra dies 29. Horas 12. Minuta 44. ſequitur Menſes Lunares Judaicos tantùm habuiſſe Dies 29, cum horis I12. & 44. Minutis. Exinde ſequitur, totum annum Judai- cum ordinarium tantùm habuiſſe dies 354. cum 8. horis & 48. Minutis. Ea de cauſa, ut annus Lunaris denuèò coincideret cum anno Solari, qui computatur ab uno Æquinoctio ad alterum & conficitur diebus 365. „ horis ſex; quolibet ſecundé anné ad ultimum duodecimum Menſem Adar addiderunt integrum Menſem Intercalarem, nempe Menſem Veadar; cui quolibet ſecundò annéô artribucrun viginti duos dies, & quolibet quartò anno viginti tres dies. Et quia in hac intercalatione negligebantur illa 48. reſidua Minuta, quæ intra 120. annos faciunt ho- ras 96. ſeu dies quatuor; ideo ad coæquandum Annum Lunarem cum Solari intra 120. annos Menſi intercalari debuiſſent addere quatuor dies; quamvis nec iſta exæquatio exacta fuiſſet. Notandum 4. Menſes Judai- cos non correſpondere noſtris menſibus ex integro, ſed inadæ quate santúm; quia non incipiunt cum noſtris menſibus, ſed aliquando eirca initium, aliquando circa medium, aliquando circa finem. Ut enim Patet ex noſtris Calendariis, Novilunia, à quibus ſumsbant initum enles —„ Pars VII. Explicatio terum Hebraicarum, & . 359 . enſes Judaici aliquando contingunt initié Menſis; aliquando circa Medium vel circa finem. Sic Menſis . Niſan. Martio. Aprili. Jar. Aprili. Majo. Sivan. Majo. Junio. Tamuz. Junio. Julio. Ab. fulio. . Auguſto. Elul. 5 Auguſto. Septembri. . Tisri. . Septembri. 5 Octobri. Mareshuan. — octobrii. Novembri. Casleu. F. Novembri. Decembri. Thebet. Decembri. Januarie. Sebat. Januario. Februario. Adar. Februario. Martio. „ Veacdar. . Martio. Aprili. L. XMAVII. Quid ſignificatur per Cubitum in Scri- pturazs Reſp. Per cubitum in Scriptura à tempore Moyſis uſque ad capti- vitatem Babylonicam intelligitur menſura ferme trium pedum Pariſien- ſium; hanc enim ex antiquis Prototypis in Cayro, urbe gypti vetu- tiſſima deſumptam teſtatur Calmetus. V. Cubus Idem probari poteſt ex Ezechielis 43. v. 13. ubi videtur aſſerere, cubitum veterem integro . Palmo 360 Prolegomenorum in Sacram Scripturam Palmo fuiſſe majorem cubito ſua ætate recepto. Mæ menſuraæ altaris in cubito veriſſimo, qui habebat cubitum & palinum. Gum ergo cubitus huma- nus ſit ſexta pars ſtaturæ humanæ; & ſtatura humana ordinarie non multum excedat ſex pedes Pariſienſes, ſequitur, cubitum non multum exceſſiſſe pedem cum dimidio, cui ſi additur palmus fiunt ad minimum duo pedes cum dimidio. Sed poſt Captivitatem Babylonicam Cubitus fumebatur pro menſura ſolum unius pedis Pariſienfis cum dimidio; ut proin cubitus poſt captivitatem Babylonicam dimidia parte fuerit immi- nutus. Id forte propterea fatum, quia Judæi ex Captivitate reduces voluerunt, aut debuerunt ſe conformare cubitis Babyloniæ receptis. Quod verò admittenda ſit hæc diverfitas eubitorum ante & poſt eaptivi- tatem Babylonicam, probatur ex eo, quia eædem res, quæ defcribun- tur à Scriptoribus præcedentibus captivitatem, deſcribuntur in numero cubitorum duplo minore, quàm à Scriptoribus ſubſequentibus captivi- tatem. Sic altitudo Columnarum in templo Salomonis 3. Reg. 7. v. 15. deſeribitur octodecim cubitorum. Et 2. Paral. 3. V. I5. eadem altitu- do dicitur eſſe triginta quinque cubitorum, quod aliunde provenire nequit, quàâm ex diverlitate cubitorum, quibus uſus eſt author libri Regum, & author libri Paralipbomenon. Ex quo proin confirmari vi- detur illorum opinio, illos libros Jeremiæ, hos Esdræ potius tribuen- dos eſſe; quamvis etiam idem Scriptor pro diverſo Statu & more Rei- publicæ ad diverſas menſuras reſpicere potuerit. Sunt, qui exiſtiment, etiam ante Captivitatem ſemper duplex genus cubitorum in uſu fuiſſe, nempe cubitum Sacrum, & communem; ſed hujus diſtinctionis non habe- tur ratio convincens. Quamvis enim Ezechiel c. 40. v. 9. & 43. v. 13. videatur inſinuare diſtin hionem inter cubitos majores & minores, id ramen ſcriptum eſt, jam ad finem vergente captivitate Babylonica. Vgolinus in ITheſauro Antiquitatum Sacrarum. Tom. 3. fol. 454. improbat hanc diviſionem in cubitum ſacrum, & profanum; verùm ſine poſitivo argumento ex textu originali, ad quem provoeat. AQ XXTVIII. Qualis ſit proportio Monetarum He- braicarum ad monetas uſitatas in Italia vel Germania. Reſßß. Omne genus monetarum Hebraicarum reducitur ad Siclos; Siclus autem Hebraicus valore intrinſeco ac unum florenum argenti, reſpectivè ac comparativè ad alias monetas ma- gis cum metallis heterogeneis mixtas puri, quales fuerunt floreni cuſi à “ Ludo- pondere proximè æquat P⸗= PBars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &. 361 Ludovico XIV. in annis junioribus. Hoc enim pondus proximè reperi . . » 5 — . . . . . in Sicho, qui affervatur Pollinge. Menochius verò in ſuis Diſcurſibus variis afferit, Siclum valere quatuor Julios Romanos. Ex hoc ergo funda- mento facile deducitur valor aliorum nummorum Hebraicorum. Nam Talentum argemti continebat 3000. Siclos; Talentum auri 6000. Siclos; Mna 48. Siclos; Sielus auri 52 Siclos; Drachma ſeu Denarius quar- tam partem Sicli, Solidus dimidium Siclum. Quæ potiſſimùm ex tra- ditione veterum Hebræorum ſeripta ab Interpretibus ſic ſtatuuntur. Exactiùs hæc videri poſſunt in Thoma Goodwino cum annotationibus Vgolini I. cc. qui Siclum ajunt valere dimidium Talerum Imperialem. Q. XXIAX. Qualis ſit proportio ponderum Hebrai- corum ad noſtra? Reſp. Proportio ponderum ſumenda eſt ex uncits. Solæ enim unciæ ſemper fuerunt æqualis ponderis apud judæos & Romanos; ac etiam- num invariatæ manſerunt uſque ad hæc tempora apud omnes nationes Europæ. Conſtat autem Libram antiquitus habuiſſe duodecim uncias; unciam diviſam fuiſſe in octo Drachmas; Drachmam in tres Scrupulos; Scrupulum in viginti grana. Itaque ubi in Scriptura reperitur libra, intelligendæ funt duodecim unciæ, etiamnum noſtris temporibus con- ſuetæ in pharmacopoliis, & in re monetarfa, & ubi ſermo eſt de Drach- ma, intelligenda eſt octava pars unciæ. Alio modo proportio ponde- rum Scripturæ inveniri Poreſt ex pondere Siclorum; quia Hebræi com- muniter pondus rerum exprimere ſolebant ex numero Siclorum. Con- ſtat autem, Siclum Hebraicum ponderare ferme quatuor Drachmas; id eſt, dimidiam unciam, hoc eſt partem duodecimam dimidiæ libræ. Sic quando I. Reg. 17. dicitur, ferrum haſtæ Goliathi habuiſſe in pondere ſexcentos Siclos, & loricam ejus ponderaſſe quinque millia Siclo- rum, & 2. Reg. 14. v. 16. capillos Abſalonis ponderaſſe ducentos Si- clos, facile pondus horum inveniri poteſt, ſumendé duos Scilos pro uncia, & viginti quatuor Siclos pro libra. L. XXAX. Qualis ſit proportio vaſorum Hebraico- rum ad vaſa uſitata noſtris temporibus? Reſp. Calmetus reducit menſuras vaſorum Hebraicorum ad Pari- ſienſes Pintas, ſeu ut nos in Germania vocamus, menſuras. Pintam au- Z2. tem 362 7 Prolegomenorum in Sacram Scripturam tem Pariſienſem dicit capere quadraginta octo pollices cubicos pPedis Pariſienſis. Alia vaſa reducit ad Modios Pariſienſes, qui capiunt qua- draginta octo pedes cubicos pedis Parilienſis. Modius continet duode- cim Sextarios; quorum quivis numerat quatuor pedes cubicos; ſeu duas Minas. Mina continet tres modiolos, quorum quilibet numerat 576. pollices cubicos. His præſuppoſitis proximè dicendum. I. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 9. Webel reddebat 3. Bathos, id eſt, 87. Pintas. 2. 10. Bath Hebraicum, ſeu Epha, ſeu Metretam æquari 29 ½ Pintis. Core vel comer continere decem Bathos, id eſt 298 ½¼ Pintas. Letech reddebat dimidium Core, hoc eſt 149. Pintas. Seath reddebat tertiam partem Bathi, hoc eſt 9¼½ Pintas. Gomor, ſeu Aſaron erat decima pars Epha, id eſt: conſtabat fe- re 3. Pintis. Cab erat ſexta pars Seach ſeu Sethum, duodevigeſima pars Ephæ, id eſt I4 Pinta & ½ Pintæ. Log, ſeu Rebab erat quadrans Cabi. Hin efficiebat ſextam partem Bathi, id eſt, 4 Pintas. Semihin dabat 2 ¼ Pintas. Betzah referebat ſextam partem Log, id eſt, 3. pollices cubi- cos, ſeu magnitudinem ovi. 962. ) ). 256½. 36 è PARS VIII Quæſtiones de Scriptura Miſcellaneæ. Q. I. Cur Scriptura vocetur Vetus aut Novum Te- ſtamentum? Reſp. Tribuitur Scripturæ nomen Teſtamenti ratione contenti, & objecti primarii, de quo tractat. Materia enim & objectum Scripturæ præcipuum eſt fœdus à DEO cum homine initum de conferenda per mortem Chriſti gratia adoptionis, & glorificationis; quæ gratia, cum non conferatur niſi per actualem mortem Chriſti, aquiritur per modum hæreditatis ac quaſi ex teſtamento; ita ut illud ipfſum fœdus à DEO cum homine initum habeat quandam rationem Teſtamenti, per mortem Salvatoris confirmandi. Ut enim obſervat Apoſtolus Heb. 9. v. 16. Ubi Teſtamentum eſt, mors neceſſe eſt intercedat teſtatoris. Teſtamentum enim 1 mortuis confirmatum eſt; alioquin nondum valet, dum vivit, qui teſtatus eſt. ESr⸗ 3 0* 2 2 .„ . „ „ DWZ „* Q II. Quibusnam aliis nominibus vocetur Scri- ptura? B Reſp. Vocatur etiam I. Biblia, quod idem eſt, ac Liber, in latino. 2. Sacra Litterg. 3. Verbum DEI. 4. Inſtrumentum Novum &ι Vetus, quia Eccleſia & Doctores Catholici eà utuntur tanquam inſtrumento ad fidei & morum doctrinam comprobandam, & prædicandam. 5. Elo- quia DEI. OQ. III. Quomodo dividitur Scriptura? . . . . . . . . . * Reſß. Scriptura communiter dividitur r. in libros Hiſtoriales. In horum numero cenſetur totum Deuteronomium, Joſue, Judicum, Ruth, 22 2 Regum, 3 64 Prolegomenorum in Sacram Sripturam Regum, Paralipomenon, Tobiæ, Judith, Esther, Esdræ, Machabæorum, Evangelia, Acta Apoſtolorum. 2. In libros Saptentiales; ad quos refe- runtur liber Job, & libri tres Salomonis, Proverbia, Eccleſiaſtes, Sapien- tia; & Syrach, ſeu Eccleſiaſticus. 3. In libros Propheticos, ad quos præter libros prophetarum etiam pertinent Cantica & Pſalmi varii, & Apocalypſis. 4. In libros Dodrinales; in quibus doctrina fidei & morum ſimplici modo ex inſtituto & fine primario proponitur non ſolùm narrativè ex alieno, ſed ex proprio ſeribentis ore & mente. Ad hos ſpectant omnes Epiſtola Pauli, & ſeptem Canonicæ, & multi Pſalmi. Hinc Pfal- terium poſſet haberi pro libro mixto ex Prophetico & Doctrinali. Q. IV. An Scriptores Sacri intellexerint, quæ ſcri- bebant? Reſp. Scriptores Sacri haud dubiè intellexerunt ſenſum litteralem in libris, quos ſeribebant, hiſtorialibus, Sapientialibus, & Doctrinalibus; ſed num etiam intellexerint ſemper ſenſum litteralem in libris Prophe- ticis; aut num intellexerint etiam ſenſus omnes Allegoricos ac myſticos librorum ſuorum Hiſtorialium, & Sapientialium, res incerra eſt, atque pro informatione fidei vel morum non necefſaria. Qum ergo non ſit ulla neceſſitas ſpecialium illuſtrationum ad dirigendos Eccleſiæ Docto- res in ejusmodi rebus adiaphoris, non eſt operæ pretium, fatigare Le- ctorem recenſione opinionum & authoritatum variantium. Veroſimi- le eſt, Prophetas fubſtantiam ſuarum viſionum & oraculorum circa ob- jecta prophetiæ primaria intellexiſſe; earundem tamen viſionum obje- cta ſecundaria, aut objeétorum primariorum modum non eſſe aſſecu- t0s. Quod Prophetæ ſubſtantiam ſuarum prophetiarum agnoverint, videtur, colligi ex illo Davidis Pſal. 50o. Incerta & occulta ſa- pientiæ tua maniſeſtaſti mihi. Idem videtur deſumi ex eo, quod Danieli fuerit concefſa intelligentia ſuarum viſionum; juxta illud Daniel. 