Ge222_qt

PROLEGOMENA
SCRIPTURE SACR,£

FACILI METHODO
EprI“1 ,

USUM CLERI

PE KR

DiOECESN AUGUSITANAM.,

JuSSU
SERENISSIMI AC REVERENDISSIMMI
DOMINI, DOMINI

G I..
EPISCOPI NGUSTANI.

§ R. L PRINCIPIS,
LANDGRAVII HASSILE &c. Acd 7

EDITYA.
S

Typis Joſephi Antonii Labhart, Reverendith mi ac Sereniſſit imi

Principis, & Epiſcopi Au Zuſtani Typographi, 1747.

— ————
— 2 .⸗ — — — —

a .

=

66

INDEX WMESTIONCUM.

PARS I.

De Nriptura Nacra in genere.

Quaſtio Fol.
uid ſit Scriptura Sacra? 1
2. Quid ſit, Librum eſſe Cano-
nicum? 1I
3. Quid ſit, Librum eſſe Proto-
Canonicum? vel Devtero-
Canonieum?
4. Quot & quales Libri fuerint
in Canone Hebræorum?
5. Quinam Libri ponantur in
Canone à Concilio Triden-
tino?
6. Quinam ex his Libris reji-

ciantur ab Hæreticis? 5S

16. Quale ſit objectum & finis

7. An Canon Scripturæ à à Tri-
dentino rectè fuerit conſti-
tutus ? 6
3. Quid fit, Librum eſſe Apo-
eryphum? *
9. Quinam Libri Scripturæ ſint
Apocryphi?.
10. An omnes partes Librorum
Canonicorũ ſint Canonicæ? 20
uænam partes Scripturæ in

16

18

rI.

4 ½

idſtio Fol.

dubium revocari poſſi nt, an

ſint Canonicæ? 21

12. An duo ultima Capitula Da-

nielis, & Oratio Trium Pue-
rorum ſint partes Canonicæ? 21

13: An ultimum CaputEvangelii

D. Marci ſi t Canonicum? 2 24
An hiſtoria Evangelii de Su-
dore Chriſti ſanguineo, & de
confortatione Angeli ſit MV
nonica?
15. An hiſtoria de adultera Joa. 6.
ſit Canonica? 26

Scripturæ?? 27

17. A quo ſinguli Libri Scriptu-

ræ ſcripti fuerint 7
18. Quo Idiomate Libri Canoni-
ci ſeripti ſint? 3,8
19. Quo tempore Libri V. T.
fſcripti ſint?

27

39
20. Quo tempore Libri N. T.

47*

PARS I,

„Aripti ſint?2:

I NXN DE X

P ARS II.
Gnopſi⸗ Chronologica ſinguloruml ibrorum dcripturæ.

I1. Synopſis Geneſeos.
2. Exodi. -
3. Levitici. -
4. Numerorum.
5. Deuteronomii.
6. Joſué.
7. Judicuam- -
8. Kuth.
9. Libri primi Regum.

I0. Libri ſecundi Regum.

II. Libri tertii Regum.
12. Libri quarti Regum.
13. Libri primi Paralipomenon.
14. Libri 2. di Paralipomenon.
15. Libri primi Esdræ.
16. Libri ſecundi Esdræ.

17. Tobiæ.
18. Judith.

19. Esther. .

20. Job. -

21. Pfalterii. -
22. Proverbiorum.

23. Eccleſiaſtis.
24. Canticorum.
25. Sapientiæ.
26. Eccleſiaſtici.
27. Iſaiæ. .
28. Jeremiæ.
29. Threnorum.
30. Baruch. —
31. Ezechielis.

32. Danielis. =

33. Oſeæ.
34. Jelis.

43
44
44
45
4
45

46

47
47
48
48

3 5. Amos. — 72
36. Abdiæ. . — 773
37ꝙ. Jonæ. 73
38. Micheæx. - ,.⸗ 753
39. Nahum. — 74
40. Habacuc. - = 74
41. Sophoniæ. - 74
42. Aggæi. — „ 75
43. Zachariæ. —7 5
44. Malachiæ. 78
45. Machabæorum libri primi. 78

49 46. Machabæorum libri ſecundi. 79
70 47. D. Matthai. 80
51IIA48. D. Marci. - 381
51 49. D. Lucæ. - - 84
51 5So. D. Joannis. — 82
52 51. Actuum Apoſtolorum. 83
52 [§2. Ad Romanos Epiſtol?x. 84
52[5§3. Ad Corinthios primæ. 85
52 SAd. Ad Corinthos ſecunde. 86
56 [§S. Ad Galatas. 86
59 [56. Ad Epheſios. 87
60 [57. Ad Philippenſes. 87
60 [58. Ad Coloſſenſes. 88
61 [59. Ad Theſſalonicenſes Primæ. 88

62
64
66
68
68
69
71
71
72

60. Ad Theſſalonicenſes ſecun-
dæ. 88
61I. Ad Timotheum primæ. 89
62. Ad Timotheum ſecundæz. 90

63. Ad Titum. 90
64. Ad Philemonem. 91
65. Ad Hebræos. 91
66. Epiſtolæ D. Jacobi. 92
67. D. Petri primæ. 93

68. D.

7

—

6 8%. D. Petri ſecundez. 93
69. D. Joannis primæ. 94
79. D. Joannis ſecundæ. 251

P A R

8 III.

De divinitate SWripturæ.

1. Quomodo probari poſſit, in ſin-
gulis Scripturæ libris contineri
Verbum DEI? 97
2. Utrum in Scriptura admitti poſ-
ſint propoſitiones falſæ, quando
non pertinent ad materiam fidei
aut mogum 113

3. An Seriptura ſit immediatè in-

„

ſpirata à Spiritu ſancto etiam

quoad ſingulas propoſitienes?
aut quoad ſingula verba? 115
4. An ad rationem Scripturæ ſuffi⸗
ciat, ſi liber à Scriptore profano
ſine inſpiratione Spirits ſancti

ejus inſpiratio everti, aut dubia

reddi poſſit? 138

P A RS IV.

De variis Eaitionibus ég Verſionilus doripturæ.

I. An Textus Hebraicus ſit incor-
ruptus 1543
2. An Textus Græcus habeatur in-

corruptus? 145

3. Quales prodierint celebriores
Verſiones Scripturæ? 146

4. An ſit articulus fidei, Vulga-

tam quoad ſenſum in omnibus

conſentire cum Originali Textu,

Græco, vel Hebraico? 153
§. In quo ſenſu Tridentinum de-
finierit, Vulgatam eſſe Authen-
ticam? 162
6. An convincenter probari poſ-
ſit, in Vulgata contineri propo-
ſitiones Fontibus contrarias, aut
aliunde falſas? 172
7. Si in Vulgata nullus reperitur

error, ad quid ſervit Textus Græ-

8. An Vulgata ſit exactè correcta
à mendis Librariorum? Quando
id factum? & quomodo? 185
9. Utrum in Vulgata continean-
tur multi Solœciſini, aut Barba-

riſmi? 189
10. An Lectio Vulgatæ ſit Laicis
prohibita? 190
11. Quid obſervandum circa Ver-
ſiones Vernaculas? 191

12. Quales prodierint Verſiones
Vernaculæ in Europa, præſertim

Germanicæ? 192
13. Quales dentur Verſiones Lati-
næ Hæreticorum? 193

14. Quam authoritatem habeat
Verſio Septuaginta Interpre-

tum?

194
: 3 PARS V.

71. D. Joannis tertiæ. 9 5
72. D. Judæ Epiſtelæ. 9 *½
73. Apocalypfis. 9,

ſeriptus approbetur à Dro? 136
5. Utrum ex Antilogiis Scripturæ

cus & Hebraicus? 183

1XD FEX

P A KRK S Vv.

De vario denſu Soripturæ?

I. Quot ſolent aſſignari Senſus
Seripturæ? 197
2. Quid ſit Senſus Literalis ? 197
3. Quid fir Senſus Alegoricus? 198
4. Quid fit Senſus Tropologicus,
Moralis, ſeu Myſticus? 199
F. Quid fit Senſus Anagogicus? 19
6. Quale ſit diſerimen inter præ-
fatos quatuor Senſus?
7. An illa diviſio in Senſum Lite-
ralem, Allegoricum, Myſticum,
& Anagogicum ſit bona? 201
8. Quid ſit Senfus Accommodati-
tius?

200 1

9. Quotuplex ſit Senſus Accom-

modatitius? 204

10. An Senſus Accommodatitius
ſit intentus à Spiritu Sancto? Ib.
II. An in quovis Textu reperian-
208

tur omnes quator Senſus?
12. Utrum in eodem Textu repe-
riantur plures Senſus Litera-
les? 209
13. Utrum Senſfus Allegoricus,

Tropologicus, & Anagogicus

ſerviant ad probandum? 218
14. An ipſamet Scriptura alicubi

P A R

203

utatur ſenſu Accom̃odatitio? 223

8 VI.

De Arte au RK gulis Interpretandi Wripturam?

1. Quænam ſint ſubſidia remota in-
225
2. Quænam ſit diſpoſitio proxima

telligendæ Seripturæ?

ad intelligendà Scripturam ? 226

3. Quo ordine procedendum inf
Libris Scripturæ legendis & per-

tcrutandis?
4. Quænam Regula Generales ad in-

telligendam Scripturam tradan-

tur à 88. Patribus? 22
5. Quales ſint ſeptem Regula Tichonii,

à D. Auguſtino collaudatæ? 230
6. Quænam Regulæ pro eruendo
Senſu Scripturæ tradantur à mo-

dernis Doctoribus? 234
7, Quæ ſint Regulæ pro eruendo
Senfu Literali?

8. Quomodo agnoſcatur, utrum
in Textu lateat Senſus Allegori-
cus? ſeu Figuralis? 241
9. Quæ Regulæ obfervandæ pro
eruendo genuino Senfu Allego-
rico, Tropologico. & Anago-
gico? 247
10. Quæ Regulæ obſervandæ pro
eruendo Senſu Prophetico? 251
I1. Quinam in Vulgata reperiantur
Idiotiſmi Hebraici? 254
12. Quænam in Scriptura occur-
rant Phraſes difficilores? 266
13. Quis ſit oprimus Modus, Hi-
ſtorias & Apparitiones Veteris
& Nevi Teſtamenti exponendi
in Senſu Myſtico? 283

PARS VII.

—

104
tlus

108
be⸗
⸗
20⁰
us,

jenus
218

cubi
22½

trum
ori-
241
Po.
lego⸗
4go⸗
247
Pro
25v1
amur
2 ¾
ccul⸗
26
H⸗-
eris
gendi
2³3
III.

Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &.

S VII.

Explicatio rerum Hebraicarum, quarum in driptu-
ra recurrit Frequentior mentio.

I. Quæ ſint notatu digna de Terra

Sancta, ſeu Palæſtina? 341

2. Quid notari meretur de urbe
FJeruſalem? 342
3· Quæ eſt Idea Tabernaculi? 342
4. Quale fuerint Templum Salomo-
nicum?: 343
5. Quid intelligitur per Arcam
Fæderis? 345
6. Quid intelligitur per menſam
Propo ſitionis panum? 346
7. Quid intelligitur per Candela-
brum aureum? 346
8. Quid intelligitur per Maña? 346
9. Quid intelligitur per Mare
æaneum?5 347
10. Qualia & quotuplicis generis
erant Sacrificia Hebræorum? 347
I1. Quinam adhibebantur Ritus in
Sacrificiis Hebræorum? 347
12. Quales apud Hebræos erant
uſitatæ Oblationes? 348

13. Qalia erant Eeſta judæorum?

348

I4. Quale erat Sacerdotium & Mini-
eriumacrumſapud Hebræos?3 71
15. An præter Sacerdotes & Levi-
tas etiam alii pertinuerint ad &ta-
um Eccleßaſticum Hebræorum?:

352

16. Quodnam erat Officium & Ve-

ſtis Cantorum? 352
17. Quale erat Officium Janito-
rüumd 353
18. Quo Officio fungebantur Næ-
thinai? 353
19. Quid intelligitur per Nazxa-
ras? 353
20. Quid intefligitur nomine Pro-
phetarum? 353
21. Quid intelligitur per Scribas &
Legisperitos? 53554
22. Quales erant veſtes Summi Sacer-
dotis? 5

35
23. Qualis erat veſtis acerdotuz 356
24. Quid intelligitur per Phariſaos,
Sadducæos, & Herodianos? 356
25. Qualis erat Status Reipublica, &
Regiminis apud Hebræos? 357
26. Quales fuerint Menſes &ö Anni

Judæorum? 358
27. Quid ſignificatur per Cubitum
in Scriptura? 359

28. Quæ ſit proportio Monetarum
Hebraicarum ad uſitatas in Ger-
mania vel Italia? 360
29. Quæ ſit proportio ponderum
Hebraicorum ad noſtra? 361

30. Quæ ſit proportio Vaſorum He-

braicorum ad noſtra? 361

PARS

JI N P FE Xx &.

P A R S VIII.
Qucſtiones Miſckllaneæ.

I. Cur Scriptura vocetur Teſta-
mentum ? 363
2. Quibus aliis nominibus Scri-
ptura nominari ſoleet? 363

3. Quomodo dividitur Scriptu- †

ra? 363
4. An Scriptores Sacri intellexe-
rint, quæ ſcribebant? 364
5. An Vetus & Novum Teſta-
mentum ſe invicem compro-
bent? 36 5
6. An tota Scriptura aliquando
fuerit perdita? 366
v. An ſaltem aliqui libri Scripturæ
aliquando fuerint perditi? 368
3. An Citationes Apoſtolorum &

Evangeliſtarum ſint exactæ? 370

9. An Sacri Scriptores aliqua ſum-
pſerint ex profanis authoribus?
372
10. Quis fuerit modus prælegendi
Scripturam Sacram apud He-
bræos? 373

1I. Quis fuerit modus pralegendi po-

pulo Scripturam in primis Eccle-

ſiæ ſæculis? 374

12. Utrum antiquitúùs extiterit di-

viſio Scripturæ in Capita & in Ver-
ſus? Et quis hujus diviſionis in-

13. Quid intelligitur per Concor-
dantias Scripturæ? quis illarum
author? & quis uſus? 376
14. Quidintelligitur per Paraphra-
ſin Seripturæ? 379
15. Quale ſit diſerimen inter Gloſ-
ſam, Comentarium, Catenam, Po-
ſtillam, Homiliam &. 380
16. Quinam reperiantur Commen-
tarii generales in totam Scriptu-

ram? 381
17. Quinam commendantur Inter-
pretes in Pſalmos? 385

18. Quinam commendantur Inter-
pretes in quatuor Evangelia? 386
19. Quinam Authores legendi pro
ſtudio Seripturæ? 386
20. Quæ forma ſervanda ſit in ex-
cerpendis Notatis ex Scriptura

Sacra? 387

ventor? 375

PARS I.

374
t .
Ver-
in⸗

MoI⸗
rum

375
pbre⸗

Gloſ⸗
. PVo=
380
men⸗
uiptn⸗
38l
lotel-
3 8
Inter⸗
19386
i pro

n ex⸗

36

Sesb. 1 Bee- .

—

RsctacAaCNa iecAe:t, tacfzctecoctzzzetaeXeczeeac,caanttactnctac: io Hatea t 84

S

SCRIPTUIRAM SACRAM
pPpPpaARS I
De Scriptura Sacra in genere.
Q. I. Quid ſit Scriptura Sacra:
Reſp. Nomine Scripturæ Sacræ intelligitur Liber divinitàs inſpira-

tus pro directione Eccleſia in rebus fidei, & morum. An hæc notio Scrip-
turæ Sacræ fuerit ſemper eadem; & qualis debeat eſſe illa inſpiratio,

patebit ex dicendis, præſertim Part. 3. Quaſt. 3.

LQ. II. Quid ſit, Librum eſfſe Canonicum?
Reſp. Liber Canonicus vocatur, qui ab Eccleſia ſolenniter verbò aur
factò fuit declaratus pro Libre Scriptura Sacra, ſeu divinitus inſpirato
ad directionem Eccleſiæ in rebus fidei, & morum. Solennis Declara-
tio ipsé factò fit, ſi inter Libros Scripturæ Sacræ à tota Eceleſia in Of-
ficio Divino, & exercitio Religionis, & explanatione Verbi Divini
prælegitur in conventibus publiciis.
DQ. III. Quid ſit Librum eſſe Proto- Canonicum,
vel Devtero- Canonicum? DZ
Reſp. Libri Proto- Canonici, ſeu Primò-Canonici, vocantur,
qui jam primitus initiò́ Eecleſiæ à tota Eccleſia in Canonem, ſeu Catalo-
gum Seriptura relat: ſunt. Econtra Libri Deytero-Canonici vocantur,
qui ſerius in Canonem Scripturæ Sacræ ab Eccleſia relati ſunt.

Q IV

2 Prolegomenorum in Seriptaram Sackam

LQ. 1V. Quot, & quales Libri fuerint in Canone

Hebræorum!?
Reſp. Omnes Scriptores primi, ſecundi, tertü, & quarti ſæculi,
quotquot egerunt de Canone Hebræorum, teſtantur unanimiter, quod
Hebræi numeraverint viginti duns Libros, ſeu potius Volumina, Sriptu-
r& Secræ. IIIi ipſi Scriptores plerique affirmant, hunc numerum He-
bræis ita placuiſſe, quoniam tot ſunt litteræ alphabeti Hebraici. Ve-
rùm quales libri fueànt in illo numero duoviceſimo, aliquantulum
diſcrepant. Athanaſins, Grillus Feroſ olymitanus, Epiphanius, & Hicrony-
wus, qui vixerunt ſæculò quartòô, referunt, in Canone Hebræorum poſitos
fuiſſe ſequentes libros. 1. Geneſis. 2. Exodus. 3. Leyiticus. 4. Numeri.
5§. Deyteronomium. 6. Joſue. 7. Judicum, & Ruth. 8. Regum primus, &
ſecundus. 9. Regum tertius, & quartus. IO. Paralipomenon duo libri. 11. Esdræ
oudnos in duos diviſus eſt. 12. Pſalterium Davidis. 13. Proverbia

.
Uber. 2 492
1.

Salomonis. I4. Eccleſiaſtes. I5. Canticum Canticorrm. 16. Job. 17. Eſajas.
18. Hieremias. 19. Liber unus duodetim Prophetarum. 20. Daniel.
21. Kechiel. 22. Etber. Ita Athanaſius in Snopfi. Cyrillus Cathe-
chefi g. Epiphanius de Menſuris, & Ponderibus. Hieronymus in Prologo
galeato. Verum Melito, Sardenſis Epiſcopus in Lydia, qui vixit me-
diò́ ſæculò ſecundé, in Canone Hebræorum præter alios hic relaros, locê
libri Hther, poſt Proverbia Salomonis ponit librum Sapientiæ. Et Ori-
genes, qui Vixit mediò ſæculéô tertiò, Præter libros in ſuperiori Ca-
talogo recenſitos, omiſsò libro duodecim Prophetarum in fine anne-
Rit duos libros Machaborum. Unde proveniat iſta ſeriptorum diverfſi-
tas, conjeturis relinquiturlocus. An Judæi librum Sapientik, in quo
continetur manifeſtum teſtimonium de crucifixione Meſſieæ ex odio
erga Chriſtum ab uſu publico in Synagogis excluſerint, illique libros
Machabæorum, vel Eftheris fubſtituerint? An verô Hebræiad fidem
Chriſtianam converſi in Canonem librum Sapientiæ retulerint? Aut
num Melito primævum exhibeat genuinum Canonem, ab Esdra tem-
pore captivitatis Babylonicæ exeunte editum, in quo nihil adhuc con-
tineri poterat de hiſtoria Eſtheris, & Machabaæorum 2 Problema
eſto. Certè ex hac ipfſa varietate Canonis Hebraici non vana oritur
ſuſpicio, interceſſiſſe quandam illius mutationem attentatione ipſorum
Hebræorum. Si enim hi reliquiſſent ſuum Canonem invariatum,
m ex traditione ab Esdra acceperant, non eſt veroſimile,

prout eu
Scripto-

ne

Pars J. De Nriptura Sacra in generr. 3

—

Scriptores Chriflianos eundem diverſimodé fuilſle exferipturos. Heæc fu-
ſpicio etiam confirmatur ex Joſepho, cujus teſtimonium videtur melius
convenire cum Canone Melitonis, quàm cum Canone Origenis, & Scripto-
rum ſæculéê quartéò inſequentium. Itaque Joſephus, qui ſcripſir ætate Apo-
ſtolorum, I. I. contra Appionem, probaturus, plus fidei tribuendum Hi-
ſtoriæ judæorum, quàm Hiſtoriæ Gentilium, ſic habet: Poteſtas conſcri-
bendi (Hiſtoriam Eccleſiaſticam apid Judæos) non quibuseunque conceditur,
ſed taniuim Prophetis, qui ex inſpiratione DEI ſuam cognitionem habent. Apud
nos non reperiuntur innumeri libri, ſibi invicem contradicentes; ſed tantum vi-
gintiduo libri, qui continent H'ſtoriam omnium temporum, quibusque jure credi-
tur. Horum quinque ſunt Pentateuchus Moyſis, in quibus deſeribitur ſucceſſio
generis humani usque ad mortem Moyſis. HMoc ſpatium temporis complectitur pau-
lo minus quam tria annotum millia. A morte Moyfis usque ad Artaxerxem,
Regem Perſarum, qui fuit poſt Kerxem, deſeripſerunt Propheta in tredecim
libris, quæ poſt Moyſen, & eorum tempore geſta ſunt. Reliqui quatuor li-
bri continent laudes DEI, & pracepta bumana vita. Ab Artaxerxe autem
usque ad naſtra tempora fuerunt quidem omnia particulatim conſcripta; non
tamen iis æqualis ſides, ac prioribus adhibita eſt, quia ſucceſſio Propheta-
rum non fuit certa. Nam ex ipſis factis noſtris notorium eſt, quantam ſcri-
pturis neſtris tribuamus fdem. Nullus enim hactenus auſus eſt, iis aliquid ad-
dere, vel aliquid demere, aut eas mutare in aliam ſormam. Hucusque te-
ſtimonium Joſephi, in quo notari meretur I.-mò quod præter tredecim
libros hiſtoriales, ac propheticos numeret quatuor, in quibus conti-
nentur laudes DEI, & pracepta humanæ vitæ, inter quæ rectius nume-
ratur liber Sapientiæa, quam Canticum Cantieorum, conſequenter videtur
Joſephus hoc poſterius retuliſſe ad libros hiſtoriales, & prophencos.
2.4d4 Quod Canonem Scripturæ, & hiſtoriam ibidem contentam te-
ſtetur currere usque ad Artaxerxem Succeſſorem Xerxis; ex quo ſe-
quitur, in Canone Hebræorum tempore Joſephi non fuiſſe conten-
tos libros Machabæorum, qualis refertur ab Origine apud Euſebium
I. 6. c. 24. utpote longe poſteriores ætate illius Artaxerxis. 3. ti8 Quod
Artaxerxes, de quo Joſephus, videatur eſſe idem cum eo, de quo
fit mentio in Esdra. Cum ergo Esdras, & Nehemias nullam faciant
mentionem de hiſtoria Eſther, videtur hæc eile poſterior; ac conſe-
quenter non comprehenſa in Canone Hebræorum. Ob has ergo con-
jecturas Problema eſto, an ſincerior ſit Hebræorum Canon exhibitus
à Melitone; an verò recenſitus ab Athanaſio, Cyrillo, Epiphanio,

A 2 & Hiero-

4 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

& Hieronymo, qui illum acceperunt à Judæis poſt diſperſionem eo-
rundem, & poſt editionem Misnæ, quæ contigit Anno 219. Nemo
enim eſt, qui ignorat, ab Anno 137. quo Adrianus Imperator eos
diſperſit in omnem terram, usque ad Annum 230., quo prodiit Tal-=
mud Jeroſolymitanus, factam eſſe ingentem mutationem Religionis
Judaicæ. Ut autem comparare liceat Canonem Melitonis cum teſti-
monio Joſephi, eundem ex Euſebio l. 4. c. 25. hic ſubjicio. Sic igi=
tur circa Annum 162. Melito ſeribit cuidam Orceſimo. Quoniam ſa⸗
penumero, quo es erga Doctrinam ſtudio, petiiſti, ut annotata tibi quadam
à lege, & Prophetis de Seryatere noſtro, ac tota noſtra fide excerperentur;
deinde & Veterum Librorum (V. T.) certam ſummam cognoſcere voluiſti,
quo illi ſint numero, & quo ordine diſpoſiti, diligenter in hoc fui, ut id tibi
praſtarem. Itaque in Orientem reverſus, & eo loco cçonſtitutus, ubi iſta
ſunt pradicata, & geſta, Veteris Teſtamenti libros diligenter cognitos in
ordinem ſubjeci, & ad te miſi, quorum hac ſunt nomina. Quinque Libri
Moyſis, Geneſis, Exodus, Leviticus, NWumeri, Devteronomium; Deinde
Jeſus Naye „ Judices, Ruth, Regum quatuor libri, Paralipomenon
duo, Pſalmi Davidis, Proverbia Salomonis, Sapientia, Eccleſiaſtes,
Canticum Canticorum, Jos, Propbetæ Eſaias, Hieremias, duodecim Pro-=
phetarum liber unus, Daniel, Exechiel, Edras. In hoc Melitonis Cano-
ne illud quoque obſervandum, quod librum Ruth ſeparet à libro Ju-
dicum, & omnes quatuor libros Regum referat in unum Volumen.
Itaque ad novationem Melitone poſteriorem pertinere videtur, quod
lber Kuth cum libro Judicum fuerit in unum Volumen compactus,
& libro Sapientiæ Judæis valde infenſo liber Eſther fuerit ſubſtitutus,
& quatuor libri Regum in duos Tomos diviſi. Sed in his, uti con-
jecturis ſolàùm locus eſt, ſic nullam ſapientis eſt præcipitare ſen-
tentiam.
Q. V. Quinam libri ponantur in Canone Scriptu-
ræ à Concilio Tridentino!?
Reſp. Concilium Tridentinum Seſſ. 4. tradit Canonem Scriptu-
r& his verbis: “
„ Sacroſancta Tridentina Synodus Sacrorum Librorum Indicem
„ adſcribendum cenſuit, ne cui dubitatio ſuboriri poſſit, quinam
„ ſint, qui ab ipſa Synodo ſuſcipiuntur. Sunt verò infra ſcripti,

Teſta-

—

5
95

„
93

„

„I

) P
„Il
5 4.

nor

ra er
Luth
V.
ra ye
quos
ergo
d

nc

,0*
n⸗

nen.
104
us,
ltus,
on=
ſene⸗

W⸗

ptn⸗

jcem
inam

Pars lJ. De Sriptua Sarre in genere.

Teſtamenti Veteris,
5„ Quinque Moylis, id eſt, Geneſis, Exodus, Leviticus, Numeri,

„ Devteronium. Joſue, Judicum, Ruth, quatuor Regum, duo Pa-

„ralipomenon, Esdræ primus, & ſecundus, qui dicitur Nehemias,
„Tobias, Judith, Heſter, Job, Pſalterium Davidicum centum quin-
„ quaginta Pſalmorum, Parabolæ, Eccleſiaſtes, Canticum Canticorum
„ Sapientia, Eccleſiaſticus. Iſaias, Hieremias cum Baruch, Ezechiel,
„ Daniel. Duodecim Prophetæ minores, id eſt, Oſea, Joël, Amos,
„ Abdias, Jonas, Michæas, Naum, Abacuc, Sophonias, Aggæus,
„₰ Zacharias, Malachias. Duo Machabæorum.

Novi Teſtamenti.
„ Quatuor Evangelia, ſecundàùm Matthæum, Marcum, Lucam-
„ & Joannem. Actus Apoſtolorum à Luca Evangeliſta conſcripti.
„„ Quatuordecim Epiſtolæ Pauli Apoſtoli, ad Romanos, duæ ad Co-
„ rinthios, ad Galatas, ad Epheſios, ad Philippenſes, ad Coloſſenſes,
„ duæ ad Theſſalonienſes, duæ ad Timotheum, ad Titum, ad Phi-
„ lemonem, ad Hebræos. Petri Apoſtoli duæ; Joannis Apoſtoli tres:
„ Jacobi Apoſtoli una; Judæ Apoſtoli una. Et Apocalypſis Joannis
„ Apoſtoli. M .
„ Siquis autem libros ipſos integros cum omnibus ſuis partibus,
„„ prout in Eccleſia Catholica legi conſueverunt, & in veteri vulgata
„ latina Editione habentur, pro facris, & Canonicis non ſuſceperit,

„ anathema fit, „ Hucusque Tridentinum.

AQ. VI. Quinam ex his libris à Tridentino in Ca-
none poſitis juxta Hæreticos excludantur à Scriptura:?
Reſp. Hæretici antiquiores quivis excluſerunt pro libitu à Scriptu-
ra eos libros, quos non poterant concordare cum ſua doctrina.
Lutherus verò, Calvinus, & eorum aſſeclæ excluſerunt à Scriptura
V. T. omnes libros non repertos in Canone Hebræorum: à Scriptu-
ra verò N. T. abjecerunt omnes partes, de quibus reperiebant, ali-
quos antiquos, utrum eſſent Scripturæ Canonica, dubitâſſe. Ex hoc
ergo principio Proteſtantes univerſim Scripturam eſſe negant ſequentes
libros. I. Judith, 2. JTobia, 3. Sapientic. 4. Ecclefiaſtici. §. Baruch.
A 3 6. Libros

G6G Prolegomenorum in Saxram Sripturam

6. Libros Machabaorum. 7. Epiſtolam ad Hebraos. 8. Epiſtolam
Jacobi. 9. Epiſtolam ſecundam Petri. I0. Epiſtolam Joannis ſecundam,
& tertiam. 1I1I. Apocalypſin.
AQ. VII. An Canon Scripturæ Sacræ à Concilio
Tridentino fuerit recte conſtitutus?
Reſpb. Canon Scripturæ à Tridentino recté fuit conſtitutus. Id
probatur duplici argumento.

Argumentum J. Ex una parte evidens eſt, Canonem Scripturæ
conſtitutum à Tridentino eſſe ipſiſſimum Canonem, quo Eccleſia Ro-
mana, & Africana jam uſæ ſunt Sæculé quarté. Id enim evincitur
I.mò Ex Epiſtola INNOcENTII I. ad Exuperium. 2. ds Ex Concilio
Carthaginenſi tertio. 3. tiè Ex veteri verlione latina, ſeu Italica, ut

vocatur, quæ jam viguit ante Hieronymum tribs primis Sæculis, &

nuper edita eſt à Bianchino. 4.t& Ex verſione, & editione Hierony-
mi, ſeu Vulgata, in qua Hieronymus nullos immiſcuit libros Scriptu-
ræ, niſi quos jam antecedenter repererat in Codice Scripturæ, uſitaté
apud Ecclefias Occidentales. Quam ipſam etiam traditionem Occi-
dentalis Eccleſiæ, tanquam ſe ſola fufficientem ad regulandam Eccle-
ſiam, D. Auguſtinus, infra Objectione 2. referendus, providé à tra-
ditione Orientalis Eccleſiæ diftinguit. Ex altera verò parte certum
ſt, Eccleſiam Romanam, & Africanam eum Canonem, quem Sæcu-
16 quarté habuit, àa primis ſuis fundatoribus, puta Apoſtolis, eo-
rumque proximis Succeſſoribus, accepiſſe. Quia, ut Terrullianus,
& Auguſtinus infra S. II. referendi diſcurrunt, quod in tot tantisque
Ecclefüs quoad praxin perpetuam, publicam; ac ſolennem nullo ap-
parente recentioris univerſalis inſtitutionis veſtigio, unum ac unifor-
ne reperitur, non eſt noviter inſtitutum, ſed ab ipſis temporibus Apo-
ſtolicis traditum. Si ergo Canon Eccleſiꝰ Romanæ, & Africanæ Sæ-
culé quarté receptus fuit à D. Petro, aliisque proximis Petri Succeſ-
ſoribus agnitus, approbatus, & traditus, recté etiam fuerit à Tri-
dentino toti Eccleſiæ præſcriptus. Ad conſtituendum namque librum
Canonicum per ſolennem Declarationem ſufficit, dummodo conſtet,
eundem ab uno ſaltem Apoſtolorum Eccleſiis à ſe fundatis inter Scri-
pturas Sacras fuiſſe relitum, & commendatum. Simili Argumento
utebatur Cyrillus Jeroſolymitanus Catecheſi 4. n, 3 5., ubi adcompro-
bandos libros Canonicos, olim in Canone Hebræorum receptos, ait:
Multè

om
den
elle
eun
Ue
gui
keel
eir
Lot
nil
necg
Vere
unik
pote
luim
unito
u rel
Cijus⸗
Dod
etiam
ſeeban
derip t
nis,
Uione

I
In.

.
10

ny⸗
ptl.
ta
cci⸗
che⸗
1a-
rtum
Ell⸗

mus,
ſque
0 4=
itor⸗
po⸗
⸗
ccel⸗
Tri.
prutn
olet
ceri⸗
ento
npto⸗
3, alt⸗
lte

Pars I. De Seriptura Sacra in genere. 7

Multò prudentiores, & religioſiores te erant Apoſtoli, & veteres Epiſcopi
Eccleſid Rectores, qui eos tradidéère. Et Auguſtinus conſtanter hoc ipſo
Argumento utitur ad probandum Canonem Scripturæ. Sic l. 11. con-
tra Fauſtum c. §. ait: Diſtincta eſt à poſteriorum (Scriptorum) libris ex-
cellentia Canonica authoritatis Veteris & Novi Teſtamenti, quaæ Apoſtolo-
rum confirmata temporibus per Succeſſiones Epiſcoporum, & propagationes
Eeccleſiarum tanquam in Jede quadam ſublimiter conſtituta eſt, cui ſerviat
omnis, & pius intelleltus. Idem I. de utilitate credendi c. 6. de Scri-
ptoribus ſacris loquens oſtendit, ſummam eis exhibendam reveren-
tiam, utpote per quos locutum eſſe Spiritum Santtum tam diufuraa vetuſta-
te ſirmatum eſt. Si vim hujus Argumenti agnoviſſet Le Couravyer, in
ſuo libro: Defenſe de la nouvelle Traduction de! Hiſtoire de Trente, non
omnem animi Catholici ſenſum abjeciſſet, ſcribend, à Concilio Tri-
dentino libros Deytero-Canonicos in Canonem Scripturæ male relatos
eſſe, eò quod nulla extet Eccleſiarum Orientalis, & Occidentalis circa
eum Canonem uniformis traditio. Si enim Eccleſiæ Occidentales po-
tuerunt credere Petro, aut Paulo, Canonem Scripturæ præſcribenti,
quin opus habuerint teſtimonio, ac conſenſu Apoſtolorüm Orientalis
Eccleſiæ, parem fidem proſequi licuit fidelibus Occidentalis Eccleſiæ,
eamque transmittere ad poſteros etiam poſt mortem Petri, aut Paußi.
Longiſſimè proin aberrat, dum I. cit. part. 2. S. I. docet à Conciliis
nihil poſſe definiri, niſi ex traditione uniformi omnium Eccleſiarum;
neque in alio ſenſu pertinere ad Eccleſiam, ſecernere traditiones
veras à falſis, niſi in quantum diſtinguit Traditiones conſtantes, ac
uniformes à clanculariis, & ſuppoſititiis, aut variantibus. Ea namque
poteſtas Eccleſiæ, ut diſtinguat Traditiones ſpurias à veris, non ſo-
lum conſiſtit in eo, ut traditiones privatas diſcriminet à traditionibus
uniformibus, ac perpetuis omnium Ecclefiarum, ſed etiam ut ſtrepi-
tu rebellium excitata attento examine diſcernat traditiones perpetuas
cujusvis Eccleſiæ Apoſtolicæ à variantibus opinionibus privatorum
Doctorum Eccleſiæ.
Argumentum II. Patres primi, ſecundi, tertii, & quarti Sæculi
etiam eos libros, quos ipſimet non agnoſcebant pro Canonicis, agno-
ſcebant tamen pro divinitas inſpiratis, eòsque æquiparabant cum aliis
Scripturæ libris. Ille autem univerſalis ſenſus Patrum, tam unifor-
mis, non potuit provenire ex alio communi principio, quàm ex tra-
ditione Apoſtolica, relictâ Eccleſiis quibusdam particularibus per ea-
rundem

8 Prolegomenorum in Sacram Seripturan

rundem fundatores Apoſtolos, quamvis per ſolennem definitionem
Concilii Orcumenici nondum declaratâ; & necdum ad omnes alias
Eccleſias quoad uſum publicum propagatâ. Locum namque etiam in
hoc argumento habet præfatum Tertulliani, & Auguſtini principium:
Quod unum, & uniforme in tot Provineiis reperitur, nullé⁶ apparente
recentioris originis tam uniformis, & univerſfalis veſtigiòé, non eſt
noviter inventum, ſed traditum. Textus horum Patrum invenies infra
in ſolutione Objectionum. Ut hæc duo Argumenta ſolidè ſtabiliantur;,
ſubjungo textus, in eorum probationem requiſitos.

§. I.

Teſtimonia, quod Canon Tridentini jam vigue-
rit in Eccleſia Romana, & Africana Sæculô
quartò.
I. mòò Procenrrus I. Romanus Pontifex, Anno 405. ab Exuperio,
Epiſcopo Hiſpaniæ, interrogatus de Canone genuino Scripturæ,
ſic reſpondit: Conſulenti tibi, reſpondi, quid vel authoritas lectione oſten-
deret, vel cuſtodita ſeries temporum demonſtraret. - Qui verd libri recipian-
tur in Canone Sanctarum Scripturarum, breyis adnexus oſtendir. Moyſis li-
bri quinque, id eſt, Geneſis „Exodi, Levitici, Numeri, Devteronomii.
Et Jeſus Nave unus; Judicum unus, Regnorum libri quatuor, ſimul & Ruth;
Prophetarum libri ſexdecim, Salomonis Libri quinque; Pſalterium; Hiſtoriarum,
tob liber unus; Tobiæ anus; Eſther unus; Judith unus; achabaorum duo;
Paralipomenon duo. Item Novi Teſtamenti Evangeliorum libri quatuor; Apo-
ſtoli Pauli Epiſtola quatuordecim; Epiſtola Joannis tres Epiſtola Petri dua;
Epiſtola Judæ; Epiſtola Jacobi; Adctus Apoſtolorum; Apocahpfhis Joannis.
II. d? Concilium Carthaginenſe tertium, celebratum Anno 397.
Can. 47. ſic habet: Placuit, ut prater &cripturas Canonicas nibil in Eccle-
ſia legatur ſub nomine Divinarum cripturarum. Sunt autem Canoxieæ Scri-
pturæ, Geneſis, Exodus, Leviticus, Numeri, Derteronomium, Jeſus Na-
ve, Judicum, Ruth, Regnorum libri quatuor, Paralipomenon libri due,
Job;, Pſalterinn Davidicum, Salomonis libri quinque, libti duodecim
Prophetarum, Jſaias, Jeremias, Exechlel, Daniel, Tebias, Judith,
Eſther, Eidra libri qSuo, Machabaorum libri duo,. Novi autem G
pange⸗

em
lias
in
im:
te
eſ
nkre
tuly

Pars J. De Scriptura Sacra in genere. 9

Erangeliorum libri quatuor; Acötuum Apoſtolorum liber unus; Pauli Apoſtoli
Epiſtolæ tredecim. Ejusdem ad Hebraos una; Petti Apoſtoli duäæ; Joannis
Apoſtoli tres,; Juda Apoſtoli ana; & Jarobi una; Apocalypſis liber unus.

Hoc Concilium fuit poſtea prælectum in alio Coneilio Carthaginenſi

214. Epiſcoporum, celebrato tempore Bonifacii Papæ anno 418., ubi
Epiſcopi præfato Canoni appoſuêre hæc verba: Hoc etiam Fratri & Con-
Sacerdoti noſtro Bonifatio, vei aliis earum partium Epiſcopis pro conſirmando
Canone innoteſcat; quia à Patribus iſta accepimus in Eccleſia legenda.

§. II.
Teſtimonium Tertulliani, ex quo oſtenditur, ob-
ſervantiam uniformem Eccleſiæ Romanæ & Africanæ

ſæculéò quartò circa Canonem Scripturæ, proficiſci ne-
ceſſariò debere à traditione Apoſtolica.

Ertullianus, qui ſcripſit ſæculé ſecundé exeunte, in I. de Praſcri-
ptionibus adverſus hareſes C. I 5§. 17. 19. 20. 21. 27. & 28. Marcioni-
tas ſic redarguit: Ma Hareſis non recipit quasdam Scripturas; & ſi recipit;
non recipit integras. — Wune ſolum diſputandum eſt, quibus competas fides ipſa?
cujus ſint &criptura ? A quo, & per quos, & quando, & quibus ſit tradita
diſciplina, qua ßunt Chriſtiani? Uki enim apparuerit eße veritatem diſciplinæ,
& fdei Chriſtiana, illic erit veritas Seripturarum, & omnium traditionum
Chriſtianarum. - - Apoſtoli in orbem profecti ezndem doctrinam fidei natio-
nibus promulgaverunt, & FEccleſiam apud unamquamque civitatem condide-
zunt, à quibus traducem Pdei, & ſemina doctrina cateræ exinde Eccleſiæ mu-
tuata ſunt. Eaque tot ac tanta Eccleſia una eſt illa al Apoſtolis prima, ex

Ta omnes; omnes Apoſtolicaæ, dum unam omnes probant ani tatem; comu-

nicatio pacis, & appellatio fraternitatis, & conteſſeratio hoſpitalitatis, quæ
Jura non alia tatio egit, quàm ejusdem Sacramenti (id eſt, doctrinæ) auna
traditio. — - Litur ſi Chriſtus Apoſtolos mißt ad pradicandum, ( dicimus)
alios non eſſe recipiendos Pradicatores, quàm quos Chriſtus inſtituir. - -
Quid autem pradicaverint, & bic præſeribam, non aliter probari debere, ni ſi
per easdem Eccleſias, quas ipſi Apoſtoli condiderunt ipſi eis pradicands tam viva
voce, quam per Epiſtolas. & hac ita ſunt, conſtat, omnem doctrinam, qua
cum illis Eceleſtis Apoſtolicis matricibus & originalibus fidei conſpiret, veritati
deputandam; reliqunm perd omsem doctrinam de mendacio prajudicandam,
qud

10 Prolegomenorum in Sacram Scripturam
qua ſapiat contra veritatem Eccleſiarum & Apoſtolorum. Jupereſt ergo, at .
demonſtremus, an hæc noſtra doctrina de Apoſtolorum traditione veniat? - - .
Videamus, ne forte Apoſtoli quidem plenè (docuerint,) Eccleſiæa autem ſuo
vitio aliter aceeperint, quam Apoſtoli proſerebant. - - Age nunc; omnes
(Eccleſiæ) erraverint; nullam reſpexerit Spiritus ſanctus, ut eam in verita-
tem deduceret, ad hoc miſſus à Chriſto, ut eſſet Boctor veritatis. Neglexerit
oßicium DEl vilicus, Gpriſti Vicarius, ſinens Eccleſiam interim aliter intellige-
re, aliter credere, quàm ipſe per Apoſtolos pradicabat; ecquid veroſimile eſt,
ut tot ac tanta (Eccleſiæx) in unam fidem erraverint? Nullus inter multos
eventus (contingentes) eſt anus exitus: variaſſe debuerat error doctrina
Eccleſiarum. Caterùm quod apud multos unum invenitur, non eſt erratum,
ſed traditum. Hucuſque Tertullianus, qui exinde infert, Scripturam
Sacram, quæ ab Eccleſia Africana, & Romana, ex qua Marcion eje-
Qus eſt, publice in Conventibus legitur, neceſlario proficiſci à tradi- 4
Rtione Apoſtolica. èèẽäG 8
Conſimile eſt Teſtimonium D. Auguſtini Epiſt. 118. ad Januarium 4
c. 1. ubi ait: Ila, quæ non ſcripta, ſed tradita cuſtodimus, quæ quidem toto t
terrarum orbe obſervantur, dantur intelligi, vel ab ipſis Apoſtolis vel plenariis
Conciliis commendata atque ſtatuta retineri, ſicuti quod Bomini Paſſio „O„* cC0
Reſurrectio, & Aſcenſio in cœlum, & adrentus de cœlo Spiritus ſancti anni-
verſaria ſolennitate celebrantur; & i quid aliud tale occurrerit, quod ſerva- e⸗
tur ab univerſa, quacunque ſe diffundit, Eccleſia. Et l. 4. contra Donati- en
tas c. 24. Qusdl mnirerſe tenet Eecleſa, mec Concilis inſiitutum, ſed ſemper 4
retentum eſt, non nißi Authoritate Apoſtolica traditum rectiſſimè creditur.
60 modo Auguſtinus diſcurrit de praxi uniformi totius Eccleſiæ
comparatè ad Collegium Apoſtolicum, eodem modo diſcurrendum eſt 1
de praxi uniformi Eccleſiæ Oceidentalis, Romanæ videlicet & Africa- Pre
næ, comparatè ad primos fundatores illius Eccleſiæ Apoſtolos, qui cl
ſuam authoritatem in conſtituendo Canone Scripturæ non interpoſuiſ- C
ſent, niſi ſpeciali motione & inſpiratione divina pro Eccleſüs ſibi con- uſl
creditis ſic ſtatuendum eſſe agnoviſſent. hib
OPliicitur 1. Concilium Laodicenſe, celebratum Anno 363., in Ca- lon
none Scripturæ omittit librum Eccleſiaſtici, Sapientiaæ, Tobiæ, Judith, 19
Machabaorum, & Apocahpſin; Ergo- hi libri ſæculò quartò nondum 1
erant Canonici. Conſequenter de illorum divina authoritate nulla ſæ- i
culé́ quartò habebatur uniformis traditio, Ergo & Concilium ilen. hen

1o
nue
ita⸗
rerit
lie⸗
N,

7

4t0
find
,

ram

eje⸗

um
toto
ariis
uni⸗
rvl-
nati⸗
npen

elie
m elt
ul

co

nC.
bith,
ndumn
ſe⸗
den⸗
hnn

Pars I. De Scriptura Sacra in genere. 11

—

tinum ad Canonizandos eos libros non potuit niti trachtione certa ac
uniformi primitivæ Eccleſiæ.
Reſpondeo I. Invertendé argumentum. Concilium Laodicenum
quoad alios libros à Proteſtantibus rejeétos conſentit cum Canone Ec-
cleſiæ Romanæ & Africanæ; Ergo ſaltem de iſtis dabatur uniformis tra-
ditio tam in Eccleſia Orientali, quàm Occidentali; Conſequenter Epi-
ſtola 2. Petri, Epiſtola Jacobi, Epiſtola ad Hebraos, Epiſtola ad Philemonem,
& omnes tres Epiſtolæ Joannis, quæ à Laodiceno Concilio recenſentur,
erunt Scripturæ Canonicæ.

Reſp. II. Veriſſimum eſſe, quod libri à Concilio Laodiceno omiſſi ſæ-
eulò́ quartò nondum fuerint Canonici, ſumendé hunc terminum ſtrictè,
prout ſignificat librum ab univerſa Eecleſia jam deelaratum ſolenniter pro
parte Scripturæ Sacræ. Id tamen non impedit, quin in Eccleſia Romana
& Africana extiterit traditio, ipſo ſolenni uſu publico in Conventibus &
Actis Eccleſiaſtieis declarata. Hæc autem traditio indubitata Occiden-
talis Eccleſiæ ſufficit, ut ii libri habendi ſint pro divinitus inſpiratis, ſeu pro
Scriptura Sacra à quocunque Chriſtiano, cui de illa traditione authenticè
conſtat. Cum ergo fidelibus Oceidentalis Eccleſiæ authenticè per teſti-
monia Epiſcoporum ſuorum & per uſum publicum ſuarum Eceleſiarum
conſtiterit de traditione Petri & ejus primorum Succeſſorum, aliorùm-
que Fundatorum Oecidentalis Eccleſiæ, non poterant eos libros exclu-
dere à Canone Scripturæ Sacræ; eòôſque relatè ad Occidentalem Eccle-
ſiam in ſenſu minus amplio vocare Canonicos, quamvis ſimpliciter ac
relatè ad totam Eccleſiam nondum fuerint Canonici, eòô quod Orientali
Eccleſiæ illa traditio Occidentalis Eccleſiæ necdum authenticè fuerit
promulgata. IIla autem traditio Oceidentalis Eccleſiæ ſufficit, ut à Con-
cilio Tridentino relativè ad totam Eccleſiam potuerint definiri tanquam
Canonici, ac tanquam recipiendi cum allis Seripturis Sacris in publicum
uſum Eccleſiæ. Quid enim intereſt ad veritatem Scripturæ, utrum de illa
habeatur teſtimonium indubitatum ab uno Apoſtolo, an à toto Apoſto-
lorum Collegio? An de illa habeatur per traditionem folennis declara-
tio, uſu publico conſervata, à fundatore Eccleſiæ Occidentalis; an ve-
rò à Fundatore Eceleſiæ Orientalis? Si in Oriente prædicat D. Joannes
ſuum Evangelium non contradicente in Occidente Petro, id erit ver-
bum DEI; & viciſſim ſi in Occidente Petrus teſtatur librum v. g. Sa-
pientia eſſe divinitus inſpiratum, non contradicente Joanne in Oriente,
B 2 hic

12 Prolegomenorum in Sacram Seripturan

hic liber erit à fidelibus Eceleſia Occidentalis ex ore Petri recipiendus
pro verbo DEI, quamvis id ignorantibus, aut nullo certô nuntio edo-
ctis fidelibus Eceleſiæ Orientalis. Itaque cex ſilentio Concilii Laodicen-
ſis, cujus, utpote Concilii particularis, non erat reſpicere ad traditio-
es omnium Eccleſiarum particulares, aut pro tota Eccleſia cirea uſum
Scristurarum publicum condere legem, minime evertitur indubitata
traditio Eccleſiæ Occidentalis de primævo genuino Canone Scripturæ,
tIradito à primis fundatoribus Eccleſiæ Romanæ, & Africanæ; nec re-
ο carpitur Concflium Tridentinum Oecumenicum, quod reſpiciens ad
illam traditionem Eccleſiæ Romanæ & Africanæ authoritatem divinam
librorum in Canone Oecidentalis Eccleſiæ primævo poſitorum definie-
rit, & ſic toti Eccleſiæ declaratam ac promulgatam transferri in uſum
publicum omnium Eccleſiarum ſub anathemate demandrit.
Objicies 2. Multi Patres tam Occidentalis „ quàm Orientalis Ec-
cleſiæ, jam primis quatuor ſæculis revocrunt in dubium varios libros
in Canone Tridentino poſitos. Ergo neque in Eccleſia Occidentali, ne-
que in Orientali habebatur certa ac uniformis traditio de authoritate
divina illorum librorum.“ Antecedens probatur ab inductione .
1I. Librum Eſther rejicit Athanaſius in Synopſi, Nazxianzenus, &

Melito. 4
us, Waxzianzenus, Melito, Orillus

2. Librum Zotkia excludunt Athanaſi
Jeroſolimitanus, & Rufſinus in Symbolo..
3. Libros Judith, Sapientiæ, Eccleſiaſtiei, Baruch, Machabæo⸗
rum, reſecant e Canone iidem, excepto Melitone, qui ſolùm admittit
Sapientiain. His accedit ipſe Hieronymus.
4. Apocahypſin non recipi à Græcis, teſtatur Hieronymus ad Darda-
num.
Reſpondeo J. Athanaſium non poſſe à Proteſtantibus obiici, quia
Sphopſis, unde ſumitur objeétio, ab Oudino & aliis Proteſtantibus ne-
gatur eſſe Athanaſii.
Reſpondeo II. Hos Patres, qui omnes præter Rufſinum & Hiero-

nymum perrtinent ad Eccleſiam Orientalem, ſolum teſtari, quod præ⸗

fati libri non reperiantur in Canone Eccleſiæ Orientalis; ac conſequen-
ter, quod non fint Canonici, ſumend ſimpliciter hunc terminum; id
eſt, quod nondum ab aliquo Concilio Generali, nec uſu ſolenni publico
totius Eccleſiæ pro parte Scripturæ fuerint declarati. Per hoc tamen
iidem Patres non negant uſum publicum & traditionem Eccleſiæ Roma⸗=
ne

n

Spi

des
do⸗
cen⸗
lio⸗
um
ltata
Grk,
te⸗
14d
nat
jnie⸗
ſum

Ec=⸗

bres

1, Re⸗
irate

Mrilu

beo⸗
mütttt

arde⸗ .

uiz
Ne⸗

Hiero⸗

1pre⸗

guen⸗
m; 4
ublc
aAes
Lomha⸗

ĩ õ

Pars I. De Scriptura Sacra in genere. 13

næ & Africanæ, immo plerique horum, & aliorum Patrum tam in
Orientali Eccleſia quàm Occidentali ifs ipsis libris, quos excludunt èe
Canonicis, utuntur tanquam Scriptura Sacra. Quod argumento eſt,
eos aut traditionem & uſem Occidentalis Eccleſiæ pro regula veritatis
privatim agnoviſſe, aut etiam in Orientali Eccleſia traditionem, quam-
vis nondum definitione Oecumenica Vel uſu Eccleſiarum uniformi de-
claratam, rey erà extitiſſe. Certè D. Auguſtinus-hane traditionem Oc-
cidentalis Eceleſiæ recte obſervat l. 17. de Civit. c. 20. ubi ait: Sapientia
& Eccleſiaſticus, ut Salomonis dicantur, obtinuit conſuetudo; non autem eſſe
ipſius, non dubitant Doctiores; eos tamen in authoritatem maximè Occiden-
talis antiquitus recepit Eccleſia. Idem viciſſim circa Epiſtolam ad He-
bræos recipit traditionem Orientalis Eccleſie. Nam l. 1. de peccatorum
meritis ait: Ad Hebraos Epiſtola, quia me movet authoritas Eccleſiarum Orien-
talium, quæ, hanc etiam in Canonicis habent, quanta pro nobis contineat te-
ſtimonia, advertendum eſt.

.

Authores verò, qui illos libros pro divinis
habent, ſunt ſequentes.

Tobiam Scripturæ æqui- Clemens Alexand. I. 6. Stromatum.

parant Origenes C. II. ad Rom. & Hom. 27. in Numer.
Oprianus de Orat. Dom. & Serm. de opere,
Ambroſius l. de Tobia. N
Auguſtinus l. 2. de Doct. Chriſt.

Sapientiam ⸗ ⸗= enaus apud Euſeb. I. 5. c. 8.
Tertullianus C- Walentin. c. 2.
Clemens A-ex. l. 4. 5. & 6. Strom.
Paiamphilius M. in Apolog. pro Orig.
Origenes Hom. p. & 12. in Levit.
Tveophilus Alex. Epiſt. I. Paſchali.
QObprianus l. de habitu Virg. & Exhort. ad Mart.
c. 12. & ad Quirinum I. 3. c. 59.
LLuctantius l. 4. c. I6.
Athanaſius Orat. 2. C. Arianos.
PEphrem Paræn. 47.
Baſilius de Spiritu S. c. 30. & l. F. C. Eunomium,
B z . Hilarius

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Eceleſiaſticiun

Libros Machalaorum —

Hilarius in Pſal. 118.
Hieronymus ad C. 18. Jeremiæ.
Rußinus in Expoſitione Symboli.
Epiphanius Hæreſi 67. & 76.
Naxianzenus Orat. 2.
Myſſenus de Virginitate c. 15.
Clemens Alex. I. I. & 5. Strom. & Pædag. I. 1.
c. F. & l. 2. c. S.
Oprianus l. 3. Epiſt. 9.
Origenes Hom. I. in jud. & Hom. I. & 9. in
Ezeh.
Athanaſius in Apolog. de Fuga, & l. de Virgin.
Baſilius ad e, 8. Iſaiæ. & in Regulis fus. Reſp.
I.- & 104.
Ephbrem de Patientia.
Epiphanius Hær. S8. & l. de Menſuris.
Waxianzenus Orat. Z.
Oprianus Epiſt. 55.
Origenes l. 2. Periarchon.
Hegeſippus in Prmoêmio
Lucifer Calarit. l. de non parcendo.
Auguſtinus l. 18. de Civit.
Irenaus I. 5.
Juſtinus M. in Dialogo.
Tertullianus l. 4. C. Marcion.
Oprianus in Exhort. Martyrii.
Hilarius Præfat. in Pſalmos.
Rußinus in Symbolo.
Hi ieronymu: Epiſt. ad Dardanum, &ad Paulinum.
Amberoſius in Pſal. 40.
Auguſtinus l. 2z. de Doct. Chriſt.
Origenes Hom. 7. in Joſue & apud Euſeb. I. 6.
1 c. 25.
Theophilus Antioch. apud Kuf. l. 4. c. 24.
Dyoniſius Alex. apud Euſ. l. 7. c. 25.
Epiphanius Har. 5I. & 76.

Objicit

. lI

19. in

, irgin.
Neh.

wlinum.

eb. 6

hicit

Pars I. De Scriptura Sacra in genere. 15

Obiicit 3. Le Courayer l. c. Etiam in Eccleſia Occidentali multi Do-
Rtores non agnoverunt pro Sacra Scriptura libros Sapientiæ, Eccleſiaſtici,
Judith &c. Ergo falſum eſt, pro iis prætendi poſſe traditionem Occi-

dentalis Eccleſiæ. Eos autem libros pro divinis non agnoverunt Juni-

lius & Primaſius in Africa, Caſſiodorus & S&. Gregorius in Italia, Widorus
in Hiſpania, Alcuinus in Gallia, Beda in Anglia, & Rhabanus in Ger-
mania. Immo Author Præfationis ad-Gloſſam Ordinariam aſſerit,
etiam riſu dignum eſſe, ſi illi libri habeantur pro Sacra Scriptura. Quia
ſunt multi, inquit, qui ex eo, quod non multam operam dant Seripturæ Fa-
cræ, exiſtimant omnes libros, qui in Biblia continentur, pari veneratione eſſe
reverendos, & adorandos, neſcientes diſtinguere inter libros Canonicos & non Ca-
nonicos, quos Hebtai inter Apocrynhos, computant; unde ſape coram doctis
ridiculi videntur. Eavariatio traditionis in Eccleſia Occidentali perſe-
veravit uſque ad Concilium Tridentinum; quia præfatos libros pro di-
vinis non agnoverunt Picus Mirandulanus, Eraſimus, Faber Stapulen-
ſis, Ferus, Vives, Clictoveus, Cajetanus, Vatablus, Iſidorus Clarius,
& plures alii immediate Tridentinum præcedentes.

Reſpondeo; Ante Concilium Tridentinum illos libros nondum fuiſſe

itaque mirum non eſt, eos à viris doctis non fuiſſe agni-
tos pro Canonicis, ſeu pro declaratis ab uniwerlali Eceleſia. Cum igi-
tur privatorum Doctorum non fuerit examinare, utrum Canon INNo-
CENTII I. & Concilii Carthaginenſis habeat characterem & conditiones
legitimæ traditionis Apoſtolicæ in Eccleſia Occidentali, aut eos Cano-
nes ne quidem reſpexerint; facile contingere poterat, à nonnullis
præfatorum ſcriptorum vocari in dubium inſpirationem eorum libro-
rum. Per hæctamen non tollitur, quin attentius re examinata appa-
reat, Canonem ab INNOCENTIO I., & à Concilio Carthaginenſi tradi-
tum concurrentibũs aliis adminiculis ex Veteri Italicâ referre indubita-
tam Notam traditionis Apoſtolicæ.
Obiicies 4k. In libro Tobiæ expulſio dœmonis per jecur piſcis ſapit
ſuperſtitionem. Et in libris Machabæorum deprehenditur præciſe in-
duſtria humana, dum author teſtatur, ſe multùm in hac compilatione
inſudaſſe; & de erratis deprecatur veniam. Ergo hi libri non ſunt in-
ſpirati.

Canonicos

Reſpondeo. Jecoris fumum eodem modo ſanaſſe Energumenam,

quo modo inunctio olei, facta ab Apoſtolis ſuper infirmos ex mandato
Salvatoris, tactus fimbriæ Chriſti, illinitio luti, ſuper oculos cœci, lotio
in

g—

5

16 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

in natatoria Siloe, & ſemicinctia Pauli, & umbra Petri ſanabant ægros
& Energumenos, prout habetur in Evangeliis & Actis Apoſtolorum,
nempe virtute ſupernaturali, quæ ob ſignificationem rerum, aut ob re-

ſpetum perſonæ impendebatur à Dzo. Hinc illa virtus non dicitur in
Evangelio à fimbria Chriſti, ſed ab ipſo Chriſto exiiſſe. Sic & fignê cru-

cis ſœpe fugantur deæmones. Conſtat autem ex Levitice & Exodo,
Jecur habuiſſe figuram ſacrificii cujusdem Novæ Legis. Inſpirationi

non obſtare induſtriam authoris, ejusque ignorantiam de aſſiſtentia

Spirits ſancti, patebit infra ex Cap. 3.

D. UIII. Quid ſit, librum eſſe Apocrpphum⸗

Reſp. Hoc nomen apud Patres non habet unam ac conſtantem no-
tionem, fed ſumitur in quintuplici ſenſu. Nam I. mèò ſignificat librum,
de cujus Authore, cujus refert titulum, authenticè ac certò non conſtat-
2.d06. Significat librum, de quo certòô conſtat, eum non eſſe illius Au-
thoris, cujus titulum vel authoritatem refert. 3.tiò Significat librum,
de quo non ſolúùm conſtat, quod falsò referat Authorem, cujus titulum
refert, ſed quod inſuper contineat falſa aut omnino erronea. A. t0
Significat librum, qui certò eſt illius Authoris, cujus titulum & autho-
ritatem refert, attamen ſucceſfu temporum à falſaris aut hæreticis cor-
ruptum. F. t Significat librum ab Eccleſia prohibitum fidelibus non
ſolùm quoad lectionem publicam, ſed etiam quoad leétionem priva-
tam, ſic ut tò Apocryphum non tam ſignificet librum abſconditum, quàm
librum ab oculis & auribus fidelium abſcondendum. Ex his quinque ac-
ceptionibus aſſumendéê magis uſitatam ac genericam. .
Dico, Liber Apocryphus in ſenſu famoſiori ſignificat librum fraude
falſo authori ſuppoſitum, aut aliis de causis ab Eccleſia legi prohibitum.
Probatur hæc notio nominis ex textibus Patrum conſonis. Cum
enim pertineat ad quæſtionem facti, in quo ſenſu ille terminus uſurpa-
tus ſit, non ab uno ſo lum velaltero ſcriptorum in caſu raro, ſed à com-
muniori ſcriptorum vis nominis ab inductione ſenſus famoſioris pro-
banda eſt. Itaque I. D. Auguſtinus l. 1. de Civ. c. 23. ſic ſcribit:
Omittamus zarum Scripturarum fabulas, quæ apocryphæ nuncupantar eò quod
earum origo aon claruit Patribus, aà quibus uſque ad n0s authoritas veracium
Sripturarum certiſſima & noriſſima ſucceſſione peryenit. 2.d D. Hiero-
nymus Epiſt. 7. ad Lætam de inſtitutione filiæ c. §. dicit: Caveat omnia
Apocrypha, & ſciat, uon eorum ehe, 4uorum titulis pranotantur, ufejue

nt
nt⸗
erli

—
egros
tein,
ob re⸗
Nort in
Ocru⸗
Lodo;,
rationi
Ktenria

en no⸗
brum,
Onſtat,
us Au⸗
ibrum,
tinglum
4t0
autho⸗
6S OOr⸗
bus non
7 pina⸗
, CWa
gue 402

n ſrulte
ibitum.
. Cum
ulurpa-
dàcom-
Dris Dro⸗
00 ul
yera
. Ho-
ℳ IM
rultaqus
lin

Pas J. De Scriptura Sicra in generè. I7

.

bis admixta vitiofa. 3. GerasIus Papa in Derxreto de libris Apocryphis ſic
ſeribit: Romana Eccleſia prater illas Veteris & Novi Teſtamenti etiam has ſus
ſeipi non prohibet &rrypturas. Guodum Nicanam - Opuſcula Orthodoxorum
Patrum - lem geſta Sanctorum Martyrum, qui multiplicibus tormentorum
oαoιibÜæm:» mä, & mirabilibus Confeſſionum triumphis irradiant. Quis ita Catho-
licorum dubitet, & majora eos in agone fuiſſe perpeſſos ?à Sed ideo ſecundum
antiquam conſuetudinem ſingulari cantela in ſancta Romana Eocleſia non legun-
tur quia & eorum qui conſcripſere, nomina penitus ignorantur, & ab infide-
libus aut idiotis ſupetflua aut minus apta, quam rei ordo fuerit, ſeripta eſſe pu-
tantur; Ricut cujusdam Quirici & Julitæ, ſicut Georgii, aliorumque hujusmo-
di paſſiones, qua ab hareticis perhibentur compoſita. Propter quod ut dictum
eſt, ne vel leyis ſubſannandi oriretur occaſio, in ſancta Romana Eccleſia non le-
guntur. - - (vtera, gqua ab hareticis ſive ſchifmaticis conſeripta vel pradicata
ſunt, nullatenus recipit Romana Eccleſta, & quibus pauca quæ ad memoriam ve-
nerunt, & Catholicis vitanda ſunt, credimus eſſe ſubdenda.

Nrotitia Librorum Apoeryphorum,
qui non recipiuntur.
Inprimis Ariminenſem Synodum à Conſtantio Conſtantini filio congregatam
ex tunc & nunc confitemur eſſe damnatam.
Item Itinerarium nomine Petri Appſtoli, aporryphhm.
Opuſeula Montani, apberyphat
Opuſcula omnia Fauſti Manichai, apocryphas
Paſſio Quirici & Julitæ, apocrypha.
Paſſio Georgii, apocryphdas
Hlaæc & omnia his ſimilia, quæ Simon Magus - necnon omnes Hareſiate
cha, eorumque diſcipuli ſive ſchiſmatici docuerunt vel conſcripſerunt, non ſon=
Iùm repudiata, verum etiam ab omni Romana Catholica & Apoſtolica Eccleſia
gliminata, atque cum ſuis authoribus; eorümque ſequacibus ſub anathematis in-
diſſolubili vinculo in aternum confitemur eſſe damnata.
Ex his patet, Gelaſium; aut quisquis ſit author hujus ſie di i Decre-
ri, per apocyphum intellexiſſe librum ob falſam inſcriptionem, aut ob

ſfuppofſitionis præſumptionem, aut 'ob errores, aut ob errorum & ſcan-

dalorum exinde facile emergentium periculum merito pProhibendum,
& occultandum, ac reipſa actu prohibitum.

C O. IX.

18 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

D. IAX. Quinam libri Scripturæ ſint Apocryphi?

Reſp. Inter Scripturas Sacras apocvyphas enumerat Gelaſius in brx-
ato Decreto etiam ſequentes:
Evangelium nomine Thaddæi.
Ev angelium nomine Mathiæ.
Evangelium nomine Perri Apoſtoli.
Ev angelium nomine Jacobi minoris.
Evangelium nomine Barnabæ.
FEvangelium nomine Thomæ, quo utuntur Manichæi.
Evangelium nomine Bartholomæi Apoſtoli.
Evangelium nomine Andreæ Apoſtoli.
Ev angelia, quæ falſavit Lucianus.
Liber de Nativitate Salvatoris, & de MaARA, & obſtetrice.
. Revelatio quæ apDellarur Pauli Apoſtoli.
Revelatio quæ appellatur Thomæ Apoſtoli.
13. Revelatio, quæ appellatur S. Stephani.
Pr æter has Scripturas apocryphas P. Joſephus de Turre in ſuis Inſti-
tutionibus Biblicis recenſet integrum Catalogum aliarum Scripturarum,
quas Patres rejiciunt tanquam Apocryphas. Catalogus ille eſt ſequens

Libri Apocryphi V. T.
1. Revelatio Adam. Hanc excogitarunt Gnoſtici. Epiph. 1. Panarii.
2. Genealogia Adam & Jænitenlie ius. Hanc finxerunt Manichæi.
Aug. contra Fauſtum.
3. Apocalypſis Abraha. Conficla Sethianis. Epiph. l. ec. Orig. hom.
15. in Lucam.
4. Kriptura Cham. Eſt opus Negromanticum. Eéêô uſi ſunt Baſilidis
Diſcipuli. Clem. Alex. l. 6. Strom.

.

O9 ° W% QNNAAR

——

—
22 *
.

5. JSomnialia Danielis, in quibus traditur ars interpretandi ſomnia.

Athan. in Gnopſi.
6. Somnium Eſdtæ, confictum à modernis hæreticis. In indice Pro-
bhibitorum.
7. Liber Exechielis. Athan. 1. Cc.
8. Vaticinia Heldad & Medad. Athan. l. cc.
9. Liber Eliæ, dictus Aſcenſio, Aſſumptio, Apocalypſis, & Secreta
Eliæ. Orig. tract. 3 5. in Matth. Hieron. in C. 64. Eſa.
10. Liber

noyj
Mom,
Orat
ſe.

SeSr — —. —

Pars J. De Sriptura Sacra in genere. 19

—

10. Liber Enoch. L .
1II. Nala Patriarcha Jacob. Fuit volumen Ebionitis familiare.
12. Liber Jannes & Mambres. Ambroſ. in I. Ep. ad Cor. C. 15.
13. Volumen Jeremia, quo utebantur Nazaræi. Hier. in C. 27. Matth.
SZD 14. Oratio Joſeph. Athan. I. cc.
15. Aſcenfio Moyſis. Orig. I. 3. Periarch. C. 2. Athan. l. cc.
16. Teſtamentum Moyſis. Athan. I. cc.
17. Og Regis Baſan. Gel. co.
18. Precationes Salomonis ad leniendas agritudines.
19. Liber Exorciſmorum ad fugandos dæmones.
20. Epiſtolæ Enigmaticæ Salomonis.
21. JSapientia Salomonis„ diverfus ab eo, qui eſt in Canone.
22. CQaviculza Salomonis. Gel. I. cc. V
23. Contradictio Salomonis. Gel. L coc.
24. Libri ſeptem Seth filii Ada. Conficti à Gnoſticis. Epiph. I. cc.
. 27. Patriarcharum duodecim filiorum Jacob Teſtamentum.
M. 26. Aſſumptio Sophoniæ Prophetæ,. Athan. I. cc.

pre.

n 27. Liber Tobiæ Junioris, in Indice prohibitorum.
nens In hoc ramen Turrit Catalogo aliqui merentur potius nominari
non Canonici, aut Pſeudepigraphi, quam Apocryphi, puta Sapientia Salo-
monis, Patriarcharum teſtamentum. Volumen Jeremiæ, Aſcenſio Moyſis,
denni. Oratio Joſeph, utpote quos alii quidam Patrùm non contemnendos cen-
ehri ſent
michei. . “”MDU . B
Libri Apocryphi N. T.
, hom 1. Apoſtolorum Actus, Ebionitarum impietate referti. Epiph. I. cc.
d 2. Apoſtolorum Acktus, à Leucio Manichæo excogitati. Aug. l. de fide.
al 3. Apoſtolorum Actus;, à presbitero Aſiano conficti. Hyeron. de viris
illuſt.
ſonna 4. Apoſtolorum doctrina. Athan. I. cc. Euſeb. I. 3. hiſt. C. 25.
, en. 5§. Apoſtolorum Evangelium. Orig. hom. I. in Lucam.
e 6. Apoſtolorum itinerarium. Repudiatur à Nicæno ſecundo act. 5.
7. Apoſtolorum memoriæ, Priſcillianiſtis familiaris. Oroſ. Ep. ad Aug.
8. Apoſtolorum ſortes. Gel.
att 2. Apoſtolorum ſcripta, à Dictinio hæretico ficta. Conc. Brac. C. 17.
z C2 1. 4 po=-
ber

2 Prolegomenorum in Sacram Srripturam

10. Apoſtolorum duodecim vita per Abdiam. Hujus Abdiæ libros 10. Cer-
taminis Apoſtolici damnavit PAurus IV. Vitæ ipſæ incertæ ſunt.
11. Apoſtoli magni Revelationes, à Cherinto hæreſiarcha ſeriptæ. Orig.
in dial. diſput.
T2. Apoſtolicus liber, à Marcinone conſarcinatus ex adulteratis texti-=
bus Pauli. Epiph. I. I. cont. hær.
13. Evangelium Ebionitatum, ſeu Mathæi corruptum Epiph. I. I. c. hær.
14. Evangelium Encratitarum. Epiph. l. I. hær. 468s.
15. Evaugelium Nazaraorum, ſeu Matthæi corruptum. Gel.

16. Evangelium F'gptiorum, fuit in uſu apud Valentinianoas. Clem.

Alex. 3. Strom.
17. Epangelium Juda Iſcatiothis, à Cajanis hæreticis uſurpatum. Epiph.
l. 1. Pan. Zpeod. I. J. hear. .
18. Evangelium Philippi Apoſt. à Gnoſticis confictum. Epiph. l cc.
19. Evangelium Nicodemi.
20. Maria interrogationes magna & parva blaſphemiis Gnoſticorum &
Stratiogticorum refertum. Sixt. Sen. I. 2.
21. Marie ſtirps ſeu proſapia, apud-Gnoſticos celebris. Epiph. I. cc.
22. Maria tranſitus, ſeu de obitu Deipara. Gel. l. cc. Aug. ſerm. 3 5. de
8Ss. & Hier. ſerm. de Aſſumpt. =
23. J ES&1 Cbriſti Epiſtola ad Abgarum. Gel. l. Cc.
Plura videri poſſunt apud P. de Turre l. cc. Iſta autem ſuſſſcient
pro argumento adverſus Proteſtantes, ſine traditione & authoritate Ec-
cleſiæ ne quidem de authentia Scripturæ ab iis certitudinem haberi
poſſe.

X. An omnes partes Scripturæ, quæreperiuntur
in Editionibus, ſint libri Canonicii
Reſp. In nonnullis editionibus Scripturæ reperiuntur quædam
fragmenta, quæ non ſunt Scripturæ Canonicæ, quia ex traditione pri-
mitivæ Eccleſiæ non reperiuntur fuiſſe comprehenſa in Compilatione
Romana librorum Canonicorum. Sunt autem ſequentia.
I. Oratio Manaſa Regis, quæ nec habetur in Bibliis Hebræis, nec
Græcis.
2. Liber tertins Eſdra, qui non habetur in Exemplaribus Hebræis &
eit fermè mera reperitio libri primi & ſecundi. J .
L 3. Liber

6
trlun
A
iy
feteri ,

—

Cer.
ſunt.
Orig.
exti⸗

her.

(lem.

Hyhl.

un &
e,

Sce

Mcient
ele-
naberi

untur

Nedam
neé Prl⸗
luiore

izs &

Liler

Bars I De rrr⸗ Sacra in genere. 21

2 3. Ter quartus Eſcra, qui nec reperitur in Codicibus Hebræis, nec
in Græcis.
4A. Appendiæ libri Job. In fine continet Gencalogian Job, quæ nec
in Latinis, nec in Græcis Codicibus legitur.
5. Oratiuncula Uxoris Job.
6. Appendix Pſalterii, ſeu Pſalmus 1 F.
7. Appendix Sapientia Sirah.
8. Praæfatiuncula Lamentatienum feremig.
9. Liber tertius Machabaorum
10. Liber quartus Machabaorum.
Hi libri & fragmenta, licet eorum aliqui ab antiquis honmullis ba-
tribus citentur tanquam Scriptura Sacra; quia tamen nulla extat unifor-
mis traditio Eceleſiæ Oceidentalis, vel Orientalis, quæ referri poſſit ad
aliquod Oraculum Apoſtolicum Fundator um Eccleſiæ, Concilium Tri-
dentinum noluit iſtos libros definire pro Canonieis, nec etiam defini-
Fe pro beDn ; ſed eam quæſtionem relinquere indeciſam.

Quænam partes Scripturæ in dubium revo-
cari Ti an ꝓro Scriptura Sacra habendæ ſint?
Reſp. Partes Scripturæ, de quibus quætitur, an brᷣ Sckiptura Sa⸗
cra habendæ ſint, ſunt ſequentes.
1I. Oratio Azariæ,; & Hymnus trium Puerorum. Dan. C. 7.
2. Hiſtoria Suſannæ. Dan. C. 13.
3. Pliſtoria de Bel idolo; de dracone interfecto; & de ranglatio-
tione Habacuc in lacum Leonum. Dan. C. 14.
4. Caput ultimum D. Marci Evangeliſte.
S. Hiſtoria de Sudore ſanguineo- Chriſti apud D. Tucam. C. 22.
6. Hiſtoria de muliere adultera apud D. Joannem C. 8.
7. IlHe textus apud Joannem Epiſt. 1. C. 5. Tres ſunt qui teſtimonium
dant in Cælo: Pater, Verbum, & bpiritus ſandtus; & hi tres unum ſunt.

AQ. XII. An duo ultima Capitula Danielis, & Oratio
trium Puerorum ſint partes Scripturæ?

Reſp. Ea pro parte Scripturæ habenda eſſe. Pi obatur. Omnia,
quæ in Eccleſia Catholica tanquam pars Seripturæ legi conſueyverunt, & in
veteri Vulgata latina editione habentur, pro Scriptura recipienda ſunt. Sie
enim definit Tridentinum Seſ. 4. ubi ait: & quis libros ipſos ( Scripturæ)

C3 integros,

22 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

integros, cum omnibus ſuis partibus, prout in Eccleſia Catholica legi conſueve-
runt, & in veteri vulgata latina editione habentur, pro Sacris & Canonicis
non ſuſceperit, anathema ſit. Atqui illa duo ultima Capitula Danielis, &
Oratio trium Puerorum ſemper in Eccleſia Catholica inter cæteras Scri-
pturas legi conſueverunt, & in Veteri Vulgata editione habentur. Quod
hæc in Eccleſia Catholica jam ab antiquo inter Sacras Scripturas legan-
tur, patet ex Officio divino. Suſannæ namque Hiſtoria legitur in Miſ-
ſa Sabbato ante Dominicam quartam Quadrageſimæ. Hiſtoria de Da-
niele in Lau, & de interfecto Dracone, legitur loco Epiſtolæ in Miſſa
feria tertia poſt Dominicam Paſſionis. Cæterum, quod Tridentinum
non erraverit; eatenus etiam quoad partes Scripturæ veterem Vulga-
tam Hieronymi ſumendé pro regula ac Canone, probatur ex eo, quia
vetus Vulgata Hieronymi etiam quoad partes Scripturæ repræſentat

priorem Vulgatam, antiquiorem Hieronymo, quæ, ut Quæſt. 7. oſten-

ſum eſt, deſcendit ex traditione Apoſtolica. Quod autem vetus Vul-
gata Hieronymiana etiam quoad has partes Scripturæ vepræſentet anti-
quiorem illam latinam Vulgatam antiquiorem, conſtat ex teſtimonio
Grigenis, Kuſfini, ac ipſius Hieronymi. Nam ipfemet D. Hierony-
mus, qui ab initio non ſatis ſe reflectens, quanta ſit vis uniformis tra-
ditionis, libentiſſimè has hiſtorias, tanquam fabulas, à ſuæ editione ex-
cluſiſſet; fatetur tamen, ſe propterea id auſum non eſſe, quia populus
univerſus contra ſe inſurrexiſſet tanquam mutilatorem Scripturæ. Præ-
fatione in Danielem ſic ſcribit: Daniel apud Hebraos nec Suſanna habet
Hiſtoriam, nec Hyn num trium puerorum, nec Belis Draconis fabulas, quas
nos quia in toto orbe (Catholico) diſperſæ ſunt, veru ante poſito, eaſque ju-
gulante ſubjecimus, ne videremur apud imperitos magnam partem voluminis de-
truncaſſe. Hoc teſtimonium Hieronymi junioris eo tempore, quo has hi-
ſtorias privata opinione pro fabuloſis videbatur vendere, eſt convin-
cens, univerſalem opinionem & uniformem uſum totius Eccleſiæ ejus
præjudiciis & propenſioni reſtitiſſe. Conſimilem univerſalem ſenſum
& uſum Eccleſiæ teſtatur Origenes & Ruffinus. IIle in Epiſtola ad Ju-
lium Africanum, qui primus dubium movit contra Hiſtoriam Suſannæ
ſic ſcribit: Quæ contexuiſti de Saſanna, quæ in Daniele fertur in Eccleſiis,
multas habent quaſtiones. - Ea in noſtro graco ſermone feruntur in omni Ec-
cleſia Chriſti-Vide ne abrogemus exemplaria, qua paſſim habentur in Eccleſtis,
& legem ſtatuamus fidelibus, ut deponant ſacros, qui apud eos feruntur libros;

aſententur autem Hebrais! An non prorvidentia in ſanctis Seripturis dedit om-

nibus

nib
li
Lat
NA
Ec

hre

et

121
Dann
Fira
ſinn
(une
De
Mta

is ſ

ua
gini
liſtrun
lelitab
ros,
vngß
ſal ſon
jdneal
i G
Conn
lata lis
um,
ſ Gu
er totog
Mchmi!
4poheli
cet In
leperit,
capitulo⸗
umn à ſe

ſeye⸗
lonicis
15, K
cri⸗
(od
legan⸗
Mil⸗
le Da-
1 Miſt
N
Vulga-
„ goia
Neotat
„oſten⸗
18 Vol.
et anti⸗
moni
jerong⸗
nS la⸗
Sne ex⸗
popols
. Præ-
va habet
4, ℳ
eeſſe i-
ninile-
10 has hi⸗
conyin ·
leſie ejus
ſenſum
ad Ju-
SAlanne
ElliſiiB
Nonnik-
lhh 3
r Nt
delit ⸗
Nibs

Pars I. De Seriptura Sucra in genere. 23

nibus Chriſti Eccleſiis adificationem ? Non curam geſſit eorum Chriſtus, pro
quibus mortuus eſt? Scriptum eſt; non transpones terminos, quos ſlatuerunt
Patres tui. Hac dico, non quod verear, noſtras Scripturas conferre cum He-
braorum ſeripturis; ſed ne videremur falſi & adulterini aliquid inducere in
Eccleſias. Idem Hom. I. in Levit. Tempus eſt, nos adverſus improbos
presbiteros uti ſanctæ Suſanna vocibus, quas illi repudiantes hiſtoriam Suſannæ
de Catalogo divinorum voluminum deſecarunt. Ita Origenes, qui in præfa-
ta Epiſtola ad Africanum ſapienter obſervat, hiſtoriam Juſann, &
Danielis in lacu, & draconis & Belis reperiri in editione Septuaginta-
virali, quam providentia DEl per Apoſtolos tradidit Eccleſiæ. Ruf-
finus verò Invectivâ 2. adverſus Hieronymum ſic ſcribit: Quis auſus eſt
(unquam) Iuſtrumentum divinum, quod Apoſtoli Eccleftis tradiderunt, &
Depoſitum ſancti Spiritàs compilare? An non eſt compilare, cum quadam im-
mutantur, & error dicitur corrigi? Nam omnis illa Hiſtoria de Suſanna ab
iſto ieronymo) abſciſſa eſt. Trium puerorum Mymnus, qui maximè die-
bus ſolennibus in Ecclelia DEl'canitur, ab iſto penitus eraſus eſt. Ut omittam
ſeptuaginta duorum virorum conſonam vocem; Petrus Romanæ Eccleſia per vi-
ginti & quatuor annos præſuit. Dubitandum non eſt, quin etiam Librorum
Inſtrumenta Eccleſiæ ipſetradiderit, quæ utigue am vunc ipſo ſedente & doceme
recitabantur. Quid ergo? decepit Perrus Apoſtolus Chriſti Eccleſiam, & lis
bros ei falſos, & nihii veritatis continentes tradidit; & cum ſciret, quod ve-
rum eſt, haberi apud Judæos, apud Chriſtianos volebat haberi, quod faljum eſt?
ſed fortaſſe dicit; quia ſine Literis erat Petrus. Quid? NWihil in iſto agebat
ignea lingua per Spiritum ſanctum cœlitus data? Num & Paulus ſine literis fuit,
qui & ipſe Romæ poſitus, Ri quid Peiro defuiſſet, putas non potuit adimplere?
Quomodo ergo iſti, qui pracipiebant diſcipulis, ut attenderent lectioni, emen-

datas eis & veras non dabant lectiones? Quomodo non prævidebant per ſpiri-

tum, quod futurum eſſet tempus poſt quadringentos fere annos, quando Eccle-
ſia cognitò, quod ab Apoſtolis non ſibi eſſet tradita veritas veteris Inſtrumenti,

per totos iſtos quadringentos annos erraſſe ſe fateretur ?2“ Hoc argumentum

Ruffini ipſemet D. Hieronymus, melius ſe reflectens ad vim traditionis
Apoſtolicæ, agnovit eſſe invictum; quod exinde colligitur, quia, li-
cet in aliis egregiè tundat adverſarium, in hoc tamen artieulo aliud non
reperit, quod reſpondeat, niſi ea, quæ contra hiſtoriam duorum illorum
capitulorum ſcripſerat, non ex propria ſententia, ſed ex ore Hebræo-
rum à ſe ſcripta eſſe. In Reſponſione enim ad hanc Invectivam 2. Ru-
ſini ſic habet: QCuod refero, quid adverium Suſauna hiſtoriam, & Hymnum
5 trium

24 PBrolegomenorum in Sacram Scripturam

triuin Buerorum, & Belis & Draconis fabulas, Hebrai ſoléant dicere; non
quid ipſe ſentirem, ſed quid illi contra nos dicere ſoleant explicavi. Itaque ex
his Origenis, Rufini, & Hieronymi verbis patet; duo ultima Capitu-
la Danielis in Scriptura ab A Poſtolis tradita jam ante Hieronymum exti-
tiſſe.
9. XIII. An ultimum Caput D. Marci ſit pars 8cri-
pturæ Sacræ!?
Reſp. Etiam hoc Caput agnoſeendum eſſe pro Seriptura Sacra-.
Ratio eſt; quia indubitatum eſt, hoe Caput jam ante Hieronymum in
Vulgata veteri Romanæ Eceleſiæ & multarum Eccleſiarum Occidenta-
lium, à Romana ſede primordia ſuæ fidei repetentium, üſu publico
fuiſſe receptum. Itaque referendum eſt adtraditionem Apoſtolicam.
D. Auguſtinus, qui vixit tempore Hieronymi, l. 3. de Conſenſu Evangeli-
ſtarum. C. 24. non diſputat de hujus Capitis authentia, ſed tantûm de il-
lius conſenſu cum Matthæo. Quod ſignum, eum controverſiam de ſup-
poſitione hujus CGapitis aut omnino ignoraſſe, aut contempfiſe tan-
gquam frivolam. Athanaſius in Gnopſi conſimiliter illud pro indubia par-
te Scripturæ ſupponit. D. Hieronymus, quamvis hoc Caput pro Cano-
nico, id eſt, pro univerſaliter recepto , non agnoſcat, reipſa tamen ſuf-
ficienter indicat, illud in exemplaribus Galliæ pro genuino textu D.
Marci ſine controverſia ubique fuiſſe receptum. In Epiſtola 150. nam-
que ad Hedibiamteſtatur; à nobili hac vidua ſibi fuille propoſitam hane
quæſtionem: Quacauſa ſit:;, ut de reſurrectione Domini Evangeliſta (Mar-
eus & Matthæus) diverſa narraverint? Si in Gallia lis fuiſfet de authen-
tia hujus Capitis, Hedibia judicium Hieronymi de hae potius, quàm
de Evangeliſtarum conſenſu requiſiſſet. Neque huic argumento obſtat.
reſponſio Hieronymi, in qua ſie ſcribit: Hujus quaſtionis duplex ſolutio
ſt; aut enim non tecipimus Marci teſtimonium, quod in raris fertur Eyange-
liis, ommibus Gracia libris penè hoc Capitulum in fine non habentibus, aut hoc
reſpondendum, quod uterque verum dixerit. Hæc, inquam, Re ſponſio Hie-
tonymi-non obſtat; quia ex ea tantum ſequitur; in multis aut etiam
pleriſque Codieibus extra Romanam, Gallicanam, & Africanam Eccle-
ſiam, hoe Gaput defuiſſe. Hujus autem obvia eſſe poteſt ratio; quia-
videlicet D. Marcus ſuum Evangelium in prima editione publicaverat
jam inm primo adventu Petri Romam, in quaillud Capur nondum fuerat
additum, utpote tra tans de prædicatione Apoſtolorum in toto AMun⸗

4

do.
4Apo.
dam
hra
ſias
Vere
(IN.
ſepi
e
exch
oclal
Text
yerſan
ineree
prehel
tus an
fayere
Nerte
.
E c⸗
ri

uia
exs
talibs
Hieron
ſenſu
rum pe
Oecide
Publiee
tumex
tem in

Hierom

Whi

—
; no
gueex
Aapitil⸗
nextl⸗

wcki⸗

Kacra.
Nwrn in
idenmta⸗
publico
Olicam.
vengeli⸗
n de il.
de ſup.
ſſſe tan⸗
bia gat⸗
o Cund-
den ul⸗
textu.D-
:namm-⸗
ain hanc
4(Mar⸗
authen⸗
8* guum
) obſtat
.* ſolti⸗
Eyange⸗
‚Aut l.
oHle⸗
⸗ etiam.
z lecle⸗
io; Ouis
hlicererat⸗
Um ferat.

to mun⸗

Pars J. De Nriptura Savvyn in genere. 257
do. In ſecunda autem editione, quæ pluribus exhine annis facka eſt=
Apoſtolis denuò redeuntibus, aut ſua acta reſcribentibus, cum veritate
damonſtrabili dicere poterat, quod ultiméê verſu ſcripſit: Wi profecti
pradicaverunt ubique Domino cooperante & ſermonem confirmante ſequentibus
Eignis. Si ſta accidit, prout potuit, mirum non ferer, plerasque Eccle-
ſias primæ editionis compotes ſecundam non requiſiviſſe; Gallicanam
veréô & Africanam, quæ ſerius à Romana Sede Apoſtolos acceperant;,
cum ipſa fide exemplaria jam correcta & aucta à Romanis Epiſcopis ſu-

ſcepiſie. Certè ipſemet D. Hieronymus. l. 2. Contra Pelagianos C. 6.

teſtimonio hujus Capitis utitur. Alia ratio, cur hoc à multis Ecelefis
excluſum fuerit, eſſe poterat textus illi Capiti intruſus, cui faciliorem
occaſionem dare poterat ipſa duplex ac diverſa ipſius D. Marci editio.
Textus intruſus, prout l. cc. refertur tanquam dubius ab Hieronymo, poſt
verſum 14. erat iſte: Et illi ſatisfaciebant dicentes; Saculum iſtudiniquitatis &
ineredulitatis ſubſtantia eſt, quæ non ſinit perimmundos ſpiritus veram DEI ap-
prehendi virtutem; idcirco jam nunc revela juſtitiam tuam. Quia ergo hic tex-
tus aut erat ab ipſis hæreticis intruſus, quod probabilius eſt; aut videbatur
favere hæreticis, contingere poruit, totum Caput fuiſſeſuſpectum & in
plerisque recentioribus exemplaribus tempore Montaniftarum omiſſum.
LQ. XIV. An hiſtoria de ſudore Chriſti ſanguineo,
& de ejus confortatione facta per Angelum, ſit pars
Scripturæ?
Reſp. Eam hiſtoriam eſſe partem Scripturæ. Probatur ex eo,
quia non eſt dubium, iſtam hiſtoriam in antiquis exemplaribus vulga-
ræ eritiſſe. Quod veròô etiam extiterit in omnibus Ecclefus Occiden-
rtalibus, faltem quoad uſum publieum Eccleſiarum, jam ante tempora
Hieronymi, colligitur iterum primè ex D. Auguſtino, qui l. 3. de GCon-
ſenſu Evangeliſtarum C. 4. hanc hiſtoriam fupponit tanquam indubira-
tam partem kvangelii S. Lucæ, quod non ſupponeret, ſi in Eccleſus
Occidentalibus ullum prioribus temporibus fuiſſet dubium, aut in uſu
publico diſcrepantia. Secunde, quia D. Hieronymo nullus Adverſario-
rvum exprobravit, quod in editione Novi Teſtamenti Græca hanc par-
tem intruſerit contra receptum Eccleſiarum uſum. Zertiò, quia D.
Hieronymus Novum Teſtamentum invariatum in Latina verſione Italica
reliquit, aut etiam editionem latinam fidei antiquæ reddidit. Quartè,
ꝗnia Vigilius Tapſenſis, qui ſcripfit in Africa ſæculò quintê, ubi Hiere-
nymiana

26 Prolegomenorum in Sripturam Sacram

nymiana Vulgata nondum eratrecepta J. 6. de unitate divina naturæ,
ad Theophilum, aliàs recenſito inter Opera Athanaſii „eum habet pro
bererico, qui negat Chriſtum ſudaſſe ſanguinem. Nec obſtat, quod
Hilarius l. 10. de Trin. teſtetur, Et in Gracis, & in Latinis Codicibus com-
plurimis de adveniente Angelo, vel de Judore Chriſti ſanguineo nihil ſeriptum
reperiri. Is enim ſolum teſtatur, ſe nondum examinaſſe, an hæc di-
Verſitas proveniat ex diverſitate Codicum privatorum, an vero ex uſu
Codicum etiam publicorum in uſu Eccleſiarum; & ideo in hac dubita-
tione de uſu uniformi Eceleſiarum publico etiam meritòô poterat dubita-
re, an hæc Hiſtoria ſit pars Scripturæ vel non. Sed cum Eccleſia dis-
quiſitione facta de teſtimoniis Veterum, & de obſervantia publica Ec-
cleſiarum repererit, uſum illum publicum fuiſſe uniformem, non licet
amplius de hac re dubitare.

Q. XV. An hiſtoria de Adultera „ quæ reperitur
Joan. 6. ſit pars Scripturæ:? S

Reſp. Tenemur etiam hanc hiſtoriam recipere pro parte Scriptu-
ræ. Probatur ex co, quia nullum poteſt haberi prudens dubium, quin
hæc hiſtoria jam extiterit in Veteri Vulgata. Certè niſi ſemper fuiſſet
pars Vulgatæ, non fuiſſet in Eccleſia Latina uniformiter introducta in
Officium Miſſæ Salbato ante Dominicam Paſſionis. Quod verô Triden-
tinum von erraverit etiam in hac parte, omnes partes Veteris Vulgatæ ?”
definiendé pro Scripturis Canonicis, probatur exinde, quia hæc ipſa
Hiſtoria jam extitit in Editione Scripturæ uſitata in Occidente primis
ſæculis ante Vulgatam, quæ referenda eſt ad aliquam approbationem
Apoſtolicam; prout quæſt. 7. oſtenſum eſt. Id verò oſtenditur ex
Auguſtino traét. 33. in ) annem, Ambroſio in Epiſtolis duabus ad Stu-
dium, & Athanaſio in Sy nopſi, ubi hanc hiſtoriam tractant tanquam
indubitatam partem Evangelii oannis. Si quis objiciat, quod Euſebius
I. 3. Hiſt. C. ult. dicat, hanc hiſtoriam deſumpram fuiſſe ex Abdia, qui
eam ſumpſerit ex Evangelio ſecundum Hebræos.

Reſpondee, Euſebium non loqui de hac adultera, ſed de alia mulie- 4
re multotum criminum, non ſolius adulterii inſimulata. Dein ſuppoſito,
quod eſſet ſermo de eadem muliere, nil impedit, quin Eccleſia Occi-
dentalis eandem immediaté à D. Joanne acceperit, eamque dara opor-
tunitate circa quæſtionem de pœntentia ex libro Paſtoris moratnEvar ge⸗ ððð
10

„

Bars I. De Seriptura Sacra in genere! 27

lio oannis inſeruerit. Conſtat certè, eam hiſtoriam primis ſæculis'in

—

Eccleſia Occidentali in Evangelio- Joannis publicè fuiſſe lectam, ut

oſtenſum eſt.

Eodem modo diſcurrere licet circa alias quasdam partes Scripturæ,
V. g. de illo textu D. Joannis TI. Epiſt. C. 5. v. 7. Tres ſunt, qui teſtimo-
nium dant in œlo, Pater, Verbum, & Spiritus ſanctus, & hi tres unum ſunt.

Conſtat namque hunct textum ſemper extitiſſe in Vulgata; & in Veteri

etiam Italica jam ante Vulgatam, quod probatur ex Profeſſiône fidei-
oblata Hunnerico Wandalorum Regi ab Eugenio Epiſcopo Carthaginenſi
anno 484.; & ex Fulgentio in Reſponſione ad Object. 10. Arianorum,

& ex D. Opriano l. de unitate Eccleſiæ.
D. XMVI. Quale ſit Objectum, & finis Scripturæ?

Reſp. Objectum & finis Scripturæ eſt Gloria DElIextrinſeca per Chri-

ſtum ex operationibus Theandricis, ſanctificatione Eccleſic, & ſalute animarum
reſultans. Probatur ex eo;, quia ad hoe Objectum attributionis omnes
fines partiales Scripturæ, in Scripturis & Patribus deſignati, referri

poſſuntt. Fines hi funt ſequentes' 1. Rom. 10. v. 4. FEinis legis Chriſtus ad
Juſtitiam omni rédenti. 2, Joan. 10. Vv. 3 1. Haæc autem ſcripta ſunt, ut erék-
datis»e quia ESU.S& eſt Chriſtus Filius D EI, & ut credentes vitam habeatis.

3: 2. ad Tim. 3. Omnis &riptura divinitus inſpirata utilis eſt ad docendum, ad

argnendum, ad corripiendum, ad erudiendum in juſtitia ut perſectus ſit homo
DEI ad omne opus bonum inſtruitus. 4. Chriſtus J0a. 5. v. 39. dicit: Scra-
tumini ripturas; quia vos putatis“, in ipſis vitam aternam habere, &
ilæ ſunt quæ teſtimonium perbibent de me. S. ad Hebr. 2. v. 10.

de Chriſto dicitur: Propter quem omnia, & per quem omnia. & I. Cor 3.
Omnia veſtra ſunt; vos autem Chriſti; Chriſtus autem DEI. 6. 1. Cor. 10.

v. 6. Huc in ſigura factz ſunt noſtri, ut'non ſimus coneupiſcentes malorum.
& v. II. Hac ommnia in ſigura contingebant illis Scripta ſunt autem ad cor-
reptionem noſtram. 7. Rom. 15. v. 4. Quacunque ſcripta ſunt, ad noſtram

doctrinam ſcripta ſunt, ut perpatientiam & conſolationem Sripturarum ſpem

habeamus. S. 2. Tim. 3. V. 1 5. Ab infantia Sacras Litteras noſti, quæ te

po Nunt inſtruere ad ſaluten per fidem, qua eſt in Chriſto JESTI.
D. XVII. A quo ſinguli libri Canonici ſcripti ſint!
Reſp. Id ſequens Catalogus docebit.
I,mò Pentutezuchus totus ſcriptus eſt à Moyſe, exceptis ultimis octo
verſibus Deuteronomii, qui fuppletè funt à Joſue, vel alio Scriprore
— D 2 Hagio-

28 Prolegomenorum in Sacram Seripturam

Hagiographo Kta docet conſtans traditio judæorum, qui vixerunt
temporibus Apoſtolicis, aut proximè coævis. Idipſum conſtat ex va-
riis textibus Scripturæ. 1I. Deut. 3 I. v. 24. Poſtquam ſeripſit Moyſes ver-
ba legis hujus atque complevit,; pracepit Levitis, dicens: tollite librum iſtum,
& ponite eum in latere Arca fœderis. Certum autem eſt, in Arca fuiſſe to-
tum Pentateuchum, nomine libri deſignari ſolitum. 2. d?s Joa. 5. Chri-
ſtus de Moyſe ait: De me ille ſeripfit. 3. Joa. I. Nathanael de Chriſto
ait: Quem ſeripſit Moyſes, invenimas 2. Libri Hiſtoriales V. L. Scripti ſunt
per Scribas aut Prophetas ad hoc à ſummis Pontificibus conſtitutos. Ita
Joſephus I. I. C. Appionem, ubi probaturus, quod Hiſtoriæ Judæorum
majorem mereantur fidem quàm hiſtoriæ gentilium id oſtendit ex con-
tinua ſucceſſione genealogica Tribus Leviticæ ſeu ſacerdotalis, cui in-
cumbebat deſcriptio Hiſtoriæ Sacræ, & in qua, ſicut ſollicitè in memo-
ria retinebatur tota arbor genealogica ſingularum familiarum, ita etiam
in ſingulis familiis retinebatur memoria geſtorum à ſingulis Majoribus,
præſertim publicorum, atque ad ipſum Statum Reipublicæ Hebraicæ
ſpectantium. Majores neſtri, inquit, majorem diligentiam adhibuerunt in
deſcribendis Hiſtoriis (quàm Ægyptii Sacerdotes) qaia Pontiſices & Pro-
phetæ id praceperunt. Nai conſtituerunt non ſolum viros praclaros, & ad
placandum DEIIU1 idoneos ad hoc opus, ſed etiam provide curarunt, ne Tri-
bus Levitiea conjugiis commiſeeretur cum alia. Quod etiamnum à nobis obſer-
vatur ubivis terrarum, etiam in F.gypto, & in Babylonia. Mittunt namque Je-
roſolymam deſignationem à Patre factam de nomine onſa, & ejus antiqulſſi=
morum Majorum, buic rei atteſtantium. - Hoc ſant veracitati noſtra Hiſto-
riæ magnum prabet argumentum; quia à dquobus annorum millibus Pontifices
noſtri habent exactam tabulam Geneklogicam de ſuis Majoribus, eorümque libe-
ris. Hoc autem bonum, quin & neceſſarium eſt, ut poteſtas ſcribendi (hiſto-
riam) non ckivis concedatur, ſed ſolum Prophetis, qui de rebus ant iquiſſimis,
& quæ à multis annis geſta ſunt, ſeribunt, & qui ex iuſpiratione D EILnotitiam
habent. Sunt apud nos tantum viginti duo libri continentes geſta omniui tem⸗=
porum. Quinque ſunt libri Moyſis, qui continent Hiſtoaziam Geneſis, & ſuc-
ceſſionem uſque ad obitum Moyſis. A Moyſe uſque ad Artaxerxem, Perſarum
Regem, qui fuit poſt Kerxen, Prophetæ ſcripſerunt ea, quæ poſt Moyſen, &
quaæ ſuis temporibus geſta ſunt. Ab Artaxerxe autem uſque ad noſtratempora
Jingula quidem ſcripta ſunt; ſed non obtinuerunt aqualem authoritatem ac prio-
res, quia Prophetarum ſucceſſio & poſteritas non ita certa fuit. Hucusque
Joſephus. Ex quo proin teſtimonio habetur, libros hiſtoriales V. T.

Joſue,

Pars I. De Seripturzæ Sacra in genere. 29

Gem

Joſue, Judiecum, Ruth, Regum, Paralipomenon, Esdra, authoritate Pon-
tificum per deſignatos duosdam rophetne, id eſt, ſeribas Spiritu Pro-
phetico præditos, ſeriptos efſſe. Sed num illi ſeribæ fuerint ipſemet Jo-
ſue, Samuel, Esdras, Nehemias, vel alius ex notis Prophetis, diſputa-
tur ab authoribus. In ſpecie
3. tid Liber Joſue probabiliter ſcriptus eſt ab ipſo oſue. Probatur.
In C. ult. huſus libri legitur: Kripfit quoque omnia verba hac in volumine
legis Domini; ubi Chaldacia verſio habet: Scripſit Joſue verba iſtn in libro,
& appoſuit libro legis. Idem Probatur 2. ex C. 46. Eccleſiaſtici, ubi dici-
tur: JESIS Nave ſucceſſor Moyſi in Prophetis, ubi verſio 70. legit: in
Prophetiis, quo nomine poſſunt imtelligi Hiſtoriæ propheticæ, ſeu præfi-
gurativæ futurorum. Nec obſtat, quod C. 15. 16. & 24. aliqua nar-
rentur de Axa Calebi filia, de expeditione filiorum Dan, & de morte
ac ſepulehro Joſue, & quod C. 10. v. 13. citetur liber Juſtorum, quo ve-
roſimiliter intelligitur Eccleſiaſticus. Reſponderi enim poteſt, Librum
Joſue authoritate ſimmorum Pomificum auctum eſſe. 1
A.¹ Libri Judicuni & Ruth probabiliter ſcripti ſunt à Samuele Pro-
pheia ex collectaneis varüs Pontificum priorum ſe. Ratio eſt; quia
res in libro Judicum geſtæ tam confuſæ ſunt, ut non poſſint tribui uni
ſoli Scriptori anteriori ad Samuelem. Dein reperitur ſpecialis conve-
nientia in Samuele quoad librum Ruth; cum enim is unxerit David in
Regem, conveniens erat, ut deſeriberet ejus Arborem Genealogicam,
quæ in Libro Ruth exprimitur. Objectio nulla ſolida obſtat.
z.t Liber primus Regum à C. I. uſque ad C. 2 5. probabiliter ſeriptus
eſt à Samuele. Sed à C. 25. uſque in finem, & Liber ſecundus ſcriptus
eſt à Prophetis Nathan & Gad. Ratio eſt, quia inſcribuntur libri Sa-

muelis, Narthan, & Gad, quarum inſcriptionum non eſt cauſa rerum

ab iis geſtarum in his libris contenta hiſtoria; quia alioquin debuiſſent
potius inſcribi libri Davidis; ſicut denominatur à principali ob-
jecto liber Ruth, Esther, Judith; Ergo ea inſeriptio refert potius au-
thorem. L. I. Paralip. C. ult. dicitur: Geſta regis David priora & noviſ-
ſima ſcripta ſunt in libro Samuelis videntis, & in libro Nathan Propheta, & in
Volumine Gad videntis. Nec obſtat, quod I. I. C. 2. & C. 3. reperiatur
laus maxima Samuelis: quia conſtat, Scriptores etiam ſanétos, quan-
do ſeribunt tecto nomine de ſeipſis tanquam de perſona tertia, aliquan-
do ad gloriam DEl & aliorum inſtructionem narrare honorifica. Cum
ergo Scriptores Hagiographi non ſcripſerint ſuo nomine, ſed Renmne
D Eccle-

320 Prolegomenorum in Scripturam Sucram

ʒ

Eccleſiæ & Miniſterii Pontificii; nee libris ſua nomine præfixerint, po-
terant tanquam Scriptores Anonymi de ſeipfis in tertia perſona al quan-
do laudabiliter loqui. Sic & Moyſes in Pentateucho, quem volebat

eſſe anonymum ſine titulo Authoris, Num. C. 12. v. 3. dicit ⸗
. g , ,ſi; . 2 . 2122 . . . . . .
erat vir mitiſſimus ſuper omnes homines. Et D. Joannes C. 19. V. 26. ſc

Ppotuit compendlii caus.

6:toο Liber tertius & quartus Regum probabiliter in ordinem digeſtus
eſt à Jeremia ex relictis ſeriptis Nathan Prophetæ, Ahiæ Silonitis, Ach-
doô Videntis, Semeiæ „ Hovai, Jehu, & Iſaiæ Prophetarum, quorum
ſæpiſſime in hoc 3. & 4. libro fit mentio. Colligimur tum ex traditione
Rabbi Moyſis Kimki, tum cx eo, quia Caput ultimum Regum, & Ca-
Put ultimum Jeremiæ conveniunt in ſtylo, rebus, & narratione. Nec
obſtat, ſed potius confirmat Reſponſionem, quod l. 2: Paralip. C. 16. 24.
27. & 28. Fiat mentio de Annalibus ae Commentariis Regum Juda, ad
quæ Lector remittitur: quia id ſolùm probar, libros Regum & Parali-
Pomenon ex Actis publicis, & Commentariis in Ordinem à Scriptore

Hagiogr pho digeſtos, & omiſſis additis, vel corre dRis plurimis locis,
emendatos eſſe. 5 3

7.m Lihri Paralipomenon probabiliter vel ab Esdra, vel à Jere--
mia colleéti ſunt ex Collectaneis veterum Scriptorum Eccleſiaſticorum
& Pontificum. Pro Esdra ſtant Rabbi Salomon;, & Rabbi Moyſes Kim-
ki ex ſententia Doctorum Judæorum. Pro Jeremia calculum mittit

Joa. de la Haye. C. 6.

X

& Nehemiæ, ſignum eſt, quod referant authores.

92.n0 Liber Tobia probabilirer ſeriptus eſt à Tobia eniore, & dige-
ſtus, ac ſuppletus ab aliquo ſeriba Legis. Nam pro Tobia Seniore

fundat praſumptionem inſeriptio Verlſionis Græcæ, ubi dicitur: Liber

Sermonum Tobi, Elii Tobielis. Et Sixtus Senenſis teſtatur ſe vidiſſe Exem-
plar idiomate hebraico ſeriptum, cui titulus: Hic eſt liber Toli, filii To-

biel.

ri=⸗
bit de Petro: Vidit diſciyulum (Joannem) quem diligebat J EStIS. Nec
Etiam obſtat;, quod Hebræi utrumque librum, primum & ſecundum,
librum Samuelis inſcripſerint; id enim pro populo co nvenienter fieri

8. Gο Liber primus Esdiæ ſcriptus eſt ab Edrz, Sacerdote & ſeriba⸗
legis, ſecundus autem à Nehemia, pariter Sacerdote. Ratio eſt, quia
prior inſeribitur liber Esdra, & ſecundus Nehemiæ. Tituli autem Libro-
rum Canonicorum aut præferunt authorem, aut principale objectum
hbri. Cum igitur hi libri pro principali objecto non habeant acta Esdræ

i.
re

mn
n⸗
nit

jba
gia
ro⸗
um
ree

ge⸗

iore

ein⸗
lo⸗

Pars J. De Scriptura Sacra in genere. 31

biel. Confirmatur ex eb, quia Angelus utrumque Tobiam C. 1 2. cohor-
tans ait: Warrate amnia (hæc) mirabilia ejus. Conveniens proin erat,
ut hæc mirabilia ad poſteritatis memoriam ſcripto commendarent.
10. Liber Judith probabiliter fuit ſcriptus à Joachim Sacerdote ma-
gno Hebræorum. Probatur ex teſtimonio Philonis Judæi l. Chrono-
graph. H MVMV
11. Liber Esther fuit monumentis conſignatus à Mardochæo, ac à
Joachim Judæorum Pontifice in Acta relatus. Probatur ex hujus libri
C. 9. v. 20. ubi dicitur: Soripſit itaque Mardochaus omnia hat, & Literis
comprehenſa miſit ad Judæos, qui in omnibus Regis provinciis morabantur.
Alterum veròô Reſponſionis membrum probatur ex Philone in Chronol.
ubi aſſerit, ſcriptorem hujus libri fuiſſe Joachim Judæorum Ponrifi-

cem, qui Mardochæi hortatu inſtituit, ſeriptéôque tradidit ſolennitatem,

haud dubie cum authentica relatione Atorum.
12. Librum Job ſcripſit probabiliter ipſemet Jo“, filius Zareth de

filiis Eſau, quintus ab Abraham, quartus ab Eſau; ex quo ſequitur,

hunc librum omnium Scripturarum in mundo eſſe probabiliter antiquiſ-
ſimum. Probatur; quija Job in calamitate conſtitutus optabat, ut ſua

acta & colloquia ſeripto commendarentur poſteritati. Veroſimile eſt,
quod ductu ejusdem Spiritus, qui illud ipſi deſiderium injecerat, ipſe-

met ſua vota impleverit. C. 19. v. 23. ait: Quis mihi tribuat, ut ſeriban-
tur ſermones mei? quis mihi det, at exarentur in libro ſiylo ferreo, & plumbi
lamina vel celte ſculpantur in ſilice? Hæc oſtendunt, Jobum cogitaſſe de

inſeribendis ſuis ærumnis æternitati; quibus ſolutis id exequi & decan-

tare volupe erat, qui teſte Poêëta: Juvat meminiſſe malorum, prout &
Nazianzenus ſuos triſtes ætosque eventus verſibus græcis cecinit. Nec
obftat, quod C. A42. fiat mentio de ejus morte, quia à Moyſe, à quo
juxta Hebræos ex Arabico in idioma Hebræum verſus eſt, vel ab alio
auctarium ſuſeipere potuit prout in Pentareucho, & aliis Canonicis li-
bris factum eſt. Nec obſtat, quod hic liber ab Athanaſio in Synoplſi,
& à Concilio Laodiceno ſubnectatur Canticis Salomonis. Id enim fie-
ri potuit, quia vel accenſebatur potius libris doctrinalibus ac ſapientia-
libus, quàm hiſtoricis; vel quia primum tempore ærumnarum & capti-
vitatis produci, vel ex Arabico traduci cœpitt.
13. Pſalterium Davidicum an fuerit integrum ſeriptum à Davide, in-
ter Scripturæ Interpretes Problema eſt. Afferam utriusque ſententiæ
Argumenta. Qi aſſerunt, totum Pſalterium à ſolo Davide ſeriptum
eſſe,

32 Prolegomenorum in Sacram Scripturam L

eſſe, nituntur his fundamentis. I. mòô, I. Paralip. 23. v. 4. de Davide
ſcribitur: Electi ſunt quatuor millia Pſalta canentes Domino in Organis,
qua fecerat ad canendum. Et in 2. Paralip. 7. v. 6. Sacerdotes ſtabant in

Oſiciis ſuis, & Levita in Organis Carminum Domini, quaæ ſecit David adlau-

dandum Dominum. Et I. Esdræ 3. V. 10. Keternnt Sacerdotes in ornatu Ju0
cum tubis, & Levitæ filii Aſaph in Gmbalis, ut laudarent DEUIM per manus
David, & eoncinebant in hbymnis manu David Regis conſcriptis. Ergo Da-
vid ſcripſit indiſcriminatim omnes Pſalmos. 2z. dè Chriſtus Lucæ 20.
v. 42. dicit: Davig dicit in libro Pſalmorum. Si non omnesbſalmi eſſent
Davidis, debuiſſet Chriſtus nominare determinatum Pſalmum 109.
qui eſt Davidis. Sic & Apoſtoli Actorum C. 2. citantes textum ex Pſal-
mo 15. abſolutè ſine Pſalmi ullius determinatione dicunt: David dicit:
3.tiò Eccleſia in Concilio Carthaginenſi, Florentino, & Tridentino
totum Pfſalterium inſcribit Pſakerium Davidis. 4. t in Pſalmo 71.„
quem David compoſuit ultimò́ anné vitæ, ubi Salomonem jam pro-
clamaverat in regem, additur: Defecerunt laudes David. 5S. tò, Ita ſen-
riunt D. Ambroſius, & D. Auguſtinus, Theodoretus, & D. Thomas.
6.tà Non datur ratio denegandi Pſalterium integrum Davidi; quia in-
ſcriptiones aliquorum Pſalmorum ſub alio, quàm Davidis, titulo tan-
túm referunt aut compoſitorem modulationis muſicæ, aut modum
aut tempus & cireumſtantiam cantilenæ.
Contrariæ autem ſententiæ hæc ſunt argumenta. I. mò Pſalmi
inſcribuntur variorum inſignium virorum titulis. Inſcriptiones autem
Scripturarum Canonicarum aut referunt objectum aut autchorem; cum
ergo Pſalmi, qui inſcribuntur v. g. nominibus Aſaph, Ethan, Mithum,
Chore, &c, non traétent de his viris, ſigsum eſt, defignari authores.
Neque etiam videtur, in fronte Pſalmorum, qui ordinantur potius ad
orandum, quàm cantandum, præmitti authorem potius modulationis
Muſicæ, quam authoris. 2. dò in l. 2. Paralip. 29. v. 30. dicitur: Præcepit
Ezechias, & Principes Levitis, & laudarent Dominum ſermonibus David, &
Aſapb videntis, quod Epithetum foret ſubjectæ materiæ incongruum,
aut fruſtraneum, niſi Davidem, aliunde jam notorium Prophetam, &
Aſaphum ſub conſimili relatione referrent ad Pſalmos per modum au-
thoris. In ſententia adverſariorum debuiſſet potius dici: Ur lauda-
rent Dominum ſermonibus David, & modulationibus muſicis Aſaph
videntis. 3.tiò In nonnullis Pſalmis tratantur ea, quæ primum con-
tigerunt poſt Davidem v. g. in Pſalmo 137. Super ſlumina Sasatere⸗ 4
un

Fun

qua
Dar

inle
gai⸗
der
cel
mun
Niur
tius

mu
pon
n e
non
kur.
ſept
te ei
cere
drer
eſſe
ꝛcca
zunt
id
re.
riæ
6.10
Pſal
poſt
us,
Dre⸗,
omr
ℳ
mo
tiat.

or⸗

—
pide
Mit,
it in
Ulau-

u
ant
Da-=
e 20
ſent
109.5
Plal
Ncit:
in
7l.
pro⸗
ſen⸗
mas.
a in⸗
tan⸗
dum

4lini
Rera⸗
cuR
un,
f0res.
asad
oais
eit
4,6
fue;
„ G
n au⸗
lda⸗
uph
con.
gad
de

Pars J. De Nriptura Sacra in genere. 33

Fundamunta prioris ſententiæ non ſunt ſolida. Nam ad I. poteſt dici,

quod ibi tantùm fiat mentio de organis, inſtrumentis muſicis, & de Hymnis

Davidicis, non de Pſalmis. Pſalterium poteſt convenienter ſimpliciter
inſcribi Davidi, ſicut duo libri priores Regum inſcribuntur Samuelis;
quia denominatio fit à digniori. Sæpe etiam Chriſtus & Apoſtoli citant
Scripturam non deſignandé loca, ad quæ remittunt; multòô minus ne-
ceſſarium erat, ut citando Pſalterium Davidis deſignarent loca. Pſal-
mus 71. nunquam fuit ultimus Pſalmus totius Pſalterii, ſed tantùm om-
nium Pſalmorum & Hymnorum Davidis. Hinc iſtud argumentum po-
tius militat contra priorem ſententiam. Si enim omnes Pſalmi forent
à Davide compoſiti, debuiſſet obſervari Ordo temporis, & hic Pfſal-
mus ultimé locòô poni. Authoritati D. Ambroſu, & D. Auguſtini op-
ponitur Authoritas D. Athanaſii, & D. Hieronymi, & S. Iſidori, qui
in eruditione Sacra inter Patres eminent. §. tà denique in hac ſententia
non laborat difficultate Regula, qua ſingulis Pſalmis ſuus author aſſigna-
tur. Poteſt enim ſervari hæc Regula, ut Davidi adſcribantur inprimis
ſeptuaginta tres Pſalmi, qui ejus nomen præferunt; ac præter hos for-
te etiam alii triginta novem Anonymi, ſeu Anepigraphi; niſi quis di-
cere malit, hos Pſalmos Anepigraphos partim jam ab antiquo apud He-
bræos uſitatos à Davide tantùm in melius metrum, & formam digeſtos
eſſe; alios verò ſucceſſu temporum authoritate Pontificum Pſalterio
acceſſiſſe. Reliqui Pſalmi adſeribantur authoribus, quorum nomina
juxta antiquiſſimas inſcriptiones jam diu ante D. Hieronymum referunt;
videlicet Moyſi, Aſaph, Eman Ezraitæ, Ethan Ezrachitæ, Filiis Cho-
re, Idithum, Ezechieli & Jeremiæ, filiis Jonadab, Aggæo & Zacha-
riæ Prophetis. Vide Pſalmum 65. 137. 13 8. 139. 146. 148. 149. 89. &c.
6.t⅝ Expertis in lingua Hebraica videtur dari ſtyli differentia. Qui enim
Pſalmi Davidis nomine inſcribuntur, faciliore vena flunt. Econtra qui
poſt Pſalmum 71. inſcribuntur, non eadem facilitate fluunt. 7. mèò Tex-
tus, qui in Matthæo C. 13. citatur: Utr impleretur, quod dictaum eſt per
Prophetam: Aperiam in parabolis os meum, teſte Euſebio in Pſal. 77. in

omnibus antiquis Codicibus habet: Ur impleretur, quod ſcriptum eſt in
Aſaph Propheta. Ac revera nullibi in Scriptura reperitur, niſi in Pfal-

mo 77. qui inſcribitur nomine Aſaph. Hæc fundamenta retuliſſe ſuſſi-

CLlat.

14. Proverbia, & Eeccleſiaſtes pro authore agnoſcunt Salomonem.
Probatur ex titulis utriusque libri; nam prior inſcribitur: Parabolæ Ja-

lomonis

34 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

ſomonis ilii David Regis Iſrael. Poſterior autem: Verba Eccleſiaſta, filii
David, Regis Jeruſalem. Vero ſimile tamen eſt, Parabolas Salomonis,
diviſim ab eodem ſcriptò annotatas, & in diverſis circumſtantiis ac tem-
poribus ſcriptas, partim etiam ex aliis ab ipſomet Salomone acceptas ac
memoriæ calamò commendatas, ab alio in ordinem digeſtas eſſe, quod
aliqui Esdræ, alii familiaribus Ezechiæ tribuunt. Hæc veròô conjectura
confirmatur ex eo, quia in illo Proverbiorum reperire eſt quatuor ini-
tia, videlicet C. 1. C. 10. C. 25. & C. 30. Quin etiam referuntur quæ-
dam proverbiales ſententiæ forte collectæ ex dictis aliorum virorum
celebrium v. g. C. 30. ubi dicitur: Verba congregantis filii vomentis. &
C. 31. Verba Lamuelis Regis.
15. Canticum Canticorum à Salomone ſeriptum fuiſſe veroſimiliter
colligitur ex inſcriptione, & traditione ſimul ſumptis. Nec enim de-
decet Dru, quod metaphoris & luſibus amatoriis, quibus amantes
ut ſolent ad amores profanos, utut in conjugio, innocuos, idem uta-
tur tanquam ſymbolis ad fovendos amores ſacros, ut in homine omnes
potentiæ rationales exerceantur ad DEuM.
16. Liber Sapientia ſcriptus eſt à Salomone; immò fortè Cantica

Canticorum fuerunt pars illius, ita ut Sapientia apparuerit Salomoni in-

ſtar Sponſæ, ſicut apparuit Henrico Suſoni, prout in ejus vita legitur,
& ipſe de ſe ſcribit. Huc enim forte alludunt illa verba Sap. 8. v. 2.
Hanc amavi, & exquiſivi à inventute mea, & amator factus ſum formaæ illius.
Sic & D. Auguſtinus l. Conkeſſ. ſcribit, ſibi apparuiſſe Caſtitatem. Nec
ſane incongruè Cantica illa per modum Pocematis aut Viſionis interca-
laris ſubnecterentur C. S8. aut 9. libri Sapientiæ. Suſpicionem de iſta
apparitione Sapientiæ increatæ Salomoni per formam Sponſæ facta ve-
hementer auget, quod in I. Eccleſiaſtici, quem antiqui adſcripſerunt
Salomoni, C. 1I. ſcribitur: Quibus (Sapientia) apparuit in viſu, diligunt
eam in viſione. Similis alluſio ad luſus divinæ Sapientiæ etiam colligitur
ex Proverb. C. 8. & 9. ubi fit mentio de illius domo, ancillis, menſa,
vino &c. Cæterùm aſſertio probatur ex C. 9. Sap. ubi author dicit:
Tu Domine elegiſti me Regem populo tuo, & judicem filiorum tuorum & filia-
rum: & dixiſti, me adificare templum in monte ſancto tuo &. Quæ unicè
quadrant in Salomonem. Nec obſtat, quod D. Hieronymus non tri-
buat Salomoni, & putet, hunc librum græcam redolere eloquentiam.
Nam D. Hieronymus eo tempore, quo liber nondum erat Canonicus,

ſeu receptus in tota Eccleſia pro Scriptura Sacra poterat etiam do-.

bitare

bit⸗
dul
u⸗
ſeri

hol

is
So
al
qui
nit,
Pre⸗
Eec
nis.
libr.
ſupr
unu

Peoh,
Uns

leri
ſin
cript
ſe 5
Inter
uia

das)
nſer.
lemie
bophe
tenn

&

liter
de⸗
intes
a⸗
nnes

ntica
lLin⸗
at,
V. 2.
liu.
Nec
erca⸗
e ilta
4 Ve⸗
erunt
liint
gitut
enſa,
licit:
flir.
unic
ntti⸗
ntiam.
nicus,

mn du.

taré

Pars J. De Seriptura Sacræ in genere. 35

—

bitare de veritate contentorum in illo; conſequenter etiam poterat in

dubium revocare præfatum Salomonis teſtimonium de ſeipfo. Elo-
quentiæ autem vigor major poterat apparere in Salomone Juvene, hæc

ſcribente, quàm in Sene Eccleſiaſte pœnitente, aut in Collectore Para-

bolarum nullo nexu inter ſe connexarum.

17. Liber Eccleſiaſtici ſcriptus eſt à Ixsu filio Syrach ex collectaneis
Moraliſtarum veterum, præſertim Salomonis. Probatur ex C. 50. ubi
in fine libri dicitur: Doctrinam Sapientia & Diſciplinæ ſeripfit in Codice
iſto JESUIS filius rach Jeroſolymita. Probatur z. Scriptor hujus libri
facit mentionem plurium virorum illuſtrium, qui diu vixerunt poſt
Salomonem, v. g. Ezechiæ, Joſiæ, Eliæ, Eliſæi, & Simonis filii Oniæ,
qui vixit 600. annis poſt Salomonem. Si ergo Salomoni non conv e-
nit, tribuendus eſt illi, cui ſoli, illò ſeclusò, adſtipulatur antiquitas &
præſumptio. Nec obſtat, quod quidam Patres, & Concilia primitivæ
Eccleſiæ ipſum librum & varios ejus textus citent ſub nomine Salomo-
nis. Forte enim illi ex traditione Apoſtolica ſcierint, plerasque hujus
libri ſententias collectas eſſe ex ſententiis Manuſcriptis Salomonis; ſicut
ſupra diximus, etiam Proverbia Salomonis fuiſſe ab alio collecta in
18. Prophetarum omnium libri ſuos Authores referunt in titulo.

Probatur ex perpetua traditione, quam exhibet Canon Scripturæ uſi-

tatus apud Hebræos & in primitiva Eccleſia, exhibitus Q. 7.

19. Libri duo Machabaorum non ab uno Scriptore, ſed à diverſis
ſeripti ſunt. Id Colligitur ex diverſitate primi libri à ſecundo quoad
ſupputatiodem annorum, ſtylum, & phraſin. D. Hieronymus in
Prologo galeato dicit, ſe librum primum reperiſſe hebraico idiomate
ſcriptum; ſecundum Græcé; quam linguarum diverſitatem etiam phra-
ſis monſtrat. In primo libro habetur ſupputatio Alexandrina, ſeu 70.
Interpretum; in ſecundo autem Chaldaica, quæ ſupputationes ſes-
quianno differunt.

20. Primi libri Machabæorum author probabiliter eſt ipſemet Ju-
das Machabæus. Colligitur ex 2. Machab. C. 2. v. 14. ubi ſic habetur:
Inferebantur (hiſtoriæ de Templo) in deſeriptionibus & Commentariis Ne-

bemia, & ut conſtruens Bibliothecam congregavit de regionibus libros, &

Prophetatum, & David, & Epiſtolas Regum, & de Donariis. Similiter
autem & Judas ea, qua deciderant per belum, quod nobis acciderat, congre-
E 2 Sayit

36 Prolegomeuorum in Sacram Scripturam

gavit omnia, & ſunt apud nos. JSi ergo deſideratis hac, mittite, qui perfe-
rant vobis.
21. Author ſecundi libri Machabæorum ignoratur. Scribi tamen
convenienter potuit vel à Mathathia, vel à Juda Eſſeno, cui Joſephus
tribuit Epiſtolam initio hujus libri poſitam. Mediatus veròô author eſt
Jaſon Cyrenæus, cujus libros author C. 2. v. 24. fatetur à ſe tantum in
compendium contractos fuiſſe.
22. Quatuor Eyangelia, Epiſtolæ D. Pauli, ſeptem Canonica, & Apo-
calypfis illis aurhoribus tribuendi ſunt, quorum nominibus inſigniun-
tur. Patet ex Canone primitivæ Eccleſiæ, & extraditione uniformi
Patrum.
23. Acta Apoſtolorum pro Authore agnoſcunt D. Lucam. Proba-
tur potiſſimum ex traditione uniformi Patrum, cui etiam præſumptio-
nem addit Præfatio Actuum, quæ tacitè ſe refert ad Præfationem Evan-
gelii D. Lucæ tanquam hujus continuatio.

24. Epiſtola ad Hebræos certiſſimè pro Authore agnoſcit Apoſto-

lum Paulum. Probatur, quia Origenes, qui fuit eruditiſſimus & vixit
ſæculé tertiò, teſtatur apud Euſebium Il. 6. Hiſt. C. 19. hanc Epiſtolam
ſemper apud veteres inſcriptionem habuiſſe S. Pauli; idipſum teſtatur
Canon Librorum Canonicorum INNOCENTII I., & Concilii Carthagi-
nenſis ſupra recenſitus Q. 7. Illam autem inſcriptionem ex traditione
Apoſtolica, ad quam illæ Inſcriptiones referuntur, prout Q 7. oſten-
ſum eſt, non potuiſſet alia de cauſa obtinere, niſi quod ſit author.
Omnes enim inſcriptiones Scripturæ aut primarium authorem referunt,
aut primarium objectum libri. Textus Origenis ſic habet Ego indubi-
tatoò aſſevere, quod (in Epiſtola ad Hebræos) ſenſa ſint Apoſtoli; Phra-
ſes autem, & conſtructio verborum alterius, qui verba Apoſtoli in Soriptu-
ram redegerit, & tanquam Praæceptoris dictata elucubraverit. Proinde Si-
quæ Eccleſia hanc Epiſtolam habeat, eam ipſa approbet, ut Pauli, idque hac
ratione perſuaſa; quia Veteres non temerè eam Pauli eſſe tra diderunt. At
quis ſcripſerit Epiſtolum, DEUS verè novit. Nos tamen à quibusdam acce-
pimus, CLEMENIEM Romanorum Epiſcopum eam Epiſtolam perſcripſiſſe;
ab aliis, Lucam eam contexuiſe. Ita Origines. Ex quo pater, non
eſſe dubium de authore, qui Epiſtolam dictaverit, ſed de Notario,
Secretario, ſeu Extenſore Epiſtolarum Apoſtolicarum, qui dictata, aut
ſcripta Apoſtoli ſub ipſius oculis, & reviſione eleganti ſtylo, & phra-
ſi Græco idiomate ad Hebræos in Græcia, & Alexandria, See. Græca
ingua

ane
it,
Panl

trent,/
nnern

XIe

parte
donſit
nes
ſine
Qua
re te
Hehr
Lccle
trad
ſie
Prou
relipi
Apoc
ltragu
leripte
Au

erfe.

Amnen
phus
t elt
umn in

Apo.
nüun⸗
fortmi

tob⸗
pio⸗
EVan-

oſto⸗
viit
olam
ſtatur
dag⸗
ltione
ſten⸗
hor.
etunt,
,Cebi⸗
Phra-⸗
itu⸗
de K⸗
lt hac
gatte⸗
le⸗
9 non
tur;
a, At
. Ph Ii⸗
Greca
1goe

Pars J. De Srriptura Sacra in genere. 37

lingua uſos direxerit. Nec obſtat, quod Hieronymus, & Auguſtinus
videantur de Authore dubitâſſe. Auf enim tantum dubitarunt de au-
thore formæ, non de authore ſubſtantiæ; ſicut nunc interdum poteſt
dubitari de Extenſore, ſeu Concipiſta Brevium, & Reſponſorum Apo-
ſtolieorum ad Epiſcopos, quamvis non dubitetur de authore Brevium,
& Reſponſorum quoad ſubſtaatiam: Vel debet dici, Originem in Ec-
cleſia Græca meliorem habuiſſe notitiam de Authore Epiſtolæ ſcriptæ
ad Hebræos, etiam Alexandrinos, quàm Hieronymum, & Auguſti-
num in Eccleſia Latina, ad cujus Hebræos ea Epiſtola primariòô dire-
cta non eſt. Cum Origine conſentiunt Patres Græci omnes, & Latini
plerique. Clemens Alexandrinus, qui vixit Sæculo ſecundo exeunte
apud Euſeb. I. 6. 11. ait: Manifeſtè eſt Pauli, ſeripta quidem Hebrao ſer-
mone, tanquam Hebræi, ſed à Luca in Græcum interpretata. Hierony-
mus in Epiſt. 29. ad Dardanum idem his verbis teſtatur: Dicendum
hanc Epiſtolam, quaæ inſcribitur ad Hebræos, non ſolum ab Eccleſiis Orien-
tis, ſed ab omnibus retro Eccleſiis, & Graci ſermonis &criptoribus, quaſi
Pauli Apoſtoli ſuſcipi, licet plerique eam vel Barnabæ, vel Clementis arbi-
trentur, & nihil intereſſe, cujus ſit, cum quotidie Eccleſiarum lectione cele-
bretur. Ex hoc ergo patet, inſcriptionem hujus Epiſtolæ ſemper elu-

xiſſe nomine Pauli. Quod autem Clemens in ejus ſtylo, vel verſione

partem habere, & ſic opinionum diviſioni occaſionem dare potuerit,
conjici poterit ex ejus Epiſtola ad Corinthios, ubi integras propoſitio-
nes, v. g. n. 36. & §58. de verbo ad verbum ex Epiſtola ad Hebræos
ſine citatione Pauli in uno contextu continuo tanquam ſuas recitat.
Quamvis enim conſimilem morem ſervet etiam in multis aliis Scriptu-
ræ textibus, mirum tamen eſt, cur toties excerpendéô ex Epiſtola ad
Hebræos nunquam tamen illam Pauli nomine laudet. Utut ſit, ſufficit
Eccleſiæ Orientalis authoritas, ac à temporibus Apoſtolicis repetita
traditio pro fide inſeriptionis, ſicut Q. 7. oſtenſum eſt ſufficere Eccle-
ſiæ Occidentalis traditionem Apoſtolicam pro Canone Scripturæ;
prout etiam D Hieronymus in præfata Epiſtola ſapienter obfervat:
Si, inquit, eam (Epiſtolam ad Hebræos) Latinorum conſuetudo (ubique)
recipit inter Scripturas Canonicas, nec Gracorum quidem Eeccleſia (ubique)
Apocahypſin Joannis eadem libertate ſuſcipiunt: & tamen nos (in Palæſtina)
utraque ſuſcipimus, nequaquam hujus temporis conſuetudinem, ſed Veterum
Scriptorum authoritatem ſequentes. Confirmatur hæc ſententia ex Epiſto-
la 2. Petri, quæ ſcripta eſt ad eosdem, ad quos ſcripta fuerat prima,
E. 3 nempe

38 Prolegomenorum in Sacram Seripturam
— — —
nempe ad Hebræos Ponti, Galatiæ, &c. Cum ergo eodem Capite
aſſerat, etiam Paulum ad illos ſcripſiſſe Epiſtolam, nulla alia intelligen-
da videtur, niſi Epiſtola ad Hebræos. Neque obſtat, quod in Epi-
ſtola ad Hebræos obſervetur continuo ordine Methodus demonſtrativa,
ordinatiſſima diſpoſitio partium, elegantia dictionis, & ubertas elo-
quentiæ, quæ in aliis Bauli Epiſtolis non ita relucent. Quia D. Paulus
etiam in Epiſtola ad Romanos obſervat methodum, ubi pro ſcopo
unam primariò veritatem probandam ſuſcipit; uti in Epiſtola ad Ga-
latas. Sed ubi tantùm impendendæ erant adhortationes circa varias
actiones, prout fit in aliis Epiſtolis, haud dubiè, nec Methodo, con-
nexioni, & eloquentiæ locus fuerat opportunus. Si quis tamen his
non obſtantibus alteri quàm Paulo adſcribere maluerit, ea eredulitate
duétus, à Concilio Tridentino inſcriptionem hujus Epiſtolæ tantum
poni recitativ, ſubintelligendò́, ſic inſeribi ſolituam; non definitivè,
quamvis cenſuram haretici non incurrat, temerarü tamen judicio Mel-
chioris Cani I. 2. de locis Theol. c. II. Eſtii, & Fromondi non ef-
fugiet.
Q. MWVIII. Quo idiomate Libri Canonici ſcripti
ſint?
Reſp. Omnes Libri V. T. exarati ab initio fuêre linguâ Hebrai-

ea, exceptis ſequentibus, de quibus dubitatur. Nam de Libro Job
non conſtat, fueritne ſcriptus idiomate Arabico, an veteri Syriaco,

an Chaldaico, an Hebraico. Certè plures in eo reperiri Idiotismos

Arabicos, Interpretes obſervant. In Editione Complutenſi, ad quam
Cardinalis Ximenez ingentibus ſumptibus comparavit authenticaExem-
plaria Scripturæ in linguis originalibus, ſolùm tamen idiomate Græco
comparent I. Tobias. 2. Judith. 3. Machabæorum duo Libri.
4. Sapientia. f. Eccleſiaſticus. 6. Baruch. 7. Aliquor Capita Eſthe-

ris. S8. Aliquæ Partes Daniêlis. An verô ab initio aliquando in lin-

gua alia, Syriaca, vel Chaldaica, vel Hebraica aliqui horum ſcripti
fuerint, non reperitur uniformis antiquorum traditio nec in Eccleſia
Orientali, nec in Occidentali.
Teſtamentum Novum ſeriptum eſt idiomate Græco, excepto
Evangelio D. Mattbhæi, & Epiſtola ad Hebræos. Nam illud Lingua
Hebraica ſcriptum fuiſſe teſtatur D. Hieronymus de Script. Eccleſ.
Et frequentes ejus citationes ex V. T. luculenter oſtendunt, illud non

Pars J. De Sacra Scriptura in genere. 39
ir pro gentilibus, ſed pro Judæis ſcriptum fuiſſe. Conſimiliter veroſi-
en. mile eſt, Epiſtolam ad Hebræos priùs Hebræicè pro uſu Hebræorum,
hi. ac dein primùm Græcè pro uſu etiam Græcorum editam fuiſſe, quam-
ie, vis Exemplar Hebraicum, aut etiam Syriacum ſaltem authenticum
ll⸗ hactenus productum non ſit, quod authographum referre poſſit.
ulas Q. XIX. Quo tempore ſcripti ſint Libri Veteris
o Teſtamentti -ð
Er. Reſp. Id deſumendum ex atate Scriptorum, qui illos libros ſcripſe-
rab runt; aut ſi author ignoretur, ex atate geſtorun, quæ deſcribuntur.
cdi- Juxta hane normam Libri Verteris Teſtamenti ſcripti ſunt hoc circiter
hhi chronologico ordine.
late ? Annis ante
Uic. 1. Liber Job . - - 2 1600.
nel. 2. Pentateuchus - — - 1500.
3. Joſue - - = 1480.
„„ 4. Judicum - - 1300.
Tipt! 5. Ruth ⸗ — „⸗ „ 1200.
6. Regum L. I. 2 „ „ 1100.
ebrai⸗ 7. Regum L. II. — - 2 „ 1090.
ſob 8. Pſalterium Davidis finitum - - 1010.
riͤto⸗ 9. Sapientia Salomonis . . 1000.
ismos 10. Cantica - — . . - 1000
quam II. Proverbia — — . — — 990.
Graco 13. Amos — — 2 800.
Libti 14. Jonas - - . - 800.
in lin- 16. Iſaias „ —⸗ „ — 750.
cclelia 18. Tobias 2 — — 700. “
I9. Nahum -0 ee - 6 700.
Ctene⸗ 20. Micheas - - — ⸗ - E 7000.
lingui 21. Joél 5 - = 2 2 - 670.
Leclel. 22. Habacuac - — „ „ 670.
1d 0n 23. Sophonias . — - 610.
10 24. Abdias

—

40 Prolegomenorum in Sacram Scripturam
Annis ante
24. Abdias 8 - . . 600.
25. Jeremias - - - 600.
26. Regum Liber III. & IV. 600.
27. Paralipomenon - „ = 590.
28. Ezechiel — — - 590.
29. Baruch - - - 570.
30. Daniel . — 550.
31. Aggæus - -= 2 510.
32. Eſther - - - — 470⁰.
33. Esdras, & Nehemias - 2 450.
34. Zacharias — . 414.
35. Malachias - - . 414.
36. Eccleſiaſticus - - . 200.
Machabæorum duo Libri - 130.

37.

In hac Chronologia notandum, quod non poſuerim annos Pro-
phetiæ cœptæ, aut finitæ, ſed annos, quibus durantibus Prophetiæ,
aut Librorum aliqua Pars exarata eſt.

Q. XX. Quo tempore ſcripti ſint Libri Novi Teſta-
menti?
Reſp. Ut habeatur exactior chronologia Librorum Novi Teſta-
menti, prænotandum eſt,; ram noſtram vulgarem, quæ communi-
ter numeratur, & initium ſuum ſumit à Nativitate Chriſti, juxta de-
monſtrationes recentiorum Chronographorum, præſertim Bianchini,
in Commentario ad Vitas Rom. Pontificum, numerationis ſuæ ini-
tium ducere quinque annis ante communis ſupputationis princi-
pium; ita ut Chriſtus revera paſſus ſit Anń Æræ Vulgaris vige-
ſimo octavo, Anno tatis ſuæ trigeſimo tertio. Juxta hanc er-
go Chronologiam Libri Novi Teſtamenti probabiliter ſcripti ſunt hoc
Ordine:

ſto
dul

Ih

Pars I. De Secriptura Sacra in geneer. 41
4 Annb Era
. VLulgaris.
1I. Chriſtus Annéò .tatis trigeſimo baptizatus 25.
2. Chriſtus Annéô tatis 33. in Cruce paſſius 28.
3. Evangelium Matthæi sð 40.
4. Evangelium Marci - ⸗ 4II.
5. Jacobi Epiſtoala— ——” 49.
6. Pauli ad Hebræos — ⸗ —— 59.
7. Ad Theſſalonicenſes I. — . . Fir.
8. Ad Theſſalonicenſes II. - — 52.
9. Ad Corinthios I. 2 . „A 5373.
10. Ad Corinthios II. ⸗ ⸗ 54.
II. Evangelium Lucæ 2 5§5§.
12. Petri Epiſtola I. ⸗ „ à R56.
E 13. Ad Galaras — . . . 7.
14. Ad Philippenſes — —„ - 58.
15. Ad Coloſſenſes - = .* 9.
Pry- 16. Ad Epheſios ⸗. „ - ⸗ 59.
heiie, 17. Acta Apoſtolorum —„⸗ — 60.
IS8. Ad Romanos - 2 63.
19. Ad Philemonem ⸗„ — 64.
eſta⸗ 20. Ad Timotheum I. -⸗ . 64.
2I. Ad Timotheum II. 2 ⸗ êê 65.
5 22. Ad Titum 2 2 65§.
muni⸗ 24. Epiſtola judæ — 66,
ta de⸗ 25. Apocalypſis — ⸗ . UMD R 94.
hini, 26. Evangelium Joannnis - .⸗ — 96.
e in. 27. Tres Epiſtolæ Joannis - -⸗ 98.
riner. Contra hanc Chronologiam
Iige⸗ Objicies LJm- In hoc ordine videntur Epiſtolæ Jjacobi, & Pauli
e e ad Hebræos ſine fundamento poni ad Annum 49. & 50. II. 4 Epi-
nt toe ſtola ad Romanos videtur ſcripta eſſe eo tempore, quo Apoſtolus non-
dum viderat Romam; quia c. I. dicit, ſe teneri magno deſiderio etiam
Romanis prædicandi Evangelium. Id etiam confirmatur ex eo, quia
ſi hanc Epiſtolam ſeripſiſſet poſt ſuam incarcerationem, ſcripfſiſſet ſuam
ri⸗ faluta-

4A2 Prologomenorum in Sacram Script. Pars I. De Sac. Script. in genere.
ſalutationem etiam ad eos, qui de Cæſaris domo ſunt, in quorum no-
titiam atque amicitiam durante biennio ſuæ incarcerationis venit,
prout patet ex Epiſtola ad Philippenſes c. 4. WI.tiè Epiſtola 1. Petri
ſcripta eſt in Babylone, prout patet ex c. ult. Atqui ſive per Babylo-
nem intelligatur Koma, ſive Babylonia in Chaldæa, Petrus Anno 56.
nec fuit in Chaldæa, nec in Italia Romæ. .
Reſpondeo, Epiſtolam Jacobi, & Pauli ad Hebræos aptè collocari
ad Annum 49. & 5§5o., quia judæi Anno 48. Româ, & veroſimiliter ex
tota Italia expulſi indigebant conſolatione, & auxiliari divitum manu,

quæ pro ſeopo habet D. Jacobus. Anno autem 50., celebratò Conci-

li6 Jeroſolymitanéô, Paulus Hebræos tecto ſuo nomine convenienter
diſponit ad componendos animos eò Conciliò offenſos, & ad legalium
cæremoniarum jugum ſenſim amovendum. Nomen ſuum rectè ſiluit,
tum ne Judæi in orbe diſperſi arcerentur à lectione Epiſtolæ; tum ne
videreiur falcem mittere in alienam meſſem, quia ipſe vocatus erat ad
Apoſtolatum in gentes; Petrus verò, & Jacobus in Circumſionem.
Ad II. poteſt reſponderi, Paulum illé incarcerationis biennio
Romæ non habuiſſe libertatem publicè prædicandi; conſequenter pleris-
que erat incognitus. Et quando & cuſtodia fuit dimiſſus, aut non licuit,
aut non decuit, ſtatim aſſumere munus prædicationis publicum in urbe,
ex qua dimiſſus eſt. Itaque altero anno meritô poterat teneri deſiderié,
Romanos ſalutandi ſaltem in tranſitu. Eos, qui de Cæſaris erant do-
mo, non decuit nominare in Epiſtola, ne, ſi interciperetur, innote-
ſceret Cæſari, quot numerarentur in aula occulti Chriſtiani.

Ad III. poteſt dici, per Babylonem intelligi Cayrum in Ægypto,

quæ ab antiquis vocabatur Parya Babylon. Hanc conjeturam auget,
quia ſimul cum Salutatione Eccleſiæ „ quæ eſt in Babylone, con-
jungit ſalutationem Marci, qui fundavit Eccleſiam Alexandrinam in
vicinia poſitam. Cæterum nec repugnat etiam, quin eodem
Anno 56. Petrus transierit Romam, utpote jam .
apertâ denuo Judæis remeandi

220 ◻ Oe
PARS

— 44 — P.. 1

——— - —

— —— —B—

10
II.
12

13.
14.

Pa.
Pe. Be :: Ve PHnersZPers PekseE

PARS

Synopfi 8 Librorum Scripturæz

”M =èMU

V

II.

S6Se † Se. slü
ð ectectettscteicte cTcatiettocse

O W
“

ðð 5P

Chronologica.
ca ite. Anno Ante
in 6 eneſt. j Mundi. Chriſtum.
Y. Creatur Mundus — — — I. - 4000.
2. Creatur Adam, & Eva — — 2.
3. Adamus peccat. — — 3.
4. Procreatur Cain, & Abcl — 4 H
§. Procreatäür Seltrk 5. 130. 3870.
56. Recenſentur Poſteri Adæ ex Seth, Enos, §.
Gainan, Malaleel, Jared, Enoch,
Mathuſala, Eamech, Noë.
7. Noë jubetur conſtrucre- Arcam 6S. 155 6. 2444.
8. Diluvio „Perditur humanum genus - 7. 1656. 2344.
9. DEIIS init novum fœdus cum genere 3. 9. †
humano. 1
10. Recenſentur poſteri triumflmiorum No I0. 1II.
usque ad Abrahamum. ”
II. Conſtruitur Turris Babel, & fit divi-· 11. 1770. 2230.
ſi gentium:
12. Abraham jubetur exire exX Babylonia, 12. 2083. 1917.
ſeu Chaldæa.
1I3. Varia Abrahami fana 12. 25.
I4. Naſcitur Iſaac — — 21. 2108. 1885.
15§. Naſeuntur ncob⸗ & Eſan, & e eorum 25. 36.
fata:
F 2

16. Joſeph

4 4

Prolotomenorun , in e 2 r ura

16. Joſeph Jacobi ſlius venditut à Fratri-

bus, & ejus fata in .gypto.

17, Fratres Joſephi cum Patre migrant in

18⸗

I. Moyſis, & poſteroruim Iacobiin FEgy-

2.

Rgyptum.

acob impenſa filiis bencdictione, &

eximiò vaticinio de Meſſiæ nativitate
editò, in Ægypto moritur.

In Exodo.

Ppto fata.
Plageæ Ægyptiacæ, & Israélitarum
transitus per mare rubrum.

3. Geſta Israëlitarum in deſerto primé

Annéô.

4. Moyſes edit populo legem Decalagi,

& alias leges cæremoniales pro po-
pulo, Sacerdotibus, & Sacrificiis.

5§. Moyſes Legem renovat, & executioni

mandat.
In Levitico. L

1. Deſcribuntur particulatim ritus Sacer-

dotibus obſervandi circa Sacrificia,
& oblationes,

2. Circa Sacerdotium, & conſecranda.

3. Circa edulia, & diſcretionem animalium

mundorum ab immundis.

4. Circa pur ificarignes immundorum.
5. Circa Jubilæa, & alia Feſta.
6. Circa vota, & promiſſa.
7. Incidenter hine inde tractatur etiam de

Sanctificatione hominum, ſacrorum
vaſorum, & indumęntorum.,

Ante

Capite. Annd
Mundi. Chriſtum.
37. 42 2276. 1724.
4 3³. 47. 2297. 1703.
48. FO. I315. 1695.
1. 7. 2433. 1567.
y. 14. 213. 14987.
14. 19.
19. 32. 2514. 1486.
32. 40.
8. I2.
12.
12. 23.
23. 27.
27.

—

1—

Pars I. Gnbpfis Librorum Scriptura Chronologica.

2.

1.

1.

In Numerorlm.

Deſeribitur numerus Israêlitarum in

Tribus, Principatus, Status Sæcula-
res, CUlericales, & Religioſos cum
deſignatione miniſteriorum tam in fun-
ctionibus ſacris, quàm profanis cui-
Vis competentium diſtriburuns.
Deſeribuntur quadraginta duæ ſtatio-
nes Israélirarum per triginta novem

ferme annos in deſerto, & varii even-

tus hoc temporis ſpatio.
Israëlitæ tandem appropinquant t terræ
promiſſæ. Vaticinatur Balaam de Chri-
ſto, & de populo DEl recenſentur va-
rii eventus, & inſtituta.
Dividitur terra promiſſa trans Jor-
danem.

In Devteronomio.
Traditur ſummaria recapitulatio geſto-
rum in deſerto per annos quadraginta
cum additionibus.
Recapitulantur, explicantur, & in or-
dinem rediguntur præcepta moralia,
cæremonialia, & judicialia.
Recapitulantur, explicantur, & inor-
dinem rediguntur Officia Eccleſiaſtica,

benedictiones, promiſſiones, & ma-

ledictiones.
Moyſes impens populo benedictione
moritur, in ejusque locum Joſue ſuf-
ficitur.

In Joſue.

Joſue tranſit cum populo per Jorda-
nem in terram promiſſam.
Subvertit hoſtes. . .
F 3

ðð

A5
Capite. Aunns Aute
Mundi. Chriſtum.
t. 10.
10. 20.
32. 36. 2553. 1443.
4. 27.
27. 33.
34. 2553. 1443.
1. §. 2554. 1442.
3. Dividit

46

J. Dividit duodecim Tribubus terram

4.

I. Mortuo Joſue in Ducem eligitur judas,
ſub quoIsraëlitæ pergunt quidem ſub-
ſugare reſiduos hoſtes, ſed fatigati ab iis
extinguendis deſiſtunt, quod tamen à

lorum.
cum gentilibus, tanquam amicis, induunt

2....

3.*

4.

9
7

6. Cuinta Israêlitarum ſervitus erat ſub Ma-

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

promiſtam.
Exhortatione fervida ad populum præ-
miſsâ moritur.

In Judieum.

DEO præceptum erat. Inde origo ma-

Obe commixtionem namque

eorum mores, & abjecta ſubjectione er-
ga unum Principem totius nationis ſibi

Judices tantùm deligunt, ſervos porius
plebis, quàm Principes; ob quod juſté
DEI judicié́ Gentiles reſumptis viribus
ſexies eos ſervituti ſubjiciunt, & ab hoc
ſexies liberati ipſimet inteſtinis bellis

ſuorum criminum vindices fiunt.

Prima: Israêlitarum ſervitus erat ſub
Chuſan Rege Meſopotamiæ, à qua ab

Othoniele Judice liberantur.

Secunda Israelitarum ſervitus erat ſab
Eglone Rege Moabitarum; à qua ab

AOd Judice liherantur.

Tertia Israêlitarum ſervitus, ſeu potius
infeſtatio inferebatur à Philiſtæis, à qui-

bus à Samgar vindicantur.

Quarta Israélitarum ſervitus erat ſub
Jabin Rege AZzor, à qua ſub Debbora,

& Barac eruuftur.

dianitis, à quibus per Gedeonem liber-
tati reſtituuntur.

Ante

Ccaupite. Anno
Mundi. Chriſtum.
13. 34. 2561. 1439.
I. 2.
3 2600. 1400.
3. 2660. 1340.
3. 2660. 1340.
4. F. 2720. 1280.
6. 8. 2730. 1270.

—

10

II

De

4

n.

Pars II. Hnopfis Librorum Seripturæ Chronologica.

00.

4.

40.

7.

polt

Capite. Anno Ante
. Mundi. Chriſtum.
7. Poſt mortem Gedeonis furgit bellum 9. 2770. 1230.
inteſtinum per Abimelech.
8. Sexta Israêlitarum ſervitus erat ſub 9. 12. 2817. 1183.
Philiſteis, & Ammonitis, à quibus
Jephte triumphat.
9. Jeptima ſervitus Israêlitarum erat de- I12. 16. 2830. II60.
nuo ſub Philiſtæis, qua per quadra-
ginta Annos durante Samfon dimi-
cat. R
10. His etiam temporibus Judicum turb? 17.
inteſtinæ ob conflatum à Micha ido-
II. Et bellum inteſtinum Tribus Dan cum 1S. 21.
Tribu Benjamin.
Deſcribitur matrimonium Booz Bethlemitæ, I. 4. 2830. 1160.
qui fuit proavus Davidis, cum alieni/ge«
na ex Gentilismo converſa, nomine
Ruth. .
In Libro Primo Regum.
I. Samuel naſcitur, & offertur Domino. I. 2. 3. 2850. 1140.
2. Philiſtzi denuo impugnant Hebræos, 4. 6. 2888. III 2.
Arca DEl capitur. Heli perit.
3. Hebræi liberantur à Philiſtæis ſub Prin. 7.
cipatu Samuelis, & Arca reducitur.
4. Saul in Regem conſtituitur, qui Am- S. 15. 290e8. 1092.
monitas, Philiſtæos, & Amalecitas
domat.
5. Saule obinobedientiam reprobato Da- 16. 2940. 1060.
vig à Samuele in Regem ungitur.
6. David Go liathum ſternit. 17. 2942. 1058.
7. David varias à Saule perſecutiones, & 18. 31. 29570. 1050.
adverſitates per octo Annos tolerat.
Le.

4

2.

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

.

In Libro Secundo Regum.

I. Saule à Philiſtæis cæſo David folemniter

in Regeminungitur; ſed à decem Tri-

Anno

Ante

bubus, quæ adhærebant filiis Saulis
Primúm acceptatur poſt ſexennium.
2. David varios hoſtes debellat; Arcam
redueit in Jeruſalem; pro ædifcatione
Templi materialia, & ſubſidia parat.
3. David committit adulterium, ex quo lon-
ga malorum ſeries; Ammonis incæſtus
ac cædes; Abſolonis rebellio; fames
triennalis; peſtis.

In Libro Tertio Regum.

Davide viribus fractò Adonias uſurpat
authoritatem regiam. Salomone in
regem uncto David moritur.
Salomon impetratéê dono Sapientiæ feli-

I

cia ponit regni initia; & confirmata
per circuitum pace molitur ædificatio-

nem Templi, & alias fabricas.
Templum ſeptenniò completum dedi-
catur ſolenniter.
Salomon, quamdin ſerviebat DEO cu-

mulatus pace, divitiis, & honoribus,

ut primùm receſſit à DEO, paupertate,
infeſtationibus hoſtium, & ignominia
afflictus moritur, relicto hærede fatuo.
KRoboamo, Salomonis filio, auſpicante

regnum duris conſili's, ſtudia in con-

traria populus ſcinditur. Tribus Juda,

& Benjamin adhærent Roboamo. Re-

liquæ decem Tribus Jeroboamum ſibi

Regem præficiunt. Exinde per Annos

25˖4. manſit populi Hebræi in regnum
Juda, & in regnum Israel diviſio.

-

Capite.
Mundi. Chriſtum.
1. z5. 2950. 1050.
§. I0,
11. 24. 2970. 1030.
1. 2. 2990. I0O10.
8. 3000. 1000. †
9. 12. 3030. 970.
13. 3030,. 970.
.

9. In

Pars II. Hynopfis Librorum Seripturæ Chrohologica. 49
Sð Mundi. Chriſtum.

1

In regno Juda Roboamo ſuccedit Abias, 14 — 22
Aſa, Joſaphat. In regno autem Ifrai
Jeroboamò ſuccedunt ex diverſis fami-
liis Nabad, Baaſa, Ela, Zambri, Am-
bri, Achab. Horum omnium deſcri-
buntur mores, bella, & interitus. Hoc
tempore in regno Iſrael celebrantur
Acta Eliæ, & Jezabel.
Joſaphato regi Juda ſuccedit Joram;
Achabo autem Regi Iſrael Ochozias.

In libro quarto Rogum.
Sub Ochozia Elias curru igneo fertur
in aera; cui ſuceçedit Eliſæus in patran-
dis variis, quæ hic recenſentur, mira-
culis. —R
Jehu occidit eodem die Ochoziam re-
gem Juda, & Joram regem Ifrael, ſi-
mukq; extinguit totam Achabi domum.
Occiſo Ochozia fuccedunt Athalia,
Joas, Amaſias, Azarias, oathan, Achaz.
Occiſo Joram rege IIrael illi ordine
ſuccedunt jehu, Joachaz, Joas, Jero-
boam, Zacharias, Sellum, Manahen,
Phaceia, Phaceez, Oſeas. L
Sub regno Phaceæ magna Iſfraelitarum 15 3264
pars captiva transfertur in Afſyrios, ac
paulo poſt transfertur etiam reſidua
Iſraelitarum pars ſub Oſea in eosdem .
Aſſyrios. Et hic demum erat regni! 172 3280
Iſraelitici à Dzo apoſtarricis exitus.
Defunctρ Achaz rege Juda, & ipſo Afſy- 16.18. 19 . 32 80
riis tributariò, ſuccedit pius Ezechias,
qui regnum Ifrael iterum cum regno
Juda conſolidat, & Aflyrios Jeroſoly-
mam obſideutes cædit per Angelum.

ℳ

50 PBProlegomenorum in Sacram Scripturam

7. Pio Ezechiæ ſuccedit Manaſſes impius,
quem in regno ſequitur Amon filius,
impietatis hæres. 4
8. Amoni occiſo ſuccedit pius Joſias, qui
G inſtaurat templum & legem. .
9. Joſiæ occiſo ſuccedit impius filius Joa-
chaz, quo abducto à rege Ægypti ſub-
ſtituitur alius Joſiæ filius, Joakim.
10. Joakim, regis .Ægypti tributarius, bre-
vi poſt à Nabuchodonoſore rege Ba-
bylonis abducitur Babylonem, in illius
locum ſuffecto Sedecia.
II. Tandem & Sedecias, poſtquam à rege
Babylonis defecerat, cum reſiduo po-
pulo in captivitatem Babylonicam ab-
ducitur. Is exitus erat regni Juda, Je-
roſolymæ, & Tempi.

In libro primo Taralipomenon.

I. Deſcribuntur generationes ab Adam uſ-
que ad Patriarcham Jacob; & à Jacob
enumerantur ejus filiorum generatio-
nes uſque ad finem captivitatis babylo-
nicæ.

2. Recapitulantur geſta ſub Saule & Davi-

de cum additionibus.
3. Recenſentur familiæ ſub regno Davidis
deſtinatæ pro miniſterio Sacerdotum,
pro officio Cantorum, pro munere Le-
vitarum, & pro militiæ præfe Ruris.

4. Exponuntur ultima Davidis ad Salo-

monem mandara, præſertim de con-
ſtruendo Templo, cujus deſeriptionem
divinitus acceptam ipſi conſignat cum
præparatoriis.

Capite.

20. 21

21 - 223

23

24

25

10 - 23

24 - 27

Annò

Mundi.

—,— —

3360

3406

3416

Ante
Cbriſtum

640

594

584

I.

71

In ſocundo libro Paralipomenon.

1I. Recapitulantur geſta ſub Salomone cum
additionibus, præſertim de conſtru-
ctione & æ dificatione templi.
Z. Recapitulantur cum additionibus geſta

regum Juda à Roboam uſque ad Joſa-

phat. MB
3. Recapitulantur conſimili modo geſta
regum Juda à Joſaphat uſque ad Eze-
chiam.

A4. Recapitulantur geſta Regum Juda ab
lonicam.
In libro primo Esdræ.
1. Completo ſeptuageſimo anno captivita-

tis Babylonicæ Judæi à Cyro rege Per-
ſarum obtinent facultatein reædifican-
di templam, quod etiam ſuperatis in-

gentibus difficultatibus perficiunt.

2. Esdras ab Artaxerxe rege Perſarum ob-
tinet facultatem reducendi omnes reſi
duos Judæos adhuc in captivitate de-

tenross. B
3. Esdras reduéctis ſecum ex captivitate
Judæis exponit legem. M
In libro ſecundo Esdræ.
I. Nehemias obtinet ab Artaxerxe licen-
tiam, etiam ædificandi muros Jeruſa-

lem, quos & fruſtra renitentibus ini-

micis perficit.

2. Inſtauratis muris Nehemias & Esdras

recenfent populum, reſtaurant leges,
ordinant miniſteria ſacra & profana,
ſtatumque populi Hebraici in ordinem
reftituunt. . V
d G 2

Capite.
1.-9.

I0.— 20.

21I.— 32.

.

=

I. e. 6.

7.8.

9. - 1I0.

32.-36.
Ezechia uſque ad captivitatem Baby-

7.-13.

pars II. Hnopfis Librorum Scripturæ Chronologica.

Anno
Mundi.

Ante
Chriſtum.

1500.

3540.

3550.

3550.

500.

460.

450.

450.

I

52

Prolegomenorum in Sacram Coer:ipturam

1. Tobias Senior cum aliis fubditis Re-

Quo tempore Tobias ſenior cum aliis Iſrae-

Quo tempore finita eſt captivitas Babyloni-

In hoc libro inquiritur de cauſa malorum in

—

In libro Tobiæ.

gum Iſrael ab Aflyriis in captivitatem
abductus miſeram trahit vitam. V
Tobias Junior Raphaele comne & di-
rectorει modeſtas contrahit nuptias.
3. Tobias Junior lætus ad ſuos, ac tandem
Opibus auctus etiam in patriam ex cap-

tivitate revertitur.

Iin lilro Judith.

litis ab Aſſyriis in captivitatem abdu-
Qus eſt, Holofernes dux exercitüs
Aſiyriorum nitebatur etiam ſubjugare
regnum juda; jamque in eonfiniis il-
lius regni obſidebat Bethuliam; quam
tamen Judith ſua prudentia & pietate
liberavit.

In libro Esther.

ca, Esther à Dario Hyſtaſpe ſeu Aſ-
ſuero in Reginam aſfumitur; quæ, cum
omnibus Judæis ab Amano, miniſtro

regio, pararetur excidium, fua inter-

ceſſione gentem à morte liberat.

In libro Job.

hoc mundo & oſtenditur; ea non

ſemper adſcribenda eſſe propriis pec-

catis perſonalibus, aut liberorum, aur
familiæ; neque ea immitti à Dro præ-
. d . A . R]——— „ E
cisè titulé ſupremi dominii in homi-

nes; ſed refundenda aliquando eſſe in

peccatum originale ipſa nativitate con-

Ante

Anno
Mundi. Chriſtum.
I. -3. 3280. 720.
4.— 10.
I.= 15. 3290. 710.
I. * I 6. 3 530. 472.

Pars II. Gnepfſis Librorum drripturæ Chronologicæ.

n;

2.

tra Rum, & in ſervitutem generis hu-.
mani erga diabolum; de quorum effe-
Ctibus conquerendi nec ipſa merita per-

ſonalia tribuunt juſtum titulum, utpo-

te quæ & ipſa ſint à gratuita Drr gra-
tia. Cæterùúm neec in ipfis miſeriis ge-

neris humani deeſſe providentiam Dr,
miſeros in tempore opportuno com-
muniter adjuvantem, aut certè ſpe fu-
turorum conſolantem. Itaque

ſubſequens ſumma adverſitas.

Deſcribitur ingens Jobi proſperitas, &

Cum Job in ſua adverſitate inviſeretur

à tribus amicis, illique diu conticeſce-
rent, contenti ſolis ſuæ compaſſionis

demonſtrationibús, donec ipfe expo-
ſitione ſuæ ærumnæ præberetmateriam
diſcursũs; tandem Job inſpiratus à Dero

cauſam malorum omnium refert in
conditionem generis humani à die na-
tivitatis ſuæ, & ſub ænigmaticis dete-

ſtationum ac imprecationum formulis
innuit, omnia mala ſua provenire à

peccato originali, & à ſervitute homi-

nis erga diabolum, contracta in die

nativitatis ſuæ. Hoc ergo ænigma ami-

cis ſuis proponit pro materia & filio
colloquii.

Verùm Eliphaz, primus amicorum exi-
ſtimat, has ærumnas adſcribendas eſſe-
proprüs peccatis perſonalibus, occul-
tis coram occulis hominum; de his

proin eſſe agendam pœnitentiam, ut

denuò Drus ſuam exhibeat miſericor-

diam. Huic Job reſpondet, ſe Auidem

3

55½
—
Capite. Anno Ante
Mundi. Chriſtum.
I. 2. 2400. 1600. †
.
3
S reum

—

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

4.

„

— . —
4

reum eſſe poſſe peccatorum commiſſo-
rum per ignorantiam, non veròͤ ſe reum

eſſe ullius criminis ſcienter commiſſi.

Cæterùm ſuam eſſe ſententiam, etiam
innocentes æquè ac impios à Dso pre-
mi miſeriis. Hac data reſponſione con-
vertit ſe oratione ac pio colloquio ad'

DruM ſubjectæ materiæ congruo; in

quo petit liberari à ſervitutc peccati

originalis per mortem.
Baldad, fecundus amicorum, cenſet, eas

Capite.

—

Anns
Mundi.

ſe tamen à DEoO ſuo tempore impetrari

opem, ſi pro iis peccatis humiliter de-

precaretur.

Veruùm & huic Job reſpondet, ſe quidem
forte peccatorum alienorum, quæ ta-
men ignorat, reum eſſe; nihilominus
ſuam eſſe ſententiam, etiamſi manus à

beeceris alienis laverit ut innocens, ma-
is tamen ſe premendum fore. Reſpon-

ſione finita iterum pio colloquio con-

vertit ad Drug⸗ ubi ſe ſubmittit judiciis
divinis & miſe ondi
humani generis ſubeundis..
Sophar, rertius amicorum, inſinuat,

cipem. Sed hunc recté Job cônfutat,
monſtrandé etiam integras familias
prædonum, & tyrannorum

conversê ſe quidem non eximit à pec-

eatis ignorantiæ; aut juvenilis inadver-

eriis ob conditionem ſui

ſEpe felices
eſſe Tandem rurſus colloquiò ad Drux

8.-1I0.
afflictiones repetendas eſſe à peccatis
ſuorum liberorum, & ſtirpis ſuæ: poſ-

has adverſitates à Dro fuiſſe immiſſas ob
peccata familiæ domeſticæ, quorum &
ipſe ſua conniventiâ reddiderit ſe parti-

Ante
Chriſtum

ventiæ

Bars II. Gaophis Librorum Srripturæ Chrdnologicæ. 55
D Ccapite. Anno Ante

Kkentiæ vel inconſi derationis, non eâ ta-
men de causâ ſe his ærumnis tantopere
cruciari confidit, ſed ob conditionem
naturæ humanæ, à cujus corruptione
ſe brevi liberandum & ad meliora tran-

ſiturum ſperat.

6. In ſequentibus Capitulis quisque trium
amicorum urget ſuam ſententiam par-
tim ab inductione, & experienti, par-

tim ratione; quorum tamen loquaci-

tati Job nervosé reſpondet, adducen.
dé ex ipſius ſuæ anteatæ vitæ teltimo- .

nio argumentum.
7. Confutacis tribús amicis conſurgit quis. 3
piam ſuperveniens Amicorum, nomine

Eliu; qui oſtendere nititur, Drux in

tribulationibus infligendis agere liber-
rimò arbitriò ex poreſtate ſupremi do-
minii in creaturas ſine reſpectu ad me-
rita vel demerita. Itaque in ejusmodi

caſu nil aliud ſupereſſe homini, quàm

ut humili patientiaà DEuM ad mitiora

moveat judicia.
8. Poſtquam Eliu finierat, Drus ipſemer

Jobum in turbine alloquens diſputa-

tioni finem imponit. Et huic Eliu qui-
dem teſtimonium perhibet; quod par-

tim rectè, partim imperité locutus ſit;

Jobo autem inſinuat, à ſua poteſtate S

dependere omnia in mundo, bona &
mala; ac ipſam potentiam diaboli, cau-
ſantis tot tr ibulationes; qua demonſtra-
tione Jobum tacité monet, nulla de-
buiſſe prætendi merita pro impetranda

exemptione à malis, cum & ipſa merita

56 Prroolegomenorum in dacram Seripturam

rglervatio? à poteſtate demonis ſit Capite. Anno Ante
ectus potentiæ & gratiæ divinz. Mundi. Chriſtü.

= angem blato placationis ſacrificiis 42.
pro ſingulorum colloquentium defecti-
bus in diſputatione commiſſis DEUS
Jobum à malis liberat, bonisque du-
plieatis cumulat.

In Pſalmorum! libro.

Plalmi nullo certo ordine, nec eodem tem- 3000. 1I01O.
pofe conſcripti ſant. Poſſunt ramen
dividi in ſequentes Claſſes.

1. In Pſalmos propheticos de Chriſto & ejus 2
Eceleſia. Tales cenſentur-
De Uncarnatione, Slaotete 39.2.109.
MM AA
4 4 4 87. 105.
Dae Rehmrelr, ont “ heriis 2. 23. 46.
4 Pudioſe 5. i ir 25. 109.

ila: TIIO0.
In Pſalmos äl ſr Alelajatito:, 92. 99.
in quibus laudatur Dius in n ſuis perfe- 104. 105.
Qionibus divmis. (1056. 110. .

Pars II. Hnopfis Libroram Sriptura Chronologica.

„

3. In Pſalmos Evchariſticos ſeu Gratiarum

actorios, pro acceptis à DEo benefieiis,
ubi ex gratitudinis motivo etiam appli-
cari poſſunt Pſalmi latrevtici, ſeu lau-

dis.

4. In Pſalmos Pœnitentiales, ſeu deprecato-
rios pro commiſſis peccatis.

y In Pſalmos impetratorios, invocatorios,

ſeu petitorios pro accipiendis à Dyo be-

neficiis,

6. M Pſalmos obſecratorios in magnis cala-

mitatibus, præſertim publicis.

15. 16.

A. M.

17. 33.
45. 62.
65. 76
84. 106.

z1. 37.
72. 79.
5§0. 97.
101. 6.
129.142.
16. F.
68. 73.
76. 79.
85. 986
IO7 I22.

137.139.
I40.147.
142.
6. 7.

II.Ä 12. †

I7. 2 I.
24. 26.
27. 30
34. 37.
38. 39.
42. 47.

II4. I I 5.
12 3.144.

124.129.

—

5§8

7

— —

7. In Plalmos conſolatorios, quibus homo in
ſpem erigitur.

3. In Pſalmos doctrinales, i in quibus homo
inſtruitur in virtute.

9. M Pfalmcs Erhortatorios, in quibus ho-
mo promiſſione remunerationum, aut
ex aliismotivis animatur ad virtutem,
& fugam vitiorum. .

4

10. In Pſalmos unitivos cum DEO, quibus
homo præ amore re gaudet & quieſcit in in
DEO.

IIS8. §7. 103.100

46. 47. 127.

Prolegomenorum in Sacram cripturam

10. 17. 22. 25.
32. 33. 26. 29.
41. 42. 30. 39.
56. 76. 4 5.
85. 117.
I. I4. 38. 40.
33. I8. 48. §I.
49. III. 52. 77.

81. 36. 130.
132.
I. 4. 10. 91. 94
9 . 97.
98. 99.
32. 33. 118.
36. 40. 124.

5I. 52. 132.
61. 67. 133.
35. 30

33. 41.
72. 83.
88.1023.

— —
Mä .

102.

123.137.
138.144.
146.147.
26. 39.
40. 41.

I2I.

11. In

X

—

Pars II. Hnopſis Librorum Scripturæ Chronologica. 59
. Capite. Anns Ante
II. In Pſalmos Hiſtoriales, ſeu rememorativos 77. 88.
operum DEr patratorum in V. T. qui- 104. 10 5.
bus celebrantur ejus inſignia facta. 1II3. 106.
134. 13 §.
12. In Pſalmos Miſcellaneos, in quibus plu- gS. 13. 19.
res materiæ & affectus conjunguntur. 20. 28.
Horum autem plerique ſunt partim hi- 34. 43.
ſtorici, partim prophetici, ubi ex hi- 56. 60.
ſtoriâ præteritorum per allegoriam fu- 71. 74.—
tura præfigurantur. 382. 90.
93. 96.
I19.120.
121. 125.
126.128.
131.136.
H
Alii dividunt Pſalmos in Matutinos, Veſper-
tinos, itinerarios, peregrinatorios, ſeu
Graduales & c., quæ tamen diviſio non
eſt intrinſeca Pſalmis, ſed tantum ex-
trinſeca ex uſu & applicatione homi-
nunm.
Iin Proverbiis.
FTraduntur B 1 4
I. Motiva & partes frudentia pro quovis ſta- I. - 9.3010. 990⁰0.
tu hominum & genere actionum, docetur
enim, quæ juxta leges prudentiæ vi-
tanda & agenda ſint juveni, conjugato,
ſeni, in vita privata & publica, in con-
verſatione & moribus, in factis & ver-
2. Motiva & partes juſtitiæ pro quovis ſtatu 10. — 24.
hominum & genere altionum. Docetur
enim, quid cuivis in genere, vel in
H 2 quovis

60 Prologsmenorum in Sacram Soripturam

Capite. Anno Ante
Mundi. Chriſtum.

quovis negotio ad vitam juſtè ac piè
tranſigendam neceſſarium ſit.
3. Inſtructiones utiles aulicorum, Magnatum, 25. - 29.
&W principium. Docetur enim, qua ra-
tione ſe gerere debeant principes &
magnates erga ſubditos, aulici ergg
& quales, ſubditi erga ſuperiores.
4. Monita pro vitàtranquillè tranſigenda. Do-
cetur enim, quid hominem curis fuper-
fluis & turbationibus liberum reddat.
§. Monita materna ſponſo, & ſponſæ no- 31.
bili.

In Eccleſiaſte.
Salomon docet, veram felicitatem in hoc I.- 12. 3029. 971.
mundo obtineri non poſſe, ſed eam in
altera vita exſpectandam eſſe. Id de-
monſtrat ab enumeratione parttum.“
eundé per omnes ſtatus & conditiones
hominum, fublimium, divitum, ſa-
pientum, felicium, inopum, afflicto-
rum &c. Quibus proin omnibus con-
ſulit, ut ſpes ſuas ad futura conver-
tant, cum tandem omnia, ſi quæ etiam
umbra felicitatis qu”empiam obumbret,
morte finienda ſint.

In Canticis Canticorum.

Salomon initiéò ſui regni adhue juvenis gra-
tiſſimus Dro, & flagrans immensé ſa-
pientiæ deſideriò enarrat apparitionem
ac viſionem Sapientiæ corporali ſpecie
in ſomno ſibi apparentis, ſecumque
connubium ſtabile contrahentis. In
qua viſione Sapientia divina varias in-

duit

Par; II. Hnuopfis Eibrörum Scriptura Chronolo gica. 64

give autem hoc modo, ſive alio quis verius

Deſcribuntur admirabiles operationes Sa-

duit formas, modo ſponſi, modo ſpon-
ſæ, & per alluſionem ad recentes pii
Juvenis nuptias, quas cum filia Kegis
.gypti contaaxerat, caſtos cum caſto
Iuſus ludit varios. Hujus apparitionis
in ſomno, & deſponſationis cum divi-
na ſapientia fundamentum colligitur
Ex 3. Reg. 3. Et &ap. §. v. 2. Et Jap. 7. V. 7.
5. 9. 10. Et Eccleſiaſtici i. v. 17. Et Sap.
6. v. 13. 14. 17. 16. Et Prov. F. v. 31.
Nec deſunt exempla hujusmodi appa-
ritionum; ſic enim etiam Sapientia di-
vina apparuit Henrico Suſoni, D. Lau-
rentio Juſtiniano, D. Thereſiæ.

ducat contigiſſe Salomoni finſpiratio-
nem, ſcribendi admiranda iſta Canti-
ca, certum eſt, in illis præfigurari de-
ſponſationem Chriſti cum Eecleſia.

Itaque per ſponſam intelligenda eſt 1.

Eccleſia in genere, prout involvit con-
congregationem fidelium, tam juſto-
rum quàm improborum. 2. B. Virgo,
utpote digniſſima pars Eccleſiæ. 3.
Quavis anima deyvota, tanquam inſignior
pars Eccleſiæ. 4. Quavis anima Com-
municans, utpote expreſſius repræſen-

tans & adimplens illam deſponſatio-

nem Chriſti cum Eccleſia. S5. Quævis
anima per tria religioſa vota, aut per
receptionem ſtats Clericalis intimius
ſe uniens & deſponſans Chriſto.

In Libro Sapientiæ.

Capite.

Annd Ante

Mundi. Chriſtum.

pientiæ increatæ in creatione & guber-

1. „* 8.

2

3000. 1000.

natione

62

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

natione mundi, præſertim relucentes
ex ejus ſuaviſſima ac patientiſſima con-
ver ſatione cum ſua Eccleſia ab origine

generis humani. Itaque

I. Oſtendit, quod Sapientia & providen-

tia DE ſe extendat ad omnes eventus
in hoc mundo; mala autem non pro-

venire ex defectu providentiæ, ſed ex

improbitate hominis.

z. Præmonet de magno opere divinæ ſa-

pientiæ fundantis ſua paſſione Eccle-

ſiam, eamque per conſimiles paſſiones
atque exinanitiones ad gloriam evo-

cantis, ac judicantis juſtos.

3. Suomet exemplé præfertim principes
admonet, præ omnibus aliis bonis ſa-

pientiam ſeétandam eſſe, utpote à cujus

influxu & inſpiratione dependet felix
vel infelix omnium rerum in mundo

exitus.

4. Idipſum demonſtrat ab inductione præ-

cipuorum eventuum in mundo, in qui-
bus omnibus obſervare licet, felices

aut infelices eventus pependiſſe à ſe-
cretis operationibus divinæ Sapientiæ
moderantis corda humana immiſſione
aut ſubtractione cogitatidnum ſalu-

brium.

In Eccleſiaſtico

Qui potefſt vocari Catechiſmus Hebræorum,

traduntur regulæ fidei & morum, fer-
me juxta ordinem Decalogi.

1. Oſtenditur, ad recté vivendum opus

eſſe ſtudiò ſapientiæ, & humili fide.

Capite.

I.:

2.— y.

Ante

Annò
Mundi. Chriſtum.
3000. 1000.
3000. 1000.
4

2. Opus

3

Pars II. Guopfſis Librorum Srripturæ Chronologica.

63

3. Honorandos eſſe parentes juxta quar-

4. Agitur de ilis, quæ pertinent ad quin-

ribus miſericordiæ, de veracitate in
loquendo, de fidelirate erga amicos,
de obſervantia erga maſjores, de ſol-
vendis decimis, de inviſendis infirmis,
de cavenda ira & contumelia, de uſu-

5§. Pergitur ad ſextum, ſeptimum, & octa-

varias actiones ad earundem obſer-
vantiam, cautélam aut transgreſſio-
nem pertinentes. In eundem finem
adhibentur varia motiva allicientia vel
abſterrentia.
§. Agitur de pœnitentia, de correptione
alienorum defedtuũ, de mediis emen-
dationis & perſeverantiæ, ac denique
de neceſſitate divinæ gratiæ ad hæc

7. Tracéctatur de variis officiis honeſtatis in
ſocietate civili, ad quæ rite exequenda
etiam ſapientia divina directrice opus
eſt. Agit proin de concordia fratrum,

4

2. Opus eſſe perſeveranti in vero cultu
DEI juxta tria priora præcepta Deca-

logi.
tum ꝓræceptum Decalogi.

tum præceptum; de actibus videlicet
juſtitiæ, aut juſtitiæ oppoſitis; de ope-

ra & C.

vum præceptum Decaligi, exponendé

omnia præſtanda.

conjugum, amicorum, & de impedi-
mentis illius concordiæ, de avaritia,
ira, vindicta, detractione &c. de mu-

tuo, hoſpitalitate, educatione libero-

Anné

Ante

2.

9.— 16.

17.—23.

24.- 43.

rum, tuenda ſanitate, frugalitate in

Mundi. Chriſtum

menſa,

64

Prolegomenerum in Sacram Soripturam

2.

Hac omnia illuſtrantur exemplis viro-

menfa, gubernatione ſubdirorum, ope

pauperum, cultu externo divino &c.

rum illuſtrium.
In fine ſubnectitur oratio laudis ad
DEuM.
In Haia.
Prænuntiat regno Judæ, ac præſertim
Jeroſolymæ, graviſſimas afflictiones ob
corum peccata, à regibus Iſrael, & Aſ-

1
.

tentiam poſt tot caſtigationes à Dzo

penitus fore reprobandam, & aliam
Eccleſiam à Meſſia illi populo ſubſti-

tuendam. Ea quidem vice DEuMRegi

Juda contra reges Iſrael & contra Aſly-

rios opem, & auxiliares copias ex ..-

gypto ſubmiſſurum, cujus & ſigaum na-

tivitas pueri ex Prophetiſſa virgine fu-
turum eſſet, ſed hanc ipſam nativita-

tem figuram fore illius pueri, qui futu-

rus eſſet Rex novi populi.
Prænuntiat vindictam divinam in om-
nes hoſtes ac perſecutores habitatorum
Regni Juda, in ſpecic erga reges & ha-

bitatores regni Ifrael erga Aſſyrios, er-

ga Babylonios, Philiſtæos, Moabitas,

Capite.

Anns

Ante
Chriſtum.

51.

I.— 9.
uſque

Idumæos, Damaſcenos, Ægyptios, Ly-
rios, ac ipſos quosdam fraudulentos
Judæos. Hac autem occaſione vatici-

natur, ex vindicta DErerga hoſtes nonf
reſurreécturam gentem Judaicam ad

ſuam priorem gloriam, ſed tantum rec-

44.-50.

ad v. 8.
ſyriis perferendas. Incidenter inſinuat,
ipſam gentem Judaicam ob impcœni-

9. à V. 8.
10. „ 27

3250.

Mandi.

750.

liquias

las

—

Pars II. Gnopfſis Librorum SWripturæ Chronologica. 65

—

4.

5.

liquias gentis Judaicæ alteri cuidam po-

pulo ſub Meſſia aggregandas fore; tunc

videlicet, quando dejecta fuerit pote-

ſtas dœmonis, & ceſſaverit perſecutio.

Annuntiat novam invaſionem regni
Iſrael, & regni Juda faciendam ab Aſ-
ſyriüis ſub Ezechia; & ab Ildumæis, ubi
fruſtra ſperabitur auxilium ab Ægyp-

tiis; promittit tamen afflictiones illas

finiendas, & Libanum, hoc eſt, totum
regnum Iſrael cum regno Juda conſo-
lidandum.
Narrat, quomodo per cladem exerci-
tus Sennacherib hæc prophetia impleta
ſit. Simul tamen denuntiat everſionem
Jeroſolymæ & regni per Babylonios.
Ex eo tempore nullam amplius Judæis
ſolidam conſolationem promittit uſ-
que ad adventum Meſſiæ. Hinc poſt

denuntiationem captivitatis Babyloni-

cæ ſtatim tranſit ad conſolatiònem, quæ

futura eſt ex adventu Meſſiæ, totúsque

ex hoc tempore occupatur in deſcri-
bendo futuro ſtatu Eccleſiæ: quo tran-

ſitu & ſilentio de alia conſolatione Iſa-

ias & alii Prophetæ tacité ſignificant,
poſt captivitatem Aſſyricam regnolſra-
el, & poſt captivitatem Babylonicarm
regno Juda nullam aliam notabilem
conſolationem uſque ad Meſſiæ adven-
tum eventuram. Prædicit quidem,
Cyrum Jeroſolymam & templum ædi-
ficaturum; ſed non ut gloria gentis Ju-
daicæ prior reſtituatur; veruùm eo ſolo
fine, ut Dzus ſuam potentiam oſtendat,

1

Capite. Anng Ante
Mundi. Chriſtum
36.— 39.
40.- 66.

66

Prolegonienoriin in Scriptaram Sacram

& gentem uſque ad adventum Meſſia

conſervet. Tam clarè autem Iſaias his
26. Capitulis deſcribit regnum Meſſiæ,
ejus vitæ myſteria, everſionem Idolo-
latriæ, extenſionem Eccleſiæ, &c. ur

hiſtoria magis quàm prophetia videri

poſſit.
In Jeremia.
Jeremias prophetavit 150. annis poſt Iſaiam.
Cum igitur ille potiſſimùm prædixerit
de everſione regni Iſrael & de captivi-
tate Iſraelitarum in Aſſyrios, quæ tem-
pore Jeremiæ jam fuerant impleta, ipſe

ſimilia fata, nempe everſionem regni

& captivitatem in Babylonios, vatici-
nari cœpit regno Juda, eò quod emen-
datum non fuerit exemplo divinæ vin-
dictæ in regnum Iſrael. Itaque Jere-
mieas in ſua Prophetia.
1. Oſtendit, ſe miſſum à Drzo ad prophe-
tandum vindictam divinam regno Juda.
2. Enumerat cauſas vindictæ divinæ, nem-

pe gravia ſcelera.

3. In numerum & complementum eorum
ſcelerum ponit, quod prophetiæ ſuæ
non ſolùm detrahant fidem, ſed & pro-
phetam ad necem quærant.
4. Oſtendit modum vindictæ divinæ, nem-
pe per immiſſionem Babyloniorum, à
quibus capietur Jeroſolyma & pars po-

puli ducetur Babylonem, quæ omnia
ſub variis ſymbolis Lumbaris, ſiccitatis

Evnuchi, confracti vaſis, lagunculæ &c.

proponit. Hæc implera ſunt in prima

Eabyloniorum invaſione. .

Capite. Anns Ante
Mundi. Chriſtum.
3400. 600.
.
1.
I I. * 1J 2.
13.- 19.

3406.

594.

Pars II. Hnopſis Librorum ripturæ Chronologica.

67

5. Effe ctus hujus Prophetiæ erat incarce-

longè graviora futura. Itaque pergit

vaticinari infauſtiſſima determinaté
eontra Jeroſolymam, ejusque reges, &

fallaces Doctores.

6. Eſſectus etiam hujus Prophetiæ erat in-
earceratio ſecunda Jeremiæ: ſed à car-

cere liberatus pergit vaticinari, præſer-
tim adverſus falſos prophetas; denun-

tiat, intra anum ſuam prophetiam com-

plendam fore, & captivitatem Baby-
lonicam ſeptuaginta annis duraturam.

ſit; qua de cauſa incarceratur tertiò.

2. Referuntur, quæ captâ Jeroſolyma &

populo Babylonem abducté contige-

rint Jeremiæ & reliquiis populi in ju-
dæa relictis; quomodo ſpe melioris
fortunæ ultro tranſierint in Egyptum;
& quomodo ctiam ibi propheta prædi-
xerit, Ægyptum ſubjiciendam Baby-

loniis.
9. Denuntiat flagellu

. Ante

m Du etiam vicinis 47. Fr.
12

20.- 25.
ratio Jeremiæ; verúùm é carcere edu-
tus conteſtatur, hæc mala, quæ causâ
præchcationis patitur, gravia quidem
eſſe, eaque à ſe conſiderari tanquam ſe-
quelas peccati originalis ac conditionis
humanæ, illa tamen mala, quæ Judæis
ob corum ſcelera eſſent perferenda,

26.— 29.

30. 31.
Addit tamen, hoc expleto captivitatis
ſpatio illos in patriã denuò reverſuros.
7. Defcribuntur, quæ acta, & à Jeremia
prophetata ſint durante obſidione ſecũ-
dâ ac triennali Jeroſolymæ, quod nem-
pe in manus Babyloniorum tradenda

32.-39. 586.

582.

68

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

“

10, In Epilogo datur Synopſis everſionis

11. Additur Canticum Lamentationum, in quo

Hic Propheta erat ſcriba Jeremiæ Prophe-

I. Ingens Judæorum Babylone captorum

2. Oſtendit ingens deſiderium Jeroſoly-

lamentationibus eas adhibet expreſſio-
nes, quæ inſinuant, Prophetam ſimul
præ oculis habuiſſe Chriſtum, tanquam

populis, ſuper ruinâ regni Juda plau-
dentibus, ac demum ipſis Babyloniis.

Jeroſolymæ, & templi; & actorum in
captivitate Babylonica.

In Threnis,

Propheta deplorat inprimis deſtructio-
nem Jeroſolymæ; ſecundo regni; tertiè
populi; cui ſubnectit Orationem de-
precatoriam ad Drum. In his autem

præfiguratum Caput electi populi, qui
peccata populi in corpore ſuo pertulit,
& majores dolores, quos populus me-
ruerat, in ſe portavit. .

In Baruch.

tæ; cum quo tempore captivitatis Ba-
bylonicæ in Ægypto conſtitutus, de-
ſcribit.

ſtudium placandi Dru; quod nempe
offerant oblationes & ſacrificia; quod
confiteantur & deteſtentur ſua peccata,
& quod indefeſsè orent. .

mæ, iterum videndi ſuos, ac promit-
tit, liberationem quidem cventuram;

ſed veram Jeroſolymæ gloriam denuò
transfert ad remotiora Meſſiæ tempora.

Capite.

— —

52.

1.— 5§.

Annè
Mundi.

—

3430.

Ante

570.

4

Pars II. Snopſis Librorum Sriptura Chronologica.

69

3. In fine adjicit Epiſtolam Jeremiæ, qua

Hie Propheta poſt primam expugnationem

—

I.

2.

5.

Prædicit etiam aliis per circuitum na-

Judæos tam in Babylone, quàm in Pa-
læſtina conſtitutos monet à cavenda
Idololatria.

In Exechiel.

Jeroſolymæ cum parte nobiliore popu-
li à Babyloniis abductus Babylonem,
ibidem captivis vaticinatur totalem
everſionem Jeroſolymæ, Templi, &
regni, quod etiam in ſecunda expugna-
tione Jeroſolymæ impletum eſt. Eze-
chiel proin

Narrat viſionem, quam de quatuor ani-

malibus habuit, & oſtendit ſe
phetandum à Dro miſſum eſſe.
Denuntiat totalem everſionem Jeroſo-
limæ & regni, ſine ſpe reſtitutionis in
integrum, quæ omnia variis ſub ſym-
bolis repræſentat.
Enumerat cauſas tantæ iræ divinæ ſub
variis figuris, quibus depravatos illius
populi mores depingit.

ad pro-

tionibus, quæ gaudebant de ruina Ju-
dæorum, conſimilem interitum, vide-
licet Ammonitis, Tyriis, EÆgyptiis &c.
Excuſat ſe, quod tam dura nuntiet; &
oſtendit, mala populis potiſſimùm ea
de cauſa evenire, quia abundant tot
falſis prophetis adulatoribus. Et inſi-
nuat, hæc mala tamdiu perduratura,
donec veniat Meſſias, qui tanquam ve-

Capite.

Anno

Mundi.

rus paſtor ſuas oves paſcet pabulo veri-

1 3

6.

1. 2.

3.— 14.

15.— 24.

25.— 32.

3414.

33.—34.

340⁰6.

Ante
Cbriſtum

———

586.

6. Voſt.

Prolegomenoram in Sacram Scripturam

6.-

tra Idumæam, eô quod cjus cauſa ſit
diverſa à reliquis vicinis populis, ut-
pote quæ ſemper ſit inimica populo
Der à diebus Eſau, qui fuit illius popu-
li fundator; nam & auxiliares copias
præbuerunt Babiloniis, ac dein Roma-
nis in obſidione Jeroſolymæ; & exin-
de ortus eſt Herodes, & Mahometes;
forte ctiam orietur Antichriſtus. His
ergo etiam plagas intentat, & tam in
tempore præſenti, quàm in tempore
Meſſiæ, quàm in fine temporum po-
pulum Der ex eorum manibus eruen-

7.

5.

—

Poſtquam jam videbatur conecluſiſſe
comminationes contra vicinos popu-
los, denuo vaticinatur ſpecialiter con-

dum prænuntiat.
Vaticinatur denique de ſtatu populi Der

refloreſcente, & de fatis illius uſque ad
Docet enim, Ifraelitas
(quos Apoſtolus ad Rom. 9. v. 6. vocat

finem mundi.

non ex ſemine, ſed ex ſide) ex omnibus

gentibus per apoſtolicam prædicatio-
nem colledtos, fore opprimendos à

ſeptentrionalibus & Occidentalibus

populis; in finem tamen mundi veram
Religionem triumphaturam. Familia-
re enim eſt prophetis, quod Judæos &
Chriſtianos pro una gente & pro uno
populo habeant, & utrumque popu-
lrn veterem & novum Ifraelem no-

minent.

Deſeribit formam novæ Jeroſolymæ &
novi Templi poſt captivitatem Babylo-

nicam, quæ exadtio cum non habeat

Ante

3
„

Dars 1I. Hnopks Iihrorum Xrpture Cbronologicæ.

71

finem prudenter intendibilem ratione
objeéti materialis, ſignificari novam Ec-
cleſiam, & Jeroſolymam ſpiritualem
præſumendum eſt.

Iù Daniele.

1. Oſtenditur ejus probitas, & ſcientia, &

donum propheticum.

2. Oſtendit deſtruétionem quatuor Mo-

narchiarum, & tempus adventús Meſ-
ſiæ & incrementum regni Meſſiæ uſque
ad finem mundi.

3. Annectitur hiſtoria de Suſanna, de ido-
lo Bel, & de translatione Habacuc in

lacum leonum.

In Oea.

1. Oſtenditur ſummariè vindicta divina in
regum Iſrael perpetua ſine ſpe rever-
ſionis in ſtatum priſtinum, regno au-
tem jJuda ſolum intentatur vindicta di-
vina temporalis cum ſpe reſtitutionis,
& conſolationis.

2. Enumerat ſcelera utriuſque regni, &

oſtendit, vindictam divinam juſtam

eſſe; Regno tamen Juda prædicit con-
verſionem ad Dominum, & conſola-

tionem per adventum Meſſiæ.
3. Determinat modum vindiéctæ divinæ;
quod nempe utrumque regnum ſucceſ-
ſivè tradendum ſit Aſſyriis, quo nomi-
ne Prophetæ priores comuniter etiam
comprehendunt Babylonios, eò quod
Babylonem translatum ſit regnum Aſſy-

i e.

ricum: ſimul tamen repetit, deſtr uétio-

Anno

Mundi.

Ante

Chriſtum.

1.— 6.

7.- 12.

1.—3.

4.7.

3450.

2250.

550.

750.

⸗ẽĩ2 Prolegomenorum in Sacram Kcripturam

nem regni Iſrael fore perpetuam, niſi
convertatur ad Dominum.

In Yoële.

1. Oſtenditur futura devaſtatio regni Juda
prima ſub Manaſſe per Chaldæos ſeu
Babylonios, qui recenter regnum Aſ-
ſyricum Babylonem tranſtulerant.
2. Promittitur huic regno conſolatio; ſed
potiſſimùm per adventum Meſſiæ, &
coalitionem gentium cum Judæis in
unum populum.
3. Minatur etiam gentibus populum per-
ſequentibus interitum partim in ever-
ſione Jeroſolymæ per Titum, partim
per everſionem Idololatriæ per Con-

ſtantinum M., partim in fine mundi

complendum. Ubi univerſim notan-
dum, quod etiam hic Propheta veteres
Judæos & Chriſtianos pro uno eodem-
que populo, atque ſub uno eodemque

Iſraelirarum nomine ob unitatem utri-
usque Eccleſiæ per angularem lapidem

Chriſtum, qui fecit utraque unum 2. Ephef.
14. comprehendat.
In Amos.
1. Denuntiatur vindicta divina vicinis Ju-
dææ populis, regno Juda, & regno
Iſrael. .

2. Enumerantur ſcelera, præſertim regni

Iſrael, cui proin omnem ſpem miſera-
tionis divinæ ad reſtitutionem in prio-
rem ſtatum præciſam oſtendit.
3. In fine tamen declarat, regnum Juda

Anno

conſolidandum aliquando cum regno

Capite.
Mundi. Chriſtam.
1. 2. 3330. 670.
2. 3.
1. 2. 3200. 800.
3.-9. J
9.

Pars II. Huopſis Librorum Sriptura Chronologica.

Meſſiæ, ſub quo omnes gentes cun

Hraele in unum populum Drr coalitu-

ræ ſunt.
In Abdia.
1. Intentatur Idumæis, Efau poſteris, in-
teritus ob eorum ſcelera. “ä
2. Ofſtenditur, eos ſubjiciendos poſteris
Jacob, poſt coalitionem omnium gen-
tium cum domo Jacob in unum popu.
Ium in regno Meſſiæ.
In Jona.
Narratur hiſtoria de ejus miſſione in Nini-
ve, civitatem gentilem; de ejus triduo
in ventre piſcis; de converſione il-

lius urbis; & de teſtimonio miſera-
tionis divinæ. Qua hiſtoria præfigu-
ratur vocatio gentilium ad fidem per

Chriſtum pro omnibus mortuum.

In Michea.

I. Denuntiatur tam regno Juda, quàm re-
gno Ifrael totalis everfio ob gravia
utriusque regni ſcelera, quæ enume-

rantur.

2. Oſtendit, nune quidem Jeroſolymam &
regnum Juda Babylomiis, ſeu Afſyriis,
ut priores Prophetæ vocant, ſubjicien-
dum; ſed id demum ſolatii huic regno
oriturum, quod ſuo tempore in Beth-
lehem Meſſias oriturus, & omnes gen-
tes ſub Meſſia cum domo Jacob in unum

populum coalituræ fint.
3. Excuſat DruM ob nflictionem vindictæ,

& oſtendit, eam juſtam eſſe: ſimul au-
K

Capite.

I.

I.-— 4.

4. 5.

6. 7.

7
Annö⸗ Ante
Mundi. Chriſtum.
3400,. 600.
3300. 700.

tem

74

Prole gomenorum in Sacram Seripturam

Denuntiat urbi Ninive, quæ erat Metropolis

2.

I.

2.

—

tem dolet, admonitiones divinas in
tam paucis proficere; & inſinuat, ex
hoc tempore Judæis nullum amplius
remporale ſolidum ſolatium uſque ad
Meſſiæ tempus futurum, ſed deſectio-
nem populi uſque eò perduraturam.

In Nahum.

regni Aſſyriorum, devaſtationem per
Chaldæos, ac conſequenter transla-
tionem regni Aſſyriorũ ad Babylonios.

In Habacuc.

Oſtenditur prophetæ regni Chaldaici
futurus progreſſus in omnem gentes;
& miratur, quod Drus impiis idolo-
latris his ſubjiciat meliores.
Intelligit, id fieri ad correptionem bo-
norum; ipſum autem regnum Chaldai-
cum ſeu Babylonicum iterum deſtruen-
dum fore.
Populo Drr tamen ex eo tempore aliud

nullum ſolamen denuntiat, niſi ex ad-

ventu Meſſiæ, ſub cujus regno popu-
lum DrEi à perſeeutionibus gentilium
liberandum fore promittit.
In Sophonia.

Prænuntiatur vindicta divina inregnum

Juda & Jeroſolymam, quæ dein ſecuta
eſt per Babylonios.
Conſimilis vindicta intentatur finitimis
civitatibus:
Ex eo tempore nulla alia promittitur

Judæis ſolida conſolatio, niſi per ad-

Ante

Capite. Anno
Mandi. Chriſtum.
1.- J. 3300. 700.
2.
3.
R
1. 3390. 610.
2.

ventum

Pars II. Hnoßfis Eibrorum Sripturæ Chronologica.

——— —

ventum Meſſiæ, ſub quo multæ gentes
coaleſeent in unum populum cum ve-
ris Iſraehitis credituris in Chriſtum.

In Aggæo.

I. Increpat Propheta Judæos ex captivi-
tate Babylonica reverſos, quod negli-

genter inſiſtant reædificationi templi,

& ſi huic ſedulò incubuerint, promit-

tit illis benedictionem.
2. Ad proſequendam hanc ædificationem

eos animat, quia hoc templum ſua præ-
ſentia condecoraturus eſt Meſſias, quem
poſt varias regnorum mutationes ven-
turum, & ex Zorobabelis ſtemmate,

qui huic ædificationi præerat, naſcitu-
turum ſpondet.

In Zacharia.

Anns Ante

I. Ultimo anno captivitatis Babylonicæ
Propheta adhortatur Judæos captivos,
ne imitentur malitiam patrum, ob qua
ſenſerunt tantam vindictam divinam:
Jam eſſe finem malorum, & venturum
tempus Meſſiæ, quo nultæ gentes in
unum populum cum veris Ifraelitis ex
toto orbe coalituræ ſunt, ita ut vera
religio non amplius ad Templum &
muros Jeroſolymæ reſtringenda fit.
2. JESU ſummo Sacerdoti, qui in captivi-
tate ſe inquinaverat ducendo uxorem

. . . . A 8 .
alienigenam, nuntiat, à Dro remiſſum

eſſe peccatum; eumque poſthac lucem
populi ſui futurum efſfſe.
3. Zorobabeli Duci nuntiat, eum in lapi-

dem angularem novæ Jeroſolymæ &

—

temphi poſt regreſſum Judæorum in

patriam futurum.
K 2

Capite.
Mundi. Chriſtum
I1. 3490. 510.
2.
I1. 2. 3486. 5§514.
3.
4.

76

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Fe

7.

8.

9.

Monet, & vaticinatur, Idololatriam

poſt hac Babylone relinquendam, nec

in judæam amplius trasferendam eſſe.
Vaticinstur, Judæos, qui hactenus ſub

Monarchia Aſſyriorum & Babylonio-

rum dura paſſi fuerant, ſub Monarchia
Medorum preæſente bene habendos eſ-
ſe: ſed ſub Monarchia Græcorum &
Romanorum eos iterum duriſſima per-
Peſſuros, quæ omnia ſub ſymboloqua-
tuor equerum in quadriga, & quinti
extra quadrigam inſinuat.
Inſtruit popuſum de obſervandis qui
busdam ritibus & legibus cum promiſ-
ſione certæ benedictionis, & honoris,
ita ut ex variis gentibus inſtituendæ ſint
peregrinationes ad Templum Jeroſo-
lymitanum.
Oſtendit, etiam finitimas civitates ac
gentes, poſtquam ab hoſtibus humilia-
tæ fuerint, DEüM Jeroſolymis adora-
turas atque ad religionem judaicam
convertendas, dein verò Meſſiam in
ſtatu humili venturum, ſub quo Græci
& barbari jugo Salvatoris ſubjicientur.
Oſtendit, quæ interea eventura ſint uſ-
que ad adventum Meſſiæ; videlicet ob
crimina ſacerdotum & principum im-
mittendas novas tribulationes tempo-
re Machabæorum in quibus Tribus Ju-

da & Benjamin ſub Machabæo & ejus

genere opem ferent.
Ab illo tempore Machabæorum regna-
turas perpetuas diſſenſiones in gente

Judaica, & Galilæam, quæ delignatur

Capite.

Annd
Mundi.

—

Ante

Chriſtum.

6.

9.

10.

II.

per

per Libanum, affligendam, ac ſeparan-
dam; quæ omnia ſub Herode impleta
ſunt. Tunce verò eventurum, quod ipſe
Drus triginta argenteis vendendus ſu.

10. Eo tempore ob venditionem & mor-

tem Meſſiæ gentibus fore in lapidem
offenſionis & petram ſcandali, hoc ta-
men non obſtante Tribum Juda per
Meſſiam, qui eſt oriundus ex Tribu Ju-
da, vicinos populos ſubjugaturam im-
perio ſpirituali gratiarum.

II. Tunc etiam mirabile hoc eventurum,

quod conticeſcent oracula idolorum &
falſorum prophetarum, & augurum,
& divinatorum, qui omnes cogentur
fateri, ſe eſſe vanos homines. Tunc
& illud ſummè admirandum erit, quod
vulnera Meſſiæ in maxima veneratione.
futura ſint apud tertiam partem totius
orbis; qualem in hunc uſque diem Ec-
cleſia Chriſtiana conficit, cum gentiles
etiamnum faciant duas tertias, prout ex
Geographis liquet.

I2. Tunc, ubi iſta implebuntur, Jeroſoly-
.
ma per Romanos evertetur, & etiam

Trihus Juda per Meſſiam pugnabit con-
tra Jeroſolymam. In illa obſidione Je-
roſolymæ, quæ ex parte montis Oliva-
rum teſte Joſepho cæpta eſt, fiet, quod
obſeſſi velint effugere per vallem, quæ
ex difruptione montis olivarum in
morte Chriſti formata eſt. Tunc ergo
incipiet adventus regni Chriſti in mun-
do per Eccleſiam, & ex Jeroſolyma

diffundetur religio in totum mundum.
K 3

12.

13.

„.

Pars II. Hnopfſis Librorum Scriptura Chronolegica. 77
Capite. Annös Ante
Mundi. Chriſtuin.

Ipſa

78

Prolegomenorum in Sacram &ripturam

Ipſa autem Jeroſolyma fiet tam cele-

bris, ut ex omnibus gentibus eò inſti-
tuantur peregrinationes ſolennes, quod
à tempore Conſtantini M. ſemper ob-
ſervatum eſſe præſertim in Pentecoſte

monſtrant hiſtoriæ.

In Malachia.

1. Exprobat Propheta populo & Clero in-

gratitudinem, quod poſt liberationem

ex captivitate Babylonica & poſt reſti-
tutionem in terra tam fertili ſint tam
parci in cultu divino, tam negligentes
in variis obſervantiis legis; & ram fo-
cordes in diſcenda & docenda ſcientia
DEr; & tam impudentes in proferen-

dis blaſphemiis contra juſtitiam Dar.

2. Inſinuat, ob eam perverſitatem populi
eventurum, quod in adventu Meſſiæ fa-
cienda ſit diviſio bonorum & malo-
rum, ubi perverfi penitus & populoj
Der ob incredulitatem ſuam exchuden-
di ſunt. Admonet proin pravos ad pœ-
nitentiam cum promiſſione etiam bene-
dictionis temporalis: præſertim docet,
corrigendam eſſe illam blaſphemiam,
ac deſperationem, qua aſſerunt, utilio-
rem eſſe impietatem, quàm probitatem.
3. Si verò temporalem vindictam ſcelerum
nontimeant, minatur æternam, & con-
fuſionem in univerſali judicio ſuſti-

nendam.
In libro primo Machabæorum.

1. Defcribitur, quomodo poſt mortem
Alexandri M. Antiochus Epiphanes, An-

Capite. Anns
Mandi.
1. 2. 35760.
.R .

Ante
Chriſtnin.

430.

163.

tiochi

Pari II. SHnopfis Librorum Scripturæ Chrondlogica.

79

2. Narratur, quomodo Judas Machabæus,

3. Judas Machabæus vincit Antiochum, &

5§.

T.

2. Narrantur acta tempore Oniæ ſummi

tiochi M. filius ſecundogenitus coege-

In ſocundo libro Machabæorum.

rit judæos ad deſerendam legem Moy-
ſaicam, reſiſtente Mathatia cum filiis,
& paucis aliis infide co nſtantibus.

filius Mathatiæ, collectis viris pro reli-
gione Moyſaica conſtantibus, tres Du-
ces Antiochi tribus præliis vicerit, nem-
pe Apollonium, Gorgiam, Lyſiam, una
cum finitimis populis Syriæ & Idu-
mææ, Idololatris.

Nicanorem. Init exhinc cum Roma-
nis fœ&Wι dus; ſed tandem occumbit in
coônfliéctu cum Bachide, & Alcimo, du-
cibus Demetrii, qui erat nepos Antio-
chi M. e? Seleuco primogenito, fratre
Antiochi Epiphanis. L
Judæ Machabæo ſuccedit Jonathas ejus
frater, cujus deſcribuntur acta, prælia,
& interfectio.
Jonathæ ſuccedit Simon, ejus frater,

qui & ipſe poſt præclarè geſta interi-
mitur. Z

Judæi habitantes in Judæa Judæis habi-
tantibus in £gypto perſcribunt acta
quædam memorabilia à tempore capti-
vitatis Babylonicæ uſque ad tempora.
fratrum Machabæorum, præſertim de

igne, tabernaculo, & arca, repertis

poſt reditum.

Sacerdotis, qui gerebat Pontificatum

tempore Judæ Machabæi.

Capite.

—

I1. 2.

3. 4.

Annô
Mundgi.

Ante
Chriſtum.

3843.1

3860.

3869.

3828.

157.

172.

3. Re-

80 Prrolegomenorum in Scripturam Satram

Capite. Ann Ante
Mundi. Chriſtum.

3. Recenſetur perſecutio Antiochi; mar- j.- 15.
tyrium ſeptem filiorum, vindicta DrI
in Antiochum; prælia, & præclara alia 157.
geſta judæ Machabai uſque ad obten-
tam adverſus Nicanoris copias victo-
riam.
In Matthao.
Hic Evangeliſta ſcripſit ſuum Evangelium
pro Judæis: hinc frequenter immiſcet
teſtimonia Prophetarum, ut oſtendat, .
ea in Chriſto impleta eſſe. Videtur
præ aliis Evangeliſtis exactius ſequi

ordinem temporum. In eo continen- Annò
tur ſequentia. . Chriſti.
1. Genealogia & Nativitas Chriſti. I. A4000 —
2. Adoratio Magorum & Infanticidium. 2R† —
3. Prædicatio Joannis, & baptiſmus Chriſti. 3. 30.
4. Jejunium in deſerto. . 4. 30.
5. Prædicatio Chriſti in Galilæa ab incar- 4.- 13. 31.

ceratione Joannis B. uſque ad ejus de-
collationem. Hoc tempore contigit
vocatio ſolennis, & miſſio Apoſtolo-
rum per provinciam; ſermo Domini
in monte; variorum miraeulorum pa-
tratio; teſtimonium Chriſti de oanne
Bapt.; oblocutio Phariſæorum; ſermo
de Zizaniis & c. =
6. Prædicatio Chriſti in Galilæa poſt de- 14.- 18. 32.
collationem Joannis. Hoc tempore
contigerunt inſidiæ Phariſæorum; mul-
tiplicatio panum in deſerto; Confeſſio
Petri de divinitate Chriſti; Transfigu-
ratio in monte; ſermo de miſericor-

—

81

Pars II. Gnopſis Librorum Scriptura Chronologica.

7. Prædicatio Chriſti in Judæa uſque ad ejus Paſſio-
nem. Hoc tempore enarrantur ſermones de
eaſtitate & paupertate Evangelica; de æquali
mercede diveriarum vocationum; de bibendo
calice paſſionis & c.

8. Acta Chriſti immediatè ante paſſionem, in paſſio-

ne, & poſt paſſionem. Hoc tempore contige-
runt ſolennis Chriſti ingreſſus in urbem; ejus

concertatio cum Phariſæis in templo; ſermo ul-

timus ad diſcipulos in Oliveto de everſione Je-
roſolymæ, de judicio tam particulari quàm uni-

verſali; inſtitutio Evchariſtiæ; paſſio, reſurre-

tio, aſcenſio.

In Marco.

Evangelium D. Marci eſt tantum Compendium & Ex-

tractus ex Evangelio D. Matthæi cum nonnullis

additionibus, ſcriptum eſt pro gentilibus potiſ-
ſimum. Hinc inſiſtit recenſendis miraculis. In
eo deſeribuntur
1. Prædicatio Joannis B. & baptiſmus Chriſti.

2. Prædicatio Chriſti in Galilæa ab incarceratione

Joannis B. uſque ad ejus decollationem.
3. Prædicatio Chriſti in Galilæa poſt decollationem
Joannis B.
4. Prædicatie Chriſti in judæa uſque ad Paſſionem.
S. Acta Chriſti immediatè ante paſſionem, in paſ-
ſione, & poſt paſſionem.

In Luca.
D. Lucas ſcribit multa, quæ ſcire naturaliter non po-
terat, niſi ex relatione propria B. Virginis, &
Apoſtolorum. Inhæret præ aliis Evangeliſtis
doctrinæ morum à Chriſto traditæz. Cum tan-
tüm referat audita, & potiſſimuùm inſiſtat re-
cenſendis doctrinis Chriſti moralibus, non in-
I. .

Capite.

—

Anné
Chriſti.

19. — 20.

2I. ⸗ 28.

I.
I.-— 6.

6.— 9.

10.
II. = 16.

33

tererat,

32 Prole gomenorum in dacram Scripturam

„

tererat, exa tè ſequi ordinem temporum. Plu-
res Chriſti ſermones diverſimodè narrat, quàm

referuntur in Matthæo; quod ſignum eſt, Chri-

ſtum in diverſis locis, videlicet in Galilæa infe-
riore, in Galilæa ſuperiore, & in judæa, eos-
dem ſermones, præſertim receptis novis ſeptua-
ginta duobus diſcipulis, repetiſſe. In hoc pro-
in Evangelio reperiuntur
I1. Nativitas Joannis B.
2. Conceptio, nativitas, oblatio in templo, & vita
privata Chriſti uſque ad annum ætatis trigeſimũ.

3. Prædicatio Joannis B.; & baptiſmus Chriſti, &

Genealogia.
4. Jejunium Chriſti in deſerto.
5. Prædicatio Chriſti in patria & Galilæa uſque ad de-
collationem Joannis B.
«. Prædicatio Chriſti in Galilæa poſt decollationem
Joannis B.
7. Prædicatio Chriſti in judæa uſque ad paſſionem.
8. Acta Chriſti immediatè ante paſſionem, in paſſio-
ne, & poſt paſſionem.

In Joanne.

D. Joannes ſupplet ea, quæ à tribus prioribus Evan-
geliſtis omiſſa ſunt; & ea potiſſimùm attingit,

uæ ſerviebant ad demonſtrandam divinitatem

hriſti. Deſcribuntur ab illo
1. Generatio æterna, & Incarnatio Verbi; Prædica-
tio Joannis B.; Baptiſmus Chriſti; & vocatio
Apoſtolorum.
2. Prædicatio Chriſti in Galilæa ante & poſt decolla-
tionem Joannis B.
3. Prædicatio Chrifti in Judæa & trans Jordanem uſ-
que ad paſſionem.

1Annd

I.

2.— 6.

7. =1O.

4. Acta Chriſti nltimâ ſeptimanâ ante paſſionem; ubi

II. * 17

Capite.
Chriſti.
1.
1 * 2.
3. 30.
4. 30.
4. — 9. 3 I1.
9. -13. 32.
14.-— 19. 33.

19.-24. 33.

30⁰.

32.
33.

33
recen-

31. &

Pars II. Hnopſis Eibrorum Seriptura Chronologica.

83

5. Paſſio Chriſti & acta poſt reſurrectionem.

Fucusque diviſio actorum Chriſti juxta ordinem
Evangeliſtarum. Utrum veròô omnia peracta fue-
rint intra biennium, aut triennium, quæ à bap-
tiſmo Chriſti uſque ad ejus paſſionem enumeran-
tur? An celebrârit duo vel tria Paſchata? An
feſto Paſchali intra hoc ſpatium temporis ſem-
per interfuerit Jeroſolymis? quo loco & tem-
pore ſingula geſta ſint? lis eſt inter Interpretes,
cujus diſcuſſio exacta nullum certum hactenus
reperit exitum.

Il Actis Apoſtolorum.

Hic notandum, annos in margine poſitos computari
à Nativitate Chriſti, non juxta Eram Vulgarem
à recentioribus Chronographis correctam, quam
ſupra Part. I. quæſt. 20. exhibui.
annos ad illam 5Æͤram reducere voluerit, quin-
que annos ubivis detrahat, neceſſe eſt.
I. Recenſentur acta Apoſtolorum poſt Aſcenſionem
Chriſti uſque ad Pentecoſten.
Acta Apoſtolorum à die Pentecoſtes uſque ad lapi-

2.

recenſetur reſuſcitatio Lazari; inſtitutio Evcha-
riſtiæ?; & ultimus ſermo ad diſcipulos poſt cœ-

nam.

dationem Stephani.

Perſecutio Eccleſiæ, converſio Sauli, & vocatio
gentilium ad fidem. V
Decapitatio Jacobi, & mors Herodis.
Miſſio Apoſtolica D. Pauli per Aſiam minorem, &
varias Europæ circa Mediterraneum orientales
provincias.
Concilium Jeroſolymitanum, in quo gentiles ad
fidem converſi ab ob B

muntur.

Qui enim hos

ſervatione legis Mofaicæ exi-

Capite.

18.- 21.

1.
2.—7.
8.— II.

1I2.
13. 14.

Anno
Chriſti.
——

34.
34.
35˙.
47.
49.

85.

7. Nova

34 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

7. Nova Miſſio Pauli poſt Concilium Jeroſolymita-
num; in qua à Jeroſolyma per varias provincias
tranſit uſque Athenas & Corinthum in Græcia.
S8. Paulus Corinthé per Aſiam redit Jeroſolymam.
9. Paulus Jeroſolymis tentus ducitur Cæſaream, ubi
biennio manet in cuſtodia.
10. Paulus appellatione ad Cæſarem interpoſita vin-
us mittitur Romam, ubi iterum biennio deti-
netur in cuſtodia.

Iin Epiſtola ad Romanos.

Cum Romæ orirentur diſſenſiones inter Gentiles
& Hebræos ad fidem converſos; eò quod He-
bræi præferri vellent Gentilibus ob legis Moy-
ſaicæ obſervantiam, quam etiamnum ubivis lo-
corum retinebant; econtra Gentiles in ſufficien-
tiâ ad ſalutem per ductum ſolum rationis & li-
bertate evangelica gloriantes Hebræos aſperna-
rentur, Apoſtolus oſtendit, nec illis ſufficere ob-
ſervantiam legis, nec iſtis ductum ſolius rationis;
ſed ambos juſtificari per gratiam Mediatoris.

LILititaque
r1. Refutantur Gentiles de ſufficientia rationis ad ju-
ſtificationem.

2. Refutantur Hebræi de præſtantia legis Moyſaicæ,
utpote quam ipſi tam parum obſe
tiles duéctum rationis.

pis applicatur per fidem in ESuM. “
4. Gratiam juſtificationis conſervari non poſſe ſine
operatione gratiæ per reformationem & tota-
AQeum regenerationem hominis internam.
5. Deplorat Apoſtolus excæcationem Judæorum, &
monet gentiles, ne extollantur ob acceptam

rvant, ac Gen-

3. Oſtenditur, legem Moyſaicam non ſervire ad ju-
fſtihcationem, ſed gratiam Mediatoris, quæ no⸗-—˖

Capite. Anns
Chriſti.
16. 18. 5§556.
19.— 21. 60.
27. — 28. 62.
2.
3. 4.
F.— 8.

gratiam

—

F

——————

Pars Il. Gnopfis Librorum &riptura Chronologica.

85

gratiam fidei, ne & ipſi rurſus gratia hac excidant.

5. Subjunguntur moralia præcepta Chriſtianæ legis.
7. Clauditur Epiſtola per familiares ſalutationes in

Chriſto.

In Epiſt ola prima ad Corinthios.

Apoſtolus in Corinthiis redarguit novem defectus,

L.

E.

8.

quos monet & ſuadet corrigendos.
Baptiſmi gratiam metiebantur ex probitate aut
dignitate miniſtri; probitatem aut dignitatem

miniſtri metiebantur ex ejus eloquentia, aut pro-

fana ſcientiarum peritia.
Reprehendit quod tolerent incæſtuoſum; quod

apud gentiles judices judicio contendant; quod

multi vitio luxuriæ dediti ſint.
Præſcribit leges conjugiis; iis tamen præferen-
dam docet virginitatem.

Deelarat, idolis immolata ſecluſo ſcandalo come-

di poſſe.
Docet, miniſtris Eccleſiæ deberi ſuſtentationem
congruam.

Quosdam admonet, ne redeant ad cultum idolo-

rum. 2
Mulieres increpat, quod non veniant ad Eccle-
ſiam velato capite. Divites autem vehementer

exagitat, quod in cœna, quæ illo tempore per
modum convivii parabatur, laute comederent

& biberent, pauperibus negleétis.
Demonſtrat, quemlibet ſuo talento, dono, ac

ſtatu contentum eſſe debere. Potiorem quibus-

vis talentis donorum, aut eminentiis ſtats, cha-
ritatem eſſe oportere. Et inter ipſa dona divi-
na eſſe illa præferenda, quæ proximo ſint utilio-
ra, non quæ ſint mirabiliora.

Confutat eos, qui adſtruebant, non eſſe exſpe-
tandam reſurreéctionem corporum.

L 3

Capite.

Annud

Cvbriſti.

15.— 16.

I. = 4

10.

II.

15.

53.

10. Clau-

8⁶G

Prologomenorum in Saeram Scripturant

10. Claudit Epiſtolam per cohortationem ad eleemo-

I.

2.

4.
5.

ſinas pro iis, qui Jeroſolymis per renuntiatio-
nem bonorum elegerunt paupertatem volunta-
riam & communem vitam; additque ſanctæ of-
ficia humanitatis.

Iin Epiſtola ſecunda ad Corinthios.
Apoſtolus ſcribit pro ſe Apologiam adverſus ca-

lumnias Pſeudoapoſtolorum, qui æſtimationem
& amoremPauli apud Corinthios extinguere ni-

tebantur. In hac proin Apologia demonſtrat
ſuam patientiam, innocentiam, invariatam con-
ſtantiam in doctrina; commiſerationem erga

delinquentes; benedictionem Drr in conver-
tendis populis; labores in plantanda Eccleſia

Corinthia; ſolicitudinem indefeſſam pro con-
creditis Eceleſiis; alienationem ab omni hono-

re, emolumento, aut temporali commodo; fi-

dueiam infractam in Dꝛso; & intentionem re-
tam relucentiſſimam.
Suadet proin, ut nullam habeant communicatio-
nem cum fuis calumniatoribus, & aliis pravis
Corinthiis.

Econtra laudat & confortat eos, qui ſuis monitis

in priori Epiſtola datis paruerant aut reſipuerant.
Specialiter laudat eorum liberalem collationem
pro pauperibus religioſis Jeroſolymæ.
Tandem convertitur ad minas erga refractarios,
ac incorrigibiles, quibus ne ſe conforment, de-
nuo obſecrat, in memoriam iis revocandé ſua
erga illos merita.

In Epiſtola ad Galatas.

In hac Epiſtola oſtendit Apoſtolus, Gentiles ad fide n

converſos non obligari ad obſervantiam leg s

Capite. Annd
16.
I. = . 54.
6.
7.
8. 9.

£☛

1.

2.

Pari II. Huopſie Librorum Scripturæ Chronologica. 87

Annò
Chriſti. .
Moyſaicæ, prout à Pſeudapoſtolis contra inſtitu- H
tionem à Paulo acceptam perſuaſi fuerant. Ut
ergo eos ab illo errore abducat.
1. Probat ſuam legitimam miſſionem, & authorita- I. 2.
tem in Eccleſia Deur.
2. Exemptionem ab obſervantia legis Moſaicæ pro- 3. 4. 4
bat variis rationibus.
3. Oſtendit, impletionem legis Moyſaicæ ſpiritu §.
quærendam eſſe, non carne.
4. Adhortatur proin ad ſectanda varia, quæ enume- 6.
rat bona opera.
In Epiſtola ad Epheſios.
Hæe Epiſtola eſt compendium fidei, & perfectionis
Chriſtianæ. 8
1. Explicat primaria myſteria fidei; de Chriſto, de
vocationis gratia, de juſtificatione, de æterna
gloria, de via crucis ad vitam.
2. Enumerat præcipuas virtutes Chriſtianas, philo- 4.- 5§.
ſophis incognitas; humilitatem, charitatem, ca-
ſtitatem, cireumſtantias moderatæ iræ, mode-
ſtiam, benignitatem, obligationem ad laboran-
dum, imitationem Chriſti, veracitatem, ora-
tionem jugem &c.
3. Recenſet obligationes ſtatuum; uxorum, mari-
torum, filiorum, parentum, ſervorum, domi-
norum.
4. Docet, quibus armis adverſus diabolum pugnan- 6.
dum ſit, continentiâ, juſtitia, fide, Scriptura.

In Epiſtola ad Philiphenſes. ”M

Capite.

☛

1. Sufs perſecutionibús & vinculs ſolatur eos in eo- 1. 5§8.
rum perſecutionibus. N.
2. Animat cos ad conſtantiam in perſecutionibus 2.
K exemplo Chriſti & ſuo, utpote qui pro iis omnia
4 ſua ſacrificaverunt. .

88 pProlegomenorum in Sacram Scripturam

3. Prigit illos conſiderandé inhoneſtatem adverſa-
riorum, & generoſitatem ac ſpem in fide ſocio-

rum.
le Epiſtola ad Coloſſenes.
Etiam hæc Epiſtola eſt compendium fidei & perfe-
Ctionis Chriſtianæ.
I. Tradit doctrinam fidei de Chriſto, Eccleſia, ju-
ſtificatione, neceſſitate bonorum operum, de
Sacramentis antiquis & novis.
2. Tradit ideam perfectionis Chriſtianæ in genere,
ac dein in ſpecie pro conjugatis & liberis, pro
dominis & ſervis. .

In Epiſtola prima ad Theſſalonicenſes.

IJ. Conteftatur ſuam conſolationem de eorum con-
ſtantia in perſecutionibus, & reducendé in me-
moriam fuos labores ipſorum gratiâ exantlatos
animat eos ad ukeriorem perſeverantiam.
2z. Adhortatur eos ad fugam quorundam vitiorum,
& ad amorem virtutum ꝑprimariarum propoſita
ſpe reſurrectionis.
In Epiſtola ſoecunda ad Theſſalonicenſes.
Occaſio hujus Epiſtolæ erat ſiniſtra expoſitio prioris
Epiſtolæ, in qua, cum Apoſtolus eos ſolaretur
de reſurreétione in extremo judicio, non nulli ea
verba ſic interpretabantur, quod dies judicii jam
proximè inſtet. Itaque
I. Laudat eos de conſtantia in perſecutionibus, &
etiamnum eos erigit ſpe reſurrectionis.

2. Explicat fua priora dicta de tempore extremi ju-
dicii.
3. Poſtulatâ eorum oratione, & impensâ bona im-
precatione hortatur ad virtutes quasdam iis ma-
gis neceſſarias,

Capite. Annds
Chriſti.
3. 4.
I. 2. 59.
z. 4.
4. F.
. 52.
2.
3.

7

7

Dars Il. Gnopks Libiorum Scriptura Chrenologica. 89

In Epiſtola prima ad Vimotheum.

En hac Epiſtola delineantur qualitates requiſitæ in Epi-

ſcopo & Clerico.

1. Oſtendit, quale debeat eſſe ſtudium & doctrina,

videlicet non de ſcientiis profanis, ſed de rebus
fidei & morum, in quibus reperitur ſcopus to-
tius legis Moyſaicæ. Pro hac autem methodo
Nudii & doctrinæ docet ſe à Dro ele tum ac con-
ſtitutum eſſe aliis in formulam.

2. Docet, quomodo Paſtor animarum orare & alios

pro decentia orationis inſtruere debeat.

3. Recenſet qualitates requiſitas in ordinandis ad Epi-

ſcopatum, vel Clericatum.

4. Tractat de vita & boneſtate Clericorum, ubi non

exigit abſtinentiam rigoroſam in delectu cibo-
rum, ſed ſtudium indefeſſum in rebus fidei &
morum, horrorem à fabuloſis; exercitationem

in devotione; corporalium negotiorum mode-

rationem; ædificationem populi exemplarem

in caſtitate, operibus miſericordiæ, modeſtia
morum, & vivæ fidei in omnibus operibus con-

teſtatione; in fervore ac Zelo animarum, in
jugi meditatione ſuarum obligationum; & ſol-
licitudine in divinis ininterrupta.

5. Explicat officia Clerici, quæ pertinent ad jurisdi-

Ctionem, & aliorum correptionem; ad bono-
rum in Clericos diviſionem, & ad inſtituendam
X . . .
caute Ordinationem Clericorum.

6. Tradit monita plebi ac ſibi ſpecialius inculcanda;
de modeſtia ſervorum erga Dominos; de fu-
giendis obſtinatis; de moderanda curâ haben-

di; de temnendis divitiis; de ſectandis prima-

riis virtutibus Clerici juſtitia, pietate, fide, cha-
ritate, patientia, manſuetudine, Zelo fidei &

morum.

M

. 17
Caupite. Anns

Chriſti.

2.

z.

6.

64.

90 Brolegomenorum in Sacram ripturam

In Epiſtola ſecunda ad Timotheum.

Hanc Epiſtolam D. Paulus ſcripſit ex carcere ultiméê

vitæ ſuæ anń. Cum itaque proximè per Mar-
. X „ .
tyrium eſſet tranſiturus mundo, animat Timo-

theum, ut ipſe in poſterum agat vices Apoſtoli,
& induat ſpiritum Apoſtolicum. Ea de cauſa tra-
dit ipſi præcipua muneris Apoſtolici rectéè obe-
undi præcepta.
I. Ad proſequendum audacter in poſterum loco ſui
munus Apoſtolicum eum excitat monſtrandé in-
primis fiduciam, quam in eo collocaverat; gra-

tiam ingentem, quam à Dro acceperat, obliga-

tionem talenti & vocationis, exemplum ſui & alio-
rum cooperatorum fidei; neceſſitatem ob perver-
ſitatem aliorum ſeduétorum; & ſpem proemii

ad imitationem militis, Athletæ, & agricolæ la-

borantium pro corona & ſegete.
2. Docet, quomodo ſe gerere debeat in hoc mune-
re Apoſtolico, videlicet inſtruétivum ſine gene-
re docendi contentioſo; collectum circa utilia
objecta fidei; gravem moribus; à juvenili deſi-
derio laudis, famæ, pompæ, commoditatum &ec.
alienum; modeſtum in corripiendo.
3. Denuntiat tamen ipſi perſecutiones, ad quas eum
praparat; & monet, conſolationem haurien-
dam eſſe ex Scripturis. —
4. Conjurat illum proin, ut in tanta perverſitate ho-
minum loco ſui proximè martyrio afficiendi in-
trepidè munus apoſtolicum aſſumat, & amicis
ſuis ultimum Vale dicat.

In Epiſtola ag Titum.

1. Inſtruit Titum, quem conſtituerat in Inſula Creta
Epiſcopum, quales ordinandi ſint Clerici.
2. Docet, quæ præcipuè inculcanda ſint fidelibus ſuæ
curæ concreditis in quovis ſtatu.

Capite.

— w. n&

2. —

2. 3.

Annô
Chriſti.

65.

65.

3. Docet,

—

Pars II. Guopfis Librorum Scriptura Chronologica.

94

— *

3. Docet, fugiendas eſſe inutiles diſputationes ſcho-
laſticas, & eruditiones circa legem veterem aut
novam, quæ nil contribuunt ad directionem fi-
dei aut morum. Hæreticos etiam poft unam al-
teramve correptionem, ſi obſtinati fuerint, di-
vinæ providentiæ relinquendos eſſe.

In Epiſtola ad Philemonem.

Conatur Philemoni hero reconciliare Oneſimum,
ejus mancipium, qui à ſuo hero fugerat, & ad
fidem converſus Paulo in carcere ſollicitè mini-
ſtraverat.

In Epiſt ola ad Helræos.

In hac Epiſtola D. Paulus oſtendit, ceſſare jam obli-
gationem ad veterem legem Moyſaicam; illius
veròô loco unicè doctrinam Chriſti pro lege ha-
bendam eſſe. Id evincit inſtituendé paralle-
lum inter Moyſen & Chriſtum, inter figuras &

figuratum, inter argumenta conciliantia autho-

ritatem legi Movſaicæ, & legi Chriſtianæ.
I. Prætendebant Hebræi, legem Moyſaicam eſſe
ordinatam per Angelos. Sed lex Griſtiana or-
dinata eſt per Filium Der.
2. Gloriabantur Hebræi, legem ſuam eſſe acceptam
à Moyſe, magno Prophera & amico Drr. Sed
Moyſe præſtantior Chriſtus, Filius DrI. IIIe
enim nec ingreſſus eſt, nec ſuos introduxit in
terram promiſſam; hic autem omnes ſuos in cœ-
lum.
3. Hebræi jactabant majeſtatem ac vim Sacerdorii
Aaronici, Pontificum, Tabernaculi, Templi, &
Sacrificiorum, & Sacramentorum. Sed excel-
lentius & efficacius eſt ſacerdotium Chriſti, qui
offerendé in victimam ſuum corpus omnes ſan-
M 2

Capite.

Annò
Chriſti.

3.

I.

I. 2.

3. 4.

§F.— 1I0.

Ctifica-

92 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Gificavit, & renovandé quotidie illud ipſum ſa-

crificium in pane & vino, pergit una eademque
jugi oblatione omnes ſanctificare.
4. Hebræi obtendebant authoritatem ſuæ legi ex
Patriarchis, Prophetis, aliisque viris ſanctis V. T.
Sed Apoſtolus oſtendit, eos omnes non quæſi-
iſſe remunerationem temporalem, quam ſolam
Lex Moſaica promiſerat, ſed æternam per fidem
ac ſpem in Meſſiam. S
5§. Hortatur proin Hebræos converſos, ut & ipſi er-
mati conſimili ſpe per cruces & tribulationes, &
per bona opera contendant aſſequi promiſſa æ-
terna prœmia.

In Epiſtola D. Jacobi.

D. Jacobus armat Hebræos ad fidem converſos con-

tra tentationes præcipuas, à quibus illo tempore
illis majus imminebat periculum perverſionis.
1. Impugnat tentationem ex impatientia & puſillani-
mitate in aſſequenda doctrina fidei; ex dificultate
obſervandi qualitatem fraterna charitatis, præſer-
tim in communitate religioſa Jeroſolymis ſuſce-
pta; ex difßicaltate ſervandi caſtitatem, ſublatâ po-
Iygamia; ex garrulitate otioſa; ex vehementia iræ,
& ex torpore bonorum opergm, præſertim miſe-
ricordiæ corporalis.
2. Impugnar tentationem ex ſuperbia divitum, qui in
conventibus publicis præferri volebant pauperi-
bus; eosque durè ac immiſericorditer tracta-
bant, obliti conditionis æ qualis inter Chriſtianos.
3. Impugnat tentationem hærefis ex hæreſiarcha Si-
mone Mæago, qui docebat, bona opera ad ſalu-
tem non eſſe neceſſaria.
4. Impugnat aliam tentationem periculoſam ambi-
tionis multorum, aſpirantium ad titulum Docto-
ris, Scribæ, aut Legisperiti, ſen Magiſtri, quorum

tamen ſcientia plerumque verſabatur in conten-

Capite.

II.

12. 13.

I.

2.

tioſo

Bars II. Guopſis Librorum Scripturæ Chronolegica.

9 5

tioſe genere, & eruditione profana, ex quibus na-
ſcebantur in Eccleſia magnæ contentiones etiam in
materia religionis.
5. Impugnat tentationem avaritia & oſtentationis, ex
qua oriuntur lites, & plura alia peccata. .
6. Impugnat tentationem injuſtitiæ & iwmiſericordia
erga pauperes. .
7. Præmunit contra ultimam tentationem in articulo
mortis per Sacramentum Extremæ Unétionis. In
genere veròô contra omnes tentationes pro reme-
dio praſcribit orationem, & Sacramentum pœni-
tentiæ, & correptionem fraternam.

In Epiſtola prima Petri.

1. Declarat magnitudinem beneficii redemptionis, &
obligationem exhibendi gratitudinem per bonam
vitam Chriſtianam.
2. Tradit Ideam vitæ Chriſtianæ in genere; ac dein
pro quovis ſtatu in ſpecie, exponendé, qualiter
agendum erga principes territoriales, erga conju-

ges, erga parentes, erga æquales, erga ſubditos,

erga inimicos, erga perſecutores fidei.
3. Animat ad præcipuas virtutes Chriſtianas, ad patien-
tiam videlicet in adverſis, continentiam caſtam,
charitatém fraternam, miſericordiam, modeſtiam.
4. Ultimò exhortatur presbiteros & Clericos juniores
Hicia ſui ſtats Clericalis d
ad ofſicia ſui ſtatús Clericalis decenter obeunda.

Iĩn Epiſtola ſocunda Petri.

I. Exhortatur ad fidem fortiter tuendam, in quem

finem adducit motiva idonea ex prædlaris effecti-

bus, dignitate, & certitudine fidei.
2. Monet, fidei correſpondere debere vitam; ſpem-
que fidei bonis operibus eſſe conſtabiliendam.
3. Præſertim cavenda eſſe hæreticorum conſortia.
4. Maximè eorum, qui docebant, actu falſas reperiri

Capite.

Anns

prædictiones Apoſtolorum de celeri adventu Chri-

I.

I.

2.

6.

65.

ſu, &

D

94

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

ſti, & mundi interitu; quia illa omnia celeriter
quidem eventura ſunt, ſed juxta æſtimationem
DrEI, coram quo müle anni, ſicut dies unus; & ſic
etiam intelligendam Epiſtolam Pauli ad Theſſalo-
nicenſes, videlicet primam.

Iin Epiſtola prima Joannis.

1. Oſtendit, Chriſtum verè eſſe filium Drr, qui nos

per fidei lumen vocat in ſocietatem ſuam commu-
nis æternæ vitæ: eundem etiam eſſe propitiatio-
nem perennem pro peccatis, à quibus nullus ho-
minum eximitur, dummodo ea confiteatur modé
divinitus inſtituté.

2. Fruſtra tamen ſperari remiſſionem peccatorum

per Chriſtum & ſocietatem æternam gloriæ cum
Chriſto, niſi quis obſervet mandata Der, præſer-
tim dilectionis Drr, in qua obſervatio aliorum
mandatorum tanquam in radice continetur.

3. Oſtendit, hanc dilectionem Dsr ſtare non poſſe,

niſi quis ea diligat, quæ Dsus diligit, & averſe-
tur, quæ averſatur Dzus. Itaque cum Drus dili-
gat omnem hominem, & averſetur pravas con-
cupiſcentias, & hæreſes, neminem ſibi confiden-
ter blandiri debere de dilectione Drr, niſi diligat

proximum, & averſetur pravas concupiſcentias
mundi ac hæreſes.

4. Oſtendit, ſine hac dilectione DEr vitam æternam

obtineri non poſſe; quia regeneratio formalis & in
actu ſecundo juſtificativa non poteſt haberi ſine di-
lectione, quia ſie teſtatur Chiles ,cui teſtimonium
perhibent Pater & Spiritus fanctus; & idem teſta-
tur triplex baptiſmus, flaminis, fluminis, & ſan-
guinis, in quorum quolibet exprimitur obſervatio
mandatorum, ac conſequenter dilectionis. Ita-
que qui prætendit ſe eſſe regeneratum ſemine ver-

—

bi Divini formaliter, efficaciter, & cum effectu
actualis juſtificationis, non poteſt inharere pec-

Capite. Anns
Cbriſti.
I.
2.
2. 4.
. 5·

catis,

4

I. D. Joannes narrat, quomodo Chriſtus ſibi appa-

Pars II. GHuopfis Librorum Scriptura Chronologica.

—

catis, prout prætendebant illorum temporum hæ-
retici, Simoniani & Nicolaitæ; neque fructuo-
ſas eſſe poſſe preces ſacerdotis abſolventis, aut al-
terius deprecantis reſpectu hominum in peccato

mortali exiſtentium, impetrandé illis remiſſionem

peccatorum, quamdiu peccatis gravibus inhærent,
prout tamen illi hæretici prætendebant.

In Epiſtola ſocunda Joannis.
Admonet quandam matronam, ne præbeat aures hæ-
reticis, aſſerentibus, Chriſtum non fuiſſe verum
hominem, ſed tantùm apparenter.

In Epiſtola tertia Joannis.
Collaudat Gajum, qui contra prohibitionem Epiſco-
pi ſui hæretici recipiebat hoſpitalitate peregrinan-
tes conſortes veræ fidei.

In Epiſtola Judæ.
I. Commonet fideles, ut caveant à perverſa hæreſi
Nicolaitarum, qui excuſſo omni jugo ſubjectionis
erga reges & ſuperiores aperiunt omnem januam
diſſolutæ vitæ.

2. Docet, pertinaces eſſe relinquendos; corrigibiles

ad fidem reducendos; pœnitentes eorum benignè
recipiendos.

In Aocalybſi.

ruerit cum mandato ſcribendi ſeptem Eccleſis, ac
Epiſcopis Aſiæ Minoris, jurisdictioni D. Joannis
ſubditis.
2. Scribit nomine Chriſti ſeptem Eccleſiis ſuæ juris-
dictioni concreditis, opera nonnulla redarguendé,
alia collaudandò⁶, & promiſsis ad meliora animan-
dé.
3. Narrat viſionem, in qua oſtendit, Chriſtum jam
actualiter auſpicaſſe ſuum regnum inviſibile in hunce

mundum, quod à Patre acceperat, recipiendé ab

95
Capite. Annb
Cbriſti. .
I. 98.
I. 98.
1. 66.
1.
I. 94.
2. 3.
4. 5.

omnium

—N

965 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

omnium priorum ætatum, & præſentium homini- Capite. Anns
bus cultum regium. Criſti.
4. Exhibet ſummariè ſeptem genera plagarum, quæ 6.
immittentur Eccleſiæ à principio uſque ad finem
mundi, & oſtendit, hæc omnia dependere à di-
rectione Chriſti, exequentis decreta Patris præ-
ſtabilita quoad gubernationum mundi. Primum
genus ſunt revolutiones regnorum; ſecundum bel-
la; tertium fames; quartum peſtis; quintum per-
ſecutiones tyrannorum; ſextum præambula in na-
tura ad diem extremi judicii, in quo ex Judæis 7.
multi, ex aliis gentibus autem innumeri inter præ-
deſtinatos comparituri ſunt.
F. Deſcribit ea, quæ paulo ante extremum judicium 8. 11.
in hominibus eventura ſint.
6. Enarratis ſumariè generibus plagarum uſque ad 12.
finem mundi, oſtendit inprimis dejectionem de--
monum ex partu virgineo, utpote qui prius tan-
quam dii adorabantur, per Chriſtum autem ſua au-
thoritate, & poteſtate, & dominatione miniſterié
Angelorum exuebantur.
7. Poſt dejectionem poteſtatis deemonum etiam de- 13.- 18.
ſcribit everſionem Idololatriæ in Romano impe
rio, quæ poſt trecentorum annorum graviſſimas
perſecutionés futura erat. Ubi manifeſtis notis
pro conſolatione Chriſtianorum exprimit varias
cireumſtantias perſecutionum ſub Diocletiano &
Maximiniano, poſt quas Roma gentilis per Con-
ſtantinum M. à priori ſuo throno decidit.
3. Deſcribitur facies Eccleſiæ à Conſtantino M. uſque 19.-20.
ad ortum hæreſum, exortarum mille annis poſt
ſæculum quartum, & ab eo rempore uſque ad fi-
nem mundi. .
9. Deſcribitur facies cœli & terræ, quàm poſt extre- 21. 22.
mum judicium habituri fſunt, & adumbratur per-
petua beatitudo ibi perfruenda.

PARS

ss I 1 X DeSen

2 .
2 H
2

G E G. .⸗SQ..S..O. B. G. H. D. G. B. W.⸗G. ..0. G. .e
NoeRoee 210 2eN &STHG&NX &ε‿N1HH.*⁵ε &‿T„.⁵να. 5EN

èð
PARS III.

De divinitate Scripturæ.

Q. I. Quomodo probari poſſit, in ſingulis Scripturæ
libris contineri Verbum DElI
Reſpondeo, id probari hoc modo: Apoſtoli, qui nobis relique-
runt Scripturas Sacras, eas nobis reliquerunt tanquam Verbum DEI, &
tanquam inſpiratas à DEO. Ergo revera continent Verbum DEI, &
revera ſunt inſpiratæ à DEO; quia Apoſtoli docti à Chriſto & à Spiritu
Sancto in re tanti momenti non potuerunt falli, aut fallere, niſi corruat
tota Religionis infallibilitas.
Antecedens probatùr tum ex teſtimoniis ipſorum Apoſtolorum,
tum ex uniformi ſenſu Patrum primitivæ Eccleſiæ, qui contingenter
non coiret in unam uniformem ſententiam, prout oftenſum eſt part. 1,

LQ7.
Teſtimonia Apoſtolorum de Scripturis ſunt iſta.

1. D. Paulus oſtenſurus excellentiam Religionis Judaicæ ſupra
Religionem naturalem gentilium in Epiſt. ad Rom. C. 3. ait: Quid ergo
amplius Judæo eſt? aut quaæ utilitas circumciſionis? Multum per omnem mo-
dum. Primuùm quidem, quia illis credita ſunt eloquia DEI. Per hoc quod
dicit credita, oſtendit, conſtanter conſervata, utique in Scripturis.
2. Idem 2. ad Tim. 3. v. 15. ait: Ab infantia ſacras Literas noſti,
qu& te poſſunt inſtruere ad ſalutem. Omnis Sriptura divinitus inſpirata utilis
eſt ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in juſtitia,
ut perfectus ſit homo DEI ad omne opus bonum inſtructus. In hoc textu t0
inſpiratum refert ad omnes ſacras Literas; quia ſi tantum foret ſenſus ex-
ceptiyus

WD
2

„
B.

e1

.4
.„ ₰*
α

E
2
⁸

1.S 2* 8
8

5

93 Prologomenorum in Sasran Srriptüraän

„

ceptivus divinitus inſpiratarum à non inſpiratis, non ſervirent omnes

Sacræ Literæ ad perficiendum in omni bono opere; immo nullæ; quia

de nulla in particulari habetur teſtimonium ſpecificum, quod hæc po-
tius pars Scripturæ ſit inſpirata præ alia.
3. Idem Apoſtolus I. Theſlſ. 2. v. 13. ſeribit: Cum accepiſetis à no-
bis Verbum auditus DEI, accepiſtis illul, non ut verbum hominum, ſed, ſi-
cut eſt ver?, Verbum DEl, qui operatur in vobis. In hoc textu Apoſto-
lIus tradit verum criterium diſcernendi verbum divinum à verbo hu-
mano, nempe operationes divinas ſoli DEO poſſibiles, in confirma-
tionem prædicationis editas. Quod ſi hoc ſignum datur circa verba
ab Apoſtolis ore prolata, ac tranſeuntia; à fortiori admittendum eſt
circa verbum prædicationis ſcriptum, utpote quod ad ſolidandam aut
corrumpendam Religionem longè majoris foret conſequentiæ.
A. Idem comminandé impœnitentibus nonnullis Corinthiis 2. Cor.
13. v. 3. ait: An experimentum quæritis ejus, qui in me loquitur Chriſtus,
qui in vobis non infirmatur, ſed potens eſt in vobis? Quo loco iterum lo-
quentem in ſe Chriſtum agnoſci vult ex operationibus miraculoſis di-
vinæ omnipotentiæ, quibus tradere reum poſſet poteſtati de»monum,

aut aliis gravibus ſuppliciis. Et obſervari meretur, quod in hoc textu

Apoſtolus loquatur non de ſermonibus ſuis ore prolatis, ſed de locu-
tione ſua ſcripta, ac Epiſtolari; qua in his ipſis duabus Epiſtolis com-
minabatur peccantibus.
y. D. Petrus de tota Scriptura V. T. loquens 2. Ep. C. I. v. 16. ait:
Non doctas fabulas ſecuti notam fecimus vobis D. N. J. Chriſti virtutem &
praſentiam, ſed ſpeculatores (oculares) facti illius magnitudinis - voce delapſa
ad eum: Hic eſt Filius meus dilectus. -— Et hanc voçem nos audivimus de Cæœls
allatam - Et habemus (hoc teſtimoniò ſenſuum) firmiorem propheticum
ſermonem, cui bene facitis attendentes quaſi lucernæ lucenti in loco caliginoſo,
boc primùm intelligentes, quod omnis prophetia Scripturæ propria interpreta-

tione non fit. Non enim voluntate humana allata eſt aliquando prophetia;

ſed Spiritu Sancto inſpirati locuti ſunt Sancti DEl homines. Prophetia cripturæ
hoc loco refertur ad totam Scripturam, eò quod prophetare in Scriptura
uſitatiſſime ſumatur pro eodem ac pradicare. Hinc & part. I. Q. 7. ex
Joſepho oſtenſum eſt, in communi ſenſu Jjudæorum omnes Scriptores

Scripturæ fuiſſe prophetas, id eſt, prædicatores ac do ctores divinitùs

inſpiratos.

6. Chriſtus,

– — —

—

eSW — — — —.

Pars III. De divinitate Scriptura. 99

6. Chriſtus, Evangeliſt?, & Apoſtoli, quotiescunque Scripturis
tribuunt infallibilem authoritatem, tanquam regulæ fidei & morum,
loquuntur indiſcriminatim ſine ulla reſtrictione de omnibus Scripturis
V. T., quæ tunc erant in Canone Hebræorum; & quotiescunque lo-
quuntur de Scripturis, illis viciſſim tribuunt infallibilem authoritatem,
tanquam regulæ fidei & morum; ergo ſub hac notione & complexa
idea Apoſtoli commendarunt Eccleſiæ etiam Scripturas N. T., quascun-
que Eccleſus eommendarunt ſub nomine & codice Scripturæ. Antece-
dens probatur ab inductione omnium textuum, in quibus fit mentio
Scripturæ; videlicet Math. 21: v. 42. ib. 22. v. 29. ib. 26. V. 54.
ib. 26. v. p6. Marci 12. v. ID0. i1. 12. v. 24. ib. 14. v. 49.
ib. 15. v. 28. Luc 4. V. 2 1. ib. 24. v. 27. ib. 24. v. 32. & 45.
Joannis 2. v. 2ꝛ2. ib. §. v. z39. ib. 7. v. 38. & 42. & 52. ib. 10. 55.
ib. 1I3. v. 1 8. ib. 17. V. 12. ib. 19. V. 24. 28. 36. & 37. ib. 20.

v. 9. Acdorum I. v. 16.] ib. g. v. 32. & 3 5. ibe. 17. v. 2.
ib. 17. V. II. ib. I18. v. 24. & 28. Rom. I. v. 1. ib. 4 V. 3.
ib. 9. v. 7. ib. 10. v. L8. ib. 10. v. 1I1I. ib II. v. 2. Iib. 15.

v. 4. ib. 16. v. 260. I. Corinth. I15. V. 3. & 4. Calat. 3. V. 8.
& 22.ib. 4. v. 30. I. Tim. S§. v. 18. 1 2. Tim. 3. v. 16. Ja-
cobi. 2. v. K8. ib 2. V. 23. 1ib. 4., v. 75. I. Petri 2. v. 6. 2.
PDetri I. v. 20. ib. 3. v. I1I6.
7. D. Petrus Epiſtolas Pauli comparat aliis Scripturis, dum 2. Ep. 3.
v. 16. ait: Scut Paulus ſeripfit vobis; ſicut & in omnibus Epiſtolis loquens in

eis de his, quæ indocti depravant ſicut & cateras Scripturas. Ergo cum D.

Petrus agnoſcat alias Scripturas eſſe inſpiratas, etiam agnoſcéèt ipſas
Epiſtolas Pauli tanquam inſpiratas.
8. Chriſtus JOannis 16. v. 13. Cum venerit ille Spiritus veritatis do-

ctebit vos omnem veritatem, & quæ ventura ſunt, annuntiabit vobis. Et Act.

I. v. 2. dicitur de Chriſto: Praæcipiens Apoſtolis per Spiritum Sanitum. Ita-
que cum Apoſtoli Scripturas reliquerint Eccleſiæ tanquam Verbum DEl,
reverà erunt Verbum DrEI.

Teſtimonia autem Patrum ſunt ſequentia.

I. Irenæus I. 3. C. 25. ſic ſeribit: Convenientibus (ſeptuaginta Inter-
pretibus) in unum, & comparantibus ſuas interpretationes, DEUS glorißi-

catus eſt, & S&criptura verè divinæ creditæ ſunt, ut & gentes cognoſcerent,

quoniam per aſpirationem DElI interprerata ſunt S&ripturæ; & non eſſe mira-
DW N 2 bile,

100 Prologomenorum in Sacram Scripturam

bile, hoc in eis DEUIMoperatum, quandoquidem etiam inſpiravit Esdra præ-
teritorum Prophetarum omnes tememorare ſermones. TLitur firma eſt fides no-
ſtra manifeſtam oſtenſionem habens ex his Sripturis; Etenim Apoſtoli conſo-
nant pradicta interpretationi. -— Unus enim & idem Spiritus DEI, qui in
Prophetis praconavit, in Senioribus (7o.) interpretatus eſt bene, quæ bene

prophetata ſuerant. Ex hoc textu colligitur, quod Scripturæ apud ju-
dæos jam ante verſionem Septuagintaviralem creditæ fuerint eſſe ver?

divinæa; & quod omnia V. T. fuerint præconata ſeu pradicata à Spiritu
ſancto; quia omnes libri V. T. tribuuntur à Tertulliano Prophetis,
prout & tribuebat Joſephus, ſicut part. I. Q. 7. oſtenſum eſt.
2. Tertullianus I. de habitu muliebri. c. 3. Ilu?! quoque aſſertionem
Seriptura ilius (libri Enoch) tueretur; quia perinde potuit violentia cataclysmi
in Spiritu (quispiam Propheta) reformare, quemadmodum omne Inſtrumentum
Judaicæ Literaturæ per Edram conſtat teſtauratum.- Legimus omnemscripturam
adiſicationi habilem divinitus inſpirari. Idem l. De anima probaturus, noti-
tiam de anima non eſſe quærendam in libris Philoſophorum, ſed in S.