10. V. I. Revelatum eſt Danieli verbum verum; intellexitque ſermonem; intelligentia enim eſt opus in viſione. Probabile proin eſt, eam gratiam etiam aliis Prophetis DEO charis non fuiſſe denegatam. Aliud indieium hujus agnitionis præbet, quod Prophetæ, ubi occurrunt figuræ de Chriſto & Eccleſia, ſubitò rapiantur in Ectaſin, & in medio curſu ſuarum aliarum Prophetiarum extra ſe rapti toti hæreant in contemplatione hajus obje- cti incidentis, donec denuò ad filum ſuæ prophetiæ redeant: quæ SS repen- ᷑ . . - 8ʒ—ʒ— ð Bars EIII. Quaſziones Je Sriptura Miſcellaneæ. 365 repentinæ Ectaſes connaturaliter in ſubjecto fupponunt agnitionem, & admirationem, & excefſum amoris. Obſervare etiam licet in Prophetis extraordinarios affectus lætitiæ, alacritatis, vel timoris, dum illis fiunt prophetiæ de Chriſto & Eccleſia; qui affectus connaturaliter petunt præviam agnitionem myſterii. Hæc tamen veroſimiliter dicta ſunto; quia non eſt de ratione prophetiæ, ut loquens eam intelligat. Joannes. poſtquam retulerat conſilium Sphc⸗ Expedit vobis, ut unus moria- tur homo pro populo; addit: Hoc autem à ſemetipſo non dixit, ſed cum eſſet Pontifer anni illius, prophetavit, quod gE& US erat mori.- turus pro gente. Joa. II. Cæterûm quod Prophetæ, & alii Scriptores Sacri non intellexerint omnes ſenſus Scripturæ, P. Joſephus à Nativi- tate in ſuo Lectore Biblico Tr. 2. C. 3. art. 6. rectè etiam probat ex eo; quia Scriptura ordinatur in utilitarem Eccleſiæ, in qua ob diviſionem gratiarum à diverſis Expoſitoribus eliciuntur diverſi ſenſus Scripturæ; non verèò in utilitatem ſolius Scriptoris Sacri, ut ille ſolus comprehen- dat omnes ſenſus ac prope innumeros ſui libri, quem ſcribit. Q. V. An Vetus & Novum Teſtamentum ſe invicem comprobent? Sðð Reſp. Vetus Teſtamentum comprobatur ex Novo, & Novum vi- ciſſim comprobatur ex Veteri ſine vitioſo circulo probationis. Hic mu- tuus comprobandi modus duplici ratione explicari poteſt. Primè namque dici poteſt; veracitatem Veteris Teſtamenti, ut aliunde ex mi- raculis & ſerie Actorum demonſtratam, aut præſtabilitam, ac notam, & conceſſam, ſervire iis ad recipiendam doctrinam Chriſti & Apoſto- lorum, quibus hujus doctrinæ veracitas nondum direcdlis argumentis videbatur eſſe demonſtrata; Et hoc modo Chriſtus & Apoſtoli ſæpe pro- vocant ad teſtimonia veteris Legis. S& crederetis Moeyi, inquit Chriſtus, crederetis forſitan & mihi. Joa. 5. Et D. Petrus Ep. 2. c. I. Hanc vocem (hic eſt filius meus dilectus) nos audivimus de cœlo allatam, ocum eſſemus cum ipſo in monte ſancto (Thabor in transfiguratione) Et habemus prmiorem pro- pheticum ſermonem; cui (tanquam aliunde vobis demonſtrato, & firmius à vobis recepto, quàm noſtræ apparitioni) bene facitis attendentes. Vi- ciſſim autem fieri poteſt, ut aliquibus veracitas Chriſti & Apoſtoloru ex evidentia miraculorum ſit certius demonſtrata, quàm veracitas Li- brorum Veteris Teſtamenti. His ergo Novum Teſtamentum fſervit ad 22 3 com- 366 Prolegomenorum in Sacram Scripturam — comprobandum Vetus Teſtamentum. Sed in hoc primo modo Novum & Vetus Leſtamentum tantummodo ſe invicem ad comprobandum ju- vant reſpectu diverſorum hominum, inæquali firmitate adhæſionis hoc vel illud Teſtamentum recipientium. Secundus autem modus ſervit re- ſpectu ejusdem intellectůs, & conſiſtit in hoc; quod tam exacta con- formitas prædictionum tam multiplicium, & à diverſis perſonis fide dignis diverfifimis temnporibus editarum, & conſtanti traditione de Meſſia explicatarum, & tam diverſarum inter ſe, & tam minutarum quoad minutiſſimas circumſtantias, & tam ſpecificarum quoad deter- minationem perſonarum, locorum, & temporum, & circa objecta re- motiſſima à præjudiciis, ſpe, & exſpectatione hominum, v. g. circa paflionem Meſſiæ, cum ingenti complexo ac fſerie eventuum, non poſſit eſſe aliquid contingens ex arbitrio, luſu, aut fraude hominum, ſed ſit necefſariò effectus providentiæ, & veracitatis, & præſcientiæ di- vinæ. Itaque hæc concatenatio, harmonia, & conformitas prædictio- num cum eventibus oſtendit ſimul, & prædictiones & eventus ipſos eſle à DEO. Q. VUI. An aliquando tota Scriptura perierit?⸗ Reſp. Non eſt veroſimile, omnia S. Scripturæ exemplaria aliquando periiſſe. Ita ſentit communis contra Salmeronem, Sixtum Senenſem, Lyranum, & alios relatos à P. Angelo à Nativ. Tr. 5. c. I. art. 6. Probatur Reſponſio ex eo; quia neque periit tempore captivitatis Ba- bylonicæ, neque tempore Machabæorum; ergo nunquam; cum nul- lum aliud tempus, quo perierit, à Patronis oppoſitæ ſententiæ afſigne- tur. Quod tempore captivitatis Babylonicæ non perierit, colligitur ex variis indiciis. Nam I. in I. 2. Mach. 2. dicitur, quod Jeremias Ju- dæis Babylonem transmigrantibus dederit Legem, ne ejus obliviſceren- tur, utique Moyſaicam & ſcriptam. Si enim tantùm eos exhortari vo- luiſſet, ne oblivioni traderent obſervantiam aut memoriam legis, non diceretur dare legem, ſed monitum. 2. Ibidem dicitur, quod Jeremias manibus hoſtium ſubduxerit Arcam fæderis, eamque in ſpelunca occul- taverit, donec DEUS congreget congregationem populi. In Arca autem erant incluſi libri Scripturæ prout oſtenſum eſt Parte 3. 3. Jeremias Hanxit everſionem Jeroſolymæ, non amiſſionem Scripturæ, quæ ma- gis fuiſſet deploranda. 4. Non eſt veroſimile, Libros Scripturæ nulli- bi! Cu Por card Leg Jud cred niel 6. In Jude qum, diumm yerſtot nempe Phane, ſi l ls ſeentio lententi De led eti fierint. Nl Ohnnun uas ſud Dia Man , and unolo Populus Ser “ n plebe Din, vombuſtog Rehe⸗ Novum lum ju. nis hoc erritre⸗ ia con⸗ nis ſide jone de utarutm ldeter⸗ elti re. 9 cirea m, non ninum, nrie E⸗ Edictio⸗ us iplos 7 ignando enenſemn, 1. aArt. . itatis Ba⸗ cum nul- Aſigne⸗ emias ju. riſceren⸗ rtaki o⸗ gis, non erelnies c ccll. ſerems ue Ma- nre Uli⸗ hi Pars V- TIr. Quaſtiones de Scriptura Miſrellaneæ. 367 bi fuiſſe, niſi Jeroſolymæ; & ipſos Prophetas exemplaribus caruiſſe. Cum ergo in multis aliis civitatibus fuerint Sacerdotes; & eodem tem- pore extiterint Prophetæ; non eſt credibile, eos exemplari Scripturæ caruiſſe. S5. Regibus in Lege præceptum erat, ut habeant exemplar Legis; & decem Tribus Iſrael, quæ non involvebantur illa vaſtatione Judææ, haud dubiè habuerint exemplaria Legis. Itaque non videtur credibile, omnia illa exemplaria ſimul eodem tempore interiiſſe. 6. Da- niel c. 9. citat libros Moyſis & Jeremiæ. Non allegaret autem perdita. 6. In eodem I. 4. Esdræ c. I4. quem adverſa opinio objicit, dicitur, Judæos ab Esdra petiiſſe, ut proferret librum Moyſis. Itaque dicen- dum, Esdram non de novo ſcripfiſſe Scripturam, ſed tantum Compen- dium, &ũ novam editionem correctam; & leéckionis fixæ regulas, aut verſionem Syriacam. Probatar etiam ſecunda Reſponſionis pars, quod nempe Seriptura non perierit tempore Machabæorum ſub Antiocho Epi- phane. Nam I. I. 1. Mach. z. dicitur, quod Judæi in Maſpha expande- rint libros Legis. 2. Ibidem c. 12. Jonathas ad Sparrtiatas ſcribit, à ſuis Judæis ſolatio baberi ſanctos libros. 3. Act. 15. v. 21. S. Petrus dit; abantiquis temporilus Moyſen prælegi in Synagogis. 4. IIIa per- ſecutio non tangebat decem Tribus Iſrael. Argumenta verò oppoſitæ ſententiæ non ſunt magni ponderis. . Dicunt t. quod in vaſtatione Jeroſolymæ non ſolum Templum, ſed etiam Palatium Regis, & omnes domus urbis incendio abſumptæ faerint. 4. Reg. c. 2 5. Reſpondetur; ex incineratione unicæ urbis non ſequi interitum omnium Exemplarium in tota regione, & in exteris regionibus, in quas Judæi jam pridem diſperſi fuerant. . Dicunt 2. I. 4. Esdræ c. I4. dicit Esdras ad Dominum: Poſetunme eæſz ſculum in tenebris, quoniam incenſa O Lex tua. Keſpondetur; hunc librum eſſe Apocryphum. Quod ſi tamen fi- des hiftorica illi adhibenda eſt; ſenſus eſſe poteſt, quod ſtatus Judææ in luctuoſo ſtatu ſit, eò quod combuſtis plerisque exemplaribus Scripturæ populus Jeroſolymitanus ſit in ignorantia legis, nullo in Synagogis Scripturam publicè prælegente ac exponente; & vix ullo particularium in plebe de novo exemplari ſibi providente. Dicunt 3. in Il. I. Mach. c. I. dicitur; juſfu Antiochi libros legis combuſtos eſſe. 5 Reſpondetur. Similem moviſſe perſecutionem Imperatores in primi- 368 Prolegomenorum in Sacram Srripturam primitiva Eccleſia: nec tamen omnes Chriſtianos fuiſſe traditores libro- rum ſacrorum. Et quod innumera exemplaria effugerint flammas An- tiochi, pater ex probationibus. S. VII. An ſaltem aliqui Libri Scripturæ fuerint Pperditi? 3 Keſp. Authores ſolent diſtinquere inter Scripturas divinitus inſpi- ratas quidem, ſed nunguam receptas in Canonem Eccleſiæ Judaice aur Chriſtianæ; & inter jam ſemel receptas in Canonem. Boſteriorum Scripturarum cenſent nullam periiſſe; illarum verò aliquas periiſſe. Hæc diſtinctio quoad modum loquendi non videtur exacta; quoad ſub- ſtantiam verèò non deſtituitur ratione. Nam quamvis veroſimile ſit, plures libros tam in V. T. quàm in MN. T. divina ſpeciali aſſiſtentia & immediatâ inſpiratione divina ſcriptos fuiſſe, qui tamen perierint, aut etiamnum perituri ſunt; non rect tamen ejusmodi libri vocari poſſunt Scriptura Sacra, quia nunquam à DEO ordinati ſunt in eum finem, ut ſervirent pro directione totius Eccleſiæ Pper modum Regulæ in rebus fidei & morum. DEUsS enim, qui in ſua diſpoſitione non fallitur, quæ efficaciter intendit, eadem etiam diſponit fortiter, ut fiant. Itaque libri, etiam divinitùs inſpirati, ſi à DEO tantm ordinantur pro dire- Gione arbitraria privatorum membrorum Eccleſiæ, non autem pro tota Eccleſia per modum regulæ neceſſariæ in rebus fidei & morum, nunquam comprehendebantur ſub nomine Scripturæ Sacræ. Quæſtio proin redit ad libros ſemel in Canonem receptos; in qua reſponden- dum; non dari argumentum convincens, aliquos periiſſe. Quando Oljicitür; non extare amplius multos libros, ad quos ſe ipſa Seriptura refert, tanquam ad fontes; Reſpondetur, ex eo non ſequi illos libros fuiſſe Canonicos; ſic enim & D. Lucas ſe refert ad teſtimonia teſtium de viſu & auditu in Proëmio ſui Evangelii, quin ſupponat, illos teſtes habuiſſe inſpirationem vel authoritatem divinam; & Apoſtolus in locis duobus approbat duo teſtimonia Poëtarum Gentilium; quin per hoc in- tegra poëmata illorum Poetarum cenſeat carere nævo. Sic ergo ex Regiſtris Regum vel Summorum Pontificum, vel Judicum potuit Scri- Ptor Hiſtoriæ Sacræ quæpiam depromere, quin illa ipſa Regiſtra fuerint exarata digité DEI. Accedit; quod inter libros, quos oppoſita ſen- tentia inter deperditos numerat;, reperiantur aliqui, quamvis ſub alia 11 — jolcrij bente s, 4 ſarior 1. I. 10. II. 12, 13. 