Scriptura, c. I. 2. 3. ait: Nullum alium potiorem anima demonſtratorem, quàm

authorem à DEO diſcat, quod 4 DEO habeas; aut nec ab alio, ſi nec
DEO. - Viſa eſt quidem ſibi & (Philoſophia) ex ſacris, quas putant, Lit-
teris hauſiſſe, quia plerosque authores etiam Deos exiſtimabat antiquitas, ut
Mercurium, ut Orpheum - qua penes nos Apocryphorum confeſſione damnan-
tur, certos, nihil recipiendum, quod non conſpiret propheticæ paraturæ. -
Hoc itaque commiſerit nos & Philoſophos, quod interdum communes (utrisque
ſententias propriis argumentationibus veſtiant, contrariis alicubi Regula noſtraæ
(Seripturæ) & ideo debemus communes ſententias ab argumentationibus Phi-
loſophorum liberare revocandé quaſtiones ad DEI Litteras. — Chriſtiano
paucis ad ſcientiam hujus rei opus eſt; amplius quarere non licet, quùm quod
inyeniri licet; porrò non amplius inveniri licet, quam quod à DEO (in Scri-
pturis, diſcitur; quod autem à DEO diſcitur, totum eſt quod ſcimus.) -
Animam ex DEI flatu, non ex materia vindicamus, muniti divinæ determina-
tionis (Gen. 2.) inobſcurabili Reguld. Idem I. I. contra Marcionem c. 21.
Defmitio inſtructa eſt, non eſſe credendum DEUIM, quem homo de ſuis ſen-
Rbus compoſuerit, niſi planè Prophetes, id eſt, non de ſuis ſenſibus. Ibidem
l. 3. c. 6. Nos (ſumus) certi, Chriſtum ſemper in Prophetis locutum, Spi-
ritum ſcilicet ereatoris, Nicut Propheta teſtatur; Spiritus perſona ejus Chriſtus
Dominus, qui ab initio Vicarius Patris in DEl nomine auditus ſit & piſus.
Tbidem Il. 4. c. 2. Conſtituimus, Eyangelicum Inſtrumentum Apoſtolos au-
thores

— —,. — — — —

—

Pars IIII De Dirinitate Kriptura. 10 1

thores habere, ſi & Apoſtolicos (alios viros authores habuit) non tamen
ſalos, ſed cum Apoſtolis; quoniam pradicatio diſcipulorum ſuſpetta fieri poſ-
ſet, ſi non aſſiſtat illi authoritas Magiſtrorum, immo Chriſii, qui Magiſtros
Apoſtolos fecit.
3. Clemens Alexandrinus in Admonitione ad Gentes: Jeremias, vel in
Jeremia potius ſanctus spiritus DElIM oſtendit. - - Poſſum tibi Seripturas
afferre innumerabiles, quarum ne apex quidem unus prateribit, qui non perfi-
ciatur; os enim Domini, Spiritus ſanctus, ea eſt locutus. - - Hanc doctri-
nam (quod pietas ſit ad omnia utilis,) Apoſtolus cum ſciret verè eſſe divi-
nam, ait: Tu autem, o Timothee, ab infantia ſacras Litteras noſti. Sunt
enim veiè ſacra Littera, quæ ſacros faciunt, & deificant. Exr quibus litteris
& ſyllabis compoſitas Scripturas idem Apoſtolus appellat divinitus inſpiratas.
Idem l. I. Pædogogi citans textum ex Pſalmo 8. ait: Hoc modo: Videbo

cœlos & . Spiritus ſanctus cecinit. Idem l. 6. Stromatum. Propter mul-

tas cauſas Scriptura occultant latentem ſenſum: Primùm quidem, ut diligen-
ter inquiramus. Praterea non omnibus bominibus conveniebat intelligere, quæ
4 ſancto Spiritu dicta ſunt. - — Unde etiam Petrus in pradicatione loquens ait:
Divina providentia factas eſſe ſcripturas.

4. Origenes Homil. 3. in Exodum c. 4. ait: Quod ſi credimus divinas
eſſe has Literas, & per Spiritum ſanctum ſeriptas, non puto, quod tam in-
dignè de divino Spiritu ſentiamus, ut fortuitè in tanto hoc opere facta ſit va-
rietas, ut nunc quidem Dominus dicatur induraſſe cor Pharaonis,
nunez autem dieatur induratum ſine additione, 2 Domino! ſed quaſi
ſbonte. Paulum video intelligentem, qui propter inbabitantem in ſe ſpiritum

direre confidenter audebat: Nobis autem revelayit Dominus per Spiritum ſuum:

hunc video intelligentem, quæ ſit diverſitas inter hac duo: nuduratum eſſe
. X .
cor Pharaonis; & induratum eſſe 2 Domino. Ob hanc cauſam
Idem Origenes Hom. I. in Exod. C. I. ſcribit: Ego credens verbis Chriſti

in Lege & Prophetis nec unum Jota, nec unum apicem puto eſſe myſteriüs va-

cuum. Idem Hom. I. in Plal. 38. Wihil DEO ſine menſura eſt, nihil ſine
pondere, ſed omnia ei in numero conſtant & menſura. Iia quoque Propbetæ
vita & numerata & dimetita DEO eſt, dum providentia ejus rationibus re-
gitur. Idem in Canticum Canticorum in Prologo ait: Hac Sapientes
Graæcorum ſumpta à Salomone, qui atate long? ipſis prior, ea per DElI Spiri-
tum di dicit, tanquam propria inventa protulerunt. Sed hæc Salomon ante illos
omues inyenit, & docuit per ſahiemien quam accepit à DEO, ſicut ſeriptum
3 eſt:

102 Prolegomenorum in Sacram &ripturam

2

eſt : dedit DEUS prudentiam Salomoni, & ſapientiam multam valde, & la-
titudinem cordis, ſicut arenam, quæ eſt ad oram maris, & multiplicata eſt in
eo ſapientia ſuper omnes antiquos. Idem à Pamphilo Martyre in Apolo-
gia Origenis ſic loquens inducitur: Inquirenda iſta ſunt ex Sacra Scriptu-
ra. JSane quod idem Spiritus ſanctus unum quemque Sanctorum vel Propkheta-
rum vel Apoſtolorum inſpiraverit, & non alius Spiritus in veteribus, alius vero
in his (Scriptoribus Sacris) qui in adventu Chriſti inſpirati ſunt, fuerit,
manifeſtiſſimè in Eccleſtis pradicatur. Idem in Philocaliis c. 2. ad illum
textum Iſaiæ: Erunt hac verba velut ſermones libri obſignati ſic diſcurri:
Hac non modo de Apocalypſi & Iſaia dicta eſſe exiſtimandum eſt; verùm etiam
de univerſa &criptura divina, quæ plena eſt anigmatis, & obſcuris ſermonibus
— — Inchoaturi Pſalmorum interpretationem traditionem elegantiſſimam ab

Hebrao nobis universè de omni divina &criptura proditam pramittemus; dice-

bat enim ille, totam divinitus inſpiratam Scripturam eſſe ſimilem multis domi-
ciliis uno ædificio concluſis, ubi pro diverſitate domiciliorum variantur claves.
- Quod ſi verba Domini tanquam argentum expurgatum ſeptempliciter ex-
quiſitè Spiritus ſanctus cum omni accurratione ac ſtudio per Miniſtros verbi ſub-
jecit, non fugiat nos analogia, ſecundum quam Sapientia DEl in omnem divi-
nitus inſpiratam Sripturam aſque ad quamlibet litteram pervenit. Quemad-
modum enim in mundi fabrica divina ars non rantirm in cœlum, ſolem, & lu-
nam & . permanaſſe cernitur; verum etiam in terram, materiam ignobilio-
rem; neque enim ab opifice neglecta ſunt minutiſſima animalium corpuſcula & .
ſic exiſtimamus de univerſis quæ Spiritus ſancti inſtinctu ſcripta ſunt. Tradit
enim DEl providentia Sapientiam humanà praſtantiorem hominum generi per
hujusmodi litteras; & verba ſalutaria aſpergit, atque, ut ita dicam, ſapien-
tiæ veſtigia, quantum unaquæque Littera ferre poteſt. Oportet igitur eum,
qui ſemel admiſerit, Scripturas illius eſſe, qui mundum condidit, quacunque
de procreatis rebus inquirenti earum rationem occurrunt, eadem etiam de S&cri-

pturis confiteri. Idem Philocalium c. 7. ad illa verba D. Petri Act. 1.

Oportebat impleri Scripturam, quam pradixit Spiritus ſanctus per os Darvid.
Sic diſcurrit: Hic docemur, variam aſſumi perſonam à Spiritu ſancto apud
Prophetas; & ſi perſonam aſſumit Chriſti, non eſt Chriſtus qui loquitur, ſed
Spiritus ſanätus Chriſti nomine loquitur. Sic ſi perſonam induat Prophetæ, aut
populi hujus, aut quidvis aliud ſimulet, Spiritus ſanctus eſt, qui ominia iſta alie-
no habitu eficdit. Idem Philocal. c. 10. Quid ſentiendum de Prophetis?
Nonne quodyis verbum ore ipſorum enuntiatum eſt eficax ? Nec mirandum,
cum etiam omnis littera in DEI oraculis conſeripta ſuam habeat vim & efica-
Cbiam,

Pars TII. De Divinitate Scripturg. 103

ciam, nec ſit ulluni jota aut ullus apex Scriptura inſcriptus, qui ſuum opus non
praſtet. Quemadmodum in bherbis ſingula habent ſuas vires, nec tamen eſt
omnium ſeire, ad quam rem unaquaque herba ſit utilis, ſed herbarii tantum.
Sic herbarius ſpiritualis à ſacris litteris unumquodque iſta & quodlibet elemen-
tum colligit, inveſtigatque litera poteſtatem. Quod ſi lubet alterum exemplum
accipere; ſingula noſtri corporis membra ad aliquem uſum à DEO opifice effe-
ſta ſunt. At non omnium eſt ſcire, quæ cujusque membri uſque ad minutula
ſit vis atque uſus, ſed Anatomicorum tantùm, qui poſſunt explicare, ad quam
utilitatem membra ſingula etiam minima à providentia ſint procreata. Conſide-
ra igitur Scripturas boc modo quasdam eſſe herbas, aut unum perfeltum verbi
corpus. Hucusque Origenes, qui ibidem c. S. & 9. etiam affert exem-
pla ejusmodi minutiarum, quæ videntur tribui poſſe fortuito ſpecierum
concurſui in phantaſia, v. g. quod in eadem propoſitione fiat tranſitus
à numero ſingulari ad Pluralem aut viciſſim. v. g. in Oſea dicitur: In-
venerunt me in ldomo, & ibi locutus ſum ad eum. Et Gen. 2. De omni li-
gno comedes, de ligno autem ſcientiæ non comedetis. Item quærit, cur Scri-
ptores ſacri promiſcuè uno nomine ad ſignificanda diverſa utantur,
v. g. nomine legis, aut viciſſim cur utantur diverſis nominibus ad ſigni-
candam eandem rem?
5. Euſebius Præparat. Evang. Il. 9. c. 7. ait: Hebraica Philoſophiæ par-
tem, qua Naturalis vocatur, Prophetæ cum noverant ipli per ſeſe, tum, ubi
poſtularet occaſio, ſuis paſſim oraculis aſpergebant; quam illi tamen neque con-
jecturis quibusdam, aut mortalis cogitationis induſtria didicerant, neque ullius
ſeſe humani praceptoris authoritate jactabant, ſed divinæ cauidam ſuperioris po-
teſtatis pi, divinique Spiritus afflatui totam illam cognitionem acceptam fere-
bant. Quem illi ſecuti, ut de rebus ſuturis inſinita divinitus pradixerunt, ſic
etiam de Univerſi molitione infinita, quo modo natura poſtulabat, diſputarunt;
& de animantium ipſarum naturis infinita tractrunt, quibus & ſexcenta de
plantis in ſuis quique prophetiis addiderunt. Idem Prapar. Evang. I. 13. c.
14. ſeribit: Haæbreorum Sapientales libri, in quibus DEO conſentanea, &
oracula, omnem humanam vim excedentia ſed ſoli DEO poſſibilia continentur,
authorémque DEIIA ſibi vendicant, cum ſignificationes futurorum ipſo rerum
exitu confirmatas habeant, jure ab omni falſo ſeuſu aliena dicuntur. Idem

Demonſt. Evang. I. I. c. 6. Ipſe Moyſes divino aflatus ſpiritu providit, in

novo Teſtamento obſervationem legis fore inutilem. Et ibid. l. 5§. in Promio.
Hac dicta ſunt ad aliam vim divinam demonſtrandam, quæ in Prophetis He-
raorum iuerat. Tempus igitur jam eſt, ut illi, tanquam viri divini, & non
. more

104 PBrolegomenorum in Sacram Seripturam

more humano ſapientes, ſed at afflati divino ſpiritu ſine omni prorſus ambigui-
tate nos doceant. Ibid. l. 6. c. I 5. de Habacuc Propheta, & ejus Pſalmo
loquens ait: Cum ipſe ſeipſum audiſſet Propheta, immo potius divinum, qui
in illum inſpirabat, & in illo canebat, ſpiritum, dicentem: Domine au-
divi auditionem taam Ec. Ibid. I. 7. De Prophetiſſa conceptu-
ra filium loquens, ad illa verba: Acceſſi ad Prophetiſſam &c. Ait: Eſt
intelligendum de Spiritu ſancto, ex quo DE UM ér„† Propheta divinabat
NeooνααιαNö Ipſe enim ſanctus Spiritus ſe acceſſiſſe ad Prophetiſſam fatetur,
quod completum eſt in Salyatoris ortu. Ibid. I. 10. ad Pſal. 40. Cum Aſaph
unus eſſet ex iis viris ſanctis, qui Pſalmos canebant, Pſalmos, qui illi attribuun-
tur, divino afflatus Spiritu enuntiavit. Idem contra Marcellum I. 1. c. 2.
Marcellus Proverbia Prophetiarum nomine deſignat, cum nuſquam hoc docuerit
Scriptura ſacra, ſed Author ipſe cum divino ſpiritu Proverbia nominaverit.
Sicut & alteri libro: Ec cleſiaſt. és, ac tertio, Canticum Canticorum,
non ratione humana, nec ſine DEO, titulum poſuit. Et ibidem c. 3. ſub-=
jungit: Quid boc (Marcelli aſſertum) ad diviniths inſpirata Proverbia?

6. Hilarius in Pſal. 118. ad Vau. Plures ſapientiam ſæculi ſequentes etiam
boc adjiciunt piaculi, ut divina Scripturarum eloquia putent perfectæ doctrina
carere ratione, dicentes, in his nihil rationabile, nihil eſſe perſectum; ſtulti,
DEO negantes, qua aſſumere ipfi ſibi audent. Veràm quamvis hi, qui Sapien-

tiam D ElI fequuntur, cognitam dictorum cœleſtium perfectionem exiſtiment,

nihilque in eo eſſe, quod non conſummatum, at que omni ex parte perfectum ſit,
tamen id his vetſibus abſolutius licebit intelligi. Idem in Pſalmum I 34. ſcri-
bit: Magna diligentiæ res eſt, virtutem verborum (Scripturæ) expendere,
& ſcire, quid cuique rei ſub eorum, quæ dicta ſunt, ſignificatione ſit proprium.
Ut enim non omnium eſt, herbarum virtutes noſſe, & ſi quis imperitus in agrum
berbis divitem venerit, omnia inutilia & promiſcuè genita exiſtimans prateri-
bit; at verd peritus ab ignaris neglecta mirabitur, ſciens in quæ genera ſani-
tatuim his utendum ſit; ſic & in divinis Scripturis eſſe intelligendum eſt, ut fi
ea mens tuſtica audiat, tanquam otioſas & non neceſſarias negligat; at verò
ſi calens lector adſtiterit, mirabitur omnia. Idem in Pſal. 35. Non eſt otis-
ſus ſermo propheticus, neque ex inanibus ac ſuperfluis cauſis Piritualis loquela
eſt. Si enim in viris prudentibus ſpectari id maximè ſolet, ut ea, quæ loquun-

tur, gravitate eorvum, doctrindque digua ſint; omnisque ſermo non ſit ſortui-

tus & vagus, ſed ex rationalibus cauſis profedtus, & exſpectationi audientium
tilis,

.

i⸗

Pars PII. De Divinitate Sripturd. 105

utilis, & authori congruus; quanto magis id in cæleſtibus eloquis opinandum
eſt, ut quidquid in his eſt, divinum, fationabile, & perfectum eſſe exiſti-

eétur. .

7. Baſilius in Hexameron Hom. 6. Hac à nobis ſunt dicta, ut ex hiſce
sonſtaret, in verbis Scripturæ divinitus inſpiratæ ne ſyllabam quidem eſſe otioſam.
Idem in I. De Spiritu ſantto, ad Amphilochium ſcribens c. I. ait: Supræ
modum delector vigilantia mentis tuæ, qui putas, nullam vocem ex his, quaæ per
uniyverſam Scripturam de DEO pradicantur, oportere indiſenſſam relinquere--
nam perſerutati, quid in quaque dictione, quid in quaque ſyllaba reconditi ſen-
ſus lateat, non eſt ſegnium, ſed eorum, qui intelligunt ſcopum vocçationis ne-
ſtræa. -— Doctrina initium eſt oratio, orationis partes y'laba, ac dictiones. Pro-
inde Sllabas excutere, non eſt aberrare à ſcopo. MWec verò quoniam alicui vide-
buntur minutæ, ob id videri debent & negligendæ. - Quid eſſe poſſit in verbis,
quæ de DEO diſſeruntur, adeo puſillum, ut ſive rect?è dictum ſit, ſive ſecus, non
magnum habeat momentum? Nam ſi ex Lege nec unum jota nec apex unus pra-
teribit, quomodo nobis tutum fuerit vel minutiſſima tranſiliiſſe? - Quod ſi quis
ridet noſtram circa ſyllabas nugacitatem, ipſe quidem inſrugiferum riſus ſui fru-
ctum metat; nos verò haudquaquam veſtigandi ſtadium deſeramus. Tantuin
enim abeſt, ut me harum minutiarum pudeat, ut ſi vel minimam partem aſſe-
quar, tum mihi gratulaturus ſim, peluti res maximas aſeæcuto. Poſt hoc proê-
mium Baſilius contra hæreticos examinat ſenſum particularum harum
in Scriptura. Ex, per, in, & oſtendit, particulam ex, & per, v. g. ex
DEO, per DEUM, ex filio, per filium, promiſcuè in eodem ſenſu ſumi.

8. Grillus Jeroſolymitanus Cateck, A. n. 34. de verſione 70. Inter-
pretum loquens ait: Non verborum inventio, & humanorum Sophismatum
erat id opus; ſed Spiritus ſancti afllatu divinarum Scripturarum a ſancto Spiritu
diltatarum confecta interpretatio. Ibidem num. 33. ſta nos docent divinitus
inſpirata Veteris & Novi Teſtamenti Scripturæ: Unus efſt enim utriusque Teſta-

menti DEUS, qui Chriſtum in Novo conſpicuum pranuntiavit in Veteri, qui per
legem & Prophetas nos ad Chriſtum pœdagogi more perduxit. Idem Catecheſi

16. n- 2. Dicamus de Spiritu ſancto ea tantùm, qua ſcripta ſunt; Ipſe Spiritus
ſanctus elocutus eſt &ripturas; ipſe de ſeipſo queque dixit, quæcunque votuit,
ſeu quacunque capere potuimus. Dicamus ergo (de hac tertia perſona Tri-
nitatis) quaæ ab ipſo (in Scripturis) dicta ſunt; nam qna ille non dixit (in
Seripturis,) nos non audemus,

. 90 9. Gre-

„

106 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

9. Gregorius Myſſenus de Pſalmis Tract. 2. in Pſal. ait: (um (Davidi)
inter canendum à Spiritu ſancto illuſtratio & velut additamentum cœleſtis cogni-
tionis veniret, ſpatium animo dabat excipiendi cognitionem cœleſtium arcano-
rum a Divina illuminatione miſſam - Darvid Spiritui ſancto in oraculis pro-
mendis ſubſerviens, quæ didicerat, per molodiam explicabat. - Quatenus eſſæ-
vatur à D EO impreſſas ſibi notiones, procedebat non interciſa ſerie pfalmodia.
Idem in Pſalmum 55S. Inſcriptionem quandam columnæ (ænigmaticam)
I quis divinitus inſpiratam Scripturam nominaverit, iè minime aberraverit.
10. Ephrem De Judicio. Cuemadmodum divinitus inſpirata nobis tra-
dunt Scripturæ.
11 Chryſeſtomus in Epiſt. ad Rom. c. 16. Hom. 30. & volueris, &
Paulum & Petrum & Joannem, & Prophetarum omnium chorum continuò
tibi loquentem, tecùmque converſantem habebis. Accipe beatorum illorum li-
bros, ſcriptaque eorum continuò interpella. - Et quid dico, Paulum? Habebis
& ipſum Pauli Dominum, per Pauli quippe linguam & ipſe tibi loquetur. Ibid.
Hom. 31, Multos putamus hanc Epiſtolæ partem (ubi c. ult. fiunt ſaluta-
tiones familiarium Paulo) tanquam ſuperfluam, nihilque magni momenti
babentem, præatercurrere. Atque hocipſum in Genealogia, quæ in Evangelio
continetur, ipſis evenire arbitror. QConiam enim Nominum quorundam eſt
Cutalogus, nihil arbitrantur ſe magni ex hoc loco lucrifactaros. Et aurifuſo-

rum quidem pueri minuta etiam fragmenta curiosè conquirent; iſti verd tantas

auri maſſas negligunt. - Eſt enim & in his nudis nominibus magnum invenire
theſaurum. - Oſtendam, nihil in cripturis ſuperſluum, nihil fruſtra prolatum
eſſee. Nam, ſi iſta nibil haberent, quod prodeſſet, Epiſtola utique non eſſent
adjecta. Si quis Sapientiæ amator eſt, audiat, quam non ſint fruſtra & inæni-
ter, quæ in Scripturn videntur eſſe minuta. . Idem in 2. ad Theſſal. c. 2. Ho-
mil. 4. Quando Lector dicit: Hæc dicit Dominus, &ñ§ Diaconus ſilen-
tiuni indicit, non Lectori tunc exhibet honorem, ſed ei, qui per Lectorem omni-
bus loquitur. Si ſcirent, quod ſit DEIIS, qui hæc dicit per Prophetam, omnem

faſtum abjicerent. Nam ſi loquentibus cum eis Magiſtratibus attendunt, multò

magis loquente DEO id decet. Non noftra dicimus, ſed qua ſunt DEI; è cælo
quotidie venientes laguntur Epiſtolk. Si quispiam ingreſſus diceret, ſe eſſe miſ-
ſuüm a rege, & ad totam civitatem afferre Epiſtoluam, nonne omnes intendere-
tis? à DEO autem venit, & à cælis loquitur Propheta, & nemo eſt qui atten-
dat. An non creditis, quod bæc quæ dicuntur ſunt à DEO? Et ipſæ Epiſtola
ſunt à DEO miſſe. Idem in Epiſt. ad Tit. Hom. 3. Si pater nullam habet

ſuæ majeſtatis rationem, ſed cum puerulis ſuis lingua torta balbutit quæyi, &
alimo-

651ßͦs

2 N

Pars III. De Gvinitate ripturæ. 107
alimoniam & edulia, pocula quoque vocabulis appellat non elegantibis &* docit,
ſed puerili neſcio qua, atque peregrina prorſus locutione; multò magis DFUS;
& exprobrat clementer eò ſe demittens, per Prophetam dicendo: Si mutabunt
gentes Deos ſauos. Hujus condeſcenſionis divinæ argumenta invenire liceat in
ſacris litteris, tum verba, tum res ipſas. Idem in Matth. hom. 4. Cur Mat-
thaus in ipſo ſermonis exordio non dixit, quod Prophetaæ ſolebant: V. ſio
quàm vidi; vel: Sermo qui ad me facltus eſt * Quia ſeribebat
ad illos, qui dicta optima voluntate ſuſciperent, & quia dicta factis confirma-
bantur. Idem in Evangelium Joannis hom. I. & Joannes nobis eſſet
locuturns, & ſua ipſius narraturus, neceſe eſſet, & genus, patriämque ejus &
vitam ejus oſtendere. Verùm cum non ipſe, ſed per ipſum DEUSbumanam allo-
quatur naturam, ſupervacaneum videri poteſt, hujusmodi in praſentia diſqui-
rere. Sed profectò admodum peropus eſt; cum enim didiceris, quis Joannes
fuerit, & unde, & quibus ortus parentibus; dein verè vocem & ſapientiam ejus
perſpexeris, non illius eſſe doctrinam, ſed divina virtutis, quæ ejus animam mo-
vit, planb cognoſces. — Talem enim & tam profundam doctriuam, & philoſo-
phiam ad nos affert, quam credibile eſt, eum ex ipſis Siritüs ſancti Theſauru
accepiſſe. — Alterum eſt, quod maximè arguit, divina eſe, quæ ab eo dicun-
tur, quod doctrinam ſuam univerſis perſuaſerit auditoribus. Quis infuſam ei
virtutem admiratione non proſequatur ? Et profecto boc maximum eſt argu-
mentum, nibil ex ſeipſo Joannem conſtituiſſe. (voneherew.) -— Mortem po-
tius quaàm Joannis pracepta contemnere malumus, qua planè conſtat, nihbil hu-
manum ſapere, ſed divinum & cæœleſte eſſe, quidquid è ſacro ejus peétore ma-
nayit. Nullum hic tuniorem verborum videbimus, ſed divinum & inexpugna-
bile robur. Ibid. hom. 6. Joannes nihil amplius inveſtigavit, niſi quod didi-
cerat à Siritu ſancto. Idem in Acta Apoſtolorum Hom. I. dicit: Non
aberrarit à vero, qui voluminis hujus deſeriptionem ad hunc authorem (D. Lu-
cam) retulerit. Caterum cum dico hunc ipſfum, Chriſtum dico. Cum omniæ
ſint admiranda, quæ in hoc libro continentur, tamen illud potiſſimum admi-
randum in Apoſtolis, quomodo ſe ad infrmorum ac rudium captum demiſerint,
atque hoc ipſum eis Spiritus ſanctus ſuggeſſit, in hoc illos praparans, quomo-
do in diſpenſando verbo DEI verſari debeant. — Quid igitur? An nibil aliud

hic eſt, quam hiſtotia & narratio Spiritüs expers? Nequaquam; quoniam &

illa, quæ ab initio ipfi, qui ſpectatores fuerunt ac miniſtri ſermonis, Lacæ tra-
diderunt, ſpiritůs erant. Et quare non d'xit, quemadmodum nobis tradide-
runt, qui Spiritus ſancti donum promeruerunt, ſed, quorum ipſi ſpectatores
0 2 fuerunt?

108 Prologomenorum iun Sacrai Scripturant

fuerunt? Quoniam, ſi ſpiritus althoritatem præſetuliſſent, arrogantiæ tri-

buiſſent imperiti. - Unde & Joannes in ſuo Erangelio ait, ſe Vidiſſo,
etiamſi quæ ſpiritus uggerit, certiora ſunt iis, quæ videmus; ſed non apud
incredulos. Porro quod Lucas non fuerit expers Spiritüùs ſancti, pluribus ex ar-

gumentis perſpicuum eſt. Idem Il. I. de compunct. c. 3. loquens de ſenſau

Pſalmi 41. ait: Won confundamus divina; neque en, qu& à Spiritü ſancto
dicta ſunt, ſubjicere audeamus propriis ratiociniis. Idem I. I. de Provid. c. 2I.
Paulus cum Corinthiis ſceribetet, jubet fornicarium tradi ſatanaæ. Quoties ve-
rò Paulum dico, Chriſti pracepta replico. Chriſtus enim profelto, mea quidem
ſententia, illius movebat linguam. Idem I. de Virginitate de illis verbis
Apoſtoli: Conjugibus pracipio non ego, ſed Dominus. Cateris egs dico, non
Dominus. Sic diſcurrit: Non id dicit; alia ſua eſſe, alia Domini. Nam
qui loquentem in ſe Chriſtum haberet, quo pacto eloqui aut cogitare in animum
induxiſſet, quod Chriſto non videretur? Quid eſt ergo; , & non go?
Leges ac dogmata Chriſtus partim per ſe, partim per Apoſtolos prodidit. Quod
ad infideles attineret, nihil praſens edixerat; ſed ad id Pauli mentem incitans
legem ferebat. Iaque non Dominus, inquit, ſed ego. Idem 1. 3.
contra vituperatores vitæ monaſticæ c. 12. Audi quid Paulus moneat,
quem cum nomino, rurſus Chriſtum pradico. Idem Ad viduam juniorem
ſeribens ait: Non mihi vulgi opinionem efferas, ſed D. Pauli, vel potius
Chriſti decretum ac legem. Et in l. de non interando coniugio.
Aliter viſum eſt D. Paulo, yel potius ipſi Spiritui ſanéto, Idem ſermone 17.
ad illud: Salutatem DPr iſcilla. (um ſeribat Paulus, vel potius non

Paulus, ſed Spiritis gratia dictet Epiſtolam, nonne abſurdum eſt, in ea aliquid

ſupervacaneum arbitrari? Idem Serm. 5§6. in eos, qui cum Judæis je-
junant, dicit: Hos non ego anathemate percuſſt, ſed Paulus; immo verè non
jam Paulus, ſed Chriſtus, qui per illum loquitur. Idem Serm. 65. Repre-
hendunt Evangeliſtas, tanquam inter ſe pagnantes. Atqui non ita res ſe ha-
bet; licet diverſa perſona ynt, una eſt Spiritis gratia, 4sa cnius jue enimta
movetur. Idem in Serm. de §. Joanne Erangeliſta. (um Apoſtolus Joan-
nes ab exilio Epheſum reverſus eſet, ac animadvertiſſet, reliquortum Evange-
liſtarum libros, & fere omnem 4 DEO inſpiratam ſeripturam abſolutos eſſe;
lic apud ſe cogitabat: Quid differo, cur non illud abſconditum 4 ſæculis my-
ſterium in medium profero ? Loquar ego quoque juxta conceſſum deſuper mihi
donum. Matthaus quidem, quantum licebat, ſecundum propriam virtutem
ſcripfit. Marcas autem & Lucas ſimiliter ſecundum Diritas ſancti largitio-
nem

Pars III. De Divinitate Seréptura. 109

nem libros ſuos pro DEl dignitate conſeripferunt. Idem Hom. T. ad popu
lum Antiochenum loquens de monitione quadam Pauli: NWon Pauli eſt
boc, inquit, ſed Spiritus gratia. Idem Hom. 16. in Geneſin. In divinis
Scripturis etiam in parva dictione ſenſuum gravitas, & immenſaæ inveniuntur
Qiritig. Fonti enim hujus ſcaturigo eſt Spiritus ſanctus. Er Hom. 45. in
Gen. Juſtorum omnium virtutes Spiritus ſancti gratia & diſpenſatione Scriptu-
ris ſunt traditæ. Et Expolit. in Pſal. 6. ad illa verba: Domine ne in fæ-
rore tuo arguas me. Quando furorem de DEO audiveris, nihil humanum ſu-
ſpiceris. Sunt enim verba, quibus ſe nobis agcommodat, & ad captum noſtrum
demittit. Nam nos quoque quando loquimur cum barbaris, illorum lingua uti-
mur. Ita etiam DElUS craſſiores pungere volens talibus perbis uſus eſt. Ert
Hom. 2. de verbis Iſaix. Operæ pretium eſt inquirere, qua de causd Pro-
pheta tempus Aeſignarit ?à Neque enim hoc ſortuitò temeréque facit. Nam
Prophetarum oræ D EI ſunt os. TIale verò os nihil dixerit obiter, & ex
tra rem.
12. Auguſtinus l. I. de conſenſu Evangel. c. 2. In Evangeliſtis alius fuit
ordo pradicandi, alius ſcribenldi. Ad pradicandum primi miſſi ſunt, qui ſecu-
ti ſunt Dominum. (Joannes & Matthæus.) Sed in conſeribendo Ervange-
lio, quod divinitus ordinatum eſe credendum eſt, primum & ultimum locum te-
nuerunt, primum Matthaus, altimum Joannes, ut reliqui duo, qui ex illo
numero non erant, ſed tamen Chriſtum in illis loquentem ſecuti erant, utroque
ab ei latere munirentur. Et quamyvis ſinguli ſuum quendam narrandi ordinem
tenuiſſe videantur., non tamen unus quisque eorum velut alterius præcedentis igna-
rus voluiſſe Kribere reperitur, vel ignorata pratermiſiſſe, quæ ſcripſiſſe alius
reperitur, ſed ſicut unicuique inſpiratum eſt, non ſuperſluam cooperationem ſui
laboris adjunxit. Ibidem l. 2. examinans, cur Evangeliſtæ easdem res
diverſo, immo & inversé ordine temporis narrent, reſponder; hoc
ipſum divinitús iis fuiſſe ſuggeſtum, ut unus citius, alter ſerins, non
attento ordine temporis, recordaretur. c. 19. ſic ſeribir: Marthaus ait:
Cum deſcendiſſet de monte, leproſus veniens adoravit eum.
Hujus leproſi etiam Lucas meminit, non ſanè hoc ordine, ſed ut ſolent præter-
wiſſa recordari, vel poſterius facta recordari, ſicut divinitùs ſuggerebantur,
qaa antea cognita poſtea recordando conſeriberent. Et c. 21. Satis probabile
eſt quod unusquisque Evangeliſtarum eo ſe ordine credidit debuiſſe narrare, quo
voluiſſet DEUS ea ipſa qua narrabat ejus recordationi ſuggerere. (ur autem
Firitus ſanctus mentes Sanctorum propter libros in tanto authoritatis culmine
coocandos in recolendo quæ ſcriberent ſine dubio gubernans & regens, alium

0 3 ”M ſic

110 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Kc, alium verò ſic narratio ĩem ſuam ordinare permiſerit, quuquis pia diligen-
tia quæſierit, diviniths adjutus poterit invenire. Ibid. l. 2. c. 66. S quæra-
tter, cur tanta authoritas interpretationiz ſeptuagintz multis in locis diſtet ab
ea veritate, quæ in Hebrais Codicibus inyenitur; nihil occurrere probabilius
exiſtimo, quam illos ſeptuuginta eo ſpiritu interpretatos, quo & illa, quæ in-
terpretabantur, dicta ſunt. lbid. l. 3. c. 7. quærens, cur Matthæus loco
Zachariæ citet Jeremiam, reſpondet: Quid intelligendum eſt, niſi hoc
actum eſſe ſecretiore conſilio providentiæ D ETI, qua mentes Evangeliſtarum
ſunt gubernata. Potuit enim feri, ut animo Matthai pro Zacharia
Jeremias occurrerit, ut fieri ſolet; quod tamen ſine ulla dubitatione emen-
daret, ſaltem ab aliis admonitus, qui ipſo adbuc vivente legere potuerunt,
niſi cogitaret, vecordationi ſux, quæ ſancto Spiritu regebatur, non fruſtra
occurriſſe aliud pro alio nomen Prophetæ, niſi quia ita Dominus ſcribi conſti-
tuit. Cur autem ita conſtituerit Dominus, prima illa cauſa debet cogitari;
etiam ſic eſſe inſinuatam, ita omnes Prophetas uno ſpiritu locutos, quàm ſi
oimnium omnia Prophetarum uno unius hominis ore dicerentunr, & ideo
indubitanter accipi debere, quacunque per eos Spiritus ſanctus dixit,
& ſingula eſſe omnium & omnia ſingulorum. Cum igitur &0ẽtqua dida
ſunt per Jeremiam, tam ſint Zachariæ quaàm Jeremia; & quæ dicta ſunt per
Zachariam, tam ſint Jeremiæ, quam Zachariæ, quid opus erat, ut emendaret
Matthaus, cum aliud pro alio ſibi nomen occurrens a ſe ſeriptum legiſſet? ac
non potius ſequens authoritatem Syiritùs ſancti, à quo mentem ſuam regi plus
nobis ille utique ſentiebat, ita hoc ſeriptum relinqueret, ficus euse admonendo
sonſtituerat ei Dominus. Ibid. I. 3. c. 13. Eandem revolvens Mactionenn
cur Evangeliſtæ easdem res narrent diverſo, aut etiam inverſo ordine
temporis, ſic ait: Marcus eo loco id ponendum judicavit, qus loco divina
inſpiratione ſuggeſtum eſt. Recordationes enim eorum ejus manu gubernatæ
ſunt, qui gubernat aquam, ſicut ſeriptum eſt, qualiter ipf placuerit. Fluitat
enim humana memoria per varias cogitationes, nec in cujusquam potefſtate ;
quid & quando veniat ei in mentem. Cum ergo illi ſanti & veractes viri quaſi
fortuita recordationum ſuarum propter narrationis ordinem occultæ DEI pote-
ſtati, cui nibil fortuitum eſt, commiſiſſent, non oportet quenquam dicere;
boc loco poni debuit, quod ignorat, cur eo loco DElIS poni voluerit. -— Quis
conſiliarius illi fuit, abi ſic gubernavit corda reminiſcentium Evangeliſtarum, &
in Eccleſia faſtigio tanto authoritatis culmine ſublimavit, ut per hac ipſa, qua
contraria videri poſent, multi excoecarentur digni traditi in soncupiſcentias
sordu ſui, & multi exercerentur ad elimandum pium intelleltum ſecundum oc-
cultam

1

Pars III. De Dirinitate Scriptur. 111

cultam omnipotentis juſtitiam. Idem I. 83. quæſt. c. 53. DEUSſic ad ſalu-
tem animarum divinos ns Spiritu ſancto moderatus eſt, ut non ſolum mani-
ſeſtis paſcere, ſed etiam obſeuru exercere nos vellet. Idem I. 18. de Civit.
c. 44. Authores noſtri, in qaibus Sacrarum Litterarum figitur Canon, abſit,
ut inter ſe diſſentiant. Unde non immeritò cum illa ſcriberent, eis D EUM,
vel per eos locutum tanti populi crediderunt. — Vraelitæ, quibus credita ſunt
eloquia DEI, nullo modo pſeudoprophetas cum veris prophetis pari licentia con-
ſuderunt, ſed ſacrarum litterarum veraces ab eis agnoſcebantur, & teneban-
tur authores. Ipſi eis erant Dodores probitatis atque pietatis. Quicunque ſe-
cundum illos ſapuit & ſvixit, non ſecundum hominem, ſed ſecundum DEUIM,
qui per eos locutus eſt, ſapait & vixit. ei ſi dictum eſt; honora patrem tuum,
DEIUS juſſit. Si dictum eſt; Non mæœchaberis &. Non hac ora bumana,
ſed oracula Aivis fuderunt. Quidquid philoj ophi inter falſa verum videre po-
tuerunt, propheticis, hoc eſt, divinis vocibus commendata ſunt, non argumen-
torum concertationibus inculcata, ut non hominis ingenium, ſed DEI eloqui-
am contemnere form daret, qui illa cognoſceret. Idem I. de utilitate cre-
dendi. c. 6. Quantum erat, ut ſimilem benevelentiam (qualis exhibetur
profanis authoribus) praberemus eis, per quos locutum eſſe Spiritum ſanctum
tam diuturna vetuſtate ſirmatum eſt? Idem in Pſal. 90. part. 2. De illa ci-

ritate (ſuperna) littera nobis venerunt; ipſæ ſunt Sripturæ, quæ nos hor-

tantur, ut bene vivamus. Idem Tract. I. in oannem. Joannes de DEO
dixit; & quidem inſpiratus à DEO; quia verò (erat) homo inſpiratus, non
totum (de DEO) dixit, ſed quod potuit. Idem Serm. 15. de Verbis Apo-
ſtoli c. 5§. loquens de Epiſtola D. Pauli ad Coloſſ. dicit: Muminet nos
DEUS, à quo ipſe illuminatus eſt. qui Epiſtolam iſtam ſcripſit nobis, non atra-
mento, ſed ſpiritu DEl viri. Idem Serm. 20. De diverſis, de Mono-
machia Goliæ Loquens ait: David, cujus eſt hoc Pſalterium, immè pers
quem miniſtravit hoc Pſalterium Spiritus ſanctus, puer erat paſcens oyes.

13. Theodoretus Præfat. in Pſalmos. Quidam alios Pſalmos Idithu-
mo adſcribunt; nonnullos filis Core, & aliquos Aſapho, cum & eos Vates eſſe
ab hiſtoria Paralipomenon didicerint. Ego autem de his non multum conten-
derim; cum conſtet, univerſos divini ſpiritäâs aflatu eſe conſcriptos. Etenim
non ignoramus, & Davidem Vatem eſſe; & illos itidem Vates ab hiſtoria Pa-
ralipomenon nuncupari. Vaticinantis autem eſt, linguam prabere miniſtram
gratia ſancti Spiritus, ut legitur in Pſalmis: Lingua mea calamus
ſeribæ velociter ſeribentis.

14. O—-

4

112 Brole gomenorum in Sacram Scripturam

14. COrrillus Alex. l. 7. de Trinit. Sacræ Litteræ, hoc eſt, divinitus in-

Biratæ Srcriptura tradunt.
15. F. Leo Papa. Serm. A. de Epiph., loquens de Manichæis ait:
Mi inſpirata divinitus prophetarum oracula reſpuerunt.
16. D. Gregorius M. Præfat. in Job c. . Nonnulli Sriptorem hujus
operis unum quemlibet ex Prophetis arbitrantur, aſſerentes, quod nullus tam
myſtica DEl verba cognoſcere potuit, niſi cujus inentem Prophetiæ Spiritus ad
ſuperna ſubleyavit. Jed quis hæc ſcripſerit, valde ſuperracaneè quæritur; cum
tamen author libri Spiritus ſanltus fideliter crelatur. Ipſe igitur hac ſeripfit,
qui hac ſeribenda dictavit. lLyſe ſeripſit, qui & illius operis inſpirator extitit;
& per ſoribentis vocem imitanda ad nos ejus facta tranſmiſit. Si magni cujus-
dam viri ſuſceptis Epiſtolis legeremus verba, eaque quo calamo fuiſſent ſceripta,
quareremus, ridiculum profecto eſſet, ſi non epiſtolarum & atsthorem ſcire, &
ſenſum cognoſcere, ſed quali calumo earum verba impreſſa fuerint, indagare
Rtuderemus. Cum ergo rem cognsſcimus, ejusque rei Spiritum ſanctum autho-
rem tenemus, quia ſeriptorem quærimus, quid alius agimus, niſi legentes litte-
ras de calamo perſerutamur? Idem Il. 3 5. c. 15. in ob. Qua per Spiritum
ſanctum bonotum vita deſeribitur, à fide hiſtoriæ non recedar. Idem Hom.
10. in Ezechiel. ad illa verba: Loquéris verba mea ad cús.
Quisquis in explanatione divini eloquii aliter, quam i, per quem prolata ſunt,
ſenſæit, etiam ſi ſub intellectu alio adificationem charitatis requirat, Domini

unt verba, quæ narrat, quia ad hoc ſolum DElIS per totam nobis Soriptu-

ram loquitur, ut nos ad ſuum & proximi amorem trahat. Idem I. 5. Epiſt.
40. ad Theodorum. Quid eſt Scriptura ſacra, niſi quadam epiſtola omnipo-
tentis DEl ad creaturam ſuam? Si quis ſcripta terreni Imperatoris acciperet,
non quieſceret, niſi prius, quid ſibi Iingerator terrenus ſcripfiſſet, agnoviſſet.
Imperator cœli pro vita tua tibi ſuas epiſtolas transmiſit, & tamen easdem epi-
Kolas legere negligiis. Stude ergo quotidie creatori tui verba meditare. Diſce
cor DEl in verbis DEl.
Hi Patres pro adſtruenda conſtanti & uniformi traditione de in-
ſpiratione Scripturæ ſufficiant. Nam cum de illa inſpiratione loquan-
tur non eo modo, quo ſolent loqui de rebus in Eccleſia controverſis;
neque in ullo loco faciant mentionem de ulla in iſto articulo apud Ca-
tholicos controverſia, ſed loquantur confidenter tanquam de re liqui-
da ſine terminis ambiguæ mentis, opineor, pato, &c. manifeſtum eſt,
eam uniformem mentem Eccleſiæ proficiſci ex traditione Apoſtolorum,
qui libros Scripturæ tanquam divinos & inſpiratos Eccleſiæ commenda-
runt.

7 7

—

—

BPars III. De Dirinitate Kripturæ. 1 3

runt. Solvendæ hic forent objectiones, quæ contra inſpirationem fin-
gulorum librorum Scripturæ moveri ſolent aut poſſunt. Verum cum

earum nonnullæ pertineant ad modum loquendi, & ſignificandi; aliæ

ad oppoſitiones textuum inter ſe, vel cum hiſtoria profana; quæ omnia
tractantur partim in quaſtionibus ſequentibus, partim in Expoſitoribus
Scripturæ, in Prolegomenis generalibus ſingulas difficultates excutere
ſuperfluum & moleſtum fuerit. —RMM
OQ. IIl. Utrum in Scriptura admitti poſſint propoſitio-
nes falſlæ, quando non pertinent ad materiam fidei & mo-
rum? HWM
Reſp. Id neutiquam admitti poſſe. Ratio eſt, quia ex traditione
Apoſtolorum conſtat, totam Scripturam habendam eſſe ſimpliciter pro
verbo DEI, & pro libro divinitus inſpirato; quod in eo rigore, quo à
primitiva Eccleſia ſemper in ſumma reverentia & religione in actis pu-
blicis Eccleſiaſtieis, & ſolennibus libris habita eſt, non eſſet verum. Hinc
D. Hieronymus contrariam ſententiam vocat impiam. -In Epiſtola
enim 101. ad Pammachium de optimo genere interpretandi, quam jam in
ſenio ſcripſit c. 3. ait: Hac replico, non ut Evangeliſtas arguam falſitatis;
(boc quippe impiorum eſt, Celſi, Porphyrii, Juliani) ſed ut reprehenſores meos
arguam imperitia, & ut id mihi concedant, quod Apoſtolis conceſſuri ſunt.
Confirmatur ex eo, quia ſi ſemel admitteretur, Authores Scripturæ er-
rare potuiſſe, vel actu erraſſe in rebus ad materiam fidei & morum non
pertinentibus, periret illa ingens authoritas Scripturæ, quam tempore
Apoſtolorum, & in primitiva Eccleſia habuit circa libros hiſtoriales &
cæremoniales in ordine ad eruendos ſenſus allegoricos; ſemper enim
reſponderi poſſet, ipſum fundamentum, in quo allegoria, figura, aut

ratiocinatio dogmatica fundatur, non eſſe certum, eò quod non perti-

neat ad materiam fidei & morum. P. de Turre Tracét. I. q. y. app. 3.
§. 9. etiam conjecturam ſumit ex figura illorum animalium, quæ trale-
bant currum divinæ gloriæ; ſicut habetur Ezechielis 10. v. 12.; ubi de-
ſcribuntur plena oculis ante & retro. Quidquid enim figuretur per illa
animalia, certé mulritudo oculorum extendenda cſt ob paritatem ad
ipſos Scriptores Hagiographos, aut ad Angelos Cherubinos, à quibus
tanquam miniftris DEl dirigebantur; quia cx traditione Apoſtolica con-
ſtat, Scripturam efſe Verbum DEI, divinitus inſpiratum, prout q. I.
oſtenſum eſt.
Okłjicies tamen. I. Authoritatem Hicronymi & Auguſtini, quji
P dubi-

1II4 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

debitarunt ipſi, an non aliquoties Evangeliſtæ memoriâ lapſi ſint, &
teſtantur, alios viros Eccleſiaſticos ea de re dubitaſſe, & relinquunt
etiam aliis libertatem, in hoc puncto dubitandi. Hieronymus in c. 5§.
Micheæ ſic fcribit: Sunt qui aſſerant, in omnibus pene teſtimoniis, quæa de
veteri Teſtamento ſumuntur, iſtiusmodi eſſe errorem, ut ordo mutetur aut ver-
ba, & interdum ſenſus quoque ipſe diverſus ſit, Apoſtolis vel Evangeliſtis non
ex libro carpentibus teſtimonia, ſed ex memoria eredentibus, quæ nonnunquam
fallitur. Idem in Epiſt. ad Pammach. cc. poſtquam retulerat, verba,
quæ à D. Marco c. I. tribuuntur Iſaiæ, non reperiri in Iſaia, ſubjungit:
Solvat hanc quaſtionem imperite praſumptio, & ego erroris veniam deprecabor.
Conſimiliter Auguſtinus l. 3. de conſenſu Evangeliſtarum c. 7. dicit:
Potuit fieri, ut animo Matthai Evangelium conſeribentis pro Zacharia Jere-

mias occurrerit, ut fieri ſolet, quod tamen ſine ulla dubitatione emendaret, ſal-

tem ab aliis admonitus.
Reſpondeo. Neque Hieronymum, neque Auguſtinum cenſuiſſe, à
D. Marco, aut ab ullo alio Scriptore Hagiographo in ulla re fuiſſe erra-
tum. Nam ambo locis his adductis expreſsè teſtantur, D. Marcum in
hoc loco fuiſſe locutum dictante Spiritu ſanéto. Hieronymus refert
quidem, aliquos ſic ſenſiſſe, quod Marcus erraverit, ſed opiniones quas
refert, non facit ſuas. Sic enim ipſemet l. I. Apol. cont. Ruff. ait: Ex-
poſitoris Oficium eſſe, ut veterum referat ſententias, nec judicium de illis ſerat,
ſed Lectoribus opinionem relinquat, ut id probent, quod verius eſſe probaverint.
Auguſtinus verô in libris de conſenſu Evangeliſtarum, prout fatetur in
libris Retraét. l. 2. c. 16. agit contra infideles, qui aſſerebant, Evangeli-
ſtas fuiſſe mentitos, nec fide dignos eſſe. His autem ſufficiebat reſpon-
dere, Evangeliſtas potuiſſe falli memoria ſine mendacio. Cæterum
uterque reſpondet, D. Marcum non dixiſſe falſum; eò quod tribuerit
Iſaiæ tantum ſubſtantiam facti, non modum verborum; ita ut defectus

memoriæ in Evangeliſtis verſetur circa verba & expreſſionem, vel quod

Spiritus ſanctus inſinuare voluerit in omnibus Prophetis locutum eſſe
DEum, ut perinde ſit, ſive citetur Iſaias, ſive jeremias. Sed prior ze-
ſponſio Hieronymi eſt verior. Potuiſſent etiam reſpondere, in textu
Originali, nempe Græco, non reperiri Iaiam, ſed tantům, prout di-
Ctum eſt in Prophetis. Sic enim legitur in editione Complutenſi, Veneta, &
Hagenavienſi: quæ tres editiones Græcæ prodierunt jam ante Luthe-
rum. Cæterùm quod Auguſtinus opinione propria non tribuat
Marco errorem, patet ex eo, quia in variis textibus. q. I. relatis teſta-

tur, in Scriptura nullam contineri falſitatem. Quibus addi poteſt ſe-
= quens

Pars III. De Dirinitate Scripturæ. 11 ¾

quens textus l. II. contra Fauſtum c. 4. ubi ait: In hoc Paulum aliquando
erraſſe, & proficiendo mut aſſe ſententiam, abſit ut dicamus; quod etiam ipſe
Fauſtus ſenſit, quàm improbè & impiè diceretur; maluitque dicere, Pauli Epi-
ſtolam aliorum falſitate corruptam, quam ipſius errore vitioſam. - In Scriptu-
ris N. & V. T. ſi quid velut abſurdum moverit, non licet dicere author hujus li-
bri non tenuit veritatem; ſed aut Codex mendoſus eſt, aut Interpres erravit,

aut tu non intelligis. — Alioquin nulla erit pagina, quà bumana regatar infir-

mitas; librorum Canonicorum authoritas aut contempta penitus aboletur, aut
interminata conſunditur. Immo etiamſi Evangeliſta errore perſonali, &
lapſu memoriæ credidiſſet, textum à ſe relatum contineri totum in Iſaia,
non tamen ipſam ejus propoſitionem fore falſam. Nam ſicut ſæpe con-
tingit, ut quis edat propoſitionem falſam in ſenſu intento veram: ita
etiam ex lapſu memoriæ poteſt quis edere propoſitionem in ſenſu inten-
to falſam, quamvis in ſenſu obvio, ut jacet, recipiat aliquem ſenſum
verum, & expoſitionem ſanam. Hoc ergo contingere potuiſſe in D.
Marco, & aliis Scriptoribus ſacris, forte admittit D. Auguſtinus. Quod
veròô D. Hieronymum attinet, is in Epiſtola ad Pamachium I. cc. adeo
certum eſſe ſupponit, D. Marcum quoad ſubſtantiam in textu controver-
ſo attigiſſe veritatem, ut niſi hoc concedatur, aſſerat à calumniatoribus
ſuæ verſionis non potuiſſe ſolvi hoc dubium, quin incidant in impieta-
tem Celſi, Porphyrii, & Juliani, tribuentium Evangeliis noſtris falſita-
tem. Si ergo Hieronymus hoc ipſo textu D. Marci utitur tanquam ex-
emplo, ut demonſtret contra ſuæ verſionis calumniatores, in verfioni-
bus magis attendendum eſſe ad mentem Scriptoris, quàm ad verba,»
clarum eſt, à D. Hieronymo ſupponi tanquam cer n, quod D. Mar-
cus quaſi periphraſi cum mente Iſaiæ congruat. Ex his ergo colligitur,
quod ſententia oppoſita non ſolum habenda ſit pro ſummè temeraria, ſed
etiam pro erronea, prout rectè P. de Turre Il. cc. obſervat.

Q. III. An Scriptura ſit immediatè inſpirata à Spiritu
ſancto etiam quoad ſingulas propoſitiones? aut omnino
quoad ſingula verba? OJM
Reſp. In hac quæſtione eſſe duas Doctorum Catholicorum ſenten-
tias. Prior defendit, Scriptoribus ſacris immediatè inſpiratas eſſe ſin-
gulas propoſfitiones; immo etiam verba, quibus illæ propoſitiones ex-
primuntur. Altera ſententia docet, Scriptores ſaeros ſpecialiter à DEO

fuiſſe motos, ut ſe ad ſcribendum accingerent, & quæ jam aliunde no-
ððRU rant;

416 Pryolegomenorum in Sacram Soripturam

rant, calamo committerent; eòsque ſpecialem habuiſſe aſſiſtentiam
Spiritũs ſancti, ne aliquando falſa ſeriberent; cæterùm propoſitionum
ſenſum, phraſes & verba, & orationis contextum, quibus ſenſa animi
exprimerent, ipſorum laboris fuiſſe & ſudoris. Referam utriusque
ſententiæ fundamenta, cum eorundem ſolutionibus, relinquendo cui-
vis libertatem amplectendi quam-duxerit veriorem.
Fundamenta prioris ſententiæ affirmativæ ſunt iſta.
I. Hæc ſententia conformior eſt multis textibus SS. Patrum, hac
parte 3. q. I. relatis. Adeoque conformior eſt traditioni.
2. Tota Scriptura eſt Verbum DElI. Sed de ratione verbi eſt, ur
immediate procedat ab eo, cujus dicitur verbum. Ita enim obſervat
D. Thomas I. Sent. d. 27. q. 2. a. 2. Et q. 4. de verit. a. 2. Et l. 4. c. Gent.
c. II. quod verbum dicat relationem origini ad ſuum principium, à quo
procedit.

3. Jeremiæ inſpirata fuerunt immediatè omnia verba; ergo idem

præſumendum eirca alios Scriptores ſacros. Antecedens patet ex c. 36.
Jeremiæ v. 18., ubi Baruch de Jeremia loquens ait: Ex ore ſuo loqueba-
tur, quaſi legens ad me omnes ſermones iſtos; & ſeribebam in volumine atra-
mento.
4. Chriſtus ſuis Apoſtolis promittit, ſe illis ditaturum omnia ver-
ba, quando ſtabunt coram tribunalibus. Nolite, inquit, cogitare, quo-
me do aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora, quid loquamini. Non
enim vos eſtis, qui loquimini, ſed Spiritus patris veſtri, qui loquitur in vobis.
Matth. 10. Cum ergo non ſit minor ratio utendi hac ſpeciali providen-
tia erga Scriptores Sacros, qui loquuntur coram toto mundo, non una
ſolùm vice, ſed perpetuo uſque ad finem, idem illis conceſſum eſſe pri-
vilegium veroſimile eſt.
5§. Si Spiritus ſanctus non inſpiraſſet ſingula verba Scriptoribus ſa-
cris, non foret diſcrimen inter definitihnes Conſfiliorum generalium ac
ſummorum bontificum; & inter Scripturam ſacram; quia etiam illæ
fiunt cum aſſiſtentia Spiritus ſancti, quin vocentur Scriptura Sacra aut
Verbum DEl. Hoc autem eſt contra communem Theologorum apud
Suarez Tr. I. Diſp. 5. Sect. 3. ubi dant hoc diſerimen; quod Scriptura
ſit dictata à Spiritu ſancto quoad ſenſum & verba, non autem definitio-
nes Conciliorum.

6. Si

l

Ml

ð

M
—

PBars III. De Dirinitate Scriptarcg. 117

—

6. Si non fuiſſent inſpirata ſingula verba, poſſent unis verbis ſub-
ſtitui alia, quin propterea mutaretur Scriptura Sacra in fui parte con
ſtitutiva; ſed hoc videtur repugnare verbis Chriſti Matth. 5. Jota
unum, aut unus apex non praæteribit aà lege. & Lucæ 21. Cælum & terra
tranſibunt, verba autem mea non tranſibunt. H
7. Patres plerique teſtantur, ex ſingulis Scripturæ verbis ac ſylla-
bis erui poſſe plurima myſteria; immo in iis latere omnes ſenſus in-
tendibiles à Spiritu ſancto; hoc autem verum non eſſet, ſi verba ſo-
lum eſſent ex ſele tu Scriptoris, & Spiritus ſanctus ſe in iis ſolùm ha-
beret permiſſivè ac negativè cum aſſiſtentia, ne immiſceretur falſitas.
Idem argumentum formari poteſt ex variis numeris in Scriptura recen-
ſitis; ex variis menſuris & ponderibus; ex variis particulis conjuncti-
vis; ex variis factis hiſtoricis; ex variis circumſtantiis verborum & ge-
ſtorum &c. ex quibus omnibus Patres eruunt varia myſteria & ſignifi-
cationes, quia ſupponunt, nullum verbum, aut circumſtantiam fuiſſe
in Scriptura otiosé poſitam, ſed tantùm alicujus ſignificationis gratia,
à Spiritu ſancto intentæ?. Ut hoc argumentum appareat validius, præ-
ter textus jam q. I. adductos ſerviunt etiam ſequentes.
I. Origenes Hom. I. in Exod. Sacræ Kripturæ locus quilibet, ſi dili-
genter excutiatur, ingentem doctrinæ materiam poteſt ſuppeditare.
2. Hieronymus in c. 3. Epiſt. ad Epheſ. Singuli ſermones, ſyllaba, quies,
& puncta in divinis ſeriptis plena ſunt ſenſibus.
3...’ Chryſoſtomus Hom. 21. & 24. in Geneſin. In ſacris Litteris nihil
eſt, quod non ingentem theſaurum contineat, modo ſcrutatorem habeat. Ideo
in ſacris Litteri nil contemnatur, aut obiter pratereatur, etſi nomina recen-
ſeantur. Ego omnes vos obſecro, ne ſimpliciter ea, qua in criptura ſacra
tenuia ſunt, tranſeatis. Mihil enim hic ſcriptum eſt, quod non multas conti-
neat ſenſuum divitias. Nec enim vel ſyllaba, vel articulus eſt in ſacris Litte-
ris, in cujus profundo non ſit quupiam grandis theſaurus. Cum autem myſterius
tota gravida ſit &criptura, quis ambigat, vel in ipſis nominibus propriis, ſiye in
poſitione ſive interpretatione multum theſaurum doctrina latere? Idem de
Verbis Iſaiæ Hom. 2. Sunt homines quidam, qui poſtquam ſacros libros in
manus ſumpſerunt, deinde repererunt vel annorum numerum, vel nomina re-
cenſionum, illico pratercurrunt. Et incuſantibus reſpondent: nomina tantùm
ſunt, neque quidquam habent utilitati. Quid ais? DEUs'loquitur; & tu
audes dicere: Nulla eſt dictorum utilitas? JSed quid loquor de temporibus, &
nominibus, titulisque; diſce, quantum paleat unius tantum litterulæ adjectiæ;
P 3 ac de=

118 Prologomenorum in Sacram Scripturam

ac deſine tota contemnere nomina. Idem Serm. . de Lazaro. Cum nune

quoque videam, ſub foliis latere ſenſus occultos, age & hos amputemus. Siqui-
dem vinea poſt fructus ſemel à vindemiatore deſectos ſtat nuda fructu, nihil ha-
bens prater folia. Verùm ſpiritualis vinea divinarum Scripturarum non item;

ſed quamyis, quidquid videbatur, ſuſtulerimus, tamen adbuc amplius ſupereſt tol-

lendum. - Non dixit (Abraham ad Lazarum) cébiſti, ſed recepiſti.
Multum affert diſcriminis additio prapoſitionis. Quod enim perſape Charitati
veſtræ dixi; vel etiam ſyllabarum ſcrutatores eſſe debemus. Soerutamini enim
cripturas, inquit. Nam jota unum aut apex unus ſapenumero ſenſum ex-
citat. Ut autem intelligas, etiam unius elementi additionem ſenſum effcere;
bic ioſe Abraam prius Abram dicebatur; eique dixit DElUIS. Non erit
nomen tuum, Abram, ſed Abraam. Addidit A, & patrem illum
multarum gentium reddidit. Ecce igitur unius elementi additio multam proſa-
piam indicavit. NWoli ergo talia temere praterire. Sc aliud eſt capere,
aliud rébere. Idem Serm. 18. ad illum textum Pauli: Salutate
Priſeillam I ſacris Litteris nihil ſupervacaneum intelligatis, & non ne-
ceſarium, ſive unum Jota ſit, ſive apex unus. Immo etiam ſimplex ſalutatio
magnum nobis pelagus aperit ſententiarum. Quid dico, ſimplex ſalutatio?
Sape vel Litteræ unius acceſſio integrum agmen ſententiarum invexit. Atque
boc in nomine Abraha videre lictt. Idem Serm. ſupra illum textum:
Sußicit tibi gratia mea, ſic diſcurrit: Age, incipiamus, unicam voculam
vobis explicaturi, in qua enodanda tota hæc nobis verſetur oratio. Hac ſiqui-
dem ſacrarum Litterarum ubertas eſt. Dein explicat toto ſermone vocu-
lam hanc Satan, ut declaret. quis ſit ille angelus Satanæ, qui Paulum
colaphizavit. Idem Hom. A2. in Geneſin. ad illa verba DEI: Non
celabo ab Abraham puero meo. Dignum eſt, ut neque iſtud prate-
reamus. Neque enim ſillabam, neque apicem in divina Scriptura praterire opor-

tet. Quanta enim dignitatis eſſe putas, quod dicit Abraham puerum ſuum?

quantæ affectionis? quanti amoris ? Idem Hom. 16. in Gen. In divi-
vis Scripturis etiam in parva dictione eſt multa cogitationum vis, & immenſæ

inveniuntur divitic. Talis enim natura eſt hujus theſauri, ut abundare faciat

eos, qui ſe inveniunt, & nunquam deficiat.
4. Auguſtinus l. 12. Confefſſ. c. 30. & 31. ait: Moyſen Scriptura bu-
jus diſpenſatorem ſpiritu plenum ita honoremus, ut hoc eum cum hac ſeriberet
attendiſſe credamus, quod in eis maximè & luce veritatis, & fruge utilitatis
B ccellit.

5

Pars III. De Dirvinitate &ripturg. 119

excellit. Ita cùm alius dicit; hoc ſenſit quod ego, & alius; immo illud quod
ego; religioſius me dicere arbitror, cur non utrumque potius, ſi utrumque ve-
rum eſt? Et ſi quid tertium, & ſi quid quartum, & ſi quid omnino aliud ve-
rum quispiam in his verbis videt, cur non illa omnia vidiſſe credatur, per quem
unus DEUS ſacras Litteras vera & diverſa viſuris multorum ſenſibus tempera-
vit? Ego certè ſic mallem ſcribere, ut quod veri quisque de his rebus capere poſ-
ſet, mea verba reſonarent, quam ut unam ſententiam ad hoc apertius ponerem,
ut excluderem cateras, quarum falſitas me non poſſet offendere. Nolo itaque
tam praceps eſſe, ut hoc illun virum (Moyſen) meraiſſe non credam. JSenſit
ille omnino in his verbis, atque cogitavit, cum ea ſeriberet, quidquid hic veri
potuimus invenire, & quidquid nos non potuimus, aut nondum poſſumus, & ta-
men in eis inyeniri poteſ. HZ
5. Chryſologus Serm. 64. dicit: Singala &-ripturæ verba, ſi libris ſin-
gulis mandarentur, nec ſic myſteria, qua in ipſis ſunt, audientibus perlucerent.
Et Serm. 146. Mon apices, non literæ, non ſyllaba, non verbum, non no-
mina, non perſonæ in Evangelio divinis vacua ſunt figuris.
Octayo SS. Patres hanc concluſionem docent fermè in terminis.
Nam I. S. Ambroſius in Proœm. ad Evang. Luc. ait: Matthaus, Marcus,
Lucas, & Joannes non conati ſunt, ſed divino ſpiritu ubertatem dictorum re-
rumque omnium miniſtrante ſine ullo molimine cœpta compleverunt. 2. S. Gre-
gorius M. in Proœm. ad librum Job c. I. ſcribit: Parum curandum eſt de
authore ſecundario libri Job; quia author illius libri eſt Spiritus ſanctus; ipſe
hac ſcripfit, qui hac ſeribenda diclavit. Dictare autem eſt traétim verba
ſeribenti deſignare, quæ calamo committat, prout ipſe S. Gregorius in
ſubſequentibus ſe explicat. Addit enim hanc paritatem: & magni viri
ſuſceptis Epiſtolis legeremus verba, ridiculum eſſet, ſi quali calamo earum verba

impreſſa fuerint, indagare ſtuderemus. Cum ergo Spiritum ſanctum authorem

tenemus, quia Scriptorem quarimus, quid aliud agimus, niſi de calamo perſoru-
tamur? - Sriptores ſacri eloquii, qui impulſu ſancti Spiritus agitantur, ſic de
ſe teſtimonium quaſi de aliis proferunt. Spiritus ergo ſanctus per Moyſen locu-
tus eſt de Moyſe. Spiritus ſanctus per Joannem locutus eſt de Joanne. Paulus
quoque quia non ex ſeipſo loqueretur, inſinuat dicens: An experimentum qua-
ritis ejus, qui in me lo quitur Chriſtus? Hinc eſt, quod Angelus, qui Moyſi ap-
paruiſſe deſeribitur, modo Angelus, modo Dominus memoratur. Angelus vi-
delicet propter hoc, quod exterius loquendé ſerviebat. Dominus autem dici-
tur, quia interius præſidens loquendi eficaciam miniſtrabat. Cum ergo loquens
ab interiori regitur, & per obſequium Angelus, & per inſpirationem Domi-
nus

120 Prolegomenorum in Sacram Sertpturam

nus nominatur. Hinc David ait: Attendite legem meam. MWon enim lex
David erat; ſed perſonam ejus, ex quo loquebatur, aſſumens, ipſius authori-
tate loquitur, oujus inſpiratione replebatur. - Itaque Scriptores ſacri eloquii,
quia repleti Spiritu ſancto ſuper ſe trahuntur, quaſi extra ſemetipſos kunt, &
Jſic de ſe ſententias quaſi de aliis proferunt. 3. D. Auguſtinus I. 8. Conf. C.
ult. vocat D. Paulum & alios Scriptores ſacros calamum Spiritũs ſan ci.
Arripui, inquit, venerabilem ſtylum Spiritäàs tui, & pra cateris Apoſtolum Panu-
lum. Idem Serm. 2. de Nativitate Domini. Syiritus ſanäctus ipſe locutus
eſt in Apoſtolis; ipſe efferbuit in Prophetis, dicente B. Petro: Wpiritu ſan-
&to inſpirati locuti ſunt ſancti DElI homines. Salvator in Mat-
thao ait ad Diſcipulos: NWon vos eſti, qui loquimini, ſed Spiritus ſanctus. Si-
militer & David plenus Kiritu ſancto, guis per eum loqueretur, manifeſta vo-
ce denuntiat, dicens: Audiam, guid loquatur in me Dominus
DEUS.
Nond. DEIIS ut author naturæ habet providentiam etiam parti-
cularem circa ſpecies herbarum, arenularum, animalculorum, capil-
lorum, & aliorum quarumvis minimarum rerum, quibus omnibus pro-
videt de mediis ad finem illorum proportionatis. Ergo præſamendum,
quod ſimilem curam geſſerit circa ſingula quævis verba Scripturæ; pro-
ut argumentatur Origenes, relatus q. I. .
Decimòè. Concilium Tridentinum Seſſ. 4. dicit: &. Gnodus omnes
libros tam V. quàm N. T. nec non Traditiones; cum utriusque D EIIS ſit
author, tanquam oretenus à Chriſto, vel à Spiritu ſancto dictatas pari reveren-
tia ſuſcipit. Et quamvis ultima verba videantur referri tantum ad Tra-
ditiones, intentio tamen Tridentini cenſenda eſt reſpicere etiam ad
Scripturæ libros; quia non decet traditionibus tribui majorem reve-
rentiam, quàm Scripturæ, prout tamen mererentur, fſi illæ eſſent quaſi
ex ore Spirits ſanéti dictatæ; hæ non. Cum ergo poſtea ſubjungat;
Scripturam cum omnibus ſuis partibus recipiendam eſſe, etiam verba 4
Chriſto, vel a Spiritu ſancto velut oretenus dictata præſumenda ſunt.
Uudecimd. Regulæ interpretandi Scripturam à Patribus traditæ non
bene conveniunt cum oppoſita ſententia. Patres enim docent, in om-
nibus, quæ non pertinent directè ad doctrinalia pro informatione fidei
& morum, quærendum effe ſenſum figuralem ſeu allegoricum, utique
à Spiritu ſancto intentum. Ergo cum de hoc ſenſu Scriptor eogitare
non potuerit ex ſemetipſo, neceſſariè debuit ad ſingulas Propolifonos
ſpecia-

—. — — — —

— — =—.

Pars III. De Divinitate Scripturd. 121

ſpecialiter ac poſitivè applicari, ut ſcriberet idonea ad præfigurandas

veritates à Spiritu ſancto intentas. D. Auguſtinus I. 3. de Docéct. Chriſt.

c. 10. ſcribit: Quidquid in ſermone divino neque ad morum honeſtatem, neque
ad fidei veritatem propriè referri poteſt, figuratum eſſe cognoſce. Et I. 15. de
Civit. c. 22. Non in hoc tantùm ſacri libri ſeripti ſunt, ut res geſtas narrent;
ſed ut allegorica in eis quarantur. Idipſum demonſtratur ex Epiſtolis D.
Pauli, & Apocalypſi, ubi variæ res ſumuntur allegoricè, allegoria à Spi-
ritu ſancto intenta.
Duodecimò. Patres tribuunt Scripturæz quendam Idiotiſmum, ſeu
modum loquendi illi proprium; qui tamen non haberet locum, ſi mo-
dus loquendi ſingulis Scriptoribus fuiſſet proprius ſine ſpeciali verbo-
rum inſpiratione. Origenes Hom. I. in Cant. & Hieronymus dicunt:
Moris eſt Scripturarum, Imperativum modum pro Optativo modo ponere. Au-
guſtinus in Pſalmum 78. Divina Scriptura mos eſt, ut optare videatur ma-
lum, quod futurum eſt, cum non optet, ſed pravideat. D. Gregorius Moral.
I. 8. c. 16. Mos ſacri eloquii eſt, ut res ſemel dicta pro confirmatione replicetur.
Et 1. 5. Mor. c. 29. Mos eſt divinarum Litterarum, ut cum aliquid narrant in-
terpoſita alterius cauſæ ſententia, ad ſuperiora protinus redeant. Similia ha-

bent D. Auguſtinus in Geneſin q. 4. c. 3 I. & D. Hieronymus Comment.

in Iſaiam.
Decimò- tertib. Sententia oppoſita eſt contra torrentem omnium
Theologorum; eademque ab Univerſitate Lovanienſi, & Duacenſi
damnata eſt Anno 1586. Ita enim docet Graveſon in Tract. de Scripiu-
ra ſacra part. I. S. 3. in Prænotandis & in fine. Hæc igitur adduci poſ-
ſunt pro prima ſententia affirmativa. Econtra.

Fundamenta poſterioris ſententiæ negativæ ſunt ſequentia.

Primò Definitiones Conciliorum Generalium aquiparantur Scriptu-
vis: eædem ſunt Regula noſtra fidei ſicut Scriptura; & dici poſſunt Ver-
bum D EI inſpiratum Eccleſiy, quamvis communiter non credatur, in
ejusmodi Definitionibus DEUM immediatè inſpiraſſe ſenſum omnium
propoſitionum aut ſingula verba, ſed ea à Patribus & ſummis Pontifi-
cibus ſciantur jam antecedenter ex traditione & inſtitutione. Ergo idem
ſufficiet circa ſacram Scripturam. Antecedens probatur ex illo D. Gregorii
M. textu in l. I. Epiſt. 24. ad Joannem C. P., ubi ait: Sicut ſancti Eyangelii
quat uor libros, ſic quatuor Concilia ſuſcipere & ſvenerari me fateor; quia in his
ſana fidei ſtruitura conſurgit, & cujuslibet vitæa atque actionis norma conſiſtit
Hinc.

122 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

Hinc & Ludovicus Bail in ſumma Conciliorum Tom. I. fuſam ſuam

diſſertationem præliminarem inſcribit: De Triplici Verbo DEI. Ubi part.
3. de verbo DEl per Eccleſiam definito ſcribit: Dicendum eſt, reſpecta
eorum, quæ tam Scriptura, quàm Eccleſia loquitur, aqualis eſt authoritas ad
obligandum fideles. Ratio eſt, quia utrobique vox DEIeſt. Vox Eccleſiæ tam
4 DEO, & tam vox DEI eſt, quàm verbum Scripturæ ſacra, & tam DEIIS
loquitur per Eccleſiam, quàm per Scripturam, & DEIUIS utrobique æqualiter
verax eſt. Ita Bail, qui tamen addit ex Suario Tr. I. de fide, Diſp. 5.
Sect. 3., quod Scriptura ſit à DEO quoad ſenſum & verba; ſed defi-
nitiones Eceleſiæ tantùm quoad ſenſum, non quoad Verba.
Secundb. Dantur adtu Scripturæ, quæ non ſunt immediatè inſpi-
ratæ à DEO quoad ſingulas propoſitiones & quoad ſingula verba.
Antecedens probatur. Authores librorum Canonicorum teſtan-

tur, ſe in conſcribendis libris habuiſſe magnum laborem; ſe in iis de-

ſudaſſe; ſe ea ſeribere ex teſtimonio idoneorum teſtium, ſe eadem vi-

diſſe, &c. Qui modi loquendi non conveniunt ſcribæ excipienti ver-

ba dictantis. Sic I. Author libri Machabæorum I. 2. c. ult. ſeribit: Ego
quoque in his faciani ſinem ſermonis, & ſiquidem bene, & ut hiſtoriæ competit,
boc & ipſe velim; ſi autem minus dign?, concedendum eſt mihi. Sicut enim
vinum bibere, aut ſemper aquam, contrarium eſt; alterius autem uti delecta-
bile, ita legentibus, R ſemper exactus ſit ſermo. Et l. 2. c. 2. Ab Jaſone Cy-
renao quinque libris comprehenſa tentavimus nos uno volumine breviare; conſi-
derantes eam multitudinem librorum, & dificultatem volentibus aggredi narra-
tiones hiſtoricorum propter multitudinem rerum. Curavimus volentibus legere,
ut eſſet animi oblectatio; ſtudioſis verò, ut facile poſſint memoriæ commendare;
oinibus autem legentibus utilitas conferatur. Et nobis quidem ipſis, qui hoc
opus breviandi cauſa ſuſcepimus, non facilem laborem, immd verò negotium ple-
num vigiliarum & ſudoris aſſumpſimus; ſicut hi, qui praparant conyvivium, &
quærunt aliorum voluntati parere, propter multorum gratiam, libenter labo-
rem ſuſtinemus, veritatem quidem de ſingulis authoribus concedentes; ipſi au-
tem ſecundum formam brevitati ſtudentes. 2. D. Lucas in principio ſui
Evangelii pariter oſtendit, ſe non attendiſſe ad inſuſurrationem Spiri-

tus ſanécti quoad ſelectum verborum & geſtorum, ſed ad teſtimonia

idoneorum teſtium. Sic enim prout in textu græco explicatius habetur,
orditur: Quoniam complures aggreſſi ſunt contexere narrationem earum, quæ
inter nos certiſſima fidei ſunt, rerum; ſicut tradiderunt nobis, qui ab initis
ſuis oculis viderant, ac pars aliqua fuerant eorum, qua narrabant, viſum eſt &
mihi

Pars III. De divinitate Sriptura. 123

mihi, ut cuncta, quæ ab initio hucuſque alta ſunt, exactè aßecutus, tibi ſcri-
berem optime Theophile, quò agnoſcas eorum, de quibus edoctus fueras, certi-
tudinem. Idem, poſtquam abſolverat Evangelium, confimili perpe-
tua attentione ad teſtes idoneos ſcribit Acta Apoſtolorum, in quibus
nihil refert, niſi quod ipſe viderat, aut à teſtibus de viſu acceperat;
ita ut Promium Evangelii etiam referri poſſe videatur ad Acta, tanquam
continuationem Evangelii. Sic enim incipit: Primùm quidem ſermonem

feci de omnibus qua cœpit JEſus facere & docere uſque in diem, qua aſſumptus

eſt. 3. Pari modo D. Joannes ſe ea præcisè annuntiarurum ſpondet,
quæ ipſe viderat; cujus reſtrictionis nulla cauſa forer, ſi ſingulas pro-
poſitiones & verba excepiſſet ex ore dictantis Spiritús ſanécti. In Evan-

gelio c. 19. dicit: Qui vidit, tetimonium perhibuit. Et Epiſt. I. c. 1. Quod

audivimus, quod vidimus oculis noſtris, quod perſpeximus, & manus noſtra con-
trectaverunt, annuntiamus vobis. 4. Pars ultima Proverbiorum tantum eſt
rememoratio monitionum maternarum, in qua utique attentio ſeriben-
tis non fertur ad extraordinariam inſtructionem alterius dictantis.
Prov. c. 31. Verba Lamuelis Regis; viſio, (ſeu ut in Græco habetur,
Reſponſum, aut prout in Hebraico, tentamen, reviſio, inſpectio) qua eru-
ivit illum mater ſua. §. In Eccleſiaſte tantuùm refettur Concio à Salo-
mone habita. Sic enim inſinuatur c. ult. his verbis: Cum eſſet ſagientſſ.
Gimus Eccleſiaſtes docuit populum. &. 6. In Ececleſiaſtico fit tantùm col-
lectio Proverbiorum veterum, & doctrinarum. 7. Evangelium D.
Marci eſt tantùm compendium Evangelii D Matthæi, omiſſis iis, quæ

minus idonea videbantur pro uſu & inſtructione Gentilium. Quæ om-

nia oſtendunt, attentionem horum Scriptorum in ſingulis verbis &
propoſitionibus ſpecialiter non fuiſſe ad inſpirationem Spiritús ſanécti,
ſed ad teſtimonia alia fide digna.
Tertibd. Origenes & alii plures cenſent, Epiſtolam D. Pauli ad
Hebræos eſſe quidem quoad ſubſtantiam D. Pauli; quoad verba autem
& ſtylum eam eſſe vel Clementis Romani vel alterius Scriproris. Ego,
inquit Origenes apud Enſeb. I. 6. c. 19., indubitatò aſſevero, quod (in ea
Epiſtela) ſenſa ſint Apoſtoli; phraſes autem & confructio verborum alte-

rius.

Quartèò. In libris Scripturæ pro diverſitate Scriptorum eſt ingens
ſtyli diverfitas. Alius enim eſt diffuſus & eloquens, alius eſt ſuccinctus
& ſiccior. Talemi ſtyli inæqualitatem obſervavit D. Hieronymus in
Prophetis. Præfatione in Iaiam dicit: De aia ſciendum, quod in ſer-
e mone

124 Proeolegomenorum in Sacram Scripturam

—

mone ſuo diſertus ſit; quippe vir nobilis, & urbana eloquentia; nec habens

quidquam in eloquio ruſticitatis aldmixtum. Idem aſſerit de Oſea Præfa-

tione in Jeremiam. Econtra in eadem Præfat. de Jeremia dicit,

quod modus dictionis apud eum ruſticior ſit, & quod eloquu ſim-

plicitas eidem acciderit à loco, in quo natus eſt, quia erat ex viculo
Anathoth. Ezechielis ſermonem Præfatione in hunc Prophetam dicit
nec ſatis eſſe diſertum, nec admodum ruſticum, ſed ex utroque mediè tempera-
tum. In Epiſtolis D. Pauli obſervatur frequens abruptio ſensũs, & mul-
torum verborum, quæ ſubintelligenda relinquit, ſuppreſſio, & exigua
ſenſuum connexio. Econtra in Epiſtola ad Hebræos evidens eſt partium
connexio. Epiſtola D. Joannis claritate caret non rerum ſoluùm ſed
etiam verborum. Hæc autem ſtyli diverſitas non daretur, ſi idem author
Spiritus ſan ctus ſingulas dictaſſet propoſitiones, & verba, eorumque
conſtructionem. . .

uintb. D. Hieronymus quibusdam Scriptoribus non ſolùm tri-
buit defectum eloquentiæ, ſed etiam poſitivos defectus elocutionis;
quod non poteſt convenienter refundi in Spiritum ſanéctum. Proœmio
in Amos dicit: Amos imperitus ſermone, ſed non ſcientia. Idem in 151.
Epiſt. ad Algaſiam quæſt. 10. de D. Paulo fcribit: D. Paulus, cum ipſe
ſentiat, quid loquatur, in alienas aures puro non poteſt transferre ſermone;
quem cum in vernacula lingua habeat diſertiſſimum, quippe Hebraus ex Hebrais,
ſeipium (in idiomate Græco) interpretari cupiens inyolvitur. & autem hoc
ei in Græca lingua accidit, quam nutritus in Tarſo à parva atate imbiberat,
quid de latinis (ejus interpretibus) dicendum eſt - Multa ſunt verba, qui-
bus juxta morem urbis & provincia ſuæ Apeſtolus utitur. — Nec hoc miremur in
Apoſtolo, ſi utatur ejus lingua conſuetudine, in qua natus eſt. - Sequitur;
ug ſunt rationem quidem bhabentia. Hoc loco, gquidem,
conjunctio ſuperflua eſt. Quod in plerisque locis propter imperitiam artis gram-
maticæ Apoſtolum feciſſe reperimus. Idem explicans Epiſtolam D. Pauli ad

Epheſios ad illa verba: Vinctus JESU Chriſti cognitum faltum
eſt mihi myſterium, ſic ſcribit: Puto, quod & vitioſa in hoc loco elo-

cutio ſit; pro eo enim, quod debuit dicere, vinctus cognovi, ait, vinctus co-

gnitum mihi factum eſt. Si verò quis poteſt etiam juxta ſermonis & elo-
quii contextum docere, Apoſtolum in artis Grammatica vitia non incur-
viſſe, ille potius auſcultandus eſt. Nos quotiescunque ſoloeciſmos aut ta-

le quid annotamus, non Apoſtolum pulſamus, ut matevoli criminantur,

— — — —

— —

rit

ir⸗
ter
4

e

Pars III. De Divinitate Aripturc. 125

ſed magis Apoſtoli aſſertores ſumus, quod Hebraos ex Hebrais abſque verbo-

rum compoſitione & eloquii venuſtate nunquam ad ſidem mundum transduceére
valuißet, niſi prædicaſſet in virtute DEI. Idem in Pſalmum 81. ait:
Videte Paulum, qui ſolæœciſmos facit in loquendo, & totum orbem ſube-

it.
5 Sextb. Euthymius docer, quod Evangeliſtæ ex defectu memoriæ
aliqua documenta Chriſti omiſerint, & D. Auguſtinus omnino trans-
mittit, id fieri potuiſſe, ut eorum memoria erraverit. Euthymius in
Commentario in 4. Evangelia, excerpto ex D. Chryſoſtomo & aliis
Patribus ait, Evangeliſtas, cum longo tempore poſt Cbriſti aſcenſionem ſua
Evangelia ſcripſerint, veroſimiliter multa verba Chriſti oblitos eſſe, nec potuiſſe
ea amplius in memoriam revocare. D. Auguſtinus l. 2. de conſenſu Evang.
c. 7. & c. 22. Docet, D. Matthæum ſuam citationem, qua citavit jere-
miam pro Zacharia ſine dubio fuiſſe emendaturum, ſi de hoc fuiſſet ad-
monitus; quamvis addat, hunc errorem à DEO causaâ alicujus ſignifi-
cationis fuiſſe admiſſum, ita ut in ſenſu, à DEO tanquam principali
Scripturæ authore, intento propoſitio illa non ſit falſa. Ergo verum
non eſt, in Scriptoribus ſacris fuiſſe menti eorum impreſſa verba, &
ſingulas propoſitiones. Vide q. I.
Septimb. D. Chryſoſtomus & D. Baſilius docent, hoc dari diſcri-
men inter Prophetas & alios Scriptores ſacros, quod illi ſcribant di-
tante altero, & ſine labore; hi autem ex ſuo, & cum labore. Ergo

non in omnibus Scriptoribus ſacris dictatæ fuerunt omnes propoſitio-

nes, & omnia verba. D. Chryſoſtomus Hom. 32. in I. Epiſt. ad Co-
rinth. ait: Qui prophetat, omnia ex ſpiritu loquitur; qui autem docet, etiam
ex propria mente loquitur. Qui autem ex ſpiritu omnia loquitur, non laborat,
quia totum donum eſt. Hoc autem eſt humanus labor; etenim de proprio multa
loquitur, conformia tamen ocripturis. Hinc idem S. Doctor Hom. 49. in
Acta dicit: S. Paulum humano modo loqui, non ex Spiritu, dum Pha-
riſæos & Sadducæos inter ſe collidit.
Odtayd. Agobertus Epiſcopus Lugdunenſis Sæculò⁶ nonéê ex inſti-
tuto defendit hanc ſententiam contra Fredegiſum Abbatem, qui con-
trariam propugnabat. Cum enim Epiſcopus cum D. Hieronymo tue-
retur, in Scriptura aliquando contra leges Grammaticas peccari; &
Abbas exiſtimaret, per hoc irrogari injuriam Spiritui ſanto, Agober-
tus ſic reſpondit: Exiguitati noſtra videtur, quod neque vos neque nos de
bac re aliquid ſentire aut dicere debeamus, niſi qua orthodoxos = E
Iſſe

R

126 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Kkiſſe aut dixiſſe legimas. Cumque Abbas inſtaret, quod non ſolùm ſenſum
prædicationis, & modos, vel argumenta dictorum Spiritus ſanctus ſa-
cris Scriptoribus inſpiraverit, ſed etiam ipſa corporalia verba extrin-
ſecus in ore ipſorum fermaverit, reducit ipſum Agobertus ad abſur-
dum dicens: Reſtat ergo, ut ſicut miniſterio Angelico vox articulata forma-
ta eſt in ore afna, ita dicatur formari in ore Prophetarum.
Nond. D. Thomas 2. 2. q. 172. art. 2. c. & art. 3. ex inſtituto oſten-
dit, prophetiam fieri poſſe duplici modo; primòô, ſi ipſæ ſpecies de
novo à DEO infundantut: Secundô, ſi ſpecies jam aliunde habitæ per
novum lumen ad finem ſupernaturalem ordinentur. Sic habet: Erit
autem Propheta, ſi intellectus ejus ſolummodo illuminetur ad judicandum etiam
54, qucz ab aliis viſa ſunt, ut patet de Joſeph, qui expoſuit ſomnium Pharao-
nis; - Lumen autem intelligibile quandoque imprimitur menti divinitus etiam
2d judicandum ſecundum divinam veritatem ea, qua curſu naturali homo appre-
bendit; ſve etiam ad judicandum veraciter & efficaciter ea, quæ agenda ſuat.
Sic igitur patet, quod Prophetica revelatio quandoque fit per ſolam luminis in-
Ruentiam; quandoque autem per ſpecies de novo impreſſas, vel aliter (per
DEUM) ordinatas, (ſicut in jeremia DEUS ſpecies ollæ à ſenſibus ac-
ceptas aliter conbinavit & ordinavit.) Ibidem ad 1. Dicendum quod
quandoque in Prophetica revelatione divinitus ordinantur (id eſt, aliter con-
binantur) ſpecies imaginaria, praaccepta à ſenſu, ſecundum congruentiam ad
veritatem revelandam. Et ad 2. Dicendum, quod ſimilitudo inteligibilis
quandoque immediatè imprimitar à DEO; quandoque à formis imaginatis re-
ſultat ſecundum adjutorium prophetici luminis; quia ex eisdem ſormis imagina-
tis ſubtilior conſpicitur veritas ſecundum illuſtrationem alterius luminis. Et ad 3.
Dicendum, quod quascunque formas imaginatas naturali virtute homo poteſt
formare abſolutè conſiderando, non tamen at ſint ordinatæ ad repraſentandas
intelligibiles veritates, quæ bominis intellectum excedunt, ſed ad hos neceſſarium

eſt auxilium ſupernaturali luminis. Ilbidem art. 3. Dicendum, quod

prophetica revelatio ſit ſecundum quatuor modos, ſcilicet ſecundum influxum in-
telligibilis luminis; ſecundum immiſſionem intelligibilium ſpecierum; ſecundum
impreſſionem vel ordinationem imaginabilium formarum; & ſecundum expreſ-
Kionem formarum ſenſibilium. Ex hoc textu clarum eſt, quod juxta D.
Thomam derur revelatio prophetica, ubi neque infunduntur novæ
ſpecies imaginariæ, neque in ſenſibus exprimuntur novæ ſpecies ſenſi-
biles; ſed præciſe confertur lumen ad recte judicandum in ordine
credenda vel agenda, cirga objecta jam aliunde cognita, viſa, imag-
. nata,

— ,E1äsü

Pars III. De Dirvinitate Scripturæ. 127

nata, aut intellecta. Neque definit D. Thomas, utrum illud lumen ſu-
pernaturale durante ſcriptione vel locutione prophetica debeat ſemper
durare & influere atualiter; an verè ſufficiat, illud perſeverare tan-
tum habitualiter aut virtualiter; in quantum ab initio movit ad ſeriben-
dum vel loquendum in ordine ad finem ſupernaturalem. Immòô verô
art. 4. ſatis clarè inſinuat, ſufficere, dummodo illud lumen ab initio
moverit prophetam ad ſcribendum vel loquendum, quod jam aliunde
viderat, imaginaverat, vel intellexerat. Sic habet: Dicendum, quod
in revelatione prophetica movetur mens prophetæ non ſolum ad aliquid appre-
hendendum, ſed etiam ad aliquid loquendum, vel ad aliquid faciendum; &
quandoque quidem ad omnia tria ſimul; quandoque autem ad duo horum; quan-
doque verò ad unum tantùm. Et quodlibet horum contingit (id eſt, poteſt)
eſſe cum aliquo cognitionis defecta. Nam cum mens prophbeta movetur ad aliquid
aſtimandum, vel apprehendenduns, quandoque quidem inducitur ad hoc, quod
ſolum apprebendat rem ilam (per ſpecies aliunde jam habitas;) quando-
que ulterius ad hoc, quod cognoſcat, haæc ſibi divinitus eſſe revelata. Simili-
ter etiamn, quandoque movetur mens prophetæ ad aliquid loquendum, ita ut
intelligat id, quod Spiritus ſanctus per hac verba intendit. Quandoque autem
ille, cujus mens movetar ad aliqua verba exprimenda, non intelligit, quid Spi-
ritus ſanctus per hæc verba intendat, ſicut patet de Caipha Joan. 11. Simili-
ter etiam, cum Spiritus ſanctus movet mentem alicujus ad aliquid faciendum;
quandoque quidem intelligit, quid hoc ſigniſicet; quandoque verò non intelligit:
ſicut milites dividentes veſtimenta Chriſti non intelligebant, quid ſignificaret.
Cum ergo aliquis cognoſcit ſe moveri à Spiritu ſancto ad aliquid æſtimandum, vel
ſignificandum verbo vel facto, hos propriè ad prophetiam pertinet. Cum au-

tem movetur, ſed non cognoſcit, non eſt perfecta prophetia, ſed quidam in-

ſtinctus propheticus. Ex his dictis D. Thomæ colligitur quod ad ratio-
nem prophetiæ ſufficiat dummodo ab initio lumine ſupernaturali Scri-
ptor moveatur ad verè æſtimanda ea, quæ novit, & ad ea ſcribenda
vel loquenda. Itaque idem ſufficiet ad rationem Scripturæ ſacræ, ſal-
tem ſi Scriptor ſentiat, ſe moveri divinitùs ad ſeribendum, quod za-

men juxta mentem D. Thomæ potius videtur requiri ad denominatio-

nem prophetæ proprie dicti, quàm ad denominationem rei prophetatæ
ſeu inſpirata aut revelatæ.
Solutiones Argumentorum prioris ſententiæ ſunt ſequentes.

Ad. 1. Reſpondetur, priorem ſententiam conformidrem qui-

„

128 PBrole gomenorum in Sacram Seripturam

dem videri multis S8. Patrum textibus; ſed non omnibus aut plerisque,

prout patet ex textibus adductis pro ſecunda ſententia. Cum ergo non

detur uniformis Patrum traditio pro alterutra lententia, neque in Ec-
cleſia Orientali, neque in Occidentali; neutri ex traditione præjudica-
tur ſententiæ.
Ad. 2. Reſpondetur, etiam edicta principum, ac Brevia, Bul-
lasque, & Diplomata vocari verba Regum, ſummorum Pontificum, ac
principum, etiamſi ſenſu ac verbis Cancellariorum aut Secretariorum
immediatè concepta ſint. Sic I. Esdræ A. v. 17. dicitur: Verbum miſit
Rex ad habitatores Samariæ dicens: Accuſatio, quam miſiſtis ad nos. Et 2.
Esdræ 2. v. 20. Reddidi eis ſermonem regis, id eſt Epiſtolam. Et ibid.
c. 6. V. 5. Epiſtolam habebat in manu ſua ſcriptam hoc modo. - Et miſi ad
eos dicens: Non eſt factum ſecundum verba hac, quæ tu loqueris, in Epiſtola.
Sic etiam nuntii, aut interpretes, immò & Evangeliſtæ ac Apoſtoli di-
cunt; hæc aut illa locutum eſſe v. g. principem, aut prophetam, quam-
vis ſuismet verbis & expreſſionibus reddant ſenſum loquentis. Itaque
pari ratione ad conſtituendum verbum DEI fufficit, ſi DEUS ſpeciali il-
luſtratione moveat Scriptorem ad ſcribendas veritates à DEO inten-
tas.
Ad 3. &C 4. In Jeremia, & in Apoſtolis reſpondetur dari ſpecia-
lem rationem, iisdem in repentinis quibusdam occaſionibus, in qui-
bus non datur ſufficiens deliberatio ad ſeligenda idonea verba, inſiun⸗
dendi etiam ſingulas propoſitiones & verba; quæ tamen neceſſitas non
datur, ubi datur tempus commodum cogitandi de ſeleéctu verborum &
propoſitionum. Repentinæ tales occaſiones erant in Jeremia & quan-
doque in aliis Prophetis, quando erant in Extaſi, ubi quaſi in momen-
to monſtrabantur illis plurima objecta, non facile ſine ſpeciali duétu
divino verbis ordinatis evolvenda. Tales etiam dabantur in Apoſtolis,
quando conſiſtebant coram Tribunalibus; quia in ejusmod circumſtan-
tiis, phantaſiam per varia objecta timoris & terroris vehementer con-
cutientibus, non erat promptum, ordinaté excutere ſpecies rememo-
rativas veritatum antecedenter jam cognitarum.
Ad 5. Reſpondetur; non eſſe diſcrimen eſſentiale ac ſubſtantia-
le inter Scripturam, & Definitiones Eccleſiæ, ſed tantùm accidentale,
in quantum illæ ordinariè verſantur circa objectum prius nondum reve-
latum; hæ veròô ſaltem ordinariè, ſi non ſemper, verſantur circa ob-
je um prius jam ad minimùm implicité revelatum.

Ad 6.

£

— —— — —, ———————

— — -- – —

BB

— ◻☛ —
S ⏑☚ — -
= SS —☛

Ilo
Fer

⸗

ia⸗
gi⸗
un⸗
ton
G
an⸗
en⸗
Ctu
ls,
kan⸗
on⸗
mo⸗

Nii⸗
le;
Ve⸗

ob⸗

;

Pars III De Divinitate Sriptura. 129

—

Ad “. Reſpondetur; nullius authoritate privata poſſe verbis
Scripturz fubſtitui alia verba ynonima; quia multa videntur eſſe iyno-
nima, quæ ſynonima non ſunt. Ipſemet autem Scriptor alicujus libri
Canonici potuiſſet unis verbis ſubſtituere alia verba, non ſynonima tan-

tum, ſed etiam non ſynomina, ſalva objecti revelati ſubſtantia.
Ad z. Reſpondetur; Patres, ſaltem plerosque tantum ponere

vim & emphaſin in apicibus Scripturæ, per ſe ex inſtitutione habenti-
bus vim variandi ſenlum verborum; quod in linqua hebraica frequens
eſt. Hinc quando ponunt exempla ejusmodi enucleationis, commu-
niter ponunt exempla, in quibus ex additione unius litterulæ etiam
grammaticaliter variatur ſignificatio verborum, v. g. in nomine Abram,
& Abraam. De numeris, & aliis ejusmodi partibus Scripturæ, quæ
non causa conſtructionis & connexionis, ſed tanquam objectum atten-
tionis & affirmationis ponuntur, conceditur, ea non fruſtra poni, ſed
causâ alicujus ſignificationis & allegoriæ; attamen ex hoc plus non ſe-
quitur, quàm quod motio DEI, qua movet Scriptorem ad ſcribenda
aliunde cognita, ordinet illa ſcribenda ad ſignificandum allegoricè alia
objecta per voces non expreſſa. Quæ tamen ordinatio DEI Scriptori
extrinſeca non neceſſariò influit phyſicè in phantaſiam aut linguam Scri⸗
ptoris, ex motione DEl generali ſcribentis in certo genere aliunde à ſe
cognita. Si veròô unus vel alter Sanctorum Patrum circa minutias Scri-
pturæ ſingulas aliter, quàm in ſenſu explicato, quæreret innumera my-

ſteria, opponeretur illis authoritas D. Auguſtini, qui docet, in Scriptu-

ra aliqua reperiri, quæ ſonant, ſeu ſignificant, ut fides in Cythara; alia
autem, quæ non ſonant, ſeu ſignificant, ſed tantùm requiruntur ad
portandas ac ſuſtentandas partes ſonoras ac ſignificativas, ut lignum in
Cythara, prout pluribus explicabitur parte 6. quæſt. 7. Reg. 5. Soli,

inquit, nervi in Cytharis aptantur ad cantum; ſed ut aptari poſſint, inſunt &
cætera in compaginibus; ita in Prophetica hiſtoria dicuntur aliqua quæ nihil

ſignificant, ſed quibus adbareant; qud ſignificant, gquodamodo religuntur.
Quando veròô dicitur, quod Spiritus ſanétus omnes ſenſus poſſibiles, qui
textui tribui poſſunt, intenderit; auf quod ipſemet Scriptor omnes illos
ſenſus præviderit, ne hoc quidem neceſſariò probat influxum Spiritũs

ſancti immediatum in omnes propoſuiones, & in omnia verba; quia illa

ſcientia, qua Spiritus ſanctus ſcit, his vél illis verbis tribui poſſe hos &
illos ſenſus ſeu proprios ſeu accommodatitios, eſt tantùm extrinſeca
verbis, & mere concomitans; ac conſequenter etiam ordinatio ver-
M borum

130 Prologomenorum, in Sacram &cripturam

—

borum ad varios illos ſenſus poſſibiles eſt tantäm mentalis approbatio
de uſu verborum, non phyſica operatio circa rem & modum verbo-
Ad s. KReſpondetur; D. Ambroſium, D. Gregorium, & D. Au-
guſtinum videri quidem contrarios circa Evangeliſtas, obum, & D.
Paulum, ſaltem quoad partes librorum ab aliis editorum; ea tamen
regula non poteft extendi ad omnes libros Scripturæ, v. g. Machabæo-
rum. Ratio eſt, quia, ſicut in fundamentis ſecundæ ſententiæ dictum
eſt, juxta D. Baſilium & D. Chryſoſtomum, nec Prophetæ nec D. Pau-
lus omnia loquuntur ex Spiritu, ſed aliqua etiam ex ſeipſis, quamvis
ad ſic loquendum moti à Spiritu ſancto.
Ad. 9. Reſpondetur; DEIUM quidem determinare phyſicè ad
omnes ſpecies herbarum & aliarum rerum naturalium, quia non poſſunt
determinari ex ſeipſis. Econtra Scriptores ſacri, tanquam agentia li-
bera, poſſunt determinari ex ſeipſis. Sufficiet proin, Scriptores ſacros
moveri à DEO ad eas veritates conſeribendas, quas jam aliunde nove-
rant. An veròô illa motio, illuſtratio, & juſſio DEl, qua movet Scri-
ptores ad conſcribendas veritates jam in eorum memoria reconditas,
debeat ſe extendere ſaltem virtualiter, ad omnes illas veritates ac ſin-
gulas, & ad omnia verba, & quidem phyſicé; an verò ſufficiat, dum-
modo ſe extendat ſaltem moraliter, poſſet eſſe quæſtio præcisé ſchola-
ſtica, ſimillima illi, an Sacramenta moraliter vel phyſicè cauſent gra-
tiam? Quæſtio autem Dogmatica præ ſentis loci conſiſtit in eo, an mo-
tio DEl, qua movet Scriptores ſacros, non ſolùm determinet phyſicè
ad exercitium ſcribendi; quod hæc poſterior ſententia concedit, ſed
etiam phyſice determinet ad ſpeciem ſingulorum actuum, ſeligendò pro-
poſitiones & verba, non juxta exigentiam cauſarum & diſpoſitionum
in potentiis rememorativa, & imaginativa &c. præcedentium, ſed ju-

Xta exigentiam finium, & rerum ſignificandarum præſtabilitorum à

DEO? Hoc enim ſolum negat ſecunda ſententia. Quod ſi tamen

prior ſententia eoùſque moderaretur ſuam explicationem, ut diceret;
motionem DEl, qua determinat Scriptorem ad conſcribendas veritates
in ejus memoria aſſervatas, non ſolùm determinare phyſicè ad exerci-
tium ſeribendi, ſed etiam ad ſpeciem ſingularum propoſitionum & vo-
cum, attamen conſtanti ea lege, ut, niſi in caſu aliquo particulari
opus ſit correctione memoriæ, ſemper motione illa ſupernaturali de-
terminet actualiter aut virtualiter ad ſpeciem propoſitionum & vocum
juxta

ſ
eX
mi

et;
ſc⸗
ari

ge⸗
um

Pars III. De Dirinitate &criptura. 131

„

— —

juxta exigentiam cauſarum & diſpoſitionum in memoria Seriptoris præ-
cedentium: ſicut DEus concurrit in ordine naturæ ad ſpeciem effectuum
ut dererminatus à diſpoſitione cauſarum; & ſicut in Chriſto infante di-
vinitas determinat ad ſpeciem omnium actionum infantilium juxta exi-
gentiam diſpoſitionum immediatarum ex ſuo genere naturalium; non
videtur, à ſecundæ ſententiæ patronis quidpiam amphlius controverſiæ
dogmaticæ opponi poſſe, ſed relinqueretur præciſe Diſputatio Schola-
ſtica, an illa motio & determinatio DEI phylica, qua movet Scripto-
rem ad ſcribendum, phyſicè vel moraliter inffuat in omnes voces &
propoſitiones Scriptoris?
Ad. 10. Reſpondetur, ex textu Tridentini, ſi integer inſpicia-

tur, nil evinci pro prima ſententia. Textus enim ſic ſonat. §. Guodus

hoc ſibi proponens, ut puritas Eyangelii in Eccleſia conſervetur, quod Chriſtus
proprio ore primùm promulgavit, deinde per Apoſtolos pradicari juſſit; perſti-
ciensque, hanc veritatem & diſciplinam contineri in libris ſeriptis, & ſine ſcri-
pto traditionibus, quæ ex ipſius Chriſti ore ab Apoſtolis accepta, aut ab ipfis
Apoſtolis, Spiritu ſancto dictante, quaſi per manus tradita ad nos uſque perve-
nerunt, omnes libros tam V., quaàm N T., nec non traditiones ipſas tanquain
vel oretenus à Chriſto, rel à Spiritu ſancto dictatas & continua ſucceſſione in
Eccleſia conſervatas pari pietatis affeltu, & reverentia ſuſcipimus. Neque ex
eo, qued de eſſentia traditionis ſit, ejus originem haberi ex ore Chriſti

vel Apoſtolorum, ſequitur, eam eſſe majoris authoritatis, quàm Scriptu-

ram, cujus origo eſt ex calamo Apoſtolorum aut aliorum Scriptorum

inſpiratorum, quia eadem fides eſt linguæ & calami,

Ad. 11. Reſpondetur, in omnibus rebus V. T., quæ non pariunt
ſenſum doctrinalem utilem, rectè ez intentione Spirits ſancti poſſe
quæri ſenſum allegoricum, ſed non ex ipſis verbis & conſtructione ver-
borum. De ſignificatione enim allegorica rerum V. T. aliunde conſtat,
ſed non conſtat de ſignificatione allegorica verborum, aut conſtructio-
num, aut etiam rerum N. T.
Ad. 12. Reſpondetur, Idiotiſmum Scripturæ tribui ex proprie-
tate linguæ Hebraicæ vel Græcæ, in qua exarata eſt, non ratione in-
ſpirationis. Sive enim verba, & phraſes, & conſtructio verborum ſint
eximmediata determinatione Scriptoris, ſive ſint ex immediata derer-
minatione Spiritũs ſancti, ſemper habebunt idiotiſmos linguæ hebraica
& græca. äl
Ad. 13. Reſpondetur, ſecundam ſententiam neque eſſe ab Asa-
R 2 demia

13 2 Prolegomenorum in Sacram &ripturam

₰.

demia Lovanienſi & Duacenſi damnatam, neque eam eile contra torren-
tem omnium Theologorum. Propoſitio per illas Academias anno 1586.
cenſurata, prout refert ipſe Graveſon Il. cc. erat hæc: Liber aliquis (qua-
lis ſorte eſt ſecundus Machabaorum )Rhumana induſtria ſine aſſiſtentia Spititus

ſancti ſeriptus, Z Spiritus ſanctus poſtea teſtetur, ibi nihil eſe falſum, eficitur

Scriptura ſacra. Econtra ſententia ſecunda requirit, ut liber ſit ſcriptus
ex motiône Spiritus ſancti & cum ejus aſſiſtentia. Eam etiam non eſſe
contra torrentem Theologorum omnium, evincitur ab indudhone Pa-
tronorum hujus ſententiæ; quos maxima parte refert Richardus Simon
in ſuo libro: Nouvelles obſervations ſur le texte & les verſions du Nouveau
Teſtament. S õs
I. Cajetanus Cardinalis Comment. in c. I. Lucæ, ad illa verba: Stiout
tradiderunt nobis, qui ab initio viderunt, ſic ſcribit: Evangeliſta originem
pleniſſima cientia declarat traditionem Apoſtolicam; unde clarè patet, Lucam
ſeripſiſſe ex auditu ab Apoſtolis, & non ex revelatione ſibi immediatè facta, di-
vina tamen gratia dirigente, & ſervante, ne in aliquo erraret.
2. Melchior Canus, Epiſcopus, qui etiam Concilio Tridentino in-
terfuit, l. 2. de Locis Theologicis c. 18. ait: Non aſſerimus, per immedia-
tam Spiritäs ſancti revelationem, quaæ quidem propriè reyelatio dicenda ſit,
quamlibet Soriptura partem fuiſſe editam. Siye ergo Matthaus & Joannes,
Nye Marcus & Lucas, quamnvis illi viſa, hi audita teferrent, non egebant qui-
dem novya Spiritis ſancti revelatione, egebant tamen Siritäs ſancti directione.
Et in Reſp. ad z. Qua ſacri Seriptores ſeripsére, hac in duplici ſunt dißfe-
rentia. Quadam, qua ſupernaturali ſolum revelatione cognoſcebant; & ea
Buſilius tradit, a Spiritu ſancto eſſe. Alia verò naturali cognitione tenebant,
quæ ſeilicet aut ocllis viderant, aut manibus etiam attrectaverant. Atque hac
quidem, ut paulo ante diximus, ſupernaturali lumine, & expreſſa revelatio-
ne, ut ſeriberentur, non egebant, ſed egebant tamen Siritus ſancti praſentia
& auxilio peculiari, ut licet hbumana eſſent, & natura ratione cognita, divi-
nitùs tamen ſine ullo errore ſceriberentur. Haæc verò illa ſunt, quæ juxta Baſi-
lium Paulus & Prophetæ de ſuo loquebantuurr.
3. Bellurminus Cardinalis l. . de Verbo DEI c. 15. ad object. 2. ſic
ſcribit: Reſpondeo, DEUWI quidem eſſe authorem omnium divinarum Scri-
pturarum; ſed aliter tamen adeſſe prophetis, aliter aliis, praſertim hiſtoritis.
Nem Prophetis fepelabat futura, & ſimul aſſiſtebat, ne aliquid falſi admiſce-

rent in ſcribendo; & ideo Propheta non alium habuerunt laborem, quàm ſeri-

bendi vel dictandi. Aliis autem Scriptoribus DElls non ſemper revelabat en,
Ju&

5
1

?

ſeri

.

10⸗
ntis
yi⸗

d⸗

i
NNn
ſee⸗
ri⸗
64
66

Pars III. De Divinitate Seriptura. 13 3

quæ ſeripturi erant, ſed excitabat, ut ſcriberent ea, qu& viderant vel audie-
rant, quorum recordabantur, & ſimul aſſiſtebat, ne falſi aliquid ſeriberent;
quæ aſſiſtentia non faciebat, ne laborarent in cogitando & qurendo, quid &
quomodo ſcripturi tſent. L M

A. P. Ferdinandus de Eſcalante Hiſpanus, Theologiæ Doctor, Or-
dinis Redemptionis Captivorum, in ſuo Clypeo Concionatorum I. I.
c. 4. ait: Dico, quibusdam Scriptoribus ſacris DElUIM non revelaſſe, quæ ſcri-
pruri eſſent, ſed impulſu divino atque inſtinctu eos excitaſſe, ut ſcriberent pro-
prio ſermone, qud viderant legerant, audierant, per revelationem noverant.
Dein, poſtquam ſuam aſſertionem exemplis & ratione probaverat, ſic
concludit: Patet igitur, aliquos Sriptores ſacros non accepiſſe à DEO, qua
ſcripturi eſſent, per immediatam revelationem; propterea quod in edendis vola-
minibus ſuis tant opere inſudarunt. - Quod ſi materiam non acceperint à Spiri-
tu ſancto, multo minus ſingula verba. — Donum Spiritüs ſancti circa materiam
propoſitam trifariam poteſt conſiderari. 1. & DEUSalicui ad ſcribendum re-
velaverit non ſolum res, ſed etiam ſingula verba. 2. & Scriptori neque res ſeri-
bendas aperuerit lumine ſuperno; neque verba ſuggeſſerit; ſed tantùm excita-
verit ipſum inſtinctu divino ad ſeribendum, quaæ oculis vidiſſet, aut A teſtibus fide-
libus audivißet, vel denique lectione quorundam voluminum didiciſſet, aſſiſtente
jugiter, dum ſcribit, Siritu ſancto, ut nullatenus errare aut decipi poſſet.

5. P. Cornelius à Lapide in 2. Epiſt. ad Tim. c. 3. v. 16. Nota,
Spiritum ſanctum non eodem modo dictaſſe omnes ſacras Litteras. Nam Legem
& Prophetias ad verbum revelavit & dictavit Moyſi & Prophetis. Hiſtorias
verò & Morales exhortationes, quas antea vel viſu, vel auditu, vel lectione vel
meditatione didicerant ipſi Scriptores Hagiographi, non fuit neceſſe, inſpirari aut
dictari à Spirita ſanito, utpote cum eas ſcirent & callerent ipſi ocriptores. Sicgoanes
c.19. dicit, ſeſeribere quæ vidit. S. Lucas c. 1. dicit, ſe ſetibere Evangelium, quod
audivit & traditione accepit ab Apoſtolis. Dicitur tamen Spiritus . eam quoque
illis dictaſe; 1 1MmO. quia ſeribentibus adſtitit, ne vel in puncto à veritate
aberrarent. Noecundo, quia eos excitavit & ſuggeſſit, ut hac potius ſeri-
berent, quàm illa. Conceptum ergo & memoriam eorum, qua ſciebant, non
eis inge ſit Syiritus ſanctus, ſed inſpiravit, ut hunc potius conceptum quàùm illum
ſeriberenn. Tertiò, quia omnes eorum conceptus & ſententias ordinavit,
digeſſit, & direxit Siritus ſaudtus v. g. ut hanc ſententiam primé, illam Efexs
3 6„½

134 Prolegomenorum in Sacram Scriptaram

» .4 .— . . —
dò, aliam tertiò loco, & ita conſequenter collocarent, & ſcripto comignarent.

. .X . r. . .
Hoc enim propriè eſt, librum aliquem concinnare & conſcribere. Et hac ra-

tione proptiè ſacrorum librorum author dicitur Spiritus ſanctus. Ita Corne-
lius; quamvis per hoc tertium requiſitum forte propius accedat ad pri-
mam ſententiam, ſuperius in Reſponſ. ad object. 9. hunc fermè in mo-
dum explicatam, quàm ad ſecundam.
6. P. Bonfrerius S.). in Prolegomenis Scripturæ c. 9. Sect. I. dicit:
Tribus modis poteſt concipi, Spiritum ſanctum ſeſe cum ſacris &riptoribus ha-
vere; antecedenter Viaelicet, concomitanter, & conſequenter,

qui omnes tres modi videntur ſuſicere, ut aliquid ſit &criptura ſacra, & Verbum

DEIl Antecedenter ſe habet Spiritus ſanctus, cum inſpirat, revelat, de-
monſtrat, quæ dicenda ſcribendaque ſunt, ita ut de ſuo, Marteque proprio ni-
hil addat Sriptor, ſed ea duntaxat ſeribat, quæ à Spiritu ſancto inſpirata reve-
lataque ſunt ad eum modum, quo diſcipulus dictante Magiſtro excipit, qua ab
eo proferuntur. Concomitanter ſe habet Spiritus ſanétus, cum non ad
modum did antis & inſpirantis ſe habet, ſed ud eum modum, quo qui alterum
ſeribentem oculo dirigeret, ne in re quapiam erraret. Hoc enim modo poteſt
Spiritus ſanctus Scriptorem Hagiographum dirigere, ut in nullo eum errare, fal-
live permittat. Cum enim praſciat, quid ille ſeripturus ſit, ita ei adſtat, ut
ſicubi videret, eum erraturum, inſpiratione ſua illi eſſet adfuturus. Hic modus
videtur à Spiritu ſancto conſervatus in hiſtoriis, dictis aliorum, factisque refe-
rendis, quæ vel uſu cognita, vel auditu ab hominibus fide dignis accepta fuerant.
Ita Epangelia, ita Acta Apoſtolorum, ita Machabaornm libri, ita cateri li-
bri hiſtorici, a prophetis, aliisque conſcripti, niſi cum res ob antiquitatem &
remotionem temporis & locorum arcanæ & incognita referenda ſuerant, uti
falctum eſt à Moyſe in Geneſi: tunc enim neceſarius ſuit primus modus. Con-
Jeëquenter ſe habere poſſet Siritus ſaunctus, ſi quid humano ſpiritu absque
Spiritus ſancti opere, direétione, Aikentid, à quopiam &riptore eſſet conſcri-
ptum; poſtea tamen Spiritus ſanctus teſtaretur, omnia quæ ab ipſo ſeripta eſſent,
vera eſſe. Certum enim eſt; tunc totum hoe ſcriptum fore DElI verbum, &
eandem veritatem infallibilem habiturum, quam habent catera, quaæ inſpiratio-
ne vel directioue ejusdem Spiritus conſcripta eſſent; quemadmodum tam eſt ver-
bum regis & paris authoritatis, cum quis à cretis vel Motarius proptio marte
mandatum aliquod regium vel inſtrumentum publicum concipit, quod poſtea Rex
lectum probat, & ſigillo ſuo impreſſa munit, dum eo, quod Rex ipſe concipit;
ſeribit, dictat. Hoc tertio modo, etf non exiſtimem Spiritum ſanctum aliquan-

do uſum

6

nt,

lio⸗
nel⸗
.

ℳ

⸗

Pars III. De Divinitate Kripturæ. 135

do uſum in iis, quos habemus Sacra Neriptura libris, abſolutè tamen nihil vetat
uti, vel etiam aliquando uſum, ſorte in iis libris nonnullis ac ſcriptis, quos ſu-
pra diximus fuiſſe &ripturam ſacram, & poſtea intercidiſſe.
7. P. Fraſſen Doctor Facultatis Theologicæ Pariſienſis in ſuis diſqui-
ſitionibus Biblicis, de editione vulgata c. 6. eodem modo, quo Bon-
frenius ſcripſerat, ſic ait: Præſupponendum eſt, Spiritum ſanctum tribus
modis ſe habere ad certitudinem & veritatem alicujus &criptura, nempe antece-
denter, concomitanter, & conſequenter. Antecelenter ſe habet, dum
inſpirat, revelat, demonſtrat, quæ dicenda, ſcribendique ſunt; ita ut de ſuo
proprio genio nihil addat criptor, ſed en duntaxat ſcribat, quæ à Spiritu ſan-
cto inpirata, rervelataque ſunt, ad eum modum, quo diſeipulus magiſtro di-
ctante excipit, quæ ab eo proſeruntur. Concomitanter ad Sriptorem
ſacrum ſe habet Spiritus ſanctus, cum non agit rices inſpirantis & docentis, ſed
ſoluùm dirigentis, ut Sriptorem in nullo errare falique permittat; qualiter vi-
detur ſe habuiſſe in texendis iis libris ſacris, qui hiſtorias & ab aliis geſta refe-
runt, quales ſunt libri Judicum, Regum, Machabaorum, Evangeliorum, Acta
Apoſtolorum. Conſequenter ſe habet Hiritus ſanctus ad aliquam Scripta-
ram cum aliquid humano ſpiritu & absque divina ulla ſpeciali ope, directione,
& Aſſiſtentia à quopiam homine ſuit conſceriptum; poſtea tamen Spiritis ſanct:
inſtinctu verum & certum eſſe declaratur. Licet enim bujusmodi Seriptura ex
parte ſui authoris non niſi filem humanam mereatur, nullus tamen eſt, qui ut ili

EUidem adhibeat, authoritate divina ſe non exiſtimet adaltum.

8. P. Mariana S. J. in Diſſert. pro editione vulgata c. 6. ad finem ſic
ſeribit: Supereſt; an credere debeamus, Scriptores ſacros non modo falli non

potuiſſe, ſed & concedendum ſit, Siritu ſancto didt ante ſcripfiſſeẽ omnia? Junt

enim viri docti & Catholici, qui utroque modo contigiſſe confirmant. Plera-

„ —R 171 12 . . „
Aꝗque inflatu Siritus divini excepiſſe ſine ulla cura aut labore. Alia ex memoria

deprompta ſcribentis 3 ex ratione, experimento, aut aliorum ratione . ſemper
tamen ſpiritus numine praſenti, ne lapſus contingeret. An Spiritis divini infla-

du guiſſe Paulum credamus, ut diceret; Trophimum reliqui inſermum,
S Lucas eſt mecum ſolus, & Penulam reliqui Troade 2

Quid verò, cum Aurthor ſecundi libri Machabaorum, Jaſonis Orrenai compi-

„ 2 . . 2 „ . . .
lator, initis excuſat ſe opus magni laboru & vigiliarum ſuſcepiſe; & in lne

petit veniam, i quid minus aptè dixerit, minusque biſtoria congruum? Qua
omnia in opiritum divinum non conveniunt. Quaæ ſententia nobis quidem pro-
babilin videbatur ab Anomæorunm Amentis procul, quando per eum modum 4
Scriptu

136

Prolegomenorum in Scripturam Sacram

Scriptura divina omne repellitur mendacium, ob praſens numen Spiritis ſancti,
Providentis atque præſtantis, ne mens ſacri S&criptoris laberetur.
9. Leſſius S. J. in Apologia ad Cenſuram Lovanienſem ſupra rela-
tam quæſt. 3. in Keſponſ. ad Argum. 13. ſcripta quidem jam anno 1586.
ſed primùm publicat anné 1684., pag. 14. ait: Non negamus, Autho-
res Hagiographos ex peculiari inſpiratione Spiritus ſancti, & directione, & afſi-
Rentia ſcripſiſe, ſed hoc tantàm dicimus, non fuiſſe neceſſarium, ut ad ſingulas
ſententias & ſingula verba haberent novam & poſitivam inſpirationem ex parte
illius, id eſt, novam illuminationem, qua cognoſcunt novo modo veritates, quas
ſeriberent, & viderent verba, quibus Siritus ſanctus volebat eos uti; ſed ſuffe-
ciſſe, ut Spiritus ſanctus peculiari modo illos excitaret & impelleret ad ſeriben-
um ea, qu audierant vel viderant; & ſimul iis ad ſingulas ſententias & ver-
ba aſſiſteret, & ubi opus eſſet, dirigeret. Rationem Leſſius dat „quia Spi-
ritus ſanctus utitur inſtrumentis idoneis, prout ea invenit. Et ſicut in
neceſſariis non deeſt; ita & in ſufficientibus non redundat.
Theologis hucusque enumeratis adjungi poſſunt Lorinus in c. 2.

epiſt. 2. D. Petri. Caſparus Sancius in c. ult. l. 2. Machab. Ulloa Diſp. 4.

c. ult. Contenſon. T. 3. diſſert. præamb. c. 1.

Q. IV. An ad rationem Scripturæ ſufficiat, ſi liber
à Scriptore profano ſine inſpiratione Spiritus ſancti ſcri-

ptus, approbetur à DEO!? WS 4
Reſp. Diſtinguendé. Si DEUS ſic approbaret librum alicujus au-

thoris profani, ut eum ſimul faceret ſuum; eumque in poſterum vellet

haberi pro ſuo, eumque ederet nomine ſuo, ita plane liber profanus poſ-
ſet fieri Scriptura ſacra, & verbum DEI. Sic enim & Reges quando-
que integros Codices Legum, immo & alios libros integros, ſuo nomi-
ne editos, per adoptionem faciunt ſuos. Si verò DEUS præcife appro-
baret librum Scriptoris profani per modum cenſoris, aut teſtis, ſic li-
ber non fieret Scriptura ſacra, aut verbum DEI. Ratio eſt, quia, ut
recté D. Thomas obſervat, verbum dicit relationem originis ad eum,
qui loquitur. Alioquin ſequererur, quod Chriſtus approbandé alio-
rum dicta convertiſſet illa omnia in verbum DEI, quod eſt falſum. Sie
mulieri Samaritanæ Joan. 4. teſtatur: Bene dixiſti, quia non habeo virum;

poc verè dixiſti. Et Marci 12. dicitur: JESUIS pvidens, quod (Scriba)

ſapienter teſpondiſet. Similiter Cayphæ dicit: Tu dixiſti. & kilare In
Sabie d etet ee1 c ches.

☛

⸗
let
ol⸗
do⸗
mi⸗
ro⸗
li
ut
m,
Nio⸗
gie
un
be)
1
.

Pars III. De Divinitate Sripturc. 137

dicis. Matth. 2 5. & 26. Quæ formula loquendi eſt approbativa ac eon-
firmativa ſermonis. Sic alibi Chriſtus alloquens diſcipulos, aut turbas
dicit: Facto veſpere dicitis: Serenum erit, rubicundum eſt enim cœlum. - -
Faciem ergo cæli judicare noſti. Ob eam verô approbationem illud po-
pulare atioma non tranſüt in verbum DEI. Wer obſtat, quod per ap-
probationem divinam Liber nanciſcatur eandem infallibilitatem, ac
Scriptura ſacra; quia licet eadem ſit infallibilitas, non tamen eſt eca-
dem cauſa infallibilitatis. Hic enim caufa infallibilitatis eſt veracitas
DEI in teſtificando & approbando; in Scriptura verò, quam ex traditio-
ne apoſtolica conſtat habendam eſſe pro verbo DEl, cauſa infallibili-
tatis eſt & exprimitur veracitas DEl in loquendo, quæ duæ veracitates,
licet in recto ſint una ac eadem, in obliquo tamen & in ſuis connotatis
ac effe ctibus diſtinguuntur. Hinc tertius modus, quoò aliquid poſſit fie-
ri Scriptura ſacra, à Bonfrerio aſſignatus, & à Frafſenio etiain exſcri-
ptus, non ſufficit, niſi approbationi divinæ acecedat aliud decretum, quo
DEus librum ſic approbatum haberi & edi vellet pro moraliter fuo. Sic
enim ſententia Arati Poetæ gentilis. Ipſius enim & genus ſumus. Act. 17.
& ſententia Epimenidis ad Titum c. 1I. Cretenſes ſemper mendaces, mala be-

ſtic, ventres pigri, non fiunt verbum DEl, niſi inquantum aſertivè pro-

cedunt ex ore Pauli, & non præcisnarrativè, hiſtorick, aut approbativk.
Cæterum, quamvis prior modus abſolutè ſufficeret pro conſtituenda
Scriptura ſacra, non eſt tamen verofimile, hunc in Scriptura quàm de-
facto habemus, alicubi in quopiam libro Canonico fuiſſe adhibitum.
Ratio eſt quia primarium objectum, finis, & motivum in omnibus
operibus DEl eſt Chriſtus & ejus Eccleſia. Jam tunc, cum primum ſor-
maret hominem, ut Tertullianus loquitur, de Chriſto cogitavit. Cum for-
maret cœlos, & terram, & omnia quæ in terris ſunt, reſpexit ad Ghri-

ſtum & ejus Eccleſiam: quia ut habetur ad Coloſſ. 1. Ipſe eſt primogeni-

tus omnis creatura; - omnia per ipſum & in ipſo creata ſunt, & ipſe eſt ante
omnes, & omnia in ipſo conſtant, & ipſe eſt caput corporis Eccleſiæ. Si ergo
etiam in operibus creationis datur quidam reſpectus ad Chriſtum, non
videtur veroſimile, DEum in operibus gubernationis humanarum men-
tum unquam ſepofuiſſe curam & reſpeéctum ad Chriſtum & Eccleſiam,
inquantum decuit juxta Leges divinæ Sapientiæ. ltaque, ſi viderit,
hunc vel illum librum eſſe idoneum ad hoc, t aliquando per adoptio-
nem aflumeretur in ſuum verbum, & pro regula fidei dirigeretur ad
Eccleſiam; non erat ratio, cur non tunc ſtatim ab initio excitaret Scri-
§ ptorem

138 Prolegomeneorum in Sacram Scripturam

—
6

ptorem ad ſcribendum, & jam ab initio apponeret manus operi, ut
ejusmodi liber eſſet verbum ſuum ex ipſis ut ita dicam natalibus, & non
præciſe per adoptionem. Si enim tam providus fuit circa quasvis, ſi
fas ſit ita loqui, minutias Tabernaculi, & Templi, ut quævis etiam mi-
nima providè deſignaret ac diſponerer; præſumendum eſt, etiam par-
tes primarias conſtitutivas eccleſiæ quales ſunt libri Scripturæ, eum non
primùm hinc inde quaſi fortuitò natâ & datâ occaſione arripuiſſe, ſed
maturè præ cæteris omnibus prædeſtinaſſe & ordinaſſe.

OQ. V. Utrum ex Scripturæ Antilogiis ejus Inſpiratio
everti, aut dubia reddi poſſit?

Reſp. Nullæ in Scripturis reper atur propoſitiones invicem con-
tradictoriꝰx. Hæc Refſponſio aliter probari nequit, niſi inductione tex-
tuum quorundam præ aliis inſignium, qui ſibi invicem contradictorii
videri poſſunt. Diſcutere enim ſingulos, non permittunt hujus operis
anguſtiæ. Qui ſingulas ejusmodi Antilogias exactius examinare volue-
rit, adeat libros, qui ex inſtituto ſeripſerunt de Conſenſu, Concordia, ſeu
Harmonia Evangeliſtarum, aut Librorum Sacrorum, quorum plus quàm
Septuaginta in ſua Bibliotheca Sacra enumerat Calmetus. Specimen
præbent textus ſequentes. 5
1. Matth. I. V. 8. dicitur: Joram genuit Oziam; cum tamen ex I.
4. Reg. 8. I2. & 14. conſtet, à Joram immediatè genitum fuiſſe Ocho-
Ciam; ab Ochozia Joam; à Joa Amaſiam, & ab Amaſia primùm Oziam.
Reſp. à D. Matthæo ſolùm recenſeri Stemma Meſſiæ juxta Tabulas Genea-
logicas apud gentem Judaicam, pro qua ſuum Evangelium ſcripſerat,
receptas. In iis autem tabulis viſum eſt Magiſtris judæorum delere
etiam è& memoria hominum familiam Achabi, quam deleri præceperat

DEus 3. Reg. 21. v. 21. Sed quia hujusmodi vindiécta DEl tantùm ex-

tendi conſueverat uſque ad quartam generationem Exod. 20. v. 5. Num.

14. V. 18. Deut. 5. V. 9. & Jehu interfector poſteritatis Achab tantùm

prœmiatus ſit uſque ad quartam generationem; ideo etiam memoria
illius poſteritatis tantùm uſque ad quartam generationem extincta eſt.

Conſtat enim, tres illos Reges, Ochozian, Joam, & Amaſiam, natos

eſſe ex Athalia, impiiſſima ſœmina, Jezabelis pariter ſceleratæ matris
& Achabi filia. Itaque non Matthæus tres illos Reges omiſit; ſed à Sy-
nagoga in vulgaribus tabulis omiſſos, ne Judæos novatione ſcandali-
Zaret, reſtituere in Tabulas noluit.
2. Matth.

—

S -- —

—

.. —,

0

X⸗
rii
tis
le⸗
ſen
im
en

.
ho⸗
am.
ea⸗
at,
ere
rat

ex⸗

M.
tum
ria
elt.

at0jG

tnis
4.
all⸗

.

Pars III. De Divinitate Sriptura. 139

2. Matth. I. v. I1I. dicitur: Joſias genuit Jechoniam in transmigratio-
ne Babyloni; cum tamen ex 4. Reg. 23. & 24. conſtet, eam generatio-
nem contigiſſe diu ante transmigrationem. Reſp. D. Matthæum loqui
non de tempore generationis, ſed de tempore, quo Jechonias, & fra-
tres ejus vixerint, ita ut ſenſus ſit, qui vixerunt tempore transmigra-
tionis, & hoc ſufficienter inſinuabat Evangeliſta per particulam In, dum

dicit, Joſiam genuiſſe jechoniam & fratres ejus in transmigratione Baby-

lonis, quod utique in itinere duorum menſium fieri nequibat.
3. Matth. y. Chriſtus dicit: Beati pauperes ſpiritu. Salomon verò
Prov. 30. orat: Mendicitatem ne dederi mibi. Reſp. Salomonem loqui de
paupertate involuntaria, quæ eſt occaſio multorum peceatorum. Chri-

ſtus veròô loquitur de paupertate voluntaria, quæ eſt multorum bonorum

mater.
4 Matth. y. Chriſtus dicit: Non veni ſolvere legem, ſed adimplere.
Sed Luc. 16. dicitur: Lex & Propheta uſque ad Joannem. Reſp. Chriſtum
adimplere legem non per obſervantiam pracepti, ſed per poſitionem
ſignificati; quia adimplendo figurarum ſigniſicatum evacuabat cæremo-
niarum præceptum.
5§5. Matth. 5§. Chriſtus dicit: Ego autem dico vobis, non jurare omni-
no; cum tamen legatur, juraſſe DEum Abrahamo, Angelum in Apoca-
lypſi c. I 00 & Apoſtolum ad Rom. I. v. 9. Reſp. Chriſtum tantùm doce-
re, non eſſe licitum jurare etiam verum, ſi fiat ſine judicio, id eſt, ſine
gravi cauſa; prout tamen id licitum eſſe contendebat erronea ſcriba-
rum traditio, aſſerentium; ſolum perjurium illicitum eſſe. Hant tradi-
tionem erroneam Chriſtus inſinuat illis verbis: Audiſtis, quia dictum eſt
antiquis: Non pejurabis. .
6. Matth. 5§. Chriſtus dicit: Sic luceat lux veſtra coram hominibus, ut
videant bona opera veſtra. Econtra Matth. 6. dicit: NWe juſtitiam veſtram
faciati coram hominibus, ut videamini ab ei. Reſp. In priori textu Chri-
ſtus addidit: Et glorificent patrem veſtrum qui in cœlis eſt. Ex hoc patet,
Chriſtum prohibere intentionem ſiſtendi in laude humana; non pubuicita-
tem operum.
7. Matth. 6. Chriſtus dicit: Wolite ſoliciti eſſe in craſtinum. Et ta-
men Apoſtolus laudat ſolicitudinem Rom. 12. v. 8. & v. 11. Reſp. Chri-
ſtus improbat ſolicitudinem anxiam, diffidentem de providentia divinâ;
& Apoſtolus laudat ſolicitudinem tranquillam, & ſubordinatam quibus-
libet diſpoſitionibus providentiæ divinæ.
§. 2 8. Matth.

140 Brolegomenorum in Sacram &cripturam

Jg. Matth. S. dicitur: Acceſſit ad eum Centurio rogans eum. Sed Lac-
7. v. 3. & 6. dicitur: Miſßit ad eum ſeniores Judaorum. & : Miſit amicos-

Reſp. Centurio aecedere potuit Chriſtum primô per alios, cum adhue

eſſet remotior; dein verô, cum fieret propior, per ſeipſum.

9. Matth. 8. narratur; Duos habentes demonia à monumentis exiiſſe

ſed Marci S. tantum unius fit mentio. Reſp. Potuiſſe inter duoòs unum

eſſe inſignem, in quo patratum ſit miraculum de ejecta legione demo-

10. Matth. 10. Chriſtus ad Apoſtolos dicit: Wolite poſſidere peram
in via, neque calceamenta, neque virgam. Et tamen Marci 6. dicitur:
Chriſtum præcepiſſe, ne quid tollant in via, niſi virgam tantum; non pe-

ram, neque panem, ſed calceatos ſandaliis. Reſp. Prohibitum fuiſſe Apo-

tolis poſſidere virgam Doctoralem, quæ eſſet inſigne Magiſterii, aut po⸗

teſtatis, vel dignitatis, & jurisdictionis, pretio æſtimabilem; non vul-

gZurem, vilem, & ubivis obviam, quæ tantum ſerviret pro ſuſtentatione
& quiete corporis. Hoc diſcrimen inſinuatur in verſione Syriaca Evan-
gelii Matchæi, ab ipſo D. Marco prohabilius facta, ubi expreſſe dicitur:
Non virgam Miſeban, quæ eſt poteſtatis, ſed virgam Scheveth, quæ eſt
requietionis. Calceamenta dicunt tegmen pedum etiam in ſuperiore Ppar-
te; Sandalia tantúm in inferiore. Vel ſenſus eſt, non eſſe ſecum ſumen-
da duo paria calceamentorum ſicut nec duas tunicas. 4
II. Matth. 12. dicitur: Qui non eſt mecum, contra me eſt. Et Luc. 11.
dicitur: Qui non eſt adverſum vos, pro vobis eſt. Reſp. In priore textu
ſenſum eſſe; qui non eſt mecum per ſidem, contra me eſt. In poſteriore
veroô loco ſenſus eſt: Qui non eſt adverſum vos aperta perſecutione,
vel oblocutione; pro vobis eſt ſaltem initiali fide & affectione.

12. Matth. 12. dicitur: Spiritus blasphemiæ non remittetur neque in hoc
ſaculo: neque in futuro. Apoſtoôlus vero; Zim. I. dicit: Blasphemus fui,
& miſericordiam conſecutus ſum. Reſp. Spiritum blasphemiæ ſignificare
blasphemiam profetam ex paſſione invidiæ, & conjunctam cum no-
titia veritatis, quæ non condonatur laborantibus hoc vitio actualiter;
econtra blasphemia conjuncta cum ignorantia, non graviter culpabili,

1

& profeéta ex Zelo; qualis fuit blasphemia Pauli, obtinet veniam,

etiam dum homo actu conſtitutus eſt in tali ignorantia; qua malitia fre-
quenter eſt venialis, & ignorantia ſolùm leviter culpabilis. Peccata
autem venialia obtinent remiſſionem aliquando in hoc ſæculo, & ali-

quando

or
i⸗
41

no⸗
er;
hlli
I;
ge⸗
4ta
lli⸗

Pars III. De Divinitate Soripturæ. 141

quando in futuro. Hinc Apoſtolus l. cc. addit: quia ignorans feci, igno-
rantiãâ videlicet tantùm leviter culpabili. HrMõ
13. Matth. 17. dicitur, Transfigurationem contigiſſe poſt dies ſex;
econtra Lucæ 9. dicitur contigiſſe fere poſt dies olto. Reſp. D. Matthæum
ſumpſiſſe dies intermedios completos; D. Lucam verô ſumpſiſſe diem
primum & ultimum etiam incompletum. H
14. Joannis 9. v. 41. ad Phariſæos dicit: & cιιeſetis, non habere-
tis peccatum; nunc verb dicitis, quia videmus; peçcatum ergo veſtrum manet.
Et tamen D. Petrus Act. 3. v. 17. dicit: Nio, quia per ignorantiam feciſtis,
SRicut & principes veſtri. Et D. Paulus I. Cor. 2. v. 8. & cognoviſſent, nun-
quam Dominum gloria cracißixiſſent. Reſp. Chriſtus loquitur de agnitio-
ne argumentorum; ex quibus Judæi potuiſſent facile inferre ſuam di-
vinitatem, ſi paſſionibus non fuiſſent impediti. Apoſtoli verò loquun-
tur de cognitionis aſſenſu ſeu judicio intellectúùs libero, quem aſſenſum
non habuerunt. Immo heæc ignorantia etiam poteſt referri ad agnitio-
nem ſoluùm ſpeculativam de divinitate Chriſti, utpote quam Judæi ex
impulſu paſſionum longè à ſua mente excluſerant. M
IS. Matth. 27. dicitur: Et latrones, qui crucifixi erant, cum eo, im-
properabant ei. Sed Luc. 23. dicitur: Unus de latronibus blasphemabat eum,
alter autem inerepabat eum. Reſp. D. Matthæum more loquendi uſitato
tribuere ſocietati, quod pars magna, vel dimidiæ communitatis facit.
Sic & Lucas l. cc. v. 36. dicit: udebant ei & milites accedentes, & acetum
oßerentes ei, & dicentes & . Quin veroſimile ſit 5 à, ſingulis militibus

*

acetum fuiſſe oblatum, aut eandem blasphemiam pronuntiatam.
16. Matth. 28. dicitur: mulieres veſpere Sabbati iviſſe ad ſepul-
chrum; Sed Marci 16. dicitur: Eas iviſſe ad ſepulchrum valde mane una
Sabbatorum. Reſp. Per veſperum Sabbati intelligi noctem continuam
diei Sabbatinæ ordinariæ, quia additur, quæ lucçeſcit in prima Sabbati; hoc
eſt, in prima Feria conſequente poſt Sabbatum Paſchale; quæ Feria,
ſicut apud nos Feria prima & ſecunda poſt Paſcha vel Pentecoſten, erat
feſtiva, ſeu Sabbatica, obligans ad omiſſionem laborum prohibitorum
in Sabbatis.
17. Marci 15. dicitur: Erat hora tertia & crucifixerunt eum. Sed
Joan. 19. dicitur: Erat quaſi hora ſexta, & dicit: (Pilatus Judæis ante
crucifixionem) Ecce Rex veſter. Reſp. à Judæis in uſu ſacro, etiam à
plebe uſitatiſſimè recepto, totum diem civilem tantuùm fuiſſe diviſum in
quatuor partes temporis; nempe in Primam, Tertiam, Sextam, Nonam.
— 8§ 3 Prima

142 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Prima perdurabat tribũs horis naturalibs ab initis diei uſque ad Tertiam,
& Tertia iterum tribũs horis naturalibs ſe extendebat uſque ad Sextam,
ut proin finis Tertiæ, & initium Sextæ fuerint contermini. Itaque dum
Joannes dicit: quaſi hora ſexta, idem dicit, ac horà tertid jam ferme exe-
unte.
18. Matth. I. dicitur: Jacob genuit Joſeph virum Maricæ. Econtra
Luc. 3. v. 23. dicitur: Joſeph, qui fuit Hel &c. Reſp. Particulam rela-

tivam, qui, non eſſe referendam ad Joſephum, ſed ad JEſum, de quo

propoſitio principalis tractat; non verò ad Joſephum, de quo ſoluùm
tractat propoſitio incidens; JEſus autem per Mariam verè erat filius,
ut loqui amant Hebræi, ſeu nepos Heli, qui in Scriptura idem eſt ac
Hieliahim A. Reg. 23. ſeu Joahim. Hæc ſpecimina Antilogiarum Scriptu-
ræ ſufficiant; reliquæ enim, quæ in magno numero à variis Scriptori-
bus afferuntur, majorem difficultatem non habent. Videri poteſt Con-
ciliatio omnium fere Locorum Scripturæ, quæ inter ſe pugnare viden-
tur, edita à Jeraphino Cumirano, ac in Epitome contracta per Leandrum

& Martino. Duaci 1623. & P. Szent-Jvany S. J. in ſuis Curioſis Mi-

ſcellaneis; præſertim verò Scripturæ Interpretes, qui exaéctius
& majori eruditione elucidant ſenſum
Literalem Scripturæ.

R Dy Mearmn, ,

S
E W E
j E⸗

S, . le
S SE r

S

, — — =

ell⸗

i⸗

PARS IVyY.
De variis editionibus & verſionibus
Scripturæ.

Q. I. An textus Hebraicus ſit incorruptus:

Reſp. 1. Non eſſe dubium, quin textus Hebraicus in plurimis lo-

cis fuerit corruptus incuriâ Librariorum. Ratio eſt, quia occaſiones

errandi in deſcribendis Codicibus Hebraicis erant innumeræ ac facilli-
mæ; ex altera vero parte nullæ erant cauſæ ſufficienter præſervativæ &

correctivæ errorum. Poſt everſionem enim Jeroſolymæ, & ceſſatio-
nem cæremoniarum legalium ceſſavit ſimul providentiæ divinæ prote-

Stio circâ primaria conſtitutiva Religionis judaicæ; ac conſequenter
etiam circa puritatem texts Hebraici: ceſſavit etiam Sedes Pontificia
ac centrum unitatis Religionis judaicæ; ac conſequenter cura & vigi-
lantia Pontificum circa incorruptionem exemplarium in toto orbe. Si

ergo in vera Eccleſia, ubi interceſſit providentia DEI, & vigilantia

Pontificum, ſemper irrepſerunt menda quaſi innumera in Codices tam
Græces quàm Latinos, ut teſte D. Hieronymo vix unum exemplar in
omnibus concordaret alteri, non eſt veroſimile, à mendis librariorum
immunem fuiſſe textum Hebraicum; ſed potius credibile eſt, deficien-
te cura, & authoritate corrigentium, & ſufficiente apparatu exempla-
rium veterum, menda ſemper increviſſe uſque in hodiernum diem.
Quod verò plurimæ & facillimæ fuerint occaſiones errandi in deſcri-

bendis Codicibus, probatur ex eo, quia plures Litteræ Hebraicæ tan-

tam habent ſimilitudinem in ſeribendo, ut facile à Copiſta confundan-
tur. Tales ſunt v. g. Beth & Caph 22, Daleth & Reſch . Quod
ſi verò diétentur, iterum plures litteræ hebraicæ in Pronuntiation dif⸗
“ ficilli⸗

144 Prolegomenoruin in Sacram &cripturam

Kcillimè diſtinguuntur; prout expertis in hac lingua notum eſt, præ-
ſertim circa illas, quæ vocantur gutturales, quæ ferme ſola aſpiratione,
ut apud latinos vocatur, differunt. òòMU —
Reſp. 2. Habetur prudens ſuſpicio, textum Hebraicum in non-
nullis locis etiam ſtudiò & malitiosè fuiſſe depravatum, ubi agitur ni-
mis apertè de Chriſto & Eccleſia; & per modicam immutationem pro-
nuntiationis aut ſcriptionis facile audaciâ privatorum tentari & ado-
ptari poterat corruptio. Quod enim judæi ex condicécto in aliquo con-
cilio integra verba in omnibus Codicibus immutare voluerint, non vi-
detur veroſimile; quia ſie ſe expoſuiſſent contemptui ac indignationi
plebis, & omnium ingenuorum etiam inter ſuos. Ratio autem Re-
ſponſionis eſt, quia plures textus tractantes de Chriſto & Eccleſia nunc
aliter leguntur in moderno textu hebraico, quàm legebantur in eodem
«extu multis annis ante Chriſtum, & trecentis adhuc? is poſt Chri-
ſtum. Id enim patet ex verſionibus variis textus hebraici, quarum ali-
quæ factæ ſunt jam ante Chriſtum, aliquæ verò tribus primis ſæculis poſt
Chriſtum. Talis eſt verſio Septuaginta Interpretum; qua uſa eſt primi-
tiva Eccleſia; verſio Aquilæ, Symmachi, Theodotionis, Paraphraſis
Chaldaica; verſio Hieronymi. Diverſitas autem moderni textũs he-
praici ab illo veteri probatur ab inductione locorum magis inſignium.
Sic 1. Gen. 49. v. 10. ubi dicitur: Donec veniet, qui mittendus eſt, Schello.

In moderno textu hebraico legitur Schilo, quod nomen nulham habet

ſignificationem in idiomate hebraico. 2. Plal. 18. v. 5. ubi dicitur: In
omnem terram exivit ſonus eorum, Kolam. in moderno textu hebraico
lIegitur; Kovam, linea, ſeu regula eorum. 3. Pſal. 21. v. 17. ubi nos
habemus ex veteri translatione: Foderunt manus meas & pedes meos.
Caru, in moderno textu hebraico legitur, Caari, Vicut leo. quod nullam
parit ſignificationem cum contextu totius Pſalmi. A. Pſal. 109. ubi nos
legimus. Tecum principium, Imeha. in moderno textu hebraico legitur
Ameba, duces populi tui ſpontanei. S. Iſaiæ 9. v. 6. ubi legitur: Voçabitur
nomen ejus admirabilis. Kare. Hebræus modernus textus habet Kra,
vocabit. 6. Iſaiæ 53. v. S8. ubi legimus; Propter ſeelus populi mei per-
cuſſi eum; Lo. in moderno textu hebraico habetur Lamo, eis. 7. Ubi
TZachariæ 9. dicitur: Ecce Rex tuus veniet tibi juſtus & ſalvator. Mo-
ſchab; modernus textus hebraicus habet: Noſchab, ſalyatur. In his &
ſimilibus meritòô haberur ſuſpicio, an alteratio textus non potius prove-
nerit ex Judæorum malitia, quàm ex librariorum Judaicorum enia.
erté

l⸗

05.

tur
tur

el⸗
Ii
M⸗

Ve⸗

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Seripturæ. 145

R

Certè Maſorethis, ut vocantur, qui fuerunt Rabbini quidam, & re-
bus judæorum peſſum euntibus, ſub prætextu ſtabiliendi lectionem
textûs hebraici totam Scripturam munierunt punctis, ſeu vocalibus, fa-
cillimum erat, ejusmodi variationes leétionum approbare, invenire,
& ſtabilire. Creduntur autem, eam punationem extendiſſe ad omnia
verba Scripturæ circa finem ſæculi quinti.

AQ. XX. An textus Græcus habeatur incorruptus?
Reſp. In textu Græco reperiuntur quidem Librariorum menda,

ſed non reperiuntur falſationis univerſalis Exemplarium probabilia in-

dicia, ſaltem quoad N. T.
Probatur reſponſio ex induétione locorum, in quibus notari ſolet
aliqua/corruptio. Nam I. ubi ad Rom. 12. v. II. habetur: Domino
ſervientes, zvo‿ιν.. Græci Codices habent, zναοaα, tempori ſervientes.

2. ubi nos 1. Cor. 7. v. 33. habemus: Qui cum uxore eſt, ſollicitus eſt,
„

qua ſunt mundi, quomodo placeat uxori, & diviſus eſt. Et mulier innupta:
& Virgo & c. „ In Græco mutata eſt interpunctio. Qus cum uxore eſt,

ſollicitus eſt, quæ ſunt mundi, quomodo placxeat uxori. Diviſa eſt mulier &

virgo. Innupta cogitat, quæ Domini ſunt. 3. ubi nos I. Cor. 1 5. Vv. 47.

legimus: Primus homo de terra» terrenas; ſecundus homo de cælo, coleſtis;

in Græco habetur; ſecundus homo Dominus e cæœlo. 4. ubi nos legimus

I. cc. Omnes quidem reſurgemus, ſenon omnes immutabimur; Codices

Græci legunt; Omnes quidem non doriniemus, ſed omnes immutabimur. Et
alia lectio Græca habet: Omnes quidem dormiemus, ſed non omnes immuta-
bimur. §S. ubi apud nos Math. 6. finitur Oratio Dominica, in Græco
addita leguntur hæc verba: Quia tuum eſt regnum, & potentia & Gloria
in ſacula. 6. In Græcis exemplaribus varia, quæ habentur in latinis,
omiſſa ſunt; videlicet Caput ultimum D. Marci; Joannis C. 6. hiſtoria
de adultera; Marci 11I. v. 26. hæc ſententia: Quod ſi vos non dimiſeritis,

nec Pater veſter, qui in Cælis eſt, dimittet vobis peccata veſtra. Et I. Joa.

C. 5y. v. 7. illud Teſtimonium: Quoniam tres ſunt qui teſtimonium dunt in

Cælo, Pater, Verbum, & Spiritus ſanctus, & hi tres unum ſunt. 7. In V. T.

Fere ſingulis Patriarchis à Noe usque ad Abraham adjecti ſunt centum

ætatis anni, qui nec habentur in Scriptura hebraica, nec in Latina.

Sed in omnibus his non deprehenditur falfationis probabile indicium.
Nam in exemplis prioribus quatuor palam eſt, non eſſe locum malitiæ,
ſed Librariorum incuriæ. Circa quintum ea additio repræſentat clau-
1I1I — fulam

146 Prolegamenorum in Sacram Seripturam .

fulam orationum, in Eccleſia Græca forte ex inſtitutione Apoſtolica fa-
miliarem, qualis in Latina Eccleſia eſt, Gloria Patri & . vel Per Domi-
num noſtrum & . ad 6. Omiſſiones fundari poſſunt in ipſis authographis
ſæpius à Scriptore ſacro deſeriptis, & aucétis; vel in incuria Librario-
rum. ad z. Additio centum annorum forte ab aliquo Bibliothecario
Alexandrino appoſita fuit in margine, quæ irrepſit in textum; vel orta
eſt ex confuſione numerorum, ſeu Litterarum Alphabeti, quæ expri-
munt numeros. Quod ſi tamen in hoc ulktimo exemplo agnoſcenda
foret aliqua falſificatio, ea reperiretur in V. T., non in N. T.

Q. IIlI. Quales prodierint celebriores verſiones
Scripturæx?!

Reſp. Verſiones celebriores Scripturæ ſunt ſequentes.
1. Verſio 7o. Interpretum, qua Biblia Veteris Teſtamenti maxim4é ſui
parte ex lingua Hebraica verſa eſt in linguam Græcam. Verſio illa
contigit plus quàm ducentis annis ante Chriſtum. Hiſtoria illius trans-
lationis narratur diverſimodè ab Hiſtoricis antiquis. Epiphanius rem
geſtam in L. de Menſuris & Ponderibus n. 9. 10. & ii ſic narrat: Primi
omnium Sacras Litteras ex Hebræo in Graæcum transferre Septuaginta viri ag-
greſſi ſunt, Ptolomao Philadelpho in Kgypto regnante. Qui ex duodecim

Tribubus ita electi ſunt, ut à ſingulis Tribubus ſumerentur ſex. Ptolomaus

enim cognomento Philadelphus, Alexandriæ Rex, honeſtarum artium ſtudiéò
flagrans, egregiam Alexandriæ Bibliothecam inſtituit. Ei Bibliotheca curandæ
Demetrium Phalereum prapoſuit cum mandato, ut omnia librorum genera ubi-
que terrarum conquireret. Qua de re Litteras ad unumquemque regem ac prin-
cipem dedit, quibus enixè rogabat, ut quidquid penes ſe Poerarum, aut alterius
generis riptorum, Oratorum, Medicorum, Hiſtoricorum „ ac caterorum
haberent, id ad ſe mitterent. Procedente indies negoti?, accidit, ut de Bi-
bliothecæ praſecto Rex aliquando ſciſcitaretur, quotnam hactenus in Bibliothe-
cam volumina congeſſiſſet? Ad hac ille: Quinquaginta jam & quatuor libro-
rum millia, reſpondit. Audio tamen longè plures eſe apud Indos, Perſas,

Chaldaos, Romanos & . immo & Jeroſolymis & in Judæa divini quidam ex-

tant Prophetarum libri, qui de DEO ac mundi creatione diſſerunt; multaque
ad communem utilitatem continent. Quocirca, ſi Majeſtati tuæ placet, ſeribe
ad Jeroſolymitanos Legis Doctores, ut ſuos ad te libros mittant. His auditis
Ptolomaus Litteras hoc argamento dedit: Ptolomaus &. His Literis ac
muneribus acceptis Judæi ad Regem mittunt libros V. T. viginti duos, & Apo-
eryphos

—— —————

—,0 — —

J‚,— — —

ui

la

he⸗

4;
ex·
e
tis

“

Pars IV. De varüs editionibus & verſionibus Seriptura. 147

cryphos ſeptuaginta duos. Quibus acceptis Ptolomaus, cum Hebraicè ſeriptas
legere non poſſet, ſecundo ad eos ſcribere, & Interpretes petere coactus eſt.

Poſt hac Hebraorum Magiſtri delectu habito ſeptuaginta duos Interpretes able-

gant, qui in Pharo inſula Sacros Codices explicarunt. Et n. 4. Dus enim
ac Septuaginta viri in Pharo inſula èà regione urbis Alexandrinæ in ſex & tri-
ginta cellulis, bini ſcilicet in ſingulis concluſi ſunt cum duobus famulis, cibi pa-
randi ac miniſtrandi cauſa. In his cellulis inclußi Sacras Litteras tranſtulerunt.

Uuicuique porro Interpretum pari liber attribuebatur unus. Er n. 6. Ac ſin-

gulare tunc accidit miraculum. Nam illi omnes Interpretes divini Spiritäs
aflatu praditi ſic inter ſe in illa ſolitudine conſenſerant, ut ubicunque nonnihil
additum eſſet, id ab omnibus communiter eſſet adiunctum; ubi verò detractum,
id ex aquo ſuſtuliſſent omnes. Cæterùm quidquid ab illis ademptum eſt, non eſi
neceſſarium; quidquid verò relictum eſt, eſt neceſſarium. Quod ut perſpicuè
cognoſcas, divina quadam & admirabili providentia, nec ſine ſancti Spiritus
inſtinctu tam concorditer interpretatos eſſe, ut nihil à ſe invicem differrent, in
uno exemplo perſpicies. In Pſal. 140. legitur: Domine , intende voci.

Septuaginta duo Interpretes additis biſce voculis: Orattonis me, inte-
grum verſum reddiderunt. Hucusque Epiphanius; cui tamen quoad cel-
lulas Præfat. in Pentateuclum, & Præfat. in Paralip. contradicit Hiero-
nymus. Sed immerito, quia de his cellulis teſtantur Philo, Juſtinus M.,
Irenæus, Clemens Alexandrinus, qui ducentis annis fuerunt antiquio-
res Hieronyino; immo & Alexandriæ magnam triverunt vitæ partem,
ut Philo, & Clemens. Juſtinus M. Orat. ad gentes teſtatur, ſe ſuismet

oculis vidiſſe harum cellularum reliquias. Clemens Alex. I. . Stromatum

rem geſtam conſimiliter deſcribit, ut Epiphanius. Philo judæus, qui
vixit ætate Chriſti l. 2. de vita Moyſis ſcribit: In eo ſeceſſu cum conſediſſent
ſolitarii, nemine interveniente arbitro tanquam Numine cerrepti propheta-
bant, non alia ali, ſed omnes ad verbum eandem ſententiam quaſi quopiam

cictante ſingulis inviſibiliter. Similia habet Irenæus Il. 3. C. 25., & omnes

antiquiores, qui præceſſerunt, aut ſecuti ſunt Hieronymum, Ab hu-
jus etiam ſententia, dum in C. 2. Mich. & in C. 16. Ez ech & Proëm. in
Tradit. Heb. exiſtimat, tantùm Pentateuchum fuiſſe à Septuaginta In-
terpretibus in Græcam linguam verſum, non ſolúùm recedunt veterum
teſtimonia Patrum fere omnium, aſſerentium, totam Legem, quo no-
mine intelligebatur tota Scriptura, fuiſſe converſam; ſed etiam Hiero-
nymus ipſe I. 2. contra Rufßinum, & Epiſt. ad Suniam & Fretellam; ubi etiam
Prophetarum libros inter converſos agnoſcit. Bonfrerius in Proleg.
1 2 .* C. 16.

148 Prolegomenorum in Seripturam Sacram .

*

C. 16. Sect. 3. obſervar, quod Hieronymus videatur ſubinde Septuaginta
Interpretes libenter deprimere, eò quod videret, ſuam ex Hebrao interpretatio-
nem paſſim rejici.
Secunda verſio rectè ponitur vetus verſio Latina, quæ nunc commu-
niter vocatur, Vetus Italica; illa videlicer, quæ in Latina Eccleſia ex-
titit ante tempora D. Hieronymi primis quatuor ſæculis. Hanc verſio-
nem jam extitiſſe ſæculò ſecundé, conſtat ex eo, quia ill jam utuntur
Scriptores Latini tertii & ſecundi ſæculi v. g. Cyprianus, & Tertullia-
nus. Quin immo eam lan factam eſſe primò ſæculo ab ipſo tempore
Apoſtolorum, veroſimile fit ex eo, quia in Latina Eceleſia ſemper fuit
in uſu Liturgia Latina; cuùm ergo in Officio divino populo Evangelia,
Epiſtolæ, & Prophetiæ, & aliæ partes Scripturæ prælectæ fuerint in lin-
gua vernacula, neceſſe erat, eas in Latinum converſas ſuiſſe. Id con-

Ermatur ex eo; quia Patres, quando loquuntur de Canone Scriptur)e,

Probant, hos vel illos libros eſſe Canonicos, quia jam ab antiquis
temporibus in Ecclefia populo prælegi conſueverunt. Cæterum ver-
ſionem illam non agnoſcere unum eundemque authorem, probabile
indicium ſumitur exinde; quia nomen illius Interpretis aliquin fuiſſet

conſervatum celebri memoriâ; tum ctiam ex eo; quia in arbitrio Epi-

ſeoporum fuerat, quasnam partes Scripturæ quisque juberet in Eccleſia
prælegi, ut ſic ex verſione particulari horum vel illorum librorum Ca-
nonicorum ex uſu diverſarum Diœceſium facile potuerit integra fieri
verſionis de omnibus libris Canonicis Collectio. Ilud quoque circa
illam verſionem Veterem Italicam notandum; eam factam eſſe non ex
lingua Hebraica, ſed ex idiomate Græco; ex editione videlicet græca
Septuaginta Interpretum, qua ipſimer Apoſtoli, & Evangeliſtæ ferme
univerſim uſi ſunt, prout patet ex textibus V. T. à D. Luca, & D. Paullo
relatis. Viguit illa antiqua verſio vetus Italica ſub titulê, Vulgatæ ad-
huc pluribus ſæculis poſt D. Hieronymum; donec tandem ſucceſſivè in
particularibus Eccleſiis, ac dein in ferme omnibus, receptâ verſione

Hieronymiana defecerit. Sed in Baſilica Vaticana Romæ Pſalterium

Davidicum ab ejus Eccleſiæ Canonicis etiamnum canitur quotidie ex
veteri aliqua verſione Italica; qui mos antiquus etiam ante ducentos
annos adhuc vigebat in Baſilica Lateranenſi, prout patet ex Breviariis
illius Eccleſiæ impreſſis ante ſæculum decimum ſeptimum. Quin immo
ipſum Pſalterium, quo utimur in tota Eccleſia, probabiliter non eſt ex
verſione Hieronymi, ſed eſt una earum verſionum antiquarum, quæ

. Pro

C„ —— - -· — --⸗ — d—

———G

— ceerrr

Pars TV. De varüs editionibus & verſionibus Seripturæ. 149
pro diverlitate principalium Eccleſiarum & Interpretum, jam fuerunt
diverſæ ante Hieronymum. Cl. Joſephus Bianchinus nuper Romæ
edidit collectionem omnium partium Scripturæ ex veteri verſione Italica,
. quotquot fragmenta ubivis terrarum reperiri poterant. Collectioni
huic Titulum poſuit: Vindiciæ &riptura.
Tertia, quarta, & quinta verſio vocantur Aquila, Smmachi, &
1 Tbeodotionis, qui Scripturam ex lingua Hebraica de novo tranſtulerunt
—. in linguam Græcam. Verum cum hi omnes tres fuerint judæi, Chri-
ſtianæ Religioni, quæ utebatur verſione Septuaginta Interpretum, in-
fenſi, non diu in Eccleſia perſtitit celebris harum verſionum uſus aut
. memoria. Aquilz, teſte Epiphanio l. de Pond. ex Gentili factus Jeroſo-
. lyma Chriſtiunus, cum Genethliacis & vanæ Aſtrologiæ eſſet addictus, net
. monitus reſipiſeeret, tandem Eecleſid pulſus eſt; ob eamque ignominiam malè
„, d affeltus, abjurata Religione Chriſtiana Judæus efectus eſt; & in odium Chriſtia-
næ Religionis, poftquam Hebra'cam linguam probe didiciſet, Scripturam inter-
. pretatus, éjus de Chriſto teſtimonia pervertit. Id factum ſub Adrianolmperatore
⸗ circa annum à Chriſto 13 0. Symmachus natione Samaritanus è& Sammari-
4 tano judæus factus, ac denuo circumciſus, ex judæe deinde Chriſtia-
. nus, ac tandem ex Chriſtiano hæreticus Ebionita effectus eſt. Suam
verſionem adornavit circa annum 200. Theodotion Chriſtianus factus,
. Marcionis, Ebionisque dogma ſectatus eſt. Inde Proſelytus factus, ad
14 Judeæos tranſit. Suam verſionem confecit circa annum 190. Orige-
2 nes Verſionem Septuagintaviralem, Aquilæ, Symachi, & Theodotio-
⸗ nis librô in quatuor columnas diſtinétò edidit, quæ editio propterea
Tetrapla, ſeu editio quatuor verſionum vocabatur. Eadem, cum Ori-
e genes adjeciſſet Scriprturam Hebraicam Litteris Hebraicis & Græcis
. 2 ſcriptam, ob ſex columnarum faciem Hexaplarum nomen obtinuit.
4 Tandem auéta duabus aliis verſionibus Græcis incerto Interprete Octa⸗
4 plorum nomine venire conſuevit. L
o.e.“ SSext äerſio quæ inter celebriores eminet, eſt verſio latina D. Hieronymi,

qua Scripturam ex fontibus Hebraicis latinitati reddidit ſæculo quarto

exeunte. Ea cum duobus aut tribũs poſt Hieronymum ſæculis in La-
tinis Eccleſiis potiorem obtineret uſum, Vulgata nomen obtinuit locô
4 prieris verſionis Iralicæ, quæ & ipſa, quamdiu viguit, Vulgata dica eſt,
ut patet ex D. Auguſtino l. 2. de doct. Chriſt. D. Gregorius, qui vixit
ducentis ferme poſt Hieronymum annis, in Epiſtola ad Leandrum, &

L20. Mor. C. 23. inſinuat, ſuo tempore jam Hieronymianam verſionem,
T . quæ

150 Prologomenorum in Sacram Scripturam

quæ vocabatur noya, paſſim ac promiſcuè in concionibus & libris cita-
tam fuiſſe cum veteri Itala. Hugo de S. Victore, qui vixit ſæculéê duo-
deciméê, de Scripturis C. 9. aſſerit, præceptéô Eccleſiæ Vulgatam D. Hie-
ronymi invectam ſuiſſe, ſed quali? & cujus Concilii, aut Pontificis?
non explicat. Nec tamen ſic intelligendum eſt, Vulgatam eſſe D. Hie-
ronymi, quaſi omnes libros tam N. T. quàm V. T. latino ſermone reddi-
derit. Quod enim Novum Teſtamentum attinet, ipſemet fatetur, ſe
priorem verſionem Italam ſolùm hinc inde ad Græcos Codices emen-
daſſe. Novum Teſtamentum, inquit, Gracaæ fidei reddidi; vetus juxta He-
braicam tranſtuli, in fine de &cript. Eccleſ. Quamvis autem totum Vetus
Teſtamentum transſtulerit ex Hebræo, Pſalterium tamen, quo nunc
Eccleſia utitur, retentum eſt ex veteri verſione aliqua Vulgata; quia,
ut veroſimile eſt, Patribus difficile viſum eſt, morem Pſalmodiæ vete-

ris, accomodatæ ad cantum Eccleſiaſticum, ſimul ac ſemel mutare in

toto orbe. Præter Pſalterium inſuper ex veteri aliqua verſione præce-
dente Hieronymum Eccleſia retinuit illos libros Canonicos V. TL. qui
aut non erant feripti in lingua Hebraica; aut ſi ſcripta fuerunt in lingua
Hebraica, non annumerabantur libris Canonicis in Canone Hebræorum.
Hi libri ſunt, Sapientia, Eccleſiaſticus, Baruch cum Epiſtola Jeremia, Ap-
pendicula libri Ether, & ea Danielis, quæ, prout in editionibus Scri-
pturæ annotatur, Hieronymus non reperit in exemplaribus Hebraiecis,
& libri Machabæorum. Hos proin libros V. T. Eccleſia retinuit juxta
verſionem antiquiorem Hieronymo, factam à diverſis interpretibus,
hucusque incognitis; & adornatam non ex lingua Hebraica, ſed ex
Græca; immo, quod mirum videri poſſit, quoad duo ultima Capitula
Danielis, deſumptam ex verſione Græca Theodotionis; prout teſtatur
ipſe Hieronymus Præfat. in Damelem & Joſue. Verum quidem eſt,
quod D. Hieronymus etiam ediderit tres verſiones latinas Pfalterii;
unam ex Hebræo; ſecundam ex verſione Græca Septuaginta Interpre-
tum; tertiam ex editione Luciani Martyris, qui circa annum 260. ex
Pſalterio Hebraico, & ex Græco Septuagintavirali fecit verſionem Latinam
mixtam. Hæc Lucianea verſio, cum eſſet recepta ac vulgata in Eccleſia
Latina; ab Hieronymo primùm quidem ad Codicum veterum exempla-
ria fuit emendata, ut indicat in Epiſtola ad Sophronium; dein verèò ab
eodem fuit etiam correcta partim ex Hebraico, partim ex Græco, ita
tamen, ut ſignis in margine, Obelis videlicet, & Afſteriſcis diverſitatem
Textu Hebraico, aut Græco annotaret, prout declarat Præfat. in Pfalt.
. Hanc

Pars IV. De variüs editionibus & verſionibus Sriptura. 151.

Hanc poſtremam correctionem ſuſcepit Roma, eodem teſte l. 2. Apol.con-
tra Ruff. Idem 1. 2. Apol. c. 8. teſtatur, ſe etiam verſionem veterem lati-

nam reliquorum librorum veteris Teſtamenti ez Septuagintavirali emen-

daſſe, & Præfat. in Job, in Paralip. & in Proverbia, atque in Epiſt. ad

Aug. & I. 2. c. Ruff. c. 8. declarat, ſe etiam librum Job, & libros Salo-
monis ex Græco in Latinum transtuliſſe; quamvis editio Vulgata moder-

na ſecuta ſit verſionem Hieronymianam ex Hebraico, non eam, quam

junior ediderat ex Græco.

Sunt quidem plures aliæ verſiones antiquæ, putà Arabica, Griaca,
Chaldaica, Perſica, Ethiopica, &c. & quædam etiam recentiores ab au-
thoribus non parum celebratæ, Pagnini nimirum, Vatabli, & Aria
Montani. & c. De quibus tamen pauca prælibare pro hoc inſtituto ſuf-
ficiar. M
I. Verſio ſeu potius Paraphraſis Chaldaica, ſeu Targum Babylonium,
ut vocatur, faéta eſt ante Chriſtum, ut aliqui, præſertim Judæi, vel ut
alii exiſtimant, ſecundé ſæculé poſt Chriſtum. Sunt, qui eam magna
parte adſcribant Aquilæ; reperiuntur, qui etiam partes tribuant Theo-
dotioni, ſeu quod in Hebraico idem eſt, Jonathæ. Servit ad illuſtran-
dos ſubin textus; ſed in Pſalmis, Canticis, Threnis, in Job, & Iſaia
dicitur reféêrta eſſe nugis & fabulis.
2. Verſio Griaca, quæ continet totam Scripturam, exceptâ Epiſtola
Petri ſecundâ, & tertid Joannis, & Epiſtolꝗ judæ, & Apocalypſi, à Sy-
ris, ſeu Maronitis, ut nunc vocantur, tribuitur ipſi D. Marco. Sed
veroſimilius tribuitur alteri Interpreti, quamvis antiquo, qui vixerit
temporibus Apoſtolicis. Si enim agnoſceret authorem ſuum D. Mar-
cum, Patres de tanta authoritate hujus verſionis non ſiluiſſent; immo
eam Septuagintavirali aut prætuliſſent, aut æquiparaſſent.
3. Arabica, FKthyopica, Perſica, Coptica in EÆgypto, & Armenica,
quo ſæculo prodierint? quo Interprete? aut num per partes ſucceſſivè?
ab authoribus hucusque liquidè non fuit definitum.
4. Verſio Pagnini ſic inſcribitur à Sanctio Pagnino, Ordinis D. Do
minici Religioſo, qui circa annum 1510. Vetus Teſtamentum ex He-
braico textu, ubi habetur, Novum veròô ex Græco in Latinum labore
viginti annorum transtulit. Hebraica nomina hebraicæ pronuntiationi
reſtituit, & pro recta pronuntiatione verborum accentus hebraicis di-
ctionibus ſuperpoſuit. Arias Montanus Hiſpalenſis, qui editionem re-
giam, ut vocatur, Bibliæ Hebraicæ Græcæ, Latinæ, & Chaldaicæ ſub
D Philip-

15 2 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Philippo II. Hiſpaniarum rege anno 1571. typis Antwerpianis curare

juſſus eſt, in ſpeciali tomo ejusdem editionis verſionem Pagnini, ab

ipſomet authore in ſecunda editione correctam, de novo edidit, & ubi
Pagninus minus videbatur aſſecutus ſenſum textus Hebraici vel Græ-
ci, id in margine annotavit. Heæc verſio ſummam planè meretur
æſtimationem. ?M
4. Verſio Vatabli ſic dicitur à Franciſco Vatablo, Doctore Pariſienſi,

de quo Calmerus ſcribit; eum quidem non adornaſſe verſionem Scri-

pturæ, annotationes tamen illius in Scripturam à Bertino diſcipulo fuiſſe
in unum collecçctas, & erroribus Calviniſmi infeétas, quas Roberte
Stephano Bibliopolæ tradidit, qui & ipſe dein ad Sectam Calviniſtarum

tranſiit: Vatablum autem eas annotationes non agnoviſſe pro ſuis, ſed

pro impoſturis Bertini diſcipuli, qui venenum Calvinianum hauſerat.
Idem Calmetus obſervat, hanc verſionem Vatabli à Salmanticenſibus

correctam fuiſſe, atque ſic corretam primùm Salmanticæ, dein alibi

ſæpius recuſam fuiſſe. Obiit Vatablus Pariſiis anno 1546. De illo Ge-
nebrardus Præfat. in Origenem ſcribit, fuiſſe virum doctiſſimum, & ſan-
Gtiſſimum, qui ſemper à Sectariorum erroribus ſummè abhorruit. Ver-
ſio autem, quæ fraude Roberti Stephani, Lypographi Pariſienſis poſt-
quam prodierat Tiguris, Pariſiis ſub nomine Vatabli recuſa eſt, eſt opus
lurium Zwinglianorum, nimirum Leonis judæ, Theodori Bibliandri,
Petri Cholini, & Conradi Pelicgani, qui in ea re navarunt ſucceſſivè ope-
ram. Typographus v erò Pariſienſis falſationis poſtulatus ab ipſo Vata-
blo, cum Genevaàm profugerer, in ſtramineo ſimulacro exuſtus eſt. De

ipſa autem verſione Genebrardus hec fert ſudicium: Author illius mali-

tioſiſimus fuit, vel hebraica linguæ ignariſſimus. .
5. Verſio HRidori Clarii, Monachi, qui totam Scripturam ex Hebræo,
& Græco latinam reddidit circa annum 1540., recuſa eſt ſecundis typis
Concilio Tridentino jam finito, anno 1564. Venetiis. Simonius in Cri-
tica Bibliothecæ Du-pinianæ Tom. 2. oſtendit, eum in multis locis infeli-
ter emendare attentaſſe Vulgatanu ob defectum peritiæ in linguis & in
Critica. ð
6. Verſio Quarini eonflata eſt ex verſione Pagnini, & perſonati Va-
„tabli. Prodiit Baſileæ 1542. ä

7. Vetſio Cijetani Cardinalis ex Hebræis & Græcis fontibus culpa-

tur ferme ab omnibus ob nimiam licentiam determinandi ſenſum in ver-

bis

tel

Ci
3o
Con
ye
lye,
D

Petar

05
p
li⸗
li⸗

.

.

a⸗

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Srripturæ. 153

bis ambiguis, & reprehendendi Vulgatam temeré ſine gravibus corre-
ctionum argumentis. Scripfſit circa annum 1530.
38. Malvenda Ord. Præd. aliam verſionem ex Hebraico eſt adorſus
anno 1621.; quam morte præventus in Ezechiele cum vita finiit. Di-
citur, nimis preſsè inſiſtere verbis.
9. Franc. Forerius Ord. Præd. libros ob, Davidem, Salomonem,
& Prophetas dc nova ex fonrihne Plehraigie werrit aa canſilid, aur aſten

deret, Authorem Vulgatæ ſenſum apriſſimè attigiſſe. Quam ſententiam

editis in præfatos libros Commentariis egregiè confirmavit.
De Verſionibus aliis Vernaculis ſermo fiet infra. q. 13.

LQ. IV. An ſit articulus fidei, Vulgatam in omnibus
quoad ſenſum conſentire cum textu Græco vel Hebraico?

Reſp. Non eſt de fide, Vulgatam in omnibus etiam quoad ſenſum
convenire cum textu Originali, quamvis id, ut poſtea oſtendam, pro-
babiliſſimum ſit. Dixi, quoad ſenſum. Quod enim verſio Hieronymi
ſe non adſtringat verbis, fatetur ipſemet Epiſt. De optimo genere inter-
pretandi, ubi reprehendit ejusmodi verſiones nimis ſcrupuloſas.
Reſponſio autem Probatur 1. D. Hieronymus, & alii Patres com-
plures crediderunt, non eſſe certum aut de fide, Vulgatam Veterem,

qua uſa eſt primis quatuor ſæculis Eccleſia ante Hieronymum, & duobus

adhuc ſæculis poſt Hieronymum, in omnibus etiam quoad ſenſum con-

venire cum textu Originali, prout patebit ex dicendis quæſt. 5. Ergo
nec eſt ratio exigendi majorem certitudinem de conſenſu Vulgatæ cum
fontibus.
Probatur 2. Authores novarum verſionum, qui vixerunt partim
tempote Tridentini, partim poſt Tridentinum, Pagninus, Cajetanus,
Clarius, Malvenda, & ali, ſine ſcrupulo correxerunt Vulgatam corre-
cCtione non tantuùm explicativa ac diverſificativâ, ſed etiam obſtativâ ac adyver-
ſificativa; Ergo nec ſenſus communis Eceleſiæ, nec Tridentinum unquam
agnovit certitudinem fidei de conformitate Vulgatæ cum fontibus. De
CGajetano P. de Turre Tom. 2. tract. 2. q. 6. art. 5. narrat, quod in fuis
Commentariis paſſim utatur his formulis loquendi correctivis Vulgatæ:
Superfluit in textu; deficit; nimis ſignificat; poſuit ſpeciem pro genere; aliter
legendum; quod Intetpres conjunxit, ſeparandum eſt; cum Hebrao conjungen-
dum, quod Interpres disjunxit; omiſit; addidit; mutavit. De eodem Ca-
jetano Simonius l. cc. fol. 65 3. refert, quod illo ipſo anno, quo Triden-
C tinum

154 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

tinum edidit ſuum Canonem de Scriptura, nempe 1546. Facultati Pari-
ſienſi miſerit fuam Declarationem contra Cenſuras Pariſienſes, & poſtea
Reſponsô Pariſienſium acceptéô iteratam ſcripſerit Apologiam adverſus

ſuos Cenſores, in qua circa articulum 14. Pariſienſium, ipſi imputan-

tium: Epiſtolam ſecundam S. Joannis non tam indigere explicatione, quàm
correctione, reſpondet, hanc propoſitionem non eſſe ſuam. Se in Com-
wentario ad eam Ebiſtolam tantùm dixiſſe: Textum latianum non tam
indigere explicatione, quàm correctione, eò quod in diverſis locis di-
verſus ſit à textu Græco. Si boc, inquit, pro errore imputandum eſt, cur
S. Hieronymus tamdiu ſudavit in correctione librorum scripturæ juxta textum
Originalem? Cur & Auguſtinus pro correctione librorum V. T. remittit ſuos Le-
ctores ad textum Hebraicum, & pro correctione N. T. ad textum Gracum?
Nullus error eſt ſive dicatur, Epiſtolam S. Joannis (latinam) eſſe corre-
ctam, vel non eſe correctam juxta textum Gracum; quia nullus error eſt,
dubitare in eo, in quo dubitavit & Hieronymus. Hæc Cajetanus ſeripſit poſt
recenter editum Canonem Tridentini de Scriptura. Cajetanum verò de-
fenderunt Payva Luſitanus, qui interfuit Tridentino, in 1. de authoritate
Conc. Trid., & Sixtus Senenſis, & Palavicinus in Hiſt. Trid. Sixtus Se-
nenſis in Bibliotheca Sacra l. S8. prope finem. n. 10. ſic ſeribit: De errori-

bus, quos Hieronymus in veteri translatione annotavit, & Recentiores in hac no-

va editione pariter annotarunt, ingenuè fatemur & nos, multos errores ab Hie-
ronymo emendatos in veteri traductione; & ſimiliter in hac noſtra nopa editione
nonnullas inveniri mendas, ſolæciſmos, barbariſmos, hyperbata, & multa pa-
rùm accommodatè verſa, & minus latinè expreſa, obſcurk & ambigus interpre-
tata; itemque nonnulla ſuperaddita, aliqua omiſſa, quadam transpoſita, im-
mutata, ac vitio Scriptorum depravata, qua Sanctes Pagninus, Thomas Caje-
tanus, Franciſcus Forerius, & Hieronymus Oleaſtrius, viri eæx Dominicano Or-
dine eruditiſſimi, indicarunt. Non tamen ex his ſequitur, Eccleſiam non ha-
buiſſe veram N. I. editionem; quia etſi in ea ejusmodi errata inveniantur, cer-
tum eſt tamen, neque in nova editione aliquid unquam inventum eſſe, quod fue-
rit vel à veritate Chriſtiana fidei devium, falſumpe ac mendax, vel contrarium
dogmatibus ac regulis orthodoxis, vel prater veritatem additum vel contra ve-
fitatem mutatum, vel in prajudicium veritatis oniiſſum, vel adeo deprapatum,
ut occaſionem pernitiosè errandi attulerit, vel hæœreſibus ac pravis dogmatibus
materiam & fomenta praſtiterit; vel ita obſcurè & ambigu verſum, ut myſte-
ria noſtra fidei occultaverit, aut non ad ſußicientiam, & quantum ſatis eſt ad
ſalutem explicaverit. Quos tamen errores, mendas, ac deprayationes D. Hie-
D ronymus

I4K. , — -

— —,—— —

M;

lie⸗

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus S&criytura. 155

ronjmus in veteri editione N. T. ſe conſultò reliquiſſe teſtatus eſt, & Eccleſia ſimi-
liter in nova editione ex profeſſo reliquit, non quia tot eruditiſſimi Patres ea er-
rata vel non agnoverint, vel approbaverint, ſed quia ad ea diſſimulanda juſtis ſe
cauſis impelli viderint. Hucuſque Sixtus Senenſis, illuſtre Ordinis Prædi-

catorum & Eccleſiæ decus. Iſidorus quoque Clarius, ex Monacho Caſ-

ſinenſi Epiſcopus Fulginatenſis, qui interfuit Tridentino in hac ipſa Seſ-
ſione de Scriptura, & acriter diſputavit de authôritate Vulgatæ octo va-
riationum à fontibus Græcis & Hebraicis millia, referente Simonio I. cc.
dicitur in Vulgata obſervaſſe. Opus illius juſſu ipſius Concilii Triden-
tini iterum Venetiis recuſum eſt anno 1564., prout teſtatur P. de Turre.
tom. 2. tr. 2. q. 6. art. 4.
Probatur 3. Authoritate & teſtimonio Cardinalis Palavicini, So-
cietatis ESu, qui in Hiſtoria Concilit Tridentini l. 6. c. 17. n. 10. ſic
ſeribit: Quod Vulgata translatio exemplari primavo per omnes leviores minu-
tasque particulas conformetur, nec ab illo declinaverit, vel in certa arbore, vel
in certa animante, pro aliis alias exponendé, pia eſt aliquorum ſententia, quam
quidem qui reſpuat, non dammatur ab Eccleſia. Etenim, uti dicebam, Decre-
rum (Tridentini) minas arctè intellectum eſt ab authoribus compluribus, qui
Synodo interfuére, vel cum iis, qui interfubte, ſunt collocuti. Satis nobis ſit,
aliquot adducere. Ac primò quidem doctiſſimum Audream Vegam, qui aderat

ea tempeſtate in Concilio, quique, tametſi inter Theologos conſiliarios, non ve-

1ò inter Patres ſußragium ferentes, recenſeretur, ſuit tamen magna cum opinio-
ne ſapientic auditus. Suum ipſe judi ium protulit per eam plane ſententiam, quc
à nobis explicata eſt, & ab ipfo (Petro) Suavi refertur; idemque poſtea in ſuis
libris (de juſtificat. l. 15. c. 9.) teſtatur, Patres id voluiſſe, & boc ipſum
Kbi fuiſſe à Cerrino Legato ſignificatum, quod eo adhuc vivente Vega t)pis vulga-
vit. Huic accedunt Melchior Canus, Canarienſis Antiſtes (de locis theol. c.
13. Concl. I.) qui paucis poſt annis adfuit Concilio ſub Julio Pontifice, & Di-
dacas Payya ab Andrada (in defens. Vulgatæ l. 4.) qui ſub Pio ibidem adfuit.
Et utrique licuit ſciſeitari à compluribus, quanam fuißet Patrum mens Decretum
ilud conficientium. Nec minus eruditiſſimus Gibertus Genebrardus (in Præ-
fat. ante opus Origenis) qui per eadem vixit tempora, & procul dubio ſermo-
nem habuit cum authoribus Decreti. Ac de boc poſt multos ſapienter diſputa-
runt NWicolaus Serarius (in Proleg. Biblicis c. 19. qq. 11.) & Jacçobus Bon-
frerius (Proleg. in Pentat. c. 5§. Sect. 3.) uterque Societatis JEöCl, quorumn
prior multos alios adducit, & oppoſitis teſtimoniis reſpondet. Eandem quoque
praſetulit opinionem Scriptor alius Religioſilſimus, qus per ea tempora vixit, con-
UC 2 ſuetu-

156 FProlegomenorum in Sacram Scripturam

uetudinemque habuit cum iis, qui Concilio intervenére; Sixtus inquam Senenſis
in admirabili opere, cui nomen fecit, Bibliotheca ſaunlta, ubi cuique li-
cebit pernoſcere, quidquid attinet ad accuſationem, defenſionemque Decreti
Vulgatam comprobantis, per ſummam opulentiam ac ſoliditatem eruditionis ab
eo agitatum. Hi profect, quantum video, haud intendunt, licere ab ea legitima
verſione (Vulgatæ) recedere in rebus, tametſi nec ad fidem nec ad mores ſpectanti-
bus, efrœnatè & pro libidine in quolibet verbo & argumento; ſed ſolum in iis
locis, in quibus Catholici Doctores haud omnino concordant, nec ab Eccleſia eſt
interdictum, ut rectè diſputat quidam Recentior (Michael de Elizarda, de
forma inquirendæ veræ Religionis, id comprobans ex uſu Scriptorum
proximè poſt Concilium permiſſorum) quem paulo poſt nominabimus. Nec
leve huic ſententiz momentum accedit ex Epiſtola Legatorum ad Farneſium Car-
dinalem, quam mox proferam; ubi indicatur, hanc fuiſſe Decreti Concilii ſen-
tentiam. Hucusque Palavicinus. Cujus teſtimonium, cum verſetur in re
ſummi momenti; etiam authorum, ad quos ſe refert, meritèò hic au-
diatur ſententia. Itaque
Probatur 4. Ex teſtimonio Legatorum Papæ in Concilio Triden-
tino, ſub quorum Præſidio Decretum Concilii de Vulgatæ authoritate
editum eſt. Cum enim Romæ in ipſa aula Pontificia multi viri docti,
etiam purpurati, præfato Decreto palam obſtreperent, eò quod exiſti-
marent, conformitatem Vulgatæ cum fontibus definitam efle; Legati
declarârunt, Concilium eò Decreto noluiſſe definire conformitatem Vul-
gatæ cum fontibus, ſed hoc præcisè; in Vulgata non contineri quid-
piam alienum à recta doctrina fidei & morum. Rem Palavicinus 1. cc.
n. 15. ſie narrat: Aulici Romaæ degentes, cum mentem advyerſus varios Vul-
gata verſionis locos occupatam gererent, nec Tyeologorum Tridentinorum ra-
tiones accepiſſent, hoc Decretum (per Epiſtolam Farneſii ad Legatos) acri-
ter initis damnaverunt; objicientes, multa Vulgata menda nec Amanuenſibus,
nec Dpographis adſcribi poſſe: Tantumque ea de re obmurmurarunt, ut delibe-
ratum fuerit, de impreſſione illius Decreti tantisper retardanda, dum nonnullis
adjectis reconcinnaretur. Hiſce LEitteris reſponſum eſt à Legati communiter ad
Farneſium Cardinalem; Mihil ab 115 opponi - quod à Concilio non
fuiſſet maturé perbentum ; praſertim cum ea, quæ ſüper li-.
bris Canonicis Theologi Concilii obſervaverant, talia eſſent,
quæ vel Wittenbergæ propoſita plauſum ab hoſtibus ator-
guerent. Tutiſſimam Verſionum eſſe Vulgatam, guibte cui
tam

.44 — — — —

Pars IV. De variis editionibus & verſienibus Seriptura. 157

tam diuturno tembore nunquam hareſéos nota fuit inuſta,
tametſi in aliquo loco videatur ab hebraica locutione diſere-
pare, humilique ſerpat ſtylo, nec extra barbariſmum ali-

DW giubm, äaut ſolæciſinum G Cc. Ita Palavicinus; qui I. cc. n. 12. &
S 14. Petrum Suavem arguit etiam calumniæ, dum Tridentino imputat,
. quaſi definierit, Vulgatam in omnibus conformem eſſe textui Græco aut
. Hebraico. Addo, inquit, cum Suapis ea recitaſſet, quæ Vega in Congrega-
tionibus diſputavit, nec ea unquam repudiata dixiſſet adeoque tacitè faſſus eſ-
ſet, Fdeles à Decreto ad ſtrictiorem interpretationem non obſtringi; haud ſand
. potuiſſe illum citra manifeſtam calumniam, memoratis inſimulationibus (quod
. in Dogma fidei erexerit conformitatem Vulgatæ cum fontibus) Decretum
. dragravare.
e Probatur 5. Teſtimonio & authoritate Andreæ Vegæ, qui & ipſe
Concilio Tridentino in hac ipſe Seſſione 4. interfuit, et in Congregatio-
nibus ad Seſſionem præviis de hac re acerrimè diſputavit, ac demonſtra-
”ÿÿ vit, Vulgatam non eſſe definiendam tanquam verſionem per omnia con-
formem fontibus, in 1. de Juſtificatione, duobs annis poſt eam Seſſionem,
1 adeoque durante Conciliò Venetiis edité, ac denuèò hortatu & opera Ven.
. P. Petri Caniſii S. J. Coloniæ recusé, 1572., l. 15. c. 9. Calvinum con-
i futans & alloquens lic ſeribit: Ne erres circa approbationem Vulgata editio-
. R nis, factam in Seſſione 4., nec fraſtra labores in oſtendendis vitiis vulgatæ edi-
d.— tionis, audi obiter hac pauca. Synodus non approbavit menda, qua linguarum
””l periti, & in ſacris Litteris mediocriter verſati in ea deprebendunt. Approba-
. W vit duntaxat Vulgatam editionem repurgatam à mendis, 7u vitio Sripterum
i⸗ vel Chalcographorum in ea obrepſerunt. Nec eam tanquam e cœlo delapſam ado-
. rari voluit. Interpretem illius, quisquis ille Juerit, ſciebat, non fuiſſe prophe-
. tam, nec nos meruiſſe hact enus quemquam, qui eodem in omnibus Piritu ſacras
. Litteras à propria & nativa aliqua in alienam linguam transfuderit. Ac proin-
lis V de neg cohibuit, nec cohibere voluit Kudioſorum linguarum induſtriam, qui ali-
2. quando docent, melius potuiſſe aliqua verti, & 4n0 eodemque verbé vel blures
n nobis ſuggeſſige Spiritum ſanctum ſenſus, vel certè alios commodiores quam è
ỹ Vulgata editione poſſunt haberi. Sed in honorem vetuſtatis, & honoris, quem
. ei jam à multis annis detulerant Concilia latina, quæ ſunt eâ uſa; & at certò
, VLVirent fideles, quod & veriſſimum eſt, nullum inde haberi poſſe pernitioſum er-
nr. rorem, & tutò illam & citra periculum poſſe legi, ad coercendam etiam confu-
ti ſionem, quam affert multitudo translationum, & temperandam licentiam ni-

U 3 miam

158 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

miam cudendi ſemper novas translationes, ſapienter ſtatuit, ut iſta uteremur in
publicis lectionibus, diſputationibus, pradicationibus, & expoſitionibus. Atque
eatenus voluit eam authenticam haberi, ut certum omnibus eſſet, nullo eam de-
fæœdatam errore, ex quo pernitioſum aliquod dogma in fide & moribus colligi poſ-
ſet, atque ideo adjecit, ne quis illam quovis pratextu rejicere auderet. Et hanc
fuiſſe mentem gnodi; nec quidquam amplius ſtatuere voluiſſe, ex verbis ipſis,
& ex aliis conſuetis approbationilus Concilii potes colligere. Et ne dubites de
his; veriſſimè poſum tibi allegare pro his ampliſſimum & obſervandiſſimum Do-
minum ſancta Crucis Cardinalem, de pietate & litteris, & ſtudioſis omnibus
optimè meritum, qui illi Seſſioni & aliis omnibus prafuit; ac pridie quidem,
quàm illud Decretum firmaretur, & poſtea, non, opinor, ſemel mihi teſtatus
eſt; nihil amplius voluiſſe Patres firmare. Itaque nec tu, nec quispiam alius
propter hanc approbationem Vulgata editionis impeditur, quò minus, ubi haſi-
taverit, ad fontes recurrat, & in medium proſerat, quidquid habere potuerit,
quo juventur & locupletentur Latini, & Vulgatam editionem ab erroribus re-
purgent. & qua ſenſui spiritus ſancti & ipſis fontibus ſunt magis conſentanea,
aſſequantur. Hucusque Andreas Vega nomine publico Eccleſiæ inſtru-
ens Hæreſiarcham, & quidem occaſione cujusdam texts doctrinalis,
quem aliter verterat Calvinus, quàm continebatur in Vulgata, in quo
caſu, quamvis pertinente ad doctrinam morum, non videtur rejicere
abſolutè verſionem Calvini, ſed tantùm defendit „verſionem Vulgatam
videri meliorem. Ex quo ſequitur, Vegam nec in doctrinalibus aſtrue-
re conformitatem Vulgatæ cum fontibus ut certam & indubitatam, dum-
modo in ſalvo maneat, in Vulgata verſione nullum contineri errorem
fidei & morum.
Probatur 5. Teſtimonio D. Jacobi Bonfrerii S.]J., qui in Praloquiis
din Scripturam C. 15. Sect. 3. ſic ſcribit: Petes, quid importet, vox illa,
Authentica, cum (in Tridentino) ſtatuitur, verſionem (Vulgatam) eſſe
authenticam? An in ea nullum omnino errorem ab Interprete eſſe admiſum?
an aliquid aliud? - Reſpondeo quartò; eadem rox importat, nihil in ea ver-
ſione contineri, quod fidei repugnet vel bonis moribus; vel ex quo pernitioſus
aliquis error naſci poſſet. Agnoſcunt hac plerique Doctores ſiguißcari voce illa,
authenticaz neque plus eâ volunt gnificari; non autem ea vote removeri
omnia errata, & leviores defectus, ex quibus nihil detrimenti in fide & mori-
bus naſci poteſt; & ad priora quidem errata (in rebus fidei & morum) eyi-
tanda accepiſſe ſeu Hieronymum, ſeu alios Bibliorum primos Interpretes Spiritus
lfancti opem ſufficientem; non autem ad poſteriora illa ſeu leviora errata, quæ
Spiri-

Pars IV. De variis editionibus & verſionilus &riptura. 159

Hiritus ſanctus bumana induſtria reliqutit. Sie de bac re Genebrardus Praſat.
in Originem. Verim, inquit, (novæ Setariorum editiones) albhil
(valent comparatæ) ad Valgatam, qua fere mentem z ſon-
tentiam aſſoutitur, etiam illis locis, quibus Videtur ab He-
braica vel OGræca veritate diſtedere, & minus ſape aberrat

ab Archet)po- & cum id facit, res momenti eſt levioris,

udm ut inde hareſis vel abſurda opinio efformari queat.
Addo tamen ego, videri, hoc nomen, authentica, importare etiam ali-
quid amplius, quam ut nihil ſit,; quod fidei vel bonis moribus repugnet; veràùm
etiam; nihil in ea eſſe, quod aperte falſitatis vel contradictionis alicujus revinci
poſſit, etiamſi ad fidem vel mores nibhil pertineat. Porro leviora catera, an
videlicet ſingulas voces ita aptè verterit Hieronymus, ut commodius verti non
poſſent; an ſingularum arborum, plantarum, gemmarum, animalium nomina
ita expreſſerit, ut in eo nihil humani lapsus admiſerit, nolim ego aſſerere; nec
Concilii Tridentini, credo, mentem eſſe, velle hoc definire; ut & aſſerit, qui
Concilio interfuit, Andreas Vega, & Concilii Præſes Cardinalis, qui poſtea

Pontifex Marcellus II., interrogatus diſert:?s verbis eigem indicavit. Sirenes

nos paſſim appellamus, & latini appellant humand formâ piſces. At Hie-
ronymus Ia. 13. v. ult. Srenes pro terreſtri beſtia poſuit. JSeptua-
ginta eodem loco Echinos ſeu hermaceos habent. Alibi paſſim eandem vo-
cem tam Hieronymus quàm Septuaginta Dracones veriunt; alicubi Céte.
Hyeronimus Thren. 4. p. 2. Lamias 2 Septuaginta etiam Jobi. 30. Naia
34. V. 47. Sirenes; alibi baſſerem vel avem vertunt: Sruthioca-
mölos Gmmachus Jobi 36. Itaque vocem, qua tam variè à diverſis verti-
tur; immo & ab uno, eodemque Hieronymo diverſis in locis, quis certò aſſe-
rere auſit, ubique ab eo quum optimè verſam? Hujusmodi plura Capite ſequenti
adferam, ubi de Septuaginta Interpretum verſione diſeremus. Et verò, ſi quia
noſtra Eccleſiæ Decrets authentica eſt verſio, aſerendum eſt, Hieronymum
omnes numeros in verſione aſfecutum, idem dicendum erit de editione Septua-
ginta; nam & hac olim fuit authentica. Hinc liquet, nihil contra Conciliü
mentem agere, qui non temerè, ſed ſolidis motus rationibus dicat, aliquid
videri in verſione noſtra commodius potuiſſe verti, aliquid addi potuiſe, ut
clarior eſſet verſio; nam id ſine ratione dicere, ſive quia tantummodo ita vi-
detur, quia Novatores aliter verterunt, vel verti volunt; quia Aalde al iam
icunt

160 Prolegomenorum in Sacram ripturam

dicunt vocis eſſe ſignificationem, id omnino & imprudens eſt, eſtque cœcis ſe
ducendum permittere. Porro ex aliqua ratione firma & ſolida id aſſerere, vel

conjecturam ſacere, nihil temeritatis habet, cum & ipſe Hieronymus nonnulla

in verſione ſua emendarit, faſſusque ſit, rectius aliter verti potuiſſe Adfert
hujusmodi loca nonnulla Serarius in Prolegomenis. Verterat Hieronymus pri-

mum Eccleſiaſta. 2. v. 3. Cogitavi trahere carnem meam in vinum.

Peſtea verb, quemadmodum noſtra habet verſio; Cogitavi ab'ſt rahere

Tino carnem meam. Indicarat Prafat. in Pentateuchum & alibi,

Ilaia 11. v. 1. vertendum eſſe: Nazarkcis de radice ezus aſeendet.

Poſtea tamen vertit ipſe; & ita vertendum eſſe dJeclarat in Commentario:

Et ſios de radice ejus aféendet. Waia 19. v. 17. verterat: Erit

terra Juda .α bt o in feéſt iTitatem; poſtea alteram magis pro-
bavit verſionem: Erit terra Juda Egypto in päLorem. (prout nune
eſt in Vulgata) quam & in illius loci Commentario ſinceram indicat, ratus,
ut ipſe ait, melius proprium errorem reprebendere, quam dum erubeſcit impe-
ritiam conſiteri, in errore perſiſtere. Et hanc Eccleſia verſionem etiam proba-
vit. Uem verò Hieronymus ſubinde verſionem ſuam in nonnullis immutari vo-
luiſſet, nec tamen Eccleſia, quæ a Spiritu Santto tegitur, eam immutationem
probavit. Veterat ille Iaia 9. v. 14. incur vantem G depravantem.
Poſtea eadem in Hebrao verba c. 19. v. 15. verterat: Imncurvaäntem 6G6
refræ‿nantem. Re autem attentius conſiderata voluiſſet reponi;: incur-
luom G laſèivientem. At hoc ejus poſterius judicium non eſt ſecuta Ec-
cleſa, qua utroque loco incur vantem EO refræœnantem legi volait.
Item, non eſt contra Concilii Deeretum hoc, dicere, videri aliquid additum
vel demptum, quod ſenſui aliquo modo oficiat. Joſue 16. p. §. additum & Epi-
theton (maris) ſJalſiſſimum , quod neque Hebraa neque Septuaginta habent,
videturque omnino ſenſui oficere. Ita Bonfrerius.
Objicies primè. Cum Academia quædam conſuleret Gregorium XIII.
ſuper ſenſu Decreti Tridentini de Scriptura, definientis eam eſſe authen-
ticam; ſummus Pontifex quæſtionem remiſit ad S. Congregationem Car-
dinalium, cui præerat Cardinalis Alciatus. Ea verèò reſpondit: Nihil
poſſe aſſeverari, quod Latinæ Vulgata repugnet, etiamſi ſola eſſet periodus, ſen
clauſula ſeu membrum, aut ſyllaba, jotave unum. Ita refert Turrianus
Diſp. 22. dub. 4. apud Joſephum à Nativit. Tr. 7. C. 3. art. 5.

Reſpon-

— — — — — — — — —

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Scriptura. 161

— — — 8 ——

Reſpondeo; non eſſe credibile, hanc fuiſſe reſponſionem Cardina-
lium; cum juxta omnes certum ſit, in Vulgata, præſertim tempore
Gregorii XIII. quoad Syllabas & Jota repertos fuiſſe errores plurimos;
ac etiamnum reperiri. Hinc nec dies huic Reſponſo apponitur, nee
annus, nec nomen exprimitur Academiæ conſulentis, nec referuntur
formalia verba Reſponſi.
Objicies ſecundö. Theologi & Interpretes communiter defendunt,
Vulgatam nunquam receſſiſſe à genuino Kai fontium; inter quos etiam
Palavicinus & Sixtus Senenſis.
Reſpondeo. Id à Theologis quidem communiter defendi, ſed non
tanquam credendum necefſſitate fidei; prout oſtenſum eſt; & dieetur q. 5.
Objicies tertib. Si in Vulgata reperiretur aliqua ſalſitas, non ha-

beretur certa regula fidei, quia ſemper in quovis caſu particulari poſſet

dici, in hoc vel illo textu particulari conformitatem Vulgatæ cum fonti-
bus non pertinere ad fidem.
Reſpondeo; quamvis conformitas Vulgatæ ad fontes in nullo textu
determinato pertineat ad neceſſitatem fidei, habetur tamen ex Scriptura
Regula fidei, ut receptà & explicatà per Eceleſiam. Retorqueri objectio
poteſt in mendis innumeris Librariorum, & Typographorum; quia
nullus certò dicere poteſt, ſe habere editionem aut exemplar ſine ullis
mendis. Immo tempore D. Hieronymi tanta erat varietas Exemplarium,
ut eodem teſte vix unum conſonaret alteri. Nec ante inventam artem
Typographicam, quæ primum reperta eſt anno 1450, per quindecim
ferme ſæcula ulla erat ferme Poſſibilitas quibusvis in particulari, corri-
gendi menda ſui exemplaris, eò quod exemplaria uniformia non potue-
rint multiplicari, & in diverſas provincias diſtrahi. Nec enim Ama-
nuenſes in deſeribendo erant exempti ab erroribus; & idem ipſe Ama-
nuenſis in deſeribendis pluribus copiis non promittere poterat æqualem
attentionem ac induſtriam. Sicut ergo Regulam fidei & morum non
tollit diverſitas, & fallibilitas editionum; ita eandem nec tollit diverſitas
& fallibilitas verſionum. Utraque, tam verſio, quàm editio, eſt tan-
tùm medium, & applicatio Verbi DElI, non ipfſum Verbum DEI; ſicut
explanatio Parochi, vel Concionatoris eſt tantum applicatio Verbi DEI,
non ipſum Verbum DEI. Immo & ipſa exemplaria Hebraicea & Græca
habent ſe tantùm per modum Copiæ, de quibus frequenter poteſt dubi-
tari, an ſint conformes ipſi Originali. Ex quibus omnibus ſequitur,
certitudinem abſolutam de vera ac genuina applicatione verbi divini origi-
P nalis

162 Proligomenorum in Sacram S&ripturam

galis in textu particulari neque poſſe haberi per exemplaria particularia
verſionum, neque per exemplaria particularia fontium, ſed ex ſola
conſtanti traditione & ſenſu uniformi Eceleſiæ, in rebus fidei & morum
ſubſtantis divinæ providentiæ, ſecretâà & providâ operatione diſponenti
ſeries cauſarum ſuaviter & fortiter ad fines præſtabilitos à DEO. Ve-
rum quidem eſt, per diligentem recurſum ad fontes, per collationem
verſionum, per collationem exemplarium Hebraicorum & Græcorum à
Doctis poſſe perveniri ad certitudinem moralem in multis textibus de
conformitate textũs hujus vel illius particularis ad textum Originarium
& authographum; ſed ea certitudo moralis, quæ in textu particulari
habetur ex conſenſu verſionum, & exemplarium, non poteſt haberi in
multis aliis textibus etiam ſummi momenti; & præterea ea certitudo ad
ſummum foret moralis, ac proin inſufficiens ad fundandam regulam
certiſſimam fidei & morum, abſolutè infallibilem. Relinquitur proin;
Vulgatam eſſe Regulam fidei & morum, ſed ut fubſtantem examini, ac

declarationi Eccleſiæ circa incorruptionem editionis vel verſionis quoad

textus in particulari.

AQ. V. In quo ſenſu Concilium Tridentinum definie-
rit, Vulgatam eſſe authenticam?

Reſß. In hac quæſtione variæ ſunt Authorum opiniones, quæ ut
rectè intelligantur, præ oculis habenda ſunt inprimis ipſius Concilii
verba. Itaque Seſſ. 4. ſic decernit: Sacroſancta Gnodus conſiderans, non
parum utilitatis accedere poſſe Eccleſiæ DEI, ſi ex omnibus latinis editionibus,
qua circumferuntur, Sacrorum librorum, quanam pro authentica habenda ſit,
innoteſcat; ſtatuit, & declarat, ut hac ipſa vetus & vulgata editio, quæ
longo tot ſaculorum uſu in ipſa Eccleſia probata eſt, in publicis lectionibus,
diſputationibus, præadicationibus, & expoſitionibus pro authentica habeatur;
& ut nemo illam rejicere quovis pratextu audeat vel praſumat. Ita Tridenti-
num. In propoſita proin quæſtione inter varias Doctorum expoſitiones
ac opiniones
Prima ſententia eorum eſt, qui cenſent Vulgatam ita fuiſſe declara-
tam authenticam, ut omnia inibi contenta ſint de fide, & textui Origi-
nali conformia. Hanc ſequitur & explicat P. Joſephus à Nativitate in
libro, quem inſcribit: Ledor Biblicus tract. 7. C. 3. art. I. 2. 3. & 4. Mu-
nus eſt Eccleſia, inquit, declarare, quanam ſit Wriptura veritatis, DEI
Verbum, regula fidei inſallibilis; cumque id declaraverit Seſ. z. Concilium Tri-
dentinum

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus criptura. 163

dentiuum de noſtra Vulgata, jam authoritatem ejus conſtat eſſe de fide, & quid-

quid continet, vel in toto, vel in parte, eſſe de fide. Et art. 2. Quod inter-
pres Vulgatæ noſtræ de facto non erravit, ita infallibile eſt, ſicut ipſa authori-
tas Eccleſi, quæ erraſſet, ſi errorem pro regula veritatis propoſuiſet. Ergo
de fide eſt, quod non erravit. Et art. 4. Quod omnis ſenſus Litteralis reper-
tus in Vulgata ſit verè ſenſus Spiritus ſancti, & concors Originali, certum eſt
de fide, ut habemus ex memorato Tridentini Concilii Decreto Seſ. æ. Eodem
ferme modo loquitur Baſilius Poncius Ord. Erem. S. Aug. in Quaſtionibus
ſelectis de Seriptura quæſt. 3. c. 2. Aſſerendum ſine dubio eſt, inquit, non

ſolùm in his, qua ad dogmata pertinent, ſed etiam in cæteris omnibus quæ

in Vulgata docentur, nullam ſententiam contineri, quæ non ipſa per ſe vera ſit.
Probatur apertè ex ea deciſione Concilii. Denique meo judicio afirmari debet,
juxta Tridentini Decretum non ſolum omnia, quaæ continentur in Vulgata, vera
ipſa eſſe, ſed ver?è & germanè Scripturæ Originali conformia, Fideliterque quod
ad ſententiam attinet, ab Interprete reddita, ita ut nec in leviſſima aliqua re
lapſus fuerit, vel ignorantiäâ, vel incuriâ, ſed omnia quantumvi, minima rectè
converſa, quoad ſententiam, inquam. Eſtque communis noſtré ſaculé ſenten-
tia. Quare non probo ſententiam Melchioris Cano l. 2. de Locis c. 16. qui
ſine tergiverſatione fatetur, Latinum Interpretem aliquando falſum eſſe, guia

aliquando ex corrupto Codice vertit. Eadem ratione rejiciendi omnes ali;

quotquot errata licet leyia fatentur in ſincera Vulgata ex Interpretis vitio, ſiye
ignorantia ſive incuria. Nullum nominare volo, ſed ita in genere cenſuiſſe ſuf-
kciat. Ita Poncius, qui in hoc videtur differre à P. Joſepho, quod iſte
ſuam concluſionem eſſe certam de fide; Poncius autem eam ſolùm dicat,
eſſe indubitatam. Hæc duo diverſa funt: de fide eſt; hunc eſſe v. g. ſen-
ſum Scripturæ vel Concilii; &, indubitatum eſt, hunc eſſe ſenſum Scri-
pturæ vel Concilii. B
Secunda ſententia eorum eſt, qui defendunt & cenſent quidem, Vul-
gatam non ſolùm in omnibus cujuslibet erroris immunem, ſed etiam in
minimis quibusvis partibus quoad ſenfum ſuo Originali conformem eſſe;
hanc tamen ſuam ſententiam nec pro articulo fidei venditant, nec pro ve-
rirate indubitata. Ita P. Turre in ſuis Inſtitutionibus ad Scripturam
tom. 2. Tract. 2. q. 5. art. 9. §. I. 2. 3. Huſus ſententiæ ſequentia ſunt
fundamenta. 1. Si Vulgata in aliqua ſui parte non eſſet inconcuſſæ ve-
ritatis, utpote continens falſa, vel errata, jam poſſet aliquo prætextu re-
jici, quod eſt contra tenorem Decreti. Nec ſußicit reſpondere; Vulga-
tam ſolàùm non poſſe rejici in gravioribus, ad fidem moresque aftinenti-
LZ X 2 Dus;,

164 Prolegomenorum in Sacram Sripturam

bus, non verò in levioribus; tum quia Concilium non diſtinguit inter
graviora & leviora; tum quia declarat, Vulgatam etiam in publicis le-
Rionibus ac diſputationibus agnoſcendam eſſe pro authentica, ubi tamen
tra tari ſolet etiam de levioribus. 2. Concilium præcipit Vulgatam re-
cipiendam cum omnibus ſuis partibus; ergo etiam vult habendam pro au-
thentica in omnibus fuis partibus. 3. Quæcunque in Vulgata ſcripta ſunt,
omn'ia ad noſtram doctrinam ſeripta ſunt, juxta Apoſtolum ad Rom. 15. v. 14.

Quæ autem erronea ſunt, non ſerviunt ad doctrinam. 4. Omnia, quæ

continentur in Scriptura, ſpectant ad fidem direétè, vel indirectè; di-
rectè quidem, ſi ſint immediatè de fide; v. g. quod in divinis ſint tres

perſonæ; quod Verbum caro factum ſit; quod Adam fuerit creatus à DEO

c. Indirectè verò, ſi ad ea, quæ fidei ſunt, reducantur; v. g. quod
Adam fuerit nudus; quod David fuerit filius Iai; quod Tobias habuerit ca-
nem. Ergo ſicut in Scriptura non licet diſtinquere inter pertinentia ad
fidem, & non pertinentia, quin deſtruatur authoritas totius Scripturæ,
prout obſervat S. Auguſtinus Epiſt. 86. & 87.; eodem modo circa Vul-

gatam diſcurrendum eſt. Nec obſtat exemplum in Scripturis vel Inſtru-

mentis publicis; in quibus error aut vitium Scriptoris circa accidenta-
lia non tollit valorem & authoritatem Scripturæ, ſed tantùm error circa
ſubſtantialia. Nam in Scripturis humanis impoſſibile moraliter eſt, uni-
verſim evitare quosvis errores accidentales; hinc effectus moralis ejus-
modi Scripturæ ex intentione legum vel contrahentium imprudenter al-
ligaretur exemptioni ab omni errore etiam leviore. Econtra Scripturæ
divinæ author, quam Vulgata repræſentat, habuit media innumera,

etiam in exemplari authentico præcavendi omnes errores leviores. Dein

circa Scripturam divinam non agitur de effectu quodam morali extrinſeco
ac diſtinto, quem primùm habet ex voluntate ac diſpoſitione humana;
ſed agitur de veritate ac infallibilitate intrinſeca, quæ eſt regula fidei.
5§. Si Vulgata non eſſet authentica in quibusvis minimis, tunc longè ma-
jore ſui parte foret non authentica ; quia longè majorem partem ex-
plent, quæ directe ex natura fui objecti non pertinent ad doctrinam fidei
& morum. Hoc antem videtur repugnare divinæ providentiæ, quod
non providerit Eccleſiæ de Scriptura, niſi ea, quæ maxima ſui parte non
foret authentica. . DEUS providit Judæis de Scriptura ex omni par-
te authentica, & Gentilibus providit de verſione undequaque authenti-
ca, utpote vel ab initio inſpirata fuerat, vel conſequenter ab Apoſtolis
approbata; ergo non minori providentia uſus fuerit DEUsS circa eeele
larn

WD

— — — — — „

Bars IV. De variis editionibus & verſionibus Scriptura. 165

—

ſiam Latinam. 7. Non poteſt oſtendi ullus textus in Vulgata, qui non
poſſit recipere ſenſum verum; ergo non datur ratio denegandi Vulgatæz
verſioni authentiam univerſalem in ſenſu quæſtionis controverſo. 8.
Poteſt addi etiam hoc argumentum. Ipſi fontes Hebræi juxta commu-
nem nil aliud funt, quàm authentica verſio facta per Esdram ex veteri
lingua Hebraica in eam popularem, quæ viguit poſt captivitatem Baby-

lonicam. Ergo ſi illa verſio primitiva, qua vetus Eccleſia tantùm uſa eſt

quatuor ſæculis uſque ad Chriſtum, operante Spiritu ſancto reddita eſt
infallibilis in minimis quibusvis partibus; idem dicendum ob non mi-
norem providentiam ad eam verſionem, quæ rexit Eccleſiam latinam jam
ultra mille annos. 9. DEUS reddendo infallibilem Scripturam quoad
omnes minimas partes in fontibus non obtineret ſuum intentum, niſi ean-
dem infallibilitatem extenderet etiam ad verſionem authenticam in om-
nibus; quia ejus veracitas non applicaretur fidelibus per fontes, ſed per
verſiones. Si ergo tanta uſus eſt induſtrià in minimis quibusvis exactiſ-
ſimâ in fontibus, decet, eandem ab eo adhiberi induſtriam & exactitu-
dinem etiam in verſione authentica, id eſt, quam operationibus ſuæ pro-
videntiæ conſtituit in authoritate vicaria ſui Verbi. 10. Si Rex tracRtat

cum populis alienæ linguæ ſibi ſubditis graviſſima negotia verbis gravitate,

ſenſu, & ſignificatione plenis; utitur Interprete fidiſſimo, & inſtructiſſimo;
atque ſi foret in ejus poteſtate, provideret Interpreti de mediis ad ger-
manam verſionem ſuorum verborum congruentiſſimis; ergo, cum Dzus
in fontibus tractet negotia graviſſima; nec ullum reperiatur verbum aut
factum myſterio, allegoria, aut alia ſignificatione utili vacuum; præſu-
mendum eſt, eum pro verſione ſuorum verborum Interpretem exactum
aut elegiſſe, aut effeciſſe. Hæc partim ſunt, partim poſſunt eſſe funda-
menta ſecundæ ſententie WD
lLertia ſententia eorum eſt, qui cenſent, à Vulgata juxta mentem
Tridentini, ubi declarat, Vulgatam eſſe authenticam, non excludi om-
nem errorem in rebus levioribus, ex quibus nullus oriri poſſit pernitio-
ſus error in rebus fidei &ᷓ morum. Horum authorum opinio potiſſimùm
jam fuit recenſita in quæſtione præcedente; quià F hic potiſſimùm
quæſtio eſt, in quo ſenſu Tridentinum hoc termino uſum fuerit; in ho-
rum authorum ſententia, verſio authentica definiri ex mente Tridentini
poſſet, quod ſit verſio ab omni ſuſpicione malitioſa corruptionis, aut ſubre-
ptionis, ex qua pernitioſus error in rebus fidei & morum ſequi poſſet, publicò Ec-
cleſia judicis libera. Authores & fundamenta hujus ſententiæ recenſetP. Tur-
3 rius

166 Prologomenorum in Sacram Nripturam

rius l. ec. §. I. & 4. his verbis: Proteſtantes noſtram Vulgatam abjiciunt, ut infi-

delem, contendentes; Hieronymum in plurimis ſuiſſe lapſum, germanumque

ſenſum non expreſſiſe. Hi tamen parum urgent, reſtant Catholici. Catholi-

ci, inquam, non obſtante Concilii Tridentini Decreto, quo pracipit Vulgatam

editionem tanquam authenticam ſore recipiendam, nulloque pratextu, rejicien-

dam vetat, adbuc errores in ea almittunt. - Dicunt Interpretem latina editio-

nis in quibusdam nec ad filem, nec ad mores ſectantibus fuiſſe hallucinatum;
unde Snodale (Tridentini) decretum de Vulgata intelligunt ita; videlicet edi-
tionem Hieronymi habendam eſſe pro authentica in ſpectantibus ad hidem & mo-
res; non verò in aliis levioribus. — Opinionem iſtam apertiſſimè tutantur Joan-
nes Driedo l. 1. de &cript. Eccl. . t Angdreas Vegal. 15. 6. 9. Sixtus Senen ſis
l. 8. n. 10. Melchior Cano l. 2. de locis. c. 13. Concl. 1. & Concl 4. & c. 1 F..
Bartholomaus Medina 3. p. 9. 10. art. 2. ad 1. - Eandem opinionem defen-
dunt Didacus Payva in l. defenſ. Trid-. LEyndanus l. 2. de opt. gen. interpret. c. 12
E& l. 3. C. 1. 10. 1 1. & 12. Bellarminus L. 2. c. 11. Salmeronius Prol. 3. 4.
de vux edit. Nicolaus Serarius in Proleg. Bibl. c.19. 4. 11. Ambroſius Ca-
therinus in l. de Clan. S. Script. Tit. de edit. vulg. & ali. Ita P. de Turre
Fundamenta hujus tertiæ ſententiæ à P. Turrio recenſentur & reſponſio-
nibus expediuntur ſequentia. I. Ipſe Hieronymus dicit, ſe in verſio-
ne Iſaiæ c. 19. ob feſtinationem erraſſe, Nos inquit, verbum Hebraum
Agmon, dum celeriter, quæ ſcripta ſunt, vertimus, ambiguitate decepti,

refr&nanlem, diximus. Si erravit in hac verſione, potuit etiam erra-
re in aliis verſionibus. 2. S. Auguſtinus l. 1II. c. Fauſtum c. §5. dicir:

In ſacra Scriptura non licet dicere: Author hujus libri non tenuit veritatem,
ſed aut Codex mendoſus eſt, aut Iuterpres erravit, aut tu non intelligis. Et
Epiſt. 19. Solis Scripturarum libris, qui Canonici appellantur: didici hunc ti-
morem, honoremque deferre, ut nullum eorum aut horem aliquid erraſſe ſcriben-
ds, firmiſſimè credam, & ſi quid offendero litteris, quod videatur contrarium
veritati, nibil aliud, quam mendoſum eſſe codicem, vel interpretem non eſſe
«ſecutum, quod diltum eſt, vel me minimè intelexiſſe non ambigam. 3. Re-
periuntur in Vulgata textus diſerepantes à fontibus etiam ſenſu irrecon-
ciliabili, ac incompatibili eum textu originario. 4. Verſionem Hierony-
mi reprehenderunt multi viri docti; Rufſinus I. 2. adverſ. Hier. Palla-
dius Galata, S. Auguſtinus Epiſt. 11. ad Hier. ubi teſtatur, ejus verſio-
nem accuſari à Gracis falſitatis. Immo S. Auguſtinus ibi utitur hoc di-
lemate. Quæ in Hebraicis exemplaribus inveniuntur, aut obſcura ſunt, aut
maniſeſta? & obſcura: ſe quoque in eis falli potuiſſe rectiſſimè creditur. S au-
tem

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Sriptura. 167
— . L
tem manifeſta: Superflua te voluiſſe explanare, quod illos latere non potuit.
5. Hieronymus ſæpe ſeipſum reprehendit, dicens, ſe non bene vertiſſe,
ut videre eſt in Comment. Eccl. & Prophet. in quibus ſeipſum corrigens
aliter legit, ac in ſua editione ex hebræo verterat. 6. S. Hilarius paſ-
ſim reprehendit verſionem latinam Pſalmorum. Sic in Pfſ. 13 8. v. 20. di-
cit: Latina translatio, dum virtutem dicti ignorat, magnam intulit ob-
ſcuritatem. 7. S. Auguſtinus l. 2. de Doct. Chriſt. c. 12. dicit: Ex am-
biguo linguæ pracedentis plerumque Interpres fallitur, cui non bene nota ſenten-
tia eſt, & eam ſignificationem transfert, quæ à ſenſu criptoris penitus eſt alie-
na. Idem malè verſum dicit illum verſum Sap. 4. v. 3. Spuria vitulamina
non dabunt radices altas. Quod grac', Moſehemata, quidem non intel-
lexerunt eſſe plantatinones, & vitulamina ſunt interpretati, qui error tam mul-
tos Codices occupavit. — & talia quidem non obſcura, ſed falſa ſunt. 8. Mar-
cianus Victorinus l. 2. contra Arrianos, exponens illud Luc. 11., Panem
noſtrum quotidianum, dicit, Græcum Evangelium aliter habere, quod
Latini vel non intelligentes, vel non valentes exprimere, quotidianum
tantummodo poſuerunt. 9. D. Hieronymrs expreſsé fatetur, Interpre-
tem Novi Teſtamenti malè quædam vertiſſe ex Græcis fontibus v. g.
Tit. 2. v. 14. ubi legitur, populum acceptabilem, legi debet, peculiaren
Ibidem c. 3. v. 10. ubi legitur: Haæreticum hominem poſt unam & ſecundam
correctionem devita; legendum eſt; poſt unan. 1. Tim. 2. v. 15. ubi le-
gitur, cum ſobrietate; legendum erat, cum caſtitate. Ad Tit. 2. v. 12. ubi
legitur; ſobriè, legendum erat, caſtè. 2. Tim. 2. v. 24. ubi dicitur;
ad omnes docibilem, vertendum erat; qui poſſit docere.
Reſponſa P. Turrii, & ea, quæ poſſunt dari, ſunt iſta. ad 1. & 5§.
reſpondetur; D. Hieronymus ſe non fatetur erraſſe in verſione Scriptu-

ræ, ſed in Commentariis. Si autem ſe corrigit quoad verſionem, aut

ea correctio tantùm conſiſtit in melioratione, ſeu clariore expreſſione;
vel, ſi conſiſtit in correctione ipſius verſionis quoad ſubſtantiam, dicen-
dum; ejusmodi correctiones ab Eccleſia non fuiſſe univerſim accepta-
tas, ſed tantùm eas, quæ erant conformes luminibus generalibus, D.
Hieronymo à DEO collatis ad retam verſionem adornandam, inchoan-
dam, proſequendam, & non niſi ſpatiô totius ſuæ vitæ preficiendam ac
omplendam. Potuit proin Hieronymus aliquando errafſe ante totius

Scripturæ verſionem in verſione texts alicujus ſeparata ac Lartieular
potuit etiam errare in ipſa verſione totius Seripturæ ex defe
applicationis luminum generalium à DEO collatorum; potuit etiam ex

u legitimæ

defectu,

168 Prolegomenorum in Sacram &cripturam

defectu ejusdem applicationis errare in ipſis correctoriis ſuæ verſionis;
ſed divinæ providentiæ erat, manuducere & præparare corda Doctorum
Eeclefiæ, & Epiſcoporum, quos prævidebat Vulgatam correcturos, &

correctam pro Regula edituros. Ad 2. & 7. Reſpondetur, D. Auguſti-

num loqui de erroribus verſionum latinarum, quæ nondum erant ap-
probatæ ab univerſali Eceleſia; tales autem verſiones non approbatæ ab
Eecleſia aliqua Apoſtolica vigebant variæ in variis diœceſibus. Cæterùm
non carpit verſiones vigentes in uſu Eccleſiæ Romanæ, vel alterius Apo-
ſtolicæ; nec verſionem uniformem receptam à tote latina Eceleſia, qua-
lis veroſimiliter, demptis erroribus Librariorum, erat verſio latina No-
vi Teſtamenti, & partium V. T. receptarum in Officio Divino, unifor-

mi in Latina Eccleſia. Ad 3. Reſpondetur, nullum poſſe oſtendi textum

in Vulgata, qui demonſtretur, non convenire quoad ſenſum cum fon-
tibus, prout dicetur quæſtione ſequente. Ad z. Reſpondetur, de Ruffi-
no & Palladio parum eſſe eurandum, cum fuerint aperti hoſtes Hiero-
nymi, & fautores Pelagianorum. D. Auguſtinus ſe verſioni Hierony-
mianæ oppoſuit, quamdiu nondum erat longo mille annorum uſu ab
Eccleſia examinata & pro authentica declarata. Ad Dilemma verò Au-
guſtini optimè reſpondet ipſe Hieronymus retorquendé in omnibus ex-

lanatoribus Scripturæ, qui & ipſi, ſi clara explamarunt, otioſi ſunt;

ſi obſeura; repellendi pari ratione ſunt. Itaque quamdiu D. Hierony-
mus conſiderari poterat inſtar cujusvis alterius Doctoris privati, liberè
ob rationes graves poterat ejus verſio non ſolùm ex parte, ſed ex inte-
gro rejici. Poſtquam verò ex effectibus & directione divina Eccleſiæ
eonſtat, Providentiam divinam in Hieronymo & fuper Hieronymum
ſpecialiter vigilaſſe, non amplius liberè decet illius verſioni reluctari.
Ad 6. &v. Reſpondetur, Hilarium & Marianum tantům loqui de diver-
ſitate accidentali inter verſionem Vulgatam & Originalem textum, quæ
conſiſtit in clariori vel obſcuriori expreſſione; non de diverſitate con-
tradidtoria unius ad alteram. Aut fſi loquerentur de contradictoria,
idem reſpondendum, quod ſupra dictum eſt ad 4. Ad ” Reſpondetur,
in primo textu potius præſumendum, lectionem Vulgatæ eſſe confor-
mem authenticis exemplaribus, quàm illam Hieronymi. Potuit ipſe-
met D. Paulus Romæ in aliqua Copia vel in ipſo authographo hoc addi-
diſſe pro majore explicatione; & ex illa Copia correcta vel ex ipſo au-
thographo, quod probabiliter aſſervabatur adhuc Romæ, quando facta
eſt verſio vetus Italica Novi Teſtamenti, potuit fumi illa vetus erlio
Italica,

f “ä

— —

n⸗

or⸗
e⸗
i⸗

a⸗

Dars IV. De varäs editionibus & verſionibus Sripturæ. 169

Italica, quæ in Vulgata quoad N. T. retenta eſt. In ſecundo textu ca-
ſtitas eſt tantùm ſpecies ſobrietatis laté ſumptæ, ſeu temperantiæ.
Licet autem ſpeciem ſumere pro genere. In tertio textu ille terminus,
docibilis, antiquitùs in ſermone populari ſumebatur etiam activè; ſicut
v. g. amicabilis, prout eum terminum etiam ſumpſit D. Ambroſius, in
lingua latina expertiſſimus. In I. enim de dignit. Sacerd. ait: Apoſtolus
dicit docibilem, id eſt, ſic polleat Epiſcopus ſapientia, ut populum doceat & .
Hæc igitur ſunt Reſponſa ſecundæ ſententiæ ad argumenta tertiæ ſenten-
tix. Æquum eſt, ut etiam ſubjungantur reſponſiones tertiæ ſententiæ
ad argumenta fecundæ ſententiæ.
Ad 1. Reſponderi poteſt, Decretum Concilii ſic eſſe intelligen-
dum, ut concordet intentioni loquentium; de intentione autem loquen-
tium morali certitudine conſtat ex teſtimoniis Andreæ Vegæ, Jacobi à

Payra, Melchioris Cani, Iſidori Clarii, & Cardinalis à S. Cruce, qui

interfuerunt Tridentino; quod intentio Patrum Concilii non fuerit,
definire conformitatem Vulgatæ cum fontibus omnimodam, & infalli-
bilitatem in rebus, ex quibus pernitioſus error in materia fidei & mo-
rum ſequi nequeat. Cum igitur abſurdum videri poſſit, captare verba

in ſenſu alieno ab intentione loquentium, dici poterit, Vulgatam qui-

dem non poſſe rejici tanquam authenticam in ullo prorſus textu, id eſt,
tanquam omni ſuſpicione prudente corruptionis, ex qua pernitioſus error in
materia fidei & morum ſequi poſſit, liberam. Id enim de quovis textu Vul-
gatæ veriſſimum foret, etſi haberet ex incuria vel imperitia Interpretis
Poſitivè ſenſum falſum, aut contradictorium cum fontibus, dummodo
illa diverſitas talis non foret, ex quo poſſet oriri error pernitioſus, ſeu
heæreſis, ſchisma, vel doctrinæ morum corruptio. Ad 2. idem re-
ſponderi poteſt. Ad qà. reſponderi poteſt; id Apoſtolum dixifle de
Scriptura, non de verſionibus Scripturæ. Ad cg. dici poteſt; Authores
tertiæ ſententiæ non docere, in Vulgata nullam poſſe dari diſſonantiam
ad fontes circa res fidei aut morum; quia verum eſt, omnes propoſitio-
nes Scripturæ pertinere ad materiam & profeſſionem fidei; ſed videntur
tantùm velle dicere, Vulgatam eſſe exemptam ab omni diſſonantia &
corruptione, ex qua pernitioſus error in rebus fidei & morum ſequi poſ-
ſit, eſt, error, qui ſuſcitare aut confirmare poſſit ſectam aliquam,
aut ſchisma. Ad 6. reſpondere poſſunt; non tantùm partem Scripturæ,
ſed totam eſſe authenticam in omnibus etiam minimis partibus: hoc ip-
ſum tamen eſſe formaliſſimè in quæſtione, quid Patres Concilii inrelle-
xerint

170 G Prologomenorum in Sacram ripturam

xerint per hunc terminum. Hujus enim ſententiæ Patroni volunt &
contendunt, nihil aliud fuiſſe intellectum, quàm Vulgatam longo uſu
Ececleſiæ per mille annos fuiſſe ſufficienter comprobatam, ut ſit ab omni
prudente ſuſpicione ullius corruptionis libera, ex qua pernitioſus, id eſt,
ſeductorius error in materia fidei vel morum ſequi poſſit. Ad 7. reſpon-
dere poſſunt; verum eſſe, quod dicitur, in nullo textu Vulgatæ con-
vincenter oſtendi poſſe diſſonantiam obſtativam, adverſativam, ſeu con-
tradictoriam ad fontes. Sed quæſtio eſt, an Patres Concilii per eum ter-
minum, authentica, conſideratis circumſtantũs & inſpecta ſerie actorum,
& ponderato complexo motivorum voluerint ſummam illam conformi-
tatem textuum omnium ad fontes quoad ſenſum definire. Habebant
coram oculis recentiſſimas verſiones latinas Pagnini, Cardinalis Cajetani,
& Iſidori Clarii, quorum prior adhuc erat in vivis, poſterior autem
etiam interfuit huic ipſi Decreto. Ejusdem verſio fuit recuſa juſſu ĩpſius
Concilii. Poterat dubitari, an in his tribus verſionibus nulla reperire-
tur propoſitio, etiam quoad ſenſum contraria editioni Vulgatæ. Scie-
bant, non paucos Theologos eſſe oppoſitæ mentis, non ſolùm in Con-
gregationibus præliminaribus, ſed etiam in ipſa Aula Romana. Jam
conſtitnerant, ſe nihil definituros, quod erat inter ipſos Doctores Ca-
tholicos controverfum. Non ignorabant, antiquitùs de uniformitate
Verſionum Vulgatarum liberrimè fuiſſe diſputatum; nec præceſſiſſe de
ea re definitionem Eceleſiæ, ſed Eceleſiam optimè ſine verſione irrefra-
gabili fuiſſe directam. His omibus ſine dubio bene perpensis, nec ta-
men inſtituendam duxerunt disquiſitionem de collatione verſionum præ-
fatarum cum Vulgatàâ, aut Vulgatæ cum fontibus; nec indulſerunt
Theologis tempus ſufficiens pro ejusmodi disquiſitione; nec denomina-
runt Commiſſarios: nec exegerunt relationem de ejusmodi collatione;
aut de conformitatis omnimodæ traditione. Itaque dubitatur, an Pa-
tres non præmiſſo congruo examine, & præfatis conſideratis circumſtan-
tiis voluerint eam ſummam conformitatem & infallibilitatem verſionis
Vulgatæ definire? Ad s§. reſponderi poteſt; illud Argumentum ma-
zximam quidem fundare præſumptionem, immo & moraliter certam,
quod DEUS etiam circa verſionem Vulgatam in N. T. uſus fuerit ſingu-
lari providentia; ſed utrum ſe extendere voluerit ad infallibilitatem ver-
ſionum Vulgatæ Veteris & modernæ in omnibus, eſt in ipſa quæſtione;
præſertim cum in Novo Teſtamento donum infallibilitatis contulerit
Eccleſiæ, ut neceſſe non fuerit, eam conferre interpretibus, aut verſio-
nibus.

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus S&riptura. 171

—

nibus. Dein in V. T., ubi infallibilitas, præſertim tribus poſterioribus
ſæculis ante Chriſtum, rectius forte conſervabatur in verſione authenti-
ca Scripturæ, quàm in depravatis Synedriis, illa inſpiratio indiciò ma-
nifeſtò fuit Esdræ collata; non ſic Vulgata aut ejus Interpreti. Ad 9.
& 10ο%6. Reſponderi poteſt; argumentum à priori, quod aliquid deceat
fieri, aut neceſſariò juxta modulum noſtræ rationis petat fieri, ſæpe fal-
lere, ubi agitur de Decretis divinis, & de diſpoſitionibus divinæ provi-
dentiæ. Dein verum quidem eſt, quod ritè ponderatis his duobus argu-
mentis moraliter videatur certum, DEUM ſua providentia proſpexiſſe,
ne Vulgata verſio authentica, uſu Eccleſiarum uniformi introducta, re-
cepta, & comprobata, quoad ſenſum in ullo recedat à fontibus aut
ſaltem à veritate; ſed in præſenti quæſtio eſt, an Tridentini Patres ſuo
Decreto hanc moralem certitudinem tanquam veritatem abſolutam &
irrefragabilem voluerint definire?
Ponderatis jam ſufficienter utrinque fundamentis eligat quivis ſen-
tentiam, quam duxerit veriorem . ſecumque ſtatuat, an forte DEUS
Patribus Concilii ex propoſito ſuæ providentiæ dictaverit terminos, de
ſe ſigni ficationis rigoroſioris, quàm ipſi Patres intenderint. Sicut enim
in Prophetis comparent verba, aut facta, aut viſa, quæ plus ſignificant,
quàm ipſimet prophetæ intendunt, intelligunt, & animadvertunt; ita
contingere verofimiliter ſolet in definitionibus inſpiratis Conciliorum,
ubi verba majorem pofſunt habere emphaſin, & extenſionem, quàm
ipſimet Patres intendunt; ubi proin ad proprietatem ac rigorem verbo-
rum potius reſpiciendum eſt, quàm ad explicitam intentionem loquen-
tium. IIlud etiam obſervo; authores pro tertia ſententia relatos loqui
timidè cum variis exceptionibus, quibus videntur deſtruere aſſertionem
de fallibilitate Vulgatæ; dicunt enim, quod nil poſſit continere falſi,
aut contrarium fidei; quod, ut ſonat, excludit omnem errorem; quia
ſi aliud pro alio affirmatur, quod ſubjecto non congruit, jam datur
falſitas. v. g. ſi ſub nomine Sirenum loco piſcis affirmatur animal terre-
ſtre. His ergo loquendi formulis videntur excludere omnem errorem;
& dum poſtmodum videri volunt, tantùm à Vulgata excludi errorem
pernitioſum; loquuntur ſanè modôò confusé, fluétuante, verſatili, &
ambiguo, ut Lectorem relinquant incertum, cuinam expreſſioni firmi-
ter inſiſtant; an generali, an ſpecificæ? an hanc reſtrictionem ad erro-
res pernitioſos ſumant taxativè, ac reſtrictive, an tantùm exemplatificativè?
Obſervo denique; Patres Tridentini ex ſolo motivo providentiæ divinæ
X 2 circa

172 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

circa conſervationem veræ Scripturæ in Eccleſia latina, & ex motivo
traditionis de neceſſitate ejusmodi conſervationis, potuiſſe abſolutè de-
finire conformitatem Vulgatæ cum fontibus ſine examine particulari

ſingulorum textuum; ſicut poteſt agnoſci veracitas & infallibilitas Ec-

cleſiæ ſine examine ſingulorum articulorum particularium; quæ omnia
magis favent ſecundæ ſententiæ, quàm tertiæ, idque ſaltem evincunt,
ne ſine convincenti ratione diſſenſus poſitivus Vulgatæ à fontibus ad-
mittatur; de qua, an ulla detur, examinabitur in quæſt. ſequente.
Q. UI. An convincenti ratione oſtendi poſſit, in
Vulgata contineri propoſitiones Fontibus contrarias, &
adverſas; aut aliunde falſas?
Reſp. Nec unica propoſitio Vulgatæ convincenti ratione probari
poteſt, Fontibus aut veritati adverſari. Id probatur ab inductione &

generali ſolutione propoſitionum inſignium, quas Patroni oppoſitæ

ſententiæ ſolent adducere, &ũ à D. Turrio tom. 2. tr. 2. q. S5. art. 9. H. F.
cum ſolutionibus congruis recenſentur. Ex iis potiores ſeligo, &

textus Vulgatæ cum textibus Fontium ex aliorum verſione in duabus

columnis exhibeo.

Lulgata. Fontes.
I. Gen. 2. v. 8. Plantaverat DEUS Plantaverat DEUS hortum in Eden
paradiſum voluptatis à principio. in Oriente.
2. Ib. v. 12. Invenitur bdellium. invenitur cryſtallus.
3. C. 3. v. 3. Quod eſt in medio pa-Quod eſt inter arbores paradiſi.
radiſi.
4. Ib. v. 15. Ipſa conteret caput ipſum conteret caput tuum; vel ipſe
tuum.
§. C. 4. v. 4. Reſpexit Dominus ad ſinflammavit Dominus
Abel & ad munera ejus. G
6. Ib. v. 13. Quàm ut veniam me- quàm ut feram vel ſuſtineam.
rear.
7. Ib. v. 8. Dixitque Cain ad Abel deeſt in Hebræo.
fratrem ſuum; egrediamur foras.
3. Ib. v. 15. Nequaquam ita fiet. deeſt in Hebræo.
9. Ib. v. 14. Profugus in terra. in terra Nod, vel Naid.

10. Ib.

,

—

—☛ 2

4 —

.. — ⸗.

Pars IV. De variis aditionibus & verſionibus Scripturæ. 173

10. Ib. v. 26. Iſte cœpit invocare

I4. C. II. V. 13. Vixit Arphaxat

. Vulgata.

nomen Domini.
I1I. C. S. v. 22. Et vixir.
12. C. 6. v. 3. Non permanebit.
I3. C. 8. V. 4. Requievit arca vige-
ſimo ſeptimo die menſis.

trecentis tribus annis.
15. C. 36. V. 24. Invenit aquas ca-
lidas in ſolitudine.
16. C. 37. v. 2. Cum ſexdecim eſſet
annorum. .
17. C. 49. v. 24. Diſſoluta ſunt vin-
cula brachiorum ejus.
I8. Exodi C. 12. n. §. Juxta quem
ritum tolletis & hœdum.
19. Ib. v. 22. Faſciculum hyſſopi,
tingite in ſanguine, qui eſt in
limine
20. C. 22. v. 25. Nec uſuris oppri-
mes.
21. C. 27. V. 3. Forcipes atque fu-
ſcinulas.
22. C. 32. V. 28. Ceciderunt quaſi
viginti tria millia hominum.
23. C. 34. V. 5. Stetit Moyſes cum
eo invocans nomen Domini, quo
tranſeunte coram eo ait: Domi-
nator Domine DEUS, miſera-
tor & clemens, patiens, & mul-
tæ miſerationis.
24. Ib. v. 29. Ignorabat, quod
cornuta eſſet facies ſua.
25. Levit. I. v. 16. Veſiculam gut-
turis & plumas projiciet.

—

Fontes.

cœptum eſt; ut deſignetur tempus,
non perſona.
deeſt in Hebræo.
non litigabit.
Requievit arca decimo ſeptime
menſis.
vixit Arphaxat quadringentis & tri-
bus annis.
invenit mulos in ſolirudine.

cum ſeptendecim eſſet annorum.
roborata ſunt brachia.
de arietibus & capris accipietis eum.

qui eſt in bacino, vel in pelvi.

neque morſum pones ſuper eum.
bacinos, vel ſcopas, vel crateras.
ceciderunt tria millia hominum.

tranſivit Dominus ante faciem illius,
& clara voce dixit: miſerator,
& clemens &c.

ignorabat, quod cutis faciei ſuæ
eſſet radians.
auferet, quod apparet, cum pen-
nis ejus.

X 3 26. C. 2.

174

Prolegomenorum in Scripturam Sacram

Vulgata.

26. C. 2. v. 14. De ſpicis adhucvi-
rentibus.
27. Ib. Confringe in morem farris.
28. C. 4. v. 27. Poſt verba: Si pec-
cayverit anima per ignorantiam.

29. C. 7. v. 19. Caro, quæ tetige-
rit aliquid immundum, non co-
medetur, ſed comburetur igni.
Qui fuerit mundus, veſcetur ex
ea.
30. C. 12. v. 2. Suſcepto ſeminc.
31. Numer. C. 4. v. 2. A trigeſimo
anno.
32. C. 5§. v. I8. Tenebit aquas ama-
riſſimas.
33. C. G. V. 2. Cum poſueris ſeptem
lucernas, andelabrum in auſtrali
parte erigatur: hoc igitur præ-
cipe, ut lucernæ contra Boream
& regione reſpiciant.
34. C. ult v. 7. Omnes viri ducent
uxores de Tribu & cognatione
ſua; & cunctæ fœminæ de eadem
Tribu maritos accipiant.

3 5. Deuteron. C. 16. v. I. Obſerva
menſem novarum frugum &
verni primum temporis.
36. C. 18. v. 10. Aut filiam.
37. C. 27. v. 25. Maledictus, qui
dormit cum uxore proximi.
38. Joſue. C. §. v. 6. Ut oſtenderet

terram lacte & melle manantem.

Fontes.
fruges matureſcentes toſtas igne.

deeſt in Hebræo.
in Hebraico ſubjungitur: & adducet
totum juvencum extra caſtra, &
cremabit eum.
cum omnis caro immunda fuerit
exurenda „ non poteſt verificari,
eam à mundo comedendam.
Itaque vertendum. Et omnis caro
munda comedetur.
deeſt in Hebræo.
à vigintiquinque aunis.

In manu ſacer dotis aqua amara defi-
cere faciens.
cum accenderis lucernam contra
eam partem, quam candelabrum
reſpicit, luceant ſeptem lucernæ.

unusquisque in hæreditate Tribus
patrum ſuorum adhærebunt filii
Iſrael, & omnis filia hæreditans
hæreditatem de Tribu filiorum
Iſrael uni de familia patris ſui
erit.
deeſt in Hebræo.

deeſt.
deeſt.

ut non oſtenderet terram lacte &
melle manantem.

39. Ju-

.

s
lii
n8

Pars IV. De varüs editionibus & verſionibus Sripturæ. 175

Vulgata.
39. Judicum. C. §. v. II. Obtinuit
principatum.
40. C. 10. v. 8. Afflicti ſunt, & op-
preſſi per annos decem & o.
41. C. 21. v. 2. Venerunt omnes ad
domum DEl in Silo.
42. I. Reg. C. II. v. I. Factum eſt
quaſi poſt menſem.
43. C. 19. v. 24. Cecinit.
44. 2. Reg. C. 6. v. 12. Dixitque
David; ibo, & reducam arcam
cum benedictione in Domum
meam. ..
45. 3. Reg. C. 21. v. 24. Si mor-
tuus fuerit Achab in civitate, co-
medent eum canes; ſi mortuns
fuerit in agro, comedent eum vo-
lucres cœli. Hoc videtur falſum;
quia Achab fuit ſepultus. C. 22.

46. Pfal. 2. v. 12. apprehendite

diſciplinam.

47. Pf. 4. v. 3. Filii hominum, us-

quequo gravi corde?
48. Pf. 7. v. 14. Sagittas ſuas ar-
dentibus effecit.
49. Pf. II. v. 9. In circuitu impii
ambulant; ſecundùm altitudinem
tuam multiplicaſti filios hominum.
50. Pf. 15. v. 4. Multiplicatæ ſunt
infirmitates eorum; poſtea acce-
leraverunt.

5§I. 21. v. 3. Non ad inſipientiam

mihi. B
52. Pf. 24. v. 14. Firmamentum eſt
Dominus.

Fontes.
deeſt.

contenderunt & fregerunt fdios
Iſrael in anno ipſo.
invenit populus Bethel.

deeſt.

cecidit.
deeſt totum.

qui natus fuerit ex Achabit; vel
mortuum de Achab in civitate,
comedent canes.

oſculamini filium. .
filii viri, quousque gloriam meam
ad ignominiam?
in ardentes. vel, ad comburen-
dum.
ſecundùm exaltare vilitas filiis ho-
minum. —R

multiplicabuntur idola eorum, poſt
tergum ſequentium.

non eſt ſilentium mihi.

ſecretum Dominus.

53. Pf.

176 Prolegomenorum in

Sacram Scripturam

Vulgata.

5§3. Pfſ. 28. v. 6. comminuet eas tan-
quam vitulum Libani; & dilectus
quemadmodum filius unicor-
nium.
54. Pf. 3I. v. 4. Converſus ſum in
grxrumna mea, dum configitur
ſpina.
55. Pf. 33. v. 8. Immitet Angelus
in circuitu. - mors peccatorum
peſſima.
56. Pf. 34. v. 7. Exprobraverunt
animam meam.
57. v. S. Illuſionibus.
58. Pf. 43. v. 29. Declinaſti ſemitas
noſtras à via tua. Hoc videtur
impium.
59. Pf. §3. v. 7. Averte mala ini-
micis meis.
60. Pfſ. 54. v. 22. Diviſi ſunt ab ira
vultus ejus; & appropinquavit
cor illius.
6CI. Pf. 57. v. 9. Sicut cera, quæ
fluit auferentur; fupercecidit ig-
nis, & non viderunt ſolem.
62. Pf. 60. v 8. Miſericordiam &
veritatem ejus quis requiret?
63. Pf. 61. v. 5. Pretium meum cogi-
taverunt repellere: cucurri in ſiti.
64. Pſ. 67. v. 7. Rex virtutum dile-
i, dilecti; & ſpeciei domus di-
videre ſpolia; ſi dormiatis inter
medios Cleros pennæ columbaæ
deargentatæ.
6 5. Pf. 71. v. 16. Erit firmamentum
in terra.

Fontes.
exilire eas facies ſicut vitulum Li-
banum, & ſicut vitulum unicor-
nium.
2
ſuccus meus ſine humore, & viror
meus converſus eſt in ſiccitates
æſtivas.
caſtrametatur Angelus.
interficiet impium malitia.

foderunt animæ meæ.

combuſtione.
declinavit pes noſter de via tua.

reddet malum inſidiatoribus meis.

leviora buryro ora eorum; & cor
eorum pugnat.

ſicut limax, qui diſſolvitur, & li-
queſcit, & corrumpitur, eva-
neſcunt.
miſericordia & veritas ſervabunt
eum.¶c .
voluerunt mendacium, vel; com-
placuerunt ſibi in mendacio.
reges exercituum fugerunt; fuge-
runt; & habitatrices domus divi-
ſerunt ſpolia; ſi dormiatis inter
medias ollas, eritis ſicut pennæ
columbæ quæ tecta eſt argento.
erit pugillus frumenti in terra.

66. Pf.

ge⸗
Vi⸗
ler

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus &riptura.

4

Vulgata.

66. Pfſ. 72. v. 4. Non eſt reſpectus

morti eorum, & firmamentum

in plaga eorum.
67. Pfſ. 75. v. II. Cogitatio homi-
nis confitebitur tibi; & reliquiæ

tibi.
68. Pf. 76. V. 3. Manibus meis no-
cte contra eum, & non ſum de-
ceptus.
69. Pf. 83. v. 12. Quia miſericor-
diam & veritatem diligit Drzus.
89. v. 3. Ne avertas hominem
in humilitatem.
71. Ib. v. 10. Supervenit manſue-
tudo, & corripiemur.
72. Pf. 9I. v. 15. Bene patientes
erunt ut annuntient.
73. Pf. 106. v. 17. Suſcepit eos de
via iniquitatis eorum.
74. 107. V. IO. Mihi alienigenæ
17 facti ſunt.
. Pf. 108. V. I.
Tineam ne tacueris.
78. Pfſ. 109. v. 3. Tecum principiũ
in die virtutis tuæ in ſplendoribus

ſantorum; ex utero ante Luci-

ferum genui te.
79. Pf. 119. v. 4. Cum tarbonibus
deſolatoriis.
80. Pfſ. 125. v. I. Facti ſumus ſicut
conſolati.
8I. Pf. 12,8. v. 3. Supra dorſum
meum fabricaverunt peccatores;

prolongaverunt i iniquitatem ſuã.

—

cogitationis diem feſtum agent

DEUS IJIaudem

Fontes.
non ſunt vincula mortis eorum, &
firma ſunt palatia eorum.

ira hominis confitebitur, reliquiæ
iræ cinétæ.
manus mea nocte extenditur, & non
quieſcit. vel; non ſe remiſit.
quoniam ſol & ſcutum Drus.
convertis hominem ad contritio-
nem.
tranſivimus, & avolavimus.
pingues, & virides, & frondemus.
ſtulti propter viam ſceleris ſui.
ſuper Philiſtiim ovabo.
Drus laudis meæ ne tacueris.
populus tuus ſpontaneus i in die vi-
cGtoriæ tuæ in ornatu ſancto. De
vulva orietur tibi ros adoleſcen-
tiæ tuæ.

eum carbonibus j juniperorum.

ſacti ſumus ſieut ſomniantes.

.
fuper dorſum meum arabant aran-

tes; longos ducebant ſulcos
fuos. G
7 82. Pf.

9*

178 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

82. Pfſ. 138. V. 17. Mihi autem ni-

mis honorificati ſunt amici tui
DEUS.
83. Pf. 150. V. 1.
num in Sanctis ejus.

Laudate Domi-

84. Proverb. c. 18. v. 19. Frater, qui
adjuvatur à fratre, quaſi civitas

firma.
85. Eccleſ. c. 9. vV. I. Neſcit homo,
utrum amore vel odio dignus fit.
86. Cantic c. I. v. I. In odorem un-
guentorum tuorum.
87. Maia C. I. v. 12. Ut ambularetis
in atriis meis.
88. Ib. Cum fueritis, yeluti quer-
ccus.
89. Jerem. c. 23. v. 6. Vocabunt eum
Dominus juſtus noſter.
90. Ib. c. 52. v. 28. Tria millia Sſ
viginti tres.
91. Joel c. 2. v. 13. Præſtabilis ſu⸗
per malitia.
92. Matth. c. 7. v. I4. & ar cta via.
Y 3. Ib. c. 13. v. 52. In regno ccœlo-
rum.
94. Ib. c. 17. V. 2. Sicut nix.
9 §. Ib. c. 20. v. 9. Singulos denarios.
96. Ib. c. 21. v. 30. Eo Domine.
97. C. 24. V. 6. Opiniones prælio-
rum.
98. Ib. c. 26. v. 61. Poſt triduum.
99. Marci c. 3. v. 29 Tterni delicti.
100. Ib. c. 5. v. 3 5. Veniunt nunti
ad Archiſynagogum.
I01. Luc. I. v. 28. Gratia plena.

FEontes.
mihi quàm pretioſæ ſunt cogitatio-
nes tuæ DEUS. J

in ſanctuario ejus. vel. in ſanctita-
te ejus.
Frater offenſus à fratre aut perfidia
deſertus, magis quàm civitas for-
tis.
etiam amorem & odium non etſt
ſciens homo.

deeſt.
calcare atrium meum non appone-
tis.
veluti therebintus.
vocabit.
in 4. Reg. 24. decem millia.

deeſt.

deeſt.

ad regnum cælorum.

ſicut lux.
ſinguli denarios.
ego Domine.
auditiones præliorum.

per triduum.
æterni judicii.

ab Archiſynagoge.

gratio ſa.
102. Ib.

0

ii
I⸗

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus &riptura. 179

116. Ib. c. 16. V. I. Filius mulieris

Vulgata.
102. Ib. c. 2. v. 80. Confortabatur.
103. Ib. C. 3. V. 13. Faciatis.
104. Ib. c. 10. V. I.
duos.
105. Ib. c. 16. v. 22. Sepultus eſt in

Septuaginta

inferno. Elevans autem oculos.

106. Joannis c. I. v. 28. Hæc in
Bethania facta ſunt trans Jorda-
nem. Hoc non videtur poſſe ve-
rificari, quia Bethania non eſt
trans Jordanem.
107. Ib. c. 5. V. 2. Betſaida.
108. Ib. v. 16. Perſequebantur Ju-
dæi JESuM.

Fontes.
addendum. Spiritu.
ſexigatis.
ſeptuaginta.

ſepultus eſt: & in inferno elevans
oculos.
in Bethabara.

Bethesda.
addendum, & ſtudebant eum inter-
ficere.

109. ID. C. 12. V. 3 5. Adhuc modi-
cum lumen in vobis eſt.
110. Ib. c. 21. V. 22. Sic eum volo
manere.
1III. Acto. c. 2. v. 42. & communi-
catione fractionis panis.
1I2. Ib. c. 10. v. 30. Uſque in hanc
horam orans eram hora nona.
1II3. Ib. c. I2. v. S. videbatur ora-
tio eſſe.
114. Ib. c. 18. v. J. Inſtabat verbéô
Paulus.
115. Ib. c. 24. v. I4. Deſervio Patri
& DEO meo.

viduæ.
117. Rom. Cc. 2. v. 3. Quod judicas.
118. Ib. c. 5. v. 6. Ut quid enim
Chriſtus.
119. Ib. c. 7. V. 24. Gratia DElper

adhuc parvo tempore lumen vobi⸗
ſcum
Si eum volo manere.

& communieatione & fractionis pa-
nis.
uſque ad hanc horam eram jeju-
nans, & horâ nonà precabar.
ſolebat oratio eſſe.
adſtringebatur ſpiritu Paulus,
deſervio patrio DEO.

filius mulieris Jadeæ.

qui judiéas.

ut Chriſtus enim.

Sratias ago per Efum Chriſtum.

JEſum Chriſtum.

2 2 . 120. I.

180 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

Vulgata.
120. Ib. c. S. v. 18. exiſtimo.
I12 I. TIb. c. I 4. V. ſ. Ünusquisquei in
ſenſu ſuo abundet.
122. Ib. c. 16 v. . Aſiæ.
123. 1. Corinth. c. 3. v. §. Cui cre-
digdiſtis.
124. Ib. c. 6. V. 20. Portate Drüm
in corpore veſtro.
12 5. Ib. c. 9. v. 22. Ut omnes face-
rem ſalvos.
126. Ib. c. II. V. 19. Oportet hare-
ſes eſſe.

127. Ib. c. 15. v. 34. Ad reveren-

tiam vobis loquor.
128. Ib. v. 51. Omnes quidem re-
ſurgemus, ſed non omnes immu-
tabimur. S
129. Ib. V. 5§3. Deſunt.

130. Ib. v. 5§55. Ubi eſt mors ſtimu-

lus tuus?
131. Galat. c. 3. v. . 24. Lex pedago-
133. noſter fuit in Chriſto.
.Epheſ. c. I. v. 22. Caput ſupra
Boinnem Eccleſiam.
133. Ib. c. 2. v. 10. Creati in operi-
bus bonis in Chriſto.
134. 2 TLim. C. 2. V. 4. Ut ei placeat
cui ſe probavit.
13 5. Heb. C. 12. v. 18. Accenſibilem
ignem.
136. Jacob. C. I. v. 19. Scitis fratres,
137. 1. Petri c. I. v. 6. Exultabitis.
13 8. Ib. v. 12. In quem.
139. Ib. c. 2. V. 23. Tradebat judi-
canti ſ injuſtè.

Fontes.

certòèò ſtatuo.

unusquisque in animo ſuo certus eſt.

Achaiæ.

Per quos credidiſtis.
addendum. & in ſpiritu veſtro, Ju
ſunt DEI.
ut omnino aliquos ſalvos facerem.

oportet heæreſes eſſe in vobis.

loquor, ut vobis pudorem incutiam.

non omnes dormiemus, ſed omnes
immutabimur.
(ruptibilitatem.
cum corruptibile hoc induet incor-
ubi eſt inferne victoria?

in Chriſtum.
caput ſuper omnia ipſi Eecleſi iæ.
creati ad bona opera. 4
ut Placeat à quo delectus eſt mi⸗

ineenſum ignem.

itaque fratres.
exultatis.

in quæ myſteria.
judicanti juſtè.

„ — — —— —

ge

an⸗

U

l.
I⸗

i

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus cripturcq. 181

Vulgata. Fontées.