15. 16. 17. — dres lbro⸗ UInas An- fuerint tüs inſpi⸗ Haice aut eriorum Periſte. load fub⸗ nnuile ſt, entla & int, Aut poflunt lem, ut n rebus r, gue ltaque 10 Gire- em pro norum, Vefi⸗ onden⸗ Vandh rpptur ibros eſtium teltes nllocis loein⸗ oe Srl⸗ gerint ſen⸗ in⸗ 28 Pers EIII. Ouafiones de Seriptura Miſcellanea. 369 infſcriptione, in libris etiamnum extantibus. Ut Lectori relinquatur libertas ferendi æquum judicium de valore objectionis, aut reſponſio- nis, afferam locos, in quibus Scriptura citat libros, opinione adver- ſariorum deperditos. I. In Epiſtola Judæ v. 14. dicitur: Prophetavit de bis ſeptimus ab Aqam Enoch, dicens: Ecce venit Dominus in Sanctis millibus ſuis. Quæ verba videtur Apoſtolus deſumpfiſſe ex aliquo libro. 2. In l. Numerorum, ſcripto à Moyſe, c. 21. v. 14. dicitur: Sicut Yriptum eſt in libro bellorum Domini. 3. Joſue 10. v. 13. Steterunt Sol & Euna. Nonne ſeriptum eſt boc in libro juſtorum? Et 2. Reg. I. v. 18. Præcepit, ut docerent k- lios Juda arcum, ſicut ſoriptum eſt in libro juſzorum. 4. 1. 3. Reg. 14. v. 19. KReliqua verborum Roboam ecce ſeripta ſünt in libro verborum dierum regum Iſrael. Hæc citatio repetitur alibi fæpius. . 5. I. 3. Reg. II. v. 41. Liber verborum dierum Salomonis. 6. 2. Paral. 24. v. ult. allegatur Liber Kegum: & ibidem c. 6. 2 5. 27. 28.32. 35.36. Liber Regum Juda & Iſraelz & ibidem c. 33. v. 18. Liber Regum Iſrael. In his omnibus citationibus allegata non vi- dentur reperiri in quatuor libris Regum, qui nunc extant. 7. 1. Paral. c. ult. v. 29. citatur Liber Samuelis videntis. 8. I. Reg. 10. v. 25. dicitur: Locutus eſt Samuel ad populum legem regnt, & ſeripfit in libro, & repoſuit coram Domino; hoc eſt, in Arca, ubi non reponebantur niſi opera divina. 9. I. I. Paral. c. ult. v. 29. & 2. Paral. 9. v. 29. Libri Nathan Prophetæ. 10. Liber Gad videntis. I. Parahl. c. ult. v. 29. II. Liber Abiæ Silonitis. 2. Paral. 9. v. 29. 12. Liber ſeu M Addo Videntis. 2. Paral. 9. v. 29. & c. 12. v. 15. & c. I3. V. ulr. 13. Liber Yebu ſilii Hanani. 2. Paral. 20. v. 34. 14. Sermones Hozai. 2. Paral. 3 3. v. 19. 15. 2. Paral. 26. v. 22. Keliqua Sermonum Ozia priorum & noviſſimo- rum ſeripfit Iſaias flius Amos ropheta. 16. Tria millia parabolarum Salomonis. 3. Reg. 4. v. 32. Hunc autem naumerum non explent Proverbia Salomonis, quæ nunc extant. 17. Quingque millia Canticorum Salomonis. 3. Reg. 4. v. 32. ubi etiam Aaa dicitur, 1 19. Liber dierum 37⁰ PBrolegomenorum in Sacram Soripturam dicitur, eum diſputaſſe de lignis, plantis, & animalibus, diſ- ſertationibûs veroſimiliter ſcriptò́ conſignatis. 18. Deſeriptiones Jeremiwz. 2. Mach. 2. V. I. oannis Hircani. I. Mach. c. ult. v. ult. 20. Libri gaſonis COyrenæi. 2. Mach. 2. v. 24. 21. Literz Eliæ Prophetæ miſſo ad goram Regem. 2. Paral. 21. ubi re- fertur hujus Epiſtolæ tantùm fragmentum. Verùm, ut ſupra monui, non evincitur, hes libros à Scriptura allegatos fuiſſe unquam editos pro directione Eceleſiæ per modum uni- verſalis Regulæ in rebus fidei & morum, quod tamen requiritur ad ra- tionem Scripturæ Sacræ. V. Bonfrer. Proleg. c. 7. LQ. VitI. An citationes Apoſtolorum, & Evangeliſta- rum ſint exactæ?! Reſp. Nonnullæ citationes Apoſtolorum & Evangeliſtarum refe- runt potius ſenſum, quàm tzenorem verborum; ita ut ſint potius expli- cativæ, quàm narrativæ. Diſerimen enim inter citationem explica- tivam, & narrativam eſt, quod in citatione narrativa allegetur aut ipſe tenor verborum, aut certè ſenſus verborum obvius; econtra in citationibus expoſitoriis, ſeu explicativis ſumitur ſenſus verborum non obvius, ſed latens, ac primùm reperibilis per neceſſariam illationem 1 vel attentam reflexionem. Hoc autem modo fuiſſe comparatas non- nullas citationes Apoſtolorum, & Evangeliſtarum, inductio dabit. 1. In esdlalem Judaz, ſicut ſoriptum eſt per Prophetam, & tu Pethlebem terra Juda nequaquam minima es in principilis Juda; ex te enim exiet Dux, qui regat populum meum Iſiael. Math. 2. v. 5. Hic textus reperitur in Michea c. S§. v. 2. his verbis: Ez tu Bethlebem Ephrata parvulus es in millibus Juda; ex te mibi egredietur, qui ſit dominator in Irael. 2. Tunc adimpletum eft, quod dictum eſt per geremiam dicentem: Vox in Rama audita eE, ploratus & ululatus multus, Rachel plorans Klios ſuos. Marh. z. v. I8. Hic locus reperitur in Jeremia c. 31. v. 15. Vox in excelſo audita eſt lamentationis, luctus & fletus Rachel plo- rautis ſilios ſuos. D 3. Habitavit in civitate quæ vocatur Nazaretb, ut adimplere- tur „-„2--.-— — —ͤä,. — — 1 I⸗ 4* 4⸗ la; n gui . l⸗ ſe⸗ . Pars E. 1I. Quæßiones de Seriptura Miſcellanewa. 371 tur, quod dictum eſt per prophetas; quoniam Nazaraus voca- bitur. Math. 2. v. 23. De Chriſti Nazaræatu expreſſis verbis in Pro- phetis nil legitur; ſed tantùm implicité, in quantum Samſon, & alii, qui erant figura Chriſti, repræſentantur tanquam Nazaræi. Sic in Pro- phetia Patriarchæ Jacobi Gen. 49. v. 26. dicitur: Benedictiones patris tui confortatæſäunt, donec veniret deſiderium collium æternorum; Rant in capite Joleph, & in vertice Nazarazi inter fratres ſios. Et Judi- cum 13. v. 5§. matri Samſonis angelus prophetat: Erit Nazaræus db A4.. Jeceſſit in Egyptum, & erat ibi usque ad obitum Herodis; ut adimpleretur quod dictum eſz per prophetam dicentem; Ex Aig)bto vocav‿ν liuin méuin. Math. 2. v. I5. Hic locus reperitur Oſeæ 1I. v. I. Quia puer HGrael, & dilexi eum; & ex Aog)pto vocavi ſilium meumn; ubi de toto populo Iſraelitico literaliter ſermo eſt. . S. Non fregerunt us erura, ſed unus militum lanceds latus ejus aperuit - Jacta ſunt hac, ut Soeriptura impleretur: Os non commi- nuetis e eo; & erum alia Seriptura dicit: Videlbunt in quem trans- Rrverunt. Joa. 19. v. 3 3. De ofſibus Chriſti non confringendis in Scri- ptura nil haberur, niſi in figura Agni Paſchalis, de quo Numer. 9. v. 12. ſeribitur: Os ejus non confringent. Et Zach. 12. v. 10. In illa die effundam ſuper habitatores Jeruſalem ſpiritum gratiæ & precum, & aſpicient adme, quem conkxerunnd. 6. Sicut ſoriptum eſt: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor bominis dſeenderunt, quæ præparavit DEUS iis, qui di- ligint illum. I. Cor. 2. v. 9. Hic textus Iſaiæ 64. v. 4. ſic legitur: . Jaæculo non audierunt, neque auribus perceperunt, oculus non vi- dit DEUS absque te, quæ praparaſei exſpectantibus te. 7. Sicut ſoriptum eſt: Quam ſpecioſi pedes evangelizantium pa- cem, evangelizantium bona. Rom. 10. v. 15. Hic textus refertur de Chriſto in ſingulari Iſaiæ 52. v. 6. Ego ipſe qui loquebar, ecce adſim. Quam pulchri ſuper montes pedes aununtiantis & pradicantis pacem, annuntiantis Vnonuin. Et Nahum I. v. I15. Ecce ſuper montes pedes evangelizantis & annuntiantis pacem. 8. Tunc het ſermo, qui ſoriptus eſt. Alſorpta eſt mors in victo- ria; ubi et mors victoria tua? ubi eſi mors ſitimulus tuus? I. Cor. 15. v. 55§. Hic textus in Oſea ſic legitur: De manu mortis erho zics Aa a 2 ⸗ 377 Prolegomenorum in Sacram &ripturam de morte redima eos: Ero mors tun 6 mors; morſus tuus ero in- FKerne. c. I 3. v. I44. . Ex his ergo, & pluribus ejusmodi citationibus liquet, Evange- liſtas, & Apoſtolos in citationibus potius attendiſſe ad nucleum, ac ſen- ſum, quam ad corticem verborum. Videri poſſunt etiam eitationes Math. 12. v. 18. Act. I. v. 20. Act. 13. v. 41. Ephes. 4. v. 8. Heb. 10. v. 3 8. Heb. 1I. v. 21I. M Q. IX. An ſacri Scriptores aliqua ſumpſerint ex pro- fanis authoribus? . Reſp. Certum eſt, Apoſtolum Paulum teſtimonia Scriptorum gentilium ufurpaſſe. In Epiſtola ad Titum 1I. v. 12. de Cretenſibus lo- quens ſeribit: Dixit quidam ex illis proprius ipſorum Propheta: Cretenſes ſemper mendaces, malz beſtiæ, ventres pigri. Teſtimo- nium boc verum eſt. Hoc Teſtimonium eſt Epimenidis Poetæ Græci. Idem I. Cor. 15. v. 33. affert ſentenciam deſumptam ex Menandro Poeta Græco: Corrumpunt mores bonos colloquia prava. Et Actorum 17. v. 29. ait: In ipſo vivimus, & movemur, & ſumus, ſicut & quidam veſtrorum Toetarum dixerunt. Wphus enim & genus ſumus. Genus ergo cum ſimus DEl &c. Hec ſententia eſt Arati, Poetæ ræci. Ubi tamen obſervandum; quod Apoſtolus non ex pruritu ef- Findendæ eruditionis ſemel imbibitæ, neque oſtentationis infrugis causâ his uſus fuerit argumentis, ſed ut ex principiis propriorum con- civium etiam gentilium Chriſtianos pungeret. Proprius, inquit, iſo- 1 Uun probheta. - Quidam veſtrorum Poetarum. Et veroſimile eſt, etiam Menandrum Corinthiis notum ac familiarem fuiſſe. Hinc D. Hieronymus in Epiſt. ad Wagnum, de hac licentia Apoſtoli ſcribens ait: Didicerat (Apoſtolus) à David extorquere de manibus boſtium gladium ,„& Coliæ caput proprio mucrone truncare. D. Auguſtinus verò hunc morem comparat exſpoliationi Ægyptiorum, ex qua He- bræi theſauros Ægypti in cultum DEI & vaſa tabernaculi converterunt. Sunt, qui exiſtiment, D. Paulum etiam ex Platone nonnullas phraſes ac loquendi formulas v. g. de interiore bomine Rom. 7. cx l. 9. de Re- pub. mutuaſſe; ſed ſimilitudo aut identitas phraſium jam uſa reccia- rum non fundat præfumptionem de mutuatione; alioquin & Chriſtus, ubi Acl. 9. Saulo dicit: durum cſt tibi covtra ſtimulum calierzae, . anc pitur: PBars V- II. Qusßtiones de oriptura Miſeekanea. 373 hanc phraſin ex Terentio, Comico Romano, accepiſſe dicendus foret. Aliud accommodationis ex libris aut uſu gentilium exemplum ob- ſervat D. Ambroſius Il. 3. de fide c. I. ubi ait: Et Gigantes & vallem Titanum Prophetici ſermonis ſeries non refugit,; & Haie 713. Strenas, & Filias Eaſtorum dixit; & Jeremias de Babylone memoravit, gquod babitabunt in ea fllieæ Sirenum, ut oftenderet Babylonis, boc eſt, ſoææ- cularis confuſionis illecebras. D. Hieronymus in Kpiſt. cc. cenſet, etiam Proverbia quædam Salomonis à Gentilibus accepta eſſe. Quis, inquit, neſeiat, in Moyſe & in Prophetarum voluminibus guædam alſüumpta de gentilium libris; & Salomonem Ebiloſophis Lyri & nonnulla propo- ſuiſſe, & nonnulla reſpondiſe. Unde in exordio Proverbiorum com- monet, ut intelligamus ſermones prudentiæ, verſütiasque verborum, dicta Sapientum, & ænigmata, guæ propriè Dialecticorum & Thi- loſophorum ſunt. Q. X. Quis fuerit modus prælegendi Scripturam Sa- cram apud Hebræos? Feſp. Hebræorum mos prælegendi Scripturam in conventibus pu- blicis conſiſtit in articulis ſequentibus. I. Prælegebatur aliqua Scripturæ pars omni Septimanàâ die Sabbati. Ita habetur ex AR. 13. v. I S§. & 27. ubi de D. Paulo & D. Barnaba ſic ſeribitur: Iugreſſ Wacsogaon die Sabbatorum ſoderunt. LPoſt lectio- nem autem Trs & Prophetarum miſerunt principes &ynagogæ ad eos: Si eſt in vobis ſermo exbortationis, dicite. Surgens autem Peaulus dit: - Qui babitabant Jeruſalem ignorantes voces Prophe- zaram, quæ per omne Sabbatum leguntur, pbetierunt d Lilata & 0. Et. Act. 15. v. 21. D. Petrus in Concilio Jeroſolymitano dicit: Moyſes 4à temporibus antiquis habet in ſingulis oivitatibus qui eum prædicent in Synogogis, ubi per omne Sabbatum legitur. Et Luc. 4. v. 14. ſcri- Vi JES&& Nazaretb, & intravit ſecundum conſuetudi- nem ſuam die Sabbati in Synagogam,; & ſurrexit legere. Et tra- ditus eſt illi liber Häaiz Propheta „ & ut revolvit Grazn , invenit locum, ubi ſeriptum erat: Spiritus Domini ſuper me - &' cum plicuifet librum, tradidit miniſtro. 2. Non ſoli prælegebantur libri Moyſis, ſed etiam Prophetarum. Patet ex dictis. Aaa z; Qur 374 Prolegomenorum in Sacram Scripturam 2 — 3. Quæ prælegebantur, etiam explicabantur, & cum ſilentio au- diebantur. Id colligitur partim ex adductis locis Scripturæ, partim ex teſtimonio Philonis, quod recitat Euſebius l. 8. Præparat. Evang. c. 7. Legislator, inquit Philo, eos ſeptimis diebäs in unum locum gonvenire voluit, ut ſilenti?, ſummaque cum modeſtid conſidentes legum recitationi aures accom- modent. Atque hunc morem ſic illi perpetuò retinent, ut multitudo quidem univerſa ſileat, niſi cum ea, quæ leguntur, fauſtis acclamationibus proſequuntur; à Sacerdotibus autem, vel ſenioribus aliquis ſacras leges recitans, omnes ſigillatim exponat, donec altà jam veſperà diſcedant univerſi. 4. Tota Scriptura à Judæis dividebatur in tot Sectiones, ſeu Para- ſchas, ut vocant, quot per decurſum anni reperiuntur Sabbata. Sin- gulis proin Sabbatis Lector abſolvebat unam Paraſcham, ita ut intra an- num tota Scriptura abſolveretur. In fine autem cujuslibet Paraſchæ Lector jungebat partem ex Pentateucho Moyſis. Ne continuata lectio unius Paraſcba ingeneraret auditoribus faſtidium, & ipſa Paraſcha quæ- libet in ſeptem minores ſectiones ſubdividebatur, ut & Le ctor & audien- tes interjectà pausàâà à fatigatione quieſcere Poſſent. 5§. Scriptura ipfa in publico prælegenda aliquot vitulinis mem- branis conſutis, & in extremitate ad duo ligna tornata annexis inſcripta erat. Buxtorfius in Synag. Jud. c. 14. ſcribit, eas membranas in latitu- dine habuiſſe feſqui- ulnam; in longitudine autem quinquaginta. A XI. Quis fuerit modus prælegendi populo Scri- pturam in primis Eccleſiæ ſæculis? Reſp. Hic modus deſcribitur in l. Conſtitutionum Apoſtol. qui li- per, licet non foret Clementis Romani Papæ, in iis tamen quæ concer- nunt ritus publicos, meretur omnimodam fidem; neque enim author mentiri voluiſſet in re quotidiana ferme, omnium conſpectui expoſita; neque Patres ſæculi quarti his libris ullam authoritatem contuliſſent, ſi in rebus apertis mendacia reperiſſent, Author l. 2. c. 57. modum ſub Sacrificio Miſſæ prælegendi Scripturam ſic deſeribit: Laici in altera parte (Eccleſiæ: nempe in navi) ordinatè, decorè, ac quietè ſedeant. Mulie- res ſedeant ſeparatim, & cum ſilentio. In medio autem Lector ex loco edito legat libros Moyſis, & Jeſu Nave, Judicum, & Regum, & Paralipomena, & Esdtam, Job, & Salomonem & 16. Prophetas. Peractis verò binis lectio- nibus de binis libris, alius quispiam Pſalmos Dapid canat. Populus verò initiæ yerſuum —.. ° — la l⸗ l⸗ 101 ta; 1 ſub⸗ te ⸗ lin ℳ5 jo⸗ itis Pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellanea. 375 verſuum ſuccinat. Deinde Acta noſtra Legantur; Item Epiſtola Pauli. Po- ſtea Diaconus aut Presbyter Epangelia legat. Et cum legitur Evangelium, Presbyteri ac Diaconi univerſusque populus magno cum ſilentio ſtent. Deinde bortentur populum presbyteri, & poſtremus omnium Epiſcopus. 2. D. Cypria- nus I. 2. Epiſt. 5§. teſtatur, Lectores ex pulpito, ſeu Ambone Evange- lia prælegiſſe. 3. Socrates I. §5. c. 22. ſcribit, in Eccleſia Alexandrina Scripturas feriâ quartà & ſexta prælectas, atque à Doctoribus expoſitas fuiſſe. 4. Tertullianus in Apolog. & D. Cyprianus Serm. de lapſis inſi- nuant, communes preces Eccleſiæ Lectioni Scripturæ præmiſſas & fub- junctas fuiſſe; quod & Ordo Miſſæ, cujus lectio Scripturæ erat pars, per ſe monſtrat. Quod & Author Conſtit. Apoſt. l. cc. apertè tradit, dum verbis ſupra adducétis ſubjungit: Deinde cuncti conſurgentes, & verſus Orientem ſpectantes egreſsis Catechumenis & Pænitentibus DElIM precentur; Diaconi autem poſt precationem oblationi Eychariſtia operam dent. AQ. XII. An extiterit antiquitùs Scripturæ diviſio in Cabita, & in Verſus * Et quis hujus diviſionis inventor: Reſp. Libri Scripturæ uſque ad Sæculum decimum tertium nee- dum fuerunt diſtincti in Capita, & Verſus; quinimmo illis antiquis tem- poribus nec reperitur diſtinctio propoſitionum per interpunctiones; comata, puncta, puncta interrogationis &c. Id evidens eſt perluſtran- ti antiqua Manuſcripta Sæculò decimô tertio anteriora. Idipſum obſer- vavit Sixtus Senenſis, dum in ſua Biblioth. de Methodo ſic feribit: Quod ad diviſionem attinet, ſciendum eſt; hanc Arithmeticam Capitum diſtinctio- nem, quam nunc in Bibliis habemus, recentem eſſe; nam ante quingentos annos nullus ſive apud Hebraos, ſive apud Gratos invenitur divina Scripturæ locus nu- meratim citatus, prater Pſalmos, & Juæ nunc tam in Graæcis, quaàm in Hebrais E& Latinis Editionibus ſpectantur capitum diviſiones ac numeri, ex noſtris latinis Codicibus accepti ſunt. Partiebantur namque vetuſtiſſimi illi Expoſitores divi- nas ripturas, easque citabant non capitum enumeratione & numerorum reci- tatione, ſed per allegationem particularium hiſtoriarum; Siout Auguſtinus di- xit, ſe ſeripſiſſe à principio Geneſeos uſque ad expulſionem primorum parentum * Paradiſo; & Gregorius etiam, ſe expoſuiſſe à principio libri Regum uſque ad Davidis unctionem; pro eo, quod nunc diceremus, in priora tria Geneſeos ca- pita; vel in quindecim anteriora capita primi Regum. . Reſp. zdo. Inventorem hujus utiliſſimæ diviſionis in Capita fuiſſe Augonem Cardinalem, Ordinis Prædicatorum ; qui cum centum, vel ut . alii 35376 Prolegomenorum in Scripturam Sacram alii ſcribunt, 500. ſui Ordinis ſocios adhiberet ad conficiendas Concor- dantias Scripturæ, neceſſe habuit, etiam ſtatuere partitionem librorum in Capita. An verè illa partitio capitum adeo omnibus numeris abſoluta ſit, ut melior fieri nequiverit, alla eſt quæſtio. Sunt namque, qui ob- ſervant, in nonnullis Capitibus poſtremos verfus ſenſu potius jungen- dos cum primis verſiculis eapitis ſubſequentis, quàm cum verſibus præ- cedentibus. Reſp. 3tib. Diſtinétio Capitum in litteras Alphabeticas A. B. C. D. E. fuit ſimul inventa ab Hugone Cardinale. Cum enim necdum reperta fuerit diviſio Capitum in Verſus, Hugo hôc ſaltem Litterarum ſubſidiê ad majorem eommoditatem Concordantiis & Citationibus conciliandam utendum cenſuit. Sèß . 1 Reſp. ztb. Diviſio Capitum in Verſus non eſt antiquior ſæculéô de- cimô ſextò. Id patet ex eo; quia nullum uspiam reperitur exemplar Scripturæ Manuſcriptum ſeu impreſſum ſæculé decimôò ſexté antiquius, in quo reperiatur diviſio in Verſus. Quinimò reperiuntur adhue Bibliæ impreſſæ initiò ſæculi decimi ſexti ſine ulla verſuum diſtin tione. In- ventio hujus diviſionis tribuitur ſaltem curæ & operæ Roberti Stepha- ni, celebris Bibliopolæ & Typographi, qui eam primus ex ſua LTypo- graphia publicavit anno 1541, quo tempore adhuc erat Catholicus. Fie- ri tamen potuiſſe meliorem diviſionem; nec eam, quæ nunc extat, ha- bendam elſle pro certo argumento diviſionis ſenſuum & propoſitionum, eſt receptum ab Interpretibus. Q. XII. Quid intelligitur per Concordantias Scri- pturæ Quis Author? Et quis illarum uſus? Reſp. . Concordantiæ ſunt Index omnium vocum in Seriptura re- peribilium cum inſinuatione totius contextůs per conterminos immedia- tè præcedentes, vel ſubſequentes. Ex hac definitione ſtatim patet infinita utilitas hujus immenſi ope- ris; quia ſi vel unicum terminum novero de objecto in Concione „ di- feurſu, aut diſputatione pertractando, ex Concordamtiis ſtatim ſciun- tur omnes textus Scripturæ, in quibus de eodem objecto fub eadem de- nominatione fit mentio. Reſp. 2. Author Concordantiarum, prout Calmetus in Præfat. Diction. Biblici diſſerit, eſt Hugo de S. Caro, Ordinis S. Dominici, qui, Uut — — ⏑ e⸗ n⸗ le⸗ . ni, Pars VIII. Quaſtiones de &riptura Miſcellanea. 377 ut hoc Opus perficeret, in quingentos, vel ut alibi ſcribit, centum Reli- gioſos ſui Ordinis certum vocum recenſendarum penſum diſtribuit. Obiit 1261. Verúm cum Hugo in ſuas Concordantias tantùm retulerit voces declinabiles, Conradus Halberſtadianus, pariter Dominicanus, circa annum 1290. etiam voces indeclinabiles adjecit. Tandem circa annum 1430. Joannes Segovienſis etiam Indicem multarum particula- rum indeclinabilium addidit. Reperta arte Typographica circa annum I450. Concordantiæ illæ ſæpius recuſæ ſunt; verùm cum textus integri in Concordantiis tantum citarentur per Litteras Capitum alphabeticas A. B. C. D. &c.; Robertus Stephanus anno 1541. Biblia etiam in Verſi- eculos diſtinxit; ex quo proin tempore in Concordantiis etiam Verſiculi annotari cœperunt. Verum cum etiamnum non pauca Scripturæ voca- bula Concordantiis deeſſent, Gaſpar Zamora Jeſuita Hiſpanus auctio- res edidit. Nunc verô, cum animadverſum ſit, in editionibus Conecor- dantiarum, præſertim germanicis, irrepſiſſe ferme innumeras citatio= nes erroneas, pluraque deficere nomina, Martinus Veithius Bibliopo- la Auguſtanus ſpondet editionem Concordantiarum operà Canonico- rum Regularium Dieſleniium ſolertiſſimâ plurimis vocibus auctam, & à multis mendorum millibus repurgatam. Pararunt etiam alii quidam viri induſtrii alias duplicis generis Concordantias, plurima laude com- mendandas; unas quidem, in quibus textus in Concordantiis reperibi- les perfecto ſenſu deſtituti ex contextu ita complentur, ut integrum ſen- fum expleant. Hoc genus Concordantiarum, quamvis mole triplâ vel- quadruplà excederet Concordantias nunc uſitatas, ſerviret tamen pluri- mis, præſertim in Scriptura ſacra non exercitatis; utpote quibus diſni- nis, qui in modernis Concordantiis apponuntur, de integro textu ac- ſenſu completo ſumere conjecturam. Alterum genus Concordantia- rum eſt, in quo ſingulis Scripturæ voculis non ſolum adjungitur con- textus ſufficiens ad conſtituendum ſenſum completum, ſed ubi opus eſt, etiam additur ex aliquot determinatis Commendatoribus expoſitio. Ve- rùm interveniente eorum morte, qui laborem ſuſceperant, neutrum hujusmodi ambarum poſteriorum Concordantiarum genus hucusque adt umbilicum, lucemque publicam perductum eſt. Reſp. 3. Præeunte exemplé Latinorum fuerunt, qui etiam com- cillimum, quin & impoſſibile accidit, ex paucis unius vocula contermi- pilarunt Concordantias Gracas & Hebraicas. Græcas conſcripfit Kirche- rus Acatholicus, easque publicavit Francofurti 1607. Idem opus au-- B b b- Kius⸗ 378 Prolegomenorum insacram Seripturam Gius & emendatius operam conferente Tromio prodiit typis