—

140. Ib. c. 3. v. 1 8. Mortificatos car- mortificatus carne, vivificatus ſpi⸗

ne, vivificatos ſpiritu. ritu.
141. Ib. v. 19. His qui in carcere ſpiritibus in carcere exiſtentibus.
erant, ſpiritu prædicavit. L

124. Ib. c. 4. V. 14. Deeſt. quod ad illos quidem attinet blas-
phematur; quod ad vos autem,
Alorificatur. B
143. 2. Petri c. I. v. 10. Per bona deeſt. 5

veſtra opera.
144. Ib. v. 16. Indoctas fabulas. doctas fabulas.
145. Ib. Præſcientiam. præſentiam.

146. I. Joan. c. 5. V. 16. Eſt pecca- eſt peccatum non ad mortem.

tum ad mortem.
147. 3. Joan. v. 4. Gratiam. gaudium.

IAS. Judæ. v. 5. Scientes omnia. hoc ſeiatis.

edere quæ idolis immolantur & for-
nlcart.

5 .

fornicari.

149. Apoc. c. 2. v. 14. Ederec &

Hæ funt ergo potiores variationes inter Valgatam & textum Origi-
nalem. Aliæ enim, quæ in magno numero adducuntur, minoris ſunt
momenti. S
Ad eas verò diſſolvendas ſerviunt ſequentes Reſponſiones.
Primd. Aliquæ harum variationum ſunt tantùm explicativæ; ita ut
ſenſu coincidant; idemque tantùm aliter dicant, ac diverſa phraſi; qua
ratione in Scholis inferioribus etiam diſcipuli ſe exercere norunt, ut ean-
dem propoſitionem decem aut viginti diverſis phraſibus edere ſoleant.
Ad hoc genus variationis ex adductis pertinent I. 2. 3. 6. 16. 17. 19. 20.
21. 23. 24. 29. 32. 34. 45. 47. 48. Ec. &c.
Secundb. Aliquæ variationes ſunt tantùm ſpecificativæ, ita ut Vul-
gata utatur termino generico, ubi fontes utuntur termino magis ſpeeifi-
co. Hæc variatio Interpreti licita eſt, ubi terminus ſpecificus aut eſt
ambiguus & obſcurus, aut lectori magis ignotus. Talis eſt variatio
5. 6. 9. 10. 12. 25. 33. &c.
Tertib. Aliquæ variationes fundantur in ambiguitate ipſius textus
aut nominis originarii, ita ut recipiat duplicem ſignificationem. Id po-
2 3 tiſſimum

182 Brolegomenernim in Sacram Sripturam

tiſſimum fit in nominibus Hebraicis, quorum ſignificatio genuina certèò
ſtatui nequit ex defectu veterum Lexicorum, & Librorum Hebraicorum,
ex quorum collatione ſenius exactius & certius determinari poſſet. In
ejusmodi autem ambiguitate ſignificationis certò & convineenter damna-
ri nequit expoſitio Vulgatæ, utpote æquè probabilis ac oppoſita; immè
ex principiis reflexis probabilior, quia Hieronymus & alii antiquiores
Interpretes vixerunt eo tempore, quo lingua hebraica adhuc erat verna-
cula & materna inter judæos; ſaltem in multis locis, adeoque ſignifica-
tio nominum hebraicorum plurimorum fciri poterat ex magiſtro uſu.
At hoc genus variationum referri poſſunt. I. 4. 15. 46. 49. 60. 51. 52.
Quartè. Aliquæ variationes oriri poſſunt ex varietate exempla-
rium, & lectionum, quibus utebantur Interpretes veteres & moderni.
Cum enim modernæ editiones Bibliæ Hebraicæ vel Græcæ tantùm repræ-
ſentent quatuor aut quinque exemplaria manuſeripta, ex quibus iſtæ
editiones factæ ſunt; potuit facile contingere, Hieronymum, aut alios
veteres Interpretes habuiſle copias correctiores; aut certè convincenter

ſtatui nequit, moderna pauca exemplaria manuſcripta, quæ per tot ma-

nus librariorum tranſierunt, eſſe correctiora illis antiquis, ubi vigente
adhuc melius ſtatu Reipublicæ hebraicæ aut Eccleſiæ Orientalis „ ex col-
latione plurimorum exemplarium certius deprehendi poterat genuina
lectio. Ad hoc genus variationis reduci poſſunt illæ, quæ oriuntur ex

diverſitate unius ſyllabæ, aut puncti, aut accentus; in quibus maximèe

in lingua hebraica facillima eſt variatio lectionum & exemplarium ob
magnam ſimilitudinem plurium ſyllabarum, prout peritis in hac lin-
gua conſtat. Ad hoc ipſum genus variantium lectionum in ipſis origi-
nalibus reduci poſſunt omnes variationes in nexu & interpunétionibus;
quia neque in Scripturis hebraicis, neque in Græcis, nec in latinis an-

tiquitùs reperiebantur ſigna interpunéctionum, comata, ſemicola, duo
119 .

puncta, puncta. Eô quoque ſpectant omnes omiſſiones, & additio-
nes, niſi ſint additiones præcisè explicativæ & determinativæ ſenss.
Immô fieri potuit, ipſosmet authores, v. g. D. Paulum, aut D. Pe-
trum, quando erant Romæ, verſioni latinæ pro exactius exprimenda
ſua mente & ſententia aliquid addidiſſe, aut terminis terminos eodem
fine ſubſtituifſe. Juxta hoc genus variationum ſolvi poſſunt 4. 13. 14.
18.22.26. 29. 41.78. &c.

—

ubi ſenſus ipſius Vulgatæ ambiguus, fontium autem determinatus eſt.

ſuis ſumitur ſubſtantivè in genitivo: & ubi Matth. 3. legitur: Potens eſt

cepto ſecundo Decalogi; ubi dicitur: Non aſſumes nomen DEI tui in va-

à

— † — .. „. . „ „ – „ . -
3112 6 PErre E r 1S/ E* 5äs
1. A IL. 12 P,211S eGEionIbAS Ꝙ Ve? I OI.PDS , ece.
2
.

„2
1 2

1
4

Qu in ſingulis pra fatis variationibus peculiarem ſolutionem cupit,
conſulat P. Turrium, quem exſcribere prolixum foret; vel adeat Cor-
nelium à Lapide, Calmetum &c. ubi in ſingulis adductis exemplis re-
periet ſolutionem prolixam, quæ ad unam quatuor hic aſſignatarum ſo-
lutionum referri poſſit.

LQ. UII. Si in Vulgata nullus reperitur error fonti-
bus contrarius, ad quid ſerviunt Fontes, aut ſtudium Scri-

pturæ ex Originali textu Græco, & Hebraico:
Reſp. Finis recurrendi ad Fontes, & ſummopere commendandi
ſtudium Scripturæ ex fontibus, multiplex eſt. Poſſunt enumerari ſe-
quentes. 1. Quia in Vulgata reperiuntur adhuc menda typographo-
rum, aut etiam librariorum, quorum errata ex Manuſeriptis tranſierunt
in Codices impreſſos, prout dicetur quæſtione ſequente; hæc facile
corrigi poſſunt ex editionibus uniformibus græcis & hebraicis, ubi nul-
la occurrit ſuſpicio, mendum potius tribuendi Interpreti, quàm libra-
rio. Sic ubi in nonnullis editionibus latinis etiam poſt CGoncilium Triden-
tinum factis ad Rom. I4. v. 2. legebatur: Qui infirmus eſt, ſolus mandu-
cet, ex greæcis fontibus, ubi legitur, νιαοο, corretum eſt: olus
manducet. 2. Inſpectio fontium explicat in multis verſionem Valgatam,

Sic ubi in Vulgata legitur: Circulus aureus in naribus ſuis, Prov. II. T6

DEUSde lapidibus iſtis ſuſcitare filios Abrahæ, caſus eſt Dativus. Et I. Cor. 5.
Auferte malum ex vobis ipſis, tò malum non eſtneutrum ac fubſtantivum,
ſed maſculinum. Et Pſ. 138. Non eſt occultatum os meum à te,; ſumitur
os pro oſſe, & non pro ore. Et ubi Matth. 13. v. 38. legitur: Hi ſunt
filii nequam: quod poteſt intelligi in nominativo & genitivo; in græco
habetur: rS& revne“. hoc eſt: ipſius nequam, ſeu diaboli. Quæ utilitas
determinandi ſenſum ambiguum Vulgatæ ex Fontibus ſummopere ſer-
vit ad verſiones vernaculas textuum. Aliud exemplum habetur in præ-

num. Nam aſumere nomen, ambiguum eſt, an intelligatur de uſu vo-
cali aut reali; ſed textus hebraicus magis determinat ad uſum realem;
ne imponatur nomen DEl idolo. Hinc Interpretes Germanici non con-
ſulentes textum Græcum & Hebraicum in his duobus caſibus malè tra-
duxerunt. Du ſolleſt den Namen GOttes nicht eitel neinen as
eynd

184 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

ſeynd die ſchalckhaftige Kinder. 3. Inſpectio fontium ſæpe ſenſum

Vulgatæ obſcurum reddit clarum. Sic in adduétis prius variationum
exemplis, ubi in Vulgata dicitur: Paradiſum voluptatis, in medio para-
diſi, teſpexit Dominus ad Abel &c. Textus hebraicus explicat terminis

magis notis, ac ſpecificis, modum rei. Hortum, inter arbores paradiſi,
inſlamayit &c. 4. Textus Originales retegendo plures ſenſus poſſibiles

præbent occaſionem comparandi plures ſenſus cum contextu, circum-

ſtantiis, & aliis textibus parallelis; ex qua comparatione inter plures

ſenſus poſſibiles cum Vulgata compoſſibiles veroſimilior poteſt eligi.
Sic v. g. in Pſal. III. in Vulgata dicitur; Beatus vir; in Hebraico ve-
rô: Beatitudines viri. Quæ expoſuio, quamvis non tollat expoſitionem
Vulgatæ, præbet tamen occafionem, quærendi in prafato Pſalmo per
enumerationem partium beatitudines Judæi in V. T. cum antitheſi ad
oäo beatitudtnes Chriſtiani in N. T. §. Inſpectio fontium, cum aliis
phraſibús, aut expreſſione magis ſpecifica objecta exprimat, ob analo-
giam terminorum & expreſſionum monet de conſimilibus terminis &
expreſſionibus alibi in Scriptura occurrentibus; ſicque præbet occaſio-
nem ad retegendos innumeros ſenſus allegoricos, myſticos, & anago-
gicos, qui non eruerentur ex generico tenore verborum in Vulgara.
6. Conſpectus textũs Originalis oſtendit, quandonam in translatione
Vulgatæ ſit quærenda emphaſis; quandonam non ſit quærenda? quæ

ratio tollit occaſionem errandi expoſitoribus Sacræ Scripturæ, & Con-
cionatoribus, collocantibus ſæpe vim in vocula latina, ubi in Hebrai-
co vel Græco nulla apparet vis. 7. Inſpectio fontium præmunit Ca-

tholicos ad felicius pugnandum cum hæreticis. Cum enim hi inter
omnes ſenſus poſſibiles, quos textus originalis recipit, eligant ſibi fa-

ventem, prænofſe oportet, an Vulgata cum Originali aperté & certò
conveniat, antequam ex Vulgata intorqueatur ſpiculum. Sic quidam

modernus Polemicus, dum in refutatione hæreticorum de neceſſitate
bonorum operum aſſerit, ſe ex aliis mille argumentis tantum adductu-
rum hoc ſolum, tanquam demonſtrativum, quod 2. Petri I. v. 10. di-
catur: Satagite ut per bona opera certam veſtram vocationem ſaciatis; me-
lius hoc argumentandi genere abſtinuiſſet, cum in plerisque editionibus
græcis, etiam catholicis, ea verba, per bona opera, non reperiantur.
8. Cum de fide non ſi, Vulgatam cum fontibus undique conſentire,
prout quæſt. 4. & 5. explicatum eſt, relinquitur ſalvâ conſcientiâ locus
induſtriæ, in fontibus rimandi; an in ullo textu morali certitudine
conſtet

2

.

Pars IV. De varüs editionibus & verſionibus Seriptura. 185

conſtet de incorruptione textûs Originalis, & ſimul de oppoſitione tex-
tůs noſtri Vulgaris? quamvis eam oppoſitionem & incorruptionem
neque ex conbinatione locorum Scripturæ, neque ex collatione exem-
plarium Critici, ut vocantur, Saeri omni adhibito communi hæretico-
rum conatu id hactenus demonſtrârint, nec unquam ut conjicere licet,
ſint demonſtraturi. Plures utilitates additis exemplis oſtendit P. Turre
Tom. 2. tract. 2. q. 5. art. 10. §. I.

Q. UVIII. An Vulgata à mendis librariorum ali-
quando fuerit exacté correcta? quando id factum: &
quomodo?

Reſp. 1. Vulgata à mendis librariorum juſſu Sixti V. & Clemen-
tis VIII. ſummdà diligentià fuit repurgata.
Reſp. 2. Vulgata à mendis librariorum repurgata prodiit prima
vice Typis Vaticanis anno 1592.
Reſp. 3. Ab anno 1592. nulli typographorum licet edere Scriptu-
ram, niſi juxta exemplar illius editionis Vaticanæ.
Reſp. 4. Nulli Typographorum licet ab illo exemplari editionis
Vaticanæ recedere, nili ubi in illa reperitur manifeſtus error typo-
graphi. .
Reſp. y. In illa editione Vaticana repurgata fuerunt ex Vulgata
ferme ſeptem millia mendorum, quæ in prioribus editionibus reperie-
bantur; & à Luca Brugenſi, & P. Turrio enucleatè ac ſpecificè recen-
ſentur.
Reſp. 6. In editione illa Vaticana relicta ſunt quidem aliqua li-
brariorum menda, ſed dubia ſolum, non certa; id eſt, talia, quæ nul-
lo convincenti argumento, ſed ſolùm probabili in claſſem mendorum
referri poſſint; eò quod exemplaria antiqua Vulgatæ varient.
Reſp. 7. Menda illa dubia, quæ remanſerunt in editione illa Va-
ticana, & conſequenter in modernis editionibus juxta exemplar Vatica-
num factis, exhibentur à Luca Brugenſi in ſuo Correctorio Bibliæ edito
Antverpiæ partim 1603., partim 1617. fub titulo: Correctionis Romana
loca inſigniora, & recuſo in Biblia Sacra commentariis illuſtrata à Da-
Hamel. L
Reſp. 5⁵. Nulli Typographorum licet, illa menda per Lucam Bru-
genſem annotata, inſerere ipfſi textui Vulgatæ.
. Aa Reſp. 9.

18 F Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Reſp. 9. Nulli etiam Typographorum licet, edere Vulgatam cum
lectionibus variantibus in margine.
Reſp. 10. Licet tamen in expoſitionibus & Diſputationibus ſacræ
Seripturæ tueri aliquam lectionem variantem à Vulgata diverſam, ſaltem
tanquam probabilem. G
Hæc omnia probantur partim ex Bulla Clementis VIII., quæ in edi-
tionibus omnibus Scripturæ præfigitur; & ex teſtimonio illorum Cardi-
nalium ac Doctorum, qui correctioni præfecli fuerant; partim ex Lu-
ca Brugenſi, Turrio, & ſenſu aliorum Interpretum ac Theologorum,
qui ſeripſerunt de hac materia.
Bulla Clementis VIII. ſic habet: Cum Sacrorum Billiorum Vulgata edi-
tionis textus ſummis laboribus ac vigiliis reſtitutus, & quàm accurratiſſimè men-
dis expurgatus ex noſtra Vypographia Vaticana in lucem prodeat; eam cautio-
nem adhiberi pracipimus, ut nemo hanc Scripturarum editionem typis mandare
praſumat, niſi habito prius exemplari in Tiypographia Vaticana excuſo; cujus
exemplaris ſorma, ne minimd quidem particuli de textu mutatà, additâ, vel
ab eo detradd, niſßi aliquid occurrat, quod Vypographica incuria manifeſtè ad-
ſeribendum ſit, inviolabiliter obſervetur. Si quis verò VDpographus hanc edi-
tionem aliter quàm juxta hujusmodi exemplar imprimere, aut Bibliopola hujus
editionis libros à prafato correcto textu diſcrepantes vendere praſumpſerit, ma-
joris excommunicationis ſententiam eoipſo incurrat &. Dat. Roma 9. Noy.
Teſtimonia Cardinalium Bellarmini & Baronii, qui correctioni Vul-
gatæ præfecti erant, exhibentur in Dedicatoriâ Franciſci Lucæ Brugen-
iis, quæ præ fixa eſt Correctorio Vulgatæ juſſu Clementis VIII. editæ. In ea
ſic ſeribit: Sunt anni quindecim, quod obtulerim libellum, in quem congeſſe-
ram loca inſigniora, à Romanis Patribus, Sixti V. & Clementis VIII. autho-
ritate Gelegatis, correcta in Bibliis editionis Valgate. Jam offero alterum li-
bellum, in quem congeſſi loca notatu digna, ex veteribus editionis Vulgata ma-
nuſcriptis libris collecta, quæ hactenus non correcta meritò fortaſſis pleraque cor-

rigi poſſent, ſummo Pontifice pariter committente. Quamvis enim illi Patres

rlura Vulgatæ editionis loca dexterrimè reſtituerint, ita ut omnino fatendum
ſit, editionem eorum cateris omnibus, quæ prodierunt, emendatiorem eſe; ta-
mwen, quod etiam prafatio admittit, dißfcile ſit afirmare, numeris omnibus eſſe
abſolutam. Etiam in Vaticana, eaque prima horum Bibliorum editione impreſ-
ſores non pauca errata admiſerunt. SNio, quod Patres illi Correctores nonnul-
la, qua emendare potuiſent, conſultò, qualia erant, reliquerint adoffenſionem
populo-

.àA

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Scriptura. 187
populorum vitandam, in libris Regum praſertim, & Proverbiorum, è quibus
multa fuerant auferenda, juxta fidem conſpirantium Manuſcriptorum editionis
Vulgata: ſed tamen & illa hoc libello indicaſſe expedit. — Hieronymus verſaba-
batur in corrigendis erratis Iiterpretum. Hic laboratur non in corrigendo R-
terprete, ſed in verſione Interpretis emendanda ex ejusdem verſionis exemplaribus.
Mea mens non eſt, aliquid mutare; ſed quod eas varias lectiones, quas in lati-
nis Vulgatæ editionis Codicibus, & Tractatoribus inveni, & veriſimilitudinem
habere videntur, in medium proferam, judicio ſuæ ſanctitati relinquens, an ſint
praferendæ. NWon facile quidem reſumuntur ejusmodi examina; ſed ſi inſtituan-
tur aliquando, ſerviet iſte libellus noſter ad ſublevandos Deputatorum labores:
ſin minus ad lucem Scripturæ locorum. In quam ſententiam mihi anno 16506.
reſpondit Illuſtr. Card. Bellarminus. Si videro, inquit, textum ipſum certèò in
mélius alicubi poſſe mutari, ſignificabo id lummo Pontifici, & Cardinalibus de-
putatis. Sed tu ipſe planè vides, non facile ejusmodi mutationes in ſacro textu
faciendas: quamyvis utiliſſimum ſit, ut viri docti tum de variis lectionibus, tum
de judicio peritorum hominum tui ſimilium admoneantur. Qui & aliis Hiteris
anno I602. ſeripſit ad me: Sias velim, Biblia Vulgata non eſſe à nobis ac-
curratiſſimè caſtigata: multa enim de induſtria juſtis de cauſis pertranſivimus,
quæ correctione indigere vigebantur. Variæ lectiones, qua in Bibliis Lova-
nienſibus habentur, mihi videbantur omnino addendæ, quippe qua inſtar Biblio-
theca mihi eſſe videntur; ſed non placuit aliis, ut in prima editione apponeten-
tur. Hæc ille; quibus ſignificat, & ſe fuiſſe unum è numero Correto-
rum, & poſſe aliquando fieri, ut accurratior caſtigatio adhibeatur. Si-
milia ſeripſit Bandinus Præfectus Typographiæ Vaticanæ literis juſſu,
Illuſtr. Card. Baronii ad Moretum anno 1604. datis: In Bibliorum editio-
ne laudo diligentiam veſtrorum Theologorum, qui accurratè multa adnotarunt.
Ea D. Card. Baronius mihi tradidit, ut inſpicerem, & de iis reſponderem, ut fe-
ci ſemel & iterum. Fateor in Bibliis nonnulla adhuc ſupereſſe, quæ in melius
mutari poſent. Quedam etiam neſcio quo pacto ſic impreſſa reperiuntur, at
exempli gratia 1. Reg. c. 2. v. 17. Retrahebant homines à fſacrificio;
cum libri omnes & impreſſi & manuſcripti habeant: Detrahebant homines
facrificio &c. Priori itaque libello recenſui loca præacipua jam correclta; po-
ſteriori hôc loca pracipua, quæ adbuc corrigi poſſent, meé aliorumque judicid.
Hucusque Lucas Brugenſis. Cirea quem obſervo, quod in recenſione
mendorum, quæ adhuc fieri poſſent, nunquam provocet ad omnes Ma-
nuſeriptos Codices, ſed tantùm ad aliquos dicendéô; aliqua Manuſcripta
ſie legunt, Complura Manuſcripta ſic legunt. Multa bona Manuſexipte
Aa 2 e

188 Prolegomenorum in Sacram Scripturam.

ſic legunt &c. Præterea pro recenſione mendorum etiam allegat lectio-
nem gracam, ſyriacam, & eam, quam reperit in Tractatoribus, quæ
omnia non probant convincenter, in Vulgata genuina antiquitùs ita

fuiſſe; cum Vulgata ſæpius quoad phraſin & quoad verba recedat à

græca & ſyriaca editione; & Tractatores ſeu Expoſitores ſæpe fidant
nimis memoriæ in referendis formalibus verbis textuum. Itaque illa
menda à Luca Brugenſi annotata ſolum movent probabile dubium,
& indicium fallibile de genuina lectione Vulgatæ modernæ in textibus
ab eodem annotatis: & ipſi Correctores Romani, ſi comparandé va-
rias lectiones veterum Manuſcriptorum latinorum Codicum, inter ſe
diſcrepantium, cum fontibus, aut cum verſione Septuagintavirali, vel

Syriaca, ſelegerunt textum veriſimiliorem, eò remedio utique uſi ſunt

tanquam ſuppletorio ſemiplenæ probationis ex collatione latinorum Co-
dicum obtentæ ad conflandam præſumptionem moraliter certam de ve-
teri genuina lectione Vulgatæ; ubi nemo non videt, in hac acribiam
Vulgatæ modernæ fundari in præſumptionibus; non in traditione aliun-
de liquida, prout fit in artieulis fidei definitis à Tridentino; ut planè de

fide non ſit, hunc vel illum textum Vulgatæ eſſe conformem Vulgatæ

verſioni latinæ veteri, Hieronymianæ, aut Italicæ.
Quod attinet communem ſenſum Doctorum, P. Turrius, alio-
quin acerrimus defenſor Vulgatæ ad ipſos usque minimos apices I. cc.

S. 2. n. 20. ſic concludir. Unum ſit firmum, quod correcta editio in omnibus

ſuis partibus, quantumlibet minimis, omnino eſt ſuſtinenda; & quidquid con-
tra ipſam objicitur, tejiciendum eſt tanquam falſum, vel ad ſummum ut proba-
bile admittendum, nusquam velut authenticum. Graveſonius tamen Tract.
de Script. majorem videtur agnoſcere latitudinem ſentiendi, dum S§. 6.
ad ult. ſic reſpondet: Perſuaſum nobis eſſe debet, editionem noſtram Vulga-
tam, à ſummis Pontificibus ſummo ſtudio caſtigatam, in omnibus exactam eſſe,
primigeniisque textibus conſonam, nullumque continere errorem, qui fidei &
moribus pernitioſus ſit. Cæterùm, qui noſſe cupit correctiones, quæ
etiamnum in deliberationem venire poſſent, ſi quando à Romana Sede

nova ſuſciperetur erratorum ejusmodi diſcurſſio, eas videre licet in Bi-

blia Sacra Du-Hamelii.

A4

Pars IV. De variis editionibus & verſionibus Scripturæ. 189

Q. IX. Utrum in Vulgata multi contineantur ſoloe-
cismi, aut barbarismi!?

Reſp. In plerisque verbis & phraſibus, quæ ab hæreticis accuſan-
tur barbarismi vel ſolœcismi, oſtenditur, ea uſitata fuiſſe à Scriptori-

bus latinis probæ notæ, qui ſcripſerunt vel Romæ ante Auguſtum, vel

primis adhuc quinque ſæculis. Ex quo proin etiam de aliis conjici
prudenter poteſt, ea in uſu fuiſſe apud Romanos, quamvis non repe-

riantur in authoribus. Reſponſio probatur ab inductione ejusmodi

verborum & phraſium.
1. Impraſentiarum. Gen. ult. Reperitur l. Rhetor. 2. ad Herennium. &
apud Tacitum I. 4.

2. Minare gregem. Exod. 3. Iſa. 1I. Jerem. 31. Reperitur apud Feſtum,

Apuleium I. 3. Mileſiarum.
3. Odientes. Pſ. 17. odiunt Pſ. 76. odite malum Pſ. 96. Reperitur apud
Antonium Epiſt. ad Auguſtum; Tertullianum Apolog. C. 3. Hierony-
mum Ep. 18. ad Marcellam, Senecam Epiſt. 7. Servium in I. 5§.
Eneid.
4. Zelaveris. Pſ. 36. Reperitur apud Auguſtinum I. 3. de Civ. C. 3. &
I. 22. C. faut. C. 79.
5. Partibor, metibor. Pſ. 59. Pomponius, Ennius, Catro de re ruſt. C. 5.
6. Promeretur paſſive HebeIjẽ. Ejusmodi verborum in ſenſu paſſivo
exempla reperiuntur apud Ciceronem pro Roſcio, ad Nepotem &c.
apud Flaccum, Petronium, Curionem, Terentium &c.
7. Emigrabit te de tabernaculo tuo Pſ. 5§1I. Cicero l. 3. de finibus, No-
nius, voce ſenium. Plautus, Auſonius
3. Nimietas. Sap. 4. Arnobius I. 4. & l. 7. Hieronymus Ep. 27.
9. Te nocebunt. Num. §. nocentes me. Pſ. 34. Plautus, Jus civile D. I. 3 5.
tit. 2. I. 63. Apuleius.
10. In loco paſcua. Pf. 22. Tertullianus, Arnobius.

II. Animæ infrunita. Eccleſ. 23. Seneca l. de vita beata. C. 23. Agellius

I. 4. C. 9.
12. Ropule meus. Deut. 32. 33. Iſa. 3. Chariſius I. I. Diomedes I. I.
Apologiam integram pro aliis ejusmodi verbis & phraſibus Scripturæ
Lector reperiet apud Joa. Fileſarum, impreſfſlum Venetüs cum Com-
mentariis Menochii in Scripturam.

AAS z 2 Xr

190 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

AL. X. An lectio Vulgatæ ſit laicis prohibita?
Reſp. Lectio Vulgatæ non eft laicis prohibita; ſed tantuùm lectio
Scripturæ in verſionibus vernaculis; quæ tamen & ipſa prohibitie non
eſt adeo ſevera, ut non judieio Epiſcoporum, iis permitti poſſit, qui-
bus urilis futura creditur. Id probatur ex tenore Decreti S. Congre-
gationis Indicis, confirmati per expreſſam Bullam Pii IV. Sixti V., &
Clementis VIII. Decretum Regulâ 4. ſic habet: Cum experimento mani-
feſtum ſit, ſacra Biblia vulgari lingua paſſim ſine diſcrimine permittantur,
plus inde ob hominum temeritatem detrimenti, quam utilitatis oriri, hac in
parte judicio Epiſcopi aut iquiſitoris ſtetur, ut cum confilio parochi vel con-
feharii Bibliorum à Catholicis authoribus verſorum lectionem in vulgari lingua
eis contedere poſſint, quos intellexerint ex ujusmedi leétione non damnum, ſed
Edei atque pietatis augmentum capere poſſe, quam ſacultatem in ſcriptis ha-
beant. Cirea hoc tamen Decretum P. la Croix l. 7. Theol. mor. dub. 4.

art. 5. n. 374. ſic ſcribit: Circa Regulam Indicis relatam norandum eſt, quocd

non peccetur, nec incurratur exconimunicatio ab iis, qui ſine expreſſa facultate
Ordinarii in Germania legunt Biblia verſa à Catholicis, & aſu publico appro-
bata, uti notant Tannerus & Layman. Imo ſic legentes teſtatur laudari Sera-
rius apud Gobat. Pro Belgio notant Marchantius & Veri, in multis illius lo=
cis conſuetudinem jam invaluiſſe, ut honeſtis & prudentibus perſonis ſaculari-
bus Bibliorum lectio permittatur, diſſimulatione potius, quam conceſæ licentiâ
neque in hoc ab Ordinarüs contradici. Idem de Gallia ſatis notum eſt. Sed
id fieri non deberet ſine conſenſu ſaltem parochorum vel Conſeſſariorum. Sape
enim ſunt corrupta Biblia, qua prius examinari deberent à viris intelligentibus.
Ita P. la Croix. Attamen P. Cherubinus à S. Joſephe in ſuo Asparatu
Biblico. tom. 4. part. 4. fusè probat, Regulam 4. Indicis tam in Gallia,
quàm in Belgio ab Epiſcopis & Conciliis variis fuiſſe receptam; cenſet-
que, eam omnino urgendam eſſe. Certè motus turbulenti excitati à
fautoribus quinque propoſitionum Janſenii, & à patronis errorum
Quesnelli plurimi fomenti receperunt à confusâ illa licentiâ legendi
verſiones Scripturæ vernaculas; quia imperita plebs ineſcata fuit à tur-
bulentis hominibus Arnaldo, Gerberonio, & Quesnello per verſionem
gallicam, Montenſem, ut vocabatur, & Quesnellianam. In utrisque
enim textus Scripturæ, qui in Vulgata exprimebant veritatem generi-
cam phraſi ſeu eloeutione exponibili in duplici vel triplici ſenſu, red-
debantur gallicé determinatè in ſenſu ſpecifico favente erroneis illo-
rum

1

Pars IV. De variis editienihue & perfionibus Seriptürk. I11

„

rum turbulentorum hominum principiis, prout præfatus P. Cherubinus
Tomo 4. ſui Apparatis fusè oſtendit.

è DQ. XI. Quid obſervandum circa verſiones verna-
JM Reſp. Circa verſiones vernaculas potiſſimùm obſervanda ſunt no- .
. vem. I. Ut verſio tantùm fiat ex Vulgata; non ex Græco, vel He-
M braico; neque mixtim ex Vulgata, & Originali; multo minus mixtim
3 ex Vulgata, & aliis verſionibus, v. g. Septuagintavirali, Chaldaica,
. Syriaca &c. Ratio eſt, quia ſicut conſtat de intentione Eccleſiæ non
u permittendi aliam verſionem latinam, niſi Vulgatam, ita multòà minrnus
2 ejus intentionis erit, permittere verſiones vernaculas non conformes
.W Vulgatæ. Et in hoc genere poſt correctionem ſolennem Vulgatæ,
editam à Clemente VIII., non amplius ſine correctione probandæ fo-
81 rent verſiones germanicæ Eckii, aut aliæ verſiones germanicæ, quæ
õ pro fundamento ſibi ſumpſerunt illas veteres verſiones; nec ferme aliud
. mutarunt, quàm linguam teutonicam, perpetuæ viciſſitudini obnoxiam,
. ſubſtituend verbis & phrafibus exſoletis Verba & phraſes moderno
. idiomati vulgari conformiores. Altera ratio eſt, quia illæ verſiones

Clemente VIII. antiquiores, prout ſunt verſio Eckii, & Dietenbergeri
factæ ſunt ante correctionem Vulgatæ. 2. In verſionibus vernacußis
DM phraſes genericæ, ambiguæ, obſcuræ, vel ad plures ſenſus idonees
D indifferentes, reddantur terminis æquè genericis, ambiguis, obſcuris,

8 vel indifferentibus. Niſi ubi in lingua vernacula non correſpondet
terminus æquè genericus, ambiguus, aut indifferens. In hoc enim
4 ſolo caſu licebit uti periphraſi, vel termino magis ſpecifico, quem ex
, circumſtantiis, & ex collatione cum fontibus, allis verſionibus au-
e. thenticis, & ex conſenſu potiore lectionum variantium veroſimiliter
12 conſtiterit eſſe conformiorem intentioni Interpretis Latini, & Scriptoris
um Hagiographi. Ratio eſt, quia propoſitionis generalis, ambiguæ, ob-
ndi ſeuræ, vel ad plures ſenſus indifferentis in determinato ſenſu acceptio
tu⸗ non eſt verſio ſed expoſitio. 3. Ut termini, phraſes, & nexus jam
ven ab antiquo recepti in populo, quales ſunt, qui præleguntur in populoe
ge in Evangeliis & Epiſtolis, non facile mutentur ſine neceſſitate mani-
i feſta. 4. Ut termini, & dictio, & orthographia, & idiotismus ſeli-
r gantur magis conſtantes, & magis recepti, & magis clari ac noti.

192 Brolegomenorum in Sacram Scripturam

Hinc non ſeligantur termini, phraſes, terminationes, orthographia,
idiotismi tantúùm recepti in una vel altera provincia Germaniæ, Galliæ,
Italiæ; ſed quos conſtat, receptos eſſe in tota natione in omnibus pro-
vinciis. Et tales plerumque ſunt, qui adhibentur in Cancellariis Prin-
cipum, quas conſtat, ſaltem elapſis duobus ſæculis præcedentibus fuiſſe
tenaciores puri & clari idiomatis. Tales etiam ſunt, de quibus pro-
bari poteſt, quod reperiantur non tantum in uno vel alkero ſeriptore
moderno ſingulari, ſed in pluribus aut plerisque Scriptoribus vernacu-
lis communi approbatione laudatis de puritate ſermonis vernaculi.
5§. Ut termini in Vulgata præſeferentes ſenſum determinatum non
reddantur per terminos in vernacula ambiguos, æquivocos, & indif-
ferentes ad ſenſum duplicem. 6. Ut eadem Interpreti vernaculo per-
mittatur licentia, quam ſibi permiſſam duxit Hieronymus quoad ſub-
ſtitutionem non tam verborum, ſed ſenſuum. Prout enim ſeribit de
optimo genere interpretandi, non ſcrupulosè reddenda verbis ſunt verba,
ſed retinenda mens eſt ſcriptoris, & ſententia, puta, ubi nullum pe-
riculum impingendi in ſecundam Interpretandi regulam, & recedendi
à ſenſu & latitudine verborum. 7. Ut approbatio verſionis committa-
tur per Epiſcopos Comiſſariis pluribus, ſedulis, peritis, & ad præfa-
tas Regulas attentis; nec indulgeatur, niſi ex potiore Cenſorum calculo.
8. Liceat verſioni apponere in margine explicationem verborum &
phraſium; ad calcem verò explanationem rerum & dogmatum; uti
Summaria initio Capitum. 9. Ubi emphaſi, Parœmiæ, aut Elegantiæ
latinæ non correſpondet modus loquendi vernaculus, liceat elegantiæ
& claritatis causà uti terminis magis genericis, explanatione ſpeciĩfica &
rigoroſa rejecta ad calcem aut in marginem. Hæc ubi obſervata fue-
rint, prodibit bona verſio vernacula. Suaderem, ut Parochi eruditio-
res in ſingulis Diœceſibus Germaniæ inita ſocietate diviſa librorum
Canonicorum ſparta, aut propoſito ejusdem libri ſtudio in hoc ſtadio
honeſtiſſimè concertarent.

AQ. XII. Quales prodierint verſiones vernaculæ
in linguis Europæicis; præſertim Germanicæ?
Reſp. Verſiones Anglicanas, Gallicas, Hiſpanicas, Italicas, Ger-
manicas, Hungaricas, Polonicas &c. ex Uſlerio, Warthone, Si-
monio, & aliis enumerat P. Cherubinus tom. 4. Diſput. 2. art. 3. Ju-
vat hic enumerare verſiones totius Scripturæ Germanicas.
Prima

—L, „„

e⸗
di
i
x.

h.

uti
tie
tie
1
ne⸗
lio⸗
um
die

let:
A⸗

lr.

14

Pars IV. De variis editionibus & vetſtonibus Ariptur. 19 3

Prima teſte Lambecio edna eſt ante annum 1400. juſlu W'enceslai Im-
peratoris. Extat in Bibliorheca Viennenſi Manuſcripta.
Secunda eodem teſte abſoluta eſt Baſileæ 1464. decem circiter annis poſt
inventam Typographiam, ut proin hæc editio impreſſa habenda
ſit pro-omnium prima. ðð
Tertia prodiit typis Noribergenſibus anno 1483. Extat in pluribus
zdhuc Bibliochecis. Dickur recuſa Lubecæ anno 1494. ac etiam
* Argenrorati.
Warta eſt Joannis Eckii edita partim T152;9. & 1540. Sed non inſiſtit
ſerupolosé Vulgatæ; cujus rationem habuiſſe videtur; ut Luthero;
glorianti apud imperitam plebem de fua vernacula, ex fontibusop-
ponerer aliam verſionem vernaculam eorrectam ex fontihus.
Cuinta eſt R. P. Joannis Dietenberger Ord. D. Dominici, quæ eſt Vul-
gateæ conformior. Prima editio jam prodiit cum Privilegio Ferdi-
mandi I. Iinperatoris, qui obiit anno 1564. Ex eo tempore ſæ-
pius elegantiſſimè recuſa eſt.
Sextza eſt Caiparis Ulenbergii, Profeſſoris & Parochi Colonienſis,
edita anno 1662. Hæc poſtmodum à Theologis quibusdam Mo-
2guntinis nitidiori Germanismo reddita eſt. JM
Alia ex illo tempore verſio non prodiit. Recentiores enim quæ-
dam editiones, in quibus echirores hinc inde ſolàùm mutarunt quosdam
textus particulares, & quidem ſine linguarum Originalium peritia,
non poſſunt dici verſiones, ſed tantùm priorum verſionum proprio
arbitrie attentatæ emendationes.

XIII. (Quales ſint verſiones latinæ hæreticorum?

Reſp. Hæretici à tempore cœptæ deformationis Lutheranæ ſequen
tes ediderunt latinas Scripturæ verſiones.
Prima eſt Münſteri anno 1534. & 1546. S
Sevunda Oecolampadii anno 153f. l SS
Tertia Leonis Iudæ, & Theodori- Bibliandri anno 1544, vulgè dicta
Tigurina. .
Quarta Caſtalionis anno 1556. Baſileæ.
Quinta Tunii & Tremelii Genevæ anne 1590., & Hanoviæ 1602.

Jexta Theodori Bezæ.

Septims Genevenſis, collecta ex Mänſteri & aliorum cemonibus.

194 Prolegomenorum in Sacram Scriptæram

In Münſtera reprehenditur, qued cirea voces hebraicas ambiguæ

ſignificationis, tejecta antiquorum interpretatione, videlicer Sepfua-
ginta Interpretunm;, Aquilæ, Symmachi, Theodotionis, & Hiero-
nymi, recentiorum Rabbinorum expoſitionem ſecutus ſit, prout P.
Cherubinus Diſſert. 13. pluribus deducit.
Caſtalionis verſio ſcurram potius redolet, quàm Divini verbi In-
terpretem. Declignatur in ſua verſione nomina DEI, Angelorum, &
alia Scripturis ſacris conſueta. Pro nomine DEl Patris ponit Jovem di-
vum, Armipotentem, Gradivum. Pro divina charitate ponit cupidinem,
pro Angelis Joyvis genios, pro templo DEl Jorvis ædem, Fanum, pro DEi
ſede Auguſtale Jovis; pro viris ſanctis Heroas, pro prophetis fatidicos;
pro ſpiritu prophetiço ſpiritum fatidicum; pro prophetare bachari; pro
gigantibus Titanam ſobolem; pro ſole Phæbum, & Apollinem; pro firl-
guribus Jovinianum ignem; pro inferno orcum ac tartarnm; pro habita-
toribus inferni Manes; pro perditione inferni Plutonem; pro ſanctifica-
tione luſtrationem, pro “ cantu Pæana, & hujusmodi innumera alia.
Cantica Canticorum exponit, ac ſi meretricum ac lenonum colloquia
editurus fuiſſer. Sic enim C. 2. 5. & 7. vertit: Huc ades mea ſororcula,
mea amicula, meum corculum; oſtende mihi tuum vulticulum; fac ut audiam
tuam voculam; nam & yoculam habes venuſtulam, & rulticulum habes lepidu-
lum. -— cerviculam babes eburnea turricula perſimilem; capitulum bpabes
Carmelo perſimile. Columbinos habes ocellulos, cincinnulis interjectos; ſimi-
les mali punici habes genulas, & mammulas - aperi mihi ſororcula; intro-

ducam te in meæ genitricula domum & c. O quantos ſcurras hæreſes alunt,

admirantur, & pariunt?

Q XIV. Qualis etiamnum ſit authoritas verſionis
Septuagintaviralis?
Reſp. Verſio Septuagintaviralis in primitiva Eccleſia tam latins
quàm Græca habita fuit pro authentica; plures SS. Patrum, præſertim
S. Auguſtinus, cenſuit, eam etiam fuiſſe divinitùs inſpiratam; adeoque
habendam eſſe pro Scriptura Canonica. D. Hieronymus tamen contra
§S. Auguſtinum defendit, eam neque fuiſſe inſpiratam, neque pro Scri-
ptura Canonica habendam eſſe. Moderno tempore, cum nulla extet,
cui fidi poſſit, editio; neque etiam interveniat uſus ſolennis Catholicæ
Eccleſiæ, ne quidem pro authentica amplius haberi meretur. Summa
Amen illi debetur poſt libros Canonicos authenticos veneratio & au-
moritas;

— — „ „ G U —

nt

le
ra
r⸗

na
⸗

—

N

Pars IV. De variis editionibus & verfionibus Scriptura. 195

choritas; quia conſtat, ceam ab ipſis Apoſtolis & Evangeliſtis funſſe
ufurpatam in referendis textibus V. T.; & Eccleſiæ Orientali ab ipſis

temporibus Apoſtolicis eam ſerviiſſe pro Authenticaæ ac Vulgatæ per de-

cem priora fœcula. Itaque eadem veneratio & authoritas, quam no-
ſtra Vulgata per mille annos ante Correctionem Clementis VIII. habuit,
Verſioni Septuagintavirali tribuenda foret, ſi ſolenni judicio Eccleſiæ
eonſtaret, in eam poſt ortum Schisma Græcorum nullum pernitioſum

errorem in rebus fidei & morum irrepſiſſe. Quod cum non intercefle-

rit, prudentiæ tamen fuerit, illi in locis, ubi nulla eſt pernitioſæ cor-
ruptionis aut jam vetuſtæ interpolationis ſuſpicio, deferre ſummam re-
verentiam. In Probationem diétorum fufficiant teſtimonia ipſius Hie-
ronymi & Auguſtini, quamvis de infpiratione illius verſionis vehemen-
ter inter ſe diſſidentium. D. Hieronymus faltem fatetur, eam verſio-
nem uſu ſolenni Eccleſiæ receptam fuiſſe. Nam l. 2. C. Ruffinum ſic
ſeribir: Egone contraæa Septuaginta aliquid ſum locutus, quos quotidie in con-
ventu fratrum ediſſero? quorum Pſalmos jugi meditatione decanto? Tam ſtultus
eram, ut quod puer didici, ſenex obliviſci vellem? Univerfi tractatus mei ho-
rum teſtimoniis textiè ſunt. Ex hoc teftimonio conſtat, non ſolúùm in Ec-
eleſia Græca Vulgatam aliam non fuiſſe, niſi Septuagintaviralem, prout
evidens eſt ex Scriptis omnium Græcorum Patrum Juſtini, Fenæi, Ori-
genis, Athanaſii, Epiphanii, Nazianzeni, Chryſoſtomi, Cyrilli Je-
roſol. & Alexandrini &c. Sed etiam verſionem latinam primitivæ Ec-
cleſiæ ex Septuagintavirali ſumptam fuiſſe; prout iterum liquet ex texti-
bus relatis à Tertulliano, Cypriano, Auguſtino, Ambroſio &c. D.
Anguſtinus verò de inſpirarione 70. Interpretum I. 18. de Civ. C. 4 . &
44., & alibi ſæpius ſic ſcribit: Spiritus qui in Prophetis erat, quando illa
diverunt, idem ipſe erat & in Septuaginta, quando illa interpretati ſunt. & C. 44.
Ego veſtigia ſequor Apoſtolorum, quia & ipſi ex utrisque, id eſt, ex Hebraæis, &
ex Septuaginta teſtimonia prophetica poſuerunt, utraque authoritate utendum
putavi, quoniam utraque una atque divina eſt. Quin immo ipſemer D. Hie-
ronymus, ſive quod priorem ſententiam retractarit atque S. Auguſtino ea-
tenus ceſſerit, ſive quod priorem ſententiam leniendam duxerir, tan-
dem fatetur, Septuaginta literpretes divino Spiritu plenos fuiſſe. Prafa-

tione enim in Paralpom. ſic ſeribit: Liberè vobis loquor, in Gracis & La-

tinis Codicibus hic nominum liber vitioſus eſt. Mec hoc Sdeptuaginta Interpreti-
ͤus, qui Siritu ſancto pleni ea, qua vera fuerunt, tranſtulerant, ſed ſcripto-
rum culpa adſcribendum.
Bb z Objici⸗

„

196 Brologomenerum in Sacram Seriptiram

Objicitur 1. Inter fontem Hebraicum, & verſionem Septuaginta-
viralem reperitur magna diverſitas, etiam quoad ſenſum, & aliquande
etiam adverſativa. Ergo verſio Septuagintaviralis non poteſt eſſe di-
vina. Antecedens probatur ab inductione. Sic enim I. in verſione
græca Patriarchis reperiuntur additi centum anni. Sic ubi in Hebraico
Gen. 5. dicitur: Vixit Adam centum triginta annis; in græco dicitur: Vi=
xit Adam ducentis triginta annis. Et ubi Gen. II. dicitur: Vixit Arphaxat
triginta quinque annis, in Græco dicitur: Vixit Atphaxat centum triginta
quinque annis. Conſimilis additio centum annorum reperitur in emni-

Dus Patriarchis Antediluvianis quoad annum generati ſucceſſoris; ſed

in Patriarchis Poſtdiluvianis non ſolùm addunfur centum anni ad annum
propagatæ ſucceſſionis, ſed etiam quoad reliquum tempus vitæ; immo
murantur fubin triginta anni in tres; & ſeptuaginta in viginti. Quod
verò attinet integros textus, eorum enumeratio habetur in Prolego-
menis Bonfrerii, Marianæ, & aliis.
Reſp. Ad 1. quoad computationem annorum nondum fuiſſe reper-
tam probabilem harmoniam inter textum græcum & hebraicum. Di-
cendum proin aut in Vuigatam hebraicam editionem, aut in editionem
Vulgatam græcam irrepſiſſe Mendum, vel etiam corruptionem, quod au-
thoritati veteris Vulgatæ ſive græcæ ſive hebraicæ nil detrahit; ſicut
etiam authoritati Vulgatæa latinæ per mille annos nil deceſſit ante corre-
GRionem Clementis VIII., etſi in illa reperti fuerint ejusmodi errores,
in materia fidei tamen & morum non pernitioſi. Quoad diverſitatem
textuum, in quibus Bepruaginta mutant, truncant, vel augent textum

hebraicum, reſpondendum; eos id aliquando feciſſe ſpiritu prophetico,

penetrandé exactius mentem textũs hebraici; vel ob diſciplinam arcani
circa myſterium Trinitatis, quo gentilibus imperitis non erat ponenda
occaſio ſcandali. Cæterùm quoad textus omnis planè negatur diver-
ſitas adyverſativa inter fontes hebraicos, & verſionem 70. Interpretum.
De qua videri poſſunt Prolegomena Bonfrerii in Scripturam C. 16.
&. Acoſtæ Il. 2. C. I6. & Diſſertatio Riccioli de Annis Patriarch:
P. Calmet in Diſſert. Proleg. ſui ⸗=
Commentarii.

„

PARS

— — s — „ —

— ⏑ — °0

. „ . . 2
2 *⁹ 2 2* . 4 2

SSSe⸗

— 4063 .K Se.
èèésä
õs

2 ꝛ tB3 72 2 2
2 8 „, S2 e 5* . S. S . 8 S £ * S .
.e 2¾α& .„SO.⸗S.LQ.⸗LQ.LQ.SD.. SH.SH.. S.⸗QD.n „. ⸗CQ.LS.E)..
C, „. ANROρ 8* „ 2. £△ 0. . „
„90S. S .α . „hνον
*6*) **(3) * (⁸)** (*)** (*ε)**(*O „ 3** *(2)**° * .„* 7* * e .
* 5 2 e e 4 *
32 2 2 2 5 2

PARS V.

De vario ſenſu Scripturæ.
AQA. I. Quot ſolent aſſignari ſenſus Scripturæ!?

Reſp. Communiter aſſignari ab Authoribus ſolent quatuor ſenſus
Scripturæ. Primus ex Litteralis, quem nonnulli etiam vocare ſolent
Hiſtoricum. Litterali ſenſui opponitur ſenſus ſpiritualis, myſticus, figura-
, qui juxta diverſtatem objectorum in rres ſpecies dividitur. Hine
conſurgit Secundus ſenſus Scripturæ, qui vocatur Allegoricus. Tertius
dicitur Tropologicus „ Morali, & antonomaſticè Mhyſticus. Quartus
denique appellatur. Anagogicis. Quamvis enim omnis ſenſus
Piritualis ſeu figuralis in latiore ſignificatione ſit aliquis ſenſus alegoricus,

. . „
*
. . . e⸗

„

3
9

25
2*
£

de,
esd

2
2 2 .
* * * *

ac myſticus, ſolent tamen hi duo poſteriores termini à Scriptoribus ſumi

antonomaſtice pro determinata ſpecie ipſius ſenss Spiritualis. Poſſet
etiam addi quintò Senſus Azcamodatitius, ſed ut infra dicetur, hic niſi ſit
accommodatitius per extenſionem generis ad ſpecies & individua, non
Eoeſ probrir vocari ſenſus S&criptura; quia non eſt intentus à Spiritu
ſancto voluntate ſigni.
Q. II. Quid ſit Senſus Litteralis?
Reſp. Per ſenſum Literalem intelligitur Significatum verborum, de
ſe perfectum, in quod primò ac immediatè fertur intentio loquentii. Dicitur 1.
Sgniſicatum verborum, ut diſtinguatur à ſenſu figurali, in quo non at-
tenditur ad ſignificationem verborum, ſed ad ſignificationem rerum. Sic
enim v. g. hæ voces: Agnus, Leo, petra, ſignificant quidem literaliter
rem voce expreſſam. Sed res ipſæ verbé ſignificatæ præfigurant ac ſigni-
ficant Chriſtum. Dicitur 2. de ſe tereen „ quia etiam in mataphoricis
3 J ac

198 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

uc tropicis locutionibus, & in parabolis, proverbiis, ac apologis; &
in ſimilitudinibus, vel paritatibus & exemplis per verba ſignificantur
variæ veritates; ita tamen ut non pariant ſenſum de ſe perfectum ac ratio-
ne ſui intendibilem. Sic enim, ſi v. g. dicatur: Beati, qui eſuriunt &
Ktiunt juſtitiam; vos eſtis ſal terra; vos eſtis lux mundi; pulſate & aperietur;
uid vides feſtucam in oculo fratris tui; Nolite ſanctum dare canibus; qui au-
git verba mea, & facit ea, aſſimilabitur viro ſapienti, qui adificavit domum
ſuam ſupra petram & . Significantur quidem immediatè per verba variæ
res, quæ tamen non pariunt ſenſum de ſe perfectum ac completum, ut-
pote quæ ex ipſo modo loquendi intelliguntur eſſe ordinatæ ad ſignifi-
sandum aliud. Hinc totum ſignificatum ejusmodi locutionum pertinet
ad ſenſum litteralem. Dicitur 3à. In quod primò ac immediatè fertur inten-
tio loquentis, ut ſenſus Literalis diſtiniquarur à ſenſu figurali; quia etiam
ſenſus figuralis aliquo modo vocari poſſet ſigniſicatum verborum de ſe perfe-
dtum; non tamen ejusmodi, in quod intentio loquentis fertur primè ac
immediatèt. Econtra ſenſus literalis eſt ſignificatum verborum, in quo
primò ac immediatè poteſt quieſcere intentio loquentis, & expectatio
audientis.
Definitio ſic explicata probatur ex eo, quia hæc explicatio nominis
conformior eſt acceptioni Scriptorum, authoritate & numero potio-
rum, prout ex decurfu patebit. Plerique enim Patres, & Interpretes
Secripturæ, præſertim ii; qui ex inſtituto præcisè explicare profitentur
ſenſum literalem, ad hunc ſenſum referunt non ſolùm omnes metapho-
ras Scripturæ, ſed etiam proverbia, parabolas, allegorias apertas, lym-
bola, ænigmata, hieroglyphica, apologos &c. & omnia univerſim ſi-
gnificata, quorum cognitio naturali ratione ex ufu & conſuetudine com-
muni loquendi, aut ex circumſtantiis ſubjectæ materiæ, aut ex inten-
tione loquentis nulla intervyeniente ſpeciali revelatione aliunde cogno-
ſcibili obtineri poteſt.

O III. Quid ſit ſenſus Allegoricus?

Reſp. Senſus Allegoricus eſt ſignificatio tacita myſterii pertinentis ad

doctrinam fidei, quod repraſentatur per objectam ſensus literalis. v. g. Quan-
do Scriptura in ſenſu literali loquitur de immolatione Agni Paſchalis,
de tranſitu Iſraelitarum per mare rubrum, de Archa Noe, de Taberna-
culo, de templo Salomonis &c. &c. hæc omnia objecta ſensũs literalis
tacitè ſignificant myſterium aliquod noſtræ Religionis, nempe Chriſtum
Immmo-=⸗

„7

—

—w⏑ — „*

5

Pars V. De varis ſenſu &cripturæ. 199

immolandum in cruce, redemptionem generis humani, baptiſmum,
Eccleſiam &c. &c. Dicitur autem in definitione ſigniſicatio tacita, quia
ſi my ſteria fidei noſtræ ſignificantur verbis explieitis per comparatio-

nem figurati cum figurà v. g. dicendo: &tcut per arcam octo anima ſalvatæ

ſunt, ita ſimilis forma ſalvos facit baptiſma. I. Petri 3. aut: Sicut Jonas
fuit in ventre ceti tribus diebus & noctibus, ſic erit filius hominis in corde
terræ. Matth. 12. ejusmodi locutiones non ſunt allegoricæ, ſed potius
allegoriæ explicatio. Definitio iterum probaur ex uſu Patrum & In-
terpretum.

Q. IV. Quid ſit ſenſus Tropologicus, Moralis, ſeu
Myſticus3
Reſp. Per ſenſum Tropologicum, Moralem, ſeu ut vocari antono-
maſticè ſolet, myſticm, intelligitur ſignificatio tacita doctrinæ moralis, qua
inſinuatur per objectum ſensus literalis. v. g. Quando in Scriptura à ſacer-
dotio excluduntur cœci, claudi, deformes &c. traditur tacitè do Rrina
moralis, à ſtatu clericali alienos eſſe mores deformes & ignorantiam.

Quando à ſacrificiis arcentur animalia immunda, reprehenduntur ob-
lationes immundæ conſcientix. Quando deſcribitur arca deaurata in-

tus & foris; repræſentatur charitas, qua nitere debet anima in receptio-
ne S. Communionis. Eodem modo omnia, quæ in Scripturis præſeri-
buntur circa veſtes Sacerdotales, circa differentias victimarum, circa
uſum luminarium & ſuffituum & c. tacité inſinuant quandam doctrinam
moralem circa virtutes clericales, circa ſacrificia cordis, circa uſum
orationum &c.
D. V. Quid ſit ſenſus Anagogicus?
Reſp. Senſus Anagogicus eſt ſignificatio tacita promiſſionum de præ-
miis aternis, quæ præſfigurantur per objectum ſensus literalis v. g. dum in Scri-
ptura Ifraelitis promittitur terra optima, lacte & mele manans; divi-
tiarum abundantia, regnum perpetuum, fœcunditas uteri, fFructuum
ubertas, Jeroſolymæ ſtatus felicifſimus, victoriæ de hoſtibus &c. hæc
omnia tacitè ſunt figura æternæ vitæ, & mediorum eò perducentium,
quia præfigurant regnum æternum, cœleſtem Jeroſolymam, theſauros

ecœleſtes, ubertatem bonorum operum & gratiæ &c. Definitio hæc

iterum probatur; quia ſic ille terminus accipitur à Patribus & ab Inter-
pretibus; & idipſum oſtendit nominis Etymon; quia anagogia idem eſt

1

200 Prolegomenorum in Saeram scripturam

ac ſutCſum manudultio. Cæterùm præfati quatuor ſenſus folent compre-

hendi his duobus verſiculis: Littera geſta docet; quid credas, Allego-

ria. Moralis, quid agas. Quo tendas, Anagogia.
AQ. VI. Quale ſit dilcrimen inter præfatos quatuor
ſenfus? =

Reſp. * Diſerimen inter ſenſum literalem & tres ſenſus reliquos con-

ſiſtit potifſimùm in eo, quod ſenſus literalis ſumatur ex verbis; ſenſus
autem allegoricus, tropologieus, & anagogicus ſumatur ex rebus. Neo

obſtat; quod etiam in ſenſu literali ali quando interveniat quædam uſur-
Patio rerum ad explicandam propoſitionem, prout contingit in locu-
tionibus metaphoricis, in proverbiis, in parabolis, apologis &c. quia
im ejusmodi locutionibus res non uſurpantur per modum ſigni ex ſua na-

tura vel ex inſtitutrione humana aut divina ſignificativi veritatis propo-

ſitæ; ſed uſurpantur per modum termini comparativi ad alterum. In om-

nibus enim metaphoris, proverbiis, parabolis, apologis, intervenit ta-

citè eomparatio unius ad alterum. Econtra in ſenſu figurali non ſolàm

intervenit tacita comparatio rei analogæ ad alteram, ſed res, quæ ſu-
muntur pro fundamento comparationis, habent propriè rationem ſigni
ex inſtitutione divina, prout ex ſupra adductis exemplis liquet. Hine
ſequitur alterum diſcrimen, quod in ſenſu literali metaphorico, paraboli-
co &c. ex modo tendendi, vel ex uſu loquendi intelligatur quædam
tacita comparatio duarum rerum ad invicem; econtra in ſenſu figurali
nulla prorſus compareat umbra comparationis neque ex modo, neque
ex uſu loquendi; ſed tota ratio referendi figuram ad figuratum ſit volun-
tas divina aliunde nota, qua Drus rem præfigurativam propriè inſtituit
& conſtituit pro ſigno ſignificativo ad placitum. Hinc dimanat diſcri-
men tertium, quod in ſenſu literali, ſi aliquando res aſſumuntur ad ex-
plicandam veritatem, eoipsò quod tantum aſſumantur per modum ſi-
militudinis ſeu comparationis, poſſint affumi res nullibi exiſtentes, imo

etiam fictæ, v. g. colloquia rerum inanimatarum; ecomra in ſenſu figu-

rato ſemper afſumantur res veræ, quæ verèé extiterunt; quia in ratio-
nem ſigni ſignificativi ad placitum neque à DEO neque ab homine quid-
piam infſtitui poteſt, quod nullo unquam tempore exiſtit. Quod atti-
net diſerimen inter triplicem ſenſum figuralem, Allegoricum videlicet,
Tropologicum, & Anagogicum, eorum diverſitas unicè petitur ex diver-

ſitate objectorum, & pro diverlitate materiæ;, quæ per figuras Veteris

vel

— — . — — 4——

—

l⸗
gi
ne
.
n
ali
lue

it
h⸗
ex⸗
lſ
mo
gu⸗
lio⸗
iich
tti⸗
et,
er⸗

eris

Pars V. De vario ſenſu Scriptura. 201

vel Novi Teſtamenti ſignificantur, ſeu præfigurantur. Nam ſenſus al-
legoricus pro materia & objecto ſuæ ſignificationis habet myſteria fidei,
v. g. de Chriſto, Eccleſia, & Sacramentis Eccleſi?. Myſticus ſenſus, ſeu

Tropologicus pro materia & objecto ſuæ ſignificationis habet honeſtatem

eſt ſanctitatem morum. Senſus verò Anagogicus pro materia & objecto
ſuæ ſignificationis habet promiſſiones gratiæ & glorix. Cæterùm hi tres
ſenſus in eo conveniunt, quod ſuam ſignificationem petant ex rebus, non
ex verbis, & quod eorum ſignificatio non ſit aperta, ac ex ipſis circum-

ſtantiis texts declarata, ſed alibi ſaltem indiciis probabilibus per Scri-

Pturam ipſam inſinuata.

Q. VUII. An diviſio ſenſuum Scripturæ in biſtoricum,
allegoricum, myſticum, & anagogicum ſit bona!?
Reſp. eſſe bonam; quia fundatur in authoritate, & ratione. In ra-
tione quidem; quia commodior diviſio non poteſt oſtendi. In autho-
ritate verò, quia D. Thomas eandem ex inſtituto probat Quodlib. 7. arr.
15. ubi ſic ſeribit: Sriptura veritatem dupliciter manifeſtat; per verba3
& per rerum Riglras. Manifeſtatio autem, qua fit per verba, facit ſenſum
litteæralem. Unde totum id ad ſenſum Litteralem pertinet, quod ex ipſa ver-
borum ſignificatione rectt accipitur. — Veritas autem, quam Scriptura per figu-
ras rerum tradit, ad duo ordinatur, ſcilicet ad recè Credendum, & sad rect?
obperandum. Si ad recte operandum, ſic eſt ſenſus Moralis, qui alie
nomine Tropologicus dicitur. & ad recte credendum; oportet diſtinquere
ſecundum ordinem credibilium. Senſus ills modo figurationis, quo vetus Teſta-
mentum figurat novum, ſic eſt Alleégoricus ſenſus, vel TLypicus » ſecundum
quod ea, quæ in Veteri Teſtamento contigerunt, exponuntur de Chriſto &
Eccleſia. Illo (autem) modo figurationis, quo noyum ſimul & vetus (Te-

ſtamentum) ſignißcat Eccleſiam triumphantem, ſic eſt ſenſus Anagogicus.

Ita Angelicus, qui pro ſe allegat D. Auguſtinum & Bedam. Prior nam-
que de Gen. ad Lit. l. . c. I. ſic ſcribit: In libris omnibus ſanctis intueri
oportet, qu& ibi aterna intimentur, quæ facta narrentur, quaæ futura pranun-
tientur, quæ agenda pracipiantur vel moneantur. Hæe D. Auguſtini diviſio
proximé inſinuat ołĩecta quatuor ſenſuum, Anagogici, litteralis, alle-
gorici, & moralis icu myſtici. S
Objlicies 1. Senſus allegoricus pertinet ad omnem ſenſum figura-

202 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

tum; quia allegoria eſt terminus genericus ad omnem repræſentationem
ſeu præfigurationem, ſive præfigurentur credenda, ſive agenda, ſive
ſperanda. 2. Senſus myſticus apud Patres idem ſonat, ac ſenſus ſpiritua-
lis in rebus narratis reconditus, in qua acceptione iterum eſt communis
ſenſui allegorico, tropologico, & anagogico. 3. Senſus moralis repe-
ritur in omnibus libris ſapientialibus, & in multis inſtructionibus Chri-
ſti vel Apoſtolorum; utpote ubi ex inſtituto tractatur materia morum;
ergo ſenſus moralis non eſt quærendus ex ſignificatione rerum, ſed ex
ſignificatione verborum; neque is debet diſtinqui à ſenſu litterali. 4.
Melior foret diviſio, ſi ſenſus Scripturæ immediate divideretur in Lit-=
teralem ſeu hiſtoricum, & Spiritualem, ſeu quod idem eſt, miſticum, alle-
goricum, figuratum, dein verò poſſet ſenſus ſpiritualis ſeu myſticus ſubdi-
vidi in Dpicum, Tropologicum ſeu Moralem, & Anagogicum. §. Præter
adductos quatuor ſenſus dantur adhuc duo alii ſenſus, quorum fit fre-
quenter mentio; nempe ſenſus grammaticalis verborum; & ſenſus aceom-
modatitius. 6. Diviſio S. Auguſtini non coincidit cum aſſignata; quia ad
ſenſum Litteralem tantum reſert geſta hiſtorica; non præcepta & mo-
nita Scripturæ moralis, quæ ille refert ad ſenſum moralem.
Reſpondeo.
Ad 1i. Verum eſſe, quod allegoria ſit terminus genericus ad om-
nem præfigurationem ſive credendorum, ſive agendorum, ſive ſperan-
dorum; ſed quia inter allegorias in Scriptura primariæ ſunt & illuſtrio-
res, ac notiores, quæ verſantur circa Chriſtum, Eccleſiam, & alia præ-
cipua fidei capita, contigit, quod Patres & Interpretes illum terminum

frequentius ſumpſerint ſpecificè & antonomaſticè pro allegoria creden-

dorum. Alia cauſa, cur Scriptores hunc terminum genericum volue-
rint magis ſumere antonomaſticè ac ſpecificè, eſſe poteſt, quia & D.
Paulus ad Gal. 4. hunc terminum videtur ſumpſiſſe ſpecificè, ubi de præ-
figuratione filiorum Saræ & Ancillæ loquens ait: Quæ ſunt per allegoriam
dicta.
Ad 2. Idem reſpondetur; quia licet nomen genericum mſterii ſeu
ſecretæ ſignificationis ſacræ verſetur circa eredenda, agenda, & ſperanda;
uia tnmen illæ ſignificationes Scripturæ, quæ verſantur circa agenda,
ſlint cæteris abſtruſiores, & indagatu perpetuo digniores, & univerſa-
liores pro omnium captu aut ſtudio, placuit Patribus & Interpretibus
hunc terminum uſitatius ſumere pro ſpecie, ſeu antonomaſticè.
Ad z. Reſpondet D. Thomas l. cc. ad 3. his verbis: Dicendum,
2 quod

Pars V. De vario ſenſu Scripturæ. 203

quod moralis ſenſus non dicitur omnis ſenſus, per quem mores inſtruuntur; ſed
per quem inſtructio morum ſumitur ex ſimilitudine aliquarum rerum geſtarum.
Sic enim ſenſus moralis eſt pars (ſensũs) ſpiritualis ; ſic quod nunquam eſt
idem ſenſus moralis & literalis. Ex hoc reſponſo D. Thomæ patet, quod

Patribus & Theologis antiquis placuerit, etiam hunc terminum gene-

ricum ſumere ſpecificè & antonomaſticè. .
Ad g. Reſpondeo, diviſionem illo modo fore quidem meliorem

ſpeculativè, & in rigorc logico; ſed non practicè, & in uſu Theologi-

co. In diviſione namque practicè bona attenditur ſo lùm ad membra di-
videntia, quæ merentur clariorem expreſſionem pro uſu perpetuo, ac
commodo dividentium. Hanc autem diviſionem eſſe cæteris commo-
diorem pro captu, memoria, attentione, & uſu eorum, qui indul-
gent ſtudio Biblico, probat experientia.
Ad j. Reſpondeo, nec ſenſum grammaticalem verborum, nec ſen-
ſum accommodatitium proprié poſſe vocari ſenſum Scripturæ. Non enim
verba, ſed eorum conſtructio diſtinquit ſenſum ſacrum à ſenſu profano
grammaticali. Senfus autem accommodatitius, niſi fuerit accommodati-
tius per extenſionem, generis videlicet ad ſpecies & individua, in quo ca-
ſu pertinet vel ad litteralem, vel ad Allegoricum, vel ad Moralem, vel ad
Anagogicum; quamvis fumatur etiam ex conſtructione verborum ſcriptu-

ræ, non provenit ex intentione Spiritus ſancti, ſaltem ſigné ex inftitu-

tione ad placitum externô, ſeu verborum ſeu rerum declarata, ut proxi-
méè dicetur.
Ad 6. Reſpondeo, D. Auguſtinum à D. Thoma ſolum adduci in
Argumento, ſed Contra, quod regulariter non aſfumit niſi per modum
fili, & ut magis enucleandum. Cæterùm diviſio S. Auguſtini ſumitur ex
diverſitate rerum ſignificatarum; ea autem, quæ à D. Thoma traditur,
immediatè attingit diverſum modum ſignificandi, nempe literalem &
ſpiritualem; & hunc primum ſubdividit ex diverſitate rerum ſignifica-
tarum.

LQ. VIII. Quid ſit ſenſus Accommodatitius

Reſp. Senſus Accommodatitius eſt verborum Scripturæ ab eorundem

objecto in Scriptura expreſſo ad aliud objectum in Scriptura non expreſſum per

extenſionem aut aſſimilationem facta translatio. Exempla ejusmodi Sensũs

Aecommodatitii reperiuntur paſſim in Patribus, & in Breviario. Sic

de quolibet Confeſſore Eccleſia canit: Inventus eſt juſtus & in tempore ira-
candia factus eſt reconciliatio; quæ tamen in Eccleſ. c. 44. ſcripta ſunt de
CeC 2 Patriar-

204 Prolegomenorum in &ripturam Sacram

Patriarcha Noe. Sic & in Feſto SS. Joannis & Pauli ex Apocalypfſis
c. II. dicitur: Mti ſunt Olivæ, & duo candelabra lucentia ante Dominum;
habent poteſtatem claudere cæœlum nubibus, & aperire portas ejus; quæ tamen
verba de duobus prophetis venturis in fine mundi 1. cc. ſeripta ſunt.

Q. IX. Quotuplex ſit ſenſus Accommodatitius *

Reſp. Poteſt aſſignari triplex ſenſus Accommodatitius. Primus
eſt per extenſionem, ubi Propofttio vel ſignificatio generica applicatur
ad ſpecies & individua, contenta ſub genere; vel ubi veritas univerſa-
lis extenditur ad caſus & circumſtantias particulares; vel ubi dictum
de toto extenditur ad ſingulas ejus partes. Hujus extenfionis habetur
exemplum in Cantico Canticorum, quod in ſenſu allegorico ſine dubio
referendum eſt ad Eccleſiam, ut ſponſam dilectam, cujus pars ſunt B.
Virgo, quælibet anima ſancta: Rectè proin ſignificatio accommodatur
ad B. Virginem, & ad quamlibet animam in particulari dilectam. Aliud

exemplum habetur in Propoſitionibus Scripturæ univerſalibus: v. g.

Juſti in perpetuum viyent. Sap. S. Juſtus quaſi leo confidens. Prov. 2 8. Non
vontriſtabit juſtum quidquid acciderit. Prov. I12. In ejusmodi namque pro-
poſitionibus univerſalibus haud dubiè ex intentione Spirits ſancti veri-
tas generalis refertur ad omnia individua contenta ſub genere, ad quæ
proin meritòô fit accommodatio, ubi morali certitudine conſtat de ju-
ſtitia vera hominis. Eodem modo diſcurrendum, ubi univerſalitas
propoſitionis extenditur ad omnes ſpecies, ad omnes differentias loco-
rum & temporum, & ad omnes circumſtantias: v. g. Quidquid petie-
rimus, accipiemus. I. Joan. 3. Ubicunque pradicatum fuerit hoc Evangelium.
Matth. 26. Quotiescunque manducabitis panem hunc. I. Cor. 11. Si enim
tales propoſitiones extenduntur & accommodantur ad circumſtantias
particulares, contentas ſub genere, haud dubiè ſenſus accomodatitius
intentus eſt à Spiritu ſancto. Secundus modus ſens¹s accommodatitii eſt,
quando verba Scripturæ accommodantur ad aliud objectum non per ex-
tenſionem, ſed per aſſimilationem, vel per tacitam quandam extenſionem
argumentativam a pari, vel ſimili; dum videlicet textus applicatur ad
aliud objectum non contentum in univerſali, aut in toto; in quo tamen
urget aliquo modo paritas rationis. Hujus aſſimilationis exemplum ha-
betur in textibus priori quæſtione relatis. Inyventus eſt juſtus, & in tem-
pore iracundia factus eſt reconciliatio. Item. Hi ſunt duæ olivæ, & duo can-
dgelabra &c. Quæ verba, dicta de Noë, & de præcurſoribus duobus
SKtre⸗

— — —

4

.
1

l⸗
e
A⸗
1as

it⸗
.
im
is
ius

1 3

A

ela

nen
ha⸗
M⸗
an⸗
dus

*

Bars V. De vario ſenſu Seripturæ. 205

extremi judicii, per aſſimilationem quandam tribuuntur aliis ſanctis.
Tertius modus accommodationis fit per aſſimilationem tantùm verborum,
non per aſſimilationem objectorum. v. g. fi de Lucifero aut Antichriſte
uſurpentur illa verba à contextu ſeparata: Non eſt inventus ſimilis illi.
Eccleſ. 44. vel ſi verba Scripturæ accommodentur ad objecta profana,

quæ non poſlſunt licitè aſſimilari rebus ſacris.

Q. X. An ſenſus Accommodatitius ſit intentus à
Spiritu ſancto?

Reſp. 1. Senſus accommodatitius per extenſionem verè eſt intentus
à Spiritu ſancto. Ratio eſt, quia etiam in locutione humana intentio,
quæ fertur ad quodvis objectum in propoſitione univerſali, neceſſariò
fertur ad omnes ſpecies, & individua termini univerſalis. Et eodem
modo, quæ tribuuntur toti compoſito, neceſſariò debent inadæquatè
convenire ſingulis partibus.
Reſp. 2. Senſus accommodatitius per aſſimilationem non eſt inten-
tus à Spiritu ſancto voluntate ſigni, ſed tantùm voluntate beneplaciti, ſeu
approbationis; niſi alluſio ad terminos correlativos ſit ſenſibilis ex cir-
cumſtantiis. Ratio eſt, quia propriè loquendo nullus ſenſus poteſt di-
ci intentus à Spiritu ſanéto, niſi qui poteſt prudenter tribui Spiritui ſan-

o. Tribui autem prudenter nequit ille ſenſus, cujus nullum ex ſigni-

ficatione verborum propria & ex fubjecta materia, aut intentione lo-
quentis aliunde nota habetur ſenſibile indicium. Hinc S. Franciſcus
Saleſius Concionatores ſapienter monet, ne ejusmodi ſenſus accommo-
datitios per aſſimilationem tribuant ipſi Scripturæ, aut DEO; ſed utan-
tur eo modo loquendi, ex quo populus intelligat, comparationem non
fieri à Scriptura, ſed à concionatore. Confirmatur hæc Reſponſio ex

communi ſenſu Interpretum, qui ejusmodi ſenſus accommodatitios

non tribuunt DEO. Sic v. g. Acoſta S. J. in Tract. De Chriſto Revelato:
in Append. ad Bonfrer. l. 3. c. 4. dicit: Accommodatò tunc tractari Scri-
pturam dico, cum neque juxta hiſtoricum literalemque ſenſum; neque juxta
Piritualem & myſticum ex illo ſignificatum tractatur, ſed per extenſionem quan-
dam (aſſimilativam) ei vei applicatur, quam ſacer Scriptor neque intellexit,
neque ſignificavit. Dein referens exempla ſuperius adducta ex Eccleſ.
c. 44. & Apoc. 11. addit. Quis verò, ſi per illos (Enoch & Eliam) Pau-
lum & Joannem Martyres figuratos dicat, non rideÄatur? Additum verò
aſt in Reſponſione: voluntate ſigni, id eſt, ſignô externô, ſenſibili, ae
c 3 intel-

20 G Prolegomenorum in Sacramocripturam

intelligibili expreſſa. Quod enim DEUsS omnes ſenſus accommodati-

tios ſalubres prævideat; in eisque complacentiam habeat; ac conſe-
quenter voluntate beneplaciti ea approbet, non videtur eſſe dubium. Ad-
dam & hoc; DEUIM non ſolùm habere complacentiam circa ejusmodi
fenſus accommodatitios, eosque approbare, ſed inſuper etiam poſitivo
actu amoris ferri ad inſpirationem ſeripturæ in ordine ad omnes ſenſus
Scripturæ tam accommodatitios, quàm litterales & figurales. Sicut
enim DEUS in omni ſua operatione reſpicit ad omnes fines bonos à ſe
intendibiles, ita ut agat ex motivo omnium finium prudenter à ſe inteu-
dibilium; ita etiam inſpirandé Scripturas immenſo amore ad eam ope-
rationem fertur ex intentione & motivo omnium bonorum, quæ exin-
de eventura prævidet, inter quæ ſine dubio reperiuntur ſenſus ejusmodi
præfati. Sed aliud eſt, quod talis ſpecifica intentio foveatur in mente
divina & exeat etiam in actum externum; & aliud eſt, quod ipſe actus
externus, imperatus ab illa intentione divina, id eſt, locutio vel inſpi-
ratio ſit ſignum ſenſibile, naturaliter vel ex inſtitutione divina manife-

ſtativum & declarativum ſuæ intentionis, quod tamen requiritur ad hoc,

ut ſenfus verborum dicatur intentus à DEO. Nam ſenſum verborum
eſſe intentum ab altero non eſt præciſe idem; ac conceptum quempiam
ingenerari audienti vel legenti; ſed eum ingenerari dependenter à figni-
ficatione verborum, ſufficientibs indiciis manifeſtata; & intendi reipſa
ipſam ſignificationem verborum aut rerum ad ingenerandum illum con-
ceptum.
Reſp. 3. Tertium modum ſensú²s accommodatitii non eſſe inten-
tum à Spiritu ſancto, ne quidem voluntate beneplaciti ſeu approbationis,
quia non videtur DEO acceptum, ut interponatur & uſurpetur authori-
tas verbi divini circa objecta etiam ſacra ſine ulla connexione, relatio-
ne, & ſimilitudine objectorum ad invicem, aut ſignificatione ſenſibili
verborum. Nam uſurpare authoritatem loquentis in rebus humanis
nemo audet, niſi aut verborum ſignificatio, aut rerum ſignificatarum
qualitas aliquo modo referatur ad ſcopum. Quanto magis id fieri de-
decebit in verbo divino?

Objicitur tamen contra Reſp. 2. & 3. authoritas D. Auguſtini &

aliorum quorundam Patrum, aſſerentium, omnem uſum Scri-
pturæ ad ingenerandam cogitationem piam eſſe præviſum, & inten-
tunt à Spiritu ſancto, prout Part. 3. quæſt. 3. oſtenſum eſt. Si enim
etiam ſingula verba Scripturæ ſunt inſpirata & ſelecta à Spiritu ſancto,
haud dubiè prævidit, hæc potius præ aliis verba eſſe idonea ad ingenc.
randos

— — — — +☛ —— ͥʒ—

—

lyi

l⸗
⸗

enl⸗
is
ri⸗
io⸗
bili
nis
um
e⸗

i6
lii⸗
en⸗
im
40 7

ene⸗

Pars V. De vario ſenſu Scriptur. 2207

randos omnes illos ſenſus accommodatitios, quos prævidit, aliquande
à fidelibus utiliter ac piè ſubjiciendos verbis, à ſe providè delectis & in-
ſpiratis Scriptori Hagiographo. Igitur ſicut DEUS omnia operatur ex
intentione non tantum unius vel alterius boni, per ſuum effectum ob-
tinibilis, ſed ex intentione & motive obtinendi omnia bona, quæcun-
poſſunt obtineri; ita etiam conſentaneum videtur, quod DEUS in-
pirandé Scriptoribus facris hæc potius verba, quàm alia, hac ſua ope-
ratione intenderit omnes effectus ac fines bonos abſolutè intendibiles &
obtinibiles, inter quos haud dubiè numerari merentur omnes ſenſus ac-
commodatitii, pii, & utiles. Conſirmatur ex Origene à pari. DEUS in
producétione cujuslibet herbæ viliſſimæ, arenulæ, capilli &c. intendit
ut author naturæ omnes fines naturales obtinibiles per eam herbam,
arenulam; immo ut author gratiæ etiam iſta naturalia, quamvis viliſſi-
ma, ordinat ad omnia bona ſupernaturalia obtinibilia mediantibũs iſtis
mediis naturalibus. Ergo etiam ut author gratiæ omnes ſuos effectus
ſupernaturales, inter quos eſt talium verborum Scripturæ inſpiratio,
aut provida directio, ordinat ad omnes fines ſupernaturales obtinibiles,
ad quos ſpectat quivis ſenſus accommodatitius pius. Verba D. Augu-
ſtini jam relata part. 3. q. 3. & q. 1. I. 12. Confeſſ. c. 30. & 31. ſunt iſta:
Cum alius dicit: hoc ſenſit (Moyſes in Pentateucho) quod ego; & alius;
immo illud, quod ego; religioſius me digçere arbitror; cur non atrumque po-
tius, ſi utrumque verum eſt? Et li quid tertium, & ſi quid quartum, & ſi
quid omnino aliud verum quispiam in his verbis videt, cur non ila omnia vidiſ-
ſe credatur, per quem unus DEIIS ſacras Literas vera & diverſa viſuris mul-
torum ſenſibus temperavit? Ego certt ſic mallem ſcribere, ut quod veri quisque
de his rebus capere poſſet, mea verba reſonarent, quàm ut unam ſententiam de
hoc apertius ponerem, ut excluderem cateras. Nolo itaque tam praceps eſe,
ut hoc illum virum (Moyſen) meruiſſe non creldam. Jenſit ille omnino in his
verbis, atque cogitavit, cum ea ſeriberet, quidquid c veri potuimus inveni-

re, & quidquid nos non potuimus, aut nondum poſſumus, & tamen in eis in-

veniri poteſt. Ita Auguſtinus. Origenes verô in Philocaliis c. 2. ait:
Quemadmodum in mundi fabrica divina ars non tantùm in cæœlum, ſolem & lu-
nam &c. permanaſſe cernitur; verùm etiam in terram, materiam ignobilio-
rem; neque enim ab opifice neglelta ſunt minutiſſima animalium corpuſcula & .
Sic exiſtimamus de univerſis, quæ Spiritũs ſancti inſtinctu ſeripta ſunt. Tradit
enim DEI providentia ſapientia humana praſtantiorem per bujusmodi literas,
& verba ſalutaria aſpergit, atque at ita dicam ſapientiæ veſtigia, quantum
l unaqua-

.

208 Prolegomenorum in Sacram Sripturam

unaquaque litera ferre poteſt. Oportet igitur eum, qui ſemel admiſerit, Scri-
pturas illius eſſe, qui mundum condidit quacunque de procreatis rebus inqui-
renti earum rationem occurrunt, eadem etiam de Scripturis confiteri. Ita
Origenes. —
Reſpondeo; Rationes adduétas, & authoritates procedere de vario
ſenſu literali, allegorico, tropologico, anagogico, immo etiam de
ſenſu accomodatitio per extenſionem ſpecificativam ac diviſivam; non
verèò de fſenſu accomodatitio per aſſimilationem. Ratio eſt, quia hi
Patres tantùm loquuntur de omni ſenſu per Seripturam voluntate ſigni
ſufficienter declarato, & per ſignum ſenſibile probabile manifeſtato.
Ratio verò & Confirmatio tantùm oſtendunt, quod DEUS omnes ſen-
ſus Scripturæ accomodatitios, ſi fuerint pii, intenderit voluntate bene-
placiti & approbationis; non verò, quod illa intenderit voluntate ſigni.
Conſequenter ejusmodi ſenfus accomodatitii, niſi fuerint ſigno aliquo
ſignificativo ad placitum promulgati, non poſſunt tribui Scripturæ,
tanquam verbo DEl, id eſt, tanquam ſigno ad placitum, neque ipſi
DEO, inquantum loquenti per Scripturam, cum ejus locutio non ſit
ſignificativa per modum ſigni ordinati, ac determinati ad ſignificandum
illum ſenſum accomodatitium.

Q. XI. An in quolibet textu Scripturæ reperiantur
omnes præfati quatuor ſenſus Scripturæ, Literalis, Alle-
goricus, Tropologicus, & Anagogicus?
Reſp. Non in quolibet textu reperiuntur omnes præfati ſenfus, vix
tamen reperitur textus Scripturæ, in quo non reperiatur ſenſus accomo-
datitius per extenſionem. Poſterior pars poſſet probari per experien-
tiam ex commentariis Interpretum, ubivis reperientium extenſionem
texts per applicationem ad ſpecies & individua contenta ſub genere,
vel ad partes contentas in toto, vel ad circumſtantias particulares con-
tentas in enuntiatione univerſali; vel ad terminos relativos efſentialiter
connexos cum objecto revelato. Prior Reſponſionis pars eſt D. Tho-

mæ, qui Quodlibeto 7. art. 15. ad. §. ſic ſeribit: Dicendum, quod qua-

tuor iſti ſenſus non attribuuntur ſacra Scripturæ, ut in qualibet ejus parte ſit
in iſtis quatuor ſenſibus exponenda, ſed quandoque iſtis quatuor; quandoque
tribus; quandoque duobus; quandoque uno tantum. - Qua ſecundum lite-
ralem ſenſum ad ſacta Veteris Teſtamenti ſpectant, poſſunt quatuor ſenſibus ex-
poni. - (in N. I.) Corpus verum Chriſti, & ea quæ in ipſo ſunt 4 42 ſunt
igura

—

Pars V. De vario ſenſu Sriptura 209

fgura Corporis Chriſti myſtici, & eorum qua in ipſo geruntur, ut in ipſo ſcili-
cet Chriſto exemplum vivendi ſumere debeamus. In Chriſto etiam fatura gloria
nobis pramonſtrata eſt; unde ea, qu ad literam de ipſo Chriſto capite dicuntur,
poſſunt exponi & allégoricé, referends ad corpus ejus myſticum; & mo-
raliter, referendé ad actus noſtros, qui ſecundum ipſum debent reformari;
& anaägogicé“, inquantum in Chriſto eſt nobis iter gloria demonſtratum.
Sed quando ſecundum literalem ſenſum dicitur aliquid de Eccleſiæa, non poteſt
exponi allogor Cc6ο5 niſi forte ea, qua dicuntur de primitiva Eccleſia ex-
ponantur quantum ad futurum ſtatum Eccleſia praſentis. Poſſunt tamen ex-
poni moraliter, & anagogicb. Ea verò, quæ moraliter dicuntur ſecundunz
ſenſum literalem, non conſueverunt exponi, niſi allegoricb. Ma verd quæ ſe-
cundum ſenſum literalem pertinent ad ſtatum gloria, nullo alio ſenſu conſue-
verunt exponi, eò quod ipſa non ſunt figura aliorum, ſed ab omnibus aliis
gurata. Ita D. Thomas, qui tamen neque hoc loco, neque in fſuis
doctrinarum moralium N. T. expoſitionibus, quantum legere licuit,
reperitur dare exemplum, quomodo ex morali doctrina literali erui
poſſit ſenſus allegoricus. Hinc forte pro illis terminis, niſi allegoricè,
legendum, niſi moraliter.

D. XII. Utrum in eodem textu Scripturæ reperian-
tur plures ſenſus Literales?

Reſp. In hac quæſtione eſſe tres ſententias. Prima Sententia ab-
ſolutè negat, in eodem textu Scripturæ reperiri duos ſenſus literales.
Secunda id abſolutè affirmat. Tertia verò ſententia diſtinquit. Docet
enim, in eodem quidem textu reperiri poſſe duos vel plures ſenſus lite-
rales, ſed inadæquatos, partiales, inter ſe connexos, aut ex intentione
Scripteris ita ad ſe invicem coardinatos vel ſubordinatos, ut referantur
in unum ſignificatum, ſyſtema, & objectum attributionis adæquatum.
Econtra, ſi objecta ſint ita diſparata, ac totalia, ut ex intentione Scri-
ptoris non Porne inr convenienter coordinari in unum totum, ſeu ob-
jJectum attributionis adæquatum, juxta hanc ſententiam non poſfunt in
eodem textu contineri duo ejusmodi ſenfus literales. Cæterùm quod
objecta diſparata coordinentur vel ſubordinentur invicem in unum -
tum, ſeu objectum attributionis adæquatum, fieri poteſt modis quin-
que. I. Si objecta diſparata comprehendantur, conſiderentur, & ar-
tingantur

210 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

tingantur à Scriptore ſacro ſub ratione quadam generica, ita ut ſe ha-
beant per modum ſpeciei diviſivæ termini univerſalis. 2. Si ipſemet
Scriptor ex contextu, ſubjecta materia, aut ex circumſtantiis inſinuet,
ſe ſignificatum immediatum literale ufurpare per modum ſigni, ſym-
boli, aut exempli ad vivacius repræſentandum alterum objectum, ſeu

analogatum. In hoc enim caſu modus tendendi eſt tacitè comparativus,

aut demonſtrativus; ita ut in uno explicetur, aut quaſi digito demon-
ſtretur alterum; quaſi diceretur: ſicut ſe habuit, habet, vel habebit
hoc objectum, ita ſe habet alterum. Vel ſic. In iſto objecto tanquam
in effigie ſeu idea agnoſci poteſt alterum. In hoc autem modo com-
parativo, ſeu demonſtrativo nemo non videt, duo objecta inadæquata
coordinari in unum objectum attributionis adæquatum, nempe in
complexum terminorum correlativorum actu à Scriptore relatorum ad
invicem. 3. Quando objecta diſparata ſe habent per modum partis &
totius, vel per modum conſtituentium idem totum, & in conſideratione
Scripforis ut actu relatorum ad idem totum. 4. Quando objecta diſpa-
rata in conſideratione Scriptoris ſe habent per modum terminorum
connexorum ad invicem v. g. in ratione cauſæ & effectus, in ratione
medii & finis, in ratione dependentium in operando ab invicem.
Cum enim connexorum ſimultanea ſit cognitio, etiam eorundem con-
gruit ſimultaneam eſſe intentionem in fignificando. §. Quando vox eſt
ſignificativa circumſtanti? rememorativæ diverſorum conceptuum.
Sic v. g. pulſus campanæ in turri, quando eſt ſignum incendii, populo
ſignificat eſſe accurrendum & ſuccurrendum, cuſtodi ſitularum ſignifi-
cat, aperiendam eſſe earum cuſtodiam, civibus determinatis pro ad-
vehendis machinis extinctoriis ſignificat, eſſe advehendas machinas;
aliis civibus à Republica jam aliunde deſignatis nuntiat advehendam
aquam &c. Ejusmodi ſigna generalia dantur etiam in irruptione ho-
ſtium, in exercitio militari gallico, in actionibus ſcenicis, in harmo-
niis, muſicis &c. Ubi unicum ſignum erecti vexilli, campanæ, tym-
pani, ſibili, percuſſionis &c. ſingulis civibus, militibus ‚ ſcenicis,
muſicis &c. ſuum proprium ſignificatur officium, ſtatio, actio, ob-
ligatio &c. non quod illud ſignum univerſale habeat in ſe diverſas
ſignificationes, ſed quia reſpectu diverſorum hominum, aut reſpectu
Gdiverſarum circumſtantiarum idem, ut ita dicam, ſignale, eſt rememo-
rativum diverſiſſimorum præceptorum, & ordinationum, anteceden-
ter cuivis in particulari inſinuatarum.

Ex

Pars V. De vario ſenſu Sriptura. 211

Ex his tribus ſententiis quivis poterit eligere, quàm voluerit.
Nulla enim earum caret ſua authoritate inter Doctores Catholicos. Pro
prima ſententia referuntur Michael Medina Regis Hiſpaniarum in Con-
cilio Tridentino Theologus. I. 6. de recta in DEUM fide. C. 25. Riber
in Oſeam C. 1II. & alii. Payva l. 1. C. 4. hanc ſententiam reputat pro-
babilem. Pro ſecunda ſententia allegantur D. Thomas I. q. I. art. 10.
Quodl. 7. art. I4. & q. 4. de Potentia. art. I. D. Antoninus p. 4. t. 11. C. 2.
§. 12. Abulenſis ad C. 22. I. I. Paralip. q. 25. & ad C. 3. & 13. Math. Ban-
nes, Gonzalez, Zumel, Gravina & multi alii. Pro tertia ſententia
adduci poteſt Vasquez in partem primam tom. I. Diſput. 17., qui, li-
cet claris verbis ſententiam præfatam non explicet; eam tamen ſuffi-
cienter inſinuat, dum præcipua fundamenta ſecundæ ſolvit, & tandem
in fine totius Diſputationis Diſput. 18. C. 6. n. 16. ſic concludit: Non
debemus ita concedere plures ſenſus ſub eadem litera, ut inter ſe aliqua ratione
non conveniant; ſed ita ut unam videantur ſubire rationem. Et Diſput. 17.
C. 2. n. 10. ſeribit: Exiſtimo, ſub eadem litera plures ſenſus literales aliquan-
do contineri, quoties nimirum probabile eſt, riptorem ſacrum omnes intelle-
xiſſe, & contextui Scripturæ ſuæ rectè conveniunt. Talis itaque debet eſſe
rerum convenientia inter ſe & cum ipſis vocibus ut unam & aliam ſigniſicare
eidem literæ & contextui diſonum non ſit. Hoc pacto cenſerem, in illo loco
Iſaia: Generationem eius quis enarrabit duos ſenſus literales
contineri, & generationis aternæ & temporalis; utraque enim ita admirabilis
eſt, ac proinde quoad hoc unam & eandem ſubire videtur rationem. Ita
Vasquez.
Rationes primæ ſententia ſunt hæ. I. Nulla eſt neceſſitas, in eodem
textu fingendi duos ſenſus literales; quia omnes textus, in quibus exi-
ſtimantur contineri duo ſenſus literales, tantàùm loquuntur de duobus
objectis ad invicem tacitè comparatis per modum figuræ & figurati, &
quidem comparatione ſenſibili, alibi in Scripturis apertius declarat.
Tales enim ſunt illi textus: Non alligabis os bovi trituranti. Deut. 2 5. &
2. Cor. 9. Ex EOypto vocavi filium meum. Oſeæ II. & Matth. 2. Ego ero
illi in Patrem & ipſe erit mihi in filium. 2. Reg. 7. & Heb. I. Dominabitur
à mari uſque ad mare. Pſ. 71. In quibus omnibus textibus ſenſus tacitè
eſt comparativus, eò quod DEUS vel nullam habeat rationem aliquid
ſtatuendi de objecto literali v. g. de bobus, niſi alterius rei ſignificandæ
gratia, prout D. Paulus I. cc. obſervat; vel quod ipſe DEUS in particu-
larivel in generali declaraverit, ſe objectum literale aſſumere pro figu-
D d 2 ra

212 Prolegomenorum in Sacram Scripturam
FTa alterius, v. g. Salomonem Chriſti. 2. Suppofitum, quo Patroni ſe-
cundæ ſententiæ inducuntur ad ſtatuendum duplicem ſenſum literalem,
non ſubſiſtit. Supponunt enim ex Dionyſio Areopagita ſuppoſititio, quod
ſenſus allegoricus non ſerviat ad probandos articulos fidei; cum ergo
videant, ab Evangeliſtis & Apoſtolis ad comprobanda dogmata fidei
uſurpari varios textus veteris teſtamenti præferentes in ſuis locis diver-
ſiſſimum ſenſum literalem, putant, ſe eſſe coactos ad admittendos in
eodem textu duos ſenſus literales: atqui hoc totum falſum eſt. Mani-
feſtum enim eſt, quod Apoſtolus & Evangeliſtæ etiam ſenſu allegorico,
per ſcripturam tacité vel expreſsè, in genere vel in ſpecie inſinuato,
utantur ad comprobanda dogmata fidei, prout patet ex adductis texti-
bus, in quibus omnibus ſemper ſubintelligenda eſt tacita inſuſurratio
Spiritus unchi. Finis legis Chriſtus. Rom. 10. & : Omnia in ſigura contin-
gebant illis. 1. Cor. 10. Quinimmo ipſemet Apoſtolus, ubi probat liber-
tatem legis Chriſtianæ ab obſervantia legis Moyſaicæ, declarat, ſe ad
probandum uti ſenſu allegorico, dum addit: Qua ſunt per allegoriam dicta.
Ita argumentatur P. Medina l. cc. 3. Nullus in tota Scriptura poteſt
adduci textus, qui ſolidè oſtendatur continere duos ſenſus literales.
4. Spiritus ſanctus loquitur modo humano, prudenti, & intelligibili.
Sed nullus hominum vult iisdem verbis ſignificare duo objecta diſpara-
ta, niſi coordinata in unum objectum totale, aut per modum com-
parationis unius ad alterum. 5. Senſus literalis, ſaltem in hiſtori-
cis & ſapientialibus, ubi Spiritus ſanctus ſe tantàùm habet directi-
vè, dirigendo notitias Scriptoris aliunde hauſtas, ille eſt, quem Seri-
ptor intelligit & intendit; ſed non eſt veroſimile, Scriptorem, niſi
quando ſe habet per modum puri amanuenſis, intendiſſe eodem verbo
duos ſenſus diſparatos totales. 6. Duplex ſenſus literalis ſapit æquivo-
cationem. Cum enim hominibus non poſſit eſſe notum, quod DEUS
in hoc, vel in illo textu intendat duos ſenſus, homines amplecterentur
unum tantùm ſenſum primò obvium, & ſic non aflequerentur alterum
ſenſum, forte principalius à DEO intentum, utpote nullo ſpeciali in-
dicio characteriſtico deſignatum. 7. Paueiſſimi ſunt textus, in quibus
Patroni ſecundæ ſententiæ exiſtimant, ſe reperire duplicem ſenſtim li-

teralem. Non eſt autem veroſimile, quod DEUS ob paucos textus vo-
luerit recedere à communi, uſitata, recepta, & ab omnibus intelligi-
bili forma loquendi; cum DEUsS tam in ſyſtemate naturæ, quàm in
ſy ſtemate gratiæ ſoleat obſervare analogiam cauſarum, & uniformita-
tem

Pars V. De vario ſenſu S&cripturæ. 213

—

tem operandi, quantum fieri poteſt. 8. Admittendéô duos ſenſus lite-
rales in eodem textu enervantur textus communiter opponi ſoliti Jjudæis,
«præbetur ipſis anſa, eludendi fortiſſima argumenta noſtræ religionis.
Si enim ipſimet admittimus, hos v. g. textus: Ego ero illi in Patrem.
Dominabitur à mari usque ad mare & . in ſenſu literali, de ſe adæquato,
completo, & totali, verificari de Salomone; non poſſunt ex ipſo textu
urgeri ad concedendum etiam alterum ſenſum literalem de Chriſto.
Econtra, ſi aliunde ipſis oſtendatur, vel Salomonem fuiſſeè
Meſſiæ; vel textum in Salomone non fuiſſe impletum in ſenſu proprio,
ac obvio, conſervatur ſua vis argumento. 9. D. Hieronymus non
agnovit duplicem ſenſum literalem in eodem textu „ quamvis in expli-
cando literali ſenſu excellat in Patribus. Nam, ubi contra Julianum
Apoſtatam vindicat explicationem Evangeliſtæ Mathæi circa illum tex-
tum: Ex Fgypto vocavi filium meum; quem Evangeliſta explicat de Meſſia:
non confugit ad duplicem ſenſum literalem, ſed ad ſenſum allegoricum
præfiguratum à ſenſu literali. S. Doctor in illum locum Oſeæ ſic ſeribit:
Calumniatur Julianus Apoſtata, & dicit; hunc locum Mathæum tranſtuliſſe,
ut ſimplicitati eorum, qui de gentibus crediderant, illuderet. Cui breviter nas
reſpondemus. Primum. Mathaum ſuum Evangelium hebrais literis edidiſſe,
quod non poterant legere, niſi ii, qui hebrai erant. Ergo non propterea edi-
dit, ut illuderet Ethnicis. Si autem Hebrais voluit illudere, aut ſtultus aut
imperitus ſuit. Stultus, ſ apertum finxit mendacium: Imperitus; ſi non in-
tellexit, de quo dicerentur. Sultitiam ipſum volumen excuſat, prudenter,
ordinatéque compoſitumi. Imperitum non poſſumus dicere, quem ex aliis teſti-
mmoniis Scripturarum ſcientiam legis habuiſſe cognoſcimus. Jupereſt, ut illud di-
camus, quod ea, qu typicè pracedunt in aliis, Juxta veritatem & impleria-
nem referantur ad Chriſtum, quod Apoſtolum in duobus montibus, Sina &
Sion, Sata & Agar; feciſe cognovimus. Sic igitur & quod ſcriptum eſt; Ex
KTPgobto vocavi ſilium meum, dicitur quicllem de populo Iſrael, qui
vocatur ex gypto, ſed perfectè refertur ad Chriſtum. Hucusque Hieronv-
mus; ex cujus textu duo ſequuntur. Primòͤ, quod D. Hieronymus
exiſtimet, D. Mathæum fuifle dicturum apertum mendacium, ſi illum
textum in ſenfu literali de Chriſto explicaſſet. Secundòô, quod genera-
lis Regula Patronorum ſecundæ ſententiæ non procedat; textus ab Evan-
geliſtis uſurpatos in confirmationem Dogmatum, ſi jam fuerint impleti
literaliter in V. T., continere duplicem ſenſum literalem. Hæc igitur
ſunt fundamenta Prima ſententiæ, quæ etiam accommodari poſſunt pro
Tertia. D d 3

figuram

Ratioses

214 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Rationes Secunda ſententiæ ſunt ſequentes. I. Pro illa ſtant D. Tho-
mas, D. Antoninus, Abulenſis l. cc. & Patres varii relati quæſt. 1. 2.
Patres dicunt, quod ſinguli apices Scripturæ ſint pleni ſenſibus, & in-

telligentiis. 3. Scripturæ debet tribui omnis excellentia in genere

Verbi, cujus ea eſt capax, ut emineat ſupra verbum omne humanum.
Ea verò eſt capax hujus excellentiæ, ut in eodem textu plura literaliter
ſignificet, utpote cujus author DEUS mente ſua comprehendit omne
ſignificabile per verba textûs. 4. Dantur varii textus Scripturæ, de

quibus conſtat, in iis contineri plures ſenſus literales, quod probatur

ab inductione. Primum exemplum eſt Gen. I. In Principio creavit DE-
US cœlum & terram, quod intelligendum eſt de principio temporis; &
juxta communem 88. Patrum opinionem ſimul de Verbo increato: in quo
tanquam omnium rerum principio mundus eſt conditus, juxta illud ad

Colofſſ. 1. v. 16. In ipſo condita ſunt univerſa. & Joa. I. Hoc erat in

principio apud DEIUIM: omnia per ipſum facta ſunt. Secundum exemplum
habetur Pfal. 2. Ego bodie genui te. Quod explicatur de generatione
Chriſti temporali,; & ſimul de aterna ad Hebræos I. Idem textus ex-
plicatur de Sacerdotio Chriſti ad Heb. §. v. 5§. & de Reſurrectione Chriſti
Act. 13. v. 33. Ut proin hic unicus textus habeat quatuor ſenſus lite-
rales. Tertium exemplum eſt Iſaiæ 53. Verè languores noſtros ipſe tulit,
& infirmitates noſtras ipſe portayit; ubi Propheta, ut explicat D. Petrus
Ep. I. C. 2. v. 24. intelligit languores & infirmitates animæ: & tamen
Evangeliſta Matthæus hunc textum explicat, & impletum fuiſſe affirmat
per ſanationem languorum corporalium à Chriſto factam. Quartum

exemplum ſumitur ex illo Iſa. 53. Generationem ejus quis enarrabit?

quod explicatur ſimul de generatione Chriſti temporali & æterna. Huc
referri poteſt & ille textus Pſalmi 109. Ex utero ante Luciferum genui te;
qui & ipſe textus explicatur de nativitate Chriſti ex utero Virginis poſt
medium noctis ante ortum auroræ, & de generatione æterna verbi.
Quintum exemplum habetur Dan. 9. FErit in templo abominatio deſolationis,
quod explicatur de everſionis Jeroſolymæ circumſtantiis, & de actis
Anti-Chriſti ante finem mundi.
Reſponſiones ad fundamenta ſecunda ſententia in favorem primæ aut
tertiæ ſententiæ poſſunt eſſe ſequentes.
Ad 1. Reſpondetur, nec D. Thomam, nec D. Antoninum, nec
Abulenſem rectè allegari ad mentem ſecundæ ſententi?. Nam D. Tho-
mas Quodl. 7. & I. part. q. I. a. 10. nil aliud afſerit, quàm in Scripturæ
textibus

-—ʒ

— —

—

8

4

Pars V. De vario ſenſu Scriptura. AS5

textibus reperiri plures ſenſus, de quibus ibi eſt quæſtio, & quos etiam
enumerat, nempe literalem, allegoricum, tropologicum, & anagogicum,
de hac pluralitate ſenſuum agit tota quæſtio, concluſio, probationes,
& objectiones; nec verbum occurrit de pluralitate ſenſuum literalium
in eodem textu; immo eandem pluralitatem potius excludit in Reſpon-
ſione ad 3. ubi ait: Dicendum, quod multiplicitas horum (quatuor) ſen-
ſuum non facit æquivocationem, quia non multiplicantur propter hoc, quod
una vox multa ſigniſicet, ſed quia ipſa res ſignificatæ per voces aliarum rerum
poſſunt eſſe ſisna. Et ita etiam nulla confuſio ſequitur in Scriptura, cum
omnes ſenſus fundentur ſuper unum, ſcilicet literalem. In quæſt. 4. de Pot.
videtur quidem admittere duplicem ſenſum literalem, ſed tantùm in eo
caſu, ubi objecta attinguntur ſub una quadam ratione communi, & ex
contextu facile colligitur, terminos genericos ac univerſales ſumi in
tota ſua latitudine, ita ut referendi ſint ad omnes inferiores ſpecies,
univocè aut ſaltem analogicè participantes rationem communem termini
generici, v. g. principii, generationis, & c. qui termini univerfſales ha-
bent unam quandam rationem communem, quæ univocè vel analogicè
participetur ab omnibus inferioribus, nempe à principio temporis, &
à principio effectivo rerum; à generatione temporali, & æterna;
corporali & ſpirituali. Hoc ſane innuere videtur D. Thomas I. cc. illis
verbis: Aliud eſt, ne aliquis Sripturam ita ad unum ſenſuin cogere velit,
quod alios ſenſus, qui in ſe veritatem continent, & poſſunt ſalyva circumſtantia
literæ ripturæ aptari, penitus excludat. - Unde omnis veritas, quæ ſalya
literæ circumſtantia poteſt Scripturæ aptari, eſt ejus ſenſus. Ex hoc textu
patet, quod D. Thomas requirat, duplicem ſenſum congruere toti
contextui antecedenti & conſequenti; ac conſequenter vult, univerſa-
litatem termini generici, & ejus ſignificationem in tota ſua latitudine
eſſe intelligibilem ex ipfis circumſtantiis. D. Antoninus pariter tantùm
loquitur de pluribus ſenſibus literalibus, pertinentibus ad unum quod-
dam ſignificatum adæquatum; quia pro exemplo ponit illum textum:
Ego ero illi in patrem & c. ubi ſenſus de Salomone & Chriſto tacitè eſt
comparativus unius ad alterum comparatione ſenſibili, & aliunde in
Scripturis manifeſtata. Abulenſis prorſus non ſervit ſecundæ ſententiæ,
quia ille per ſenſum literalem intelligit omnem ſenſum à Spiritu ſancto
intentum, ſive intentus fuerit immediate, ſive mediatè, ſive per verba,
ſive per typum ſeu figuram. Conſequenter ille ad ſenſum literalem re-
vocat omnem ſenſum, quem communiter vocamus allegoricum, tropo-
logicum,

216 Prolegomenorum in Sacram Scripturam.

logicum, & anagogicum, dummodo fint intenti à Spiritu ſancto.
Econtra ſenſum allegoricum, tropologicum, ac myſticum ille vocat
tantùm ſenſum adinventum ingenio humano, & verbis Scripturæ ap-
plicatum, non tamen intentum à Spiritu ſancto, qui nunc communiter
vocatur accommodatitius. Itaque Toſtatus admittit quidem in eodem
textu plures ſenſus literales, ſed non ad mentem ſecundæ ſententiæ.
Hæc autem Toſtati terminorum explicatio probatur ex ejus Commenta-

riis in C. 2. Math. quæſt. 57. ubi ſic ſeribit: Dicendum eſt, illam (Scriptu-

ram, Ex Fgypto vocavi filium meum,) intelligi verè de Chriſto ad literam.
Nam ſi de eo ſolum intelligeretur in ſenſu mſtico, cum non ſit intentio pro-
phetia id, quod ſignificatur in ſenſu mſtico, non diceretur prophetia compleri.
(um ille eſt (ſenſus) quem intendit Seriptura, neceſſe eſt compleri in lite-
rali. — Item non ſtat, quod compleatur aliqua Scriptura in ſenſu myſtico;
quia nunquam poſſemus eſſe certi, quando eſſet completa vel non; eò quod

ſenſus myſticus non eſt aliquid certum; quia quilibet poteſt facere allegorias,

& tropologias, ſicut apparet in ſacris Doctoribus, qui varios ſenſus myſticos
ponunt. - Ideo neceſſe eſt, ſenſum Scripturæ, in quo ipſa dicitur compleri,
eſſe aliquid certum, quod non poſſit variari per voluntatem humanam. Iſtud
autem ſolum convenit ſenſui literali, quia non poteſt applicari quilibet ſenſus
literalis literæ, ſicut poteſt applicari quilibet ſenſus allegoricus vel tropologicus.
In ſolo ergo ſenſu literali &riptura completur. - Quidquid autem Scriptura
intendit, ſenſus literalis eſt. Quod autem nos applicamus Scripturæ, eſt ſenſus
myſticus. Eandem ideam ſenſus literalis tradit quæſt. 28. in C. 13.
Mathæi, ubi docet, quod ſenſus allegoricus non declaratus per Secri-
pturam, ſed tantùm per nos rebus applicatus, ſit tantùm allegoricus,
& non literalis; econtra, ubi allegoria declaratur in ipſo textu, alle-
goricus ſenſus tranſeat in literalem. — & Gen. C. 16. & 21., ubi
agitur de duabus uxoribus Abrahæ, exponeret Scriptura de duobus teſtamentis,
eſſet allegoria. Et hinc quia in Geneſi hoc Scriptura non exponit de duo-
bus teſtamentis, negat ibi eſſe ſenſum allegoricum, ſed tantum litera-
lem, id eſt, nondum à Scriptura ipſa allegoricè promulgatum & ex-
poſitum.
Ad 2. Reſpondetur, illos textus Patrum tantùm eſſe intelligen-
dos de multiplicitate ſenſuum myſticorum, non de muhtiplicitate ſen-
fuum literalium. Nullus enim ſomniat, in ſingulis Scripturæ apicibus
latere multos ſenſus literales. Ipſi namque Patroni ſecundæ ſententiæ
fatentur, paucos reperiri textus Scripturæ, in quibus Feperianrur duo
enſus

Pars V. De vario ſenſu Scripture. 217

ſenſus literales. Toſtatus quæſt. 28. in c. 13. Matth. ait: Rarò tamen li-
tera habet duos ſenſus literales. Quod ipſum obſervat Vaſquez l. cc. quam-
vis velit haberi pro patrono ſecundæ ſententiæ, juxta ſuam expoſitio-
nem limitatæ & reſtrictæ. HW
Ad 3. Reſpondetur, verbum divinum non eſſe capax reſtrictio-
nis puré mentalis, ita ut ſenſum aliquem revera verbis ſubjiciat, eum-

que efficaciter intendat, quin ſigno aliquo ſenſibili illum declaret. Er-

go neceſſe eſt, ut vel ex ſubjecta materia, vel ex circumſtantiis, vel
ex ſpeciali modo loquendi oſtendat, ſe in caſu voces ſumere in tota ſua
latitudine quam poſſunt habere, & non tantùm reſtrictè ad ſubjeéctam
materiam obviam, vel eas voces à ſe ſumi comparativè per analogiam
objecti obvii immediatè ad aliud, ad analogatum videlicet primarium.
Aut certè hæc ejus intentio alibi in Scriptuèa debuit terminis generali-
bus vel ſpecificis fuiſſe declararta.
Ad z. Reſpondetur; in adduéctis exemplis non convincenter
probari duos ſenſus literales, quamvis enim aliqui Patres, & Theologi
multi eos textus in duplici ſenſu literali intelligant, ea tamen expoſitio
nondum poterit haberi pro certa. Transmiſsé tamen, quod in omni-
bus his textibus reperiantur duo ſenſus literales, hi omnes explicari poſ-
ſunt juxta limitationem, moderationem, atque expoſitionem rtertiæ
ſententiæ. Nam in primo, ſecundo, & quarto exemplo hi termini
principium, generare, generatio, ſunt termini generici ac univerſales, de ſe
indifferentes ad omnes inferiores ſpecies principiorum, & generatio-
num: conſequenter cum termini accipiendi ſint congruè ad ſubjectam
materiam & ad contextum; ſi reverà Iſubjecta materia, & circumſtantia
litera, ut D. Thomas loquitur, ſeu contextus aptè congruit pluribus in-
ferioribus ſeu ſpeciebus termini univerſalis, utut inter ſe diſparatis, ha-
betur tamen probabilis ratio, eum terminum exponendi de inferiori-

bus, ſeu ſpeciebus contentis ſub genere. In tertio exemplo reſponde-

tur, terminum generalem languoris & infirmitatis eſſe indifferentem ad
omnes ſpecies languorum ac infirmitatum, ſpiritualium ac corporalium;
& ex circumſtantia perſonæ, nempe Meſſiæ, de quo Propheta ibi ma-
nifeſte loquitur, facile intelligitur, terminum univerſalem accipi in to-

ta ſua latitudine, ita ut ſenſus ſit, Meſſiam afſlſumendé & patiendô in ſua

carne infirmitates humanas, id juris congruentiſſimè accepiſſe, vel fibi
aſſeruiſſe, ut ſanaret omnes infirmitates noſtras tam corporales quàm
ſirituales. In quinto exemplo eodem modo reſpondetur, quod termi-
Ee aus

218 Prrolegomenorum in Sacram Scripturam

nus indefinitus, abominatio deſolationis, comprehendat omnes caſus ſpe-
cificos, univocè vel analogicéè inter ſe ſimiles. Cum ergo etiam ſubje-
Cta materia; & contextus bene congruat utrique abominationi, tam illi
videlicet, quæ præceſſit everſionem Jeroſolymæ, quàm alteri in adven-
tu Antichriſti, mirum non eſt, quod terminus accipiatur in tota ſua la-
titudine pro omnibus ſuis inferioribus contentis ſub genere, & congra-
entibus circumſtantiæ literæ, prout D. Thomas loquitur. Hæ ſunt reſpon-
ſiones ad fundamenta ſecundæ ſententiæ. Ex his proin tribus ſenten-
tiis cuivis eligendi, quam veriorem duxerit, relinquitur optio.

DQ. AIII. Utrum ſenſus allegoricus, tropologicus,
& anagogicus ſerviant ad aliquid probandum?:

Reſp. Etiam ſenſus Allegorieus, Tropologicus, & Anagogieus
ſerviunt ad probandum, quando certòô aut probabilius conſtat, figu-
ram ex ipſa intentione Spirits ſancti referri ad rem determinatam. Ita
Medina, Gravina, Caſtro, Lorca, Kibera, Perez, Bannes, Gonzalez,
Vaſquez, Valentia, Zumel, Salmanticenſes, Antonius à Matre DEl, &
plures alii, quos refert, & ſequitur P. Turrius Tom. 3. tracét. 3. q. 4.
art. 2.
Probatur. Ipſemet Chriſtus & Apoſtoli uſi ſunt eo argumentandi
genere. Nam Chriſtus ex eo, quod Moyſes cruci affixerit ſerpentem
in ſalutem populi, tacitè inſinuat, non debere ipfis creare ſcandalum,
fi & ipſe crucifigatur pro ſalute mundi. Stcut Moyſes exaltavit ſerpentem,
ita exaltari oportet Filium hominis. Joan. 3. Idem ex proprietatibus
Mannæ veroſimiles reddit proprietates Evchariſtiæ. Joan. 6. Apoſto-
lus Paulus ex eo, quod DEUS in Deuteronomio præceperit, os bovi
trituranti non efle alligandum, infert, etiam Miniſtris verbi divini mi-
niſtranda eſſe ſubſidia temporalia. I. Cor. 9. Idem ad Gal. 4. ex diffe-
rentia liberorum ex Sara & Agar infert diſcrimen inter Novum & Ve-
tus Teſtamentum, hoc enim eſſe ſervum; illud liberum, ac conſequen-
ter ab obſervantiis cæremonialibus exemprum.
Objicitur tamen I. Authoritas D. Thomæ, & communis opinio
Theologorum ac Interpretum, ſtantium pro oppoſita ſententia. An-
gelicus part. I. q. I. art. 10. ſic ſcribit: Omnes ſenſus fundantur ſuper unum,
ſcilicet literalem: ex quo ſolo trahi poteſt argumentum; non autem ex bis qu&
ſecundum Allegoriam dicuntur, ut dicit Auguſtinus Epiſt. Vincentium. 2. Fi-
guræ, ſeu res, quæ præbent fundamentum ſenſui Allegorico, Tropolo-
8100

Pars V. De vario ſenſu &riptura. 219

gico, & Anagogico, id præſtant præciſe per aliquam fimilitudinem cum

rebus figuratis; cum autem una res poſſit eſſe ſimilis diverſis rebus, etiam

inter ſe oppoſitis, & omnis ſimilitudo claudicet, nequit determinari,

cuinam rei, & in quo pundcto ex intentione Spiritus ſancti applicanda

ſit relatio ſimilitudinis inter figuram & figuratum. Et hac eſt ratio D.
Thomæ Quodl. 7. art. I4. ad 4. ubi ſic ſcribit: Dicendum, quod non eſt
propter defectum authoritatis, quod ex ſenſu ſpirituali non poteſt trabi eficax
argumentum, ſed ex ipſa natura ſimilitudinis, in qua fundatur ſpiritualit ſenſus.
Una enim res pluribus ſimilis eſe poteſt. Unde non poteſt ab illa,; quando in
Scriptura ſacra proponitur, procedi ad aliquam illarum determinatè, ſed eſt fal-
lacia conſequentis. v. g. Leo propter aliquam ſimilitudinem ſignificat Chriſtum

& diabolum; unde per boc, quod aliquid de Leone dicitur in ſacra Scriptura,

ad neutrum poteſt fieri proceſſus determinando. 3. Dionyſius Areopag. c. 9.
de divinis Nom. docet, Theologiam Symbolicam non eſſe argumentativam.

4. Irenæus I. I. c. I. reprehendit hæreticos, quod Scripturam in ſenſu

myſtico ad confirmanda ſua dogmata uſurpent. §. D. Hieronymus in
c. I3. Matth. ad illum textum, ubi agitur de fermento, quod mulier
abſcondit in farinæ ſatis tribes, narrat, quod nonnulli exinde eruere ve-
lint myſterium SS. Trinitatis. Dein addit: Pius quidem ſenſus; ſed nun-
quam parabola & dubia anigmatum intelligentia poteſt ad authoritatem dogma-
tum proficere. 6. In exemplis pro argumento adduétis fit tantùm duo-
rum ad invicem comparatio ad explicandam rem, non ad quæſtionem
reſolvendam, & in probationem. 7. Non eſt aſſignabilis ullus modus,
quo certum quid aut veroſimilius ſtatui poſſit de præfiguratione figuræ
in ordtne ad præfiguratum determinatum, niſi expreſſa accedat reve-
latio, qua poſita argumentum non ſumitur ex figura, ſed ex revela-
tione. W
Reſpondeturn.

Ad. 1. ex ſolo ſenſu allegorico aut myſtico non poſſe ſumi regula-

titer argumentum, faltem efficax, id eſt, convincens & demonſtrati-
vum. Aut, ſi D. Thomas ſit intelligendus univerſaliter, dicendum, ex
ſolo ſenſu allegorico nunquam poſſe trahi ullum argumentum, niſi ali-
quo modo in ſenſum literalem coincidat, ita ut textus ſit tacitè compa-
rativus figuræ ad figuratum determinatum, quod tunc fieri cenſendum
eff, quando Spiritus ſanctus vel ex ſubjecta materia, vel ex contextu,
vel in aliis locis Scripturæ innuit, ſe in textu illo allegorico reſpexiſſe
ad hoc potius figuratum, quàm ad aliud.
Ee 2z Adz.

220 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Ad. z. Dicendum, quod eadem res poſſit quidem eſſe ſimilis di-
vVerſis objectis, etiam contrariis v. g. Chriſto & dœmoni; ſed num hic
& nunc referatur potius ad hoc ſignificatum, quàm ad aliud, interdum
poteſt colligi ex contextu, & ex ſubjecta materia, ſeu ex circumſtantia
literæ. Contingit enim, quod una res ut involuta certô circumſtantiarum
complexéô non ſit indifferens ad repræſentanda plura, ſed habeat ſe per
modum effigiei correſpondentis uni tantùm, & non pluribus.
Ad. 3. Id non aſſeri ab ipſo Dionyſio, ſed tantùm à Theologis
oppoſitæ ſententiæ, qui id ex verbis Dionyſi conantur exſculpere.
Dionyſius l. cc. ſoluùm dicit, ex eo, quod DEO tribuantur manus, pe-
des, oculi &c. id non eſſe intelligendum propriè; quia ex locutioni-
bus metaphoricis non licet argumentari ad proprietatem rei, quamvis
liceat argumentari ad proprietates analogas; prout ipſe id au facit
l. cc. B
Ad. 4. Reſpondetur, ab Irenæo non reprehendi hæreticos, quod
Sceripturam ſumant allegoricè, & exinde eruant argumentum, ſed re-
prehendit, I. quod ſenſui allegorico nullum ſubſternant ſenſum lite-
ralem; ſed putent, omnia tantùm metaphoricè dicta eſſe. 2. Quod
totam Scripturam ſumant tantùm allegoricè. 3. Quod verbis Scriptu-
ræ tribuant ſenſum allegoricum determinatum ſine veroſimili funda-
mento & ratione ex ipſa Scriptura. 4. Quod textus Scripturæ allego-
ricè explicent ad confirmanda ſua commenta ridicula. Per boras, in-
quit, FEronas manifeſtari volunt, & ſicubi quid eorum, quaæ reperiunt in Scri-
pturis poterunt adaptare & aſſimilare figmento ſuo. ⸗
Ad. Sy. Dicitur, D. Hieronymum ſolúm dicere, quod parabo-
læ, nondum in ipſa Scriptura ad determinatum objectum veroſfimili in-
dicio applicatæ, adeoque incertæ ſignificationis, non poſſint ſe ſolis
eousque certitudinis aſcendere, ut ſufficiant ad ſtatuendum articulum
Ag. ö6. reſpondetur, verum eſſe, quod Chriſtus & Apoſtoli locis
in probatione adductis utantur modo comparativo; qui modus loquen-
di non ſupponit neceſſariò in altero comparationis termino ſenſum al-
legoricum. Sic enim ex eo, quod terra ſape bibens imbrem, & tamen
manens infructuoſa, à D. Paulo Heb. 6. afflumatur in comparationem
cum homine, infructuosè recipiente divinas gratias; non ſequitur, ter-
ram infructuoſam eſſe ſemper in Scripturis figuram ejusmodi hominis.
Attamen ex circumſtantiis apparet, Chriſtum & Apoſtolum in textibus

Pars V. De vario ſenſu Sripturæ. 221

Pro argumento adductis non uti comparatione præciſe explicationis gra-
tiâ; ſic enim potuiſſent uti comparatione cum re non exiſtente; nec
fuiſſet neceſſe, ſe referre ad factum vel dictum revera exiſtens in V. T.
Apparet autem, eam comparationem confirmandæ veritatis cauſa à
Chriſto & ab Apoſtolo facam eſſe, inquantum taoitè ſic argumenta-
bantur ad judæos: Scitis, ſerpentem æneum; Manna Moyſaicum; le-
gem de bove trirurante &c. alicujus alterius rei præfigurandæ atque
ſignificandæ gratia à DEO fuiſſe conſtituta; ſed aliud ſignificatum non
reperietis figuræ ſimilius, quàm meam crucifixionem, Evchariſtiam,
& ſuſtentationem Cleri; & eam veritatem jam fuiſſe prafiguratam à
Spiritu ſancto, non obſcurum erit iis, qui figuram cum prafigurate
conferre voluerint.
Ad. 7. Reſpondetur, ſenſum allegoricum in argumentum aſſumi
poſſe quinque modis. 1. Quando allegoria quoad fubſtantiam jam eſt
declarata per Scripturam aut traditionem, licebit ex proprietatibus figu-
ræ per analogiam argumentari ad proprietates figurati, quamvis per
Scripturam aut traditionem nondum declaratas. Sic ex declarata ana-
logia Evchariſtiæ cum Manna licet argumentari, illam non eſſe tantùm
ſymbolum Chriſti, ſed aliquid ſupernaturale, ut erat Manna. 2. Quan-
do conſtat rem eſſe figuram, eòô quod alioquin non prudenter à BEO
poneretur aut recenſeretur, niſi alicujus rei ſignificandæ gratia; v. g.
commeſtionem & oblationem Agni Paſchalis cum variis circumſtantiis;
v. g. cum herbis amaris, cum baculo; cum feſtinatione, cum totali
conſumptione &c. Ac inſuper ſimul conſtat; in toto mundo nullum
reperiri objectum adæquaté ſimile ipſi figuræ ut involutæ his circum-
ſtantiis, niſi unicum tantàm; puta, immolationem amaram, & con-
ſummationem feſtinatam Chriſti in cruce, erit forte argumentum, hoc,
& non aliud objectum fuiſſe præfiguratum. 3. Quando conſtat, rem
eſſe figuram, eamque poſſe diverſis rebus eſſe ſimilem; ſi ramen repe-
riatur, unum objectum ex iis, quæ præfigurari poſſunt, eminenter ha-
bere majorem ſimilitudinem cum figura ut involuta his vel illis circum-
ſtantiis, quàm alia objecta, quæ veniunt in concurſum aſſimilationis,
veroſimile habetur argumentum, ex poſitione figuræ ad poſitionum figu-
rati, præſertim ſi de hoc figurato jam aliàs ſoleat fieri frequentior, &
celebrior mentio. Sic licet nuptiæ jacobi cum Lia, Moyſis cum Æthio-
piſſa, Salomonis cum filia regis Egypti, Oſeæ cum meretrice, poſſint
eſle figura diverſarum rerum, nulla tamen reperitur major ſimilitudo,
Ee 3 gquam

222 Prolegomenotum in Sacramscripturam

quàm nuptiarum Chriſti cum Eccleſia, deformi, nigra, collecta ex gen-
tiliſmo, & antecedenter fornicaria: & ob hoc ipſum forte eſt argu-
mentum, has nuptias Chriſti cum Eccleſia illis nuptiis fuiſſe præfigura-
tas. 4. Quando circumſtantiæ ſubjectæ materiæ, & contextũs potius
congruſt uni ex pluribus terminis correlativis, quàm alteris. Tunc
enim ſtat præſumptio, allegoriam, quam in textu latere aliunde conſti-
terit, potius referendam eſſe ad repræſentandum terminum analogum
ſibi congruentiorem. Hæe regula patet ab exemplis duobus proximè
adductis per Agnum Paſchalem, & Salomonis nuptias. §. Quando
notæ characgteriſticæ ipſius figuræ potius congruunt objecto in hoc ſta-
tu vel tempore, quàm in alio, etiam habebitur probabile argumentum
de repra ſentatione objecti pro hoc potius ſtatu, quàm in alio. Sic
Agnus Paſchalis repræſentat majori analogia Chriſtum in ſtatu immola-

tionis in cruce; & nuptiæ Salomonis majori ſimilitudine repræſentant

Chriſtum in ſtatu Incarnationis, ſeu unionis Verbi cum natura humana.
6. Quando Scriptura rem in uno loco uſurpat pro figura Allegoricâà de-
terminati objecti, præſumendum eſt, eam etiam in aliis textibus ſub
iſto reſpectu præfigurativè uſurpari, ſi ſcirant circumſtantiæ, & con-
textus. Sic enim Agnus Paſchalis conſtanter ſignificat Chriſtum immo-
latum in cruce; nuptiæ Salomonis conſtanter repræſentant unionem
Chriſti cum Eccleſia & omnibus ejus membris; Tabernaculum Vetus
& Templum conſtanter repræſentat corpus Chriſti tam phyſicum quàm

myſticum, quod eſt Eccleſia. Idem dicendum de figuris Anagogicis;

non tamen de Tropologicis. Ratio eſt, quia in figuris Allegoricis &
Anagogicis Scriptura non facile ſolet mutare fignificationem earundem
rerum v. g. Agni Paſchalis, Mannæ, populi electi, hoſtium populi Der,

Jeroſolymæ, Sacrificiorum, Templi, Tabernaculi „Melchiſedechi & c.

Econtra non ſolet ita conſtantem ac invariatam retinere ſignificationem
Tropologicam Cum enim ingens ſit actionum humanarum variatio &
multuudo, econtra res ſint paucæ ad fſymboliſationem idoneæ, neceſſe
erat, easdem res, relativè ad diverſas circumſtantias, motiva, fines,

& conſiderationes loquentis, uſurpari ad præfigurandas diverſas actio-

nes humanas; aut quia eædem actiones humanæ habent diver ſas rela-
tiones ad ſuos diverſos effectus & cauſas, etiam neceſſe erat, ſæpe eas-
dem actiones repræſentari per diverſas figuras v. g. verbum DEI per ſe-
men, per gladium, lucernam &c. inquantum nempe Verbum DEl in una
circumſtantia proponitur ut creſcens; in alia ut divideus; & aliquando ut

illuſtrans &c. CXW.

Pars V. De vario ſenſu Srriptur. 223
DQ. AIV. An ipſamet Scriptura alicubi utatur ſenſu

Accommodatitio

Reſp. Scriptura nullibi utitur ſenſu accommodatitio, nilſi per eæ.
tenſionem; hoc eſt, per applicationem figuræ genericæ ad ſua inferiora,
aut per applicationem denominationis convenientis toti compoſito ad
ejus partes. Probatur Reſponſio ex eo, quia nullum poteſt proferri
exemplum alterius accommodationis ex Scriptura. Exempla enim,
quæ à Bonfrerio Præloquiorum C. 20. ſect. 7. P. Acoſta 1. 3. C. 7. & 9.
& à Janſenio Gandav. afferuntur, ſunt ſequentia.
I. Apocalypfis C. II. v. 4. de duobus teſtibus, à DEO in fine
mundi mittendis, dicitur: Hi ſunt dua olivæ & duo candelabra in con-
Pectu Domini terra ſtantia. Ubi D. Joannes videtur ea verba per ac-
commodationem uſurpare ex Zachariæ C. 4., in quo loco dicta ſunt de
JESU Sacerdote, & de Zorobabel.
2. Ad Rom. 10. v. 8. Apoſtolus dicit: Sed quid dicit Seriptura?
Prope eßt verbum in ore tuo & in corde tuos Hoc eft verlum
lidei, quod pradicamus. Attamen Moyſes Deut. 30. v. 13. videtur hæc
verba dixiſſe de ſuis, & non de Apoſtolorum verbis.
3. Tobiæ 2. v. 5. de Tobia ſeniore dicitur: Manducavit panem cum
laltu, memorans illum ſermonem, quem dixit Dominus per Amos prophetam:
Dies feſti veſtri convertentur in lamentationem & Iuctum
Quæ verba Tobias ex Prophetia Amos C. S. v. 10. accommodavit ſuo
tempori & ſtatui. Eadem verba ſuo tempori videtur accommodaſſe
Scriptor libri Machabæorum I. 1. c. I. v. 41. ubi dicicitur: Dies feſti
eis converſi ſunt in lultum.
4. In I. I. Machab. c. I. v. 57. dicitur: Edificavit Antiochus abomi-
nandum idolum deſolationis ſuper altare DEl. Quæ verba videntur per
accommodationem fumpta ex Danielis c. 9. v. 27. Erit in templo abo-

minatio deſolationis.

5. Mathæi c. 13. Chriſtus dicit: Eypocrita, bene prophetarit de vo-
bis Iaias: Vobulus hic labiis me honorat; cor autem eorum
longè 4 Mo. Cum tamen Iſaias c. 6. hæc dixerit de populo ſui

.V temporis.

6. Ibidem v. 14. Chriſtus dicit: Iheo in parabolis loquar eis, quia
videntes non vident, — & adimpletur in eis prophetia Iſaia dicentis: viden.
tes

/

2249 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

tes videbitis & non videbitis. Et v. 34. Omnia locutus eſt JE-
S!IS in parabolis, ut adimpleretur, quod aictum eſt per Prophetam dicentem
(Pſalmo 77.) Aperiam in parabolis os meum, erudtabo ab-
ſcondita a conſtitutione mundi. Et tamen in Iſaia non eſt ſermo
de populo futuro, neque in eo Pſalmo de Chriſto.
7. Mathæi. 2. v. I5. & v. I 8. Evangeliſta dicit: Erat ibi (in Egypto)
usque ad obitum Herodis, ut adimpleretur, quod dictum eſt per prophetam

(Oſex 11.) Ex Eg lto vocavi Filiunm meum. — Tunc impletum
eſt, quod dictum eſt per Jeremiam prophetam (C. 31.) Vox in Roma au-
dita t, G c. Hæc omnia cum non verificentur in ſenſu literali,
aut allegorico, videntur dicta eſſe in ſenſu accommodatitio.
Reſpondetur ad priora quatuor exempla, quæ adducit Bonfrerius
& Mariana, ibi fieri accomodationem per extenſionem. Nam Zacharias
tantúm extendit ſignificationem allegoricam duarum Olivarum & duo-
rum Candelabrorum, quæ erant in templo Salomonis ex delineatione
& præſcriptu DEl, & quæ præfigurabant quoscunque frugiferos ope-
rarios DEI in ſtatu Clericali & ſæculari, ad JESUM Sacerdotem &
Zorobabelum principem. Potuit ergo cadem ſignificatio allegorica,
generalis de omnibus inſignioribus operariis Eccleſiæ fœcundis fructu,
& claris luce doctrinæ, extendi etiam ad illos duos teſtes. Moyſes,
& Prophetæ loquuntur ad populum electum præſentem, ſed ut præfi-
gurativum futuri; aut certe ad populum DEl ampliativè ſumptum pro
omni ſtatu & differentia temporum. Tobias erat actu comprehenſus
in prophetia Amos; tanquam pars in toto. Author libri Machabæo-
rum non ſe refert ad prophetiam Danielis, ſed tantùm utitur conſimili
pPhraſi loquendi, quod non eſt loqui in ſenſu accommodatitio. Ad po-
ſteriora exempla, quæ objicit Janſenius Gandavenſis dieitur: ea teſti-
monia impleta eſſe in ſenſu literali, vel allegorico, prout ſpecies con-
tinetur in genere vel pars in toro. Ut enim redè obſervat Mariana,
ſi quis de æterno Patre reſpectu filii uſurparet illud Virgilii; Omnis in
Aſcanio chari ſtat cura parentis, nullus diceret, in Chriſto fuiſſe impleta
verba Maronis. Itaque ubi aliqua verba dicuntur impleta, ea in
ſenſu literali vel allegorico, non in ſenſu accommo-
datitio impleta eſſe, neceſſe eſt.

PARS

Seege C T S6e 2*½

2 E ee, F E dS. NeeEE Te rE er 6 8 6 Ser der . 221 T5 31 2 E

5õäsz

PARS VI.
De Arte & Regulis interpretandi

*

Scripturam.

ADQ. J. Quænam ſint remota Scripturæ exastiüs in-
telligendæ ſubſidia:?

Reſp. Enumerantur ſequentia.
1. Inſtitutio Magiſtri exercitati. Ut enim in artibus cæteris, ſic &
in ſcientia Scripturarum multa retegit experientia, quæ felicius commu-
nicatur linguâ avidé audientibus, & ſeiſcitantibus, quàm calamòô le-
gentibus, & ubi fubſiſtunt, fruſtra ducem viæ requirentibus. Hinc
D. Hieronymus ipſemet Magiſtrorum fuorum inſtitutioni in pluribus
locis ſuam adſeribit Seripturarum peritiam. Dum eſſem junior, inquit,
miro diſcendi ſerebar ardore; nec juxta quorundam praſumptionem ipſe me do-
cui. Epiſt. ad Pammach. Idem gloriatur, ſe in Scripturis habuiſſe
Magiſtros Gregorium Naz. Apollinarium Laodicenum, Didymum &c.
Epiſt. ad Domnion. & 1. de cuſtodia virginit.
2. Commentaria Patrum, eorum præſertim, qui magis inſiſtunt
explicationi literali, ut ſunt Chryſoſtomus, Hieronymus, Theodore-
tus. Sicut enim in aliis artibus facilius diſcitur per imitationem, quàm
per inſtitutionem, ſic etiam Commentaria Patrum, tanquam formula-
ria, imprimunt menti optimam interpretandi formulam.
3. Commentaria literalia bonorum Interpretum, qui in expoſitione
textuum repræſentant quaſi plenarium concilium bonorum expoſitorum,
quorum allegant teſtimonia.
4. Jacrarum linguarum, Gracæ & Hebraicæ, peritia, harum enim
utilitas jam ſupra part. 3. quæſt. 7. ſtsnſ eſt. Hinc D. Auguſtinus l. 2.
F4 de

226 Prolegomenorum in Sacram Sripturam

de Dock. Chriſt. c. II. ait: Latinæ linguk« homines duabus aliis ad Soriptu-
rarum divinarum cognitionem habent opus; Hebræa ſeilicet ac Græca .

ut ad exemplaria pracedentia recurratur, ſi quam dubitationem attulerit lati-

norum Interpretum inſinita varietas. Reéctè tamen P. Cherubinus tom. 3
Diſput. 2. art. I. Sect. 3. oſtendit; hanc linguarum peritiam non eſſe ab-
ſolutè neceſſariam, niſi ad majorem perfectionem ſcientiæ Biblicæ, cum
præcipua dogmata jam ſufficienter eruantur ex Vulgata & traditione,
ex Commentariis Patrum.
§. Scientiarum naturalium, praſertim Phyſicæ, Geographia, Chro-
nologic, & Hiſtoria notitia. Ratio eſt, quia in innumeris textibus ſen-
ſus ambiguus ſine periculo erroris determinari nequit ſine collatione
locorum, temporum, & aliorum ſuppoſitorum, certorum ex Chrono-
lIogia, Geographia, Hiſtoria, aut Phyſicaâ.
Addunt nonnulli inter Scripturarum exponendarum ſubſidia etiam
Commentaria Rabbinorum & Hæreticorum. In illis enim diſcuntur
plurimæ confſuetudines Judæorum ad quas in Scriptura fit alluſio;
imbibuntur etiam plurimæ phraſes veterum Judæorum, quarum analo-
gia lucem præbet phraſibus Biblicis. In Commentariis verò hæretico-
rum reperitur-laborioſa verborum enucleatio. Verùm, ut recte P.
Acoſta in Tract. de Chriſto revelato, qui reperitur in Appendice ad
Commentaria Menochii editionis Venetæ, I. 3. c. 21. obſervat; non
eſt operæ pretium, tamdiu fodere in ſterquilinio, ut pauculæ repe-
riantur acicule. Viris tamen, quorum tota profeſſio verſatur in ſtu-
dio Seripturæ, ejusmodi ſervire poterunt ſubiidia.

4

Scripturam diſpoſitio?

Reſp. Proxima ad rectè intelligendam Scripturam diſpoſitio eſt
indefeſa Scripturarum lectio, atque earundem conformiter ad regulas Inter-
pretandi pia collatio. Ratio eſt, quia ſicut mens loquentium nulla ra-
tione alia melius attingitur, quàm familiaritate continuâ cum loquente,
ita ſenſus Scripturæ nonniſi familiaritate quadam cum verbo divino per
lectionem & ruminationem, cum DEO autem per non fucatam pieta-
tem, tandem imbibitur. Hanc diſpoſitionem P. Acoſta, de Chriſto in
Seripturis teyelato l. 3. c. 21. optimè his verbis deſeribit: Quibus regulis,
quaye methodo ad ſenſum Scriptura genuinum peryeniatur, non equidem ſu-

ſcepi

/

—

—

Q. II. Quænam ſit proxima ad rectè intelligendam

De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 227

ſcepi ut exponerem. - Quæ mihi (tamen) aſui maximè fuiſſe intelligo;
tradam. Nihil perinde Scripturam mihi aperire videtur, atque ipſa Scriptura.
Itaque diligens, attenta, frequensque lectio, tum meditatio & collatio Sori-
pturavum omnium ſumma regula ad intelligendum ſemper mihi viſa eſt. Nam
ex aliis Scripturis alia optimè intelliguntur; tum phraſis ipſa, & ſpiritus fami-
Haris fit, ut aſuetis jam ſermonibus intelligentia pateat. Itaque obſcuram
aperta, dubiam clara interpretatur.

Q. III. Quo ordine procedendum ſit in libris Scri-

pturæ legendis & perſcrutandis?é

Reſp. Diverſa quidem videtur Dockorum ſententia, plerique tamem
conveniunt in eo, Wcipiendum cuivis efſe à facilioribus, utilioribus, &
genio accommodatioribus. Hinc Juvenibus prius ſuadetur lectio libro-
rum ſapientialium, & Pſalterii; dein Novi Teſtamenti; ac demum Pro-
phetarum & aliorum librorum V. T. Adultioribus verò jam aliunde
inſtructis circa honeſtatem morum ſtatim ab initio ſuadetur lectio N. T.
dein Pfalterii, & Prophetarum; ac demum librorum hiſtoricorum, &
fapientialium. Ut quisque pro ſuo genio, ſcopo, & devotione ſeli-
gere poſſit ordinem à Doctoribus approbatum, apponam hic diverſas
Patrum ſententias.
1. Hieronymus in Epiſt. ad Latam de inſtructione filiæ loquens ait:
Diſcat primò Pſalterium; his ſe canticis avocet. Et in Proverbiis Salomo-
nis erudiatur ad vitam. In Eccleſiaſte conſuezſcat, quæ mundi ſunt, calcare.
In Job virtutis & Cpatientiæ exempla ſectetur. Ad Evangelia tranſeat, nun-
quam ea poſitura de manibus. Apoſtolorum Acta & Epiſiolas tota cordis im-
bibat voluntate. Cumque pectoris ſui Cellarium his opibus locupletarit, man-
det memoriæ prophetas, Pentateuchum, & Regum, & Paralipomenon li-
bros; Esdræ quoque & Eſther volumina. Ad ultimum ſine periculo diſcat Can-
ticum Canticorum, ne ſi in exordio legerit, ſub carnalibus verbis ſpiritualium
nuptiarum Epithalamium, non intelligens vulneretur. Conſimilem ordinem
approbat Nyſlenus in vita Macrina.
2. Caſſiodorus Præfat. divim Inſtitut Clericis junioribus & mona-
chis ab initio Pſalterium commendat; Prophetis verò & Epiſtolis Apo-
ſtolorum inhærendum cenſet.
3. Chriyſoſtomus laicis præ cæteris Evangelium inculcat. Hom. 310.
de Lazxaro..

228⁸
4. Baſilius Epiſt. ad Chilonem, libros N. T. præponit. Neque le-
Gdiones, inquit, negligas, Teſtamenti Novi maximè. Ejusdem mentis eſt
Auguſtinus Epiſt. I. Pracipuè Apoſtolorum linguas exhortor ut legas; ex

Prole gomenorum in Sacram ripturam

—

—

bis enim ad cognoſcendos Prophetas excitaberis, quorum teſtimoniis utuntur

Apoſtoli. .
5. Wilus Abbas Il. 4. Epiſt. I. obſervat; libros V. T. minus ſervire
ad compunétionem, quàm libros N. T., quos proin ſæpius evolvi

optat.

O. IV. Quænam à Patribus tradantur Regulæ gene-
rales pro intelligenda Scriptura: .

Reſp. Ex Patribus & aliis Doctoribus colligungur. ſequentes Regulæ
generales.
Pprima. Quando textus patitur plures expoſitiones pro-
babiles, pro nulla contentiosè dimicanaum e&ſt.
§. Auguſtinus de Gen. ad lit. c. 18. ſic ſcribit: In rebus obſcuris,
ſi quæ &cůiρta divina legerimus, quaæ poſſint ſalya lde aliis at que aliis parere
ſententiis, in nullam earum nos pracipiti afrmatione ita projiciamus, ut ſi
forte diligentius diſcußa veritas eam labefactaverit, corruamus; non pro ſen-
tentia divinarum Scripturarum, ſed pro noſtra ita dimicantes, ut eam velimus
Scripturarum, qua noſtra eſt; cum potius eam, quæ Scripturarum eſt, no-
ſtram eſſe velle debeamus.
Secunda. Textus obſcuri per alios textus Scripturæ cla-
riores exponendi ſunt.
S. Auguſtinus l. 3. de Doct. Chriſt. c. 26. Locum unum Scriptura
exponere per alium ejusdem cripturæ clariorem optima interpretatio. Et ibid.
I. 2. c. 6. Wil fere de obſcuritatibus ſacræ Scriptura eruitur, quod non pla-
niſſimè dictum alibi reperiatur.
Tertia. Vetus Teſtamentum per Novum, Ez ber ea,
quæ in N. 1. usque ad ſinem mundi eveniunt, exponendum
E, .
R. S§. Auguſtinus l. de vera Religione c. 17. Vetus Teſtamentum eſt oc-
cultatio novi; & Novum manifeſtatio veteris. Similia habet de Catechiſ.
rud. c. 4. & de moribus Eccleſ. c. 28.

Quarta

De Arte & Regulis interpretandi S&-ripturam. 229

Quarta. Textus obſeurus plerumquo in contextu brabet

Juæ explicationis veſtigia.
S. Hieronymus in Iſaiam c. 19. l. 5. Comment. Moris eſt &criptu-
rarum, obſcuris manifeſta ſubnectere; & quod prius ſub anigmate dixerint,
aperta voce proferre.
Quinta. Omnia in Sripturis explicanda ſunt cum re-

latione ad Chriſum.
S. Auguſtinus in Pſ. 71. Omnia qua ſcripta ſunt in ſacris literis, ad
Chriſtum referuntur. Quod D. Auguſtini dictum explicandum eſt etiam
de iis, quæ ad Chriſtum pertinent, Eccleſiam, Sacramenta, doctri-
nam, promiſſa &c.
Sexta. In locutionibus Nripturæ extraordinariis non
eſt quærenda emphaſis aut moſterium, ſea linguæ proprie-
tas, niſi manifeſta cogat ratio.
S. Auguſtinus I. 2. de Doct. Chriſt. c. 13. Locutiones quædam in ſa-
cris Literis inuſitata nobis magis videntur proprietatem linguæ unde translatæ
ſunt repræſentare, quàm altiorem ſenſum continere. Et l. I. de Trin. c. 12.
Nullo locutionis genere utitur ſacra Scriptura, quod in conſuetudine hominum
non inveniatur; quia utique hominibus loquitur.
Septima. Quk ex Sriptura conſecutione neceſſaria ac

infallibili eruuntur, pro implicitò revelatis habenda ſunt.
§. Gregorius Nazianzenus, prout citatur à Franc. Ruiz. Reg. 74.
1. 5§. Theologiæ, ſcribit: Quæ colliguntur ex &cripturis ſacris, perinde ha-
benda ſunt, ac ſi in illis ſeripta eſſent.
octava. Omnium fact orum aut dictorum in SWrißtura,
niſi requirantur pracisè tantuùm ad complenaum nexum
propoſitionum, ſublimior quædam ratio, literalis aut ſagl-
ralis, requirenda eſt.
S. Chryſoſtomus de verbis Iſaix. Vidi Dominum. Hom. 2. In
ſacris Literis nihbil eſt ſupervacaneum. Et Origenes in Exod. Hom. 1. Sa-
cra Scriptura locus quilibet, ſi diligenter excutiatur, ingentem doctrinæ ma-
teriam poteſt ſuppeditare. Et Chryſoſtomus Act. Hom. 1 5. Sacra Scri-
ptura non eſt multiloqua in his, qua non ſunt multùm neceſaria. Exempla

ejusmodi perveſtigationis de fations, didorum & factorum P. Acoſta,
Pf 3 de

230 PBProlegomenorum in Sacram &ripturam

de Chriſto in Scripturis revelato I. 3. c. 22. adducit ex ipſa Seriptura
ad Gal. 3. & ex Epiſt. ad Hebræos. Invenitur, inquit, viros ſapientes &
rerum Dominos tam conſideraté loqui, ut omnia illorum verba magnitudine
ſenſuum plena ſint. Quod ſi eſt ea hominum ſublimium conſuetudo, cum ſubdi-
tos alloquuntur; quid non oportet ſentire de DEO? Quare rect Iſaias c. 33.
v. 1 . Doctorem legis, ut verba ponderantem, extollit. Rectè Chriſtus jota
minimum & apicen non prateriri monet. MWihil eſt minimum „ ubi omnia ſunt
maxima. Paulus ita philoſophatur: Abrahba dickia ſunt bromiſſio-
neés, &; ſemini eus,; non dicit: & ſeminibus, guaſi in
multis, ſea quaſi in uno, & ſemini tuo, qui eß Chriiſtus.
Quis ita philaſophantem non irridetet, ſi Paulus non eſſet? Quis ſingularem
numeium ſeminis ponderantem non putaret ſuperſtitioſum, cum praſertim ſemina
pluraliter neque hebraica conſuetudo recipiat teſie Hieronymo, neque vero Graca
aut Latina phraſis? Et tamen Paulus ibi agnoſcit myſterium. De Melchiſedech
quaänta commentatur? Interpretatur nomen; ea qua Kriptura tacet, etiam
miſterium putat, quod Moyſes illius genus pratertit. Sine Patre, inquit, ſi-
ne matre, ſine genealogia, neque initium dierum, neque finem vita habens„
Aſimilatus autem filio DEl. LVide unde ſimilitudinem exquiſierit. Jam de
Sacerdotio, de benedictione Abraha, de decimato in lumbis Abraha Leyi ea
pradicat, qua ſi Gregorius Papa, aut Richardus ſeripſiſſent, ab Erasmo .
caterisque faſtidioſis ſuperbis cenſoribus ſine dubio effusè riderentur. At au-
thoritatem ſuam interpoſuit Spiritus ſanctus, ut divina Scriptura majeſtatem
Paulo interptetante cognoſceremus. Aliud exemplum habetur in Chriſto,
qui ad probandam reſurrectionem mortuorum Math. 22. v. 32. expendit

illa verba Exodi. 3. Ego ſum DEIUISAbraham, & DEIUIS Iſaac, & DEIUIS
Jacob. rationem verborum ſubjungit: Non eſt DElls mortuorum, ſed

viyorum. .

V. Quales ſunt illæ ſeptem Regulæ Tichonii, à D
Auguſtino collaudatæ, & explicatæ!
Reſp. Regulæ ſeptem Tichonii laudantur à D. Auguſtino I. 3. de
Doct. Chriſt. c. 30. 3I. 32. 3 3. 34. 3 5. 36. 37. his verbis.. .
Tichonius, qui contra Donatiſtas invidiſſimè ſeripſit, cum fuerit (prius)
Donatiſta, & illic invenitur abſurdiſſimi cordis, ubi eos non omni ex parte
relinquere voluit, ſeripſit librum quem Regularum vocavit; quia in eo ſeptem
Regulas executus eſt, quibus quaſi clayibus divinarum Scripturarum aperirentur
occulta..

.

ð

De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 231

ocρata. — Qua quidem non parum adjuvant ad penetranda, qua tecta ſunt,
divinorum eloquiorum. ita S. Doctor. Regulæ autem, quas ille inſeri-
bit. I. De Domino & ejus corpore. 2. De corpore Domini bipartito. 3.
De promiſſis & lege. 4. De ſpecie & genere. y5. De temporibus. 6. De
recapitulatione. 7. De Diabolo & ejus corpore, quoad rei ſubſtantiam
ſunt ſequentes. S MUM:
Prima. Chriſtus & Eccleſia in Scripturis interdum con-
ſiderantur per modum unius, &jusdemque perſonæ. Hine,
quod convenit Chriſto, aut Eccleſiæ ſeorſim, aliquando dicitur de
utrisque conjunctim; & promiſcuè tranſitur in ſermone à capite ad
corpus, ac viciſſim à corpore ad caput. Exempla dantur duo. I fide-
les à D. Paulo dicuntur ſemen Abrahæ, & tamen ab eodem Apoſtolo di-
citur, unicum eſſe ſemen Abrahæ, nempe Chriſtum. Gal. 3. 2. Iſaiæ
61. v. 10. dicitur: Induit me veſtimentis ſalutis, quaſi ſponſum decoratum
corona, & quaſi ſponſam ornatam monilibus. Ubi prius videtur referen-
dum ad Chriſtum; poſterius ad Eccleſiam; licet de una eademque per-
ſona dictum appareat.
SecundaJ. De Eccleſia, in quantum eſt permixta ex bonis
& malis, interdum in eodem textu Scripturæ contraria
Ppradicantler- quæ proin, licet tribuantur eidem Eccleſiæ, ſecundum
diverſas tamen ejus partes intelligenda ſunt. Sic in Canticis c. I. di-
citur: Fuſca ſum, & ſpecioſa, fuſca videlicer ex parte malorum fidelium;
ſpecioſa autem ex parte bonorum. Sic & in TIſaia c. 42. quaſi de iisdem
dicitur: Ducam cœcos in viam, & faciam illis tenebras in lucem, & prava
in direttum, & non derelinquam eos. Mox autem ſubjungitur. Ipſi au-
tem converſi ſunt retrorſum. Priora enim verba intelligenda ſunt de pro-
bis membris Eccleſiæ; poſteriora de improbis.
Tertia. In criptura interdum eadem videntur, quæ

bpromittuntur, E; quæ præcipiuntur. Sic enim ad Epheſ. 6. di-
citur: Pax fratribus & charitas cum fide à DEO Patre & Domino noſtro
JES Cbriſto. UÜbi fides & charitas, quæ præcipitur, nihilominus in-
ter dona à DEO promiſſa recenſetur.
Quarta. In Scriptura interdum dicitur de parte, quod
convenit toti; & viciſſim dicitur de toto, quod tantùm
SðèðMM Loss⸗

232 Prolegomenorum in Sacram Sripturam.

convenit parti; & in eodem textu ſit tranſitus ab uno ad
alterum. Sic quæ dicuntur de Jeruſalem, Tyro, Babylone, ſæpe
intelligenda ſunt de tota provincia, aut gente. Idem fit in hominibus.
Sic enim, quæ dicuntur de Salomone, qui eſt pars illius corporis my-
ſtici, quod eſt Ec leſia, & cujus caput eſt Chriſtus, quandoque ad
Chriſtum, vel Eccleſiam referuntur. Sic & Ezeh. 36. V. 17. dicitur:
Domus Iſrael habitavit in terra, & polluerunt illam in idolis ſuis & peccatis ſuis,
& diſperſi illos inter nationes. - Et congregabo vos ex omnibus terris, &
inducam vos in terram veſtram, & aſpergam vos aqua munda, & dabo vobis
cor novum, & ſpiritum novum dabo in vos. In hoc textu à populo Iſfrae-
litico materiali, qui eſt pars populi Ifraelitici ſpiritualis, ſ tranſitus ad
Iſraelem ſpiritualem, qui comprehendit omnes fideles, ſeu verè cre-
dentes, tam ex Veteri quàm ex Novo teſtamento. Quandonam autem
à parte tranſeatur ad totum, aut à ſpecie ad genus, traditur hoc indi-
cium. Quando parti tribuuntur proprietates, quæ excedunt ejus fa-
cultatem & conditionem, ſignum eſt, tranſitum fieri à parte ad totum.
v. g. ſi Salomoni tribuitur imperium in totum mundum, ſignum eſt,
eum fuiſſe conſideratum ut unum in figura cum Chriſto, & ejus corpore,
quod eſt Eccleſia. .
Quinta. Etiam in deſignatione temporum Scriptura in-
terdum totum ſumit pro parte, vel non integrum,; & vi-
ciſſim numeros temporum deſinitos ſumit pro indeſmitis.
Sic Math. 17. dicitur transfiguratio contigiſſe poſt dies ſex, completos
videlicet, quæ Marci 9., & Lucæ 9. aſfſeritur contigiſſe poſt dies octo,
ſumendo etiam primum & ultimum diem incompletum. Sie Pſalmo
118. LSepties in die laudem dixi tibi. ubi tô ſepties ponitur pro univerſo
tempore, ut ſenſus ſit; femper laus ejus in ore meo. Hujusmodi proin
numeri idem valent, ſive ſumantur ſimpliciter, ſive ſumantur ut mul-
tiplicati per denarium, aut centenarium, ut fiant ſeptuaginta, vel
quadringenta. 3 . “
Sexta. Wonnunquam in Kriptura quædam narrantur
continuo terxtu, & quaſi continuo ordine temporis, cum
tamen prima ſollim deſignent primarium actorum recen-
ſendorum terminum ac ſcopum; poſtrema verò tantùm conti-
neant

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 233

neant recapitulationem dictorum, & objectorum primariorum narra-
torum ab initio, quæ recapitulatio fit, ut nexus objectorum princi-
palium, quæ antecedunt, clarius obverſetur cum objeétis principalibus
ſubſequentibus. Sic Geneſis z. dicitur: Plantavit Dominus paradiſum in
Edem, & poſuit ibi hominem, quem formavit, & produxit Dominus de bu-
mo omne lignum pulcbrum riſu. Cum tamen ex Geneſis c. I. conſtet,
quod ante hominem productæ fuerint arbores. Ibidem poſt narratio-
nem de creatione hominis ponitur primùm narratio de quatuor fluviis
paradiſi, quorum tamen formatio jam præceſſit hominem, utpote
Pertinens ad conſtitutionem paradiſi. Ibidem Gen. 10. enumeratis
poſteris Noë, & deductis longo tempore poſt confuſionem linguarum,
dicitur: Hi filii Sem ſecundum linguas ſuas in regionibus ſuis & ſecunduam
gentes eorum; ab his diſperſa ſunt Inſula gentium. Dein ſubjungitur con-

tinuo textu: Et erat omnis terra labii unius, & vox una omnibus, quæ

unitas linguæ præceſſit confuſionem linguarum & diſperſionem in gentes.
Reditur proin in codem textu ad caput rei ratione nexs objeéctorum
principalium. Sic & in Evangelio Lucæ 17., poſtquam narrata fuerat
everſio Sodomæ, & exitus Loth cum mandato, ne reſpiceret, Chriſtus
ſubjungit: Secundum hac erit dies filii hominis. In illa hora, qui in agro
eſt, non revertatur retro; meminerit uxoris Loth. Ubi clarum eſt: illam
prohibitionem & horam referendam eſſe ad tempus ancecedens adven-
tum Chriſti, non ad conſequens: quia poſt adventum Chriſti omnis
cautela erit fruſtranea.
SeprtimDa. Sicut quaxdam in scriptura promiſeud in eodem
textu aicuntur de Cbriſto & ejus corpore, quod eſt PEccleſia,
prout in Regula prima oftenſum et; ſic etiam quæxdam pro-
miſcuèò dicuntur de Diabolo & &ius corpore, quod eſt ſocie-
tas improbrorum. Aliquando enim in eodem textu aliquid tribui-
tur Diabolo, quod convenit ejus corpori ac regno; & viee verſa tri-
buitur ejus corpori, quod convenit Diabolo, quamvis videatur eſe
unus continuus ſermo de eadem perſona. Sic Eſaiæ c. 14. promiſcue
de Lucifero Diabolo, & de Rege Babyloniæ dicitur: Quomodo cecidiſti
de Cælo Lucifer, qui mane oriebaris? corruiſti in terram, qui vulnerabas
gentes; qui dicebas in cozde tuo, in Cæœlum conſcendam, & .. In quo textu
manifeſtum eſt ex antecedentibus & conſequentibus, ſermonem eſſe de
Rege Babyloniæ; & tamen illud totum ſimul intelligitur de Diabolo;

234 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

quia illi tribuitur, quod fit in ejus corpore ac in præcipuis eis mem-
bris.
Hæ igitur ſunt celebres illeæ Tichonii Regulæ, à D. Auguſtino col-
laudatæ & explicateę. Rectè tamen S. Doctor obſervat; eas non tam
eſſe Regulas univerſales, quam Obſervationes particulates, quæ in nonnul-
lis particularibus exemplis utiliter dirigant. Quod ipſum etiam dicen-
dum de ducentis triginta quatuor Regulis, quas Franciſcus Ruiz ex Pa-
tribus ſolertiſſimè collegit.

Q. VI. Quæzænam à modernis Docdtoribus commu-
niter tradantur generales Regulæ interpretandi Scriptu-
ram!?
Reſp. Ex modernis Doctoribus colligo Regulas ſequentes.
Prima. Verba Scripturæ tamdiu ſumenda ſunt in ſenſu proprio,
quamdiu convenienter poſſunt ſumi in ſenſu proprio.
Secunda. Verba Scripturæ tamdiu ſumenda funt in ſenſu proprio,
quamdiu nulla datur neceſſitas recedendi à ſenſu proprio. S
Tertia. Tunc datur neceſſitas recedendi à ſenſu proprio texts,
quando in ſenſu proprio acceptus repugnaret fidei, aut honeſtati mo-
rum, aut veritati aliunde certe. Sic quando in Scriptura tribuuntur
DEO manus, pedes, oculi &c. haud dubiè conſimiles textus accipiendi
ſunt in ſenſu metaphorico, quia aliunde per fidem & philoſophiam con-
ſtat, DEUM non eſſle corporeum.
CQuarta. Verba Scripturæ, quæ in ſenſu proprio commendarent
quidpiam laſcivum, in ſenſu metaphoricço aut figurali intelligenda ſunt.
Patet ex priori Regula. —
uinta. Quoties proprius & obvius verborum ſenſus præſefert aut
infert aliquid certô ſalſum, indecens, vel abſurdum, neceſſariò recur-
rendum eſt ad ſenſum aliquem metaphoricum, tropicum, aut figura-
tum. Sic in ſenſu proprio non poſſunt accipi ſequentes textus. I. Illud
Chriſti apud Matth. c. 19. Sunt Eynuchi, qui ſeipſos caſtraverunt propter
regnum cœlorum. 2. IIlud Chriſti apud Matth. c. 18. N oculus tuus ſcan-

dalizat te, erue & projice eum abs te. 3. Illud Chriſti apud Matth. 10.

Qui non accipit crucem ſuam, & ſequitur me, non eſt me dignus. A. IIlud

Apocal. 20. Qui non adoraverunt beſtiam - erunt Sacerdotes DEI & Chriſti,

& regnabunt cum illo mille annis. §. Illud D. Petri in I. Epiſt. c. 2. Vos
genus electum, vegale ſacerdotium, gens ſancta. Hi omnes & alii plurimi
hujus-

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 23 5

hujusmodi textus, niſi accipiantur in ſenſu metaphorico, aut tropico,
parerent ſenſum falſum, aut hæreticum. DI

Sexta. Verba Scripturæ tamdiu accipienda ſunt in ſenſu proprio,
plano, ac obvio, quamdiu non diſſonat contextui, aliisque clarioribus
teſtimoniis Scripturæ. S
Septima. Verba Scripturæ tamdiu accipienda ſunt in ſenſu pro-
prio, plano, & obvio, quamdiu aliunde non convincitur ſenſus fal-
ſus, abſurdus, vel juxta rei ſubjectæ qualitatem omnino inveriſimilis-
Ita P. Benedictus Plazza S. J. in diſertatione Phyſico- Biblica; citans pro
ſe Salmeronem, Prolegom. Can. 33. & Bonfrerium c. 21. Ex hac au-
tem Regula ſequitur
Octava. Licet à proprio ſenſu recedere, ſi ille aliunde convincitur
abſurdus, aut juxta rei ſubjectæ qualitatem inveroſimilis. Has Regu-
las Salmeron confirmat exemplo Juriſtarum, qui non aliter à recepta
verborum proprietate recedendum eſſe docent, quàm ſi mens loquen-
tis alia fuiſſe vel ex ipſarum rerum abſurditate, vel ex aliis manifeſtiſ-
ſimis indiciis deprehendi valeat, ut Marcellus J. C. docet in L. non ali-
ter, de Legatis & fideicommiſſis; ubi Lex ait: Non aliter à ſigniſicatio-
ne verborum recedi oportet, quaàm cum maniſeſtum eſt, aliud ſenſihe Teſtato-
zem. Vide infra Reg. 13.

Nona. Non licet ſine convincenti ratione à proprio verborum
ſenſu recedere, niſi forte vel verba ipſa translationem ſonent, vel de-
terminatus ille loquendi modus adeo frequenter in Scripturis in figura-
ta ſignificatione uſurpetur, ut hæc quaſi propria habeatur. Ita denuo

P. Plazza cum Salmerone & Bonfrerio Sect. S. Can. 4. Ex hac autem

Regula ſequitur
Decima. Licet à proprio verborum ſenſu recedere, quando mo-
dus loquendi metaphoricus aut tropicus in determinata materia adeo eſt
familiaris Scripturæ, ut in proprium tranſiiſſe cenſeatur.
Undecima. Nunquam in verbis Scripturæ accipienda eſt metapho-
ra, niſi fuerit ſenſibilis ſufficiente indicio vel ex ſubjecta materia, vel
ex intentione loquentis aliunde nota.
Duodecima. In primariis articulis fidei non eſt præſumendus ſen-
fus metaphoricus, niſi ex circumſtantiis ſit evidens. Ratio eſt, quia
circa primaria dogmata Religionis Chriſtianæ decet Spiritum ſanctum
verbis, quàm fieri poteſt, propriifſimis loqui; ſicut & homines in ne-
Gg 2 gotiis

236 Prrrolegomenorum in Sacram Scripturam

gotiis, contractibus, aut teſtamentis maximi momenti uſurpare ſolent
ielectiſſima ac propriiſſima verba. =ð
Decima tertia. In materiis parum ad variationem fidei vel morum
pertinentibus minor fufficit cauſa ad recedendum à ſenſu proprio ad
metaphoricum, quàm circa dogmata connexa cum materia fidei & mo-
. rum. Hinc Regula ſeptima & Octava potiſſimum locum habere cen-
ſenda eſt in materiis ad fidem & mores ex ſuo genere non ſpectantibus,
quæ ſive affirmentur, five negentur in ſenfu proprio, non variant ſy-
ſtema Religionis Catholicæ, nec influunt in variandam doctrinam mo-
rum.

Decima quarta. Quando conſideratis omnibus dubium eſt, utrum
textus accipiendus ſit in proprio, vel in alio quocunque ſenſu, expli-
candus eſt ſuxta traditionem primitivæ Eccleſiæ.
Decima quinta. Quando traditio de ſenſu alicujus textus non eſt
umformis, ſequenda eſt traditio illarum Eccleſiarum, in quibus ſcripfſit
aut obiit author libri Canonici; ſaltem cæteris paribus.
Decima ſexta. Quando traditio de ſenſu dubio alicujus textůs non
eſt uniformis in Eccleſia Græca Orientali, & in Eceleſia Latina, ſeu Oc-
cidentali, explicandus potius eſt juxta traditionem Eccleſiæ Latinæ, ſeu
Oecidentalis. Ratio eſt, quia, cum DEO placuerit, in Latina Eceleſia j
figere Sedem Pontificatûs, etiam præſumendum eſt, eum majori uſum
eſſe providentia erga Eccleſiam Latinam in conſervando puro Verbo DEI
& doctrina fidei; id quod conſtans experientia demonſtrat.
Decima ſeptima. Quando non reperitur uniformis traditio Patrum
in explicando quopiam textu, præferenda potius eſt ſententia Patrum, 4
qui ex inſtituto tractant de illa materia. Ita rectè obſervat P. Sebaldus

Minderer in Diſſert. de Verbo DEl Scripto. n. 50. 1
Decima octava. Quando Patres non conſentiunt in exponendo
quopiam textu, illa expoſitio præferenda eſt, in quam Eccleſia jam à 1
multis annis eſt propenſior. Ita idem l. cc. Ubi tamen obſervandum,
propenſionem Eccleſiæ non ex privata doctrina quorundam Doctorum z
nec fama virtutum, neec eruditione in Dogmaticis inſignium, ſed ex De- 2
clarationibus potiſſunum Romanorum Pontificum, Conciliorum, & l
Dockorum ſanctitate, eruditione, ac dignitate inſignium deſumendam or
eſſe. . . e

Decima nona. In expoſitione textuum, quorum cognitio non de- V
pendet ab uniformi traditione Patrum, aut alicujus primariæ Eccleſie

e⸗

Pars VI. De Arte & Regulis interpretand Soripturam. 237

nec à lumine fidei cumulatius Doctoribus ſacris infuſo, ſed tantùm ab
eruditione & à conbinatione textuum, æquè valet expoſitio Interpretis
recentioris, ac veteris. Hinc nimis ſcrupuloſi & indiſereti ſunt, qui
nullam recipiunt expoſitienem, niſi fundatam in aliquo textu Patrum.
Pauci enim reſpectivè ſunt textus, qui tractantur à Patribus; & rariſ-
ſfimi, qui ſimul à pluribus attinguntur. Nec obſtat Tridentinum præ-
cipiens, ut Scriptura exponatur juxta unanimem Patrum. Id enim ſic
intelligendum, ut ita fiat, ubi habetur unanimis conſenſus Patrum circa
materiam fidei vel morum ex ſuo genere.
Vigeſima. Quando textus recipit duas expoſitiones veroſimiles,
illa præferenda eſt, I. quæ magis conſonat contextui, id eſt, antece-
dentibus & conſequentibus. 2. Quæ magis concordat cum clarioribus
aliis Scripturæ locis. 3. Quæ melius congruit cum aliis fidei regulis.
4. Quæ magis conſentit cum aliis documentis ex humana litteratura co-
gnitis.
Q. UII. Quænam ſint Regulæ pro eruendo ſenſu
Literali?
Reſp. Pro indagando ſenſu Scripturæ Literali poſſunt ſervire ſe-
quentes animadverſiones.
Prima. Verba öcripturæ, ex ſuo genere tpertinentia ad
dogma aliquod ſiaei, vel ad doctrinam morum, vel ad
guampiam legem aut Conſtitutionem Apoſtolicam, ex tra-
ditione & obſorvantia primitiva Eccleſiæ explicanda ſunt.
Hæc Regula fundatur in Concilio Tridentino Seſſ. 4. ubi ſic habet: G-
nodus ad coercenda petulantia ingenia decernit, ut nemo ſuæ prudentiæ inni-
xus, in rebus fdei & morum, ad adificationem doctrinæ Chriſtiana pertinen.

tium, ſacram cripturam ad ſuos ſenſus contorquens, contra eum ſenſum, quem

tenuit & tenet fancta Mater Eccleſia, cujus eſt judicare de vero ſenſu & inter-
pretatione Sripturaram ſanctarum, aut etiam gontra unanimem conſenſum
Patrum, ipſam ripturam ſacram interpretari audeat. Ratio verò Regu-
læ eſt, quia impoſſibile eſt, Eceleſiam primitivam ex ipſo Apoſtolorum
ore edoétam, dogmata fidei in Scripturis expreſſa, & præcepta Apoſto-
lica ſcriptò tradita, aut non intellexiſſe, aut ſtatim ab initio neglexiſſe.
ecunda. Expoſitio Literalis univerſim præ ommil'us aliis
rimanda ℳ. Ratio eſt, quia, ut oſtenſum eſt part, 4. q. 12. in Re-

1

238 Prolegomenorum in &ripturam Sacram

Aanmsn

ſponf. ad argum. 1. & q. 9. omnes alii ſenſus, allegoricus, tropologi-
cus, anagogicus, & accommodatitius per extenſionem, fundantur in
genuino ſenſu literali. D. Baſilius vehementer reprehendit, qui negle-
to ſenſu literali univerſim ſtatim avolant ad ſenſum figuralem. Hom.
9. in Hexam. ſic ait: Hi, inquit, aquam non aquam dicunt - reptilium &
pecorum generationem ad ſuas allegorias detortam perinde exponunt, ut ſom-
niorum interpretes. - Hi tropologiis ſuis &-ripturæ aliquid authoritatis ad-
ſciſcere conati ſunt. Verùm id ei competit, qui interpretationis pratextu com-
menta ſua inducit. .

Tertia. Ut attingatur genuinus ſonſus literalis, neceſſe

eſt, noſſe Idiotiſinos lingiæ Uriginalis; id eſt, modos loquendi

euivis linguæ proprios. Quælibet enim lingua habet ſuum peculiarem
modum connectendi, tranſeundi, extollendi, & res per phraſes, me-
taphoras, aliosque tropos peculiariter ſibi familiares explicandi. Ra-
tio autem hujus Regulæ eſt, quia ob ignorantiam Idiotiſmorum linguæ

ſaeræ ſæpe exiſtimatur latere in verbis ſpecialis emphaſis aut myſterium,

cum nullum ſit, prout D. Auguſtinus l. 2. de Doét. Chriſt. c. 13. obſer-
vat. Locutiones quadam, inquit, in ſacris Literis inuſitata nobis magis vi-
dentur proprietatem lingu«, unde tranlata ſunt, repraſentare, quaàm altiorem
ſenſum continere. .
Quarta. Praæferenda &ſt utilis éxboſitio literalis, ubi ha-
beri poteſt, eνοtioni Rigurali. Ratio eſt, quia expoſitio lite-
ralis utilis poteſt & ſolet eſſe certa; econtra expoſitio figuralis, niſi
habeat clarum fundamentum in Scriptura, plerumque eſt incerta.

Quinta. In explicandis literaliter Sripturis neceſſo eſt

ſeire, quo tempore ſingula geſta aut ſeribta ſint. Ratio

eſt, quia in omnibus fere ſeripturis fit alluſio ad ſtatum temporum an-
tecedentium, concomitantium, ac frequenter etiam fubſequentium;
ſine quorum notitia nequit haberi exacta dictorum cognitio. Id ſpecia-
tim D. Chryſoſtomus obſervat circa Epiſtolas D. Pauli; Epiſtolæ, inquit,

Pauli, quo tempore ſcriptæ ſint, & qua prius, quæ poſterius, noſſe multum

confert ad quaſtiones explicandas. Conſimiliter S. Cyrillus l. S. Theſ. c. 2.
dicit: Multa in Prophetis dißicillimè intelliguntur, quia ignoratur tempus, ad
quod ſunt referenda. Et l. 9. c. 4. Neceſſe eſt ad rectt Sripturas intelligendas
sonſiderate tempora, in quibus ſunt dicta, qua ſcribuntur. Idem repetit l. 10.
“ e. 3.

— — — — — — ꝰ

— —

—

r.

.

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Srripturam. 239

c. 3. Hinc & ortum eſt Proverbium ex illo D. Auguſtini Serm. 16. de
verbis Dom. Diſtribue tempora, & concordabit Sriptura.
Serta, Ad eruendum ſonſim literalem neceſſe eſt, con-
ferre textam cum antecedentibus & conſequentibus. Hujus

Regulæ necefſitas à Bonfrerio c. 20. Sect. 3. probatur variis exemplis.
Sic enim illud Pſalmi 17. v. 26. Cum ſancto ſanäctus eris, & cum perverſo

perverteris, à multis explicatur de mala vel bona ſocietate, cum tamen
contextus, antecedens & ſubſequens, oſtendat, eum textum eſſe in-
telligendum de verio modo, quo ſe DEUS habet erga probos & im-

I.

probos. Item illud Pfalmi 38. v. 4. In meditatione mea exardeſcet ignis:

à multis explicatur de devotione orationis; cum tamen contextus

oſtendat, id eſſe intelligendum de ira DEl erga peccatores. Item illud
Sap. S8. v. 21. Ut ſcivi quoniam aliter non poſſem eſe continens, niſi DEIIS
det, communiter explicatur de caſtitate, cum tamen contextus oſten-
dat, id intelligendum efſe de ſapientia, cujus Salomon ſe non eſſe capaæ-

cem, ſeu continentem profitetur ſine divino munere. Sie & illud Job 2.

v. 13. Ducunt in bonis dies ſuos & in puncto ad inferna deſcendunt; multi il-
lud, in puncto, ita intelligunt, ac repente, inopinatè, in medio felicitatis
curſu, cum tamen contextus felicitatem impiorum diuturnam uſque in
ſenium provectum demonſtret.
Septima. Pro eriendo ſenſis literali conferendai ſe tex-
tus cum textibis parallelis, ſacris & proſanis. Ratio hujus
Regulæ eſt; quia, ubi reperitur ſimilis modus loquendi aut Phraſis,
ex applicatione ad ſubjectas materias & circumſtantias facilius innote-
ſeit ex analogia locutionis alluſio & reſpectus ad conſimiles terminos &
objecta.
Oodtava. Pro eruendo ſenſit literali etiam reſpiciendum
ad motiva, ſinem, & decentiam loquentis, & ad ſoriem
acdtorum, aa gutX Prontit reſpicere. Ratio eſt, quia inſpecta
mente loquentis, & objectorum conditione, facilior fit Præ ſumptio de
eo, ad quod reſpicere pronius erat. “
Nona. Pro inveniendo ſenſi literali ſæpe jiuxdant Ger.-

ſiones cripturarum proximèò coævæ, ac vicinæ fontibus,

præſertim abprobatorum ab Eoccleſia Interpretum. Tales ſunt
v. g. Verſio Septuagintaviralis, & Syriaca, & Chaldaica. Ratio eſt,
quia

240 Prolegomenorum in Sacram ripturam

—

—

quia ejusmodi Interpretes vicini fontibus potuerunt multorum verbo-
rum ambiguorum ſignificationem ſcire ex traditione, aut ex recenti uſu
verborum, qui non tam cito degenerare ſolet in ſenſum peregrinum.
Decima. Pro ſtatuendo genuino ſonſi literali nonnun-
guam ſerviunt Leltiones variantes proximè coævæ ac vici-

næ fontibus, præſertim receptæ in Eccleſiis Apoſtolicis, aut

aliis Pbrematus. Ratio eſt, quia Lectiones variantes vicinæ fontibus,
præſertim ex Codicibus receptis per Eceleſias Apoſtolicas, magnam
fundant præſumptionem pro traditione explicationis aut verſionis ap-
probatæ. Hanc Regulam S. Auguſtinus inſinuat l. 11. Confeſſ. c. 2. ubi
ait: Emendari ſi debeant ſacra Scripturæ Codices, vel emendandi ſunt ex ea
lingua, unde translati ſunt; vel ex Codicibus eurum regionum, unde ipſa do-
rina commeavit; vel ſi ibi quoque Codices variarent, plures paucioribus, ye-
tuſtiores recentioribus praferentur. Habet etiam hic locum circa variatio-
nem Codicum, quod idem S. Doctor tradit l. 2. de Doct. Chriſt. c. 8.
Solentiſſimus indagator Canonicarum Scripturarum authoritatem ſequatur Ca-
tholicarum Eccleſiarum quam plurium, inter quas ſandè illæ ſunt, qua Apoſtoli-
cas Sedes habere, & Epiſtolas accipere meruerunt. Lectiones autem varian-
tes talium Eccleſiarum, ſi non poſſunt haberi ex antiquis Manuſeriptis,
peti poſſunt ex Scriptis Doctorum, qui vixerunt in illis Eccleſüs ævô
vicinô ad tempora Apoſtolica.

EUndecimDa. Quango agitur de ſonſi literali alicujus tex-
tus Dogmatici, præſertim controverſt cum hareticis, nun-
quam urgendus eſt, niſi prius inſpectis fontibus. Ratio eſt;
quia, licet fontes ſupponantur quoad fubſtantiam non differre à Vul-
gata; ſæpe tamen ſenſum Vulgatæ ambiguum explicant, aut ambiguum

eſſe demonſtrant. Cum ergo in rebus Dogmaticis, præſertim contro-

verſis eum hæreticis, ſequenda ſint teſtimonia certa, prout docet D.
Auguſtinus, non eſt periclitandum ſine inſpectione fontium, aut con-
ſultatione Interpretum. S. Auguſtinus in l. de unitate Eccleſiæ, ſeu
contra Epiſt. Petiliani c. 19. ſic ſcribit: Apertis ſacrarum literarum teſtimoniis
probandum eſt, quod credi volumus, & adverſus Eccleſia hoſtes illis utendum.

Duodecima. In particulis expletivis orationis, qua reqii-
runtur ag complendaum ſenſum propoſitionis, aut in propo-

ſitio-

ſ R

— - — —

——,— —

t

us,
ann
P⸗

ubi⸗

ℳ

lo⸗
pe-
io⸗
gli⸗
An⸗
is,
N

ſt;
u

r0⸗
D.
on⸗
ſeu
hit

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sxripturam. 241

ſitionibus explicativis, ac determinativis propoſitionum prin-
cipalium, non eſt quarendum myſterium in ſenſit literali.
Ita colligitur ex D. Auguſtino, qui lib. 16. de Civ. c. 2. docet, eodem

modo ſe habere partes Scripturæ, quo modo ſe habent partes aratri &

cytharæ, quarum tantùm aliquæ terram findunt, aut ſonant; aliæ au-
tem tantum, ut illas priores ſuſtentent, requiruntur. Pari ergo ratio-
ne aliqua verba Scripturæ magna myſteria continent; alia autem verba

non continent myſteria, ſed per modum nexús aut per modum ſub-

ſtratæ materiæ illa myſteriis plena verba connectunt aut fulciunt. Ver-
ba D. Auguſtini referentur infra quæſtione ſequente Regula 5. practica.

D. VIII. Quomodo agnoſcatur, utrum in textu

lateat ſenſus allegoricus: ſeu figuralis:

Reſp. In hoc ſerviunt quatuor potiſſimaàm Regulæ. Prima eft S.

Auguſtini l. 3. de Doct. Chriſt. c. 10. ubi ſic ſcribit: Quidquid in ſermone

divino neque ad morum honeſtatem, neque ad ſidei veritatem propriè referri po-
teſt, fguratum eſſe cognoſce. Secunda eſt iterum D. Auguſtini l. 15. de
Civit. c. 27. ubi docet: Omnes hiſtorias Scripturæ habere ſen-
ſum allégoricum. Non in hoc tantùm, inquit, ſacri libri ſcripti ſunt,
ut res geſtas narrent, ſed ut allegorica in eis quarantur. Tertia eſt D. Hie-
ronymi, qua docet, non eſſe quærendam allegoriam in doctri-
nalibus, aut ubi ex ſenſu literali ſtatim relucet utilis inftru-
Aio moralis. In Epiſt. ad Gal. & in c. 4. Zach. ſic ſcribit: Allego-
ria non eſt quarenda in praceptis, qua ad vitam pertinent, aut in his quæ per-
ſpicua & manifeſta ſunt. Quarta eſt D. Auguſtini l. 16. de Civ. c. 2. ſe-
quente Regula 7. fuſius referenda ubi docet, non omnes bartes hbi-
Oriæ, quæ requiruntur tantàùm ad complendum ſenſum perfectum,
continere allegoriam. Non ſane omnia, inquit, quæ geſta narrantur
in ſacris Literis, aliquid etiam ſigniſicare putanda ſunt; ſed propter illa, qua
aliquid ſigniſicant, etiam ea, quæ nibhil ſignificant, attexuntur. Hæ quatuor
Regulæ, ut melius explicentur, & probentur, diſtinélius intelligentur
per ſequentes Regulas, magis practicas.
Priima. In aoctrinis scripturz moralibus tam 'V. quàm
M. 7. non eſt quarendus ſonſis Wealis. Ita docet P. Acoſta

2442 Prologovienbrum in Saeram &ripturam

—
——

1. 3. c. 16. ubi ſic ſcribit: Monent ſancti Patres, in praceptis moralibus non
gſſe quarendas allegorias; ſed ipfi ſenſui ad literam inſiſtendum, cum in eo cha-
ritatis atque boneſtatis forma prabetur. Nequeenim opus eſt, ut cum audimus:
Honora patrem ltnuum, & matrem tuam, DEIIMI & Eccleſiam
cogitemus, «um de DEO diligengo, & Eccleſia veneranda alias apertiſſima
pracepta poſita ſint. Meque cuin dicitur: Miligite inimicos Veſßtros
oportet ad eas operationes virtutum recurrere, quæ ſunt nobis maximè moleſtæ;
& pelut inimicæ“; ſed ipſos homines quos patimur adverſos, tolerare atque di-
ligere jubemur. Ita P. Acoſta. Quod ſi uſpiam reperiretur in Patribus
exemplum allegoriæ etiam ex textibus doctrinalibus, dicendum foret,
id fieri in ſenſu accommodatitio per extenſionem, tacitè, argumentati-=
am à pari, vel ſimili. =
Secunda. Etiam in Proverbiis Salomonis, & in Eccle-
Vaſtico, & in conſimilibus doctrinis moralibus non eſt quæ-
rendus ſenſus Figiralis. Ratio eſt, quia licet ejusmodi proverbia,
aut ænigmata, aut Apologi, veritates morales doceant mediantibus re-
bus; id tamen non fit, quod res ejusmodi habeant rationem ſigni ſi-
gnificativi ad placitum ex inſtitutione divina, prout juxta D. Thomam
requiritur ad fenfum figuralem ſeu allegoricum laté diétum, ſed quia
uſurpantur per modum comparationis ſeu aſſimilationis unius ad alte-
rum; quod pertinet ad ſenſum literalem. Nec dedecet Spiritum ſan-
Qum, inſtruere homines circa heneſtatem morum, ex ſuo genere na-
furalem; quia ſubordinatur ſaltem extrinſecè ad finem ſupernaturalem;
& neceſſe eſt, prius formare hominem, quàm Chriftianum, aut filium DEI
adoptivum. Hujus mentis eſt P. Acoſta l. cc. ubi ſic ſribit: Mihi etiam
in Proverbiis, & Eccleſiaſtico diſplicet quorundam expoſitorum nimia ſpirituali-
tas; qui nihil patiuntur tradi ad æonomiam & politicam converſationem, ſed
omnia ad perfectionem ſtatim referunt. Puto verò, Spiritum ſanctum etiam ad hac
bhumana deſcendere, & illa pracepta dare, quæ à viro cordato & experte
libenter audlires etiam de re familiari, etiam de prudentia humana. Exempli

cauſa; Eccleſiaſticus ita loquitur: Servus ſenſuts ſit tili dilebctus,

quaſi anima tua; non defraudes illum libertate, neque ino-

pem derelinquas illum. Pecora tibi ſunt 8 Attende illis,

Gα ſi ſunt atilia, perſover ent apud te. Hoc aliquis ad gregem
Eiruüaalem animatum reſerre poſſit, quod parum putet intereſſe Siritus ſancti,
5 lit rain

— —

—

⸗

Pars VL. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam. 242&

atrum pecoribus curam impendamus, neecne. At mihbi longè ſuayius ſapit, K
cum de ſervis & ſaliis & ſamilia DEUI'M monentem audio, etiam de re fami-
liari honeſtum prudensque conſilium dantem audio. Nain & ipſa res familiatis
in ſanctos piosque uſas exgendi debet, praſertim ab iis, quorum intereſt, vel
pauperes vel Eccleſiæſticam familiam alere. Ira non erit prater ſinem divinæ le=
gis, qui eſt charitas, etiam de tuendo grege, de ineundo convivio, de vitando
are alieno præcipere. Ita P. Acoſta; cui quidem aflentiendum, quod
circa do ctrinas directè reſpicientes honeſtatem moralem, cui contrave=-
niri nequeat ſine poſitiva deordinatione rationis morali, ecipséô pecca-
minoſa, non ſit quærenda allegoria niſi per ratiocinationem tacitam à
pari, aut fimili; minimè tamen huic Doctori adſtipulandum eſt, dum.
Mlam curam divinam extendit etiam ad leges prudentiæ œconomicæ aut
politicæ, quibus contraveniri poteſt ſine deordinatione rationis morali
ſeu peccato-veniali. Si enim DEUS ſua revelatione ſe extendere vo-
luiſſet in uno vel altero caſu ad ea objecta, quæ ſunf miniſterialia ſeu
inftrumemtalia ad uſus humanos, eò quod poſtim aut debeant ordinari
ad fines bonos, debuiſſet etiam tradere univerſas artes, & feientias.
Quod ſi illi non placuit, dare inſtructionem de toto apparatu ſcientia-
rum & artium naturalium, non eſt conſentaneum, eum voluiſſe con-
ferre notitiam de minima earum artium parte. Itaque fatendum, quod
ejusmodi principia œconomica, vel politica in Scripturis non doceantur
ratione ſui; ſed tantüm ſerviant ad formandum argumentum à pari, à
Rmili, à majori ad minus in ordine ad doctrinam moralem directivam
liciti aut illiciti, prout fit in datoexemplo; ubi eæ eo, quod ne qui=-
dem pecora utilia prudenter dimittantur, trahitur motivum ad non di-=-
mittendum fidelem ſervum inopem, quod pertinet ad obligationem
æquitatis naturalis, adeoque ad honeſtatem moralem. Verum tamen
eſt, quod ejusmodi proverbia, & doctrinæ morales patiantur ſenſum
allegoricum per accommodationem à ſimili, aut à pPari.

lertia. Prophetiæ direlctè braænuntiantes de Chriſto, da
Eccleſia, aut de alio euentu N. T, non ſunt aliſegoriis g
tenltangk«, alit onerand«k. Ratio eſt, quia ubi reperitur objes
Cum literale locutionis divinæ attentione humana & divina dignum,
non eſt veroſimile, DEIM voluiſſe attentionem noſtram avocare ad
aliud objectum figurale. Sic etiam ſentit P. Acoſta l. cc. ubi ſic loqui=

tur: Quod de praceptis moralibus diæxi, idem multo amplius tenendum eſt im

Hh zZ bie

.

244 Prolegomenorum in Sacram Seripturam

explicandis prophetiis de Chriſto & Eccleſia. Neque enim oportet, illas friveæ-
lis allegoriis extenuare, ut ſanctus doget Hieronymus (in c. I. Mal.) Reglla,
ait Hieronymus, Soripturarum ſt ubi manifeſtiſſima brophe-
tia de fuluris exitur, per incerta altegoriæ non extenuare,
quæ ſoeripta ſunt.

Quarta. Quacunque in Eiteris Apoſtolicis aut Evange

licis teſtimonia proferuntur, hac lege eplicanda ſüunt, ut
non allegoricis ſenſibus debilitetur veritas Evangelica pro-
Phetata. Ita P. Acoſta l. cc. Ratio patet ex priori Regula.
Quinta. Quacunque in E. T. hiſßzoricè recenſentur, niſi
Rſtatim in cortice præſeferant inſtrubtionem pro directione Ec-
cleſiæ in rebus Pidei ſeu morum, aut requirantur au complen-

dum nexum literæ, prater ſenſum literalem continent ſen-

ſum ſiguralem, vel allegoricum, vel tropologicuml vel ana-

SLogiclm. Ratio eſt, quia, ut teſtatur Apoſtolus Rom. 15. v. 4. Qua-
cunque ſeripta ſunt, ad noſtram doctrinam ſeripta ſunt. & 2. Tim. 3. v. 16.
Omnis Scriprura divinitus inſpirata utilis eſt ad docendum ad arguendum, ad cor-
ripiendum, ad erudiendum in juſtitia. Igitur ſi non reperitur utilis doctrina
in ſubſtantia aut circumſtantia texts, quærendus eſt ſenſus utilis ex in-
terpretatione figurali. Excipiuntur tamen particulæ & partes oratio-
nis, quæ requiruntur ad complendum nexum, & ſenſum utilem pro-
poſitionis. Has enim excipit D. Auguſtinus l. 16. de Civit. c. 2. his ver-
bis: Non ſane omnia, quæ geſta narrantur in ſanctis literis, aliquid etiam
ſigniſicare putanda ſunt. Sed propter illa, quæ aliquid ſignificant, etiam ea,
qu& nihil ſigniſficant, attexuntur. Solo vomere terra ſcinditur; ſed ut hoc fie-
ri poſſit, etiam mtera aratri membra ſunt neceſſaria. Et ſoli nervi in Otha-
ris atque hujusmodi vaſis muſicis aptantur ad cantum, ſed ut aptari poſſiut, in-
ſunt & catera in compaginibus Organorum, qu& non percutiuntur à canentibus,
ſed ea quæ percuſſa ſonant, his connectuntur. Ita in Prophetica hiſtoria dicun-
tur & aliqua, quæ nihil ſignificant, ſed quibus adbæreant, quaæ ſignificant, &
quodammodo religantur.
Sexta. Qua requiruntur ad complendum ſenſum literalem utilem, etiamſi

in ſe, ac ratione ſui nullam aliam 7 ferant utilitatem, non ſunt

myſti-

— „

1

„

Pars VI. De Arte &ſRegulis interpretandi Sripturam. 24 5

myſticis expoſitionibus, aut altegoriis exponende. Patet ex
dictis præcedente regula. ”ẽMẽðß
Septima. Omnia pracebtalegalia aut cæremonialia in V. T.
Moyſi, aliisque probhetis data, etiamſi haberent ſonſum li-

teralem utilem, continent univerſim ſonſum ſcguralem.

Ratio eſt, quia D. Paulus ad Heb. 10. v. I. univerſim docet; legem eſſe
umbram futurorum. Idem I. cc. c. 9. præcipua veteris tabernaculi officia
& partes non ſolàùm explicat allegoricè, ſed etiam teſtatur, eas allego-
rias fuiſſe intentas & inſtitutas à Spiritu ſancto. I'ln ſecundo, inquit (ta-
bernaculo) ſemel in anno ſolus Pontifex (introibat,) hoc Rignißicante Spiritu
ſanclto, nondum propalatam eſſe ſanctorum viam. - quæ parabola eſt temporis
inſtantis. - neceſſe eſt ergo exemplaria cœleſtium his mundari; ipſa autem cæ-
leſtia melioribus boſtiis; non enim in manufacta Sancta Sanctorum JESsIS in-
troivit, exemplaria verorum, ſed in ipſum cœlum. Idem c. 8. v. 5. dicit:
quod Judæi exemplari & umbræ deſerviant cœleſtium.

Octarva. Omnia aclta & falta, quæ recenſontur in libris
biſtoricis V. T., etiamſi frequenter contineant ſonſum lite
ralem atilem, imitanaorum aut vitandorum gratia, conti-
nent ſimul ſenſum ſigaralem. Heæc Regula fundamentalis Ppro-
batur ex Scriptura & conſenſu Patrum. D. Paulus nullum ferme ge-
nus rerum in V. T. narratarum omittit, cui non tribuat ſignificatio-
nem figuralem. In Epiſtola I. ad Corinth. c. 10. ait: Patres noſtri omnes
ſub nube fuerunt, & omnes mare tranſierunt; & omnes eandem eſcam ſpiritua-
lem (Manna) manducaverunt, & omnes eundem otum ſpiritualem biberunt;
bibebant autem de ſpirituali conſequente eos (ſaltem per effectum, nempe
per aquam ex petra proffuentem, & inquantum eundé per gyrum repe-
titis vicibus conſpiciebant de novo per valles priorem montem in de-
ſerto) petra; petra autem (præfigurata) erat Chriſtus. Hac autem in ſigu-
ra facta ſunt noſtri; ut non ſimus concupiſcentes malorum, ſicut & illi concu-
pierunt, neque idololatræ eßiciamini, ſicut quidam ex ipfis; neque Ffornicemur,
icut quidam ex ipfis fornicati ſunt, & ceciderunt una die viginti tria millia;
neque tentemus Chriſtum, ſicut quidam eorum tentaverunt, & 4 ſerpentibus pe-
rierunt, neque murmuraveritis, ſicut quidam eorum murmuravetunt, & perie-
runt ab exterminatore. Hac autem in ſigura contingebant illis. Ita Apoſtolus.
Si ergo & delicta, & ſupplicia judæorum, fuerunt figura futurorum
. FIh 3 multo

246 PBrolegomenorum in Sacram Scripturam
multo magis & alia facta V. T. erunt figura futurorum. Idem ad Heb. 4.
v. g. & c. II. 12. 13. docet Sabbatum Judæorum, inſtitutum ab initio
mundi, eſſe figuram Sabbatismi in eœlo; Jeruſalem eſſe figuram cœ-
leſtis Jeroſolymæ; & terram promiſſam eſſe figuram cœleſtis patriæ; &
montem Sina efle figuram fuperni montis Sion. Si ergo in his rebus
reperitur figura, eadem eſt ratio de omnibus. .
Nona. Hiſtorialia, gia rebperiuntur in libris Macha-
baorum, in Evangelüis, &' in Acdtis Apoſto orum, non
ſant bPræſiglural a IPaltuv orum „ conſcaquenter, niſi in particulari
textu reperiatur ſpeciale indicium ſignificationis ſpiritualis, non ſunt
exponenda allegoricè. Ratio eſt, quia in Actis Chriſti & Apoſtolo-
rum datur impletio præteritorum; nec ex Scriptura & traditione ha-
betur fundamentum, quod ex inſtitutione divina habeant rationem
Egni, ſignificativi futurorum. De libris Machabæorum conſimiliter
ex traditione non habetur fundamentum dicendi, ea ada habere ex
inſtitutione divina rationem ſigni ad placitum, ſignificativi futurorum;
cum nullus Patrum illas hiſtorias conſueverit interpretari allegoricè.
Hujus ratio forte eſt, quod non ſint compilatæ ante adventum Chriſti
nec publicatæ ante promulgationem Evangelii. Dicitur autem in Re-
gula; niſi in quopiam textu veperiatur ſeciale indicium lignificationis ſpiritua⸗
lis. Quia nonnunquam in textu exprimunctur ejusmodi circumſtantiæ;,
quæ viderentur fruſtra adjectæ, niſi adjectæ fuiſſent innuendi myſterii
causâ. Exemplum habetur in illo textu oannis 4. JEöIIS fatigatus ex
itinere ſedebat ſupra fontem; erat autem hora quaſi ſexta. Ubi non appa-
ret, quare exprimenda fuerit circumſtantia fatigationis, & temporis»
niſi alicujus rei ſignificandæ causs. Idem dicendum de aliis quibus-
dam circumſtantiis vitæ Chriſti, v. g. quod nocte natus ſit, quod re-
clinatus in præſepio, quod in prora navis dormierit, quod è navi
docuerit; quod ſupra fluétus ambulaverit, & Petrum ambulare fecerit;
quod ventis præceperit; quod tributum ex ore piſcis ſolverit; quod
luto cœcum ſanaverit &c. &c. quæ omnia allegoricè exponenda ſunt;
uia aliàs non eſſet ratio, cur iſta tam exactè narrentur &c. Hine
& Apoſtolus ad Heb. 13. v. 12. ponderans, quod Chriſtus vitam ſuam
clauſerit extra eroſolymam, obſervat, id non ea de cauſa ſolùm con-
tigiſſe, ut impleretur prophetia præcedens, expreſſa in præcepto di=
vine cremandi corpora extra caſtra; ſed eriam ut aliud quidpiam ſigni=
ficaretur;

.

S —☛ E

— L5
— *%

ð

15

.

Pars VI. De Arte & Regulis interpretand Feripturam. 247

ficaretur, videlicet; nos non habere in terris manensem éipitatem, N
loquitur. Hinc
Decima. Etiam in vita Chriſti circumſtantiæ, quæ non

Jerviunt pro exemplo imitationis, aut pro iltuſtranda do-

Arina religionisz nec regairuntur ad texendum felum nar-
rationis, allegoriæ innuenae causd factæ & ſoriptæ eſſe
inteltigenda ſünt. Heæc Regula probatur ex conſtanti traditione;
ex communi videlicet ſenſu Patrum & Interpretum. Sic D. Auguſtinus
tract. r5. in JOa. expendens præfatam Chriſti fatigationem ad puteum
Jacob ait: Jam incipiunt myſteria; non fruſtra fatigatur J EsUS: fatigatur
ab itinere; & ſedet; & juaxta puteum ſedet; & boza ſextaà fatigatus ſedet.
Omnia ifta innunnt aliquid; indicare volunt aliquid; intentos nos faciunt.
IUndecima, Etiam nomina propria, numeri, pondera,

& menſuræ, niſt requirantur ad complendaum utilem ſen-

ſum, ſignißcationis allegoricæ causä eéxpreſſa fuiſſe cenſen-

da ſünt. Hac regula ſequitur ex prima Regula D. Auguſtini, ubi
ait: Quidquid in ſermone divino neque ad morum honeſtatem, neque ad fidei

veritatem propriè referri poteſt, fguratum eſe cogneſce. I. cc. Idem con-

firmatur ex D. Chryſoſtomo Hom. 24. in Gen. Nomina propria, etiam
ſola ſi recenſeantur in ſacra Scriptura, non contemnantur. - (Cum enim
myſterüs tota gravida ſit &riptura, quis ambigat vel in ipfs nominibus propriis
ſeu impoſitione, ſen interpretatione multum theſaurum dockrina latere? Idem
probatur ratione D. Auguſtini, ubi oſtendit, Hiſtorialia V. T. intelli-
genda eſſe ſimul in ſenſu allegorico; Quis, inquit, niſi mente perverſus
inaniter contendat, libros per annorum millia tantâà religione & tam ordinatæ
ſucceſſionis obſervantid cuſtoditos (fuiſſe) ad ſolas res geſtas illic intuendas?
Cum praſertim dicat Apoſtolus, omniæ illis in figura contigiſe, & ad no-

ſKtram doctrinam ſcripta efe? l. 15. de Civ. c. 27. Hec ratio à fortiori

urget circa numeros, menſuras, pondera, nomina. Videantur eti am
dicta part. 3. quæſt. 1. ubi reperiuntur plures textus Patrum hanc regu-
lam confirmantes.
Q. IX. Quæ Regulæ obſervandæ pro eruendo ge-
nuino ſenſu allegorico, tropologico, & anagogico?

Rep. Regulæ poſſunt eſſe ſequentes.

Primas

—

248 Prolegomenorum in Sacram & ripturam
Prima. Nultas aamittenauselt ſenſits Allegoricus, Tro-
ologicus, aut Anagogicus, niſi in ipſa Scriptnra aut per
Iraditionem alicubi declaratus. Ratio hujus Regulæ eſt; quia,
ut D. Thomas oſtendit, ſignificatio Allegorica, Tropologica, & Ana-
gogica per hoc differt à purè accommodatitio, quod illa ſit ex inſtitu-
tione divina; de hac autem nobis conſtare nequit, niſi ex revelatione
per Scripturam vel Trackitionem. Itaque omnes expoſitiones figurales
Scripturæ, five pertineant ad myſteria fidei, ſive ad doctrinam mo-
rum, ſive ad promiſſiones gratiæ & gloriæ, niſi eruantur ex ipſa Scri-
ptura, pro accommodatitiis habendi ſunt. Eadem Regula probatur
ex D. Auguſtino L 2. de Doctrina Chriſt. c. 6. ubi ait: MWihil fere de ob-
ſcuritatibus ſacra Scripturæ eruitur, quod non planiſſimè dictum aiibi reperia-
tur. Idem I. de vera religione c. 17. & alibi ſæpius dicit: Vetus Teſta-
mentum eſt occultatio sovi, & novum manifeſtatio veteris Idem proin
etiam exiſtimandum eſt circa ſenſum figuralem latentem in figuris V. T.
Eadem Regula probatur etiam ex D. Thoma, qui Quodl. 7. art. 14. ſic

habet: Manifeſtatio alicujus veritatis poteſt fieri rebus & verbi. Actor

autem rerum non ſolum poteſt verba accommodare ad aliquid ſignifi candum,
ſed etiam res poteſt diſponere in figuram alterius. Et ſecundum hoc manifeſta-
tur in &riptura veritas dupliciter. Uno modo ſecundum quod res ſignificantur
per verba; & in hoc conſiſtit ſenſus literalis. Alio modo, ſecundum quod res
ſunt figura aliarum rerum, & in hoc conſiſtit ſenſus ſpiritualis. Et ſic & ripturæ
(ex inſtitutione divina) habent plures ſenſus. Ibidem art. 16. C. oſtendit,
quod ſenſus figuralis, ſeu ſignificatio rerum conveniat ſoli Scripturæ
ſacræ, & non libris aliorum Scriptorum. Dicendum, inquit, quod ſpi-

ritualis ſenſus ſacra scriptura accipitur ex hoc, quod res curſum ſuum pera-

gentes ignificant aliquid aliud. Sic autem ordinantur res in ſuo curſu, us ex
eis talis ſenſus poſſir accipi; quod ejus ſolius eſt, qui ſua providentia res Fu-
bernat, qui ſolus DEUS eſt - DEUIS enim adhibet ad ſignificationem aliquo-
rum ipſum curſum rerum ſua provigentia ſubjectarum. Poſtquam autem
S. Doctor hoc modo oſtendit, ſenſum allegoricum, tropologicum, &
anagogicum eſſe ex infſtitutione divinâ, qua DEUS non ſolùm ſic di-
ſpoſuit curſum rerum, ut ſervirent ad rationem ſigni, ſed eas etiam
u inſtituit in rationem figni ſignificativi ad placitum; ſolvit objectio-
nem aſſerentem, ex hoc aperiri occaſionem explicandi ſcripturam, ut
quisque vellet; ac docet, id non conſequi; quia explicatio figuralis eſt
petenda

me — — - ——ð

Pars Vn. De Arte & Regulis interpretandi &ripturam. 24

petenda ex declaratione ipſius Seripturæz. Ad3. inquit dicendum, quack
ſicut dicit Auguſtinus in l. de Doct. Chriſt. nihil eſt, quod occultè, in aliquo
loco ſacra Stcziptura tradatur, quod non alibi manifeſtk exponatur. Unde
Hpiritualis enpoſitio ſemper debet habere fulcimentum ah aliqua literali expoſi-
tione ſaeræ criptara; & ita vitatur omnis erroris occafiio. .
Secunda. Myltus admittenaus eſt ſenſas Aldogoricus, Tro-
bpologicas, aut Azagogicies, niſs ongruat conteætai, Hæc
maximi momemti Regula fumitur ex D. Thoma, qui de potentia quæſt.4.
ſic ſcribit: Aliud eſt, ne aliquis alios fenſus (Præter literalem), qui poſunt
ſalyva circumſtantia literæ & ipturæ aptari, penitus excludat. — Umde omnis
veritas, quæ ſalvà literæ circumſtantia poteſt & ripturæ aptari, eſt ejus ſenſus.
Itaque D. Thomas nullum cenſet admittendum fenfum figuralem, niſi
congruat circumſtantiæ literæ, id eſt comextui. Et ratio eſt, quia non
foret conforme divinæ prudentiæ, ſrin una continua ſerie contextůs,
ubi interveniunt v. g. plura nomina propria, varii numeri, diverſa pon-
dera aut menſura, voluiſſet ſigniſicare decem aut viginti terminos ſim-
plices ſine ulla eerundem compoſitione, connexione, vel affirmatione.
Ex quo ſequnur; ſi in continua quadam ſerie contexts occurrant ejus-

modf res, de ſe quidem fignificativæ in actu primo, non tamen ſignifi=-

cent in actu ſecunde, niſt congruant contextui, ita ut ſint pars allego-
riæ cujusdam cum contextu continuæ. Confirmatur ex D. Hieronymo,
qui & ipfe in c. I. Habacuc hane conditionem in ſenſu Tropologico,
alioquin liberiore cæteris requirit. Fropologiæ, inquit, libera eſt, &
his tantàm legibus circumſeripta, ut pietatem ſequatur, inteiligentig ſermo=
nisque contextum; nec. in rebus multum inter ſe contrariis violenta lit copu⸗
landis.
TertiYa. Wuanaocunque vel unica pars cujusdam totius
aut generis per ſamribturam explicatur in ſenſit allegorico,
omnes iltius totius partes, & omnes ileius generis ſpecies per
analogiam in ſenſit allegorico explicanax ſunt, quousqueid
bermillil ILulzect a mat 6„rIIH:. v. g. Si aliqua pars paradiſi, arcæ Noëmi-
cæ, Tabernaculi, Templi Salomonici, populi Ifraelitici, Sacrificiorum, vi-
Rimarum, cæremoniarum legis, veſtium ſacerdotalium, vaſorum ſacro-
rum, ſuffituum, corporis humani, Iyderum, elementorum, bruto-
rum, arborum, fructuum Ge. reperitur in ipſ: Scriptura expoſita in
ſenſu allegorico, vel tropologico, omnes partes paradiſi, arcæ, ta-
1X. berna-

250 Prolegomenorum in Sacram Kripturam

bernaculi, templi &c. &c. & omnes ſpecies fructuum, arborum, bru-
. A :. ——. . . .
rorum &c. ſiſtendé intra analogiam, allegoricè exponi poſſunt, ac de-

bent. Neque talis expoſitio vocari poterit accommodatitia, niſi per
extenſionem; eaque, ſi attingat analogiam partium, verè erit intenta à
Spiritu ſancto. Dicitur autem: quousque id permittit ſubjecta materia;
quia ubi ſiſtit analogia partium figuratarum inter ſe, etiam allegoria
finienda eſt. Hanc limitationem ponit D. Hieronymus in c. I. Jonæ,
ubi ait: Apoſtolus Agar & Saram ad duo Teſtamenta refert; & tamen non
omnia, quaæ in Hiſtoria illa narrantur, tropologicè interpretari poſſumus. Et
ad Epheſios de Adam & Eva diſputans ait: Sacramentum hoc magnum eſt.

Ego autem dico, in Chriſto & Eccleſia. Nunquid totum principium Geneſeos

C fabricam mundi & hominum conditionem ad Chriſtum & Eccleſiam referre
poſſumuss Ilud etiam, quod ab eodem Apoſtolo ſeribitur: Bibebant de ſpiri-
tuali conſequente eos petra; petra autem erat Chriſtus; nequaquam nos arctat,
ut omnem Exodi librum referamus ad Chriſtum. Quid enim poſſumus dicere;
quod hac petra à Moyſe percuſſa ſit non ſemel, ſed bis? quod aquæ fluxerunt,
& torrentes repleti lunt? Num univerſam hujus loci bhiſtoriam ſub occaſione

cogemus ſub leges allegoriæ, & non potius unusquisque loçus ſecundum hiſtoria

diverſitatem diverſam accipiet intelligentiam ſpiritualem? Hæc Regula eſt cla-
vis univerſalis ad omnes fſenſus allegoricos, tropologicos, & anagogi-
cos totius Scripturæ. Probatur autem ex Regula Tichonii de genere &
ſpecie, à D. Auguſtino collaudata, & recenſita ſuperius quæſt. 5.
Quarta. Quandocungue aligua res, cujus alicubi in
Soriptura literaliter ſit mentio, alibi ſumitur metaphoricè

in ordine ad Doctrinam morum, ea metaphora pro allégo-

ria tropologica habenda ſt Hec regula iterum aperit ingentem
campum pro ſenfibus tropolôgicis; quia locutiones metaphoricæ do-
Rtrinales, quæ reperiuntur in Novo Teſtamento, in Prophetis, Pſalmis,
& libris ſapientialibus, ſunt allegoriæ tropologicæ, ab ipſomet Spiritu
ſancto tacitè explicatæ, ac feſpeétivæ ad res, unde metaphoræ ſumptæ
ſunt. Sic v. g. quando in N. T. eſt ſermo de frudtu bonorum operum,
de ſemine verbi divini, de ſcuto fidei, de lorica juſtitiæ, de gladio ſpiritus,
galea ſpei, luce ædificationis, ſale ſapientiæ, fermento donorum, yſo
juſtificationum, ſuſitu orationum &c. manifeſtum eſt, exinde ſumi
occaſionem poſſe, omnia arma, fructus, ac res ejusmodi, quorum in
veteri Teſtamento quoad ſenſum literalem fit mentio, rcchiſim per
. analo-

—

— e

hel
4

..
tenn

⸗

mis;

ritu.
pte
um,
tus,
M
IN
ain

per

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Scripturam. 25

analogiam explicandi in ſenfu tropologieo; & ſi analogia attingat to-
tum analogatum à Spiritu ſancto inſinuatum ex contextu, reverà ejus-
modi ſenſus tropologicus erit à Spiritu ſanéto directè intentus. Idem
proportionaliter dicendum de terminis metaphoricis reſpicientibus ad
ſenfum anagogicum v. g. ubi fit mentio theſauri cœleſtis, de nuptiis ſponſi,
de denario &c. quæ omnes metaphoræ ſunt tacita explicatio anagogica
ejusmodi terminorum literaliter in V. T. recurrentium. Regula autem
hæc probatur ex ſenſu Patrum, qui hoc genere interpretanqi familia-
riſſimo cenſent ſe attingere mentem Spiritus ſancti; prout præſertim
relucet ex operibus moralibus & Homiliis D. Gregorii M.
AQ. J. Quæ ſint Regulæ pro eruendo ſenſu pro-
pheticoę? . “
Reſp. Pro eruendo ſenſu prophetico poſſunr ſervire hæ Regulæ.
Prima. Wuando in hiſtoria V. T. nultum reperitur obie.
Aum congruum probhetik, in ſenſit prophetico de Chriſto
S& Eccleſia &c. verba ſumenda ſint. Exemplum habetur in
Pſalmo 109., quem ipſemet Chriſtus oſtendit eſſe prophetiam de Meſ-
ſiæ divinitate, quia in V. T. nullus reperiri poterat, cui David congruè
conferret titulum ſui Domini. Quomodo ergo, inquit, David in ſpiritu
vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo? & David vocat
eum Dominum, quomodo filius ejus eſt? Math. 22. v. 43.
Secunda. Quando in V. T. reperitur objectum congruum prophe-
tiæ, ſed cum éircumſtantiis & proprietatibus illi objecto non congruen-
tibus, Prophetam ab objecto immediato prophetiæ tranſüſſe ad figuratum
aliud remotum exiſtimandum eſt. Hæc Regula ſumitur ex D. Hiero-
nymo in c. 30. Iſaiæ, ubi ait: Omnes prophetarum repromiſſiones, qu&

excedunt mediocritatem illius temporis, ad Chriſti referamus adyentum. Ex-

empla habentur in decem ultimis Capitulis Iſaiæ, ubi præclara vaticina-
tur de Jeruſalem, de Sion, de populo DEI; quibus tamen attribuit pro-
prietates, nunquam impletas in V. T.. Itaque in ejusmodi prophetiis
habentur duo objecta, unum literale ac hiſtoricum immediatum, alte-
rius rei præfigurativum; alterum autem præfiguratum ſeu allegoricum
objetum mediatum. & quis autem objiciat; quod videatur abſurdum,
proprietates objecti præfigurati attribuere objecto præfigurativo, in
quo verè nunquam ecxiſtunt, ut proin iſte modus prophetandi tan-
HMU Ii 2 quam

252 Prolegomenorum in Sacram Seripturam

quam dedecens DEUM rejiciendus ſit: Reſpondetur; etiam in mode
loquendi vulgari ſic eſſe receptum, ut proprietates, quas conſtat ex in-
tentione loquentium referri ad figuratum, ex medo tendendi videantur
referri ad figuram. Sie quis alteri oſtendens imagines diverſorum Im-
peratorum, digit intendens in imaginem Neronis dicet: bic eſt Iy-
rannus; & ad imaginem Ludovici pii: hic eſt probus. Quamvis nec ima-
go nec ſtatua ſit crudelis aut pia. Itaque dicendum ; quod eo tempore,
quo ejusmodi prophetiæ in ſenſu literali implebantur, evidens homi-
nibus efſe poterat, objectum prophetieum literale eſſe actu impletum:

& cum non referret omnes proprietates in prophetia expreſſas, etiam

evidens ipſis erat, eas proprietates ad aliud quoddam præfiguratum à
propherta relatas eſſe, utpote de cujus veracitate ex iis, quæ cerne-
bant eſſe impleta, dubitare non poterant. .
lortia. Quanao propheta in media prophetia ſubitöé ſine
alla connexione videtur tranſire ab uno obzjelto ad aliud
totaliter diſparatum, ilte tranſitus pro nova Ectaſi pro-
phetica intencalaris er commonitorio guodam obieclto ante-
cedenté occaſionata habendus ſt Hec Regula ſummè utilis eſt
ad explicandas plures prophetias directè verſantes circa Chriſtum &
Eecleſiam; lieet reperiantur in medio eurſu prophetiæ alterius, directè
verſantis circa varios eventus populi Judaici. Senſus autem Regulæ
eſt, quod pro hetæ prænuntiantes de futuro ſtatu gentis Judaicæ, ad-
verſo vel roero frequenter deferantur ad objecta, quæ aliunde
norunt, aut de novo intelligunt eſſe præfigurativa Chriſti & Eccleſiæ.
Quando ergo in medio curſu prophetiæ hiſtoricæ de ſua gente defe-
d ejusmodi objecta, v. g. Jeroſoymam, Sion, populum afflictum,

runtur a lun
&c. ſubitèò recordantur, ea eſſe figuram Chriſti, & ejus

Salomonem,

Eccleſiæ, quæ eſt corpus Chriſti. Itaque pro ingenti amore & atten-

tione, quibus feruntur erga Chriſtum promiſſum & Eceleſiam, acce-
dente ad eam diſpoſitionem perfectam auxiliò diviné, ſtatim abripiun-
tur in Ectaſin, in qua toto amore & tota attentione hærent in ipſo pro-
totypo, totaliter neglectéô commonitori, & filo prioris prophetiæ hi-
ſtoricæ. In ea proin nova Ectaſi vident nova circa prototypon myſteria,

in quibus obſervandis & annotandis tamdiu perſeverant, quamdiu du-
rat intercalaris Ectaſis ac viſio. Ceſſante autem intercalari Ectaſi ad
lum propheriæ Prioris hiſtoricæ de ſua gente redeunt., Excmplum

habetur

—

Pars VI. De Arte & Regus interpretandi Seripturam. 275

rn

habetur in actis plurium Sanctorum, qui dum in medio Pſalmodiæ,
Leionis ad menſam, colloquii &c. deferebantur ad verba, vel ſigna,
commonitoria certi myſterii, ad quod tenerrimè afficiebantur, ſtatim
fluebant lachrimæ, & frequenter abripiebantur in Ectaſin. Sic D. Petre
de Alcantara & D. Thereſiæ ſæpius ac fermè ordinariè contingebat,
quando colloquebantur de bonitate DEI; & B. Petro Forerio, quande
in Vigilia Nativitatis legebatur, aut ipſe in menſa præiegebat myſte-
rium Incarnatienis. Conlimile quidpiam conſpicitur in vehementer
amantibus. Dum enim conſpiciunt effigiem amati, aut verſant dona-
rium ab eo acceptum, vel audiunt ejus laudes, nonnunquam ita ab-
ſorbentur in amato, ut nec amplius attendant ad effigiem, nec ad do-
naria ſeu commonitoria alia, nec ad colloquentes. Cum ergo etiam
DEUS circa Ectaſes ſoleat communiter attendere ad diſpoſitiones ejus,
ui in Ectaſin ab eo eſt rapiendus, ejusmodi Ectaſes intercalares non
ſinr ubique comminiſcendæ gratis, ita ut nulla reddi poſſit ratio, quaſi
ſe haberent per modum ſubitæ coruſcationis fortuitæ; ſed ibi ſolàm
admittendæ ſunt, quando in contextu præcedente reperitur & aſſignari

poteſt congrua ejusmodi tranſitionum Ectaticarum occaſio. Cæterùm

Regula probatur ex eo, quiaex Patribus certum eſt, quod Propheræ
occaſione eventuum prænuntiatorum pro tempore propinquo, ſubite
franſeant ſine ulla connexione ad prop hetias de Chriſto & Eccleſia, &
de eventibus novi Teſtamenti; neque hactenus ejusmodi tranſitionum
aſſignata eſt melior ratio, methodus, & Regula. D. Gregorius Hom.
7. in Ezeh. dicit: Conſuetudo prophetia eſt, nunc iſta, nunc illa conſpiceres
& ab aliis in aliud ſubitò verba derivare. Et Rupertus Abbas in Oſeæ c. I.
Propheta eum mittterentur ad pronuntiandum è longinquo adventum Chriſtis
ſimul etiam de propinquo datum vel injunctum eſt ilis prophetare illud, in quo
citius veraces comprobari poſſent; ut cum illa prophetiæ pars completa eſſet,
ilud quoque quod reliquum vel maximum erat, de adventu Meſſiæ verum fore

convinceretur. Siquis objiciat; hunc modum prophetandi eſſe verſatilem,

deceptioni facili obnoxium, indeterminabflem, adeoque indignum
DEO, Reſpondetur, Judæis perſpectam fuiſſe veracitatem prophetarum
ex impletione cæterorum; ipfis etiam perſpecta erat conſuetudo ejus-
modi Ectaſium & tranſitionum in prophetis; ſciebant etiam, quænam

a u impleta eſſent ex antecedentibus & conſequentibus, itaque facile

internoſcere poterant Ectaſes ac viſiones intercalares, earumque à pro-

phetia hiſtorica diſtinctjonem per traditionem ad poſteros Kanirere,
lLi z Nohis

4

254 Prolegowenorum in Sacram Scriptaram

4

Nobis autem pro Criterio ac diſcretivo probabili viſonum intercalarium
ſervit hiſtoria vetus, & adducta iſta de requiſito commonitorii atque
oecaſionis congruæ regula.

Quarta. Wu«x eſt regula verborum propheticorum, ea-
dem eliam & iſtonum probheticarum, & acltionum. U
enim D. Gregorius l. 22. Mor. c. 21. & Hom. 11. in Ezechielem obſer-
vat: Hoc quoque mirandum habent libri prophetarum, ut eorum non ſolum
dicta, ſed etiam res geſtæ prophetia ſit. Sic Jeremias c. 13. jubetur lumba-
re ſuum abſeondere in petra ad Euphratem. C. 16. jubetur ire in do-
mum figuli, ubi reperit figulum loco vaſis difſfracti conficientem aliud.
G. 24. videt calathum plenum ficis. C. 27. jubetur imponere vincula
collo ſuo. Quæ omnia juxta primam, & ſecundam regulam exponen-
da ſunt. 3 S
D. XI. Quinam ſint Idiotiſmi Hebraici, in Vulgata
retenti?

Reſp. P. Turre tom. 3. tract. 3. quæſt. 3. enumerat ſequentes.
1. Hbrai loco adjectivi ſumunt ſubſtantivum in Genitivo. Sic dicitur
Ruth 3. V. I I. Scit populus, te eſſe mulierem virtutis. Et Pſ. 20. v. 4. Pra-
veniſti eum in benedictionibus dulcedinis. Et Iſaiæ 26. v. I. Urbs fortitudinis
noſtra Sion. Et Pſ. 5. v. 8. Virum ſanguinum. Et Iſaiæ §53. v. 3. Virum
dolorum. Et Oſeæ I. v. 2. Jume tibi uxorem fornicationum. Et Sap. 5§.
v. 17. Diadema ſpeciei. In quibus omnibus ſenſus eſt; mulierem vir-
tuoſam, benedictionibus dulcibus, urbs fortis, vir ſanguinolentus, vir
plenus dolorum, mulier fornicaria, diadema ſpecioſum.
2. Participia geminata cum verbo ſignificant modum intenſionis, vel ex-

tenſionis. Sic Thren. I. v. 2. Plorans ploravit. Et Oſeæ I. v. 2. Fornicans

fornicabitur, idem eſt ac, intensè ploravit, diu fornicabitur; ubi notan-
dum, quod Hebræi loco participii ponant infinitivum: plorare ploravit,
fornicari fornicabitur. Vide infra Num. 25. & 26.
3. Res dicuntur vocari hoc vel illo nomine, pracisè quia illis convenit
ßenificatum nominis. Sie Iſaiæ 9. v. 6. dicirur: Vocabitur nomen ejus Ad-
mirabilis, Conſiliarius, Deus fortis, Pater futuri ſaculi, Princeps pacis. &
c. S. v. 3. Voca nomen ejus; accelera, ſpolia detrabe, feſtina pradari; & ta-
men Chriſtus nunquam fuit appellatus his nominibus; quamvis ei con-
Veniat ſignificatum horum nominum.

4A. Con⸗

–

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam. 25 5

4. Congregare idem quandoque eſt ac perdere. Jerem. I0. v. I2. Ca-

dent inter corruentes; corruent scongregans congregabo eos; id eſt, ad mor-

tuos. Et Sophoniæ I. v. 2. Congregans congregabo omnia à facie terræ:
congregabo hominem & pecus; congregabo volatilia cœli, & piſces maris.
5. Fodere interdum idem eſt ac emere, dum videlieet agitur de em-
ptione rerum, quæ foſſione comparari ſolent. Gen. 30. v. 5. Abraham
dicit: In ſepulchro meo, quod ſodi mihi, ſepelies me: quamvis non ipſe ſibi
ſepulchrum foderit, ſed foſffum emerit.
6. Infirmari quandoque ſumitur pro mori, tropicè videlicet, ſumen-
do antecedens pro conſequente, fi fuerit regulariter connexum cum il-
lo. Oſeæ 4. v. 3. Infirmabitur omnis, qui habitat in ea. quod Chaldæus
vertit: Exterminio delebitur, qui habitat in ea.
7. Sape cauſa ponitur pro effectu, & viciſſim effeltus pro cauſa. Zach.
14. v. 19. Qui non aſcenderit de familiis terræ in Jeruſalem, non erit ſuper eos

imber; quod ſi familia gypti non aſcenderit, nec ſuper eos erit, ſed ruina, qua
percutiet omnes gentes, quæ non aſcenderint; hoc erit peccatum Egypti, &

hoc peccatum omnium gentium; id eſt, hic erit effectus peccati.
8. Nomina abſtracta ſape pradicantur de cauſa concreti, ſeu forma in

concreto. Pfſal. 17. v. 1. Diligam te Domine fortitudo mea, id eſt, cauſam

meæ fortitudinis, quæ me denominat fortem. Pſal. 38. v. 8. Quaæ eſt
exſpectatio mea? quæ alia cauſa finalis exſpectationis meæ? Pſal. 70. v. 5.
Tu es patientia mea, cauſa aut motivum ac finis patientiæ meæ. Pfal. 90.
v. 9. Tu eſt ſpes mea, objectum & cauſa motiva ſpei meæx.
9. Adyerbüs latinis in Hebrao interdum correſpondent verba. Jon. 4.
v. 9. Putarne bene iraſceris tu? in Hebræo legitur: Putasne benefecit venit
ira tibi; quaſi dicat, putasne benefactum, quod. venerit tibi ira? Ibid.
Bene iraſcor ego. In hebræo legitur: Benefecit venit ira mihi, ſeu po-=
tius; Benefactum eſt, quod venerit mibi ira. Et Oſeæ 9. v. 9. Profundt
peccaverunt, ſicut in diebus Gabaa. Hebræus legit; profundè ſecerunt, cor-
rupti ſunt, ſicut in diebas Gabaa; hoc eſt, vehementer corrupti ſunt; ſeu,
profundam ruinam ſibi foderunt, quod peccaverint. Iſte Hebraiſmus

in Vulgata retentus eſt Pſalmo 105. v. 13. Citè fecerunt, obliti ſunt operum

ejus, quod idem eſt, ac ſimpliciter: Cito obliti ſunt operum ejus.
10. In brofundum aliquando idem ſonat ac multum vebhbe-
menter. Oſeæ 5F. v. 2. Victimas declinaſtis in profundum. hoc eſt, victi-
marum immolationem declinaſtis, ſeu abhorruiſtis vehementer. Et
Iſaiæ

2 5 G Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Iſaiæ 31. V. 6. Convertimini, ſicut in profundum receſeratis. Hebræus le-
git, ſicut profundam ſeciſtis; & Chaldæus vertit: qia multùm erraſtis.
1I. Idem ſermo in eodem contexta ad easdem perſonas ab eodem lo-
quente aliquoties dirigitur promiſeud in ſecundaæ & tertia perſona. Quod tunc
potiſſimùm fieri ſolet, quando idem ſermo effertur per modum ſen-
tentiæ definitivæ, & ſimul per modum commonitionis, & ſimul per
modum prænuntiationis. Sic Jeremiæ 49. v. 8. dicitgr: Fugite & de-
ſcendite in voraginem habitatores Dedan, quoniam perditionem adduxi ſuper
eum. Et. v. 29. Tugite, in voraginibus ſedete, qui habitatis Aſor - & erunt

cameli eotum in direptionem. Ubi in Hebraico habetur: Fugite; verli
ſunt in profundum babitatores Dedan; exitium adduxi ſuper eum. Et v. 29.
Fugite; profundaverunt habitatores Aſor -— & erunt cameli eorum in dire-

Ztionem. .

12. Conglomeratio terminorum ferme ſynonimorum denotat exaggera-
tionem objecti, v. g. laudis, vituperii, fervoris &c. Pſal. 88. v. 31. Fi
dereliquerint filii ejus legem meam, & in judiciis meis non ambulauerint; ſi ju-
ſtitias meas profanaverint, & mandata mea non cuſtodierint; vilitabo iniqui-
tates eorum. Videbatur ſufficere; ii dereliquerint legem, ſed ad exagge⸗-
rationem placuit DEO tacitè enumerare omnes ſpecies malitiæ, quæ
intervenire poſſunt in derelictione legis; nempe error intelle cs, pro-
fanatio ſacrorum, negligentia in urgenda obſervantia etiam in aliis.
Similiter Dan. 3. v. 51I. dicitur: Quaſi uno ore laudabant. & glorificabant,
& benedicebant DEUIM, quæ conglomeratio denotat fervorem animi,

omni modo, & genere laudis cupientis honorare DEUM.
13. Wibnitur interdum perſona actio, quam cauſat in altero. Pſal. 28.

v. I0. in hebræo dicitur: Dominus diluvium inhabitat, quorum verbo-

rum ſenſum recte attingit Vulgara. Dominus diluvium inhabitare facit.

Oſeæ S8. v. 4. Vulgata retinuit modum loquendi hebraicum; Iyſi regna-

verunt, cum tamen idem ſit fenſus; videlicet, ipfi regnare fecerunt con-

ſtnuendé fibiregem. Morem hunc hebraicum retinuit Apoſtolus etiam
ad Rom. 8. v. 26. Ipfſe piritus poſtulat pre nobis, hoc eſt, poſtulare fa-

cit.

14. Promiſſiones frequenter, fiunt modo imperativo, quando præceſ-
ſit mandatum vel cohortatio ad meritum. Pfal. 33. v. 6. Accedite ad

eum, & illuminamini. Iſa. 5S. v. 2. Audite me, & comedite bonum; ubi

ſenſus eſt, & illuminabimini: & comedetis bonum. Verumtamen hie mo-

dus eſt potius invitantis, aut cohortantis, quàm imperantis.

—

lbi

0*.

J

Pars VI. De Are & Regulie interpretandi Seripturam. 257

15. Aliquando Imperativus ſeu optatipus ſumitur pro futurs, & ali-
quando futurum ſumitur pro Imperativo. Sic Pfal. 11. v. 4. ponitur Impe-
rativus: Diſperdat Dominus univerſa labia doloſa. Et Pfal. 78. v. 6. Ef-
funde iram tuam in gentes. Et Pfal. 9. v. 18. Conpertantur pescatores in in-
fernum; ubi ſenfus eſt: Diſperdet, efundet, convertentur. Alibi verò po-
nitur futurum, & eſt ſenſus imperativus. Deut. 6. v. 4. Diliges Domi-

nam DEIUIM tuum. Et Jerem. 3. v. 19. Patrem vocabis me; ubi eſt ſen-

us: Dilige, voca.
16. Imprecationes in Scriptura non ſunt divina juſtitiæ invita provoca-
tio, ſed jam promiſſæ & parata Zeloſa approbatio. Ita quoad rem Inter-
pretes varii. Siè enim ubicunque in V. T. reperiuntur imprec ationes
erga homines, aut res, apparet, DEUM ſuam vindictam erga ejus-
modi homines jam in Deuteronomio c. 28. 29. 30. & 31. in Prophetis
aliisque locis prænuntiaſſe & promiſiſſe: aut modum ſuæ punitionis e
ga objectum imprecationis jam aliunde revelaſſe. Sic Pfal. 1I. v. 4. di-
citur: Diſperdat Dominus univerſa labia doloſa. Et Pfſal. 78. v. 6. Eſfunde
iram tuam in gentes. Pſal. 68. Obſcurentur oculi eorum, ne videant. Plal.
113. Similes illis fiant, qui faciunt ea (idola.) Pfal. 9. Convertantur pecca-
tores in infernum (ſeu tumulum.) Oſeæ 14. v. 1. Pereat Samatia - in
gladio pereat. Job. 3. Pereat nox, in qua dictum eſt, conceptus eſt homo.
Manifeſtum enim eſt, quod omnes hæ operationes divinæ juſtitiæ in
Deuteronomio & Prophertis veteri illi populo fuerint partim promiſſæ
partim revelatæ; quia ſicut DEUsS veterem populum ad obfer vantias
legis traxit promiſſis temporalibus; ita erga adverſarios legis edidit ora-
cula vindictæ temporalis. His ergo promiſsis divinis ſtantibs lauda-

9 59
r-

pile erat decreta divinæ juſtitiæ approbare, de eorum executione læta-

ri, & eorum impletionem cum debita fubjectione ad ordinem divinæ
ſapientiæ, etiam operationibus vindictæ locum, tempus, modum, S
conditiones præſcribentis, ex motivo cultüs divini adaugendi, & in-
juriæ divinæ propulſandæ, vehementer deſiderare. Nunquam autem
licitæ erant ejusmodi imprecationes etiam in V. T. ex motivo propul-
ſandæ injuriæ perſonalis ſine præcedente revelatione perſonali de prace-
dente decreto divino vindicandi in juriam perſonalem. In Novo autem
Teſtamento, ubi, ſicut ceſſarunt promiſſiones temporalium erga popu-
lum electum, ita etiam ceſſarunt promiſſiones punitionum erga perſe-
cutores populi eleécti, non licet amplius uti illis formulis imprecatoriis
relaté ad pœnas temporales, niſi eas, quas licet inferre, v. g. in bello

juſto⸗

25 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

juſto. Quod enim liget inſerre, id omne & ſolum licet precari, optare, &
imprecati, imprecatione abſoluta. De Imprecatione Jobi pariter di-
cendum; eam pariter eſſe approbationem divinæ juſtitiæ, pro objecto
ſuæ averſionis & punitionis per æternas tenebras conliſtentes in priva-
tione divinæ viſionis, & temporales miſerias plectentis peccatum origi-
nale contractum in die conceptionis rationalis, ſeu nativitatis rationa-
lis. Eſt enim metaphora, diem ſumere pro bonis aut malis in eo ge-
17. Nonnunquam tribuitur rei nomen, quod paulo ante habuit, quam-
vis actu ei non conpeniat. ExCd. I. v. 12. Projecerunt ſinguli virgas ſuas,
quæ verſa ſunt in dracones, ſed devoravit virga Aaron virgas eorum. Hunc
modum imitatus eſt Apoſtolus I. Cor. 10. v. 16. Panis quem frangimus,
nonne participatio corporis Domini eſt? & c. 11. v. 2 8. Sic de pane illo edat.
Ubi ſenſus eſt, ſerpens, qui fuit prius virga: id, quòd prius fuit panis.

18. Interdum numeras ſingularis habet ſenſum pluralem. Jonæ I. v. 5.

Timunerunt nautæ, & clamaverunt ad DEUIM ſuum, & dixit vir ad collegam
ſuum, venite & mittamus ſortes; & convertatur vir à via ſua mala. Sic &
Toelis 2. v. 7. ubi verſio Vulgata habet: Viri in viis ſuis gradientur. In
hebraico legitur: Vir in viis ſuis gradientur.

19. Particulæ comparatiyva, Iſicut guaſt, non ſemper important
aqualitatem, ſed ſimilitudinem inadaquatam. Deut. 18. v. 15. Moyſes de
Chriſto prænuntians dicit: Prophetam de fratribus ſicut me ſuſcitabit tibi

Dominus. Et Joan. 17. v. 22. Chriſtus Patrem pro fidelibus rogat, Ut
ſint unum ſieut & nos unum ſumus. Et Joel. I. v. 8. Propheta viduam al-
loquens ait: Plange quaſi virgo aceincta ſacco.
20. In propoſitionibus copulatis particula negativa Eont poſita in pro-
poſitione pracedente ſape trahenda eſt ad ſubſequentem, etſi non exprimatur.
Iſa. 53. v. 2. Vidimus eum, & non erat aſpecltus, & deſideravimus eum. ſen-
ſus enim eſt, & non deſideravimus eum. Sic & Joa. 15. Chriſtus dicit:
S non veniſſem, & locutus eis fuiſem, peccatum non haberent, ubi haud du-
biè ſenſus eſt: & non locutus eis fuiſſem. Simile habetur Pfal. 43. v. 19.
Et non receſſit retro cor noſtrum, & declinaſti ſemitas noſtras à via tua. Sic
& Pfal. 9. ubi in hebraico dicitur: Quoniam non in finem oblivio erit
pauperis; patientia pauperum peribit in finem; Vulgata recté ſupplet
particulam negativam dicendò: non peribit. =
21. Particula copulativa G interdum ſumitur disjunctiyè. Exodi 12.
V. F.

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Seripturam. 259

V. §. in hebraico habetur: De arietibus & capris akcipietis eum, id eſt vi-
ctimam paſchalem. Ubi manifeſtum eſt, non fuiſſe præceptum immo-
landi duo, ſed tantùm alterutrum, videlicet in defectu agni de ariete
capreolum. Hinc & illa verba Vulgatæ: Juxta quem ritum accipietis &
bœdum; habent eum ſenſum disjunctivum, quod nempe in defectu agni
de ariete aceipiendus ſit eodem ritu capreolus.
22. Hi termini: omnes, univerſt, idem interdum ſigniſicant, ac
magna mitltitudo. 2. Reg. 16. v. 27. Ingreſſus eſt ad concubinas pa-
tris ſui coram univerſo Iſrael. hoc eſt, coram magna multitudine. Et c.
17. V. 14. Dixitque Abſalon, & omnes viri Iſrael. hoc eſt, magna multi-
tudo Iſfrael. Et Iſaias c. 2. v. 2. cum dixiſſet: & fluent ad eum omnes

gentes, quaſi explicaturus ſubdidit: Et ibunt populi multi.
23. Pluralis numerus ſæpius ſupponit disjunctivè pro uno è pluribus. Gen.
23. v. 6. In electis ſepulchris noſtris ſepeli mortuum tuum. hoc eſt, in uno ex
ſepulchris noſtris. Joan. 6. v. 45. Eſt ſeriptum in prophetis: & erunt om-
nes docibiles DEI, hoc eſt, in uno prophetarum, videlicet in Ilaia c. 54.
Sic etiam Judicum 12. v. 7. ubi in Hebræo legitur: Sepultus eſt in civitati-
bus Galaad, Vulgata habet: Sepultus eſt in civitate ſua Galaad; hoc eſt,

in una civitatum Galaad.

24. Hebrai conjugationem verborum ſuturi temporis in tertia perſona

ſæpe ſumunt pro ſubſtantipo, vel particivio. Oſeæ S. v. 13. ubi Hebræus

legit: Ad regem ulciſcetur; Vulgata noſtra vertit: Ad regem ultorem. Et
c. G. v. 9. ubi in Hebræo legitur: Particeps ſacerdotum in via interficient.
Vulgata vertit: Particeps ſacerdotum in via interficientium pergentes de Si-
chem. Et c. 13. v. 3. ubi in Hebræo legitur: Erunt ſicut pulvis turbine
rapietur. Vulgata vertit: Erunt ſicut pulvis turbine raptus. Hic Idiotiſmus
bene notandus eſt; quia licet in his exemplis Interpres reddiderit po-
tius ſenſum, quam verbum; tamen in aliis quibusdam locis ſcripturæ
videtur eſſe retentus hebraiſmus; ubi proin, ſi ali modé non obtinea-
tur ſenſus facilis, licebit pro futuro ſubſtituere ſubſtantivum, aut parti-

cipium, quod in expoſitione Pſalmi 109. ſuum uſum habere poteſt.

25. Participia verborum conjuncta cum iisdem verbis non ſoluùm ſignifi-
cant exaggerationem rei importata per verbum, ſed interdum etiam ſigniſicant
exaggerationem modorum rei, v. g. temporis, celeritatis, tardidatis, cer-
titudinis, infallibilitatis & c. I. Reg. 26. v. 25. Benedictus tu Fili mi David,
& quidem faciens facies, potens potetis. hoc eſt, inimpedibiliter, & cer-
Kk 2 tiſſimè

— „

2* . VIol Pieoinin in, Sos*†‿btsram Saxtam

—.— *

tWIimée pertinges ad ea, quæ volueris. Pfal. 117. v. 18. Caſtigans caſti-
2 vit me Dominus, hoc eſt, valde, & diu me caſtigavit. 2. Reg. 9. v. 7.

We timeas, quia faciens faciam in te miſericordiam, id eſt, certiſſimè fa-

ciam.
26. Lerba in infinitivo poſita, quando junguntur cum eodem verbo, ha-
bent ſenſum participii. In adductis enim exemplis numero præcedente
participia hebraicè ponuntur per modum infinitivi. Facere facies, ca-
Rigare caſtigavit.
27. Repetitio propoſitionum in eodem contextu ſignificat certitudinem,
aut celerem ingeminationem ac conſecutionem objectorum. Ezech. 7. v. 2.
Finis venit, venit finis ſuper quatuor plagas terræ, hoc eſt, erit velox con-
ſecutio plagarum ad invicem, & velox conſecutio finis ad plagas. Et
ibidem. Venit contritio ſuper te, qui habitas in terra; venit tempus, pro-
pe eſt dies occiſions.
28. Jape in Hebraico nomina propria ponuntur pro ſuo ſignificato. Hinc
& Vulgata indifferenter aliquando ponit ſignificatum ſolum ſine nomi-
ne; aliquaudo veròô ponit ſolum nomen ſine explicatione ſignificati.
Sic Oſeæ 1. v. 6. ubi in hebraico legitur: LVoca nomen ejus Lohammi,
Vulgata loco nominis proprii ponit ſignificatum: Voca nomen ejus,
Absque miſericordia. Et Job. ult. v. 14. in hebraico dicitur: Et vocavit
nomen unius, Jemimah; & nomen ſecundæ, Cheſihah; & nomen tertiæ,
Haphuc- Cheren, quod Vulgata vertit: Et vocavit nomen unius, diem, &
nomen ſecunda, Caſiam; & nomen tertia, Cornuſtibii. Eodem modo ſen-
tiendum in aliis ejusmodi locis, v. g. Iſaiæ 8. v. 3. Voca nomen ejus
accelera, ſpolia detrabere, feſtina pradari Et Iſaiæ 9. v. 6. Et vocabitur
nomen ejus admirabilis, Conſiliarius, DEUS fortis, Pater futuri ſaculi,
princeps pacis. In quibus locis tantùm redditur ſignifieatum nominis pro-

priü hebraici. Neque heæc ſubſtiutio ſignificati aliena eſt ab uſu primi-

tivæ Eccleſiæ. Sic enim princeps Apoſtolorum in ſua lingua vocaba-
tur Cephas, & Thaddæus vocabatur Gmon; hoc tamen non obſtante
communiſſimè ille vocabatur Petrus, & alter Zelotes, quæ nil aliud
ſunt, niſi latina expoſitio illorum nominum Syriacorum, prout ha-
betur Joan. I. v. 24. ubi Chriſtus dicit: Zu vocaberis Cephas; & Evan-
geliſta ſubjungit: Quod eſt interpretatum Petrus. Et Lucæ 6. v. I15. Ele-
git- Simonem, qui vocçatur LZelotes, .
29. In hebraico loquentes in eodem contextu tam ſeipſos quam audientem
ſimul repraæſentant in perſona ſecunda, & imul in perſona tertia. ie 80-
phoniæ

Pars VI. De Are G 1Cilis iule Pe d akudel è 51

phoniæ 3. v. 7. dicitur: Timebis me, & ſuſcipias diſeiplinam, & non peribit
babitaculum ejus, hoc eſt, tuum. Et ubi Gen. 49. v. 9. in Vulgata legi
tur: Ad pradam ſili mi aſcendiſti, tequieſcens accubuiſti, ut Leo. in Hebraice
dicitur: A præda fili mi aſcendiſti; incurvavit ſe, accubuit ut leo. Et Iſaiæ
22. v. 19. ubi in Vulgata legitur: Expellam te de ſtatione tua, & de mini-
ſterio tuo deponam te, Hebræus textus legit: Expellam te de ſtatione tua,
de ſtatu tuo diruet te. Et Iſaiæ I. v. 29. ubi in Vulgata dicitur: Ait Do-
minus: Convertam manum meam ad te, & excoquam ſceoriam tuam ; - con-
teret ſceleſtos & peccatores ſimul, confundentur ab idolis, quibus ſicriſcave-
runt, & erubeſcetis ſuper hortis, quos elegeratis. In hebraico dicitur: pa-
dore aficientur ab ulmis, quas concupiviſtie, & erubeſcetis ab hortis, quos
elegiſtis. Hic Idiotismus, ſeu tranſitus à fecunda perſona ad tertiam,
cum tamen loquens & audiens maneant iidem in codem contextu ſer-
monis, ſervit in pluribus locis Scripturæ, in quibus Vulgata ob ambi-
guitatem ſenss literalis obſeuri voluit retinere Idiotismum hebraicum,
prout factum eſſe videtur in Pſalmo 109.
30. Quando conjunguntur duo ſubſtantiva ferme ſynomina, alterum ſu-
mendum eſt per modum adjectivi augentis vel imminuentis ſubjettum. Zach. 10.
v. I. Dominus pluviam imbris dabit, hoc eſt, copioſam. Et Dan. I12. v. 2.
Dormierunt in terræ pulvere; ſeu ut in hebræo legitur; in terra pulveris,
hoc eſt, comminuti ſunt morte in terram minutiſſimam.
31. Verba relativa ad pracedentia, interdum tranſit:és objectis interme-
diis, quæ poſſent & videntur reſpici, reſeruntur ad objecta importata in pro-
poſitione remota. Sic Exodi 34. v. §. dicitur: Ketit Moyſes inyocans nomen
Domini, quo tranſeunte coram es ait: Dominator Domine DEUS, miſera-
tor, & clemens, patiens, & multa miſerationis. In hebræo autem dici-

tur: Et tranſivit Dominus ante faciem illius, & clara voce dixit: Miſerator

&c. ubi patet; ultima verba, quæ videntur referri ad DEUM, refe-
renda eſſe ad Moyſen, prout exponit Vulgata. Sic & AcKtorum 20.
v. 28. dicitur: In quo vos Spiritus ſanctus poſuit Epiſeopos regere Eccleſiam
DEI, quam aquiſivit ſanguine ſuo, ubi tò aquiſivit videtur referri ad Sbi⸗
ritum ſanctum, cum tamen referendum ſit ad Chriſtum, de quo in præ-
cedentibus ſermo erat. .
32. Interrogationes interdum ſumuntur pro negatione. Deut. 9. v. 2.
in hebraico dicitur: Quis veſiſtet ex adverſo fliorum Hanach? quod Vulgata
vertit: Quibus nullus poteſt ex adverſo reſiſtere. Sic Exod. I F. & alibi ſæ-
pius dicitur: Quis ſimilis DEO? Quis ut DEllos?
Kk 3 33. M-

262 Prolegomenorum in Sacram Nripturam

33. Interdum ſpecies ponitur pro genere. Deut. 10. v. 18. in hebraico
legitur: Dat ei panem. Vulgata vertit: Dat ei vicum. Hoc procedit,
quando ſpecies fere ſemper conjungitur cum genere.
34. Sumitur interdum Genitivus pro Ablativo. Ad Heb. 3. v. 3.
Quantò ampliorem honorem habet domas, qui fabricavit illam? ubi ſenſus eſt;
ampliorem honorem habet, quam domus; domo, pra domo. Hic tamen
Idiotismus eſt potius linguæ græcæ, quàm hebraicæ.
3 5. Nomen, Malitia, paſſim idem ſonat ac malum pœna. I. Mach.
10. v. 46. Recordati ſunt malitia magnæ, quam fecerat in Iſrael, & tri-
bulaverat eos valde. Et Math. 6. Sußicit diei malitia ſua. Joel. 2. Vv. 13.
Praſtabilis ſuper malitia, id eſt, ſuper pœnis inflitis à DEO.
36. Interdum, quando ſermo eſt circa integram gentem vel communita-
tem, ſic arguitur aut laudatur, quaſi omnes eſſent mali vel boni. Pſal. 104.
V. 37. ubi eſt ſermo de Ifraelitis ex ,Ægypto in terram ſanctam intro-
duétis, dicitur: Edaxit eos cum argento & auro, & deduxit eos in mon-
tem ſanct iſicationis ſu. Quamvis ſolus Joſue & Caleb in terram pro-
miſlam venerint. Et Iſaiæ 43. v. 21. DEUS dicit: Populum iſtum for-
mayvi mihi; laudem meam narrtabit, quamvis in eo populo plurimi fue-
rint mali. D. Paulus I. Cor. 1II. & ad Gal. 3. ad omnes dicit: Laudo
vos, quod per omnia mei memores eſtis - non laudans quod in deterius con-
venitis. O inſenſati Galatæ quis vos faſcinavit? quæ encomia aut vitupe-
ria non eſt veroſimile convenifſle omnibus.

.
hhh

337. Nomen in bingulari adjectum nomini plurali intelligitur de ſingulis.
Sic Gen. 27. v. 29. in hebraico dicitur: Maledicentes tibi, malediätus, &
benedicentes tibi, benedictas;, quod Vulgata rectè vertit: Qui maledixerit
tihi, ſit ille maledictus. Et ubi Zach. 10. v. 7. in hebraico legitur: Erunt
quaſi ſortis Ephtaim, Vulgata reddit: Erunt quafi fortes Ephraim. Sic
Math. 6. & 7. Theaurizate in cœlo; ubi enim theſaurus tuus - Wolite
judicare; quid autem vides feſtucam &.
3,8. Sapius eidem perſonæ tribuuntur diverſa nomina non tantùm in di-
verſis, ſed aliquando etiam in iisdem libris Scripturæ. Sic eadem perſonez;,“
quæ 4. Reg. 15. vocatur Axarias, in 2. Paralip. 25. vocatur Ozias. ð
Et Zachariæ 6, vocatur Helem, qui paulo ante vocatus eſt Holdai. Et
ib. vocatur Hem, qui dictus fuerat Joſias. Item I. Machab. 2. v. 2. di-
eitur: Habebat filios quinque, Joannem, qui cognominabatur Gaddis; &
Smonem, qui cognominabatur IThaſi; & Judam, qui cognominabatur Ma-
chabaus 5

—

S — —

—

Pars VI. De Arte & Regulis iutetpretandi Scripturam. 263

chabæus; & Eleazxarum, qui cognominabatur Habaron; & Jonatham, qui
cognominabatur Apphus. Hæc cognomina tamen, excepto Machabæxo-
rum libro, in nullo alio loco Scripturæ occurrunt. ð
39. Prateritum quandoque ſumitur ampliatiyè etiam pro praſenti & fu-
turo. Pfſal. 1. Beatus vir, qui non abiit in conſilio impiorum. & in via
peccatorum non ſtetit, & in cathedra peſtilentiæ non ſedit. S
40. Futurum, aut FPri aliquando dicitur, quod decet aut debet
Fieri. Gen. 18. v. 25. de DEO dicitur: Nequaquam facies judicium hoc,
hoc eſt, non eſt æquum, ut facias. Malachiæ 2. v. 7. Labia ſacerdotis
euſtodiunt ſcientiam; id eſt, cuſtodire debent. Mathæi 16. v. 22. Pe-
trus ad Chriſtum dicit: Alſit à te Domine; non erit tibi hoc, id eſt, non
eſt æquum. Malachiæ I. v. 6. Eilius honorat patrem, id eſt, debet
honorare. =

41I. Benedicere aliquando idem ſonat ac maledicere, 3. Reg. 2I. v. 10.
Submittite duos viros contra eum, & falſum teſtimonium dicant: Benedixit
DEIUIM & Regem. Et Jobi I. v. §. We forte peccaverint fili mei, &
benedixerint DEO in cordibus ſuis. OJèðsð
42. Quando dicitur: In diebus iltis. in illa die, non oſtenditur
ſimultas cum tempore praterito, aut cum actis prius enarratis ſed tantàm ordo
ſubſequendi. Chryſoſtomus hom. 10. & 37. in Math. & Euthymius in c. 3.
Math. ubi dicitur: Iu diebus illis venit Joannes, obſervant, non eodem
continuo tempore res in antecedente capite narratas cum ſubſequenti-
bus geſtas eſſe.
43. Quando impletur figura pranuntiata aut pradicata per prophetam,

dicitur impleri prophetia. Sic Math. 2. v. 15. dicitur: Ut adimpleretur quod

dictum eſt per prophetam: Ex Fgypto vocavi filium meum; cum tamen Oſeas
c. II. non prophetet de Chriſto, ſed tantùm prædicat exitum populi
electi ex Ægypto, qui erat figura illius corporis Eccleſiæ, cujus Chriſtus
erat caput. Sic Joa. 19. v. 36. dicitur: Facta ſunt hag, ut Scriptura im-
pleretur: Os non comminuetis ex eo. Quamvis Scriptura directè non lo-
quatur de oſſibus Chriſti, ſed’de oſſibus Agni Paſchalis, qui erat figura
Chriſti.
44. DEO quoris loco riptura tribuitur nomen congruum ad circum-

ſtantias ſubjecta materia, de qua eſt ſermo. Sic quando eſt ſermo de ope-

ribus creationis & conſervationis, vocatur Creator; & quando agitur

de effectibus potentiæ divinæ, vocatur Ovmnipotens; & quando agitur

de

264 Prolegomenorum in Sacram Srripturam

de promiſſis, vocatur fidelis, aut verax; quando comparatur ad idola,„
vocatur vipus; quando refertur ad durationem rerum, vocatur aternus
Idem obfervatur circa alia attributa divina, v. g. Zelotes, videns, fortis,
miſericors. &cs quæ omnia attribuuntur DEO in circumſtantiis, in qui-
bus effectus horum attributorum manifeſtius relucent. Idem obſerva-
tur circa prædicata & nomina Chriſto attribui ſolita. Sie enim Deut.
18. v. 15. vocatur Propheta. Prophetam de gente tua ſuſcitabit tibi Dominus,
ipfum audies. In aliis locis vocatur Angelus Teſtamenti, Conßiliarius, prin-
eeps pacis &c. pro diverſitate videlicet effectuum, de quibus erat ſermo,
aut imprimenda notio.
4 5⁵. Qui loquuntur in Scriptura, aliquando ita de ſe loquuntur, ac ſi
Woquerentur de aliis. Numer. 12. v. 3. Moyſes de ſeipſo ſcribit: Erat
autem Moyſes vir mitiſſimus omnium hominum. Et Oſeæ I. v. 7. DEUS di=
cit: Salvabo eos in Domino DEO ſuo, id eſt, in meipſfo.
46. Seriptura in medio metaphore redit ad ſenſum proprium, à quo de-
nuo pergit ad reſumendam metaphoram. Sic Ezech. 16. v. 13. poſtquam
Propheta egerat de populo Ifraelitico ſub metaphora fœminæ, dicit:
Profeciſti in regnum, & egreſum eſt nomen tuum in gentes. Dein ſtatim
redit ad metaphoram ſubjungens: babens fiduciam in pulchritudine tua
fornicata es.
47. Quando Scriptura loquitur omnibus, ſermonis continui partes »
quamyis videantur directæa ad omnes, reſpectivè tamen ad diverſas communita-
tis, quam alloquitur, partes intelligendæ ſunt. Sie D. Paulus I. Cor. I. v.
4. dicit: Gratias ago DEO, quod in omnibus ſacti eſtis divites in illo in omni
verbo, & in omni ſcientia. Hoc non obſtante in eadem Epiſtola c. 3. V. 3.
ſeribit: Cum ſint inter vos Zelus & contentio, nonne carnales eſtis, & ſe-
cundum hominem ambulatis??
48. Kriptura eos, qui imitatione impietatis aut probitatis ſunt ſimiles,
per modum unius populi conſiderat, tribuendbs communes laudes, aut commu-
nia vituperia. Sic Math. 23. Chriſtus Judæos alloquens ait: Ut veniat

uper vos omnis ſanguis juſtus, qui eſſuſus eſt ſuper terram, à ſanguine Abel

uste ad ſanguinem Zacharia, plii Barachia, quem occidiſtis inter templum
& altare. Pfſal. 23. V. 6. Hac eſt generatio quarentium Dominum.
49. Sriptura dubitanter loquitur, quando eventus, de quo loquitur,
hominibus eſt dubius. Lucæ 20. Mittam filium meum; forſitan, oum hunc
viderint, verebuntur. Et Ezech. 3. v. 1I. Dices eis: hac dicit Dominus;
Ei forte audiant, & quieſcant. Math. 24. V. 24. Dabunt ſigna magna,
WIa.