Hollandi- cis in duobus tomis in folio anno 1718. Hebraicæ verò Concordantiæ primitùs conſeriptæ à Rabbino Nathan anno 1438. variis dein in locis, Venetiis videlicet, Baſileæ, ac Romæ excuſæ, tandem induſtria Buxtor- fi emendatiores prodierunt Baſileæ 16 32. Aliam editionem dedit Cri- neſius Wittenbergæ 1627. Epitome prodiit Berolini 1677. Londini anno 1680. in 4. excuſum eſt Concordantiale Lexicon Hebræo- Latino- Biblicum. Eodem anno Francofurti & Lipſiæ Lanckiſchius edidit Epi- tome Concordantiarum Græcarum & Hebraicarum in 4. Reſp. 4. Uſum Concordantiarum pro parandis concionibus Six- tus Senenſis I. 3. Biblioth., & ex illo deſcribit P. Turrius T. 3. Tr. 3. q. 7. a. I. Inprimis, inquiunt, aperto volumine Concordantiarum, quæ- rendum eſt verbum aliquod principale, omnesque pariter voces eidem affines, addo, etiam Synonimæ. v. g. ſi paranda ſit Concio ſupra hunc textum; Laudate Dominum omnes gentes, & thema ſumendum ſit de Laude Divina; in Concordantiis quæri poterit verbum; Laudare, laus, laudatio, laudabilis, laudandus, collaudatio, collaudare, benedicere, jubilare, cantare & . Itaque omnia teſtimonia N. & V. T. fub iſtis titulis recen- ſita, aut indicata inprimis percurrenda; quod in Seripturis verſato non difficile accidit. Quamvis enim in Concordantiis non reperiantur tex- tus integri, ex eorum tamen initiis, medio, aut fine facilé refricatur to- tius textůús memoria. Secundo ex tanta ſententiarum multitudine illæ dun- taxat erunt colligendæ, & in ſchedula deſcribendæ, quæ apparebunt il- luſtriores, atque ad ſcopum concionantis accommodatiores. Terti, poſtquam ſylvula ſententiarum in ſcheda fuerit conſignata, omnes de- nuò in illa ſcheda percurrendæ erunt, atque in ordinem digerendæ. Ordo autem conſiſtit in eo, ut in certas claſſes, ſeu partes orationis referantur. Sic in præfato exemplo ex aliquibus textibus erui poterit definitio laudis divinæ; ex aliis effectus, vel cauſa; ex nonnullis offcia, partes, modi, löca, tempora, neceſſitas, utilitas, impedimenta, dignitas, & . & . Reſp. y. Dari etiam Concordantias rerum, quæ nihil aliud ſunt, quàm compilationes locorum communium, ſeu textuum ad eandem ma- teriam ſpeltantium, in certos tamen titulos ordine alphabetico dipoſi- t&. Hujusmodi autem Concordantiæ ſunt in duplici differentia. Ali- quæ enim ſunt Morales & Concionatoriæ, quæ tantùm colligunt varios texctus collimantes ad materiam moralem vel prædicabilem. Tales Concordantias edidit P. Bulinghen ſub titulo: Loci Communes Scripturæ; P. Lau- K- . l⸗ ne de ſe, en⸗ 001 X⸗ un⸗ til⸗ tib, ge⸗ nis erit is Ge. nt, mma⸗ oſi⸗ Ali⸗ ros gles re; l⸗ Pars VIII. Quaſtiones de Sriptura Miſcellaneg. 379 P. Lauretus in Glva Allegoriarum. P. Eulardus ſub titulo: Concordantia Morales. Easdem auctiores D. Merz novis typis Auguſtæ edidit. Aliud genus ſunt Concordantiæ rerum non ſolùm moralium, ſed etiam non mo- ralium, hiſtoricarum, philoſophicarum &c. In his Concordantiis om- nes res totius Univerſi ordine quodam theologico diſpoſitæ ſunt, ita ut agatur I. de DEO. 2. De Angelis. 3. De Cœlis. 4. De Elementis. 5. De Metallis. 6. De Plantis. 7. De Arboribus. 8. De Piſcibus. 9. De Avibus. 10. De Quadrupedibus &c. II. De Homine Gc. Ejusmodi Concordantias edidit Venetiis 1585. Georgius Bullocus ſub titulo: Oeçonomia Concordantiarum Seripturd. Q. XIV. Quid intelligatur per Paraphraſin Scriptu- rfæ? Reſp. Paraphraſis eſt ejusdem rei diversis quidem verbis, eodem tamen ſenſu declaratio. Hic modus exponendi Scripturam omnium amœniſſimus & commodiſſimus eſt; dummodo in locis, ubi expoſitio eſt ambigua, fiat per ſignum remiſſio ad annotationes fubjungendas ad calcem cujusvis folii aut capitis. Solet autem hoc modo convenientius fieri, ut in una columna ponatur textus Scripturæ; in altera verè co- lumna ponatur Paraphrafis ordine continuo, Exemplum præbet P. Re- my S. J. in expoſitione Epiſtolarum Pauli Auguſtæ edita. Dividitur au- tem Paraphraſis in ſtrictiorem, & fuſiorem ſeu liberiorem. IHIla nil aliud eſt, uan Verſio Scriptura liberior, ubi interdum appoſitione paucarum vocularum, & circumſcriptione rerum ſenſus alioquin obſcurus fit ſatis clarus, & talis eſt verſio vetus Chaldaica, ſeu Targum. Eddem, ſed infeliciter uſus eſt Lutherus in fua verſione Bibliæ germanica, quæ potiùs pro paraphraſi ſenſu hæretico accommodata, quàm pro ſin- cera verſione Bibliæ habenda eſt, prout Emferus in ſuis Annotatio- nibus Germanicis ad verſionem Lutheri demonſtrat. Alterum genus liberioris expoſitionis puraphraſticæ iterum ſubdividitur in Paraphraſin in- tertextam, & non intertextam. Paraphraſis intertexta dieitur, in qua re- tinentur & intexuntur omnia verba Scripturæ juxta editionem Vulga- tam, additis ſolùm particulis conjunctivis, & verbis explicativis. Non intertexta autem dicitur, ubi verba Scripturæ non retinentur, ſed tota expoſitio verbis propriis ipſius expoſitoris continuo ordine fluit. Utrius- que Paraphraſis, intertextæ, & non intertexta exempla præbet Pſalmus 116. Laudate Dominum omnes gentes. Quem Raynerius Paraphraſi in- tertexta ſic exponit. B b b z Lau- „» 230 Prolegomenorum in Sacram Sripturam Laudate Dominum D E UM omnes gentes totius mundi; laudate eum, atque magnificate beneficia gratis præœſtita omnes populi judæorum ad fi- dem convertendi; quoniam confirmata eſt per effectum Incarnationis Chriſti ſuper nos fideles miſericordia ejus, & reparatio noſtra miſericor- diter promiſſa; quia quod per prophetas promiſit, per adventum Chri- ſti complevit, & veritas Domini, quæ Chriſtus eſt, manet nobiſcum in aternum uſque ad conſummationem ſæculi. Econtra Titelmanus eun- dem Pſalmum Paraphraſi continua melius ſic exponit. O vos omnium gen- tium nationes, quæ olim longe eratis à DEO, Wolis ac Dæmoniis ſervientes, DEumque verum ignorantes, nunc laudem date & gloriam Domino DEO, in quem Apoſtolica edocti pradicatione eredidiſtis. Neque ſolus de catero Ju- daorum populus DEUIM laudet; verum abſqué diſeretione omnes populorum nationes, ubivis terrarum conſtituta, pariter collaudate Dominum DEIUIM. Jam enim in tempore iſto gratiæ nobis credentibus impleta eſt & opere exhibita miſericordia, Patribus olim promiſſa. Hæc eſt generis humani per Chriſtum redemptio; & eſt miſericordia Domini (à qua olim longè eramus, quando eramus naturd hlii iræ) jam ſuper non credentes corroboræta atque ſtabilita, ita, ut nunquam auferri poſſit à nobis credentibus in eum. Et veritas promiſ- ſorum ejus non fallet nos in ſempiternum; ſed quæ promiſit, infallibili veritate cuſtodiet credentibus; quæ ſane duplex ratio maximi gaudii cunctis credentibus debet eſſe materia. Nemo non videt, ambas has Paraphraſes eſſe qui- dem elegantes, ſed inter ſe oppoſitas. Hinc planè, ubi expofitio eſt ambigua, requireretur remiſſio ad annotationes, in quibus Lector admo- neretur de aliorum expoſitionibus. AL. XV. Quale ſit diſcrimen inter Gloſſam, Com mentatium, Catenam, LPoſtillam, Homiliamn &c. Reſp. Gloſa, proprie ſumpta, e tantùm brevis expoſitio verbo- rum, ad hoc, ut intelligatur ſenſus verborum. Commentarius verò non ſolùm eſt expoſitio verborum, ſed eriam explicatio rerum v. g. in Geneſi explicandò naturas cœlorum, elementorum, plantarum &c. tradendé hiſtoriæ ſeriem; explanandé ordinem genealogiæ; deſcribendéô inven- tiones artium; rimandé cauſas & effectus eorum, quæ enarrantur; re- cenſendéô varias opiniones Interpretum, &c. Catena vocatur compila- tio Patrum, qui expoſuerunt Scripturam explicandam; ſic D. Thomas conſeripfit Catenam in Evangelium Matthæi ex Patribus, præſertim lati- nis; quia ejus tempore pauca Opera Græcorum Patrum ranr donata S atini- ——— — — — ho⸗ 1on eſi 106 eſl⸗ ilr⸗ nas ti⸗ ata Pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellanec. 381 latinitate. Poſtilla dicit concionem expoſitoriam Scripturæ, ubi textus älicujus Capitis inſigniores continuo ordine exponuntur ſimplici modo fine arte Rhetorica. Homilia autem ſumit tantum paucos textus materiæ declarandæ, illis inſiſtendo eloquenter, & liberrimè ad alias do ctrinas plebi inculcandas excurrendé. Plures modos exponendi Scripturam recenſet & explicat P. Turrius T. 3. tr. 3. q. 7. Sed præfatos noſſe ſuf- fieiat. D. XVI. Quinam reperiantur Commentarii gene- rales in totam Scripturam? Reſp. A Calmeto in Bibliotheca Sacra ex Catholicis enumerantur ſequentes Expoſitores torius Scripturæ 10. Valafridus Strabo Religioſus Benedictinus ex cœnobie Fuldenſi, dein Abbas Augiæ divitis, circa an- num 850. compoſuit Gloſam, uti vocant, Ordinariam in totam Scriptu- ram, quæ velut Catena eſt veterum Patrum. Crebrô Opus hoc typis mandatum eſt in collectione Gloſſarum, Ordinariæ videlicet, Interlinia- lis, & Lyrani. Optimæ tamen cenſentur Editiones Antverpienſis anno 16 7., &d Duacenlis 1624., ſeu potius 1634. cui Poſtillæ Lyrani, ad- ditiones Pauli Burgenſis in Tomo 6. &c. adjectæ ſunt. 2. Anſelmus Laudunenſis Archidiaconus illius urbis, qui circa an- num IIIO Gloſſam Interlinearem, ut vocatur, in univerſa Biblia conſcri- pſit. Reperitur in Gloſſarum editionibus præfatis. 3. Hugo de S§ Caro, Dominicanus, & Cardinalis, qui obiit 1261, Commentarios, ſeu potius Gloſſas, vel &-holia, ſeu Annotationes in totam Scripturam edidit. Æſtimantur plurimuùm, praſertim pro uſu Con- cionatorum, quia & quatuor Senſus Scripturæ miſcuit. Præter plures anteriores editiones noviſſimè recuſus eſt Venetiis in ſeptem Tomis in folio 1732. A., MNicolaus Eyranus Franciſcanus, qui obiit 1340., Commenta- rios breves ſeu Poſtillas in totam Bibliam conſcripfſit, quæ brevitate, ſe- lectu, & perſpicuitate inſuper & eruditione, quam ex Rabbinorum li- bris hauſit commendantur. Ejus Expoſitiones ſimul editæ fu runt cum Gloſſa Ordinaria Walafridi, & cum Gloſſa Interlineari Anſelmi, de qui- bus ſupra. . Dionyſius Richelius Carthuſianus, qui vivis exceſſit 1471. con- cinnavit Commentaria in totam Scripturam. In ills, prout Calmetus Bbb 3 loqui- 382 Prologomenorum in Sacram Scripturam loquitur, non multum profana eruditionis & Criticæ, pietatis autem & reli- gionis plurimum præſefert. Commentaria hæc in pluribus Tomis ſæpius recuſa ſunt. S 6. Cajetanus, Cardinalis, Ordinis D. Dominici, ſeripſit Com- mentaria in totam ferme Bibliam, quæ in §5. Tomis prodierunt 1539. Lugduni. Conſiſtunt potiſſimuùm in expoſitionibus Scripturæ juxta no- vam ſuam verſionem ex lingua Hebraica, cujus tamen perfectam cogni- tionem cenſetur non attigiſſe. Servit tamen pro Interpretibus, ut ha- bito variarum expoſitionum apparatu facilius deprehendant genuinum ſenſum ex combinatione ejusmodi variantium expoſitionum cum aliis Scripturæ textibus. Cajetanus adhuc vixit anno 1546. 