Pars V. De Arte & Regulis interpretandi S&ripturam. 26 5

ita ut in errorem inducantur, ſi fieri poteſt, etiam eletti. Et Lucæ 18. v. 8.
Filius hominis putasne fidem inveniet? Et Petrus Act. S8. v. 22. Roga DE-
UIM, ſi forte tibi remittatur hac cogitatio cordis tui. ”
50. Quando in Scriptura res proponuntur juxta apparentiam aut opi-
nionem hominum, afirmatur exiſtentia rei non modus. Explicatur in nu-
mero ſequente. G
5§51. Jape in Scriptura afirmatur vera objectorum exiſtentia ſub modo,
quo ab hominibus videntur, vel apprehenduntur, quamyis ille modus repvera
non ſit in objecto. Lucæ 14. v. 26. Siquis non odit patrem ſuum, & ma-
trem ſuam, adhuc autem & animam ſuam, non poteſt meus eſſe diſcipulus;
quia videlicet ſeparatio, aut cautela apud homines odium vocatur. Et
ad Gal. 3. v. 13. Chriſtus nos redemit de maledicto legis factus pro nobis ma-
ledictum. Et Pfal. 21. v. 2. Quare me reliquiſti? Et Joſue 10. v. 12.
Sol contra Gabaon ne movearis,; & luna contra vallem Aialon, ubi nec
Chriſtus verè eſt maledictam, nec derelictus; nec ſol aut luna ſupra de-
terminatum locum Syriæ, ſed tantùm juxta apprehenſionem hominum.
Et 4. Reg. 3. v. 22. Primo mane ſurgentes, & orto jam ſole ex adverſo aqua-
rum viderunt aquas rubras quaſi ſanguinenm; dixeruntque; ſanguis gladii ſt.

Hla rubedo non erat in aquis, niſi apparenter tantàm.
52. In recenſendis operibus divina omnipotentia vel juſtitia Pſalmiſta non
ſervat ordinem temporis. Id patet ex Pſalmo 77. & 104., ubi plagæ gy-
ptiacæ, & miracula Moyſis in deſerto enumerantur longè alio ordine,
quàm in Exodo. H
5§53. DEUS interdum loquitur de ſeipſo, tanquam de alio loqueretur.
Gen. 18. v. 17. Dixit Dominus: num celare potero Abrabam, quda geſturus
ſum? ſcio enim, quod pracepturus eſt domui ſua poſt ſe, ut cuſtodiant viam
Domini, & adducat Dominus propter Abraham omnia, quaæ locutus eſt ad
eum. Et Zachar. 3. v. 2. Dixit Dominus ad Satan; increpet Dominus in
te Satan, & increpet Dominus in te, qui elegit Jeruſalem. Et ibid. c. 2. v. 10.
Latare Filia Sion; quia ecce venio, & habitabo in medio tui, ait Dominus;
& applicabuntur gentes multa ad Dominum in die illa, & erunt mihi in po-
pulum, & bhabitabo in medio tui.
54. In juramentis imprecatoriis ſeu execratorüs non ſolent exprimi mala,
ſed tantùm termino generico indicari. Sic enim 1I. Reg. 3. & 14. & 3. Reg.
19. habetur hæc formula juramenti exeeratorii. Hac faciat mihi D ElIS
& hac mihi addat. HZ
5§S. Quamyis in comminationibus, aut redargutionibus & .. termini vi-
ðòèðBB 1 deantur

266 Prroeolegomenorum in Sacram Scripturam
deantur eſſe illinütati, ac univerſales, ſape tamen ex conſequentibus apparet,
Huiſſe limitatos. Oſeæ 9. v. I. dicitur: Ephraim quaſi avis avolavit, Llo⸗
ia eorum à partu, & ab utero, & aà conceptu: quibús verbis videntur om-
nes filii tollendi. Sed dein fubjungitur: Quod & ſi enutrierint filios ſuos,
absque liberis eos faciam. Et poſtea: Percuſſus eſt Ephraim, radiæx eorum
exſiccata eſt; fructum nequaquam facient; quod & ſi genuerit, interficiam
amantiſſima uteri eorum. Et Joa. I. v. II. In propria venit & ſui eum
non receperunt. Poſtea autem ſubditur: Quorquot autem receperunt
5§6. EGomminationes maximaæ;, E& culpa graviſſimæ „ aliunde notæ,
quandeque tantùm ſubtili termino, quaſi digito, indicantur. I. Reg. 12.
v. 21. Wolite declinare poſt vana, (idola), qua non proderunt vobis, hoc
eſt, maximam iram DEI provocabunt. Et Micheæ 2. v. I. Vaæ qui
cogitatis inutile; hoc eſt, impia. Et Machab. I. I. c. 2. v. 2 1. Non eſt
nohis utile, Telinquere legem DEI, hoc eſt, erit ſummè nocivum.
—85837. Multa ſunt, qua niſi pronuntiatione juventur, pariunt ſenſumi
erroneum. Talis pronuntiatio ſupponitur in variis textibus ironicè, aut
per modum interrogatorium dictis; quamvis conſueta ſigna interroga-
tionis, aut ironiæ non exprimantur. Sic Gen. 3. v. 22. dicitur: Ecce
Adam factus eſt quaſi unus ex nobis; quod ironicè dictum eſt. Et 3. Reg.
ult. v. 15. Michea, ire debemus in Ramoth Galaad ad pugnandum, an
ceſſare? cui ille reſpondit: Aſcende, & vade proſperè, & tradet eam Domi-
nus in manus Regis. Quæ & ipſa ironicè pronuntiata fuerunt, ambigui-
tate tamen ſenſibili, prout ex iterata interrogatione regis, ſerium ora-
culum poſcentis, apparet, quod etiam obtinuit, à priori ironico planè
diverſum. Et ad Rom. S8. v. 3 3. Apoſtolus ſcribit: Quis accuſabit ad-
verſus electos DEI? DElUIS, qui juſtiſicat; Quis eſt, qui condemnet? Chri-

Rus JESIS, qui mortuus eſt. Ubi ſenſus eſt; an credibile eſt, eum 1
accuſaturum, qui juſtificat? aut illum condemnaturum electos, qui 1
pro illis mortuus eſt? . .
Q. AII. Quænam ſunt difficiliores phraſes Scripturæ?
Reſp. Arias Montanus in ſuo Apparatu Biblico ordine alphabetico
diſpoſuit ferme omnes phraſes Biblicas linguæ hebraicæ; quia tamen 1

Vulgata plerumque non retinuit phraſin hebraicam, ſed reddidit claris 1
verbis ſenſum, hic ſolas eas phraſes inſigniores adjungere viſum eſt,

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi S&ripturam. 267

quæ retentæ fuerunt in Vulgata. Eas ex P. Martino Del Rio collegit
P. Quadros in ſua Palaſtra Biblica. Selectiores ſunt ſequentes.

1*

2

80

10.

II.
12.

13

14.
15.
16.

17.
18.

19.
20.

In Genæſi.

Morte morieris. 2. v. 17. Indubitatò morieris.
Eritis ſcientes bonum & malum. 3. v. §. Perfectè intelligetis omnia
appetenda & fugienaa. ́ÿU
Conteret caput tuum. 3. v. 15. obtinebit plenam victoriam.
Inſidiaberis calcaneo ejus. ib. conaberis bene cœpta pervertere.
In pulverem reyverteris. 3. 19. corpus corrumpetur.
In ſoribus peccatum aderit. 4. 7. præſentiſſimum erit ad laniandam
conſcientiam.
Septuplum punietur. 4. I15. Septuplum ultio dabitur de Cain; de Lamech
verò ſeptuagies ſepties. ib. 24. punitione commenſuratà, ac graviſſi-
ma. punitione multo auctiore.

Ambulavit cum DEO, j. 22. ad ejus nutus.

Filii DEI ingreſſi ad filias hominum. 6. 4. matrimonia contraxerunt
nati ex familiis probis cum puellis familiarum improbarum ex
motivo laſcivo.
Quaſi Nembroth robuſtus venator coràm Domino. I1IC. 9. injuſtus alio-
rum oppreſſor.
Ponam buccellam panis. 18. 5. frugale convivium.
Clamor Sodomorum multiplicatus eſt. 18. 20. peccatum provocans pu-
blicam & exemplarem vindictam DEI.
Princeps DEI es apud nos. 23. 6. à DEO dilectus; ſeu magnus ami-
cus & miniſter DEI. Z
Poſſideat portas inimicorum. 24. 60. urbes.
Heri & nudius tertius. 3 I. 2. priori tempore.
Mutavit mercedem meam ſeptem vicibus. 3 I. 7. repetitis vicibus.
Quaſi viderim vultum DEI. 33. 10. gratioſum ad benefaciendum &
miſerendum. D .
Wec quidquam noverat, niſi panem, quo veſcebatur. 39. 6. non habe-
bat curam, niſi eſcarum in menſa.
Ur comedatis medullam terra. 45. 18. optima fructuum terræ.

Efuſus es ſicnt aqua. 49. 4. ſicut aqua effuſa & abſorpta per terram

contemptibilis fies.

LI 2 21., L

2

268⁸ Proeolegomenorum in Sacram Scripturam

21. Lavabit in vino ſtolam ſuam, & in ſanguine uya pallium ſuum. 49. 11.
habebit abundantiam vini albi puriſlimi, quo veſtimenta alba
lavari poſſent, & vini rubri, quo pallia rubra tingi poſſent.
22. Wephtali Cervus emiſſus. 49. 21. de libertate gaudens & ſecurus in
campis patentibus.
23. Jedit in forti arcus ejus 49. 24. in DEO ſpes armorum ejus.

24. Paſtor egreſſus eſt lapis Iſrael. ib. factus eſt lapis fundamentalis felici-

tatis Iſraeliticæ.

In Exodo.

In terram, qu& fluit lacte & melle. 3. 8. abundat lacte, & melle.
FErit os tuum. 4. 16. interpres.
Cum ſim incircumciſus labiis. 6. 12. non ſolutæ linguæ.
Quomodo portaverim vos ſuper alas aquilarum. 19. 4. tranſtulerim ce-
leriter trans mare.

+. d

§. Eritis mihi in peculium de cunctis populis. 19. 5§. in hæreditatem di-

ſpoſitionis liberæ.

Locutus eſt facie ad ſaciem. 3 3. II. externis verbis
7. Wovi te ex nomine. 3 3. 12. familiariter.

Imn Levitico.
I. Evomuit gentem. 18. 28. abominatus eſt.
2. Non maledices ſurdo. 19. 24. abſenti.
3. Necxç coeram cæco pones offendiculum. 19. 14. coôram ſimplice.
4. Apprehendet meſſium tritura vindemiam. 26. 5. ſtatim inſequetur vin-
deinia trituram.
5. Comedetis vetuſtiſſima veterum. 26. 10. reſervatam à pluribus annis
annonam. —
In Numerorum.
1. Amen, Amen. §. 22. verèé ſic fiat; verè ſic fiat.
2. Donec exeat per nares veſtras. II. 20. ob redundantiam.
3. Terta devorat habitatores ſuos. 13. 33. ob inſalubritatem aeris; vel ob
tyrannidem principum.
4. Sicut panem poſſumus eos derorare. I4. 9. facile vincemus.

14

5. An

„

269

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi &ripturam.

7

3.

10.
II.
12.

10.

.Ut ſugeret mel

An & oculos nobis vis eruere
ſionum?
Pactum ſalis eſt ſempiternum. 18. 19. fœdus amicitiæ firmum.

* 16. 14. ne videamus falſitatem promiſ-

Scopuli inclinati ſunt. 21. I4. ad obſequia Iſfraelitarum tranſeuntium

ſe pronos exhibuerunt, recedendé à loco, aut aquas emittendé.
Homo, cujus obturatus eſt oculus. 24. 3. muneribus corruptus, ne ve-
ra videat.
Qui cadit, & ſic aperiuntur oculi ejus, ibid. per lapſum aſinæ ſaniora
doctus. .
Suſpende contra ſolem. 25. 4. palam ac publiceè. B
Qui poſſit exire & intrare ante eos. 27. 17. poſſit eſſe dux eorum.
Erunt vobis clavi in oculis, & lanceæ in lateribus. 33. 5 5. excœcabunt
vos ad idolatriam; aut moleſti erunt ſua abominatione ad viden-
dum. & impedient greſſus profectús veſtri perpetuis punctionibus.

In Deuteronomio.

„

Non tenebis matrem cum filiis, pullos & nidis avicularum extrahen-
dò, matrem dimitrendé. 22. 6. Non nimium requirendum à vi-
ribus humanis, ut & ipſa cauſa bonorum operum extinguatur.
Non arabis in bove & aſino. 22. 10. paria ab imparibus non exigenda.

WNWon indueris veſtimento, quod ex lana linoque contextum eſt. 22. I1. Non

ſis, nec fidas in duplici corde.
Non ligabis os bovis (triturantis.) 25. 4. Operarius mercede, qua in
ſuo ſtatu conſolatè vivat, non privandus.
Conſtituet ſe in raput & non in caudam. 28. 13. in gradu honorabili;
non vili & infimo.
Ponet jugum ſerrum ſuper cervicem tuam. 28. 48. quod à te disrumpi
nequit. .
Abſumat ebria ſitientem. 29. 19. carnem concupiſcentiis inſaturabi-
de petra, & oleum de ſaxo duriſſimo. 32. I3. ut etiam
loca inculta ac petroſa apibus, & oleis abundarent. D

De vinea Sodomorum vinea eorum, & de ſuburbanis (vineis) Gomorrhæ
una eorum. 32. 32. ex pravis majoribus pejores filii.
Cornua Rhinocerotis cornua illius; in illis ventilabit gentes. 33. 17. feriet
& vincet indubitatò non fallente impetu; & in omnem terram di-

ſperget fugitivos.

LI1 3 11. Fer-

270 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

—

11.
1.

1.

*

5§.

1.

2.

4.
6.

7.

Ferrum & as calceamentum ejus. 3 3. 2 5. tanta abundantia erit in illa
terra ferri & æris, ut pedibus quaſi vilia calcentur.

In Joſue.
Quaſi vir unus. 9. 2. ſummà concordia.
In Judicum.

Nonne melior eſt racemus Ephraim vindemiis Abiezer. S. 2. pauca exi-
mia præſtant multis mediocribus, aut vilibus.

3

Poſui animam meam in manibus meis. 1I2. 3. periculo expoſui vitam

meam, quaſi rem in manibus, facile rapiendam.
Si non araſſetis in vitula mea. I4. 18. ſi non blanditiis amatoriis jam
ſubegiſſetis animum meæ conjugis.
Ita ut ſtupentes ſuram femori imponerent. 15. 8. ita ut conſidentes in
terra pro more regionis valde ſe contraherent, retrahendé pedes.
Pone digitum ſuper os tuum. 18. 19. ſummopere cave, ne loquaris.

In Ruth. .
Sub cujus alas confugiſti. 2. 12. ſub cujus protectionem.
In Regum.

Vultus illius non ſunt amplius in diverſa mutati. l. 1. I. 18. nulla viciſ-
ſitudine conſolationum & deſolationum ſenſibili.

Suſcitat de pulyere egenum, & de ſtercore elevat pauperem. 2. 8. viles &

contemptos ad honores elevat.

Nunquid & Saul inter prophetas? 10. 13. ineptus in conſeſſu perito-

rum? profsnus inter Sacros?

Canem mortuum perſequeris. 24. I5. viribus fractum, qui tibi amplius

nocere nequit.
S& reliquero mingentem ad parietem. 25. 22. interficiam homines &
animalia, nec canem relinquendé.

Erit euſtodia anima tua quaſi in faſciculo viventium apud Dominum &

anima inimicorum tuorum rotabitur quaſi in circulo ſundæ. 2 5. 29. tuam
vitam DEUsS inter viventes ſervabit quaſi in grato florum faſcicu-
lo; inimicos autem tuos excutiet è terra viventium.
Nunquid caput canis ego ſum? l. 2. 3. Z. vilis canis, ſumendo par-
tem pro toto.

8. Non

„ à——

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Srripturam. 271

10.

II.

12.

13.
14.

15.

16.

17

WNon deficiat de domo Joab fuſum tenens. 3. 29. animus muliebris.

Cæcus & claudus non intrabunt in templum. §. 8. obſtinati perſecutores
pietatis, cœci in ſpiritualibus, & tepidi ad opera bona, ad omnia
alia inutiles, niſi ut diabolo ſerviant pro præſidio.
Quaærunt extinguere ſeintillam meam. 1I4. 7. ſpem, unde oriri poſſit
lux conſolationis. M
Non eſt nobis pars in David, neque hareditas. 20. 1. Neque à vivo,

neque à mortuo quidpiam emolumenti ab eo exſpectandum.

Cornu ſalutis med. 22. 3. caput, ſeu primarium conſervativum ſalu-
tis meæę. Hebræi enim utebantur piteo in forma cornuum, prout
etiamnum utuntur Duces Veneti, quod genus pilei etiamnum ab
iis cornu vocatur. Sumitur autem pileus pro ipſo capite quando-
que, dum de eminentia, aut de communibus actionibus ſermo eſt
V. g. Exaltabit cornn.
Funes inferni. Laquei mortis. 22. 6. dolores detrahentes in tumulum.
Ne glorietur accinctus æquè ut diſcinctus. l. 3. 20. II. miles adhuc di-
micans, aut dimicaturus, ut miles, qui jam confecto bello & par-
ta victoria poſuit baltheum.
A turre cuſtodum uſque ad civitatem munitam. l. 4. 17. 9. tam in de-
ſertis, ubi erant turres pro cuſtodia pecorum, quàm in urbibus.
Speras in baculo arundineo & confracto Egypti. l. g. I8. 21. in auxilio
infirmo, opis indigo.
Venerunt filii uſque ad partum, & vires non habet parturiens. 19. 3. be-
ne cogitata ab executione prohibentur.

In Esdræ.

Nos ſalis memores, quod in palatio commedimus. l. I. 4. I4. benevo-
lentiæ, & amicitiæ, ac familiaritatis.
Ut nobis daretur paxillus in loco ſancto ejus. 9. 8. paxillus pro firman-
do tabernaculo; id eſt, conſtans habitatio.
Ut daret nobis ſepem in Juda. 9. 9. cuſtodiam & protectionem.

In Judith.
Percuties eum ex labiis charitatis meæ. 9. 13. ſermonibus amatoriis.

Nec filii Litan percuſſerunt eum. 16. 8. gigantes, aut viri robuſti.
Obtulit in anathema oblivionis. 16. 23. ne oblivioni tradantur geſta.

In

2.

272 Prrolegomenoruin in Sacram Serpturam

v, Job.
I. Pellem pro pelle. 2. 4. veſtem pelliceam pro pelle propria.
2. Maledicant ei, qui parati ſunt ſuſcitare Leviathan. 3. 8. qui execratio-
nibus rerum creatarum vocant dœmonem in auxilium.
3. Aſpergatur in tabernaculo ejus ſulphur. I8. I 5. ut quavis ſcintillà domus
abeat in flammas.
4. Levis eſt ſuper faciem aqua. 24. 18. inconſtantior & labil
aquæ ſuperioris pars, mobilior quàm in fundo.
5. Nec ambulet per viam vinearum. 24. 18. delitioſam & conſolatoriam.
6. Semitam ignorarit avis. 28. 7. quò nec avis volatu ſuo pertigit.
7 Rater ſui draconum, & ſocius ſtruthionum. 30.29. felle amariſlimo ple-
nus, & ferreis ærumnis paſtus, quæ concoqui non poſſunt.
In eodem libro P. del Rio, & P. Quadros, reperiuntur plura adagialia
& elegantes metaphoræ quæ tamen etiam ſine explicatione facile in-
telliguntur. v. g. Jeminant dolores & metunt eos. Qui timent pruinam,
irruet ſuper eos nix. in ventum verba proferre. Lapides excavant aquæ.
Tugiet arma ferrea, & irruet in arcum areum; quo etiam à longè peti-
tur. Uuus lerit, alius comedit. Venter hominis loquacis quaſi muſtun

abſque ſpiraculo.
In Pſalmis.
1. Reges eos in virga ferrea. 2. 9. armis ferreis.
2. Exaltas me de poriis mortis. 9. 19. qui jam eram proximus morti, in

limine tumuli.
3. In corde & corde locuti ſunt. I1. 3. fallaciter duplices animo.
4. Filii alieni mentiti ſunt mihi. 17. 46. ex matre adultera.
f. Si ambulavero in medio umbræ mortis. 22. 4. in vicinia mortis, ita ut
jam ſuà quaſi umbrâ me contegat. .
6. Menſurabiles poſuiſti dies meos. 3 8. 6. breves, ut facile numerari ac
computari poſſint.
7. Deſcendant in infernum viventet. 54. 16. vivi deglutiantur à terra.
8. Deduces ess in puteum interitus. 54. 24. diſpones partim permiſſivè,
partim poſitivè concurſum cauſarum, ut ipſimet ſectando viam ſuo-
rum conſiliorum cadant in foveam, in qua interibunt.
9. Antequam intelligerent ſpinæ rbhamum 5§57. 10. adoleſcerent in rham-

num. prius enim igne conſumpti funt in ipſo ortu ſuo nocturno
antequam ſol orietur.

. .
ior eſt, quàm

in

Ut

ae

0,
⸗

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam. 2723

10.
II.

12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

20.
21.

22.

23.

1I

Moab olla ſpei mea. 49. 10. ſerviet ad excoquenda ampliora conſilia.
Irruitis tanquam parieti inclinato. 61. 4. additis ultimum complemen-
tum ad meam ruinam, cui jam-eram proximus. .
Partes vulpium erunt. 62. I1. interficientur, & ſine tumulo à vulpi-
bus comedentur. D WU
Sagitta parpulorum facta ſunt plagæ eorum. 63. 8. conatus impiorum
contra juſtos erunt ſine viribus, & incaſſum. .
Tranſivimus per ignem & aquam. 6S. 12. per tribulationes omnia va-
ſtantes, & multitudine ſua ſubmergentes.
Mimici ejus terram lingent. 71. 9. terram ofculabuntur ſe proſternen-
déô in ſignum reverentiæ, more orientaliuum.
Redde vicinis ſeptuplum in ſinu eorum. 78. 12. redeat malum, unde or-
Operuit montes umbra ejus, & arbuſta ejus cedros DEI. 79. 1I. altio-
res fuerunt ſublimibus terræ, & principibus à DEO conſtitutis.
In terra oblivionis. 87. 13. in ſepulchro.

Ponam Thronum ejus ſicut dies cœli. 88. 30. ſerenum & perpetuum.

Ferrum pertranſüt animam ejus. I02. 18. gladius doloris.
Habitavi cum habitantibus Cedar. II9. petroſa Arabiæ, ubi poſteri
Iſmaelis ejecti & patria.
Ita filii excuſſorum. 126. 4. ſicut ſagitæ in manu, ita etiam excuſſæ
non fallunt deſideria jaculantis. .
Oleum peccatoris non impinguet caput meum. 140. 5. laudes ab impiis
non adblandiantur mihi.

In Proverliorum.

Comedent fructus via ſuæ, ſuisque conſiliis ſaturabuntur. 1I. 31. illa ipſa
media, quibus uſi ſunt ad ſuam proſperitatem temporalem, juſtô
DEI judicié cedent in eorum pernitiem.
Virga in dorſo ejus, qui indiget corde. 10. 13. ſibi imprudentiâ infalli-
biliter eauſat ærumnas.
Manus in manu non erit innocens metos. II. 21. malus homo, etſi da-
tâ dexterâ quidpiam promittat, non erit fidelis.
Poſſidebit ventos. II. 29. avolabunt ejus bona =ð
Multi cibi in novalibus Patrum. 13. 23. avita hæreditas, ſi excolatur,
abundantiam parit.

MH 6. Qus

274 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

6G6. Qui dimittit aquam, caput eſt jurgiorum. I7. I3. qui rumpit aggerem
fluminis cum præjudicio tertii, cauſa eſt diſſidii.
7. Oculi ſtultorum in finibus terræ. 17. 24. omnia videre & noſſe volunt.
8. Mors & vita in manu lingud. 18. 21. in poteſtate linguæ.
9. In cœtu gigantum commorabitur. 21I. 16. ſocietatem habebit cum ſfu-
perbis iis, qui omnia viribus, non ratione aggrediuntur.
10. Statute caltrum in gutture tuo. 233. 2. abſcindendo gulæ ſuperflua.
1II. In quo eſt panis mendacii. 2 3. 3. qui fallaciter invitat ad menſam.
12. Lucerna impiorum extinquetur. 24.20. honor, & proſperitas, ac gloria.

In Eccleſiaſte.
. Funiculus triplex dificile rumpitur. 4. 12. vis amicorum unita fortior.
2. Ambulant cum adoleſcente ſecundo. A. I5. cum hædere regnt juvene.
3. Omnis labor hominis in ore ejus. 6. 7. pro ore, ut habeat ſuſtentatio-
nem vitæ per cibos. —MM
Cor ſapientis in dextera ejus, & cor ſtulti in ſiniſtra ejus. 10. 2. ille recteè
novit & valet dirigere affectiones cordis; iſte id neſcit, nec ſi noſ-

*

ſet, valeret. Dð
5. Da partem ſeptem, necnon & octeo. II. 2. ſæpe ſæpius da eleemoſi-
nam.
In Sapientiæ.
1. Manibus & perbis accerſierunt illam (mortem) I. 16. operibus & do-
rinis pravis.
2. Spuria vitulamina non dabunt radices altas. 4. 3. quæ non connatura-
lia, non diu durant.

In Eccleſiaſtico.
T. Fortiora te ne ſerutatus fueris. 3. 22. intellectui tuo inſuperabilia.
2. In medio laqutorum ambulabis. 9. 20. inſidiarum fraudulentarum.
3. Super dolentium arma ambulabis. 9. 20. ſuper gladios evaginatos eo-
rrum, qui jam aliunde contra te exulcerati & exaſperati ſunt.
4. In manu artiſicum opeta laudabuntur. 9. 24. ob peritiam & induſtriam
artificum.
Quid communicabit cacabus ad ollam? 13. 3. quæ familiaris amicitia
inopi cum potente? S=
Quaæ communicatio ſancto homini ad canem. 1I3. 22. ad hominem laſci-
vum?

—„

–

7. Datus

—

Pars VI. De Aee & Regulis interpretandi Seripturam. 275

9.
10.
JI.
12.

14.
15.

Datus inſi, ientis non erit utilis. 20. 14. datum munus.
CQuaſi qui colligit lapides ſuos in Heme. 21. 9. edificat conſtruendòê le⸗
pides in domum.
In lapide luteo lapidatus ℳ niger. 22. I. Iuto per modum lapidis in-
jecto.
Hamini fornicario omnis panis dulcis. 23. 24. omnis mulier; ſive pul-
chra, ſive deformis.
Ruſticatio de ligno oſtendit fructum illius. 27. 7. 7. profert, cauſat, & po=
teſt monſtrare effectum bonum, nempe fructus arboris.
Denudare amici myſteria deſperatio ſ anim inſ elicis:. 27. 24. eſt deſpe-
rare de continuanda amicitia.
Plaga doloſa doloſi vulnera dividet. 2. 28. vulnerabit ipſam dolosè
vulnerantem, cauſandé, ut etiam in ipſo aperiantur machinatio-
nibus doloſis Vulnera.
Domus protegens turpitudinem. 29.28. tegens defectus.
Non eſt lonum omnem reverentiam obſervare. 41. 20. Non eſt bonum,
ex reſpeétu reverenriali ſemper filere ad malum, & munquam au-

dacter promovere bonum.
Quaſi arcus refulgens inten nebulas gloria. 5SO. 8. ut Iris in nubibus glo⸗

rioſis, ſeu illuſtratis ex oppoſito ſole.

In Iaia.

I cornu Klio olei. 5§. 1I. in colle contiguo ad montem olivarum.
Qui trahitis iniquitatem in Juniculis vanitatis, & quaſi vinculum plauſtri

peccatum. 5S. I8. qui longam ſeriem peccatorum ponitis ob res va-
niſſimas, idque etiam cum maximis difficultatibus temporalibus.

Cor tuum ne ſormidet à duabus caudis titionum ſumigantium iſtorum. 7. 4..

à furore regis Syriæ & Samariæ, quorum regnum brevi cum fu-
rore deficiet.

IInusquisque carnem brachii ſui vorabit. 9. 20. conſumet amicos, qui-

bus tfanquam brachio opus haberet.

Computreſcet jugum à facie olei. IO. 27. evaneſcet ſervitus ſucceden-

te meliore rerum ſtatu per miſerationes DElI omnia lenientis.

Contrivit Dominus baculum i impiorum. 14. 5. quo feriebant nos.
Ponam eam in poſſeſſionem ericii - ſcopaho eam in ſcopa terens. 14. 23. adl

loca ſpinoſa & horrida, ubi ericii moranrur. - ejiciam malos, un
non amplius appareant.
Mm zgů 8. Ex

276 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

8.

Ex radice colubri egredietur regulus. I4. 29. pejores erunt Parentibus

filii.

9.

10.

1I1I.

12.

13.

14.

In menſura contra menſuram judicabis eam. 27. 8. juxta menſuram pec-
catorum pones menſuram plagarum. .
Qi ſeminatis ſuper omnes aquas. 32. 20. in agris irrigatis per aquas,
tranſeuntes in vicinis canalibus.
Concipietis ardorem, parietis ſtipulam. 3 3. II. ira veſtra miniſtrabit ma-
teriam veſtræ concremationis ſeu perditionis.
Ponam circulum in naribus tuis (ut ſuibus abducendis) & frænum in la-
biis tuis, ut equis, ut te dueam, quo voluero.
Calamum quaſſatum non conteret, linum fumigans non extinquet. 42. 3.

baculum læſum. Elichnum exhauſto oleo jam fumigans ac vici-

num extinctioni.
Secundum dies ligni erunt dies populi mei. 6§. 22. longavi anni, ut ar-

borum.
In Jeremia.

—

Wolite ſerere ſuper ſpinas. A. 3. in terra ſpinoſa.

Si cum peditibus currens laboraſti „quomodo contendere poteris t cum equis?
I2. 5. ſi laſſatus es currendéò cum peditibus, quomodo prævertere

poteris equos 2

Occidit ei ſol cum adhuc eſſet dies. 15. 9. periit in curſu ſuæ gloriæ.

Recedentes à te in terra ſeribentur. 17. 13. ſeribentur i in lapide ſepul-

chrali, id eſt, morientur.

Sepulturà aſini ſepelietur. 22. 19. inſepultus relinquetur, bProut re-
linquuntur cadavera aſinorum in viis.

In Ezechiele.

Conteram baculum panis. A. 16. auferam ſuſtentationem grandine.

2. Principes principum. 23. 23. Præſtantiſſimi in aulis.
Radam pulverem ejus de ea. 26. 4. nec pulverem Telinquam de Tyro.

1I

2

In Daniele.

Redacta ſunt quaſi in favillam aſtiva rrea. 2. 35. in pulverem exuſtum
à ſole, ac proin leviſſimum.

In Cſea.

FSepiam viam tuam ſpinis. 2. 6. impediam progreſſum eonſiliorum tuo-

1

Par V. 1J. De Arte &. Rregulis interpretandi Scripturam. 277

inſequatur alterum. vel ineæſtus. SWSW
3. Peccata populi mei commedent. 4. 8. oblationes populi pro peccatis
factas.
4. In ligno ſuo interrogavit, & baculus ejus annuntiavit ei. 4. 12. in idolo
ligneo, & per ſagittas divinationem quæſivit.
5. In funiculis Adam traham eos. II. 4. in exhibitione humanitatis ſeu

benevolentiæ.
“ In Jonæ.

2. Sanguis ſanguinem tetigit. 4. 2. homicidia frequentia, ut unum ſtatim

1. Qui neſciunt, quid ſit inter dexteram & lRniſtram. 4. II. qui non di-

ſcernunt inter proſpera & adverſa.

J In Michea.
1. Qui adißcatis Son in ſanguinibus. 3. 10. ædificatis domos magniſicas
expreſſo ſanguine pauperum.
2. Juſcitabimus ſuper eum ſeptem paſtores, & octo primates homines. 5. §.
plures ac plures continua ſerie.

In Habacuc.

1. Lapis de pariete clamabit. 2. II. facinus ſecretè inter parietes com-
miſlum, vindictam expoſcet à DEO.

In Sophonia.

Scrutabor Jeruſalem in lucernis. I. 12. cxactè diſquiram quævis etiam
ſecretiſſima.

1I

I. Marus ignis in circuitu. 2. 5. murus igneus.
2. Lapis ſtanneus in manu. 4. 10. bolus ſtanneus per modum lapidis.
3. Pecora occiſionis. II. S. ad oceiſionem deſtinata. =
4. Ponam Jeruſalem ſuperliminare crapulæ. I2. 2. ut hoſtes tanquam ebrii

ſuper illud corruuant.
In Malachia.
1. Won derelinquet radicem & germen. 4. I. ſpem poſteritatis.
In Machabæorum.

I. Radix peccatrix Astiochus. I. II. cauſa transgreſſionum legis.
Mm 32 2. Obti-

278 Prolegomenerum in Sacram Szripturam

2. Obtinuerunt legem de manu gentium, & non dederunt cornu peccatori.
2. 48. obtinuerunt armis liberum exercitium legis vindicatum à
Poteſtate gentium; & non permiſerunt pravalere peccatores.

In Mathæo.

1. Vox clamantis. 3. 8. clamans prophetice.
2. Filii pponſi. 9. 15. familiares ſponſi. Rü
3. Quod in aure auditis. IO. 27. quod clam auditis.

4. Qui perdiderit animam, inveniet eam. 10. 39. qui vitam inopinatò

amiſerit, eam inopinaté die reſurre dionis recuperabit.
7. Fratres Cbriſti. 13. 55. cognati proximi. S
6. Mnus quodcunque eſt ex me. I5. §. munus, quod ergo obtulero in
templo. ——“
7. Quem dicunt homines eſſe filium hominis? 16. I4. hanc creaturam?
Hunc modum loquendi imitatur dœmon in obſeſſis, ex quibus
ſolet loqui de creatura, quam inſidet, & ex qua loquitur: quam-
vis alia majore unione unita ſit humanæ naturæ divinitas Chriſti,
quæ de natura humana, ſeu homine, quatenus eſt ex homine,
tanquam de re à ſe diſtincta loquitur.
Ihn Marco.
I. Frat homo in yritu immundo. I. 23. obſeſſus à ſpiritu immundo, ut
urbs obſeſſa ab exercitu, in quo includitur.
2. Non poterat ibi virtutem multam facere, 6. 5. non poterat congruen-
ter ad leges præſtabilitas divinæ ſapientiæ ob indiſpoſitionem ho-
minum patrare multa miracula.
3. Ut tranhiret ab eo hora. 14.3 5. geréenda & patienda in eo tempore.

In Tuca. 7 . * 3
1. Magnificavit miſericordiam ſuam cum illa. T. 5 8. glorioſam fecit coram

hominibus.
2. Poſuerunt in corde ſuo., I. 66. attentê ruminabant, & memoriæ im-
primebant.

3. Juftiſicaverunt DEIUIII. 7. 29. pronuntiarunt & publicè confeſu
ſunt, DEUM eſſe juſtum. In Mathæo tamen 11. 19. juſtificari
idem ſonat, ac judicari & condemnari, exhibendé juſtitiam le-
galem ac judicialem: Juſtißcata eſt ſapientia à fßliis ſuis.

Im

Pars VI. De Arte & Regulis A Prrrand Scripturam. 279

In Joanne.

1. Qui non ex x ſanguinibus eane ex voluntate carnis nati Iunt. I. 5. Ex con-
cupiſcentia carnis.
In Altis.

1. Nonne manens tibi manebat? §5. 4. ſecurè manchat?
2. Pracipiends pracepimus. 5§. 28. ſKere ac ſerio præcepimus.
3. Vultis inducere ſuper nos ſanguinem hominis. 5. 28. vultis nos reos fa-
cere hujus effuſi ſanguinis.
4. Tradidit eos ſervire militiæ cœli. 7. 42. permiſit eos colere ſtellas.
5. Eccleſia adißcabatur. 9. 3 I. increſcebat.
6. Miniſtrantibus illis Domino. 1 3. 2. Sacrificium Miſſæ offerentibus.
7. Cum adminiſtraßet voluntati DElI. 13. 36. executus eſſet ordinationes
divinas.
8. Won ſine teſtimonio ſeinſum relauit. 14. 17. ſi ine indiciis ſua divini.
tatis.

9. Traditi gratiæ DElI in oput. 14. 26. translati in ſtatum Qericalem,

qui eſt eſſentialiter mancipatus in miniſterium gratiæ divinæ, ſal-
vare laborantis homines per ſuos miniſtros.

4

10. Alligatus ſpiritu. 20. 22. ex ſtatu Clericali mancipatus ad ſervitium

gratiæ divinæ, ac quaſi mancipiuin ligatus à Spiritu ſancto vado
quo me trax erit.
II. Me Miente. interfici eripui. 23. 27. jam Proximum occiſioni.

Aa Romanys.

1. In ſpem contra ſpem credidit. 4. 18. ſperavit naturaliter impon bilia.
2. Vanundatus ſub peccato. 7. 14. ab Adamo in mancipatum concupi-
ſcentiæ venditus.
3. Lex infirmabatur per carnem. 8. 3. vigore obſervantiæ caruit ob in-
firmitatem carnis humanz.
4. Hiat menſa eorum ipſis in laqueum & in ret ibationem. II. 9. menſa ſa-
cra fiet in occaſionem peccati, & in anſam juſtitiæ vindicativæ,
retribuentis pro ſacrilegio pœnas.
5. Qui per offendiculum manducat. 14. 20. cum aliorum ſcandalo.
6. Omne quod non eſt ex fide, peccatum eſt. 14. 24. omne, quod gquis
non credit eſſe licitum, peccatum efff.
In

280 oEone in Sacram Seripturam

L.

—

In prima ad Corinthios.

Hac transgfigurayi i in me. 4. 6. formam converſationis in me ex-
Preſſi.

S& quis turpem ſe videri exiſtimat ſuper virgine ſua. 7. 36. Si quis pu-

tat, ſe aliorum reprehenſioni obnoxium ob fliam ſuam, quod
eam nondum nuptui dederit.

Conſcientia cum ſit infrma adificabitur ad manducandum idolothyta. 8 .

10. in eam audaciam aſſurget.
Abſorpta eſt mors in victoria. 15. 54. per victoriam.

In ſecunda.

S& miniſtratio mortis fuit in gloria - ſi miniſtratio damnationis eſt in
gloria. 2. 7. ſi lex Moyſaica, quæ fuit occaſio multorum peccato-
rum mortalium, fuit tam glorioſa.

2. In hac ſubſtantia glorig. 1II. 17. in hoc genere gloriationis.
3. Nos antem ut roli. ſimus. 13. 7. ab hominibus reprehenſi ac re-

82

Probati.

Aa Galatas.

Won aquiepi carni 6. languini. I. 16. propenſion oni erga amicos &

10t08.

Concluſit ſeriptura o omnia ſus peccato. 3. 22. Scriptura V. T. omnes

declarat adhuc obnoxios peccato originali quoad excluſionem à
viſione DEI.

Per infirmitatem carnis erengelayi. 4. Nin vili, infirmo, & contem-

ptibili corpore.

44 Epheſio⸗ 05.

CSacramentum voluntatis ſua in diſpenſatione plenitudinis temporum. 1. 9.

myſterium fuorum conſiliorum exéquendum quando implebuntur
deſignata ſuo decreto tempora.

.Filios difidentiæ. filii ira. 2. 2. incredulos, non fidentes in di-

vinis Promiſſionibus. Ccreati à DEO cum diſplicentia ob pec⸗
catum originale.
Hoſpites teſtamentorum. 2. 12. gentiles vocati 24 fœdus divinum cum
homine initum in V. & N. T. 4
Ad

tur

l⸗

l

Pars VU. De Arte & Regulis interpr etan ndi E⸗ rurem. 291

Ad C. oloſſenſes.

1. Ut aperiat nobis oſtium ſermonis. 4. 2. ut verbo prædicationis aperiat
aures & corda.

Aa Theſſalonicenſes.

1. Non poſuit nos DEUS in iram. I. Ep. 5. 9. in objeclum i iræ ut dam-
Tnemur.
2. Juſtinetis tribulationes in Nerowmpten⸗ juſti juchczi DEI 2. Ep. I1. 4. ut ſitis
exemplar eorum, qui patiuntur perſecutionem juſté⁶ judiciò́ DEI.
3. Revelatus fuerit homo peccati. 2. 3. homo Peccator antonomaſticè,
ſeu Anti-Chriſtus.
4. Mittet illis DEIIS operationem erroris. 2. 11. permittet DEUS ſeu⸗
Kores, ſicque diſponet cauſas ſecundas, ut illi ſeductores facile
Poffint in eos incurrere, qui funt indigni protectione adverſus in-
curſiones tentationum fortium.

Ad Timotheum.
1. Cauteriatam habentium conſcientiam. I. Ep. 4. 2. falſo colore & adul-
terino ſapore, inſtar vini conditi, tinctam habentium conſcientiam.
2. Nemo adoleſcentiam tuam contemnat. I. Ep. 4. 12. Fac, ut nullus ſu-
mat oceaſionem, te ob ætatem juvenilem contemnendi.

3. Magiſtros, prurientes auribus. 2. Ep. 4. 4. prurientes verbis, ut pla-
ceant auribus.

Ad Pyilemonem.

Viſcera ſanctorum per te requieverunt. v.7. ex anguſtiis & curis, causâ
Paupertatis contractis, tua ope libertati ſunt.

Ad Helræos.

—
.

1I. Oleo e zultationis. I. 9. causâà & ſigno lætitiæ per inun tionem.

2

Aptata eſſe ſacula verbò. I1. 3. coordinata eſſe tempora & curſum
rerum verbéô DEI.

l Jacobi,

1. DEU&intentator malorum eſt. I. 13. non eſt tentator ad mala pa-

tranda.

Na 2. J.

282 Prologomenorum in Sacram Scripturam

2. JSuperexaltat miſericerdia judicium. 2. 13. elevat, hoc eſt, minorat,
& attenuat, miſericordia judicium.
3. Miſeri eſtote, & lugete. 4. 9. formam miſerorum ac pœnitentium
induite.
4. Addixiſtis juſtum. 5. 6. ſuppliciis & ærumnis.
In Petri primi.
1. Timorem eorum ne timueritis. 3. 14. timorationem, ſeu incuſſionem
timoris. =
2. Conſcientiæ bona interrogatio in DEIIMM. 3. 21. judicialis defenſio co-
ram DEO. B
. . . . . A .
3. Wolite peregrinari in feryore. 4. 12. irâ extra vos ipſos abripi, aut

mente excedere.
In ſocundd.

1. Won portant execrabile judicium. 2. II. non poſſunt tranquillè per-
ferre execratorium judicium.

In Joannis primd.
1. Suadebimus Corda noſtra. 3. 19. confidentiam concipiemus.
2. Qui ſolvit JESsUIM. 4.3. ex ſyſtemate, ſeu ex articulis religionis ſe-
onit. OðWUM
3. Hac eſt victoria, qna vincit mundum, Ffides noſtra. 5. 4. hoc eſt cauſa
victoriæ, qua vincitur mundus.

In Judæ.

1. Supercertari tradita fidei. v. 3. certare ſuper res fidei.
2. Facti ſunt exemplum ignis aterni. v. 7. exemplar ac idea.
In Apocalybſr.
1. Exivit vincens, ut vinceret. 6. victor, ut pergeret vincere alia nec-
dum ſubdita.
2. Duplicate duplicia ſecundum opera ejus. 18. par pari referte, pœnas
commenſuratas delicto.
Hæ igitur ſunt phraſes ſele ctiores Scripturæ; quibus non annume-
rare viſum eſt eas, quæ ſunt ambiguæ expoſitionis; aut in quibus ſen-
ſus magis dependet à parabola, ſimilitudine, vel paritate, quàm à
modo loquendi jam recepto.
Q. XIII.

—

Pars VI. De Arte & Regulis interpretandi Sripturam., 283

O. AllII. Quis ſit optimus modus, hiſtorias V. & N.
T. exponendi in ſenſu Myſtico! ZMB
Reſp. Jam fuperius Q. 9. inſinuatum eſſe, ſenſus myſticos, ſive
ſint Allegorici, ſive ſint Tropologici, ſive Anagogici, nonniſi ex aliis
Scripturæ locis, in quibus continetur ejusmodi rerum expoſitio My-

ſtica, ſumendos eſſe. Ubi enim nulla reperitur expoſitio Myſtica in

aliis Scripturæ locis, utendum eſt modé ſolùm comparativé, unum

comparandé cum altero, prout D. Franciſcus Saleſius in Inſtitutione

Concionatoris monet, in Inſtruct. Ordinand. editâ. Ut proin quivis ha-
beat facilem talium expoſitionum Myſticarum copiam, annecterę viſum
eſt Tabulam expoſitionum Myſticarum aut certe comparationum in-
ſignium de præcipuis rerum generibus in Scriptura occurrentium.
In hanc Claſſem retuli etiam Parabolas, & Semilitudines, & Metaphoras

à Chriſto, vel Apoſtolis & Evangeliſtis uſurpatas; quamvis directè pro

Expoſitione Myſtica rerum haberi nequeant: quia tamen veroſimile
eſt DEUM in iis Scripturæ locis, in quibus de hujusmodi rebus loqui-
tur nullò occurrente obvié ſenſu literali utili, ac conſequenter ſigniſi-
candæ alterius rei gratia, reſpicere ad terminum comparationis aliaàs
ſibi familiarem; præfatæ Parabolaæ, Smilitudines, ac Metaphora in plu-
rimis locis pro Expoſitione Myſtica ufurpari poterunt. Ubi autem ha-
betur Expolitio de Genere vel Toto v. g. de aqua, templo, plantis, fru-=
ctibus & c. facile per analogiam Expoſitio Myſtica etiam ad ſingu-
las ſpecies generis, & ad ſingulas partes Totius
extendi & accommodari poterit.

WEANN

—EEB
E

E KOMN S. —A

S 2
75 2 25 5 5 75 7 7 2 „2 2 2 7 2

2 2 2 2 2 2 3 2 * 2* 2 2* 2* 2* 2 * * .
2 2 2 2 2 2 2 2 2
2 2 2 2 2 2 2 £ 2 2* *£ 2 2 2 2 2 2 2 * *£ 2 2* 2
2 2 3 2 2£ 2 2 2 2 2* 2 2 * 2 2 5* 2 * 2 2 3 * 2 2 2 2

CLAVIS

EXPOSITIONUM MYSTICA-
RUM, PRESERTIM MORALIUM,

ex ipſa Scriptura N. T.
DE COELIS.

Num. Figura., FEiguratun. Textus.
I, Luz. Chriſtus. JESUS venit in finibus Zabulon &
Ortus. Doctrina fidei. Nephtali ut adimpleretur, quod di-
Tenebræ. Ignorantia fidei. ctum eſt per Prophetam: Terra Za-
Umbra.† bulon & Nephtali; populus qui am-

bulabat in tenebris, vidit lucem ma-
gnam, & ſedentibus in regione um-
bræ mortis lux orta eſt eis. Matth.

c. 4. V. 1 3.
2. Ssol. Apoſtoli. Vos eſtis lux mundi; Sic luceat
Miſſionarii. Iux veſtra coram hominibus, ut vi-
Lux mundi. Doctores. deant opera veſtra bona & glorifi-
Epiſcopi. cent Patrem veſtrum, qui in ccœlis
Clerici. eſt. Ib. c. 5. v. 14. —

—

Nn 3 3. Solis

286

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Num. FPigura. Eiguratum.

Textus.

.

Solis æſtus.

Tribulatio.
Perſecutio.
Tentationis æ-
ſtus.

Alia ceciderunt in petroſa- ſole
autem orto æſtuaverunt.- qui ver-
bum DEI audit, facta autem tribu-

latione & perſecutione ſcandaliza-

tur. Ib. c. 13. v. 6. & 21. Qui fupra
petram; ad tempus credunt, & in

tempore tentationis recedunt.

Ghridus

Rrina morum.

Falſitas.

S601. Tu puer propheta vocaberis; præi-
Lumen. ſeientia ſalutis bis ante faciem Domini parare vias
Ortus. prædicatio. ejus ad dandam ſcientiam ſalutis ple-
Illuminatio. bi ejus, per viſcera miſericordiæ DEr,
in quibus nos viſitavit oriens ex al-
to. Illuminare his, qui in tenebris
& in umbra mortis ſedent, ad diri-
gendos pedes noſtros in viam pacis.
Luc. I. v. 76. Lumen ad revelatio-
. nem gentium. Ib. 2. v. 32.
Lux mundi. Gratia generalis Vita erat lux hominum; & lux in
illuſtratonum tenebris lucet, & tenebræ eam non
internarum per comprehenderunt. Joannes venit,
Chriſtum circa ut teſtimonium perhiberet de lumi-
neceſſaria media ne, ut omnes crederent per illum,
ſalutis. non erat ille lux, ſed ut teſtimonium
perhiberet de lumine. Erat lux ve-
ra, quæ illuminat omnem hominem.
Lux mundi. Sana doctrina Lux venit in mundum & dilexerunt
morum. Veri- homines magis tenebras, quàm lu-
Tenebræ. tas. Erronea do- cem; erant enim eorum mala ope-

ra. Omnis enim, qui malè agit,

odit lueem; & non venit ad lucem,

ut non arguantur opera ejus; qui au-
tem facit veritatem, venit ad lucem,

ut manifeſtentur opera ejus.

7. Dies

it

X

Clayvu Expoſitionum Myſticarum, &r. §. I. De Cælis. 287

Num. Figura. KEiguratum. Textus.
7. Dies. Vita. Me oportet operari, donec dies
Nozx. Mors. eſt. Venit nox, quando nemo po-
Sol. Chriſtus. teſt operari. Quamdiu ſum in mun-
Gratia Chriſti do, lux ſum mundi. Joan. 9. v. 4.
per illuſtratio-Siquis ambulaverit in die, non offen-
nem internam. dit, quia lucem hujus mundi videt;
ſi autem ambulaverit in note, offen-
dit, quia lux non eſt in eo. Ibid. II.
v. IO. Adhuc modicum lumen in
vohis eſt. Ambulate dum lucem ha-
betis, ut non vos tenebræ compre-
hendant; & qui ambulat in tenebris,
neſcit quo vadat. Dum lucem habe-
tis, credite in lucem, ut filii lucis ſi-
tis. Ib. 12. v. 3 5. Ego lux in mun-
dum veni, ut omnis qui credit in me,
in tenebris non maneat. Ib. v. 46.
8. Lux. Lumen fidei. Eripiens de populis & gentibus,
tenebræ. Ignorantia fidei. aperire oculos eorum, ut conver-
dies. Vita bona. tantur à tenebris ad lucem. Act. 26.
nox. Vita mala. v. 17. Hora jam eſt nos de ſomno
ſurgere; nox præceſſit; dies autem
appropinquavit. Abjiciamus ergo
opera tenebrarum, & induamur
arma lucis. Sicut in die honeſtè
ambulemus. Rom. 13. v. II.
9. Diverſa Diverſitas prœæ- Alia claritas Solis; alia claritas
Claritas miorum juxta di- lunæ; & alia claritas ſtellarum;
Syderum. verſitatem meri- Stella enim à Stella differt in clari-
torum. tate; & ſic Reſurrectio mortuorum.
I. Cor. I5. v. 41.
10. Lux, Diwvinorum. DEUS hujus ſæculi excœcavit
tenebræ, Clara cognitio. mentes infidelium, ut non fulgeat

illis illuminatio Evangelii gloriæ
Chriſti

288

Prolegomenorum in Sacram Sripturam

1 Figuratum.

„

Num. Figura. Textus.
Obſcura cogni- Chriſti (crucis nempe.) - DEUS,
tio divinorum. qui dixit de tenebris lucem ſplende-
Creatio IIIuſtratio men- ſcere (in creatione mundi); ipſe il-
lucis. tis. luxit in eordibus noſtris ad illumi-
OUOUUã mnationem fcientiæ claritatis DEI.
II. Ccleſtia. Gratiæ, & dona Qui benedixit nos in omni bene-
RMD ſuperna. dictione ſpirituali in cœleſtibus in
Chriſto. Epheſi. I. v. 3.
I2. Creatio cœ- Reformatio Creati in Chriſto in operibus bo-
li & terrz. vitz. nis. Ib. Z. V. 3.
13. Tenebræ. Cœcitas cordis Non ambuletis, ſicut gentes, in
circa divina. vanitate ſenſus; tenebris obſcura-
tum habentes intelle tum; alienati
à vita DEl per ignorantiam quæ eſt
in illis, propter cœcitatem cordis
ipſorum. Ib. 4. V. 17.
14. Lux Status gratiæ. Eratis aliquando tenebræ; nunc
Tenebræ. Status peccati. autem lux in Domino. Ut filii lucis
ambulate; fructus enim lucis eſt in
omni bonitate, juſtitia & veritate.
Et nolite eommunicare operibus in-
fructuoſis tenebrarum. Ib. 5. v. g.
15. Lumen. Dictamen con- Omnia quæ arguuntur, à lumine
ſeienti?æ juxta manifeſtantur; omne enim, quod
principia fidei. manifeſtatur, lumen eſt. Propter
quod dicit: Surge, qui dormis, &
exurge à mortuis, & illuminabit te
Chriſtus. Ib. SF. v. 13.
16. Nox. Surdefcentia in Vos non eſtis in tenebris, ut vos
Dies. peccato. dies illa tanquam fur comprehen-
Vigilantia in dat. Omnes enim vos filii lucis eſtis
operibus bonis. & filii diei. Non ſumus noctis ne-
que tenebrarum. Igitur non dor-

miamus

te

dis
le⸗
DI=

Clavis Expofitionum Myſticaram, &. §. I. De Cæli. 289

Num. Figura. Figuratam.

Textus.

—

—

miamus ſicut cæteri; ſed vigilemus

& ſobrii ſimus; qui enim dormiunt,
nocte dormiunt; & qui ebrii ſunt,

nocte ebrii ſunt. Nos autem qui
diei ſumus, ſobrii ſimus. 1. Thefl. 5.
Vv. 4. S

17. Lumen.

Publica profeſ-
ſio fidei.

Ut ambuletis dignè DEO, qui
dignos nos fecit in partem ſortis
Sankkorum in lumine, qui eripuit
nos de poteſtate tenebrarum. Col.

I. V. I 2.

18. Firmamen-
tum.

Diſciplina Ec-
cleſiæ, conſer-

vativa fidei.

Videns ordinem veſtrum & firma-
mentum ejus, quæ in Chriſto eſt,
fidei veſtrę. Col. 2. v. 5§.

19. Firmamen- Eoecleſia. Eccleſia PEl, columna & firma-
tum. mentum veritatis. I. Tim. 3. v. 15.
20. IIlumina- Prædicatio Secundum gratiam, quæ data eſt
tio. Evangelii. nobis; manifeſtata autem eſt nune
Illuſtratio pper illuminationem Chriſti, qui il-
interna. luminavit vitam & incorruptionem

per Evangelium. 2. Tim. I. v. 9.

21. Colelſia.

Res & Perſonæ

Religionis Ca-

tholicæ.

Omnia pene in ſanguine ſecun-
dum legem mundantur; neceſſe eſt
ergo, exemplaria cœleſtium his mun-
dari; ipſa autem cœleſtia meliori-
bus hoſtiis. Heb. 9. v. 22.

22. Lumen.

Serenitas
4 cœlorum.

Gratia illuſtra-

tionis.
Divinæ incom-
mutabilitas cla-
ritatis.

Ohmne donum perfectum deſur-
ſùm eſt deſcendens à Patre lumi-
enum; apud quem non eſt transmu-
tatio, nec vic iſſitudinis obumbratio.
Jacobi I. v. 17.

23. Lumen.

Eyxemplum bo-
Auainnuntietis ejus, qui de tenebris

Vos genus electum, ut virtutes

Qo 0

29 9

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

WNum.

Figura.

Figuratum.

Textaus.

acatholicis.

næ vitæ coram

vos vocavit in admirabile lumen ſu-
um - converſationem veſtram inter
gentes habentes bonam. I. Pet. 2. v. 9.

ortus diei.

ſtamenti per im-

Clara explana-
tio Veteris Te-

pletionem figu-
rarum.
Clara agnitio di-
vinorum.

Habetis prophericum ſermonem,
cui benefacitis attendentes quafi lu-
cernæ lucenti (tamdiu in V. T.) in
loco caliginoſo, donec dies (N. T.)
illuceſcat, & Lucifer oriatur in cor-
dibus noſtris. 2. Pet. 1. v. 19.

Lux.

Tenebræ.

Clara compre-
henſio cauſarum
altiſſimarum cir-
ca mandatum di-
ligendi proxi-
mos, præſertim
inimicos.
Ignorantia pra-
Rica hujus my-
ſterioſi mandati.

DLEUS lux eſt; & tenebræ in eo
non funt ullæ; ſi dixerimus, quo-
niam ſocietatem habemus cum eo;
& in tenebris ambulamus, menti-
mur. Si autem in luce ambulamus,
ſicut ipſe eſt in luce, ſocietatem ha-
bemus ad invicem (DEUS & nos)
Joa. I, v. 5. Tenebræ tranſierunt,
& verum lumen jam lucet. Qui di-
cit, ſe in luce eſſe, & fratrem ſuum
odit, in tenebris eſt; qui diligit fra-
em ſuum, in lumine manet. Qui
autem odit fratrem ſuum, in tene-

bris ambulat; quia tenebræ obeœ-

caverunt oculos ejus. Ib. 2. v. 8.

*

26.

Sydera
errantia,
ignes fatui.

Doctores im-
poſtores, haben-
tes ſpeciem pie-
tatis.

Subintroierunt quidam, Domini
noſtri gratiam transferentes in luxu-
riam - Sydera errantia, quibus
procella tenebrarum ſervata eſt in
æternum. Judæ. v. 4. & v. 13.

27.

Stella
Matutina.

Epiſcopi,

Parochi.

„

Habebat in dextera ſua ſeptem
ſtellas - ſeptem ſtellæ angeli ſunt
ſeptem Eccleſiarum (Minoris Aſiæ

Epiſcopi) Apoc. 1I. v. 16. & v. 20.

Ego

.„

Clavis Expoſitionum Myſticarum, &c. §. I. De Cælis. 29 1

Num. ligura. kEiguratum. Textus.
28. Stella Chriſtus. Ego JESUS ſum ſtella ſplendida
Matutina. & matutina. Apoc. 22. V. 16.
29. Srellæ. Fideles. Tanquam ſydera cœli in multitu-

dinem. Heb. 1I. v. 12. inter quos
. lucetis ſicut luminaria in mundo.
Phil. 2. v. 15.

DrE ELEMENTIIS EFr MUINDO.

I. Terra Ccleſtis patria. Beati mites, quoniam ipſi poſſi-
promiſſa. debunt terram Math. 5. v. 4. Abra-
ham demoratus eſt in terra repro-
miſſionis tunquam aliena - confi-

tentes, quia peregrini & hoſpites
ſunt ſuper terram; qui enim hæc
dicunt, ſignificant, ſe patriam in-
quirere, id eſt, eœleſtem. Heb.

2. Terra Cor docile, & Semen, quod in terram bonam,
fertilis. operans bonum. cecidit, hi funt, qui in corde bono
& optimo audientes verbum reti-
H nnent, & fructum afferunt in pa-
tientia. Lucæ S8. v. 15.

3. Petra, Cor indocile, Qui audit verbum regni, & non
nec operans bo- intelligit, venit Malus, & rapit,
num. quod ſeminatum eſt in corde ejus.
Hic eſt, qui ſecus viam ſeminatus
eſt. Qui autem ſuper petroſa ſemi-
natus eſt, non habet radicem, ſed
facta perſecutione ſcandabizatur.
Math. 13. v. 19.

. 2 Veyeos

Prolegomenorum in Sacram Scriptiram

Num. Figurata.

Figuratum.

Terwtus.

Sal terræ.

Clerici.

Vos eſtis ſal terræ. Quod ſi ſal

evanuerit, in quo ſalietur? Ad ni-

hilum valet ultra, niſi ut mittatur
foras & conculcetur ab hominibus.
Ib. 5. v. 13.

Mons.

Eminentia ſta-
tůs, Clericalis
præſertim.
Difficultas.

Non poteſt civitas abſcondi ſupra
montem poſita. Math. 5. v. 14. Di-

cetis monti huic: tranſi hinc; &

tranſibit. Math. 17. v. 20.

Petra.

ſumma

ſtabilis; contem-
ptus terrenoru,
tuga periculorũ,
jugis oratio,
cordis
munditia,; &
mortificatio.

Cauſa virtutis

Omnis qui audit verba mea (con-
tenta in Sermone in Monte) & facit
ea, aſſimilabitur viro ſapienti, qui
ædificavit domum ſuam ſupra pe-
tram; & deſcendit pluvia, & vene-
runt flumina, & flaverunt venti,
& irruerunt in domum illam & non
cecidit; fundata enim erat ſupra
petram. Ib. 7. v. 24.

Arena.

lis cauſa, negle-

Virtutis inſtabi-

tus cautelæ,
orationis, mor-
tificationis & c.

ſillius magna.

Omnis qui audit verba mea hæc
(quibus demonſtravi eſſentialia vir-
tutis ſolidæ) & non facit ea, ſimilis
erit viro ſtulto, qui ædificavit do-
mum ſuam ſuper arenam; & deſcen-
dit pluvia, & venerunt flumina, &
flaverunt venti, & irruerunt in do-
mum illam, & cecidit, & fuit ruin
Ib. v. 26. .

Petra.

Infallibilitas Ro-
manæ Eccleſiæ

articulos fidei.

perpetua circa

Caro & ſanguis non revelavit ti-
bi, ſed Pater meus & ſuper
hanc petram ædificabo Eccleſiam
meam, & portæ inferi non præva-
lebunt adverſus eam. Ib. 16. v. 17.

Vallis.
Mons.

Inæqualitas

Prædicans baptismum pœnitentiæ

vitiorum.

lin remiſſionem peccatorum; ſicut
ſcriptum

–

Clavis Expohitionum Myſticarum, G&ec. §. II. De Elementis & Mundo. 293

Naxm. Figara. Figuratum. 11 täs.
Collis. ſcriptum eſt: Omnis vallis imple-
bitur, & omnis mons & collis hu-
„miliabitur. Lucæ 3. v. 3.
10. Lutum. Homo An non habet poteſtatem figulus
in manu DEI, luti ex eadem maſſa facere aliud
quoad vocatio- quidem vas in honorem, aliud ve-
ſnem ad veram rò in centumeliam. Rom. „. v. 21.
Eceleſiam.
II. Arena. Homines. Si fuerit numerus filiorum Iſrael
†W tanquam arena maris. Rom. 9. v. 27.
T2. Lapis Chriſtiana Oſfenderunt in lapidem offenſio-
HS petra. myſteria. nis, ſicut ſcriptum eſt: Ecce pono
Chriſtus. in Sion lapidem offenſionis, & pe-
tram ſeandali. Rom. 9. v. 33. Nun-
quam legiſtis: Lapidem quem
reprobaverunt ædificantes, hic fa-
Ctus eſt in caput anguli; & qui ce-
. ciderit ſuper lapidem iſtum, con-
fringetur; ſuper quem verèò cecide-
rit, conteret eum. Math. 2I. v. 42.
Et I. Petri. 2. Vv. 4.
13. Petra. Chriſtus Bibebant de ſpirituali conſequente
fuos potans. eos petra; Petra autem erat Chri-
1 ſtus. I. Cor. 10. V. 4.
14. Tabulæ Corda. Epiſtola eſtis Chriſti, à nobis
Aüupidæ. ſeripta non in tahulis lapideis, ſed
r in tabulis cordis carnalibus. - quod
ſi miniſtratio mortis litteris defor-
s”éͤß mata in lapidibus fuit in gloria, quo-
modo non magis miniſtratio ſpiritus
erit in gloria? 2. Cor. 3. v. 3.
1I. Mons Syon. Eccleſia mili- Non acceſſiſtis ad. tractabilem
tans, unde pro- montem, de quo ſcriptum; & ſi

ο 3 beſtia

294

Prolegomenorum in Scripturam Sacram

Num. Figura.

fFiguratum.

Textus.

mulgatio fidei.

phans.

Eccleſia trium-

beſtia tetigerit montem, lapidabi-
tur; ſed acceſſiſtis ad Sion montem,
& Jeruſalem cœleſtem, & multorum
millium frequentiam, & Eccleſiam
primitivorum. Heb. 12. v. 18.

16.

Aquæ.

Populi.

Audivi vocem aquarum multa-
rum. Apoc I4. v. 2. Et dixit-mi-
hi: aquæ quas vidiſti, populi ſunt,
& gentes, & linguæ. Apoc. 17. v. 15.

17.
Mare.

Populi.

—

Simile eſt regnum cœlorum ſage-

næ miſſæ in mare, & ex omni ge-

nere piſcium congreganti. Math.
13. v. 47.

Aqua
puteus
fons.

Gratia,

verbum DEI.

Si ſeires, quis eſt, qui dicit, da
mihi bibere, tu forſitan petiſſes ab
eo, & dediſſet tibi aquam vivam.
- Omnis qui bibit ex aqua hac, ſi-
tiet iterum. Qui autem biberit ex
aqua, quam ego dabo ei, non ſitiet
in æternum, ſed aqua quam dabo

ei, fiet in eo fons aquæ ſalientis in
vitam æternam.

Joa. 4. v. 10.

Flumina.

Dona ſpiritus.

accepturi erant credentes
fJoa. 7. V. 37.

IESUS clamabat: Si quis ſitit,
veniat ad me, & bibat. Qui credit
in me, ſicut dicit Seriptura, flumi-

na de ventre ejus fluent aquæ vivæ.

Hoc autem dixit de Spiriru, quem
in eum.

2209.
agquæ.

Lavacrum

Mundatio

Chriſtus dilexit Eccleſiam, ut illam

ſanctificaret, mundans eam lavacro

laquæ in verbo vitæ. Epheſ. §. v. 25.

Qui

ſ-

s,

let

li

Cluvu Expoſitionum Myſticarum. & . §. II. De Elementis & Mundo. 29 5

Num. Figura. FEiguratum. 7 rrus.
21. Baptiimus Sepelitio & Qui mortui ſumus peccato, quo-
per immer- ſubmerſio vitio- modo adhuc vivemus in illo? An
ſionem. rum. ignoratis, quia quicunquc bapti-

Mors veteris

zati ſumus in Chriſto, in morte

bominis. ipfius baptizati ſumus? conſepulti
* enim ſumaus cum illo per baptis-
mum in mortem. Rom. 6. v. 2.
Conſepulti ei in baptismo. Col. 2.
V. 12.
22. Mare Cor ui volunt divites fieri, inci-
fluctus deſideria prava, dunt in deſideria multa inutilia &
ſubmerſio. guctuatio in fi- nociva, quæ mergunt homines in
de, interitus ani- interitum & perditionem I. Tim. 6.
. v. 9y. Poſtulet in fide nihil hælſitans.
Qui enim heæſitat, ſimilis eſt fluctui
maris, qui à vento movetur & cir-
cumfertur. Jac. 1. v. 6.
27. Fons Os, quo loqui- Ex ore procedit benedictio & ma-
aqua ſalſa mur. lediétio; nunquid fons de codem
aqua dulcis. Verba maledica foramine emanat dulcem & amaram
verba manſueta. aquam? - Neque (quis) ſalſam dul-
cem poteſt facere aquam. Jac. 3. v. 10.
24. Salus per Salus animæ Arca Noe, in qua octo animæ
Arcam ex per baptiſmum ſalvatæ ſunt per aqquam. Quod &
Diluvio. ex inundatione nunc ſimilis formæ ſalvos facit ba-
vitiorum. ptisma, non carnis depoſitio ſor-
dium, ſed conſcientiæ bonæ inter-
rogatio in DEUM. 1I. Petri 3. v. 20.
25. Mare. Homines tur- Hi fſunt fluctus feri maris, de-
Fluctus. bulenti, acti pra- ſpumantes ſuas confuſiones. Judæ
= vis concupiſcen- v. 13. H
26. Nubes. Homines leves Hi ſunt nubes ſine aqua, quæ à

ac inſtabiles.

ventis oircumferuntur. Judæ. v. 12.
Fla-

296 Prolegomenorum in Sacram &ripturam
Nam Figura. Figuratum. Textus.
27. Venti im- Tentationes Flaverunt venti, & irruerunt in
petuoſi. dœmonis, quæ domum illam, & non cecidit. Math.

ex ipſo modo
ſimpetuoſo agno-

ſcuntur.

J. V. 2 5.
in cor, ut traderet eum judas - Et
introivit in eum Satanas. Er dicit
ei ESUS (permiſſivè, vel ſubtra-
hendé gratias) Quod facis, fac ci-

= tius. Joa. 13. V. 2. & v. 27.
28. Venti lenes. Inſpirationes Spiritus (ventus) ubi vult ſpirat;
DEI, quæ agno-& vocem ejus audis, ſed neſcis,
ſeuntur in inti- unde veniat, aut quo vadat. Sic eſt
mo animi ex mo- omnis, qui natus eſt ex ſpiritu.
. . .
R do tranquillé Joa. 3. v. 8. .
. ſuaſivo.
29. Vapores Quæ eſt enim vita veſtra? vapor
aeris. Vita hominum. eſt ad modicum parens, & deinceps
eEeeerterminabitur. Jac. 4. V. I4.
30. Ignis Infernus. Paleas comburet igni inextinqui-
crucians. bili. Math. 3. v. 12.
31. Ignis Unynpniuscujusque opus manifeſtum.
purgans. Purgatorium. erit, quia in igne revelabitur; &
. uniuscujusque opus quale ſit ignis
. probabit. I. Cor. 3. v. 13.
32. Ignis Lingua mala Ecce quantus ignis quàm magnam
vva.aſtans. inflammans ad ſylvam incendit! & lingua ignis eſt
malum. univerſitas iniquitatis - inflam-
mat rotam nativitatis noſtræ inflam-
mata à gehenna. Jac. 3. v. 5.
33. Ignis Lingua fervida, Apparuerunt illis diſpertitæ lin-
calefaciens. inflammans guæ tanquam ignis. Aét. 2. vV. 3.
ad bonum.
K34. Lucerna Clerici. Neque accendunt lucernam & po-
domüs.

nunt eam ſub modio, ſed ſuper can-
Ela-

Cum diabolus jam miſiſſet .

—11 —7

I⸗

U⸗

10“*

Ale⸗

Clavis P ion Tcee &e. §. II. De Elementis & Mande. 297

Numn. Ege. Eiguratum. JM Textus.

delabrum, ut luceat ommbus, qui
in domo lunt. Math. §. v. 15.

35. Lucerna Recta intentio Lucerna corporis tui eſt oculus
vixæ. cordis. tuus; ſi oculus tuus fuerit ſimplex
. (pellucidus), totum corpus tuum
lucidum (in luce) erit. Si autem
foculus tuus fuerit nequam (depra-
ðð vatus); torum corpus tuum tene-
Z L Proſum (in tenebris) erit. Si ergo lu-
men, quod in te eſt, tenebræ ſunt, ipſæ
tenebræ quantæ erunt! Math. 6. v.
22. ubi prius egerat de recta inten-
tione bonorum operum, eleemoſi-
næ, Orationis, jejunii &c. ne fiant
ex intentione laudis, aut remunera-

* tionis terrenæ.

36. Ignis Concupiſcentiæ. Hos arguite; illos ſalvate de igne
conſumens. rapientes. Judæ. v. 22.

37. Ignis Gratiæ Iplſe vos baptizabit in Spiritu ſan-
mundans. §S. Spiritůs. Cto & igni. Math. 3. v. II.

38. Lucerna. Doctores ſancti. Joannes erat lucerna ardens & lu-
RT * cens. Vos autem ad horam volui-
ſtis exultare in luce ejus. Joa. 5. v. 3 5.

F. III.
D E P L A N TIS.

Num. Tigura. Rgeraam. = Trrim.

I. Fructus. Satisfactio pec- Facite frudlum isnum pœniten-
catis proportio-tix. Math. 3. v.
fnata. 4

— —

Pp Jam

22958 Prolegomenorum in Sacram Scripturam
Num. Eigura. liguratum. Lextus.
2. Arbor Homo Jam ſecuris ad radicem arborum
fructus bona opera poſita eſt. Omnis ergo arbor, quæ
exciſio mors non facit frutum bonum, excidetur
combuſtio. infernus. & in ignem mittetur. Ib. 3. v. 10.
& c. 7. v. 19. Video homines ſicut
arbores ambulantes Marc. 8. v. 24.
3. Triticum Electi 6Ventilabrum in manu ejus, &
area Eceleſia permundabit aream ſuam; & con-
horreum. cœlum. gregabit triticum in horreum ſuum.
Ib. v. I2. Et 13. v. 30.
4. FPructus. Actiones hu- A fructibus edrum cognoſcetis
manæ. cos. (hypocritas). Nunquid col-
ligunt de ſpinis uvas, aut de tribulis
ficus? Sic omnis arbor bona fructus
bonos facit; mala autem arbor ma-
los fructus facit; non poteſt arbor
bona malos fructus facere; neque
larbor mala bonos fructus facere.
Igitur ex fructibus eorum cogno-
ſcetis eos. Ib. 7. v. 16. Et c. 12.
. v. 3 3. Et Lucæ6. v. 2Z3.
5. Meſſis. Homines aggre- Meſſis quidem multa; operarii
gandi DEO fſautem pauci. Rogate ergo Domi-
Operarii. Clerici Zeloſi. num meſſis, ut mittat operarios in
. ä meſſem ſuam. Math. 9. v. 37.
6. Arundo Homo in malum Quid exiſtis in deſertum videre?
mobilis. verſatilis. Arundinem vento agitatã? Ih. 11. v. 7.
7. Arundo Peccator. Eece puer meus, quem elegi, di-
fracta. lectus meus; Arundinem quaſſatam
non confringet. Ib. 12. v. 18.
8. Lignum Homo in ſtatu Linum (id eſt, lychnum proximèe
fanmigans. periculoſo pro- extinquendum, utpote jam) fumi-
KXimè excidendi gans non extinquet. Ib. v. 20.
gratià.

Exiit

2

Clavis Expoßtionum Myftitarum, & . §. III. De Plantis. 299

Num. Figura. Eiguratun. Textus.
9. Semen Verbum DEI Exiit qui ſeminat ſeminare - alia
radix habitus ceciderunt in petroſa, & quia non
ſpinz multitudo nego- habebant radicem aruerunt. - alia
ftorum dabant fructum centeſimum, ſexa-
temporalium. geſimum, trigeſimum. - Qui in
fructus. Merita. petroſa ſeminatus eſt; hic eſt, qui
wverbum audit; non autem habet ra-
dicem, ſed eſt temporalis; facta au-
tem tribulatione continuè ſcandali-
zatur. Qui autem ſeminatus eſt in
ſpinis, hic eſt, qui verbum DEI
audit, & ſolicitudo ſæculi ſuffocat
verbum. Ib. 13. v. 4. Marci. 4.
Lucæ. 8.
10. Semen. Homines Seminavit bonum ſemen in agro
Zizania. improbi. Scan- ſuo - inimicus ſuperſeminavir Zi-
. dala. zania in medio tritici - qui ſemi-
Tritium. Probi nat, filius eſt hominis; bonum ſe-
Ager. Mundus men hi ſunt fili regni. Zizania filii
Meſſores. Angeli funt nequam, inimicus eſt diabolus;
Meſſis. ſinis mundi. meſſis conſummatio ſæculi. Meſſo-
res angeli funt. Math. 13. v. 24.
1II.] Granum Parva Religionis] Simile eſt regnum cœlorum gra-
Sinapis. initia. no ſinapis quod minimum eſt omni-
Parva fides. bus ſeminibus, cum autem creverit,
umn:nmmajus eſt omnibus oleribus. Ib. 13.
v. 31. Si habueritis fidem ſicut gra-
num ſinapis. Lb. 17. v. 20.
12. Vinea, Eccleſia. Paterfamilias plantavit vineam;
Frudctus, Veritas doctri- & locavit eam agricolis; & miſit
n, ſervos, ut acciperent fructus ejus
cultus religioſus vineam locabit aliis agricolis,
PpPprobitas morum. qui reddent fructum temporibus
Vinitores. ! Epiſcopi fuis - Et cumaudiſſent principes

PPp 2

Sacer-

Pudor.

300 Prolegomenorum in Sacram Scripturam
Num. Eigufra. Figuratum. Textus.
ð & Clerici. Sacerdotum & Phariſæi, cognove-
rrunt, quod de ipſis diceret. Ib. 21.
13.Meſſores Clerici Vos dicitis; adhuc quatuor men-
Fructus vita æterna. ſes ſunt & meſſis venit? Ecce dico
Meſſis. Electi. vobis: levate oculos veſtros, & vi-
Qete regiones, quia albæ jam ſunt
ad meſſlem. Et qui metit, merce-
dem accipit, & congregat fructum
in vitam æternam, ut & qui ſeminat,
. ſimul gaudeat & qui metit. Ego
miſi vos metere, quod vos non la-
boraſtis; alii laboraverunt, & vos
in labores eorum introiiſtis. Joa. 4.
14. Frumentü. Homo, Niſi granum frumenti cadens in
Granum. Corpus, ferram mortuum fuerit, ipſum ſo-
Fructus. animarum con- lum manet; ſi autem mortuum fue-
Germina- verſio, mortifi- rir, multum fructum affert. - Si
tio. eatio, cui DEUS exaltatus fuero à terra ‚omnia tra-
alligavit gratia ham ad meipſum; hoc autem dice-
convertendi ani- bat ſignificans, qua morte eſſet mo-
mas. riturus. Joa. 12. v. 24. & v. 32.
15. Plantatio. Morrificatio Si complantati facti ſumus ſimili-
veteris hominis. tudini mortis ejus, ſimul & reſurre-
M Gtionis erimus. Rom. 6. v. §.
16. Fructus Sanctificatio. Quem fructum habuiſtis in illis,
bonus. . ſſin quibus nunc erubeſcitis? Nam
PFr us Interitus animæ. finis illorum mors eſt. Nune verò
malus.

liberati à peccato, ſervi autem facti

DEO, habetis fructum veſtrum in

ſanctificationem. Mottificati eſtis

legi, ut fructificetis DEO. Cum
leſſemus in carne, paſſiones pecca-

torum

— 1

+ –⏑ — — S=⸗ —

Cavis Expoßtionum Myſticarum, &t. §. III. De plantis 3017

Textus.

Num. Eigura. 1 Eiguratum.

torum operabantur, ut fructiſica-

frent morti. Ib. 6. v. 21. & 7. v. 4.

PBona ſelecta

17. Primitiæ Nosipſi primitias ſpiritus haben-
ffrugum. Spiritus ſancti. tes. Rom. 8. v. 23.
I18. Radix. Eccleſia. Si radix ſancta, & rami; quod
Rami. Fideles. ſi aliqui ex ramis fracti ſunt; tu au-
Ohva. Vera Eccleſia. tem cum Oleaſter eſſes, inſertus es
Oleaſter. Eccleſia falſa. in illis, & ſocius radicis, & pinque-
UwU dinis olivæ factus es. Noli gloriari
adverſus ramos. Non tu radicem
portas, ſed radix te - Rami propter
incredulitatem fracti ſunt. Time.
Si cnim DEUS naturalibus ramis
Inon pepereit, ne tibi parcat. Nam
ſſi ex naturali exciſus Oleaſtro inſer-
tus es in bonam Olivam, quanté
magis ii inſerentur in bonam Oli-
„vam. Ib. II. v. 17.
19. Agricola. DEUS Ego plantavi, Apollo rigavit, ſed
Plantatio. inſtructio fidei DEUsS incrementum dedit. DEI
Rigatio. ſinformatio mo- adjutores ſumus; DEI agricultura
Ineremen- rum profectus eſtis. I. Cor. 3. v. 6. Omnis plan-
tum. per gratiam. ſtatio quam non plantavit Pater meus,
ʒ eeeradicabitur. Marh. I15. v. 13.
20. Plantatio Inſtitutio plebis Quis plantat vineam, & de fructu
fructus ſuſtentatio. ſejus non edit? - Si vobis ſpiritualia
vinea. Plebs. ſeminavimus, magnum eſt, ſi nos
carnalia veſtra metamus? 1. Cor. 9.
v. 7. & V. II.
21. Germina- Morrificatio. Quod ſeminas, non vivificatur,
tio. Reſurrectio. niſi prius moriatur, & quod ſemi-

nas, non corpus, quod futurum eſt,
ſeminas, ſed nudum granum: ut

puta tritici, aut alicujus cæterorum,
Pp 3 DEUS

302

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Textus.

Num. Figura. Figuratum.

DEUS autem dat illi corpus ſicut
vult; & unicuique ſeminum pro-
prium corpus. Ib. 15. v. 3 6.

22. Semen Bona opera. Qui parcè ſeminat, parcè & me-
frugez. merita. ftet; & qui ſeminat in benedictioni-
bbus, de benedictionibus & metet.
Qui autem adminiſtrat ſemen ſe-
minanti, multiplicabit ſemen ve-
ſſtrum, & augebit incrementa fru-
gum juſtitiæ veſtræ. 2. Cor. 9. V. 6.
B & v. 10.
23. Fruétus. Virtutes ecia- Fructus ſpiritus eſt charitas, gau-
iter inſpiratæ à dium, pax, manſuetudo, mode-
Spiritu ſancto. ſtia, caſtitas &c. - Quſ ſeminat
nnn carne ſua, de carne & metet cor-
Meſſis. Vita aut damna-ruptionem. Qui autem ſeminat in
tio æternà. ſpiritu, de ſpirith metet vitam æter-
nnam. Gal. S. v. 22. & 6. v. S. Suo
ftktemppore metemus. I[b.
24. Radicari. Contrahere In charitate radicati. Ephes. 3.
habirum. v. 17. SS
25. Fructus. Juſtitia, bona Repleti fruéctu juſtitiæ. Phil. I.
opera. wv. II. hic mihi fructus operis eſt.
Ib. v. 22. in omni bono opere fru-
tificantes Col. I. v. 10.
26. Agricola Clericus Laborantem agricolam oportet
frudtus., fuſtentatio. ſprimùm de fructibus comedere. 2.
27 Herbæ vi- Bona opera. Terra germinans herbam oppor-
rentes, ittunam, accipit benedictionem à
ſpinæ. Opera mala. DEO. Proferens autem ſpinas ac
tribulos, maledicto proxima eſt.

Omnis

Claris Expoſitionum Myſticarum, & c. §. III. De Plantis.

30¾

Num. Eigura.

Fiouratum.

Textas.

28. Fructus. Solatium ſuave Omnis diſciplina in præſenti non
ex diſciplinæ ju- eſt gaudii, ſed mœroris; poſtea au-
go. tem fructum pacatiſſimum exercita-
J tis per eam reddet juſtitiæ. Heb. 12.
H v. II.
29. Radix. Concupiſcentia. Ne quaradix amaritudinis furſum
Paſſio animi. germinans impediat, & per illam
inquinentur multi, Ib. 12. v. 15.
30. Fructus Laus D EI. Offeramus hoſtiam laudis ſemper
hominis. DEO; fructum labiorum confiten-
tium nomini ejus. Ib. 13. v. 15.
31. Foœnum. Homo. Sicut flos fœni tranſibit. Exor-
Flos. Pulchritudo, tus eſt ſol, & arefecit fnum, &
— voluptas. flos ejus decidit, & decor vultus
ejus deperiit, ita & dives in itineri-
bus ſuis marceſcet. Jac. I. v. 10.
32. Vitis. Lingua Ex ipſo ore procedit benedictio
. TFicus. animoſa, & maledictio. Nunquid poteſt fi-
ſuavis. cus uvas facere, aut vitis ficus?
. Ib. 3. v. 10.
33. Fructus. Juſtitia ex tran- Fructus juſtitiæ in pace ſeminatur
quillitate & Sa- facientibus pacem. Ib. 3. v. 1 8. Sa-
pientia. pientia, quæ deſurſum eſt, plena
eeeſtſt fruétibus bonis. Tb. v. 175.
34. Vitis. Chriſtus Egéô ſum vitis vera & Pater meus
Palmites. fideles Agricola eſt. Omnem palmitem in
Fructus. bona opera me non ferentem fructum tollet
Agricola. DEUS Pater. eum. Ego ſum vitis; vos palmites.
ri quis in me non manſerit, mittetur
foras & arefcet. Joa. 15. v. 1.
35. Fructus. Converſfio ani- Poſui vos, ut eatis & fructum
marum. plurimum afferatis. Ib. v. 16.
fPprofectkus plehbisss

Prolegomenorum in Sacram Seripturam

304
Figura. Eiguratum. Lextus.
6. Fructus. Prcoœæmium. Hæc (bona opera) non ſine fru-
Gu vos conſtituent in Domini cogni-
tione. 2. Pef. I. V. 8.
37. arbores Homines per- Hli fſunt arbores autumnales, in-
autumna- verſi, olim bo- fructuoſæ, bis mortuæ, eradicatæ.
les. ni, nunc & ſo Jud. v. 12.
eradicatæ, cietate bono-

rum ejecti.

D E ANTäMALIBIS.,

1. Viperx.

Maledici,
Calumniatores,
hypocritæ, inſi-

Videns multos Phariſæorum, &

Sadducæorum dixit eis: Progenies

viperarum &c. Math. 3. v. 17. Di-

diatores. cebat ad turbas: Genimina vipera-
. rum. Lucæ 3. v. 7. Math. 12. v. 24.
2. Canes., Impudentes, Nolite ſanctum dare canibus;
Porci. Luxurioſi, neque mittatis margaritas veſtras
carnales, ante porcos; ne forte conculcantes
terreni, eas pedibus ſuis, & canes converſi
maledici. disrumpant vos. Math. 7. v. 6.
3. Lupi, Seducdtores, Attendite à fallis prophetis, qui
Ohyes. exterius probi. veniunt ad vos in veſtimentis ovium;
intrinſecus autem ſunt lupi rapaces.
4. Oves. Fideles. Ite ad oves, quæ perierunt, do-

müs Iſael.

Math. 10. v. 6. Et Ib.

–

Mitto

lras
tes
erſi

Clavi Expeſitionum Myficarum, &.

§. IV. De Animalibus. 30 5

Num. ERigura. Figuratum.

5. Oves. Clerici manſueti. Mitto vos ſicut oves in medio lu-
4 Lupi. Oſores probo-porum Ib. v. 16.
rum. M
6. Serpentes, Attenti ad fidei, Eſtote ergo prudentes ſicut ſer-
& morum ſub-pentes, & ſimplices ficut columbæ.
Columbæ. ſtantialia. Non (b. v. 16.
diffuſi ad nego-
— tia nimis multa.
7. Ovis lapſa. Peccator. Quis erit ex vobis, qui habeat
ovem unam, & ſi ceciderit hæc
Sabbatis in foveam, nonne tenebit
& levabit eam? Ib. 12. v. I1I.
8. Viperæ. Calumniatores Progenies viperarum, quomodo
ſub ſpecie Zeli. poteſtis bona loqui, cum fitis mali?
Math. 12. V. 24.
9. Piſces. Fideles Simile eſt regnum cœlorum ſage-
boni & mali. næ miſ:ſæ in mare, & ex omni gene-
re piſcium congreganti. Ib. 13. v. 47.
quam cum impleta eſlet educentes
& ſecus littus ſedentes elegerunt
bonos in vaſa; malos autem foras
miſerunt. Ib.
10. Canes Impudentes. Non eſt bonum, ſumere panem
CQatelli. Modeſti. filiorum, & mittere canibus. At
iila dixit: Etiam Domine; nam &
catelli edunt de micis, quæ cadunt
de menſa Dominorum ſuorum.
Ib. v. 27.
II. Oves. Angeli Si fuerint alicui centum oves, &
Ovis. genus huma- erraverit una ex eis; nonne relinquir
num. nonaginta novem in montibus, &

vadit quærere eam, quæ erravit?

Ib. 18. v. 12.

◻

Faci=

306

Prologomenorum in Sacram Scripturam

Num. Figura., Figuratum.

Textus.

12.] Camelus. Dives. Facilius eſt Camelum per fora-
men acus tranfire, quam divitem
= intrare in regnum cœlorum. Ib. 19.
v. 24.
13. Cemelus. Peccatum grave. Scribe & Phariſæi hypocritæ,
Culex. Peccatum leve. duces cæci, excolantes culicem, ca-
mmDmDaelum autem glutientes. Ib. 23.
V. 24.
14. Vulpes. Homo verſutus Dicunt ei: Herodes vult te occi-
fallax. dere. Et ait illis: Ite & dicite vul-
Pi illi. Luc. 13. v. 22.
15. CGallina, Chriſtus, Jeruſalem, quoties volui congre-
Avis, gare filios tuos, quemadmodum
Pulli. fideles. gallina congregat pullos ſuos ſub
alas, & noluiſti. Math. 23. v. 37.
Jeruſalem, quoties volui congre-
gare filios tuos, quemadmodum
avis nidum fuum ſub pennis, &
noluiſti? Luc. 13. v. 34.
16. Columba. Spiritus ſanctus. Vidi Spiritum deſcendentem quaſi
columbam. Joa. I. v. 32.
17. Serpens. Chriſtus in Sicut Moyſes exaltavit ſerpentem
Cruce. in deſerto. Ib. 3. v. 14.
18. Oves. Fideles, Ego ſum paſtor bonus; bonus
— Lupus. Seductor, paſtor dat animam pro ovibus ſuis.
Perſecutor. Mercenarius videt lupum venientem
& dimittit oves. Joa. 10. v. 1I1I.
19. Cvwile. Eccleſia Ego ſum oſtium ovium. Per me
ſiquis introierit, ſalvabitur, & in-
Paſtor. Chriſtus gredietur, & egredietur, & paſcua
paſcens gratià inveniet. Ego ſum Paſtor bonus.
Oſtiarius Ghriſtus in ſuis Mercenarius videt lupum venientem,
oſtium Vicariis [& dimittit oves & fugit, & lupus ra-

PIt

Clavis Expoſitionum Myſticarum. & c. §. IV. De Auimalibus. 307

Num. Figura. Figuratum. Textus.
. Oſtium. Chriſtus, ut pri-pit & diſpergit oves. Et alias ha-
mus articulus fi-beo oves (inter gentiles) & illas
Paſcua dei, do ctrina, gra- oportet me adducere, & vocem
. tia, Sacramenta meam audient, & fient unum ovile.
mercena- heæretici, Clerici Ib. 10. v. 7. Qui intrat per oſtium,
3 riuSs. quærentes ſua paſtor eſt ovium, huic oſtiarius
. lucra aut com- aperit, & oves vocem ejus audiunt.
1 moda. Ib. v. 2.
- 20. Quadrupe- Peccatores, Vidit linteum magnum, in quo
. ia, gentiles, erant omnia quadrupedia, & ſer-
l⸗ ſerpentia, heæretici. pentia terræ, & volatilia cœli; &
volatilia, . facta eſt vox ad eum: Surge Petre;
. beſtiæ. occide & manduca. Act. 10. v. II.
. Widi vas, quafi linteum magnum,
in quod intuens vidi quadrupedia
terræ, & beſtias, & reptilia, & vo-
7 latilia cœli. Audivi autem vocem:
1, Occide & manduca. Ib. I1. v. §.
21. Tauri, Peccatores Vidi quadrupedia, & beſtias, &
altitia, volatilia; audivi autem vocem: Oc-
7 beſtiæx Converſio cide & manduca. Ib. v. 5. Prandium
occiſio augmentatio meum paravi; tauri mei & altilia
“ comeſtio, corporis Chriſti, occiſa ſunt, venite ad nuptias.
em ſeu Eccleſiæ. Matth. 22. v. 4.
— 22.] Lupi. Hoeretici, Intrabunt poſt diſceſſionem meam
nus Seduéctores, lupi rapaces non parcentes gregi.
is. Grex. Fideles. Act. 20. v. 29.
ein 23. Afpides. Homo quilibet Omnes declinaverunt; non eſt
— quantü eſt ex vi- qui faciat bonum; non eſt usque ad
me ribus, & ex pro- unum. Venenum aſpidum ſub la-
n. penlione naturæ. biis eorum. Rom. 3. v. 12.
is 24. Oves Homo Propter te mortificamur tota die;
is. victimæ. conſumptus æſtimati ſumus ſicut oves occiſionis.
Inn causa. DEI. b. S. v. 36.
2 Qis

Prolegomenorum insacram Scripturam

Textus.

Quis Paſcit gregem, & de lacte

gregis non manducat? I. Cor. 9. v. 7.

Scriptum eſt: Non alligabis os
bovi trituranti. Nunquid de bobus
cura eſt DEO? An pronter nos uti-
que hoc dicit? Nam propter nos

ſcripta ſunt. Ib. v. 9.

08
Num. Figura. Figuratum.
25. CGrex Animæ concre-
ditæ.
26. Bos tritu- Clericus extun-
rans. dens bona ope-
ra jugi exhorta-
tione.
27.] Diverſitas Diverſitas cor-
corporum porum in reſur-
in animali- rectione.
bus.
28. Cancer. Sermo conta-
gioſus, hæreſis.
29. Beſti?k. Homines car-
nales.
30. Sanguis Sanguis
. hircorum, Chriſti.
taurorum.
31. Corpora Corpora in tu-
&S ſanguis mulo, & merita
animalium. fidelium in
Ceœlo.

Non omnis caro eadem caro; ſed
alia hominum; alia pecorum; alia
volucrum; alia piſcium. Sic reſur-
rectio mortuorum; & corpora cœ-
leſtia, & corpora terreſtria. Ib. 15.
v. 29.

Profana autem & inanilo quia de-
vita; multum enim proficiunt ad
impietatem; & ſermo eorum ut
cancer ſerpit. 2. Tim. 2. v. 16.

Cretenſes malæ beſtiæ, ventres
pigri. Tit. 1. v. I2.

Si ſanguis hircorum, & taurorum,
& cinis vitulæ aſperſus inquinatos
ſanctificat, quanto magis ſanguis
Chriſti. Heb. 9. v. 13. Chriſtus ne-
que per ſanguinem hircorum aut
vitulorum, ſed per proprium ſan-
guinem introivit ſemel in ſancta.
Ib. v. 12.

Quorum animalium ſanguis infer-
tur in Sancta, horum corpora cere-
mantur extra caſtra. Propter qnod &
IESUS extra portam paſſus eſt.
Exeamus igitur ad eum extra caſtra.

Ib. 13. v. II.

.

e

R

Claris Expoſitionum Myſticarum, &c. §. IV. De Animalibut. 309

Nuam. Figura. Ennguratum.

Textus.

Qui eduxit de mortuis paſtorem
magnum ovium Chriſtum. Ib. 13.
V. 20.

Si equis frœna in ora mittimus,
omne corpus illorum circumferi-
mus. - Omnis natura beſtiarum,
& volucrum, & ſerpentium, & cæ-

terorum domantur; linguam autem

nullus hominum domare poteſt,
plena veneno mortifero. Jac. 3. v. 3.

In omni converſatione ſancéti ſitis,

quaſi agni immaculati Chriſti & in-

contaminati I. Pet. I. v. 19.

—

Seniores obſecro, paſcite qui in

vobis eſt, gregem DEI, facti forma

gregis ex animo; & cum apparue-
rit princeps paſtorum, percipietis
coronam. Ib. p. v. 2. Eratis ſicut
oves errantes, ſed converſi eſtis
nunc ad Paſtorem & Epiſcopum ani-

marum veſtrarum. Lb. 2. v. 25.

Liberatus ſum de ore leonis. 2.

Adverſarius veſter diabolus tan-
quam leo rugiens circuit. 1. Pet. 5.

Vicit leo de Tribu Juda. Apoc.

Contigit eis illud veri proverbii:
Canis reverſus ad ſuum vomitum;
& ſus lota in volutabro luti. 2. Pet.

32. Paſtor Chriſtus
oves. fideles.
33. Ecquus Lingua;,
beſtia, homo loquax.
volucres.
ſerpentes.
Agai. Animæ puræ.
35. Oves Animæ.
grex conereditæ,
paſtor. Parochus,
Superior,
Chriſtus.
36. Leo. Tyrannus.
perſecutor. Tim. 4. V. 17.
37. Leo. Diabolus.
V. 8.
38. Leo. Chriſtus.
39. Canis. Peccator recidi-
Sus. vus.
2. V. 22.

Q. 3 Quæ-

7

310

—

Proiegomenorum in Scripturam Sacram

Num. Figura.

Eiguratum.

Textus.

40. Animalia. Homines carna- Quæcunque tanquam muta ani-
. les. malia norunt, in his corrumpuntur.
Jud. v. 10.
41. Aſina. Monitor alioru, Balaam orreprionem habuit ſuæ
Balaam. ſed vitæ anima- veſaniæ ſubjugale mutum animal,
lis. in voce hominis loquens prohibuit
Prophetæ inſipientiam. 2. Pet. 2. v. 16.
42. Equus albo. Plagæ directæ à Et ecce cquus albus; & qui ſede-
rufus, DEO. bat ſuper eum, exivit ut vinceret.
niger, Regnorum in- Et exivit equus rufus, & qui ſedebat
pallidus. verſio, bellum, ſuper eum, datum eſt ei, ut ſume-
fames, beſtis. ret pacem de terra, & ut invicem ſe
interficiant. Et ecce equus niger,
& qui ſedebat ſuper eum, habebar
ſtateram - Et ecce equus palli-
dus; & qui ſedebat ſuper eum; no-
men illi mors. Apoc. 6. v. 2.
4 3. PDraco. Diabolus. Serpens antiquus, qui vocatur
. diabolus. Apoc. 12. v. 9.
44. Beſtia. Gentile Roma- Ecce draco magnus, habens ca-
Pardus, num imperium, pita ſeptem, & cornua decem.
Urſus, inſeſſum à dia- Apoc. 12. v. 3. Et vidi beſtiam ha-
Leo, bolo. bentem capita ſeptem & cornua de-
Draco. cem Ib. 13. v. I. & v. 10. Et beſtia
ſimilis erat pardo, & pedes ejus ſi-
cut pedes urſi, & os ſicut os leonis.
Ib. v. 2.
45. Agnus. Chriſtus. Ait Joannes: Ecce Agnus DEI,
qui tollit peccata mundi. Joa. I. v. 29.
In libro vitæ agni, qui occiſus eſt
ab origine mundi. Apoc. 13. v. 8.
46. Canes. Homines mor- Videte canes, videte malos ope-
daces bonorum. rarios. Phil. 2. v. 2.

al
Ii.

Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. V. De bomine.

311

Num. Figura. Figuratum. Lextus.
I. Caput Chriſtus Vir caput eſt mulieris, ſicut Chri-
Corpus Eceleſia ſtus caput eſt Eccleſiæ; membra ſu-
membra. fide les. mus corporis ejus. Epheſ. 5. v. 23. &
v. 30. Ipſe eſt caput corporis Ec-
cleſiæ. Col. I. V. 18.
. Filli Abra- Filii DEI. Dedit eis poteſtatem filios DEI
hæ. fieri, qui non ex ſanguinibus, ſed ex
DEO nati ſunt. Joa. I. v. I2. Non
omnes, qui ſemen ſunt Abrahæ,
omnes filii; non qui filii ſunt carnis,
hi filii DEI, ſed qui filii ſunt pro-
miſſionis. Rom. 9. v. 7.
3. Generatio. Regeneratio in Niſi quis regeneratus fuerit ex
filium DEI. aqua & ſpiritu ſancto, non poteſt
Adoptio per introire in regnum DEI. Joa. 3. v. 5.
gratiam. Et alibi ſepe. I. Per. I. v. 3. & v. 23.
Nativitas, Collatio grati?ꝰ Filioli mei, quos iterum parturio.
partus. adoptivæę. Gal. 4. v. 19. Qui facit juſtitiam,
ex DEO natus eſt. - Omne quod
natum eſt ex DEO, vincit mundum.
I. JOa. 2. v. 29. & 5. v. 4. Per Evan-
gelium vos genui. I. Cor. 4. v. I15.
§. Inſans. Innocens, Sicut modo geniti infantes ratio-
Parvulus. humilis, nabile & ſine dolo lac concupiſcite.
Puer. inſenſatus, I. Pet. 2. v. 2. Facti eſtis, quibus
virtute & ſa- lacte opus ſit. Heb. S. v. 12. Niſi

Vir.

pientia profe-
Rus.

efficiamini ſicut parvuli, non intra-

bitis in regnum cœlorum. Math. 18.
V. 3.

312 Prolegomenerum in Sacram Scripturam
Num. Figura. Figuratum. Textus.
v. 3. Nolite pueri effici ſenſibus,
ſed malitia parvuli eſtoſte. 1. Cor.
14. V. 20. Quando factus ſum vir,
evacuavi, quæ erant parvuli. I. Cor.
I13. v. II. Ib. 3. v. 2.
6. Oculus Amici, patro- Si oculus tuus dexter ſcandalizat
Manus ni, magiſtri, & ſte, erue eum. Si dextra manus tua
Pes. alii nobis neceſ- ſcandalizat te, abſcinde eam. Math.
ſarii ſcandalizan- S. v. 29. Si pes tuus ſcandalizat te,
tes. amputa illum. Marc. 9. v. 45.
7. Oculus. Mens, Quid vides feſtucam in oculo fra-
intentio. tris tui, & trabem in oculo tuo non
vides? Math. 7. v. 3.
32. Oculus. Intentio. Si oculus tuus fuerit ſimplex, to-
tum corpus tuum lucidum erit.
Ib. 6. v. 22.
9. Cœcus. Errans culpabi- Veæ vobis duces cœci. Math. 23.
liter. v. 24. In judicium veni in hunc
mundum, ut qui vident cœci fiant.
Dixerunt ei; nunquid & nos cœci
ſumus? dixit eis: ſi (invincibiliter)
cœci eſſetis, non haberitis peccatum;
nunc verô dicitis; quia videmus:
Peccatum ergo veſtrum manet. Joa.
9. v. 39. Excæcavit oculos eorum.
1ſ —oa. I12. v. 40. & alibi ſæpius.
I10.Filii dia- Malitioſi Vos ex patre diabolo eſtis, & de-
boli. ex induſtria. ſideria Patris veſtri vultis perficere.
Joa. 8. v. 44. Hi fſunt filii (illius)
nequam. Math. 13. v. 38. Mani-
feſti filii DEI & Diaboli. 1. Joa. 3.
v. 10. Fili diaboli. Act. 13. v. 10.
11. Cor. Animus.

2. V. 40.

Induravit cor eorum. Joa. I
. Cor

bis,
Cor.
Vit,

Cor.

lizar
8tua
lath.
tte,

Wnc
lant.
cci
ter)
tum,
nus:

Clavi Expoſitionum Mhſticarum, & . §. V. De Homine.

312
Nam. Figura. Figuratum. Textus. S
* Cor eorum longe eſt à me. Math.

15. v. S. & alias ſæœpe.

Corpus

12. Communitas Multi unum corpus ſumus in Chri-
membra. Chriſtiana. ſto ſinguli autem alterius membra.
Rom. 12. v. ð. Omnes in unum
— . corpus baptizati ſumus. - Vos
eſtis corpus Chriſti, & membra de
membro. I. Cor. 12. v. 13. & v. 27.
13. Vetus Peccato obnoxig Vetus homo ſimul crucifixus eſt,
homo. originali, aut ha- ut deſtruatur corpus peccati. Rom.
bituali actuali. 6. v. 6.
14. Mors. Gratie, Qui mortui ſumus peccato, quo-
aut peccati. modo adhuc vivemus in illo? - Qui
mmBortuus eſt, juſtificatus eſt à pecca-
to =. Servi eſtis, five peccati ad
mortem. Rom. G. v. 3. 7. 16. Cunn
mortui efſetis in delictis. Col. 2. v. 12.
I15. Ambulare, Progrediin vitiis Cum eſletis mortui delictis, in
vel virtutibus. quibus aliquando ambulaſtis. Eph.
currere. Celeriter pro- 2. v. 2. Currebatis bene, quis vos
gredi. impedivit? Gal. 5. v. 7.
16. Somnus Tepor, vitium Hora eſt jam nos de ſomno fur-
habituatum, gere. Rom. 13. v. II. Vigilantes in
vigilia. cautelæ morum. omni inſtantia. Eph. 6. v. I8. vigi-
late, viriliter agite, & conforta-
mini. I. Cor. 16. v. 13.
17. Corpus. Membrum Ec- Neſecitis, quoniam corpora ve-
cleſfiæ ſtra membra ſunt Chriſti? I. Côr. 6.
DWW ac Chriſti. V. I 5. JUVMUẽdDẽ
18. Membra Minoribus do- Quæ videntur mem bra corporis
tignobiliora. nis, aut majori- infirmiora eſſe, neceflariora ſunt;
bus imperfectio- & quæ putamus ignobiliora eſle,
nibus præditi. his abundantiorem honorem cir-
cumdamus. I. Cor. 12. v. 22.

Rr. Si

314 Brolegemenorum in Sacram ripturam
Nam. Figurata. Figuratum. Textus.
19. Mors Mortificatio. Si in hac tantùm vita ſperantes ſu-
mori. Se exponere mus, miſerabiliores ſumus omnibus
mortis præſenti hominibus - Ur quid periclita-
periculo. mur omni hora? Quotidie morior.
II. Cor. I5. V. 19. & v. 20.
20. Somnus. Mori pié, cum Qui dormierunt in Chriſto? I.
Dormire. ſpe reſurrectio-Cor. 15. v. 17.
21. Oculus. Intellectus. Det vobis DEUS illuminatos ocu-
. llos cordis. Eph. I. v. 18. :ð
22. Vña. Operationes Spiritus vivit propter juſtificatio-
animæ ex impul- nem. Rom. 8. v. 10. Vivo autem
ſu & influxu non jam ego, vivit verèò in me Chri-
gratiæ. ſtus. Gal. 2. v. 20.
2;ʒ. Ptas Perfectionis Donec occurramus in virum per-
virilis. ſtatus. fectum, in menſuram ætatis plenitu-
dAdinis Chriſti. Eph. A. v. 13.
24. Parvuli. Simplices, qui Non fimus parvuli fluctuantes, &
facile creduntcircumferamur omni vento doctrinæ
erroribus. in nequitia hominum in aſtutia ad
circumventionem erroris. Ib. v. 14.
25. Creſcere. Proficere in Creſeamus in illo per omnia, qui
charitate. eſt caput Chriſtus; ex quo totum
corpus compactum & connexum eſt
per omnem junctarum fubminiſtra-
tionis ſecundum menſuram unius-
cujusque membri augmentum cor-
poris facit in ædificationem fſui in
charitate. Ih. v. I5. Col. 2. v. 19.
26. Ambulare. Converfari. Non ambuletis ſicut gentes ambu-
lant in vanitate ſensús ſui. Ib. v. 17.
27. Homo ve- Habitus pravi, Deponere vos ſecundum priſti-
tus, novus, habitus boni,. nam converſationem veterem homi-

nem

1.
li

Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. V. De MHomine. 315

Num Figura. Figuratum. N

Textus.

nem, qui corrumpitur ſecundum

deſideria erroris; renovamini autem
ſpiritu mentis veſtræ & induimini
novum hominem. Eph. 4. v. 2zz. Col.
3. V. 9.

28. Creari, Totalis immu- Novum hominem, qui ſecundum
creatura. tatio interna af-DEUMcreatus eſt. Ib. v. 24. Si qua
fectionum, per ergo in Chriſto nova creatura. Ecce
ſolam gratiam. facta ſunt omnia nova; omnia au-
tem ex DEO. 2. Cor. §. v. 17. In
Chriſto neque circumeiſio valet, ſed
nova creatura. Gal. 6. v. 15. Creati
in Chriſto ESU in operibus bonis.
Eph. 2. v. IO.
29. Manus, Operatio, pro. Remiſſas manus & ſoluta genua
genua, greſſus in virtu- erigite. Heb. 12. v. 12. Et greſſus
greſſus, re, profectus, te- rectos facite pedibus veſtris, ut non
claudicatio. por. claudicans quis erret. Ib. v. 13.
30. Corpus, Fides, Sicut corpus ſine ſpiritu mortuum
anima. Charitas. eſt, ita & fides ſine operibus mortua
31I. Lavatio Emendatio Emundate manus peccatores. Jac.
manuum. operationum. 4. v. 9.
32. Prigidus Impius Quia tepidus es, & nec frigidus
calidus. fervidus in bo- nec calidus, incipiam te evomere.
F.⸗ no. Apoc. 4. v. I6.
33. Elfurire, Deſfiderio ve. Beati, qui eſuriunt & ſitiunt ju-
fitire. hementi teneri. ſtitiam. Math. y. v. 6.
34. mortui. Homines profa- Permitte mortuos ſepelire mor-

ni, alieni à ſpiri-

tuali vita.

tuos ſuos. Math. S. v. 22.

/

Rr2 §. VI.

„₰*

3 16

Prolegomenorum in Sacram Scriptaram

§.

VI.

DE VARIIS STATIBIIS
HOMINUM.

Num. Figura. Figuratum. Textus.
I. 8Servus Mancipatus Ultra non ſerviamus peccato.
ſervitus diabolo Rom. 6. v. 6. cui exhibetis vos ſer-
ſervire. per peccatum. vos ad obediendum. fuiſtis ſervi
peccati. Ib. 16. vænundatus ſub
peccato. Ib. 7. v. 14. Peccatum vo-
bis non dominabitur. Ib. 6. v. 14.
2. ServIIS. Mancipatus Video legem in membris meis
concupiſcentiæ. captivantem me in lege peccati -
Quis me liberabit de corpore mor-
tis? mente ſervio legi DEI, carne
autem legi peccati. Rom. 7. v. 23.
3. Liber. Immunis ab ha- Si manſeritis in ſermone meo,
bitu errorum veritas liberabit vos. Reſponderunt.
& vitiorum. Nemini ſervivimus. Reſpondit E-
Vel SUS: qui facit peccatum, ſervus
à poteſtate eſt Peccati. Si vos filius liberaverit,
dœmonis. versé liberi eritis. Joa. 8. v. 3 I.
4. Ancilla Synagoga Abraham duos filios habuit, unum
de ancilla & unum de libera: quæ
Domina. Eccleſia. ſunt per allegoriam dicta. Hæc
ſunt duo Teſtamenta. Unum (Ve-

tus) in ſervitutem generans; illa
autem quæ ſurſum eſt Jeruſalem,
libera eſt, quæ eſt mater noſtra.
Gal. 4. v. 22.

Sunt

10. Pauperes. Indigentes
ſ meritis,
& donis.
1I. Rex Chriſtus
regnum. Eccleſia.
12. Rex Chriſtus
regrnum. Colum.

.

Clavis Expoſitionũ Myſticari, & . §.

VI. De variis Statibus bomini. 317

——

Textus.

Num. Figura. Eiguratum.
Sacrati DEO
per votum caſti-
tatis.

5§. Evnuchi.

Sunt Evnuchi, qui ſeipſos caſtra-
verunt propter regnum cœlorum.
Math. 19. v. 12.

6. Sponſus. Unio cum DEO

Sponſatio. [per gfatiam.
Virgo. WVel per habitum

Deſpondi vos uni viro virginem
caſtam exhibere Chriſto. 2. Cor. II.
V. 2. .

jugis dilectionis.
Anima Chriſtia-
= na.
7. Sponſus. Chriſtus. Qui habet ſponſam, ſponſus eſt:

Sponſa. Eccleſia.

Anima.

amicus autem ſponſi gaudet propter

vocem ſponlſi. Joa. 3. v. 29. Oſten-
dam tibi ſponſam, uxorem agni.

Apoc. 2I. V. 3. Nunquid poſſunt filii

ſponſi lugere, quamdiu cum illis eſt
ſponſus? Math. 9. v. 15.

8. Gonjugium Unio Ghriſti
cum Eccleſia.

Sacramentum hoc magnum eſt;
ego autem dico, in Chriſto & Ec-
cleſia. Eph. 5. v. 32.

Abundantes me-
ritis & donis.

92. Divites.

In omnibus divites facti eſtis in
omni verbo, & in omni fſcientia,
ita ut nihil vobis deſit in ulla gratia.
I. Cor. I. V. S5.

Dicis: dives ſum & locupletatus;
& neſcis; quia tu es pauper & cœ-

cus & nudus. Apoc. 3. v. 17

Regnabit in domo Jacob in ater-
num, & regni ejus non erit finis.
Luc. I. v. 2. Pervenit in, vos reg-
num DElI. Math. 12. v. 28 Regnum
DEI intra vos eſt. Luc. 17. v. 2f.

Adveniat regnum tuum. Math. 6.

v. I0. Multi recumbent cum Abra-
R r 3 ham

318

Prolegomenorum in Sacram Scriptyram

Num. Figura. Figuratum.

Texkus.

ham & Iſaac & Jacob in regno cœlo-
rum. Ib. S. v. II. Memento mei
cum-veneris in regnum tuum. Luc.
23. V. 42.

13.

Regnum.

Peccati
& gratiæ.

Sicut regnavit peccatum in mor-
tem, ita & gratia regnet per juſti-
tiam Rom. §5. v. 2 f.

1L4.

Legati.

Clerici.

Pro Chriſto legatione fungimur.

12. Cor. §. Pro quo legatione fungor.
tEph. 6. v. 20.

15.

Miniſtri.

N

Clerici.

Sic nos exiſtimet homo ut mini-
ſtros Chriſti. I. Cor. 4. v. I. Exhi-
beamus nos ſicut DEI Miniſtros.
Ib. 6. v. 4.

16.

TES.

4

Diſpenſato-

Clerici
Epiſcopi,

Diſpenſatio mihi credita eſt. I.
Cor. 9. v. I7. Sic nos exiſtimet ho-
mo ut diſpenſatores myſteriorum
DEI. Hic jam quæritur inter di-
ſpenſatores ut fidelis quis invenia-
tur. Ib. 4. v. I. Oportet Epiſcopum
eſſe ſicut DEl diſpenſatorem. Tit. I.
V. 7.

17.

Diſpenſato-

Quilibet Chri-

ſtianus.

Unusquisque ſicut accepit gra-
tiam, in alterutrum illam admini-
ſtrantes, ſicut boni diſpenſatores
multiformis gratiæ DEI. I. Pet. 4.
Vv. 10.

18.

P4

Domeſtici,
Cives.

Chriſtiani.

Jam non eſtis hoſpites & advenæ,
ſed eſtis cives ſanctorum & domeſti-
ci DEI. Eph. 2. v. 19.

Peregrini.

Quivis Chrilſia-
nus.

Obſecro vos tanquam advenas &
peregrinos abſtinere vos à earnali-

bus deſideriis. I. Pet. 2. v. 11. De-

.

Clavis Bxpoſitionã Myſticaruü, & c. H. VI. De variis ſtatibus homind. 319

—

Num. Figura. Figuratum. Textus.
functi ſunt omnes iſti non acceptis
Jrepromiſſionibus, ſed à longè eas
aſpicientes & ſalutantes, confiten-
tes, quia peregrini & hoſpites ſunt
ſuper terram Heb. 11. v. 13.
20. Negotiator. Chriſtianus. Simile eſt regnum homini nego-
tiatori, quærenti bonas margaritas.
Math. 13. v. 4 5.
Z1I. Paterfami- Quivis Chriſtia- Si ſciret paterfamilias, qua hora
lias. nus. fur veniret, vigilaret utique. Et
Clericus, DoRor vos eſtote parati. Luc. r12. v. 39.

DEus, Chriſtus.

Omnis Scriba doctus ſimilis eſt Patri-
familias, qui profert de theſaure
nova &ũ vetera. Math. 13. v. §5 1. Si-
mile eſt regaum cœlorum Fatrifami-
lias, qui exiit conducere operarios.

Math. 20. V. I.

22. Agricola, Chriſtianus. Erat Paterfamilias, qui plantavit
Vinitor, vineam, & locavit eam agricolis.
Colonus. Math. 21. v. 33. Coloni eum occi-
derunt, &ũ ejecerunt extra vineam.
Marc. 12. v. 7.
23. Agricola. DEUS. Pater meus agricola eſt. Joa. 15.
24. Agricola. Clericus. Laborantem agricolam oportet
Pearochus. primuúm de fructibus accipere. 2.
4 Tim. 2. v. 6.
25. Villicus, Chriſtianus. Erat dives, qui habebat villicum;
villicatio. Adminiſtratio & ait illi: redde rationem villica-
donorum. ftionis tuæ. Luc. 16. v. I.
26. Servus. Chriſtianus. Quaſi liberi, ſed ſicut ſervi DEI.

Rom. 6. v. 22.

I. Pet. 2. V. 16.

Servi facti DEO.

Liberi

322 = Prolegomenorum in Sacram cripturam

Num. Figura., Figuratu—[m. Textus.
27. Liberi, Chriſtiani † Libert funt filii. Math. 17. v. 25.

libertas. filiatio DEI. Creatura liberabitur à ſervitute cor-
roubptionis in libertatem gloriæ filio-
rum LDElI. Rom. S. v. 2I.

28. Magiſter, Chriſtus. Magiſter veſter unus eſt Chriſtus.
diſcipuli. Chriſtiani. Math. 23. v. 10. Vocatis me Magi-
ſter; & bene dicitis: ſum etenim.
Joa. 13. v. 13. Si manſeritis in ſer-
mone meo, veré diſcipuli mei eritis.
Joa. 8. V. 31I.

i

29. Pædagogus. Lex. Lex pædagogus noſter fuit. Gal.
30. Piſcator. Clericus. faciam vos fieri piſcatores homi-
= num. Marc. I. v. 17.
31. Miles. Chriſtianus Non ſecundum carnem milita-

Clericus. mus, nam arma militiæ noſtræ non
carnalia ſunt. 2. Cor. 10. v. 4. La-
bora ſicut bonus miles Chriſti. 2.
Tim. 2. v. 3. Milites in illis bonam

militiam. I. Tim. I. v. I8.
32. Merces, Proœæmium in Merces veſtra copioſa eſt in cœlo.
Operarii. cœlo. Mash. 5. v. I2.
33. Stipendium Compenfatio. Stipendium peccati mors. Gratiâ

autem DEI (meritorum ſtipendium)
vita æterna Rom. 6. v. 23.

34. Judex. DEUS. Ne tradat te judici. Math. 5. v. 25.
35. Medicus. Chriſtus. Non eſt opus valentibus medicus.
J “è Math. 9. v. 12. Dicetis mihi: Me-
dice cura teipſum. Luc. 4. v. 23-
36.] Sanus Habitudo animi Lignum vitæ, afferens folia ad
Sanitas bona ad DEUM. ſanitatem gentium. Apoc. 22. v. 2.
Æger. Repugnantia ut ſani ſint. Tit. I. v. 13. Quis in-
. Imentis cum ra-firmatur in vobis, & ego non infir- .

Mmore.

Clavi Expoſitionum Mjſicarum, &.. §. VII. De veſtimentis hominu. 321

Num. Figura., Figuratum.B Textus.
36. Sanus. tione & DEO. mor. 2. Cor. II. v. 29. Infirmum in
Debilis judiciòô fide aſſumite; - in quo frater ſcan-
Sanitas. circa leges divi- dalizatur aut infirmatur. Rom. 14.
nas. Vv. I. & v. 21. Ur convertantur &
Æ ger. ſanem eos. Joa. 12. v. 40. Oportet

ſuſcipere infirmos. Act. 20. v. 25.

F. VII.
DE VESTIMENTIS HOMINIIM.

1. Byſſinum. Juſtorum Datum eſt illi, ut cooperiat ſe
merita. byſſino ſplendenti & candido; byfli-
num enim juſtificationes ſunt ſancto-
rum. Apoc. 19. V. 8.
2. Nudus. Carens merto Ingemiſcimus, habitationem quæ
Nuditas. defectus merito- de cœlo eſt, fuperindui eupientes;
rum. ſi tamen veſtiti & non nudi invenia-
mur. Nam ingemiſcimus gravati,
Veſtis. Merita. eòô quod nolumus exſpoliari, ſed ſu-
Gloria. perveſtiri. 2. Cor. 5. v. 2. Neſcis,
Corpus. quia es nudus; fuadeo ut veſtimen-
tis albis induaris, ut non appareat
confuſio nuditatis tuæ. Apoc. 3.v. 7.
3. Veſtis. Chriſtus, Induimini Dominum IESUM.
habitus morum Rom. 13. v. I4. Quicunque in Chri-
Indui. Chriſto confor- ſto baptizati eſtis, Chriſtum indui-

mis.
Novi habitus.

ſtis. Gal. 3. v. 27. Induite novum
hominem. Eph. 4. v. 24. exſpolian-
tes veterem hominem, & induentes

novum Col. 3. v. 9.

322 Prologomenorum in Sacram Scripturam
Num. Figura. Higuratum.,. Textus.
4. Pannus. Doctrina. Nemo immittit commiſſuram
panni rudis in veſtimentum vetus.
Math. 9. v. 16.
S5. Veſtis nu- Mores Congregaverunt malos & bonos
ptialis. Chriſtiani. — & vidit hominem non veſtitum
veſte nuptiali; tunc dixit: mittite
eum in tenebras exteriores. Math.
22. v. 10.
6. Stola, cal- Gratia ſanctifi- Dixit Pater: cito proferte ſtolam
. ceamenta. cans, gratiæ actu- primam, & induite illum; & calcea-
ales ad profici-menta in pedes ejus. Luc. I5. v. 22.
endum. State calceati pedes in præparatio-
Calceatus. Expeditus ad Inem Evangelii Eph. 6. v. 15.
mandata.
. Veſtimen- Corpus. Omnes ut veſtimentum vetera-
. tum. ſcent, & velut amictum mutabis
eos, & mutabuntur Heb. I. v. I1.
Habitu inventus ut homo Phil. 2. v. 7.
Non inquinaverunt veſtimenta.
Apoc. 3. v. 4.
385. Velamen. Corpus. Initiavit viam novam per vela-
men, id eſt, carnem ſuam. Heb. I0.
V. 20. .
₰. Stola alba. Habitus morum Beatus, qui cuſtodit veſtimenta
in anima juſta. ſua ne nudus ambulet, & videant
Veſtimenta ſturpitudinem ejus. Apoc. 16. v. 15.
alba. . Qui amicti ſunt ſtolis albis, qui ſunt?
Hi ſunt, qui laverunt ſtolas ſuas &
dealbaverunt eas in ſanguine Agni.
Apoc. v. v. I3.
T0. Veſtimenta Gloria corporis. Qui non inquinaverunt veſtimenta
alba. ſua, ambulabunt mecum in albis;
qui vicerit, ſic veſtietur veſtimentis
albis. Apoc. 3. v. 4. Oportet, cor-
*

—

rupti-

Clayis Erxpoſitionum Myſticarum, & .

8§. VII. De veſtimentis homini. 32 3

Textus. HW

Num. Figura. Figuralum.

ruptibile hoc induere incorruptio-
nem, & mortale hoc induere im-
mortalitatem. 1I. Cor. 15. v. 53. Ha-
bitationem de cœlo ſuperindui cu-
pientes. 2. Cor. 5. v. 2.

II. Induere. Comparare ha-

bitum virtutis.

— — . —,. — —
Induite viſcera miſericordiæ.

Col. 3. v. I2.

Temperantia;

12. Cingulum.
L prompitudo ad

Succinéti lumbos mentis veſtræ.
I. Pet. I. v. 13. State ſuccincti lum-

divina.

bos Eph. 6. v. 14.

§8. VIII.

DE ESCILENTIS
ET POCULENTIS.

Meus cibus eſt, ut faciam volun-

I. Cibus. Juſtitiæ opera.
JJ tatem ejus, qui miſit me, ut perfi-
ciam opus ejus. Joa. 4. v. 34. Beati
qui eſuriunt & ſitiunt juſtitiam.
Math. S§. vV. 6.
2. Panis. Dona DEI ex- Non eſt bonum, ſumere panem
traordinaria. filiorum, & mittere canibus. Math.
I 5. V. 26.
3. Panis. Gratiæ internæ. Panem noſtrum ſuperfſubſtantia-
lem da nobis hodie. Math. 6. v. 11.
4. Potus. Affli ctiones Poteſtis bibere calicem, quem ego
internæ. bibiturus ſum? Math. 20. v. 2 I.
Fß. Panis. Evchariſtia. Operamini non cibum, qui perit,
Cibus. ſed qui permanet in vitam æternam.

S5 2. = Ego

324

Prolegomenorum in Scripturam Sacram

Eiguratum.

Textus.

Conſecratio.

-Ego ſum panis vivus -. Caro
mea verè eſt cibus, & ſanguis meus
verè eſt potus. Joa. 6. v. 27. 3 5. 55.

aut falſa.
Incorrupta do-
Ctrina, & vita
non fucata.

Doctrina vera

Epulemur non in fermento veteri,
neque in fermento malitiæ & nequi-
tiæ, ſed in azymis ſinceritatis & ve-
ritatis. I. Cor. 5. v. 8. Cavete à fer-
mento Phariſæorum & Sadducæo-
rum - tanc intellexerunt, quia non
dixerit cavendum à fermento pa-
num, ſed à doctrina Phariſæorum
& Sadducæorum. Math. 16. v. I1.

Evchariſtia.

Non Moyſes dedit vobis panem de
cœlo, ſed Pater meus dat vobis pa-
nem de cœlo verum. Ego ſum pa-
nis vitæ; hic eſt panis de cœlo de-

ſcendens. Joa. 6. v. 32. 48. 50. Om-

nes eandem eſcam ſpiritaalem (id
eſt, præfigurativam) manducave-

ritualem biberunt - Heæc autem
in figura facta ſunt - Non poteſtis
calicem Domini bibere, & calicem
deœmoniorum. Non poteſtis menſæ
Domini participes efſſe, & menſæ
dœmoniorum. I. Cor. 10. v. 3. 4. 6.
16. 21.

Wum. Figura.
Confectio.
6. Fermen-
tum.
Azyma.
7. Manna.
8. Lac.
Solidus ci-
bus.
1

Elementa fidei,
majora myſte-
ria.

Cum qdeberetis Magiſtri eſſe, rur-
ſum indigetis, ut doceamini elemen-
ta exordii ſermonum DEI, & facti
eſtis, quibus lacte opus ſit, non ſo-
lido cibo; omnis enim qui lactis eſt
particeps, expers eſt ſermonis juſti-
tiæ; parvulus enim eſt. Perfecto-

rum autem eſt ſolidus cibus eorum,
V qui

runt, & omnes eundem potum ſpi-

I

2——

7

Clavis Expoſitionum Myſticarum. &c. §. VIII. De Eſculentu & c. 32 5

Num. Figura. Figuratum.

Textus.

qui exercitatos habent ſenſus ad di-
ſeretionem boni & mali. Heb. 5. v. 14.
9. Pars laica, S. Communio. Habemus altare, de quo edere
ſacrificii ve- . non habent poteſtatem, qui taber-
teris. naculo deſerviunt. Heb. 13. v. 10.
10. Lac. Conſolationes Sicut modo geniti infantes ratio-
SJM internæ. nabile & ſine dolo lac concupiſeite,
ut in eo creſcatis in ſalutem; ſi ta-
men guſtaſtis, quoniam duleis eſt
3 Dominus. I. Pet. 2. V. 2.
II. Potus, Doctrina Babylon, quæ à vino iræ fornica-
vinum. & delitiæ mun-tionis ſuæ potavit omnes gentes.
di, & exempla. Apoc. 14. v. 8. & 18. v. 3.
12. Poma. Satietas deſide- Poma deſiderii animæ tuæ diſceſ-
riiorum. ſerunt à te. Apoc. 18. v. 14. Vin-
PFructus li- Satietas deſide- centi dabo edere de ligno vitæ.
Agni vitæ. riorum in cœlo. Apoc. 2. v. 7. & 22. v. 2. Beati,
l (quibus) poteſtas in ligno vitæ. Ib.
(E 14. S
13. Aqua. Satietas deſide- Qui biberit ex aqua quam ego
s riorum. dabo ei, non ſitiet in æternum.
J0a. 4. v. 14. Qui ſitit, veniat, &
aocipiat aquam vitæ gratis, Apoc.
222. V. 17.
14. Cibus. Verbum DEI, Enutritus verbis fidei & bonæ
doctrina, dockrinæ, quam aſſecutus es. I. Tim.
Nutriri. doceri. 4. v. G. “””M

2 ee

§. IX.

85 z

326

.
Prolegomenorum in Sacraim Soripturam

DE

§.

EDIFICIIS, SACRIS

ET PROFANIS.

LTextus.

diebus excitabo illud. Ille autem
dicebat de templo corporis ſui.