7. Midorus Clarus Benedi inus, Epiſcopus Fulginatenſis, Anno- tationes in totum Vetus & Novum Teſtamentum edidit excuſas Venetiis 1542. Ejus Annotationes in V. T. eædem ac Sebaſtiani Munfteri ſunt; ſed emen datæ, & in meliorem formam redactæ. Prologus ac Prolego- mena Clarii in Prohibitorum Indicem rejecta ſunt. Sed anno 1564. editio nova ad Cenſorum Romanerum mentem caſtigata eſt. Obiir Cla- rius 155 5. 8. Lucas Brugenſis Decanus Audomari Annotationes ſcripſit in to- tam Scripturam; quæ extant in tertio tomo ejus Operum, de novo edi- torum Antverpiæ 1712. Hic author pollet eruditione, prudentia, & acumine judicii. 9. Emanuel Sa. S.J. breves in totam Scripturam Annotationes elaboravit, pluries recuſas; Tyronibus, iisque, quibus perfunctorium tantùm S. Scripturæ ſtudium permittitur, utiliſſimas. Obiit 1 596. Edi- tio Colonienſis in 4. levi comparatur pretiô. S= 10. Joannes Mariana S. J. conſimiliter, ut Emanuel Sa, breves Notas in totam Scripturam edidit, ſed fuſiores; quæ prodierunt in fo- lio Pariſs 1620. Author anno 1624. Obiit. L II. Guilielmus Eſtius explicationes edidit in abſtruſiora loca V. & N. T. plurimos textus reliquit intactos. Prodierunt in folio iterata edi- tione Antverpiæ 1682. Ejus tamen Fxpoſitiones in Epiſtolas D. Pau- li, quæ ſunt ejus præcipuus labor, proditerunt ſeorſim tantùm. 12. Joannes Maidonatus S. J. Opus Eſtio ſimile in lucem emiſit Pa- riſiis 1643. in præcipuos utriusque Teſtamenti locos. 13. Joannes Menochius S. J. brevem Litreralis Senſus expoſitio- nem edidit, ſæpius recuſam Pariſiis. P. Tournemine S. J. anno 1719. in . la- ⸗ l. pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellaneæ. 383 in nova editione Pariſina adjecit Prolegomena Bonfrerii, & alios vario- rum Authorum tractatus ad intelligendam Scripturam utiles; quæ edi- tio cum præfato Supplemento eruditiſſimo recuſa eſt Venetiis 1722. & moderato comparatur pretio. I4. Biblia Sacta cum expoſitionibus priſcorum Patrum Literalibus & Myſfticis ipſorum verbiæ ſtdeliter prolatis, Collectore & Scholiaſte Franc. Haræo. Antverpiæ 16 u0. Haræus Canonicus Lovanienſis obiit 1632. 15. Cofnelius à Lapide S. J. Commentaria in totam ferme Scriptu- ram pro uſu præſertim Concionatorum ſelectiſſima edidit, decem tomis in folio comprehenſa. Solos Pſalmos, & librum Job, quorum com- mentaria morte præventus necdum in ordinem digeſſerat, aliorum re- liquit exponendos induſtri?v. Utilem proin navaturus foret operam, qui ad complendum Opus tam eximium ex relictis Cornelii Manuſcri- ptis, ex Lorino, Le Blanc, Pineda & aliis Pſalmos & librum Job in unum tomum conſimili methodo Corneliana compingeret. Methodus autem Viri illius præclariſſimi hæc eſt, ut non modo ſenſum Literalem, ſed etiam Allegoricum, Moralem, & Anagogicum complectatur. Ma- gnam eruditionis in hiſtoria & linguis ſacris præbet copiam. Quod nonnunquam citet libros Scriptorum Veterum, quos noſtra ætas melius inſtructa refert ad ſuppoſititios, v. g. Lucii Dextri, Pſeudo Methodii, Annæi Viterbienſis &c. tempori, non vitio tribuendum eſt: neque enim unius viri eſt, præſertim tanta inter opera deſudantis, prolixiori examine diſcutere omnia. Obiit anno 1637. Elegans Commentario- rum horum editio eſt Antverpienſis 1681. in tomis 19. in f.; nec illâ in- ferior editio Veneta in tomis ſedecim 1710. Expoſitiones in Evangelia & in Epiſtolas D. Pauli, quæ laudantur præ ceteris, impreſſæ ſunt ac venduntur ſeorſim. 16. Jacobus TLirinus S. J., qui & ipſe obiit 1637., Commentarium in tota Biblia reliquit, quo uno præſtantiora quæque cæterorum Inter- pretum & præſertim Cornelii à Lapide in compendium redegit. Pro- diit cum textu Scripturæ Sacræ in Voluminibus tribus in folio Antver- pPiæ 1634. Poſtrema editio Auguſtana, comprehenſa duobus tomis in fol. anno 1704., omiſit textum Scripturæ. Commentario Tirini conſi- milis ſed paulo fuſior eſt 17. Commentarius Jacobi Bordon, S. J. editus Pariſiis in 3. tomis in fol. 1636. 18. Joannes B. Du- Hamel, Presbyter Oratorii in Gallia, & Au- thor 784 Prolegomenorum in Sicram Sripturam thor Philoſophiæ Burgundicæ, poſtquam ſat vitæ in fcientiis naturalibus triverat, motivo altiori ductus Theologicis & Biblicis reliquum ſacra- vit temporis. Edidit Commentarium in totam Scri pturam, poſt editio- nem Pariſinam recuſum Venetiis à Balleonio 173I. in duobus tomis in 4., quem & P. Erhard pauculis mutatis publicavit Auguſtæ ſuo nomine. Obiir Du-Hamelius 1706. Editio Veneta hoc præſtat commodi, quod ſinul contineat textum Scripturæ, & Tabulas Chronologicas utiliſſi- mas, omiſſas in Auguſtana editione Erhardiang. Commentarius hic Du Hamelianus, ſeu ut Auguſtæ inſeribitur, Erhardianus, licet non om- nem perfectionem aſſecutus ſit, Tyronibus tamen conſulendus vide- tur præ Ccæteris. 19. Commentarii Auguſtini Calmet Benedictini in Lotharingia ſcri- pti fuere in lingua Gallica; poſt verſionem tamen latinam editi fuerunt Venetiis, Eucca, ac demum Auguſtæ cum Dictionario Biblico. Author infiſtit tantüm ſenſii Literali; in quo genere interpretandi palmam obtinet præ expoſitionibus totins Scripturæ cæteris eruditione, & in- duſtria. Editio Auguſtana 12. Tomis comprehenſa prodiit 1738. DEus Cl. Seriptori, qui etiamnum ſuæ Abbatiæ religioſiſſmè præeſt, augeat annos ad illuſtrandam amplius laboribus doctis Eccleſiam. 20. Iſaac le Maitre,; communiter diminutivè dickus Sacy, de Sacy „ Sacyus, conferente communem operam Zhoma du Poſe, & tertio quo- dam, ſcripſit in lingua gallica vaſtum Commentarium in totum Vetus & Novum Teſtamentum, qui nuper à peritiſſimo Interprete in latinuum idoma verſus proximè obſtetricante Martino Veithio Bibliopola Augu- ſtano emerget in lucem publicam. Duos ille fenſus, Literalem ſeilicet & Moralem, ſeu ſpiritualem complexus eſt, ſed in elucidatione ſpiritualis potiſſimùm ſensús laborat. Hinc, ne Lectoribus fructum ſpiritualem præcipuè quærentibus linguarum ſacrarum immixtione, & prolixa dif- ficultatum enodatione faſtidio eſſet, difficultates levi brachio attingit, & Originales textus, variasque Interpretum opiniones ad calculum non revocat. Obiit Sacyus Pomponæ I684. anno œtatis 71. Thomas du Foſſe autem tranfit ex hoc mundo Parifiis 1698. Commentarios Sacyi Abbas Beaubrun in Epitomen redegit, novamque editionem Bibliorum Latinogallicam cum Notis dedit PariGis in 3. vol. in fol. De utroque, Sacyo videlicer, & Foſſæo Qalmetus ſcribit ſequentia: UMterque ama- runt ſolitudinem, ubi totam ſere vitam egerunt. Prior ille Sacerdos humilis TEStI Chriſfti amtitionem a ſa omnem amovit. Alter verè nec dignum ſe ſa-. C F- V num igu⸗ et & lalis lem lil. 1,&½ 90t 5 du cyi ru Ile ma- gfilis ſr lis Pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellanea. 385 cris Ordinibus reputans, ſatis habuit tonſurd initiatus altari humile ſervitium impendere. ⸗ l Hac igitur ſunt Commentaria generalia in totam Scripturam. Qui particularia in Partes Scripturæ, aut in libros ſingulos quærit, eadem enumerata reperiet in præfata Bibliotheca Sacra Calmeti, præfixa Di- dionario Biblico. Ob uſum tamen fere quotidianum cenſui adſeriben- dos quosdam Interpretes in Pſalmos & Evangelia. XVII. Quinam commendantur Interpretes in Pſalmos? Reſp. Commendantur ſequentes. I. FEuſebius Cæſarienſis, qui totum Pfſalterium illuſtravit inſigni Com- mentario. Prodiit noviſſimè in fol. inter Anecdota Græcorum Peatrum. HH 2. §. Auguſtinus, qui ſeripſit Homilias in Pſalmos. 3. Petrus Lombardus, qui cx 88. Patribus optimas expoſitiones colle- git. Hoc ejus eximium Opus prodiit Norinbergæ 1478. & Pari- ſiis 154I. & 1561. 5 4. Pagnini Dominicani Catena aurea in Pfalmos. Pariſiis in fol. 1520. 5§. Franc. Titelnani Franciſcani Paraphraſes optimæ in Pſalmos, ſeae- pius recuſæ in 8. 6. Thoma Le Blanc S. J. Commentaria, in ſex tomis in fol. Lugduni edita 1665. v. Ant. Agellii Theatini, Commentarius eximius in Pſalmos prodiit Pariſiis 1611. in fol. *. * 8. Genebrardi Benedictini, viri eruditiſſimi Commentarius do ctiſſimus, Pariſiis editus 1588. in fol. 9. Bellarmini Cardinalis S. J. Commentarius in Pſalmos plenus ſpiritu, nec prolixitate nimius, editus 1640. in 4. 10. Joan. Lorini S. J. Commentarius eruditus in Pſalmos, ſed prolixus, 3. vol. in fol. Moguntiæ 1678. & Venetiis 1710. II. Joan. B. Folengi Benedictini Commentarius impreſſus Romæ 1585., & Coloniæ 1594. unétione ſpiritus & eruditione refertus. ECcCC 12. P. La 386 Prolegomenorum in Sacram &cripturam ——— = — r2. P. La Lapiſſe Dominicani Commentarius in Pſalmos, omnium quos videre licuit præſtantiſſmus, impreſſus in fol. Lugdini. 3. Pfſalterium alucidatum à Thomaſio, impreſſum Viennæ 1735. in 4. Meretur Commendari omnibus. 1I4. Pſalterium elucidatum à RR. D. Nonnoſo Abbate Attilenſi & impreſ- ſum Monachii in 4. 1741. Habet optimas Reflexiones contra Aca- tholicos. L. XVIII. Quinam lnterpretes Commendantur in quatuor Evangelia. Reſp. Commendantur ſequentes. I. Salmeron S. J. qui ſcripſir undecim tomos in fol. 2. Barradius S. J. ſcripſit Commentarium in quator Evangelia, qui præſtat in enucleando ſenſu Morali. Comprehenditur tomis qua- tuor in fol. 3. Hlyeira Carmelita Lugd. in 7. tomis in fol. Eſt Moralis. 4. Maldonatus S. J. in fol. Eſt Literalis, & præſtat judiciôò. 5. Didacus de Beza S. J. 4. tomis in fol. Eſt Moralis. 6. Lucas Brugenſis; 2. tom. f. Eſt Literalis. 7. Lnd. Noverinus; 4. tom. f. Eſt Moralis præcipuè. 8. Natalis Alexander Dominicanus. I. tom. f. Hoc opus eſt ſi mul Li- terale & Morale. „XIX. Quinam Authore commendantur pro Studio Scripturæ? Reſp. Poſſevinus l. 2. Biblioth. c. 28. commendat ſequentes. I1. Caſſiodorus. De Inſtitutione divinarum S&cripturarum. 2. Eucherius, de formulis Spiritualibus. 3. Iſidorus, de intelligentia V. & MN. T. 4. Toſtatus, & Salmeron, in Prolegomenit. 5. Paulus à S. Maria in Scrutinio Scripturarum. . 6. Pagni- 14⸗ ur in 14⸗ 0 pars UUI. Quaſtiones de Sriptura Miſcellaned. 387 10. 12. 13. 2. 3*° Pagninus in Iſagoge. Melchior Canus de Locis Theologicis l. 2. .Driedo, de &cripturis. —R . Martinus Martinei in libris Hypotipoſeon. Arias Montanus in Apparata. Galarzas, in libris Inſtitutionum Evang. Riberas, in Commentariis Prophetarum, præſertim Amos, Zachariæ, Malachiæ. Sixtus Senenſis in Bibliotheca Sacra l. g. His annumerandi ſunt Bonfrerius, Mariana, Acoſta, Filſacius; quorum omnium, uti & Riberæ, Inſtitutiones Biblicæ extant in editione Commentariorum Menochii in Scripturam Venetàâ recentiſſimà. 1. Tom. in ſol. Ve- netiis 1722. DWG P. Cherubinus Carmelita, qui vaſtam ſuam eruditionem Biblicam comprehendit in fua Bibliotheca Criticæ Sacra, edità Lovanii & Bruxellis 1706. in 4. tom. fol. Inſtitutiones ad Verbi Divini intelligentiam P. Joſephi de Turre Ord. Præ- dicatorum A4. tom. in fol. Parmæ. 1711. Ledtor Biblicus P. Joſephi Angeli à Nativitate Carmelitæ. fol. Cremo- næ. 1725. Palaſtra Bibica P. Didaci de Quadros, S. J. in 2. tom. fol. Matriti. Q. XX. Quæ forma ſervanda ſit in excerpendis No- tatis ex Scriptura Sacra: eſt; Reſp. Modus legendi & excerpendi Scripturam Sacram utiliſſimus ſi illi ſoli textus in Notata referantur, in quibus DEO inſpirante occurrit expoſitio, vel accommodatio ſingularis, veroſimiliter ab aliis expoſitoribus noſtris necdum obſervata. Si ejusmodi expoſitiones vel 92 — 388 Prolegomenorum in Sacram Scripturam &c. accommodationes in molem accreverint, in Locos communes ordine ma- teriarum & titulorum digeri poterunt; ut Pro oppertunitate in uſum converti valeant. Formam hujus methodi præbet libellus exiguus, ſed valde utilis Abbatis Benvenuti, Auguſtæ 1739. à Bibliopola Strötter edi- tus, cui Titulus: Formula utiliter legendi & applieandi Seripturan Sacram, in Locos communes diſtributa, Authore RR. DD. Caæſare Beneyenuti, in . F I. N 1 5 ᷓꝝ ꝝ ̃ SSeg. Se. ð Pa r A sEs es E E TESEe Es : Ae Es Eseee K E A E kzir i5 ðèòð, Asdiæ vitæ Apoſtolorum apocry- ſus quid ſit. 20;3. & quotuplex. quandoque utatur. 223. Ausctorem. 36. Adulteræ mulieris hiſtoriæ Joan. 6. eſt pars Scripturæ S. 26. KEthiopica Scripturæ verſio. 151. Allegoricus ſenſussS. Scripturæ quid ſit. 19 8⁸. eo Apoſt. & Evangeliſtæ ſunt uſi etiam ad probanda fidei dogmata. 212. Quando ad id ſerviat. 21 8. Quomodo in tex- tu aliquo latere cognoſcatur. 241 & ſeqq. V. Regulæ. Anagogicus ſenſus S. Scripturæ quid ſit. 199. quando ad aliquid pro- bandum ſerviat. 218. V. Regulæ. Annus Sabbaticus. 349. Anaus Jubilæus, 349. Antilogiæ nullæ in Scriptura repe- riuntur. 138. Apocalypſis non fuit receptus à Pphe. L 20 Accommodatitius S. Scripturæ ſen- Græcis. 12. Ad Canonem perti- nere qui doceant. 13. Apocryphus liber quid ſit. 16. Apo- 204. An ſit intentus à Spiritu S. 205. An ipſamet S. Scriptura eo cryphorum librorum recenſio. I7. 18. 19. 20. Abpprobatio DEl an faciat, librum Acta Apoſtolorum quem habeant ſine Spirits S. inſpiratione ſeri- ptum, eſſe Canonicum. 136. Ap- probatio duplex eſſe poteſt. 136. Aquilæ verſio. 149. Aquila ex Ec- cleſia ejectus ad judæos defecit. Ilbid. Scripturæ de Chriſto teſti- monia pervertit. Ibid. Arabiea Scripturæ verko. 151. Arca fœderis quid ſit. 345. Conti- nebat Tabulas lapideas decalogi, Virgain Aaron, & Manna. Ibid. Armenica Scripturæ verſio. 151. Atrium Sacerdotum in templo Sa- lomonis: Aliud atrium IIraelis: aliud atrium Gentilium. 344. Authores pro ſtudio Scripturæ ma- ximè commendati. 386. 397. Ccc 3 Baby- IN D EX RERI M. Babylonis nomine quid S. Petrus in ſua Epiſtola I. intellexerit. 42. Baruch à quo ex Canone excluda- tur. 12. . Benedicere in Scriptura aliquando idem ſonat, ac maledicere. 263. Blasphemia, quæ remittatur, quæ non. 140. Buceinarum feſtum. 349. C. Cajetani verſio S. Scripturæ. 152. Candelabrum aureum ſeptem ha- buit ramos, ſeu calamos. 346. Canon Hebræorum quot & quales Hibros complexus fuerit. 2. Ga- nonem Hebræorum exhibent Me- lito, alium Athanaſius, Cyrillus, Epiphanius, & Hieronymus. 2. uter alteri ſit præferendus. 3. Canon Scripturæ à Concilio Tri- dent. editus quibus libris conſtet. 4. 5. quosnam ex iſtis libris Hæ- retici é Canone excludant. 5. An ille Scripturæ Canon rectè fuerit eonſtitutus. 6. Jam viguit in Eccleſia Romana & Afrieana Sa- culo quarto. 8. Teſtatur id Ter- tullianus Sæc. II. ſcriptor. 9. It. S. Auguſtinus. 10. Canon Con- cilii Laodicenſis, quare aliquos libros non contineat. 10. 11. Qui ex Patribus aliquos Canonis no- ſtri libros rejecerint. 12. Canonicei Libri V. Libri Canonici. Canticum Canticorum quem habeat authorem. M. Cantorum Officium & veſtis. 3 52. Caſtalionis hærerici verſio Scriptu- ræ ſacræ ſcurram potius redolet, quàm Divini Verbi interpretem. 194. OO Chaldaica Paraphraſis. 151. Chriſtianorum mos prælegendi po- pulo Scripturam in primis ſæcu- lis. 374. Chronologiæ notitia multum con- ſert ad S§. Scripturæ intelligen- tiam. 226. Citationes Apoſtolorum & Evange- Hiſtarum aliquando ſunr explicati- væ, aliquando narrativæ. 370. Clarii Iidori verſio Scripturæ Sa- cræ. 152. Clerici veteris Teſtamenti nullos habuêre fundos, ſed tantum ex Decimis, & oblationibus vixe- runt. 251. Commentaria Patrum, & bono- rum Interpretum præclara ſunt ſubſidia ad Scripturæ intelligen- tiam. 225. Commentarii varii generales in to- tam Scripturam. 381. Concilii Laodicenſis Canen quomo- do accipiendus. 1I. Conciliorum generalium definitio- nes æquiparantur Scripturis Sa- cris. 12 I. 12 8. Concilium Tridentinum non con- formitatem Vulgatæ cum fonti- bus 4 “ 4 1N D ENX ER II 1. bus, ſed illud ſolùm definire vo- Drachma apud Judæos diviſa fuit luit, nihil in es à fide & moribus alienum contineri. 156. Quo ſenſu definierit Vulgatam verſio. nem eſſe authenticam. 162. & ſeqꝗq. Concordantiæ quid ſint, quis earum author, quis uſus. 376. Contradictoriæ propoſitiones nul- læ in Scriptura reperiuntur. 138. Coptica Scripturæ verſio. 151. Courayer P. Canonem à Trid. Con- cilio editum carpens rejicitur. 7. Cubitus ſacer primitus fuit ferme tribus pedibusPariſienſibus æqua- lis. 343. 359. Poſt captivitatem veròô unum tantùm pedem Pari- ſienſem cum dimidio habuit. 3 60 D. Danielis ultima duo Capitula, & ora- tio trium puerorum ſunt partes Scripturæ. 21. Dedicationis Templi feſtum. 350. Demetrius Phalereus Bibliothecaæ Alexandrinæz Præfectus Regi- gypti divinarum Scriptura- rum in linguam Græcam ver- ſionem faciendam ſuadet. 146. Dies civilis quomodo à Judæis fue- rit diviſus. 141. Diviſio Scripturæ in Capita & ver- ſus à quo fuerit facta. 375. in tres ſcrupulos. 361. Eccleſia latina in Liturgia ſemper uſa eſt idiomate Latino. 148. Eccleſiaſtes à quo fuerit ſcriptus. 33. Eccleſiaſti liber à quo ex Canone excludatur. 12. 14. à quibus Prs divino habeatur. 14. à quo fue- rit ſcriptus. 3 5. Encœnia. 3 50. Ephod. 38KtK. Epiſcopi pro arbitrio quisque ſuo præcipiebant, quænam partes Scripturæ in Eccleſüs eſſent le- gendæ. 148. [Epiſtola Jnsu Chriſti ad Abgarum apoecrypha. 20. Epiſtola ad Hebræos ab Ap. Paulo eſt ſcripta. 36. 123. DUMU Esdræ liber III. & IV. non ſunt Ca- nonici. 20. 21. Esdræ libri à quo fuerint ſcripti. 30. Esther liber non videtur compre- henſus fuiſſe in Canone He- bræorum. 3. rejicitur ab Atha- naſio, Nazianzeno, & Melito- ne. 12. à quo fuerit ſeriptus. 31. Evangelia apocrypha. I18. 20. Evangeliſtæ cur easdem res inverſo ſæpe ordine narrent. 109. I10. An fuerint aliquando memoria lapfſi. 114. 125. = Expoſitionis myſticæ Clavis. 28 5. RFE RIU M. Feſta Judæorum varia. 349. Fidei dogmatibus probandis Apo- ſtoli & Evangeliſtæ quando- que etiam ſenſu Allegorico ſunt uli. 2 12. — Figuraté quid in Scriptura accipi poſat. 241. Figuratus ſenſus in doctrinis mora- libus non habet locum. Ejus eruendi Regulæ. 247. & ſeqq. Forerii Franc. aliquo Scripturæ verſio. 15333 °-. Geographiæ notitia multum con- fert ad S. Scripturæ intelligen- tiam, 22 6 Seorgii Paſſio apocrypha eſt. T. Græcus Scripturæ textus habet qui- dem librariorum menda. 145. ſed tamen in eo non reperiuntur falſationis univerſalis Exempla- rium probabilia indicia. 14 5. 4 = Hebraicæ linguæ idiotiſini varii in Vulgata retcnti. 254. 4 Pebraieus textus. V. Textus. Heæretici quosnam libros ex Cano- ne à Tridentina Synodo edito 242. t librorum S. Hebræorum mos Scripturam Sa- Crai publicè legendi. 373. Herodiani. 357. Hexapla Origenis quid ſint. 149. Hieronymi S. verſio. Vid. Verſio. Hieronymus S. aliquos Scripturæ libros de integro in latinum ſer- monem tranſtulit, alios duntaxat emendavit. 150. Hiſtoriam Eccleſiaſticam conſcri- bere non cuique apud Judæos li- cuit. 3. Hiſtoriæ notitia multum confert ad S. cripturæ intelligentiam. 226. Hugo Cardi nalis Scripturam in Ca- pita diviſit. 375. Janitorum apud Judæos officium. Idiotiſmus Scripturæ cui attribuen- dus. 131. Idiotiſmi Hebraici in Vulgata re- tenti. 254.. Jeruſalem antiquitus Jebus, aut Sa- lenm fuit appellata. 342. Ejus ctircuitus erat 4875. paſſuum. Imprecationes in Scriptura ſunt ju- ſtitiæ Avinæ ad vindictam jam paratæ approbatio, non ejus- dem invitæ provocatio. 257. Interpretes meliores in Piſalmos. 385. In Evangelia. 386. Inter- d⸗ 1s. n.. 5 1N D E X RE R U M. Imnrerpretandi Scripturam quæ communiter à modernis Doéto- Lectio Scripturæ S. an Laicis ſit ribus tradantur regulæ. 234. Joannis S. textus Ep. I. c. 5. v. 7 eſt pars Scripturæ S. 27. Job liber à quo fuerit ſcriptus. 31. Joſephi Judæi divinarum Scriptu- rarum partitio. 3. Joſue liber probabiliter ab ipſo Jo- ſue eſt conſcriptus. 29. 17. Mudæi quod habuerint regimen POo- liticum. 357. Judæxos textum hebraicum malicio- sè corrupiſſe, ubi de Chriſto, & Eceleſia agitur juſta ſuſpicio eſt. 144. Judicum liber quem habeat autho- rem. 29. Judith liber expungitur ex Canone ab Athanaſio, Nazianzeno, Me- litone, Cyrillo Jeroſol. & Ruffi- no. 12. 15. à quo funrit ſeri⸗ ptus. 31. Jurare quando licitum. 139. Laicis an Sacræ Seripturæ lettio ſit permiſſa. 190. Latronum unus tantum Chriſto ma- ldixit, 141. Quomodo §. Mat- D 14 — — thæus intelligendus, qui id de ambobus aſſeruit. Ibid. permiſſa. 190. Decretum S. Congreg. ſuper hac re editum ſecundum P. La Croix in Ger- mania non obſervatur. ibid. Legis periti erant Doctores Judæo- rum. 354. Levitæ in veteri Teſlamento erant,» Ktinerarium Petri apocryphum eft. qui inferiora ac minora in tem- plo miniſteria obibant. 3 52. Liber Canonicus quid ſit I. quid Pro- to-Canonicus. ibid. Libri Ca- nonici quor, & quales fuerint in Canone Hebræorum. 2. Librum Canonicum quid efficiat. 6. Libri Canonici à quo quisquc fit ſcri- ptus. 27. 28. quo idiomate. 3 8. Quo tempore. 39. 40. 41. Libra antiquitus habuit duodecim uncias. 361. Linguarum Græcæ & Hebraicæ no- titia plurimum juvat ad Scriptu- res S. intelligentiam. 225. Litteralis ſenſus S. Scripturæ quid ſit. 197. An plures litterales ſen- ſus in eodem textu Seripturæ re- periantur. 209. Ejus eruendi regulæ. 237. Præ cæteris ri- mandus. Ibid. Luciani Martyris verſio Latinar ſal terii. I50, Ddd Macha- 1T N D E 7 R E RNI Ar. Machabæorum libri tempore Joſe- Phi Judæi non fuerunt iu Canone Judæorum. 3. ne excludantur. 12. à quibus pro divinis habeantur. 14. Liber III. & IV. non ſunt Canonici. 21. à quo fuerint ſcripti. 35. 36. Malvendæ verſio Scripturæ Sacræ. 153. Manna miraculose Iſraelitis in de- ſerto datum. 346. Referebat ma- gnitudine ſemen coriandri. Ibid. Marci S. caput ultimum eſt pars Scripturæ Sacræ, 24. S. Marcus an erraverit, dum quædam ver- ba Iſaiæ tribuit, quæ apud eum non reperiuntur. 114. In Græcis exemplaribus deeſt. 145. Mare æneum. 347. Maſorethis quando Judæi uti cœ- perint. 145. Matthæus S. cur locô Zacharia citet eremiam. 110. Melitonie Sardenſis in Lydia Epi- ſeopi Canon Hebræorum. 2. Menſa Propoſitionis panum fuit aurea, collocata in Sancto. 346. Illis panibus veſci ſolis Sacerdo- tibus licuit. Ibid. Menſes Judæorum ad noſtros ac- commodati. 359. Monetarum Hebraicarum ad uſita- tas noſtras monetas proportio. 360. & ſeq. à quo ex Cano- . Moralis, My. Aicus, ſeu Tropologi- cus S. Scripturæ ſenſus quid ſit. 199 Myſticaruth expoſitionum clavis ampla. 285. Nathanæi erant miniſtri Levitarum. 3 53. Eorum officium. Ibid. li- dem erant cum Gabaonitis. Ibid. Nazaræi dicebantur, qui ſe votéê ad cultum DElI conſccrarunt. 353. Neomenia. 349. Nomen Domini in vanum Wamere quid ſecundùm vim textû⁴s he- braici ſignificet. 183. Notata ex Scriptura Sacra faciendi forma 387. Notitia Linguarum Hebraicæ 8 Græcæ plurimum juvat ad ſcri⸗ pturarum intelligentiam. 225. Oblationes Hebræorum aliæ erant ex præcepto, aliæ habebant ra- tionem Sacrificii. 34 8. Octapla quid ſint. 149. Origenis Tetrapla, Hexapla &c. 149. Originalem textum Græcum, & Hebraicum Scripturæ adire com- mendatur. 183. Pagnini TINDEXRER M M. Ppagniniverſio Seripturæ Sacræ. 151. Palæſtinæ nomine quid intelligatur. 2 341. Quantæ fit magnitudinis. Ibid. Quomodo fuerit duode- cim Tribubus diſtributa. Ebid. † Paralipomenon libri à quo fuerint ſcripti. 30. Paraphraſis Chaldaica. 151. Paraphraſis Scripturæ quid fit. 379. Paſchale feſtum judæorum. 350. Pentateuchus Moyſen habet autho- rem. 27. Pentecoſtes Feſtum. 349. Perſiea Scripturæ verſio. 151. Phariſæi. 356. Phraſes diffieiliores S. Scripturæ. 267. Phyſices notitia muhum confert ad S. Scripturæ intelligentiam. 226. Ponderum Hebraicorum ad noſtra proportie. 361. Primitiarum frugum feſtum. 349. Prophetæ nomine quid imelliga- tur. 353. periuntur objecta. 251. Prophetia quot modis fieri poſſit. B 126. endi regulæ. 25 1. Proverbiorum liber à ſcriptus. 33. confecti. 31. In quas claſſes eommoddividantur, 56. & ſeqq. bſalterium, quo nunc uti ur Eecle- ſia, retentum eſt ex veteri aliqua verſione vulgata. 150. pPtolomæo Philadelpho Ægypti Re- ge poſtulante Verſio ſeptuaginta viralis eſt facta. 146. Quarini verſio Scripturæ Sacræ. 152. Rationale ſummorum Sacerdotum. Regulæ generales pro eruendis ⸗ ſbus Allegorico, Tropologieo, & Anagogico. 247. & ſeqq. Regulæ generales interpretandi Scripturam à modernis Doctori- bus communiter traditæ. 234. Regulæ generales pro intelligenda . 8S. Scriptura à Patribus traditæ. Prophetiarum plura quandoque re 228. Aliæ ſeptem à Tichonio traditæ, & S. Auguſtino inpri- mis probatæ. 230. Regum Hibri quatuor quos habeant Prophetici ſenſus ex Seriptura eru- Reſtrictio purè mentalis an in S. quo fuerit „ſcriptus. Ruiz Franc. Regulas ad intelligen- Pſalmi, an omnes à Davide fuerint authores. 29. 30. Scriptura reperiatur. 217. dam S. Scripturam ex PP. eolle- Ddd z Sabba⸗ Sabbatum Judæorum. 349. Sacerdotum veteris Teſtamenti of- ficia. 351. Veſtis. 356. Sacrificia Hebræorum erant tripli- cis generis. 347. KRitus qui in iisdem adhibebantur. Ibild. † Sapientiæ liber?: à quo fuerit ſeriptus. 34. Scenopegiæ feſtum. 349. Scientiarum naturaliu notitia mul- tum confert ad Scripturæ S. in- telligentiam, 226. S oöoblervantia primitivæ Eccleſiæ. Scriptura Sacra quid ſit. r. Scri- tatus. 2 Ejus Partitio à Joſe pho Judæo facta. 3. An omnes ejus partes, quæ nunc in Editio- nibus noſtris continentur, Cano- nicæ ſint. 20. 21. quænam ejus partes in dubium revoeari poſ- ſint. 21. Quod ejus objectum, quis finis. 27. Ir 'jus libris ſin- gulis Verbum DEO contineri quomodo probari poſſit. 97. & ſeqq. In ea non poſſunt admitti propoſitiones falſæ. 113. An ſir inſpirata à Spiritu S. quo ad ſin- gulas propoſitiones, aut omni- fuerit in Canone Hebræorum?; 2. An illum He- bræi adulterverint. ibid. à quo ex Canone expugnatur. 12. 14. à quibus pro divino habeatur. 13. pturæ Sacræ Canon Hebræis uſi- 7 N D EX KRFRII M. no que ad;, ſingula verba. 1IS5S. Scriptura immediatè non inſpi- rata quo ad ſingulas propoſitio- nes, G& ſingula verba an derur. 122. FEjus idiotiſinus, cui tri- buendus. I131. An ad Scriptu- ram ſufficiat librum à profano ſeriptore ſine Spirirũs S. inſpira- tione ſceriptum à DEO approbari. 136. In Scriptura nullæ ſunt antilogiæ ſeu propoſitionos invi- cem contradictoriæ. 138. Scri- pPturæ exacétius intelligendæ va- ria ſubſidia. 225. ut rectè intel- ligatur, aſſiduè eſt legenda. 226. Quo ordine legenda ſit. 227. Ejus intelligendæ Regulæ Generales à ptem à Tichonio traditæ. 230. Explicanda eſt ex Traditione, & 237. Ejus phraſes difficiliores. 267. Ejus diviſio in libros Hi- oriales, Sapientiales, Propheticas, & Doctrinales. 364. Nunquam periit. 366. Scrupulus apnd Judæos diviſus fuit in viginti grana. 361. Senſus accommodatitius S. Scripturæ quid ſit. 20;3,. quotuplex. 204. An ſit intentus à Spiritu S. 205. Senss myſtici eruendi Clavis. 285. Senſus Prophetici eruendi Regulæ quæ ſint. 251. Senſus Scripturæ Sacræ communi- ter aſſignantur quatuor: Littera- lis, Allegoricus, Tropologicus, & Anago- Patribus traditæ. 228. Aliæ ſe- ——— — 8 8 — * IN D E KRE M. Anagogicus. 197. Qlale inter hos ſenſus ſit diſerimen. 200. An omnes hi ſenſus in quolibet textuscripturæ reperiantur. 208. An omnes ſerviant ad aliquid probandum. 218. Senſus litte- ralis eruendi regulx. 237. Quan- do quisque horum ſenſuum lo- cum habeat. 241. & ſeqq. Eo- rum eruendorum variæ regulæ. 247. & ſeqq. Siclus ponderabat Drachmas fere Q¶uatuor. 361. Solicitudo in craſtinum quæ ſit inter- dicta. 139. Subſidia varia Scripturæ exactius Textus Græcus Scripturæ, etſi H- intelligendæ. 225. Sudoris ſanguinei Jrsu Chriſti hi- ſtorta eſt pars Scripturæ S. 25. Symmachus verſionem Scripturæx Sacræ perfecit. 149. Ebionita- rum hæreſim amplexus eſt. Ibid. Syriaca verſio, 151. partes, quæ erant Sancta Sancto- rum, Sancttum, Atrium, & Veſti- Tabernaculorum feſtum. 349. Talmud Jeroſolymitanus Judæo- rum quando prodierit. 4. Templum Salomonis in colle Morio intra muros Jeroſolymæ erat conſtructum. 343. Ejus ichno=- graphia explicatur. 3 45. Teſtamenti nomine quare divina Scriptura appelletur. 363. Teſtamentum novum & vetus ſe ſe invicem comprobant. 365. Tetrapla Origenis quid ſint. 149. Textus hebraicus Scripturæ in plu- rimis locis librariorum incurid eſt corruptus. 14 3³. Ejus cor- ruptionis cauſæ plurimæ & facil- limæ. Ibid. Eum, ubi agitur de Chriſto, & Eecleſia, ſtudiò , & malitiosé fuiſſe corruptum pru- dens ſuſpicio. 144. brariorum mendis non omnino careat, non tamen univerſalis falſationis exemplarium repe- riuntur indicia. 145. Theedotion verſionem Scripturæ Sacræ perfecit. 149. Tobiæ Liber à quibus ex Canone expungatur. 12. Eum ad Ca- nonem pertinere quidoceant. 13. à quo fuerit ſeriptus. 30. Traditio Apoſtolica, ut vera ſit, Tabernaculi idæa. 342. Taberna- culum dividebatur in quatuor qualis eſſe debeat. 6. An ad ali- quid definiendum neceſſaria ſit Traditio uniformis omnium Ec- cleſiarum. 7. Traditio ſolius Eccleſiæ Occidentalis quid va- leat? II. Tropologicus S. Scripturæ ſenſus quid ſit. 199. Quando ad ali- quid probandum ſerviat. 21 8. 1Ippo- D dd 3 FNDEX E R II M. Typographis quid in editione Sa- cræ Scripturæ obſfervandum. 18 5. U. VWariatio Vulgatæ verſionis per re. fſpe kum ad Fontes qualis ſit, & unde provenire poſſit. 181. 82 Vaſorum hebraicorum ad naſtratia ſR proportio, 361. Vatabli Hanciſei verſio Scriptura Sacræ. 152. Ejus in Scripturam Sacram annotationes à Bertino Calviniſta fuêre corruptæ, ſed à Salmanticenſibus reſtitutæ. Ibid. VYerba Scripturæ quamdiu in ſenſu proprio & obvio ſint accipienda. 234. 23 5.— Verſio Septuaginta interpretum. 146. uando, quomodo, & à quibus fuerit facta. Ibid. Non tantùnm Pentateuchum, ſed totam legem comprehendit. 147. Ea uſi ſunt Apoſtoli, & Evangeliſtæ ferme univerſim. 148. Qualem illa etiamnum habeat authoritatem. 194. Yerfio Latina, vulgò Vetus Italica dicta, quandoô fuerit fadta. 148. rem. Ibid. Non ex lingua he- braica, ſed ex textu Graco ſe- ptuaginta Interpretum eſt facta. 1423. Senſim ejus uſus deſüt, re- — reperiri potuerunt, edidit Joſ. Bianchinus. 149. Verſio Aquila, Smmachi, & Theo- dotionis. 149. Verſio S. Hieronymi. 149. ex fon- tibus hebraicis eſt facta. lbid. Valgata nomen obtinuit. Ibid. Ejus communis uſus in Eccleſia Latina quando cœperit. 149. Pfalterium quo nunc utitur Ec- cleſia non Hieronymianæ eſt verſionis, ſed ex veteri aliqua verſione retentum. 150% Verſio Pfalterii à Luciano Martyre facta. 150. ”UYMMU WVerſiones Scripturæ Sacræ aliæ. I5I. & ſeqq. Verſiones vernaculas Scripturæ S. legere an Laicis ſit prohibitum. 190. Decretum S. Congrega- tionis hanc lectionem prohibens in Germania, Gallia Belgio &c. non habet vim. Ibid. Quid cir- ca eas obſervandum ſit. 191. Variæ Verſiones Germanicæ re- cenſentur. 193. Verſiones Latinæ Hæreticorum va- riæ. 193. Veſtes ſummi Sacerdotis. 355. Victimæ immolabantur in atrio Sa- An unum duntaxat habeat autho- cerdotum. 344. Vigilius Tapſenſis hiſtoriam de Jssu Chriſti Sudore ſanguinco tue- tur. 25. 26. deris apud Judœæos & Roma- n0s. 361. Vneia Uncia ſemper fuerunt æqualis pon- oepta verſione Hieronymiana. Tbid. Ejus fragmenta, quor quot 1. — . IND EX EE R M M. Unica apud Judæos diviſa fuit in oο Drachmas. 361. Vulgatam verſionem in omnibus quo ad ſenſum conſentire cum textu Græco vel Hebraico non eſt de fide. 153. probabiliſſimum ta- men eſt. Ibid. De ejus cum fon- tibus conformitate nihil defini- vit Concilium Tridentinum. 156. & ſeqq. ſed duntaxat quod nihil à fide & bonis moribus alienum contineat. Ibid. Vulgata quo . ſenſu authentica dicatur. 160. 162. Vulgata nullas continet propoſitiones Fontibus contra- rias, & adverſas, aut aliunde falſas. 172. & ſeqq. Ejus varia- tio per reſpectum ad fontes qua- lis ſit, & unde oriri poſſit. 181. 182. edita à mendis Librariorum repurgata. 185. An in ea repe- riantur barbariſmi, & ſolæciſmi. 189. Ejus lectio an laicis ſit ia- terdicta. 190. F I N 1 § 4 1 * . 8 2 . 1 . . X 7 – — Linea 17 24 25 2 5 Errata. Errata ſolum 1. 1I. transcurantes parvæ multi moda edicta 1473. Aguenſis ſortiſſumno pretſertim Lectorbius Buffoldo ſuſcipiſtis proprer verbo Panlinianum Kaxodoxia guſtata accepta unde propoſitio Rerſol. tempore becillorum primorm judicatus à relegatur au vel Minoris letè flamminis adunctione reprædicentur Correcta. ſolum l. ce. tranſcurrentes pravæk multimoda edita 473 Aquenſis fortiſſimo præſertim Lectoribus Buffaldo ſuſcipitis propter verba Paulinianum Kakodoxia guttata acceptata unde dici propoſitio Reſol. temporis bacillorum primorum judicatur ut à relegetur an vel cum Majoris latè flaminis adjunctione ne prædicçentur 193 Fol. 193 194 195 196 197 198 208 232 234 234 235 Linea 22 2 18 26 19 26 37 Errata prædicationem Preshiteratu presbiteri presbiterandi ſeeus fimul pimi probilem præfecta Sommunicari Corre&. prædictionem Presbyteratu. presbyteri presbyterandi ſicut quæ ſimul primm probabilem præfata communiri, O Salance Q i — Focus N 1 J H — 18 19 VierfarbSelector Standard*-Euroskala Offset 17 16 4 Copyright 4/1999 VXyVMaster Gmoh s PI METHODO A D PEA Juss uI I AC REVERENDISSIMI INI, DOMINI I AUGUSTANI, PRINCTPIS, nIVII HASSILE &c. Ad, EDITA. S* Labhart, Reverendiſſimi ac Sereniſſi mi piſcopi Auguſtani Typographi, 1747.