Joa. 2. v. 19. .

& Spiritus DEI habitat in vobis;
Templum DEI ſanctum eſt, quod
eſtis vos. I. Cor. 3. v. 16. An ne-
ſeitis,; quoniam membra veſtra
templum ſunt Spirits ſancti, qui in
vobis eſt. Glorificate & portate
DEUM in corpore veſtro. Ib. 6. v. 19.
Quis conſenſus templo DEI cum

idolis? Vos enim eſtis templum
DEI, ſicut dixit: Quoniam inhabi-

tabo in illis. 2. Cor. 6. v. 16.

gacobus, & Cephas, & Joannes,

qui videbantur columnæ eſie, dex-

tras dederunt mihi. Gal. 2. v. 9.

Quoniam ſervaſti verbum patien-
tixæ meg ⸗ qui vicerit, faciam
illum colunam in templo DEl mei,

& foras non egredietur amplius.

Apoc. 3. V. IO.

Num. Figurae. TLiguratum.
1. Templum Corpus Chriſti.
Salomonis.
2. Templum. Homo Chriſtia-
nus.
Exiſtens in gra-
tia.
3. Columnæ. Conſervatores
fidei,
B Fulcra Eccleſiæ.
4. Columnæ. Eximii in con-
ſtantia.
5S. Columna. Eccleſia in fide
inſallibilis, ac im
mobilis, fulerum

Veritatis.

Eccleſia, columna veritatis. I.
Tim. 3. V. I5.

Ut

Solvite templum hoc, & in tribus

Neſcitis, quia templum DEI eſtis,

Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. IX. De Fdiſiciis &. 327

Num. Figura. Figuratum. Textus.
6. Fundamen- Dodgtrina de Ut ſapiens Architectus ſunda-
tum. Chriſto, mentum poſui. Fundamentum enim
elementa fidei. aliud nemo poteſt ponere præter id,
quod eſt Chriſtus. 1I. Cor. 3. v. 10.
Initium Chriſtia- Intermittentes inchoationis Chriſti
nx Vitæ. ſermonem ad perfectionem feramur
non rurſum jacientes fundamentum
pœnitentiæ ab operibus mortuis &
fidei ad DEUM. Heb. 6. v. I.
7. Fundamen- Doctrina mo- Supereædificati ſuper fundamen-
tum. rum. tum Apoſtolorum & Prophetarum
Lapis angu- Chriſtus. ipſo ſummo angulari lapide Chriſto
luaris. JESIU, in quo omnis ædificatio con-
Templum. Animæ piæ. ſtrucéta creſcit in templum ſanctum in
Domino; in quo & vos coædifica-
Lapides. Fideles juſti. mini in habitaculum DEI in Spiritu
ſanéto. Eph. 2. v. 20.
8. Fundamen- Principia mora- Qui audit ſermones meos (prædi-
tum. lia practica. catos in Monte) & facit eos, ſimi-
iiis eſt homini ædificanti domum,
Stricta vel laxa qui poſuit fundamentum ſupra pe-
tram; qui autem audit & non facit,
ſimilis eſt homini ædificanti domum
ſupra terram ſine fundamento. Luc.
6. V. 4,8.
9. Fundamen- Bona opera. Bene agere; divites fleri in bonis
tum. operibus; theſaurizare ſibi funda-
mentum bonum in futurum, ut ap-
prehendant vitam æternam. I. Tim. 6.
T0. Domus. Corpus. Si terreſtris domus noſtra hujus
habitationis diſſolvatur. 2. Cor. 5.v. I.
7I. Domus. Corpus glorio- Habemus domum non manufa-

ſum.

GSam æternam in cœlis -

ingemi-
ſcimus habitationem noſtram quæ
de

Prolegomenorum insacram Scripturam

Textus.

de cœlO eſt ſuperindui cupientes.
Ib. v. I.

Qui ſumus in hoc tabernaculo,

v. 14. Quamdiu ſum in hoc taberna-
culo. Ib. v. 13.

Habemus Pontificem, qui conſe-
dit in cœlis Sanctorum miniſter, &

ApPoc. 2 I. V. 3.

repromiſſionis tanquam in aliena, in
caſulis habitando cum Iſaac & Jjacob;

exſpectabat enim fundamenta haben-
tem civitatem, cujus artifex & con-

ditor DEUS. Heb. 1I. v. 9. Non
enim habemus hic manentem civi-

Ib. 13. v. 14. Vidi ſanctam civita-
tem Jeruſalem novam deſeendentem
de cœlo. Apoc. 21. v. 2.

Intrate per anguſtam portam;
quia lata porta, quæ ducit ad perdi-
tionem. Math. 7. v. 12.

328
Num. Figura., Eiguratum.
12. Tabernacu- Corpus.
lum.
13. Tabernacu- Ceœlum.
lum.
14. Civitas. Cœlum.
15. Porta. Vita ſtrila
Vel laxa.
16. Portæ. Omnes Ececleſiæ
Catholiceæ.

Oſtendit mihi civitatem ſanctam

habentem portas duodecim; & in
portis nomina inſcripta, quæ ſunt
mnomina duodecim tribuum filiorum

Iſrael. Apoc. 21. v. 10.

—2

Ege

ingemiſcimus. Ib. v. 3. Velox eſt
depoſitio tabernaculi mei. 2. Pet. I.

tabernaculi veri, quod fixit DEUS.
Heb. S8. v. 2. Et vidi cœlum novum;
& audivi vocem dicentem: Ecce
tabernaculum DEl cum hominibus.

Abraham demoratus eſt in terra

tatem, ſed futuram inquirimus.

Jeruſalem deſcendentem de cœlo,

t

Vl⸗

—

Qlayis Expoſitionum Myſticarum, & . §. IN. De Edißciis & c. 329

Num. Figura. Figuratu[m. Textus.
17. Oſtium. Chriſtus. Ego ſum oſtium; per me ſi quis
” introierit ſalvabitur. Joa. 10. v. 9.
18. Oſtium. Diſpoſitio cor- Rerulerunt, quia DEUs aperuiſſet
dium ad reci- gentibus oſtium fidei. Act. 14. v. 27.
piendam prædi-Orantes pro nobis, ut DEUS ape-
cationem. riat nobis oſtium ſermonis ad loquen-
dum myſterium Chriſti. Col. 4. v. 3.
Et I. Cor. 16. V. 9. & 2. Cor. 2. V. 12.
19. Oſtium. Intellectůs ag- Eecce ſto ad oſtium, & pulſo; ſi
D H nitio, & cordis quis audierit vocem meam, & ape-
propenſio. ruerit januam, intrabo ad illum.
Apoc. 3. v. 20.
206. Janua. Cor, vitæ & Eece Judex ad januam afſiſtit.
mortis aditus. Jac. 5§. v. J. JJ
21. Turris. Perfectio Chri- Quis volens turrim ædificare non
B ſtiana. computat ſumptus, qui neceſfſarii
ſunt? -— Sic omnis, qui non re-
ſnumtiat omnibus, quæ poſſidet,
non poteſt meus effe diſcipulus-
Luc. 14. V. 28.
22. Furris. Præſidia Eccle- Plantavit vineam, & ſepem ecir-
ſiæ contra vio- cumdedit ei, & ædificavit turrim,
lentias. & locavit eam agricolis. Mat. 2 I. v. 33.
23. Domus. Homo, Cum immundus ſpiritus exierit ab
conſcientia. homine = dicit, revertar in do-
mum meam; & invenit eam ſcopis
qmundatam. Math. 12. v. 44.
24. Lapides. Fideles. Ad quem (Chriſtum) accedentes,
lapidem vivum, & ipfi tanquam la-
pides vivi ſuperædincamini domus
⸗ ſpiritualis. I. Pet. 2. v. 4.
25. Lapis, Chriſtus, Lapidem, quem reprobaverunt
edificantes, hic factus eſt im caput

lædificantes.

Principes Eccele-

Tt anguli.

Brolegomenorum in Sacram Scripturam

Textus.

anguli. Math. 21. v. 42. Offende-

runt in lapidem offenſionis; ſicut

ſeriptum eſt: Ecce pono in Sion la-
pidem offenſionis. Rom. 9. v. 3 3.

DEI ædificatio eſtis; ut ſapiens

Architectus fundamentum poſui;

alius autem ſuperædificat; unusquis-
que autem videat, quomodo ſuper-
æ difieet - ſiquis ſuperædificat au-

rum, argentum, lapides pretioſos,

ligna, fœnum, ſtipulam - unius-

Medium parietem maceriæ ſol-

vens inimicitias in carne ſua, ut re-

conciliet ambos (DEUM & homi-
nem) in uno corpore. Eph. 2. v. 14.

Vv. 1I0.

Secundum poteſtatem, quam de-
dit Dominus in ædificationem, &
non in deſtructionem. 2. Cor. 13.
Dedit quosdam Apoſtolos;
alios autem paſtores, & Doctores

N

4. V. 12.

In magna domo non ſolùm ſunt
vaſa aurea, & argentea; ſed & lignea
& fictilia; & quædam in honorem,
quædam autem in contumeliam. 2.
Tim. 2. v. 20.

330
Num Figura., Eiguratu—m‚.
ſiæ, Sacerdotes,
Doctores.
26. Archite- Clerici, Docto-
tus, res.
ædificantes, Fideles
æ& dificium, vita Chriſtiana,
lapides, doctrinæ, mores.
ligna.
27. Paries. Peccatum.
28. Æadificatio, Augmentatio
ædificantes. fidei, & virtutis.
Cleriei & Do-
Kores.
29. Domus. Eccleſia.
30. Domus. Fideles.

Fidelis ut Moyſes in omni domo
ſua, ut famulus; Chriſtus ut filius
in domo, quod fumus nos. Heb. 3.

V. 5§.

§. X.

cujusque opus, ignis probabit. I.
Cor. 3. V. 9.

ad conſummationem Sanctorum in
ædificationem corporis Chriſti. Eph.

BS1

Clayvis Expoſitionum Mjſticarum, E&c. §. X. De pace & bello. 331

ſcut l .
DE PACE ET BELLO.
bſui; Num. Figura. Figuratum. Textus.
gs. I. Pax, Tranquilla ini- Nolite arbitrari, quia pacem ve-
Per. bellum. quitas, everſio nerim mittere in terram; non veni
an. B ſcelerum. pacem mittere, ſed gladium. Math.
ſo⸗ 10. V. 34. W
Ue. 2. Exercitus, Virtutes Chri- Quis Rex iturus committere bel-
arma. ſtianæ. lum adverſus alium regem, non ſe-
— Aens prius cogitat, ſi poſſit cum de-
ſl. cem millibus oceurrere ei, qui cum
tre⸗ viginti millibus venit ad ſe? Sic
m omnis, qui non renuntiat omnibus,
14. 4— quæ poſſidet, nompoteſt meus eſſe
e. R diſcipulus. Luc. 14. v. 3 I.
7 3.Hoſtes BPolmones Won eft nobis colluctatio adverſus
19. . lorica, juſtitia. carnem & ſanguinem, ſed adverſus
Mlos; ſcutum,ͤ Fides, principes, rectores mundi tenebra-
ores gafalea, Spes, rum harum, contra ſpiritualia ne-
n in gladius, verbum DEI. quitiæx. Propterea accipite armatu-
pn. tela. Tentationes. ram DEI, induti loricam juſtitiæ;
L ſumentes ſeutum fidei; in quo poſſi-
n “ tis omnia tela nequiſſimi extinquere;
nei & galeam ſalutis afſumite „ & gla-
n dium ſpiritus, quod eſt verbum DEI.
1 Eph. 6. v. 12. Sermo DEI penetra-
“ bilior omni gladio. Heb. 4. v. 12.
Z —orica, Fides, Charitas, Induti loricam fidei & charitatis;
m0 4. C. 1 . . . B
us Galeae. Spes. & galeam ſpem ſalutis. 1. Thelſl. 5.

Tt 2 Regnum,

332 . Prolegomenorum in Sacram Scripturam
Num. Figura. Figuratum. Textus. M
5S. Regnum Cœlum. Regnum cœlorum vim patitur, &
occupandux. violenti rapiunt illud. Math. 11. v. 13.
6. Pax. Amicitia cDum Habeamus pacem ad DEUM -
DEO. cum inimici eſſemus, reconciliati
ſumus DEO per mortem filii ejus.
Rom. f. v. I. & 10.
7. Arma. Membra homi- Neque exhibeatis membra veſtra 1)
nis. arma iniquitatis peccato, ſed exhi-
bbete membra veſtra arma juſtitiæ
DEO. Rom. 6. v. 13.
8. Tuba bel- Prædicatio. Si incertam vocem det tuba, quis —
lica. parabit ſe ad bellum? 1. Cor. I4. v. 8. l—
9. Arma.; Juſtitia Per arma juſtitiæ à dextris & à ſi- —
7untwverſalis. niſtris. 2. Cor. 6. v. 7. 1
-TIO. Arma. Poteſtas ſpiri- Arma militiæ noſtræ non carnalia
tualis Eccleſiæ ſunt, ſed potentia DEO ad deſtru-
uoad jurisdi-Gionem munitionum conſilia de-
Cctionem. ſtruentes, & omnem altitudinem ex- ,
tollentem ſe adverſus ſcientiam DEI, 1
Ein fahrinitarem redigentes omnem
intellectum in obſequium Chriſti;
& in promptu habentes ulciſci om-
P nem inobedientiam. 2. Cor. 10. Vv. 4.
1I1. Captivitas. Subjectio ad Captivam duxit captivitatem. —
dcœmonem, Eph. 4. v. 8. Video legem in mem- 1
WVel ad concupi-bris meis captivantem me in lege
ſcentiam. peccati. Rom. 7. v. 23. Ut reſipi- 1
ſcant à diaboli laqueis, à quo ceapti-
vi tenentur ad ipſius voluntatem.
2. Tim. 2. v. 26. Miſit me, praædi-
care captivis remiſſionem. Lu. 4. v. 18.
12. Zona Caſtitas, Induite armaturam DEl, ut poſſi- 1
militaris. promptitudo Itis ſtare adverſus inſidias diaboli -
State

ur,
V.13.
M-
bilini

ejus

—

eſtea
exhi⸗
itie

t⸗
enn.
l.

l.

1*

Clavis Expoſitionum Myſticarum, &c. §. X. De pace & belo. 333

Textas.

Num Figuru. Figuratum.
— State ergo ſuccincti lumbos veſtros
in veritate. Eph. 6. v. II.

obedientiæ,
veritates fidei.

Succincti
lumbos mentis veſtræ ſobrii perfectè
ſperate in eam quæ vobis offertur
gratiam, quaſi filii obedientiæ. 1.
Pet. 1. V. 13.

Clerici.

Labora ſicut bonus miles Chriſti.
Nemo militans DEO implicat ſe ne-
gotiis ſæcularibus 2. Tim. 2. v. 3.
bonum certamen certavi. Ibid. 4.

wv. 7.

Piæ cogitatio-
arrmamini. I. Pet. I. v. I.

nes.

Chriſto paſſo eadem cogitatione

Fiducia in Chri-
ſtum.

vincit mundum, niſi
quoniam JESUS eſt filius DEI (pe-

Hac eſt victoria, quæ vincit mun-
dum, fides noſtra. Quis eſt, qui

qui credit,

tens auxiliari) I. Joa. 5. v. 4

ponere & in-

commodis pro
tuenda puritate
ſanæ doctrinæ

Deprecans ſupereertari traditæ fi-
dei; ſubintroierunt enim quidam
Domini noſtri gratiam transferentes
in luxuriam. Jud. v. 3.

Finaliter per-
ſeverare.

Qui vicerit non lædertur à morte
ſecunda. Apoc. 2. v. I1I.

Gloria in cœlo.

Eſto fidelis usque ad mortem,

dE& dabo tibi coronam vitæ. Apoc. 2.

v. 10. bonum certamen certavi;

ſideo repoſita mihi eſt corona juſti-

tiæ. 2. Iim. 2. V. 7.

14. Arma.
15. Robur ar-
morum &
ves viRri-
ces.
16. Cerrare.
17. Vincere.
I8. Corona
vißctoris.
19. Exſpoliare.

Exuere doœmo-

nem & mundum

Chriſtus exſpolians principatus &
[poteſtates traduxit confidenter pa-
TrI 3

lIam

334

4

Prolegomenorum in Sacram Sripturam

Figuratum.

Zextus.

Num Figurata.

ſuis armis, me-

diis, & viribus.

lam triumphans illos in ſemetipſo-
Col. 2. v. 15.

Triumpha- Publica teſti-
re. monia edere de
4 fractis armis
mundi & demo-
20. Certamen, Vita hominis, Per patientiam curramus ad pro-
militia. contra vitia. poſitum nobis certamen; nondum
usque ad ſanguinem reſtitiſtis ad-
verſus peccatum repugnantes. Heb.
12. v. I. 4. Obſecro vos abſtinere à
carnalibus deſideriis, quæ militant
adverſus animam. I. Pet. 2. v. II.
DE REBUS ET FINCTIO-
NIBUS SACRIS.
I. Thus. Oratio, Ceciderunt coram Agno, haben-
“” =OWDWUWU- tes ſinguli phialas aureas plenas odo-
odoramen- idem, ramentorum, quæ ſunt orationes
ta. Sanctorum. Apoc. 5. v. 8. Angelus
Incenſa. idem„ ſtetit ante altare, habens thuribu-
” lum aureum, & data fſunt illi in-
Thuribu- cor, cenſa multa, ut daret de orationi-
luam, bbus Sanctorum; & aſcendit fumus
phialez. corpora, incenſorum de orationibus Sancto-
L rum de manu angeli coram DEO.
Ib. S. v. 3.

Timea=.

Nun

til

ndum
8 al.

Heb.

ere
Gtant
II.

—

ben⸗
odl⸗
ones
elus
bu⸗

Oni⸗
M.
⸗
60.

1

Claris Expoſitionum Mſticaum, & . §. XI. De rebus &cc. 33 5

Textus.

Num. Figura. Eigaratum.

2. Sabbatum. Requies æter-
na.

Timeamus, ne relicéta pollicita-

tione introeundi in requiem ejus

exiſtimetur aliquis ex nobis deeſſe.

Ingrediemur enim in requiem,

quemadmodum dixit: Sicut juravi,
ſi introibunt in requiem meam.
Dixit in quodam loco: Et requievit
DEUS die ſeptima. Et rurſum: ſi
introibunt in requiem meam. Si
eis requiem præſtitiſſet, nunquam
loqueretur de alia. Itaque relinqui-
tur Sabbatismus populo DEI. Heb.
4. V. I. 9.

3 Summus Cchriſtus.

Sacerdos.

Chriſtus non ſemetipſum clarifi-

cavit, ut Pontifex fieret; ſed qui

locutus eſt ad eum: Tu es ſacerdos

in æternum Heb. F. v. 5. Et C. 7. 8.9.

4. Victinæ, Corpus & ſan-
ſanguis. guis Chriſti.

4

Chriſtus aſſiſtens Pontifex per am-

plius & perfectius tabernaculum non

manufactum, neque per ſanguinem

hircorum aut vitulorum, ſed per
proprium ſanguinem introivit ſemel

in Sancta. Heb. 9. v. 11. Chriſtus in-
grediens (in mundum) dicit: Ho-
ſtiam & oblationem noluiſti; cor-

pus autem aptaſti mihi; holocauto-

mata non tibi placuerunt; tunc di-
xi: Ecce venio, ut faciam volunta-
tem tuam; in qua voluntate ſancti-

ficati ſumus per oblationem corpo-

5§. Sancta

Cœlum.
Sanctorum. W

—Non in manufada Santta JESUS

introivit, exemplaria verorum, ſed
ſin ipſum cœlum. Heb. 9. v. 24.

Poſt

336

Prolegomenorum in Sacram Seripturam

Num. HEigura. Eiguratu—m. .

Textus.

Velu Tem-
pli anteSan-

Introitus.

Corpus Chriſti.

Via ad cœlum.

Poſt velamentum (erat) ſecun-

dum tabernaculum, quod dicitur

Sancta Sanctorum - In ſecundo
(tabernaculo introibat) ſemel in

ne; hoc ſignificante Spiritu ſancto,

viam; quæ parabola eſt temporis
inſtantis: - Habentes itaque fidu-
ciam in ſanguine Chriſti, quam ini-
tiavit nobis viam novam per vela-
men, id eſt, carnem ſuam. Heb. 9.
V. 2. 7. 8. 9. & C. 10. V. 19. 20.

Mundatio
rerum per
ſanguinem

& aquam.

Mundatio con-
ſcientiæ per ſan-
guinem Chriſti

& baptiſmum.

lad vos DEUS.

Si ſanguis hircorum & taurorum
inquinatos ſanétificat ad emundatio-
nem carnis; quanto magis ſanguis
Chriſti emundabit conſcientiam no-
ſtram ab operibus mortuis ad ſer-
viendum DEO? - Accipiens ſangui-

nem vitulorum & v hircorum cum
aqua populum aſperſit dicens: Hic

ſanguis Teſtamenti, quod mandavit
Etiam tabernacu-
lum, & omnia vaſa miniſterii ſan-
guine ſimiliter aſperſit. Neceſſe eſt
ergo, exemplaria ccœleſtium his
mundari; ipſa autem cœleſtia melio-
ribus hoſtiis - itaque accedamus
aſperſi corda à conſcientia mala, &

abluti corpus aqua mundâ. Heb. 9.

v. 13. 19. 23. & C. 10. v. 22.

Circum-
ciſio.

Moderatio ap-
petituum.

Non qui in manifeſto Judæus eſt;
neque quæ in manifeſto in carne eſt,
circumceiſio; ſed qui in abſcondito
Judæus eſt; & circumciſio cordis»

anno ſolus Pontifex non ſine ſangui-

nondum propalatam eſſe ſantorum

Cun-

citur
Indo
1 in

ni.

lo,
rum
oris
iu.
ini⸗
ele.
59.

tio⸗
is

A⸗

Clavu Expoſitionum Myſticarum, & . §. XI. De rebus & c. 337

Num. Figura. Figuratum.;

Textus.

.

in ſpiritu, non litera. Rom. 2,

V. 2,8.

9. Victima, Corpus mortifi-
hoſtia. catum.

Obſecro vos, ut exhibeatis cor-
pora veſtra hoſtiam viventem. Rom.
12. V. r.

10. Velamen Coœcitatis pœna

Sicut Moyſes ponebat velamen
ſuper faciem ſuam, ut non inten-
derent filii Ifrael in faciem ejus; ſed
obtuſi ſunt ſenfus eorum. Usque in
hodiernum diem, cum legitur Moy-
ſes, velamen poſitum eſt ſuper cor
eorum. 2. Cor. 3. Vv. 13. Nos verò
revelata facie gloriam Domini ſpe-
culantes in eandem imaginem trans-
formamur. Ib. v. 18.

. ſuper facie in Judæis. .
Moyſis.
II. Crucifixio. Mortificatio
concupiſcentiæ.

Qui Chriſti ſunt, carnem ſuam
crucifixerunt cum vitiis, & concupi-

ſeentiis. Gal. §. v. 24.

12. Vulnera Signa in eorpore

toleratarum
afflictionum.

Chriſti.

tinuas mortifica-
tiones vel affli-
ptus ad alie-
nam ſalutem.

14. Teſtamen- Hereditas gra-
tum. tiarum per mor-

tem Chriſti.

13. Sacrificium. Homo per con-

tiones conſum-

Stigmata Domini JESUin corpo-
re meo porto. Gal. 6. v. 17.

Et immolor ſupra ſacrificium
& obſequium fidei veſtræ, gaudeo.
Phil. zZ. V. 17.

4

Novi teſtamenti mediator eſt, ut
morte intercedente repromiſſionem
accipiant æternæ hæreditatis. Ubi
enim teſtamentum eſt, mors neceſſe
eſt intercedat teſtatoris. Teſta-

mentum enim in mortuis confirma-

——

tum eſt; alioquin nondum vwaler.
Uu dum

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

338
Num. Figura., Figuratum. Textus.
DWDW . dum vivit, qui teſtatus eſt. Heb. 9.
Wv. 15.
157. Hofſtia. Laus DEI, Offeramus hoſtiam laudis ſemper
opera miſeri- DEO. Beneficentiæ & communica-
cordiæ. tionis nolite obliviſci; talibus enim
hoſtiis promeretur DEUS. Heb. 13.
V. 16.
16. Afperſio Benedictio, & Petrus ecki. in ſanclifcationem
ſanguinis. participatio me- ſpiritüs, in obedientiam, & aſper-
ritorum Chriſti. ſionem ſanguinis ESU Chriffi. 1.
Pet. T. V. 2.
17. Sacerdotes, Fideles, Et ipſi ſacerdotium ſEncum „ Of-
hoſtia. bona opera. ferentes ſpirituales hoſtias, accepta-
biles DEO per JESUM Chriſtum.
I. Pet. 2. V. F.
18. Candela- Eccleſiæ. Candelabra ſeptem, ſeptem Ec-
bra. cleſiæ ſunt. Apoc. I. v. 20.
19. Lotio. Mundatio à Qui lavit nos à peccatis noſtris in
peccatis. ſanguine ſuo. Apoc. I. V. F.

§ XII.

DE VARIIS UTENSILIBUS,
AC SUBSIDIIS HUMANIS.

„

Via, ſemita.

Diſpoſitio cor-
dium per remo-
tionem impedi-

menti.

Pœnitentiam agite; Pargte viam
Domini, retas facite
Math. 3. v. 3.

Via.

Tem pus vite.

Jes in via.

Eſto conſentiens adverſario, dum
Math. 5. v. 25.

Spa-

emitas ej us.

R

1—11

C⸗

Clavis Expoſitionum Myſticarum, & . §. XII. De variis utenſilibus &c. 339

Num. Figura. EFEiguratum.g Textus.
3. Via. Converſatio Spatioſa via eſt, quæ ducit ad per-
morum. ditionem; & arcta via eſt quæ ducit
agd vitam. Math. 7. v. 12.
4. Via. Modus ad deter- Inveſtigabiles viæ ejus. Rom. I1.
minatum finem v. 3 3. Non cognoverunt vias meas.
tendendi. Heb. 3. v. 10.
5. Theſaurus. Meritorum Theſaurizate theſauros in cœlo.
cumulus. Math. 6. v. 20.
6. Theſaurus. Copia virtutum Bonus homo de bono theſauro

& cogitationum
ſalubrium in
corde.

profert bona; & malus homo de
malo theſauro profert mala. Math.
12. V. 3 §5.

Theſaurus.

Margarita.

Vera Religio.

4
4

Simile eſt regnum cœlorum homi-
ni negotiatori, quærenti bonas mar-
garitas; inventa una pretiosâ vendi-
dit omnia, & emit eam. Math. 13.
v. 45. Simile eſt regnum cœlorum
theſauro abſcondito in agro, quem
qui invenit, vendit univerſa & emit
agrum illum. Ib. v. 44.

Fermen-
tum.

Dodrina ſub
myſteriis tecta.

Simile eſt regnum cœlorum fer-
mento, quod mulier abſcondit in fa-
rinæ ſatis tribus, donec fermenta-
tum eſt totum. Ib. v. 3 37.

10.

Claves.

Poteſtas.

Tibi dabo claves regni cœlorum.
Math. 16. v. 19. Habeo claves mor-
tis & inferni. Apoc. I. v. 18. Ha-
bet clavem David; qui aperit, &
nemo claudit; claudit & nemo ape-
rit. Ib. 3. v. 7.

Clavis.

Scientia pene-

trandi ad verita-

tem obſcuram.

Væ vobis Legispericis, qui tuli-
ſtis clavem ſcientiæ; ipſi non introi-
ſtis, & eos qui introibant, prohi-

buiſtis. Luc. 1I. v. 52.

Uu 2

Homo

340 Proelegomenorum in Sacram Seripturam
Num. Figura. Figuratum. Textus.

1I. Talentum, Dona naruralia Homo peregre proficiſcens voca-
Mna. vel ſupernatura: vit ſervos, & tradidit illis bona ſua;
—AIlisa. E uni dedit quinque talenta &c.
Math. 25. v. 14. Vocatis ſervis de-
dit eis decem Mnas &c. Luc. 19. v. 13.

I12. Lalenta, Varia peccato- Ne in carcerem mittaris; non

denarii, rum debita. exies donec reddas noviſſimum qua-
quadrans. Alrantem. Math. 5. v. 25. Oblarus eſt
ei, qui debebat decem millia talenta.
egreſſus invenit alium, qui debe-
bat ei centum denarios. Ib. 18. v. 24.
13. Denarius. Merces operum. Paterfamilias exiit conducere
obperarios in vineam; conventione
facta ex denario diurno miſit eos in
vineam. Ib. 20. V. I.

14. Lampades, Lumen fidei, Fatuæ virgines acceptis lampadi-
oleum, merita operum, bus non ſumpſerunt oleum - dum
emphptio. eleemoſinæ. autem irent emere, venit ſponfus.

Math. 25. v. 3. 10.

Hæc ſpecimina eruendi ſenſus Myſticos ex Scriptura ſufſiciant.

Diligens Scripturarum rimator plurima alia hujusmodi exempla repe-
riet, ſi laborem ſibi ſumpſerit excutiendi Novum Teſtamentum, Pſalmos,

Job, Parabolas, Eccleſiaſten, & Cantica Salomonis, Eccleſiaſticum & Pro-

phetas: hi enim libri potiſſimum abundant metaphoris, parabolis, alle-
goriis, & comparationibus. Itaque quæcunque demum res, vel altio
in libris Scripturæ hiſtoricis occurrerit, quæ in ſenſu literali non præ-
fert inſtructionem utilem obviam ac facilem; ad ſenſum Myſticum, puta
Ahegoricum, Tropologicum, aut Anagogicum, juxta normam in hac Clavi
præmonſtratam, non ex ingenio proprio, ſed ex uſu ac tacita interpre-
tatione ipſius Seripturæ, explicanda eſt. Quod ſi dubium fuerit, utrum
res vel actio in ſenſu literali ſufficientem utilitatem pro inſtructione fi-
dei vel morum præbeat, juxta conſilium D. Franciſci Saleſii analogia
ber modum comparationis, non per modum expoſitionis uſurpanda eſt;
nec dicendum; per eam rem, tanquam figuram, ſignificari hirita
ancto

ſand
con
cre

4
1
4
.

Se † Sern 344

Kncio hæc vel illa myſteria, aut dogmata ; ſed hac utendum loquendi

comparativà formulâ: Sicut ibi factum eſt, conſimili medo agendum

—

poſitionum Myſticarum.limites ſunto.

credendum, vel ſperandum eſt in hoc myſterio vel dogmate. Hi Ex-

PARS VII.

* 2 „. Gοι „ He „πι 2 2 „ ρ1μ2²
r9= * WWene 3—. aens Beenenen BBaeern 6611⁵% SBeis
— 4 * ☛— 2. S„W * & * „ 4 * *„Gee .

Explicatio rerum Hebraicarum, qua-

rum in Scriptura recurrit frequen-
tttfteor mentio.

“ Q. J. Quæ ſint notatu digna de Terra Santta, ſeu

Reſp. De Palæſtina notari merentur ſequentia. W
1I. Per regionem Palæſtinæ intelligitur totus ille terræ tractus, qui
continetur inter Jordanem & Mare Mediterraneum, & qui trans Jorda-
nem concluditur torrente Arnon. 2. Verſus Meridiem reſpicit Mare
Rubrum & Ethiopiam; verſus Occidentem Partem gypti inferiorem,
Mare Mediterraneum & Europam; verſus Septentrionem Aſiam Mino-
rem; verſus Orientem Aſiam Majorem. 3. Magnitudine vix excedit
Bavariam, vel Sueviam, vel Auſtriam. 4. Numerat duo maria, vi-
delicet Mare mortuum, in quod Jordanis influit; & Mare Tiberiadis,
per quod Jordanis tranſit. §. Dividitur in Regionem trans Jordanem,
& in Regionem citra Jordanem. Hæc veroô ſubdividitur in Judæam, &

Salilæam. Illa comprehendit provincias magis Meridionales; iſta

Septentrionales. 6. In Sacra Scriptura tota Palæſtina dividitur in duo-
decim Tribus ſeu Diſtrictus, in quos illa Terra poſteris Jacobi Patriarchæ
à Joſue diviſa ac diſtributa eſt. Trans Jordanem ſortem ſuam accepit
Tribus Ruben; & Tribus Gad; & dimidia Tribus Manaſſis. Citra Jordanem
ſuperiorem regionem verſus Meridiem occupat Tribus Juda, Dan & Tri-
gus Simeon; proximo loco ſuccedit Tribus Benjamin, Tribus Ephraim, &
Uu3 alia

2

342 Prolegomenorum in Sucram Scripturam

alia dimidia Tribus Manaſſes, & Tribus Iſachar, quæ Tribus à Jordane
ferme usque ad Mare Mediterraneum Pporriguntur. Galilæam partiun-
tur Iribus Zabulon, Tribus Nephtali, Tribus Aſer. Ubi obſervandum „
Tribui Manaſſis, quæ deſcendit ex Joſepho Patriarcha, aſſignatas eſſe
duas portiones; econtra Tribui Leyi, quæ erat Sacerdotalis, attributam
fuiſſe nullam; quia vivebat ex Decimis reliquarum undecim Tribuum,
ad præfigurandum, Clericorum partem eſſe ſolum DEIIM. 7. Urbes in
Palæſtina præcipuæ erant Jeroſolyma, ſita in Tribu Benjamin, Jericho,
ſita in eadem Tribu; Samaria in Tribu Ephraim, Capharnaum in Tribu
Zabulon, Nazareth in Tribu Aſer. 8. Palæſtina vocabatur ab initio
Chanaan; aliquando dicitur Judaa, aut Terra promiſſionis. Frequenter
etiam conſideratur tanquam pars Griæa. Heæc clariora fient ex Mappa
Geographica Palæſtinæ. Fig. J.

Q. II. Quid notari meretur de urbe Jeruſalem 6*

Reſp. Notari merentur ſequentia. I. Antiquitùs dicta eſt Jebus,
aut Salem. 2. Quamvis ab initio à Joſue aſſignata fuerit Tribui Benja-
min; poſtquam tamen ſæpius ab hoſtibus capta, & bis à Tribu Juda
recuperata eſt, permanſit TPribui Juda. 3. Tempore Davidis inſide-
bat duobus montibus ſeu collibus, videlicet monti Moria, in quo
Abraham voluit immolare Iſaacum filium, & in quo poſtmodum à
Salomone Templum conſtructum eſt, alter mons vocatur Gon, in quo
David ſuam Sedem regni & arcem pofuit. Tempore Machabæorum
ampliatione urbis factâ etiam duo alii colles muris recepti ſunt.
4. Tempore Romanorum, teſte Joſepho, ejus circuitus erat 4875.
paſſuum geometricorum, quorum 3000. conficiunt unam leucam Gal-
licam. s. Ab Oriente reſpicit Montem Oliveti, qui ab urbe interjecta
valle Joſaphat, & torrente Cedron diſtinquitur. Verſus Occidentalem
plagam, declinantem in Septentrionem, ſitus eſt Mons Culvaria.

L. III. Quæ eſt Idea Tabernaculi 2*
Reſp. I. Tabernaculum nihil aliud erat quam Tentorium mobile, ac
portatile. 2. Ejus partes, ex quibus conſtabat, erant baſes aneæ por-
tatiles; Columnæ ligneæ portatiles, quæ balibus infigebantur; Aſſeres
lignei portatiles, quæ ſerviebant pro parietibus; Cortina ſeu Vela, qui-
bus cubicula Tabernaculi ab invicem diſtinquebantur, ac tandem pelles,

quibus

—

X

2° 1 A P A I. E S PY I N X er T E R. X. S Aà N C I 2. Vr. =42

nnde wmmmI ninlinitenetet. IIi

rmmmmmN Wm mmmmm nnnnninit mmmm wm mmmmmmT

mmT nit ttI 1ennnnmmmn ten mmmmm

PHIIL AD E LT H IA ele AMA TIS GENS = REGIO E
x AK r KRag B 4, t R A B B 4 T H. NS RW . B X NN NG K WD We Rr XALEGT
D YS R TU .& B 1 £ „ . . e⸗ B. ,i E D n AS
õ W ₰ — r . . 1 . . .. 7

SJYRIX PARS

mmmmmmm

r nmmennmee

B ok ° * =— d. 4 — E 6 S W .
Pabi R „ „ — „ v. CQuα En e Sag
4 P ante. Sas; C
Feer 4 ⸗ 5 65 . 67 — A

Cina O
DESRK T'LNM J 1DA
. . . . . 8 5 4 . Apheca
BERI RE &1 : . 3 5 Ponnes: 676 . ,Rasésa . Sraasd
o dbela R. 6. ⸗ . . 7 . BPaserk Kade
GOALILXZ P ERIOEZ Maugzta

N Erllazus o Ranma
JRennanz

oror -—

8
B82
Do
H
SIIHIMXTM

8 0 G OE 22 R
2 Bakege Uc E act-- zip e. r- 7 –TIRAIP/ *

rk, CXXI Kx«. 2 —MU „% „ S — Wurtuss,
ares Rngannn . 175 73 E 5

rrrm

R

Achar
o Nelen
jeb aotde S ⸗Aaſer e

Berakee?

mrmrmm....

X. FPHOE NTCIUXM

rmmmm wrmmmmmm

— W— W— Wm ner eſ r NNWN— ntt NNNNI I AINIIIIII

22 SSõ g Ira. OCCILDENS 32

Atrium

Nanaota
metoru

4
E⸗
Js

õ

— —

Tabernavutun

Anreneu
Tuahbernavult,

èê“

=

☛
E

2
7 = 2

S

◻

₰

o lumi n g
2

PForta Orientalir

54
14
3
R 2
.
t

rrr .

Eii

. — .
. — —-—--— —,—
—— -— — — —- —

—
quibus
culum
ſeu un,
litit
guod
Manſa⸗
feuß,
ne 10.
ipfum
Atrio
DEO;
Longit
ſiul
guebat
(rutn
Boicis
Laicis
fium ſ
Qlabat
decim
eokurm
ilaer
daban
rod.
4

4
lebat

verè 1

I. Ir
ſeroſo
cujus
Muro.
ſanlkon
tineban
dloi

——

Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &c. 343

quibus Tabernaculum per modum tecti contegebatur. 3. Taberna-

culum diſtribuebatur in quatuor partes. Prima vocabatur Sanctauarium,
ſeu Sancta Sanctorum, in quo aſſervabatur Arca fœderis, quæ longitudinis

& latitudinis 10. cubitorum erat: Secunda pars dicebatur Sanctum,
quod à Sanctuario per velum dividebatur. In hoc Sando detinebatur

Menſa propoſitionis, Candelabrum aureum ſeptem ramorum; & altare au-
reum, ubi Thymiama adolebatur. In longitudine erat 20. in latitudi-
ne I10. cubitorum. Tertia pars Tabernaculi vocatur Atrium, quod &
ipſum à Sancto per velum, ſed ſuperius diductile, dividebatur. In hoc

Atrio reperiebatur Altare Holocauſtorum, ubi victimæ immolabantur

DEO; & Piſcina, deſtinata ad lotionem Sacerdotum & victimarum.
Longitudo Atrii erat 100. latitudo 5o. cubirorum. Quarta pars erat
Veſtibulum, per quod introibatur in Atrium, à quo & ipſum velé diſt'n-
quebatur. Protendebatur cubitis 20. Ubi Notandum, Cubitum ſa-
crum fuiſſe tribus ferme Pedibus Pariſienſibus, hoc eſt, tribus Pedibus
Boicis & tribus pollicibus, æqualem. 4. In Atrium perinittebatur
Laicis aditus; ſed in Sanctum introibant ſoli Sacerdotes, & in Saudua-
rium ſolus ſummus Pontifex una vice per annum. §. Sanctuarium ſpe-
Gabat verſus Oeccidentem, Veſtibulum verò ad Orientem. 6. LDuo-
decim Tribus Iſrael fua Caſtra ſic locabant, ut Tabernaculum fuerit in
eorum medio. Nam verſus quamlibet plagam locabantur tres Tribus
à latere Tabernaculi. 7. In Atrio, cum non potuerit ſatis contegi,
dabantur Tentoria particularia. Quæ omnia deſeripta reperiuntur
Exod. 27. & repræſentata conſpiciuntur in Fig. II.

AQ. I. Quale fuerit Templum Salomonicum:
—Reſp. Templum Salomonicum quoad partes eſſentiales non diffe-
rebat à Tabernaculo, niſi quod hoc fuerit mobile & portatile; illud

verèò lapide ſtructum, & quoad acceidentalia amplum ac magnificum.

1. Structum erat in Monte, ſeu colle Moria, concluſo intra muros
Jeroſolymæ. 2. Area, in qua ſtruebatur templum „ erat quadra,
cujus unum latus erat 600. cubitorum. Tota hæc area claudebatur
muro. 3. In medio hujus Areæ erat ſtructum Sandtuarium, ſeu Sancta
ſanctorum, viginti cubitos latum & viginti cubitos longum; in quo de-
tinebatur Arca fœderis. 4. Sanctuario cohærebat Sanctum, ſolàùm
velo à Sanctuario diſtinctum; in quo aſſervabatur Menſa Propoſitionis
. panum,

pPanum, & candelabrum ſeptem lampadum, &altare aure

.

344 Prolegomenorum in Sacram Serpturam

ull» um Thymia-
matis, in quo à Sacerdotibus adolebantur thura. Hoc Sundtum lon-

gum erat 40. cubitis, & latum viginti cubitis. 5. Suncto jungebatur
Veſtibulum, 20. cubitos latum, & 10. cubitos longum, per quod Sacer-

dotes introibant in Sanctum, quod & ipſum mediante velo dividebatur

à Veſtibulo. 6. Extra Veſtibulum erat ſpatium quadrum, porticibũs
clauſum, ſed intus libero aeri apertum, quod dicebatur Atrium Sacer-
dotum. In hoc Atrio, cujus quodvis latus centum cubitis longum erat,

ſtabat altare holocauſtorum; & mare aneum pro purificatione Sacerdotum

& ablutione victimarum. Aere pluvio laici ſe recipere poterant intra
porticus. 7. Extra Atrium Sacerdotum & extra ædificium Templi per
totum circuitum erat aliud Atrium, centum cubitis latum, murisque
ſeptum, quod vocabatur Atrium Iſraelis, ſeu Laicorum. g. Extra
dificia Pempli, Atrii Sacerdotum, & Atrii Iſraelis totum reliquum
externum ſpatium, §o. cubitos latum, quod per totum intra extimos
muros circumibar, vocabatur Atrium Gentilium. 9. Aſcenſus in Tem-
plum patehat ex omnibus quatuor plagis per totidem portas. I0. Aſcen-
ſuri in Templum tranſfibant inprimis per Atrium Gentilium. Exinde
perveniebant in Atrium Iſraelis, ex quo patebat aditus in Atrium Sacerdo-
tum, ubi immolabantur victimæ, & concinebantur laudes DEO. Ir.
Sanctuarium erat altius Sancto; & Sanctum erat altius Atrio Sacerdotum,
& Atrium Sacerdotum erat altius Atrio Iraelis ſeu Laicorum , & Atrium
Haelis erat altius Atrio Gentilium, ita ut ab uno in alterum aſcenſus fieri
deberet per Scalas ſeu Gradus. Quia autem portæ erant ampliſſimæ &
altæ, ſtatim ex Atrio Iſraelis patebat proſpectus ad Veſtibulum & San-
Rum quaſi in Theatrum. 12. Sanctuario & Sanéto & Veſtibulo exte-
. „ * . . . . 5
rius jungebantur habitacula Sacerdotum & Miniſtrorum, & perſona-
rum DEO oblatarum; muro autem, quo cingebatur Atrium Iſraelis,
ſeu Laicorum, per totum circuitum jungebantur habitacula Laicorum.
Cæterùm hoc Templô tempore captivitatis Babylonicæ incineraté, Zo=⸗
robabel aliud & fundamentis erexit, quod 40. ferme annis poſt paſſio-
nem Chriſti à Romanis everſum eſt. Quæ omnia ex 3. Reg. 6. & 2. Pa-

ralip. 4. & Ezeh. 43. clarius verò ex Ichnographia Templi dignoſci

poſſunt. Fig. III.

Expk-

mMer 2Ire

Septentrio

MW.=⸗ſdl SGTz,

.

2=

nn

E

3

„

8
. N.
aaagzenaesgannaasnmaannnan D anaaaaszaanaaanze anan anza a ses

R F 8 D 8 X R N § D
R

. R H 0
M S S
zanganagzaangnaangaaaaaaanea aseaeaeanenaanaddnnenganag e

47

RAPHIA

* Sr

A
Aa e

ð

P

2
a

4
“”
““

9
37

N

aOOAsgasesgtzggaenaeansganenn

S̃ —

—
D

—

7

,

N
8
B
₰

.

K. ——
S

,

,

R

— —

èr

SR

z,

R

e &ς α e ee e n e een e&ς-uαhhe—e

%&ς ις -Aaggansgssassgagsgananaaea

RLELELPLLL

S
R

9

e

Hee s e e e e e e e e e e e e e AerZ

,
D

Z

R

O

RR
R

70
9Z
9
Oriens

Z,

eoc

NWXE N K
ðGMBMU⸗/
.

SRann

&
DG NNNNERS

Mr e , nen a

E

„

J
8

U———

MWn
S.

2

torum,

»

——

2Dsasachbaggsaeaesegnaaggarnnna
aannnzazzgkMEaaMEEZ
aagaakaganneznagnaan

aNSgangzaane nn aREbbgagaa

3

„
N SNasGRE HSSN SNaE SNNNENNNS SENSSEGRAZENN NN B

na„, e ESNNWENNHNNGNNNNNN Nnrsassssmas sss Tesses aa s e e

?

NI

.

⸗=

Scala centum cub

☛ 81 S ☛ r& R N NN N.N N.N W
e ee ee ee ee N ee ee e ee e ee ee ee e
8 §
—
3
R § 8

P
—

S
§
N

2

J

6

NoVA TEMPLI IEROSOIYMITANI ICHNOG

S

D .

P

MM)
NNN
000

1
lan, 8
is T.
trant;
tum in
Cultata

Pars VI.

Lrhlicario rerum Mehraicaram „ &.

—

34 5

Explicatio partium Templ Salomonici. F. IV.

AAAA.
BBBB.
CCCC.
PDDDD.

F F F.

G.

Eerk

MMMMMMGC.
NNNNNNNN.
00000000.
PPPP.

RRRR.
8SSSSSSSS.
+ T.
V. XX. V V. Z.

aaa a.

Murus exterior, cujus quodvis latus ſexcento-
rum cubitorum. .
Atrium Gentilium.
Edificia pro Miniſtris laicis Templi.
Atrium Laicorum, quod Vilapanda vocat Gen-
tilium.
Edificia pro Levitis & Sacerdotibus.
Atrium Sacerdotum quod Vilapanda vocat ex-
terius
Sancta Sanctorum.
Sanctuarium.
Veſtibulum T. empl.

Altare Holocauſtorum.
Limes ambiens atrium interius, in quo eontinetur

altare præfatum Holocauſtorum, & mare
aneum.
Portæ ad Templum.
Porticus varii.
Habitacula Miniſtrorum Laicorum
FTurres, ex quibus denuntiabantur Horæ Sacræ,
& Feſta.
Porticus.
Habitacula Levitarum & Sacerdotum 5
Turres.
Gradus ſcalx. . ́ð́YMU
ambitus cirea Templum triplæ contignationis.

2 1. Quid inte Higitur Per Arcam Fwderis?

Reſpß. Per Arcan fæderis intelligitur arca lignea auré intus & extra
obducta, duobus cubitis cum dimidio longa, uno cubito cum dimidio

Iata, & uno cubito cum dimidio alta.

In Arca reconditæ? erant inpri-

mis Tabala lapidea, in quibus DEI manu Præcepta Decalogi ſeripta
erant; ſecundò Virga Anon, quæ fronduerat; terti?s Manna conten-

tum in modio.

Utrum Arca hæc, tempore captiv itatis Babylonicæ c-

cultata; Boi ſolutam captivitatem denuo reperta ſit; an verò alia vete-

XX rxis

Su

346 FProlegomenorum in Sacram Seripturam

ris loco ſubſtituta ſit, quæ & à Remanis poſt everſionem Templi Romæ
in Triumpho circumducta eſt, diſpuratur ab Eruditis. Verofimile eſt,
manſiſſe eandem. Vid. Fig. IVI,-.

Q. VI. Quid intelligitur per Menſam Propoſitionis

banum’

Reſp. Per Menſam illam intelligitur Menſa aurea, collocata in Sancte,
in quo ſingulis Sabbatis- ponebantur recentes duodecim Panes juxta nu-
merorum Duodecim Tribuum Ifrael. IIIis veſci licebat ſolis Sacerde-
tibus. Oblationi panum jungebatur etiam Sal & Thus. Exodi 25. v. 30.
Vide figuram VYv. M

VII. Quid intelligitur per Candelabrum ſeptem
lampadum?
Reſp. Candelabrum illud conſtabat er Baſi, & ex ſeptem ramis, ſeu
calamis, baſi impoſitis. In ſupremitate ramorum ſeu calamorum luce-
bant ſeptem lampades mobiles, quæ ſingulis diebus Veſpere accendeban- R
tur, mane autem extinquebantur. Lampadibûs Menſa propoſitionis pa- =ð
num, & Altare incenſi illuminabatur, quia neque in Santtuario, neque
in Sancto reperiebatur Feneſtra, unde lumen intromitti poſſet. Totum
Candelabrum erat ex puro auro. In Tabernaculo Moyſaico erat uni-
cum; ſed Salomon loco unius decem alia in ſuo Templo poſuit. Ve-
cus illud conſervabatur usque ad Titum Veſpaſianum, à quo in
Triumpho circumductum, ac dein in Templo pacis una cum Menſa pro-
poſitionis panum reconditum eſt. 3. Reg. 7. Vide figuram VI.

Q. UIII. Quid intelligitur per Mannaz
Reſp. Per Manna intelligitur ros miraculosè concretus, toté quadra-
ginta annorum ſpatiò, qué Iſraelitæ erant in deſerto, ex aere de-
pluens. Forma referebat magnirudine ſemen Coriandri, ſeu exiguum “
ranulum tritici. Piſtum dabat farinam, ex qua Iſraelitæ conficie-
Parspanem „& alios cibos. Depluebat ſingulis diebus mane, excepto
die Sabbati; qua de cauſa diebus Veneris in duplici quantitate colli-
genda erat. Iraelitis Jordanem tranſeuntibus pluvia illa roris in locis
transjordanis deſut. Exod. 16. & Nam. 11. Fuiſſe miraculoſum patet ex
Circumſtantüs varüs, quæ l. cc. legi poſſunt. .

.

TTITTTTTTTETEEETT
RR

—

i, v.

A
EEO

A—α
☛☚

2 Cubitt

TABULA PANUM PROPOSTTIONIS.B

NKIlkare

Er ʒSS

EEEEEEEEEEE

ale
Alti
in-

zrib

De

han
pen
dat
Nul
o
kqn
ren.
kere
rene
DD
e

Be⸗

Tab
land
ſitio

Par: VII Erpligatio rerum Hebrairarum, &.. 347

AQO. IX. Quid intelligitur per Mare aneum
Reſp. Per Mare aneum intelligitur ingens vas aneum, collocatum à
Salomone in Atrio Sacerdotum pro lotione Sacerdotum & viéctimarum.
Altitudinis erat 5. cubitorum, & in ſuperficie ab uno labio ad alterum
in Diametro erat I0. cubitorum. Suſtentabatur duodecim bobus æneis,
tribus verſus quamlibet plagam reſpicientibus.

OQ. X. Qualia & quotuplicis generis erant Sacrificia
Hebræorum? 2Dèð
Reſp. Sacrificia Hebræorum erant triplicis generis. Aliqua voca-
bantur Holocauſta. Alia dicebantur Sacrifcia pro peccatis. Et tertium
genus conſtituebam Sasriſicia paciſica. Holocauſtumtotum igne conſume-
batur, etiam cum pedibus, & inteſtinis, quæ tamen prius lavabantur.
Nulla pars Holocauſti cedebat Sacerdoti, excepto corio. In Sacrißcio-
pro peccatis, certa portio cedebat Sacerdoti, nulla autem offerenti; re-
hiquum totum igne abſumebatur. In Sacrißcio paciſico, quod pro refe-
rendis DEO gratiis, vel poſtulandis beneficiis, vel in cultum DEl of-
ferebatur, pectuſculum & armus dexter Sacerdoti cedebat; Adeps,
renes, & inteſtina, & reticulum jecoris, in ovibus etiam cauda, igne
abſumebatur. Reliquum hoſtiæ ab offerente domum reportabatur,
& cum aliis dapibus in menſa comedebatur. Levit. 1. 3. 4. & 14.

XI. Quinam adhibebantur Ritus in Sacrificiis
Hebræorum!?
I. Oblaturus victimam adducebat eam Sacerdoti ante ingreſſum
Tabernaculi vel Templi; & imponebat manus ſuas ſuper caput immo⸗
Tandæ victimæ: & ſi vi tima erat pro peecato, offerens durante impo-
fitione manuum ſuper caput victimæ eonfitebatur peccatum ſuum
2. Mactatæ per Sacerdotem victimæ ſanguis partim illiniebatur extre-
mitatibus altaris Holocauſtoerum; partim ad ejus baſin effundebatur.
3. Quando victima erat immolanda pro principe Sacerdotum, vel pro
toto populo, pars ſanguinis illiniebatur etiam altari Thymiamatis.
4. In Holocauſtis ſohum caput, & adeps, & renes, & inteſtina lota
concremabantur ſuper ſtrue lignorum in Altari, ipfa verò corpora vi-
Kimarum cremabantur extra caſtra, vel extra urbem in loco deſtinato:
L XX2 Bro

34 ⁸ Prrolegomenorum in Sacram Scripturam

5. Pro peceato principis Sacerdotum vel totius populi debehat offerri
vitulus in holocauſtum, & ipſa etiam pellis cum corpore victime, &
adeps, & inteſtina extra caſtra igne conſumi. Pro peccato Principis
debebat ſacrificari hircus, ſed non juxta ritum holocauſti; ſed juxta ri-
tum hoſtiæ pro peccato, ubi ipſum corpus vidimæ Sacerdoti cedebat.
Vulgares homines offerebant capram vel ovem. Pauperes autem ovi
vel capræ ſubſtituebant duos turtures vel pullos columbarum, unum
pro peccato, alterum in holocauſtum, quibus in ipſa immolatione
caput ſuper altare holocauſtorum ſic eximebatur vel intorquebatur, ut
eorundem ſanguis per latera altaris deflueret. Plura videri poſſunt.
Levit. I. & 5. & 6. & J. & 12. & 15. & 16. & Heb. 13. Si quis autem
nec par erat ſolvendis pullis columbarum, aut pari turturum, is offe-
rebat ſemiſextarium farinæ, cujus pugillus igni injiciebatur, reliqua
parte Sacerdoti relicta. Levit. ̃ð5.

Q. XII. Quales apud Hebræos erant uſitatæ Obla.
tiones? . e
Reſp. Oblationes apud Hebræos erant duplicis generis. Aliquæ
enim offerebantur ex præcepto v. g. Decimæ, ac Primitiæ frugum; &
hæ oblatione habebant potius rationem tributi, Sacerdotibus præ-
ſtandi; quàm cults religioſi. 2. Aliæ autem oblationes habebant ra-
tionem Sacrificii; quia à ditioribus offerebantur cum ipfſis victimis; vel
à pauperibus loco victimarum, quibus ſolvendis impares erant. 3. Ob-
lationes autem illæ conſiſtebant vel in ſimplici farina ſou ſimila, vel in
placentis ſeu panibus diverſimode præparatis, coctis, tortis, frixis,
conditis, vel in tritico. 4. Pars farinæ, ſeu placentæ, feu tritici à
Sacerdote projiciebatur in ignem; reliquum cedebat Sacerdoti. 5. Cum
oblationibus ſimilæ ſeu farinæ, placentarum ſeu panum, & frugum
ordinariè offerebatur ſimul vinum, ſal, & oleum. 6. Mel autem nun-
Juam Sacrificiis conjungi licuit. 7. Neque fermentum cum panibus
offerendis. 8. Quando Sacerdos partem farinæ, vel placentarum ſeu
panum, aut tritici injiciebat in ignem, miſcebat ſimul oleum, ſalem,
vinum, & thus. Deſcripta hæc videri poſſunt Levit. 2. & Num. 15.

AQA. XIII. Qualia erant Feſta Jjudæorum:
Reſp. Feſta Judæorum erant ſequentia. e 4 n
L 1. Jabba-

Brar VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &. 349
I. Sabbatum, ſeu dies hebdomadæ ſeptima. Haæc dies feriebatur
ſemper ab origine mundi tam in lege Naturæ, quàm in Lege Moyſaica.
Feriabatur autem ideo illa ſeptima dies, quia & DEUS in ereatione
Mundi legitur requieviſſe die ſeptimo. Gen. I. H
2. Annus Sabbaticus, ſeu quivis annus ſeptimus, quo debebant
ſervi in libertatem reſtitui, quove pecunia mutua repeti non poterat,
Deut. 15. Hinc ille annus vocatur & annus remiſſionis. Verumtamen
hic annus & Jubilæus ſolùm ideo referuntur inter feſta, quia cæreme-
niis ſacris initiabantur. L D

3. Annus Jubilaus, qui recurrebar numero ſeptimo ſepties evolute;

nempe anno quinquageſimo. Numerus enim ſeptimus ſepties ſumptus

facit 49. Eo anno Hebræi ſerendis & metendis frugibus abſtinebant,
contenti frugibus, quos terra ultro ferebat. Eodem anno omnes ſervi
Hebræi libertate donabantur, & quisque reſtituebatur in fuos hæredi-=

tarios fundos, quos vendiderat, vel oppignoraverat. Levit. 25.

4. Feſtum Pentecoſtes, ſeu quinquageſimus dies à die Paſchali. Cele-
brabatur ab Hebræis ob myſterium numeri ſeptenarii, quia intra §o.
dies exactè evolvuntur ſeptem hebdomades, ſeu 49. dies, ob quod ille

dies feſtum hebdomadum vocabatur. Levit. 23. Num. 29. Exod. 23.

5. Feſtum buccinarum, quod in Menſe Lizri, ſeu Septembri, cele-
brabatur. Levit. 23. Num. 29. Hoc feſtum, quod clangenrtibus buc-
cinis indicebatur, videtur fuiſſe pœnitentiæ, & expiationis generalis
tempus decem diebus continuatum. Vocabatur etiam Chippur, ſeu fe-
ſtum veniæ. =
8. Neomenia, ſeu primus dies cujuslibet menſis. Primus ille
quorumyvis menſium dies hilariter & inſtitutis conviviis celebrabatur.
Num. 2,8. Levit. 23.
7. Feſtum Primitiarum frugum. Non enim licebat Hebræis come-
dere ex nova meſſe tritici, antequam primitias exinde obtuliſſent Do-
mino. Ferebant proin manipulos ſpicarum Sacerdoti, qui manipulum
elevabat coram Domino. Simul ſacrificabatur Agnus, & offerebantur
libamenta farinæ, & vini. Levit. 23.
8. Feſtum Tabernaculorum ſeu Scenopegiæ ſic dictum, eò quod judæi
ex præſcripto Legis Moyſaicæ illud ſeptem continuis diebus celebra-
rent ſub ramis & frondibus arborum in formam tabernaculi ſeu cellulæ
conſtructis. Incipiebat hoc feſtum decimo quinto die Menſis Septimi,
qui ordinariè circa medium Septembris, incidit. Hoc Feſtum pro-

4

3 5 Prolegomenorum in Sacram Scripturau
ximè tantüm quinque dierum intervallò inſequebatur feſtum Buecinarum,
ſeu pænitentia ſuperius deſeriprum, quod deciméô die Menſis ſeptimt
eomplebatur. Videtur inſtitutum fuiſſe partim in gratiarum actionem
Pro colletis omnibus terræ frugibus ex arboribus, vitibus, oleis &c.
partim etiam ut poſt exantlatum feſtum pœnitentiæ denuo ſolatiò exci⸗-
taremtur ad ſervitium DEI. Hinc ſeptiduum illud hilariter tranſigeba-
tur cum quotidiana oblatione holocauſtorum, oblationum, & liba-
mentorum, & ſacrificiorum. Præceptum verò habitandi in ejusmodi
frondoſis tabernaculis erat univerſale, ita ut univerſim Judæi toto illo
ſeptem dierum ſpatio tenerentur Habitare in tabernaculis, ut recorda-
rentur illius temporis, quo educti ex Ægypto per 40. annos nonniſi im
Tabernaculis, ſeu tentoriis habitârant. Levit. 27.
9. Feſtum Paſchale, quod erat omnium celeberrimum. Celebra-
batur in ipfo die Pleniluni, quod incidit poſt æquinoctiumvernale,
recurrens 19. 20. vel 2I. die Martii. Ritus hujus feſti erat ſequens:
Quzlibet familia debebat ſumere Agnum immaculatum, qui pro cœna
totius familiæ ſuſſiceret. Pars ſanguinis illinienda erat poſtibus domus.
Non licebar Agnum aquàâ coquere, ſed aſſandus erat igni, & come-⸗
denduseum lachucis agreſtibus. Manducantes erant accincti renes, &

Præter morem manducandi Judaicum calceati; baculum tenebant in
manibus; jubebantur abſumere vmnia exeptie ſoln⸗ oſſibus, quæ tan-
quam ſacra tradebantur igni. Caput cam pedibus eius & inteſtinis vorabitis,
inquit textus; & comedetis feſtinanter. Exod- 12. Pro pane uſurpandus
erat panis Azymus, id eſt, non fermentatus. Eſus ille Agni Paſchalis
Præfixus erar In ipſum diem Plenilunii ad veſperam; ſolennitas verò Pa-
Achalis, & uſus pPanum Azymorum durabat ſeptem diebus; dies prima
& ſeptima erant feriateæ. Hoc ritu partim renovabatur memoria cir-
cumſtantiarum eduétionis ex ſervitute Egyptiaca; partim etiam præfi-
Eurabantur diſpoſitiones animi præmittendæ & conjungendæ ad eſum
Agni immaenlati in Evchariſtia. Erod. z.
1o. Eeſtum Dedicationis Templi, ſeu Encaniorum. Hoc feſtum cele-
Brabatur octo diebus, ſed non feriatis. Dedicatio ultimi Templi poſt
ejusdem expiationem à Machabæis fa am celebrabatur tempore Chriſti
in Hyeme. Joa. 10. v. 22: “
Præter hæe Feſta generalia erant etiam nonnulla feſta aut minus ſo-
lennia, aut particularia, aut ab Eccleſia Judaica ſolàùm inſtitura. v. g.
Eiſßum ſortium, ſen Purim ob liberationem gentis Judaicæ ab inrergecione,
Obtentam.

.

Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &&.. g51
obtentam interceſſione Eſtheris. Mh. 9. 2. Feſtum Hlophoria, que
ligna ad templum comportabantur de quo Joſephus l. I. c. 3 1. de belle
Jud. 3. Feſtum inventionis ſacri ignis. 2. Mach, I. V. I8. 4. Feſtum inter-
Tectionis Nicanoris. I. Mach. 7. v. 48.

DX. IV. Quale erat Sacerdotium, & Miniſterium Sa-
crum apud Hebrzooos
Reſp. Circa Sacerdotium Hebræorum notari merentur ſequentia.
I. Dignitas Sacerdotalis in Lege Moyſaica usque ad Chriſtum fixa erat
in ſola Tribu Levi; neque ex aliis undecim Tribubus ullus ad Sacerdo-
tium admittebatur. Et ſi aliquando ex alia Tribu quispiam munere
ſacerdotali functus erat, ut Samuel, id ex ſpeciali diſpenlatione divina
factum eſſe cenſendum eſt. 2. Tribui levi, Clericali videlicet, in di-
viſione terræ promiſſæ nulla portio aſſignata eſt; ut proinde Clerici Ve-
teris Teſtamenti nullos habuerint agros, vineas, fundos; vivere nam-
que debebant ex Decimis & Oblationibus reliquarum undeeim Tribuum
laicarum. Dixit Dominus ad Aaron: In terra zorum nihil poſſidebitis,
nec habebitis partem inter eos: Ego pars & hareditas tua in medio filiorum
Iſrael. Hince provenit, quod etiam Clerici N. T. in ſaa Ordinatione ad
Clericatum dicant: Dominus pars hareditatis meæ. Pſ. 15. v. 5§5. F. Sa-
cerdotes etiam in V. T. ſacrabamur ſpeciali conſecratione; & gerebant
peculiares veſtes ſacerdotales. 4. Habitabant ſejuncti à conſortio lai-
corum; erant namque integræ etiam urbes ſacerdotales. §. Diſtin-
quebantur in ſuos gradus & Officia. Erat namque unus Summus Sacer-
dos, ſeu Pontifex qui in rebus ſacris pollebat ſumma authoritate. Ali
erant Principes Sacerdotum, ſeu Epiſcopi, in ſuis civitatibus ſacerdota-
libus, aut Suffraganei Summi Pontificis Peroſolymæ. Religqui Sacerdo-
tes miniſtrabant partim in offerendis ſacrificiis, partim in immolandis
viéctimis, partim in aliis Ceæremonialibus Legis. 6. Munus Sacerdo-
tum erat offerre ſacrificia, hoſtias jugulane & corium detrahere ; ſta-
tis vicibus in Templo vel Tabernaculo miniſtrare, ignem in Altari hoe-
locauſtorum perpetuum detinere; lampades ſeptemplicis Candelabri
accendere ac nutrire; ſingulis Sabbatis novos panes propoſitionis inferre;
ſingulis diebus mane & veſpere in altari Thymiamatis thus incenderes
quotidie per immolationem duorum agnorum anniculorum, unius
mane & alterius veſpere, offerre Sacrificium Matutinum & Veſperti-
num;

25'2 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

mum; inſtruere populum; exercere judiciale judicium in rebus Lega-

Hbus; leproſos dijudicare; benedictiones in populum precari, Arcam

fœderis in bellis deferre; ſacris buccinis feſta & precationum horas de-

nuntiare &c. 7. Permittebantur illis conjugia, ſed cum una & virgi-

ne tantàùͤm. 8. Qui ex Tribu Levi minora ac inferiora Sacerdotalis

muneris Officia miniſterialia obibant, Levitæ vocabantur; qui autem
miniſteriis dignioribus deputati erant, ad latreuticum cultum & ſan-

Rificationem populi immediaté ſpectantibus, Sacerdotes dicebantur.
9. Summo Sacerdotio à DEO conceſſa erat poteſtas definiendi omnes
Controverfias Religionis Judaicæ; in qua re, ne erraret, in ſignum
aſſiſtentiæ divinæ & pignus promiſſionis civinæ de conſervanda vera
Religione geſtabat in pectore duodecim pretioſas gemmas, quæ voca-
bantur Wrim &⁊ Thumim. Seu Rationale, ex quo videbatur quafi divi-
nare. Sed Joſephus antiquit: l. 3. c. 8. ſcribit, hoc privilegium ex iſto
Rationali controverſias & dubia definiendi jam exoleviſſe ducentis ante

ſe annis, hoc eſt, plus quàm centum annis ante ortum Chriſti. 10.

Idem Summus Pontifex in divinis geſtabat ſuum peculiarèm habitum,
& Thiaram cum lamina aurea. Vide Figuram VII..

OQ I. An præzter Pontifices, Sacerdotes, & Le-

vitas etiam ali pertinuerint ad Statum Eccleſiaſticum
apud Hebræosé kazi

Reſp. Præter Pontifices, Sacerdetes, & Levitas ad Statum Cleri-

calem apud Hebræos pertinnerunt etiam Cantores, Janitores, Na-
tinæi, Nazaræi, Prophetæ, & Scribæ cum Sectis eorum. .

XVI Quodnam erat Officium, & quæ veſtis

Reſp. Officium Cantorum erat. I. Decantare laudes divinas.

2. Cantum condecorare & alternare Inſtrumentis Muſicis. 3. Præ-
fe is Cantorum ineumbe bat, etiam novas Melodias componere. Veſtis

Cantorum erat Byſſina, hoc eſt, rubra ex ſerico, vel alia tela ſubti-

Hſſima. I. Paralip. 24. Inter principes ſeu prækfectos Cantorum cele-
brantur in Scriptura Aſaph, Heman, Idithun. Numerus Cantorum in
Templo aſcendebat ad ducentos octoginta octto. Præter hos etiam
= Sacerdo-

SE

W

P
B
R

EE

——

Wl

1

R
.

S

S
W

SX

W

G
WW
=

SUMMUS PONTIFEXNX VESTIBUS
PONTIFICALIBUS INDUTUS ,

HABITVS.
SACERDOTIS ,

SIMPLICIS

mery guah,
4rr. n nun⸗
Sr Macl
Blne

.

nodier m
1 dell 1,
P Mhorz

e

SGEE
R

S

Fig. WI. Fol, B863,

Launma Zuals, rhielee ⸗
Kur imn wentin nits e⸗
monis Machabgi
Vle Blan monnoies

Tra vekze, a Sec
ura 71 eWermawaste N
Smis tle,t, u, Lo æ‿bibita ⸗le,
= efd, nnn Jerhtomans p. 273,

E.
Tuba

et ornu,

Miesices,
Uler vilao
⸗ rnanitsa, Hragzal
1 Wanum vetur seit enn vekas,
nodiernis haud abetmi- Pirmpanum vetus,
lo sed lonzge nunns Ekr e EETII
Pignorio at ⸗ Wersenne, — T P
.

TIT

Cumbala vekera
z Piznorto BE, MWarsenne

2= I. Eertr gugct
zZban? MezHokhanmms,

INS TRUMENTA MSICA,

quorum unr QNeriptur'a mentig

„

Dars VII. Erylicatio rerum Hebtaicarum G. 353

Sacerdotes & Levitæ plurimi ſimul officio Cantorum fugebantur. In-

ſtrumenta Muſica Hebræorum vide in Figura VIII.
Q. NVII. Quale erat officium Janitorum?

Reſp. Officium Janitorum erat I. ut aperirent mane, & noctu clau-
derent quatuor portas Templi. 2. Ut agerent cuſtodias noctu. 3. Ut
reciperent pecunias, quas adventantes offerebant in Corbonam, ſeu pel-
vim pro recipiendis pecuniis deſtinatam; easque in arcam Gazophyla-
cii repoſitas cuſtodirent. 4. Ut fungerentur officio æditui. 5§. Ut.
porticus, & atrium ſacerdotale verrerent, ædemque ſervarent mun-
dam. 6. Numeréô erant ducenti duodecim. 1. Paral. 9. & 26. & 4.
AQ. VIII. Quo officio fungebantur Nathinæi?
Reſp. Nathinæi nihil aliud erant, quàm Miniſtri Levitarum. Si-
cut enim Sacerdotes in ſubſidiarios ſui miniſterii habebant Levitas, ita
etiam Levitæ in coadjutores ſui miniſterii habebant Nathinæos, ut proin
Levitæ Judæorum vocari potuiſſent Diacon: Sacerdotum, & Narhinæi
Subdiaçoni Levitarum. Eorum autem officium potiſſimum conſiſtebat in
cædendis, & comportandis ad templum lignis, & in apportanda aqua.
Erant proin idem cum Gabaonitis, ques Joſue ad hoc ſervitium eon-
demnavit, ſed David commutavit eis nomen, eosque vocavit Nathi-
næos. I. Esdræ. 2. v. 70. Et 1I. Paral. 9.

A. XIA. Quid intelligitur per Nazaræos:
Reſp. Nazaræi vocabantur, qui ſe votô perpetuò confeeraverunt
ad cultum DEI. Numerorum enim c. 6. ſic ſeribitur: Vir ſive mulier,
cum fecerint votum, ut ſanctifigentur, & ſe voluerint DEO conſecrare, à
vino & omni quod inebriare poteſt abſtinebunt. — Quidquid ex vinea eſe po-
teſt, ab uya paſſa uſque ad acinum, non comedent. — Novacula non tranfibit
ſuper caput ejus &. Talis Nazaræus erat Samſon, Samuel, & Jaco-
bus Apoſtolus, Jeroſolymæ Epiſcopus; ut habetur ex Judicium 13. ex
I. Reg. 1. & ex Hegeſippo. n ⸗

2AQXX. Quid intelligitur nomine Prophetarum
Reſp. Nomen Prophetæ videtur ſami in dupliei ſignificatione.
Nam inprimis ſumitur pro perſonà præditâ dono Prophetiæ, ſeu prænun-

fiandi.

3 54 Prologomenerum in Sacram Seripturam

tiandi futura, & agnoſcendi abſentia vel occulta. Secundd ſumitur pro
Inſtituto hominum ſpecialem familiaritatem cum DEO ſectantium, cui
proin frequenter DEUS communicare ſolebat ſua ſecreta, idque non
rarôò manifeſtis ſuæ præſentiæ internæ operationibus demonſtrare; v. g.
miris agitationibus corporum. Hoc ſecundum genus prophetarum vi-
vebat ſegregatum à conſortio hominum; geſtabat pro externo habitu
ſaccum ſeu pallium cilicinum; veſcebatur cibis vilibus; abſtinebat ab
uſu mulierum; degebat in deſertis quidem locis, non tamen ſine alio-
rum conſortio idem inſtitutum amplectentium; qua de caus recipie-
bant Diſcipulos, qui & vocabantur Pueri Prophetarum. Ocecupatio il-
lorum erat in decantandis divinis laudibus, & Pſalmis, præſertim Pro-
pheticis, hoc eſt, ab aliquo Propheta afflante divino ſpiritu compoſuis,
etiam cum Inſtrumentis Muſicis; & in adventantibus excitandis ad cul-
tum divinum prædicatione verbi DEI. Heæc Idea Prophetarum V. T.
optimè repræſentat Inſtitutum Monachorum in Lege Gratiæ. Sumi-
tur autem ex variis Scripturæ locis v. g. I. Reg. 10. v. 5§. dicitur Sauli:
Obvium babebis gregem prophetarum deſcendentium de excelſo, & ante eos Pſal-
terium, & LVympanum, & Tibiam, & Otharam, ipſosque prophetantes; &
inſiliet in te Piritus Domini, & prophetabis cum eis, & mutaberis in virum
alterum. De veſte & victu habentur teſtimonia I. Reg. 9. 3. Reg. 4. 14.
& 18. 4. Reg. 1. 4. 5. 10. Zach. 13. De cœlibe vita aut propoſito con-
tinentiæ teſtatur factum, quod narratur 4. Reg. 4. Nam cum uxor Eli-
ſei hunc ſemel inviſeret, mediatore Giezi illum quidem convenit, in
ejus tamen intrare cellam auſa non eſt . & cum præ animi dolore ad pe-
des prophetæ accideret, ſtatim à Giezi prohibita removetur.
S XI. Quid intelligitur per cribas & Legisperi-
Reſp. Per Scribas intelligebantur publici Lectores, qui in templo
vel in Synagogis Legem DEl populo prælegebant & exponebant. Per
Legisperitos verò ſeu Doctores videntur intelligi illi, qui in Scholis pub-
licis aſſecuti fuerant gradum ſolennem Magiſterii & Doctoratús. Ita-
que Scribæ conſtituebant partem Statûs Clericalis inter Hebræos; & de
hoc gradu Levitico ſeu Clericali ſermo eſt Levit. 10. ubi DEUs dicit ad
Aaron: Habeatis ſcientiam diſcernendi inter ſanctum & profanum, doceatis-
que filios IGrael omnia legitima mea. I. Paral. 26. v. 29. inter alios gra-

dus Levitici generis numerantur etiam, qui conſtituti erant ſuper Iſrael

Pars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &e. 355

d docendum eos. Sic & 1I. Esdræ 7. ſcribitur: Esdras aſcendit de Babylo-
ne, & ipſe Scriba velox in lege Domini. - Esdras enim paravit cor ſuum, ut
inveſtigaret legem Domini, & doceret in Iſrael praceptum & judicium. Hoc
eſt autem exemplar Epiſtolæ, quod dedit Artaxerxes Esdræ Sacerdoti, Scribæ
legis DEI doctiſſimo - Tu Esdra conſtitute praſides, & imperitos docete liberè.
In quo proin ſenſu & Chriſtus dixit: Omnis Scriba doctus in regno cœlorum
fFmilis eſt Patrifamilias, qui profert de theſauro ſuo noya & vetera. Math. 13.
Econtra Gamaliel, fub cujus Magiſterio D. Paulus in Academia Jeroſo-
lymitana inſtitutus fuerat, Act. 22. v. 3. non vocatur Scriba, ſed Legi⸗
Doctor honorabilis, Math. 22. quod idem ſonat ac Legisperitus. S. Epi-
phanius Scribas ſic deſcribit: Scribæ Legis expoſitores fuerunt, veràm ſo-
phiſticam interpretationem inducentes; urceorum, poculorum, & vaſorum pu-
riſicationem, tanquam ad ſanctitatem conferret, ſuperſtitioſe obſervantes,
purificationes per lavacra crebro adhbibebant. Fimbrias ad oſtentationem veſti-
bus, & Philacteria palliis addebant, hoc eſt, latas notas purpurc. Hæc verèòͤ
S. Epiphanii verba intelligenda de ſeribis, prout erant tempore Chriſti.

AQDQ. 1II. Quales erant veſtes ſummi Sacerdotis?

Reſp. Veſtimenta & Indumenta Summi Sacerdotis erant octo; vi-
delicet I. Superhumerale. 2. Rationale. 3. Tunica Hyacinthina.
4. Tunica linea ſtricta. §. Feminalia linea. 6. Baltheus. 7. Tiara.
8. Lamina aurea. I. Superbumerale erat pretioſa veſtis humeris & pe-
Gori exterius ſuper tunicam circumvoluta, cujus faſciæ ad terram uſ-
que defluebant. Idem vocatur etiam Ephod. In utroque humero erant
ſinguli lapides, quos Interpretes Onychinos & Smnaragdos, Joſephus Sar-
donychos, vocant. In ſingulis lapidibus ſena Patriarcharum nomina; in
dextro humero majores filii Jacob, in lævo minores ſcripti erant; ut
meminiſſet Pontifex, quorum onus portaret in humeris ad DEUM.
2. Huic Superhumerali ad pectus innexus erat pannus exiguus quadra-
tæ figt-ræ, magnitudine palmum non excedens, quatuor coloribus tex-
tus. Panno iſti intexti erant duodecim pretioſi lapides, in quatuor or-
dines ſeu loculamenta diſtributi. In primo ordine erat Sardius, To-
pazius, Smaragdus. In ſecundo Carbunculus, Saphirus, Jaſpis. In
tertio Lyncurius (qui forte idem cum Hyacintho) Achates, Amethy-
ftus. In quarto Chryſolitus, Onychinus, Beryllus. Pannus hic cum
duodecim gemmis vocabatur Rationale. 3. Corpus totum ſammi Sa-
cerdotis tegebat Iunica Hyacinthina cum duabus ejusdem coloris manicis.
XVy 2 Im

156 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

ern⸗

In extremitate tunicæ inferius ad pedes intexta erant ſeptuaginta duo
tintinnabula; ita ut in medio duorum malorum ſemper unum tintinna-
bulum dependeret. 4. Tunica linea nil aliud erat, quàm veſtis talaris
linea rubri coloris, quæ ſub Tunica exteriore Hyacinthina corpus tam
arct& contegebat, ut nullas omnino pateretur rugas; & ad crura uſque
deſcendebat. S. Feminalia conſiſtebant in integumento lineo, quod
circa renes adſtrictum corpori ad genua uſque dependebat, ac geſtaba-
tur fub Tunica lineg. 6. Baltheus nil aliud erat, quàm pretioſum cingu-
lum, ſed latum, & floribus elevatis intextum. Hoc Baltheo, quatuor
digitos lato, ſtringitur tunica linea circa umbilicum & pectus, & ex una
parte ad crura uſque defluit. Vocatur etiam Zona. 7. Tiara eſt rotun-
dus pileolus ſphæræ in modum dimidiæ. In ſuperiori non apparct ca-
cumen. Non tegit totum caput, ſed tertiam partem à fronte inoper-
tam relinquit; hinc, ne facile decidat, in occipitio vità conſtringitur.
8. Lamina aurea & ipſa per vittam Capiti adſtringitur. In ea nomen
DEI Jehova inſeriptum eſt. Heæc deſcribuntur Exod. 28. 29. 35. & 39.
Et Levit. 8. & à D. Hieronymo ex Joſepho. Vide Fig. VIII.

Q. MWXIII. Qualis erat veſtis Sacerdotum?:

Reſp. Etiam Sacerdorum veſtis erat I. Feminalia. 2. Tunica linea
uſque ad pedes defluens, quæ & Ephod Sacerdotum dicitur. 3. Cin-
gulum. 4. Pileus. Ea tamen differebant à veſtimentis Pontificis
pretio. Vide Fig. VIII. J

ALQ. IXIV. Quod genus hominum intelligitur per
Phariſæos, Sadducæos, Herodianos?
Reſp. Phariſaos S. Epiphanius De hares. ſic deſcribit: Phariſæi
eadem cum Scribis ſentiebant. Virginitati & continentiæ ſtudebant;
frequenter orabant; cavebant, ne qua ſe maculâà corporis contamina-
rent. Duriſſimis ſtratis cubabant; bis in Sabbato jejunabant, ſecundâ

& quinta die. Decimabant decimationes, dabant primitias, trigeſimas,

& quinquageſimas; ſacrificia & vota exactiſſimè perſolvebant. In præ-
dicto verò (q. 21.) Scribarum habitu incedebant per amicula, & alios
ornatus, ac muliebria pallia, in latis crepidis, & calceamentorum li-
gulis procedentes. Dicebantur autem Phariſæi, eò quod ſeparati eſſent
ab alis; Phares enim Hebraicaà linguâ ſeparationem ſignificat. Ita

Epiphanius. Chriſtus tamen in Evangelio ſæpius oſtendit, Phariſæos =

EXter-

Pars VUII. Explicatio rerum Hebraicarum, G&Gc. 357

externis exercitiis pietatis primariò quæſüſſe laudem humanam, lucrum

temporale, & terrena commoda; eos eriain fuiſſe inſignes hypocritas,
ſepulchra dealbata, ac genimina viperarum, ac perſecutores veritatis
præconum non fucatæ. Creduntur eſſe exorti ducentis ferme annis an-
te Chriſtum.

Sadducai ſuæ ſectæ Originem trahunt à Sadoc, qui Alexandro M.
regnante novam doctrinam invexit; videlicet animas eſſe mortales, &
nullos dari Angelos aut Spiritus. Cæteroquin obſervabant Legem Moy-

ſaicam cum Judæis.

Herodiani veri Judæi erant, ſed adulatores Herodis, quem, cum

magnificentiſſimè Templum decoraret, pro verò Meſſia venditabant.

Joſephus obſervat, populares Phariſæis, optimates autem Sadducæis
adhætiſſe; haud dubiè, quia in carnis delitiis ſepulti omnem ſenſum re-
rum ſpiritualium perdiderant; & quia à ſeeleratis deditâ operâà à men-

te excluduntur moleſta commonitoria de æternitate.

AYVY. XXMV. Qualis fuerit Status Reipublicæ, & regi
minis Politici apud Hebræos?
Reſp. Status Politicus judæorum in quinque Periodos diſtinqui
poteſt. A Moyſe uſque ad Saulem fuit Ariſtocraticus, quo tempore pacis
bellique negotia potiſſimàùm diſponebautur Optimatum conſilio. Quam-
vis enim extiterint populi Principes, Belli Duces, & Judices, hi tamen
regebantur optimatum aſſenſu. Nihilominus id concedi poſſe videtur,
Ariſtoeratiam tempore Judicum potius declinaſſe in Democratiam, in
qua arbitrio plebis pleraque diſponuntur. A Saule uſque ad Captivita-
tem Babylonicam fuit Status Monarchicus, Regibus juda, & Regibus
Iſrael authoritate independente à populi vel optimatum arbitrio guber-
nantibus. Tertius Status à Captitative Babylonica uſque ad Aſlamo-
næcrum principatum fuit denuo Ariſtocraticus. Sub Aſſamonæis fuit
iterum Monarchicus, & fub Aſcalonitis ſeu Herodibus denique Vranni-
cus. Illud tamen obſervandum; eo tempore, quò Status fuit Ariſtocra-
ticus, rerum gerendarum poteſtatem ab optimatibus populi aliquando
in principes laicos, interdum in principes ſacros, aliquando etiam in
fœminas collatam fuiſſe. Quæ manifeſta erunt libros judicum, Regum,
Machabæorum, vel obiter perluſtranti. Sic Judicum 4. dicitur: De-
sora judicabat populum illo tempore. Et Judicum 1I1. Perrexerunt Seniores

1y 3 ge

358 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

de Galaad, ut tollerent in auxilium ſui Jephte. Dixeruntque ad eum: Veni
& eſto princeps noſter, & pugna contra filios Amon.
Q. XXVI. Quales fuerint Menſes Judæorüm? Et
quales anni? è
Reſp. Hebræi habuernnt duplicem annum, videlicet Civilem &
Sacrum. Annum Civilem, forte ut convenirent cum Ægyptiis, inhoa-
bant Menſe Tixri, qui ſuo initié correſpondet Septembri. Annum Sa-
crum ſeu Eecleſiaſticum incipiebant Menſe Miſan, cujus principium
correſpondet Martio; ut enim patebit ex dicendis, initia horum an-
norum non habebant diem fixum, ſed mobilem pro diverſa incidentia
primi Plenilunii poſt Æquinoctium Vernum. 2. In annis Ordinariis

numerabant Menſes duodecim; ſed quovis ſecundò annò́ numerabant

Menſes tredecim. Nomina horum Menſium ſunt ſequentes. I. Niſan.
2. Jar. 3. Sivan. 4. Tamur. §. Ab. 6. Elul. 7. Tisri. 8. Ma-
reshuan. 9. Casleu. 10. Thebet. II. Sebath. 12. Adas. 13. Veadar.
Notandum ʒ. Menſes priores duodecim erant Menſes tantùm Lunares,
qui inchoabantur & numerabantur à Novilunio uſque ad alterum No-
vilunium. Conſequenter, cùm Luna à Novilunio uſque ad alterum No-
vilunium ſuum curſum motu medio peragat intra dies 29. Horas 12.
Minuta 44. ſequitur Menſes Lunares Judaicos tantùm habuiſſe Dies 29,

cum horis I12. & 44. Minutis. Exinde ſequitur, totum annum Judai-

cum ordinarium tantùm habuiſſe dies 354. cum 8. horis & 48. Minutis.
Ea de cauſa, ut annus Lunaris denuèò coincideret cum anno Solari, qui
computatur ab uno Æquinoctio ad alterum & conficitur diebus 365. „
horis ſex; quolibet ſecundé anné ad ultimum duodecimum Menſem
Adar addiderunt integrum Menſem Intercalarem, nempe Menſem
Veadar; cui quolibet ſecundò annéô artribucrun viginti duos dies, &
quolibet quartò anno viginti tres dies. Et quia in hac intercalatione
negligebantur illa 48. reſidua Minuta, quæ intra 120. annos faciunt ho-
ras 96. ſeu dies quatuor; ideo ad coæquandum Annum Lunarem cum
Solari intra 120. annos Menſi intercalari debuiſſent addere quatuor dies;
quamvis nec iſta exæquatio exacta fuiſſet. Notandum 4. Menſes Judai-
cos non correſpondere noſtris menſibus ex integro, ſed inadæ quate
santúm; quia non incipiunt cum noſtris menſibus, ſed aliquando eirca
initium, aliquando circa medium, aliquando circa finem. Ut enim
Patet ex noſtris Calendariis, Novilunia, à quibus ſumsbant initum
enles

—„

Pars VII. Explicatio terum Hebraicarum, & . 359

. enſes Judaici aliquando contingunt initié Menſis; aliquando circa
Medium vel circa finem. Sic Menſis .
Niſan. Martio. Aprili.
Jar. Aprili. Majo.
Sivan. Majo. Junio.
Tamuz. Junio. Julio.
Ab. fulio. . Auguſto.
Elul. 5 Auguſto. Septembri. .
Tisri. . Septembri. 5 Octobri.
Mareshuan. — octobrii. Novembri.
Casleu. F. Novembri. Decembri.
Thebet. Decembri. Januarie.
Sebat. Januario. Februario.
Adar. Februario. Martio.
„ Veacdar. . Martio. Aprili.

L. XMAVII. Quid ſignificatur per Cubitum in Scri-
pturazs
Reſp. Per cubitum in Scriptura à tempore Moyſis uſque ad capti-
vitatem Babylonicam intelligitur menſura ferme trium pedum Pariſien-
ſium; hanc enim ex antiquis Prototypis in Cayro, urbe gypti vetu-

tiſſima deſumptam teſtatur Calmetus. V. Cubus Idem probari poteſt

ex Ezechielis 43. v. 13. ubi videtur aſſerere, cubitum veterem integro
. Palmo

360 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

Palmo fuiſſe majorem cubito ſua ætate recepto. Mæ menſuraæ altaris in
cubito veriſſimo, qui habebat cubitum & palinum. Gum ergo cubitus huma-
nus ſit ſexta pars ſtaturæ humanæ; & ſtatura humana ordinarie non
multum excedat ſex pedes Pariſienſes, ſequitur, cubitum non multum
exceſſiſſe pedem cum dimidio, cui ſi additur palmus fiunt ad minimum
duo pedes cum dimidio. Sed poſt Captivitatem Babylonicam Cubitus
fumebatur pro menſura ſolum unius pedis Pariſienfis cum dimidio; ut
proin cubitus poſt captivitatem Babylonicam dimidia parte fuerit immi-
nutus. Id forte propterea fatum, quia Judæi ex Captivitate reduces
voluerunt, aut debuerunt ſe conformare cubitis Babyloniæ receptis.
Quod verò admittenda ſit hæc diverfitas eubitorum ante & poſt eaptivi-
tatem Babylonicam, probatur ex eo, quia eædem res, quæ defcribun-
tur à Scriptoribus præcedentibus captivitatem, deſcribuntur in numero
cubitorum duplo minore, quàm à Scriptoribus ſubſequentibus captivi-
tatem. Sic altitudo Columnarum in templo Salomonis 3. Reg. 7. v. 15.
deſeribitur octodecim cubitorum. Et 2. Paral. 3. V. I5. eadem altitu-
do dicitur eſſe triginta quinque cubitorum, quod aliunde provenire
nequit, quàâm ex diverlitate cubitorum, quibus uſus eſt author libri

Regum, & author libri Paralipbomenon. Ex quo proin confirmari vi-

detur illorum opinio, illos libros Jeremiæ, hos Esdræ potius tribuen-
dos eſſe; quamvis etiam idem Scriptor pro diverſo Statu & more Rei-
publicæ ad diverſas menſuras reſpicere potuerit. Sunt, qui exiſtiment,
etiam ante Captivitatem ſemper duplex genus cubitorum in uſu fuiſſe,
nempe cubitum Sacrum, & communem; ſed hujus diſtinctionis non habe-
tur ratio convincens. Quamvis enim Ezechiel c. 40. v. 9. & 43. v. 13.
videatur inſinuare diſtin hionem inter cubitos majores & minores, id
ramen ſcriptum eſt, jam ad finem vergente captivitate Babylonica.
Vgolinus in ITheſauro Antiquitatum Sacrarum. Tom. 3. fol. 454. improbat
hanc diviſionem in cubitum ſacrum, & profanum; verùm ſine poſitivo
argumento ex textu originali, ad quem provoeat.

AQ XXTVIII. Qualis ſit proportio Monetarum He-
braicarum ad monetas uſitatas in Italia vel Germania.
Reſßß. Omne genus monetarum Hebraicarum reducitur ad Siclos;
Siclus autem Hebraicus valore intrinſeco ac

unum florenum argenti, reſpectivè ac comparativè ad alias monetas ma-

gis cum metallis heterogeneis mixtas puri, quales fuerunt floreni cuſi à
“ Ludo-

pondere proximè æquat

P⸗=

PBars VII. Explicatio rerum Hebraicarum, &. 361

Ludovico XIV. in annis junioribus. Hoc enim pondus proximè reperi
. . » 5 — . . . . .
in Sicho, qui affervatur Pollinge. Menochius verò in ſuis Diſcurſibus

variis afferit, Siclum valere quatuor Julios Romanos. Ex hoc ergo funda-
mento facile deducitur valor aliorum nummorum Hebraicorum. Nam

Talentum argemti continebat 3000. Siclos; Talentum auri 6000. Siclos;
Mna 48. Siclos; Sielus auri 52 Siclos; Drachma ſeu Denarius quar-
tam partem Sicli, Solidus dimidium Siclum. Quæ potiſſimùm ex tra-

ditione veterum Hebræorum ſeripta ab Interpretibus ſic ſtatuuntur.

Exactiùs hæc videri poſſunt in Thoma Goodwino cum annotationibus

Vgolini I. cc. qui Siclum ajunt valere dimidium Talerum Imperialem.

Q. XXIAX. Qualis ſit proportio ponderum Hebrai-
corum ad noſtra?

Reſp. Proportio ponderum ſumenda eſt ex uncits. Solæ enim unciæ
ſemper fuerunt æqualis ponderis apud judæos & Romanos; ac etiam-
num invariatæ manſerunt uſque ad hæc tempora apud omnes nationes
Europæ. Conſtat autem Libram antiquitus habuiſſe duodecim uncias;
unciam diviſam fuiſſe in octo Drachmas; Drachmam in tres Scrupulos;
Scrupulum in viginti grana. Itaque ubi in Scriptura reperitur libra,
intelligendæ funt duodecim unciæ, etiamnum noſtris temporibus con-
ſuetæ in pharmacopoliis, & in re monetarfa, & ubi ſermo eſt de Drach-
ma, intelligenda eſt octava pars unciæ. Alio modo proportio ponde-
rum Scripturæ inveniri Poreſt ex pondere Siclorum; quia Hebræi com-
muniter pondus rerum exprimere ſolebant ex numero Siclorum. Con-
ſtat autem, Siclum Hebraicum ponderare ferme quatuor Drachmas; id
eſt, dimidiam unciam, hoc eſt partem duodecimam dimidiæ libræ. Sic
quando I. Reg. 17. dicitur, ferrum haſtæ Goliathi habuiſſe in pondere
ſexcentos Siclos, & loricam ejus ponderaſſe quinque millia Siclo-
rum, & 2. Reg. 14. v. 16. capillos Abſalonis ponderaſſe ducentos Si-
clos, facile pondus horum inveniri poteſt, ſumendé duos Scilos pro
uncia, & viginti quatuor Siclos pro libra.

L. XXAX. Qualis ſit proportio vaſorum Hebraico-
rum ad vaſa uſitata noſtris temporibus?
Reſp. Calmetus reducit menſuras vaſorum Hebraicorum ad Pari-
ſienſes Pintas, ſeu ut nos in Germania vocamus, menſuras. Pintam au-
Z2. tem

362

7

Prolegomenorum in Sacram Scripturam

tem Pariſienſem dicit capere quadraginta octo pollices cubicos pPedis
Pariſienſis. Alia vaſa reducit ad Modios Pariſienſes, qui capiunt qua-
draginta octo pedes cubicos pedis Parilienſis. Modius continet duode-
cim Sextarios; quorum quivis numerat quatuor pedes cubicos; ſeu
duas Minas. Mina continet tres modiolos, quorum quilibet numerat
576. pollices cubicos. His præſuppoſitis proximè dicendum.

I.
2.
3.
4.
5.

6.

7.
9. Webel reddebat 3. Bathos, id eſt, 87. Pintas.

2.

10.

Bath Hebraicum, ſeu Epha, ſeu Metretam æquari 29 ½ Pintis.
Core vel comer continere decem Bathos, id eſt 298 ½¼ Pintas.
Letech reddebat dimidium Core, hoc eſt 149. Pintas.
Seath reddebat tertiam partem Bathi, hoc eſt 9¼½ Pintas.
Gomor, ſeu Aſaron erat decima pars Epha, id eſt: conſtabat fe-
re 3. Pintis.
Cab erat ſexta pars Seach ſeu Sethum, duodevigeſima pars Ephæ,
id eſt I4 Pinta & ½ Pintæ.
Log, ſeu Rebab erat quadrans Cabi.

Hin efficiebat ſextam partem Bathi, id eſt, 4 Pintas.
Semihin dabat 2 ¼ Pintas.

Betzah referebat ſextam partem Log, id eſt, 3. pollices cubi-

cos, ſeu magnitudinem ovi.

962. ) ). 256½. 36

è

PARS VIII
Quæſtiones de Scriptura Miſcellaneæ.

Q. I. Cur Scriptura vocetur Vetus aut Novum Te-
ſtamentum?
Reſp. Tribuitur Scripturæ nomen Teſtamenti ratione contenti, &
objecti primarii, de quo tractat. Materia enim & objectum Scripturæ
præcipuum eſt fœdus à DEO cum homine initum de conferenda per
mortem Chriſti gratia adoptionis, & glorificationis; quæ gratia, cum
non conferatur niſi per actualem mortem Chriſti, aquiritur per modum
hæreditatis ac quaſi ex teſtamento; ita ut illud ipfſum fœdus à DEO cum
homine initum habeat quandam rationem Teſtamenti, per mortem
Salvatoris confirmandi. Ut enim obſervat Apoſtolus Heb. 9. v. 16.
Ubi Teſtamentum eſt, mors neceſſe eſt intercedat teſtatoris. Teſtamentum enim
1 mortuis confirmatum eſt; alioquin nondum valet, dum vivit, qui teſtatus
eſt.

ESr⸗

3

0*

2 2

.„ . „ „ DWZ „*
Q II. Quibusnam aliis nominibus vocetur Scri-
ptura? B

Reſp. Vocatur etiam I. Biblia, quod idem eſt, ac Liber, in latino.
2. Sacra Litterg. 3. Verbum DEI. 4. Inſtrumentum Novum &ι Vetus,
quia Eccleſia & Doctores Catholici eà utuntur tanquam inſtrumento ad
fidei & morum doctrinam comprobandam, & prædicandam. 5. Elo-
quia DEI.

OQ. III. Quomodo dividitur Scriptura?
. . . . . . . . . *
Reſß. Scriptura communiter dividitur r. in libros Hiſtoriales. In
horum numero cenſetur totum Deuteronomium, Joſue, Judicum, Ruth,
22 2 Regum,

3 64 Prolegomenorum in Sacram Sripturam

Regum, Paralipomenon, Tobiæ, Judith, Esther, Esdræ, Machabæorum,
Evangelia, Acta Apoſtolorum. 2. In libros Saptentiales; ad quos refe-
runtur liber Job, & libri tres Salomonis, Proverbia, Eccleſiaſtes, Sapien-
tia; & Syrach, ſeu Eccleſiaſticus. 3. In libros Propheticos, ad quos præter
libros prophetarum etiam pertinent Cantica & Pſalmi varii, & Apocalypſis.
4. In libros Dodrinales; in quibus doctrina fidei & morum ſimplici
modo ex inſtituto & fine primario proponitur non ſolùm narrativè ex
alieno, ſed ex proprio ſeribentis ore & mente. Ad hos ſpectant
omnes Epiſtola Pauli, & ſeptem Canonicæ, & multi Pſalmi. Hinc Pfal-
terium poſſet haberi pro libro mixto ex Prophetico & Doctrinali.

Q. IV. An Scriptores Sacri intellexerint, quæ ſcri-

bebant?

Reſp. Scriptores Sacri haud dubiè intellexerunt ſenſum litteralem

in libris, quos ſeribebant, hiſtorialibus, Sapientialibus, & Doctrinalibus;
ſed num etiam intellexerint ſemper ſenſum litteralem in libris Prophe-
ticis; aut num intellexerint etiam ſenſus omnes Allegoricos ac myſticos
librorum ſuorum Hiſtorialium, & Sapientialium, res incerra eſt, atque
pro informatione fidei vel morum non necefſaria. Qum ergo non ſit
ulla neceſſitas ſpecialium illuſtrationum ad dirigendos Eccleſiæ Docto-
res in ejusmodi rebus adiaphoris, non eſt operæ pretium, fatigare Le-
ctorem recenſione opinionum & authoritatum variantium. Veroſimi-
le eſt, Prophetas fubſtantiam ſuarum viſionum & oraculorum circa ob-

jecta prophetiæ primaria intellexiſſe; earundem tamen viſionum obje-

cta ſecundaria, aut objeétorum primariorum modum non eſſe aſſecu-
t0s. Quod Prophetæ ſubſtantiam ſuarum prophetiarum agnoverint,
videtur, colligi ex illo Davidis Pſal. 50o. Incerta & occulta ſa-

pientiæ tua maniſeſtaſti mihi. Idem videtur deſumi ex eo, quod Danieli

fuerit concefſa intelligentia ſuarum viſionum; juxta illud Daniel. 10. V. I.
Revelatum eſt Danieli verbum verum; intellexitque ſermonem; intelligentia
enim eſt opus in viſione. Probabile proin eſt, eam gratiam etiam aliis

Prophetis DEO charis non fuiſſe denegatam. Aliud indieium hujus

agnitionis præbet, quod Prophetæ, ubi occurrunt figuræ de Chriſto &
Eccleſia, ſubitò rapiantur in Ectaſin, & in medio curſu ſuarum aliarum
Prophetiarum extra ſe rapti toti hæreant in contemplatione hajus obje-
cti incidentis, donec denuò ad filum ſuæ prophetiæ redeant: quæ
SS repen-

᷑ . .

- 8ʒ—ʒ— ð

Bars EIII. Quaſziones Je Sriptura Miſcellaneæ. 365

repentinæ Ectaſes connaturaliter in ſubjecto fupponunt agnitionem, &
admirationem, & excefſum amoris. Obſervare etiam licet in Prophetis
extraordinarios affectus lætitiæ, alacritatis, vel timoris, dum illis fiunt
prophetiæ de Chriſto & Eccleſia; qui affectus connaturaliter petunt
præviam agnitionem myſterii. Hæc tamen veroſimiliter dicta ſunto;
quia non eſt de ratione prophetiæ, ut loquens eam intelligat. Joannes.
poſtquam retulerat conſilium Sphc⸗ Expedit vobis, ut unus moria-
tur homo pro populo; addit: Hoc autem à ſemetipſo non dixit, ſed
cum eſſet Pontifer anni illius, prophetavit, quod gE& US erat mori.-
turus pro gente. Joa. II. Cæterûm quod Prophetæ, & alii Scriptores
Sacri non intellexerint omnes ſenſus Scripturæ, P. Joſephus à Nativi-
tate in ſuo Lectore Biblico Tr. 2. C. 3. art. 6. rectè etiam probat ex eo;
quia Scriptura ordinatur in utilitarem Eccleſiæ, in qua ob diviſionem
gratiarum à diverſis Expoſitoribus eliciuntur diverſi ſenſus Scripturæ;
non verèò in utilitatem ſolius Scriptoris Sacri, ut ille ſolus comprehen-
dat omnes ſenſus ac prope innumeros ſui libri, quem ſcribit.
Q. V. An Vetus & Novum Teſtamentum ſe invicem
comprobent? Sðð

Reſp. Vetus Teſtamentum comprobatur ex Novo, & Novum vi-
ciſſim comprobatur ex Veteri ſine vitioſo circulo probationis. Hic mu-
tuus comprobandi modus duplici ratione explicari poteſt. Primè
namque dici poteſt; veracitatem Veteris Teſtamenti, ut aliunde ex mi-
raculis & ſerie Actorum demonſtratam, aut præſtabilitam, ac notam,
& conceſſam, ſervire iis ad recipiendam doctrinam Chriſti & Apoſto-
lorum, quibus hujus doctrinæ veracitas nondum direcdlis argumentis
videbatur eſſe demonſtrata; Et hoc modo Chriſtus & Apoſtoli ſæpe pro-
vocant ad teſtimonia veteris Legis. S& crederetis Moeyi, inquit Chriſtus,
crederetis forſitan & mihi. Joa. 5. Et D. Petrus Ep. 2. c. I. Hanc vocem (hic
eſt filius meus dilectus) nos audivimus de cœlo allatam, ocum eſſemus cum ipſo
in monte ſancto (Thabor in transfiguratione) Et habemus prmiorem pro-
pheticum ſermonem; cui (tanquam aliunde vobis demonſtrato, & firmius
à vobis recepto, quàm noſtræ apparitioni) bene facitis attendentes. Vi-
ciſſim autem fieri poteſt, ut aliquibus veracitas Chriſti & Apoſtoloru
ex evidentia miraculorum ſit certius demonſtrata, quàm veracitas Li-
brorum Veteris Teſtamenti. His ergo Novum Teſtamentum fſervit ad
22 3 com-

366 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

—

comprobandum Vetus Teſtamentum. Sed in hoc primo modo Novum

& Vetus Leſtamentum tantummodo ſe invicem ad comprobandum ju-

vant reſpectu diverſorum hominum, inæquali firmitate adhæſionis hoc
vel illud Teſtamentum recipientium. Secundus autem modus ſervit re-
ſpectu ejusdem intellectůs, & conſiſtit in hoc; quod tam exacta con-
formitas prædictionum tam multiplicium, & à diverſis perſonis fide
dignis diverfifimis temnporibus editarum, & conſtanti traditione de
Meſſia explicatarum, & tam diverſarum inter ſe, & tam minutarum
quoad minutiſſimas circumſtantias, & tam ſpecificarum quoad deter-
minationem perſonarum, locorum, & temporum, & circa objecta re-
motiſſima à præjudiciis, ſpe, & exſpectatione hominum, v. g. circa
paflionem Meſſiæ, cum ingenti complexo ac fſerie eventuum, non
poſſit eſſe aliquid contingens ex arbitrio, luſu, aut fraude hominum,
ſed ſit necefſariò effectus providentiæ, & veracitatis, & præſcientiæ di-
vinæ. Itaque hæc concatenatio, harmonia, & conformitas prædictio-
num cum eventibus oſtendit ſimul, & prædictiones & eventus ipſos
eſle à DEO.

Q. VUI. An aliquando tota Scriptura perierit?⸗

Reſp. Non eſt veroſimile, omnia S. Scripturæ exemplaria aliquando
periiſſe. Ita ſentit communis contra Salmeronem, Sixtum Senenſem,
Lyranum, & alios relatos à P. Angelo à Nativ. Tr. 5. c. I. art. 6.
Probatur Reſponſio ex eo; quia neque periit tempore captivitatis Ba-
bylonicæ, neque tempore Machabæorum; ergo nunquam; cum nul-
lum aliud tempus, quo perierit, à Patronis oppoſitæ ſententiæ afſigne-
tur. Quod tempore captivitatis Babylonicæ non perierit, colligitur
ex variis indiciis. Nam I. in I. 2. Mach. 2. dicitur, quod Jeremias Ju-
dæis Babylonem transmigrantibus dederit Legem, ne ejus obliviſceren-
tur, utique Moyſaicam & ſcriptam. Si enim tantùm eos exhortari vo-

luiſſet, ne oblivioni traderent obſervantiam aut memoriam legis, non

diceretur dare legem, ſed monitum. 2. Ibidem dicitur, quod Jeremias
manibus hoſtium ſubduxerit Arcam fæderis, eamque in ſpelunca occul-

taverit, donec DEUS congreget congregationem populi. In Arca autem

erant incluſi libri Scripturæ prout oſtenſum eſt Parte 3. 3. Jeremias
Hanxit everſionem Jeroſolymæ, non amiſſionem Scripturæ, quæ ma-
gis fuiſſet deploranda. 4. Non eſt veroſimile, Libros Scripturæ nulli-

bi!
Cu
Por
card
Leg
Jud
cred
niel
6. In
Jude
qum,
diumm
yerſtot
nempe
Phane,
ſi l
ls
ſeentio
lententi
De
led eti
fierint.
Nl
Ohnnun
uas ſud
Dia
Man
,
and
unolo
Populus
Ser “
n plebe

Din,
vombuſtog

Rehe⸗

Novum
lum ju.
nis hoc
erritre⸗
ia con⸗
nis ſide
jone de
utarutm
ldeter⸗
elti re.
9 cirea
m, non
ninum,
nrie E⸗
Edictio⸗

us iplos

7

ignando
enenſemn,
1. aArt. .
itatis Ba⸗
cum nul-
Aſigne⸗
emias ju.
riſceren⸗
rtaki o⸗
gis, non
erelnies
c ccll.
ſerems
ue Ma-
nre Uli⸗
hi

Pars V- TIr. Quaſtiones de Scriptura Miſrellaneæ. 367

bi fuiſſe, niſi Jeroſolymæ; & ipſos Prophetas exemplaribus caruiſſe.
Cum ergo in multis aliis civitatibus fuerint Sacerdotes; & eodem tem-
pore extiterint Prophetæ; non eſt credibile, eos exemplari Scripturæ

caruiſſe. S5. Regibus in Lege præceptum erat, ut habeant exemplar

Legis; & decem Tribus Iſrael, quæ non involvebantur illa vaſtatione
Judææ, haud dubiè habuerint exemplaria Legis. Itaque non videtur
credibile, omnia illa exemplaria ſimul eodem tempore interiiſſe. 6. Da-

niel c. 9. citat libros Moyſis & Jeremiæ. Non allegaret autem perdita.

6. In eodem I. 4. Esdræ c. I4. quem adverſa opinio objicit, dicitur,

Judæos ab Esdra petiiſſe, ut proferret librum Moyſis. Itaque dicen-

dum, Esdram non de novo ſcripfiſſe Scripturam, ſed tantum Compen-
dium, &ũ novam editionem correctam; & leéckionis fixæ regulas, aut
verſionem Syriacam. Probatar etiam ſecunda Reſponſionis pars, quod
nempe Seriptura non perierit tempore Machabæorum ſub Antiocho Epi-
phane. Nam I. I. 1. Mach. z. dicitur, quod Judæi in Maſpha expande-
rint libros Legis. 2. Ibidem c. 12. Jonathas ad Sparrtiatas ſcribit, à
ſuis Judæis ſolatio baberi ſanctos libros. 3. Act. 15. v. 21. S. Petrus
dit; abantiquis temporilus Moyſen prælegi in Synagogis. 4. IIIa per-
ſecutio non tangebat decem Tribus Iſrael. Argumenta verò oppoſitæ
ſententiæ non ſunt magni ponderis. .
Dicunt t. quod in vaſtatione Jeroſolymæ non ſolum Templum,
ſed etiam Palatium Regis, & omnes domus urbis incendio abſumptæ

faerint. 4. Reg. c. 2 5.

Reſpondetur; ex incineratione unicæ urbis non ſequi interitum

omnium Exemplarium in tota regione, & in exteris regionibus, in

quas Judæi jam pridem diſperſi fuerant. .
Dicunt 2. I. 4. Esdræ c. I4. dicit Esdras ad Dominum: Poſetunme

eæſz ſculum in tenebris, quoniam incenſa O Lex tua.

Keſpondetur; hunc librum eſſe Apocryphum. Quod ſi tamen fi-
des hiftorica illi adhibenda eſt; ſenſus eſſe poteſt, quod ſtatus Judææ in
luctuoſo ſtatu ſit, eò quod combuſtis plerisque exemplaribus Scripturæ
populus Jeroſolymitanus ſit in ignorantia legis, nullo in Synagogis
Scripturam publicè prælegente ac exponente; & vix ullo particularium
in plebe de novo exemplari ſibi providente.
Dicunt 3. in Il. I. Mach. c. I. dicitur; juſfu Antiochi libros legis
combuſtos eſſe. 5
Reſpondetur. Similem moviſſe perſecutionem Imperatores in
primi-

368 Prolegomenorum in Sacram Srripturam

primitiva Eccleſia: nec tamen omnes Chriſtianos fuiſſe traditores libro-

rum ſacrorum. Et quod innumera exemplaria effugerint flammas An-

tiochi, pater ex probationibus.

S. VII. An ſaltem aliqui Libri Scripturæ fuerint
Pperditi? 3

Keſp. Authores ſolent diſtinquere inter Scripturas divinitus inſpi-

ratas quidem, ſed nunguam receptas in Canonem Eccleſiæ Judaice aur

Chriſtianæ; & inter jam ſemel receptas in Canonem. Boſteriorum
Scripturarum cenſent nullam periiſſe; illarum verò aliquas periiſſe.
Hæc diſtinctio quoad modum loquendi non videtur exacta; quoad ſub-
ſtantiam verèò non deſtituitur ratione. Nam quamvis veroſimile ſit,
plures libros tam in V. T. quàm in MN. T. divina ſpeciali aſſiſtentia &
immediatâ inſpiratione divina ſcriptos fuiſſe, qui tamen perierint, aut
etiamnum perituri ſunt; non rect tamen ejusmodi libri vocari poſſunt
Scriptura Sacra, quia nunquam à DEO ordinati ſunt in eum finem, ut
ſervirent pro directione totius Eccleſiæ Pper modum Regulæ in rebus
fidei & morum. DEUsS enim, qui in ſua diſpoſitione non fallitur, quæ
efficaciter intendit, eadem etiam diſponit fortiter, ut fiant. Itaque
libri, etiam divinitùs inſpirati, ſi à DEO tantm ordinantur pro dire-
Gione arbitraria privatorum membrorum Eccleſiæ, non autem pro
tota Eccleſia per modum regulæ neceſſariæ in rebus fidei & morum,
nunquam comprehendebantur ſub nomine Scripturæ Sacræ. Quæſtio
proin redit ad libros ſemel in Canonem receptos; in qua reſponden-
dum; non dari argumentum convincens, aliquos periiſſe. Quando
Oljicitür; non extare amplius multos libros, ad quos ſe ipſa Seriptura
refert, tanquam ad fontes; Reſpondetur, ex eo non ſequi illos libros
fuiſſe Canonicos; ſic enim & D. Lucas ſe refert ad teſtimonia teſtium
de viſu & auditu in Proëmio ſui Evangelii, quin ſupponat, illos teſtes
habuiſſe inſpirationem vel authoritatem divinam; & Apoſtolus in locis
duobus approbat duo teſtimonia Poëtarum Gentilium; quin per hoc in-
tegra poëmata illorum Poetarum cenſeat carere nævo. Sic ergo ex
Regiſtris Regum vel Summorum Pontificum, vel Judicum potuit Scri-
Ptor Hiſtoriæ Sacræ quæpiam depromere, quin illa ipſa Regiſtra fuerint
exarata digité DEI. Accedit; quod inter libros, quos oppoſita ſen-
tentia inter deperditos numerat;, reperiantur aliqui, quamvis ſub alia

11

—

jolcrij

bente
s, 4
ſarior
1. I.

10.
II.
12,

13.
15.
16.

17.

—
dres lbro⸗
UInas An-

fuerint

tüs inſpi⸗
Haice aut
eriorum
Periſte.
load fub⸗
nnuile ſt,
entla &
int, Aut
poflunt
lem, ut
n rebus
r, gue
ltaque
10 Gire-
em pro
norum,
Vefi⸗
onden⸗
Vandh
rpptur
ibros
eſtium
teltes
nllocis
loein⸗
oe
Srl⸗
gerint
ſen⸗
in⸗

28

Pers EIII. Ouafiones de Seriptura Miſcellanea. 369

infſcriptione, in libris etiamnum extantibus. Ut Lectori relinquatur
libertas ferendi æquum judicium de valore objectionis, aut reſponſio-
nis, afferam locos, in quibus Scriptura citat libros, opinione adver-

ſariorum deperditos.
I. In Epiſtola Judæ v. 14. dicitur: Prophetavit de bis ſeptimus ab Aqam
Enoch, dicens: Ecce venit Dominus in Sanctis millibus ſuis.
Quæ verba videtur Apoſtolus deſumpfiſſe ex aliquo libro.
2. In l. Numerorum, ſcripto à Moyſe, c. 21. v. 14. dicitur: Sicut
Yriptum eſt in libro bellorum Domini.
3. Joſue 10. v. 13. Steterunt Sol & Euna. Nonne ſeriptum eſt boc
in libro juſtorum? Et 2. Reg. I. v. 18. Præcepit, ut docerent k-
lios Juda arcum, ſicut ſoriptum eſt in libro juſzorum.
4. 1. 3. Reg. 14. v. 19. KReliqua verborum Roboam ecce ſeripta ſünt in
libro verborum dierum regum Iſrael. Hæc citatio repetitur alibi
fæpius. .

5. I. 3. Reg. II. v. 41. Liber verborum dierum Salomonis.
6. 2. Paral. 24. v. ult. allegatur Liber Kegum: & ibidem c. 6. 2 5. 27.
28.32. 35.36. Liber Regum Juda & Iſraelz & ibidem c. 33. v. 18.
Liber Regum Iſrael. In his omnibus citationibus allegata non vi-
dentur reperiri in quatuor libris Regum, qui nunc extant.
7. 1. Paral. c. ult. v. 29. citatur Liber Samuelis videntis.
8. I. Reg. 10. v. 25. dicitur: Locutus eſt Samuel ad populum legem

regnt, & ſeripfit in libro, & repoſuit coram Domino; hoc eſt,
in Arca, ubi non reponebantur niſi opera divina.
9. I. I. Paral. c. ult. v. 29. & 2. Paral. 9. v. 29. Libri Nathan Prophetæ.
10. Liber Gad videntis. I. Parahl. c. ult. v. 29.
II. Liber Abiæ Silonitis. 2. Paral. 9. v. 29.
12. Liber ſeu M Addo Videntis. 2. Paral. 9. v. 29. & c. 12. v. 15. &
c. I3. V. ulr.
13. Liber Yebu ſilii Hanani. 2. Paral. 20. v. 34.
14. Sermones Hozai. 2. Paral. 3 3. v. 19.
15. 2. Paral. 26. v. 22. Keliqua Sermonum Ozia priorum & noviſſimo-
rum ſeripfit Iſaias flius Amos ropheta.
16. Tria millia parabolarum Salomonis. 3. Reg. 4. v. 32. Hunc autem
naumerum non explent Proverbia Salomonis, quæ nunc extant.
17. Quingque millia Canticorum Salomonis. 3. Reg. 4. v. 32. ubi etiam
Aaa dicitur,

1

19. Liber dierum

37⁰ PBrolegomenorum in Sacram Soripturam
dicitur, eum diſputaſſe de lignis, plantis, & animalibus, diſ-
ſertationibûs veroſimiliter ſcriptò́ conſignatis.
18. Deſeriptiones Jeremiwz. 2. Mach. 2. V. I.
oannis Hircani. I. Mach. c. ult. v. ult.
20. Libri gaſonis COyrenæi. 2. Mach. 2. v. 24.
21. Literz Eliæ Prophetæ miſſo ad goram Regem. 2. Paral. 21. ubi re-
fertur hujus Epiſtolæ tantùm fragmentum.
Verùm, ut ſupra monui, non evincitur, hes libros à Scriptura
allegatos fuiſſe unquam editos pro directione Eceleſiæ per modum uni-

verſalis Regulæ in rebus fidei & morum, quod tamen requiritur ad ra-

tionem Scripturæ Sacræ. V. Bonfrer. Proleg. c. 7.

LQ. VitI. An citationes Apoſtolorum, & Evangeliſta-
rum ſint exactæ?!

Reſp. Nonnullæ citationes Apoſtolorum & Evangeliſtarum refe-

runt potius ſenſum, quàm tzenorem verborum; ita ut ſint potius expli-
cativæ, quàm narrativæ. Diſerimen enim inter citationem explica-
tivam, & narrativam eſt, quod in citatione narrativa allegetur aut

ipſe tenor verborum, aut certè ſenſus verborum obvius; econtra in

citationibus expoſitoriis, ſeu explicativis ſumitur ſenſus verborum non
obvius, ſed latens, ac primùm reperibilis per neceſſariam illationem 1

vel attentam reflexionem. Hoc autem modo fuiſſe comparatas non-

nullas citationes Apoſtolorum, & Evangeliſtarum, inductio dabit.
1. In esdlalem Judaz, ſicut ſoriptum eſt per Prophetam, & tu
Pethlebem terra Juda nequaquam minima es in principilis Juda;
ex te enim exiet Dux, qui regat populum meum Iſiael. Math. 2. v. 5.
Hic textus reperitur in Michea c. S§. v. 2. his verbis: Ez tu Bethlebem

Ephrata parvulus es in millibus Juda; ex te mibi egredietur, qui

ſit dominator in Irael.
2. Tunc adimpletum eft, quod dictum eſt per geremiam dicentem:

Vox in Rama audita eE, ploratus & ululatus multus, Rachel plorans

Klios ſuos. Marh. z. v. I8. Hic locus reperitur in Jeremia c. 31. v. 15.
Vox in excelſo audita eſt lamentationis, luctus & fletus Rachel plo-
rautis ſilios ſuos. D
3. Habitavit in civitate quæ vocatur Nazaretb, ut adimplere-
tur

„-„2--.-— — —ͤä,. —

—

1

I⸗
4*

4⸗

la;

n
gui

.

l⸗

ſe⸗

. Pars E. 1I. Quæßiones de Seriptura Miſcellanewa. 371

tur, quod dictum eſt per prophetas; quoniam Nazaraus voca-
bitur. Math. 2. v. 23. De Chriſti Nazaræatu expreſſis verbis in Pro-
phetis nil legitur; ſed tantùm implicité, in quantum Samſon, & alii,
qui erant figura Chriſti, repræſentantur tanquam Nazaræi. Sic in Pro-
phetia Patriarchæ Jacobi Gen. 49. v. 26. dicitur: Benedictiones patris tui
confortatæſäunt, donec veniret deſiderium collium æternorum; Rant
in capite Joleph, & in vertice Nazarazi inter fratres ſios. Et Judi-
cum 13. v. 5§. matri Samſonis angelus prophetat: Erit Nazaræus db
A4.. Jeceſſit in Egyptum, & erat ibi usque ad obitum Herodis;
ut adimpleretur quod dictum eſz per prophetam dicentem; Ex Aig)bto
vocav‿ν liuin méuin. Math. 2. v. I5. Hic locus reperitur Oſeæ 1I. v. I.
Quia puer HGrael, & dilexi eum; & ex Aog)pto vocavi ſilium meumn;
ubi de toto populo Iſraelitico literaliter ſermo eſt. .
S. Non fregerunt us erura, ſed unus militum lanceds latus ejus
aperuit - Jacta ſunt hac, ut Soeriptura impleretur: Os non commi-
nuetis e eo; & erum alia Seriptura dicit: Videlbunt in quem trans-
Rrverunt. Joa. 19. v. 3 3. De ofſibus Chriſti non confringendis in Scri-
ptura nil haberur, niſi in figura Agni Paſchalis, de quo Numer. 9. v. 12.
ſeribitur: Os ejus non confringent. Et Zach. 12. v. 10. In illa die
effundam ſuper habitatores Jeruſalem ſpiritum gratiæ & precum, &
aſpicient adme, quem conkxerunnd.
6. Sicut ſoriptum eſt: Quod oculus non vidit, nec auris audivit,
nec in cor bominis dſeenderunt, quæ præparavit DEUS iis, qui di-
ligint illum. I. Cor. 2. v. 9. Hic textus Iſaiæ 64. v. 4. ſic legitur:
. Jaæculo non audierunt, neque auribus perceperunt, oculus non vi-
dit DEUS absque te, quæ praparaſei exſpectantibus te.
7. Sicut ſoriptum eſt: Quam ſpecioſi pedes evangelizantium pa-
cem, evangelizantium bona. Rom. 10. v. 15. Hic textus refertur de
Chriſto in ſingulari Iſaiæ 52. v. 6. Ego ipſe qui loquebar, ecce adſim.
Quam pulchri ſuper montes pedes aununtiantis & pradicantis pacem,
annuntiantis Vnonuin. Et Nahum I. v. I15. Ecce ſuper montes pedes
evangelizantis & annuntiantis pacem.
8. Tunc het ſermo, qui ſoriptus eſt. Alſorpta eſt mors in victo-
ria; ubi et mors victoria tua? ubi eſi mors ſitimulus tuus? I. Cor. 15.
v. 55§. Hic textus in Oſea ſic legitur: De manu mortis erho zics
Aa a 2 ⸗

377 Prolegomenorum in Sacram &ripturam

de morte redima eos: Ero mors tun 6 mors; morſus tuus ero in-
FKerne. c. I 3. v. I44. .
Ex his ergo, & pluribus ejusmodi citationibus liquet, Evange-
liſtas, & Apoſtolos in citationibus potius attendiſſe ad nucleum, ac ſen-
ſum, quam ad corticem verborum. Videri poſſunt etiam eitationes
Math. 12. v. 18. Act. I. v. 20. Act. 13. v. 41. Ephes. 4. v. 8. Heb. 10.
v. 3 8. Heb. 1I. v. 21I. M

Q. IX. An ſacri Scriptores aliqua ſumpſerint ex pro-
fanis authoribus? .

Reſp. Certum eſt, Apoſtolum Paulum teſtimonia Scriptorum
gentilium ufurpaſſe. In Epiſtola ad Titum 1I. v. 12. de Cretenſibus lo-
quens ſeribit: Dixit quidam ex illis proprius ipſorum Propheta:
Cretenſes ſemper mendaces, malz beſtiæ, ventres pigri. Teſtimo-
nium boc verum eſt. Hoc Teſtimonium eſt Epimenidis Poetæ Græci.
Idem I. Cor. 15. v. 33. affert ſentenciam deſumptam ex Menandro
Poeta Græco: Corrumpunt mores bonos colloquia prava. Et Actorum
17. v. 29. ait: In ipſo vivimus, & movemur, & ſumus, ſicut &
quidam veſtrorum Toetarum dixerunt. Wphus enim & genus ſumus.
Genus ergo cum ſimus DEl &c. Hec ſententia eſt Arati, Poetæ
ræci. Ubi tamen obſervandum; quod Apoſtolus non ex pruritu ef-
Findendæ eruditionis ſemel imbibitæ, neque oſtentationis infrugis
causâ his uſus fuerit argumentis, ſed ut ex principiis propriorum con-
civium etiam gentilium Chriſtianos pungeret. Proprius, inquit, iſo-
1 Uun probheta. - Quidam veſtrorum Poetarum. Et veroſimile eſt,
etiam Menandrum Corinthiis notum ac familiarem fuiſſe. Hinc D.
Hieronymus in Epiſt. ad Wagnum, de hac licentia Apoſtoli ſcribens
ait: Didicerat (Apoſtolus) à David extorquere de manibus boſtium
gladium ,„& Coliæ caput proprio mucrone truncare. D. Auguſtinus
verò hunc morem comparat exſpoliationi Ægyptiorum, ex qua He-
bræi theſauros Ægypti in cultum DEI & vaſa tabernaculi converterunt.
Sunt, qui exiſtiment, D. Paulum etiam ex Platone nonnullas phraſes
ac loquendi formulas v. g. de interiore bomine Rom. 7. cx l. 9. de Re-
pub. mutuaſſe; ſed ſimilitudo aut identitas phraſium jam uſa reccia-
rum non fundat præfumptionem de mutuatione; alioquin & Chriſtus,

ubi Acl. 9. Saulo dicit: durum cſt tibi covtra ſtimulum calierzae,
. anc

pitur:

PBars V- II. Qusßtiones de oriptura Miſeekanea. 373

hanc phraſin ex Terentio, Comico Romano, accepiſſe dicendus foret.
Aliud accommodationis ex libris aut uſu gentilium exemplum ob-
ſervat D. Ambroſius Il. 3. de fide c. I. ubi ait: Et Gigantes & vallem
Titanum Prophetici ſermonis ſeries non refugit,; & Haie 713. Strenas,

& Filias Eaſtorum dixit; & Jeremias de Babylone memoravit, gquod

babitabunt in ea fllieæ Sirenum, ut oftenderet Babylonis, boc eſt, ſoææ-

cularis confuſionis illecebras. D. Hieronymus in Kpiſt. cc. cenſet, etiam

Proverbia quædam Salomonis à Gentilibus accepta eſſe. Quis, inquit,
neſeiat, in Moyſe & in Prophetarum voluminibus guædam alſüumpta de
gentilium libris; & Salomonem Ebiloſophis Lyri & nonnulla propo-
ſuiſſe, & nonnulla reſpondiſe. Unde in exordio Proverbiorum com-
monet, ut intelligamus ſermones prudentiæ, verſütiasque verborum,
dicta Sapientum, & ænigmata, guæ propriè Dialecticorum & Thi-
loſophorum ſunt.

Q. X. Quis fuerit modus prælegendi Scripturam Sa-
cram apud Hebræos?

Feſp. Hebræorum mos prælegendi Scripturam in conventibus pu-
blicis conſiſtit in articulis ſequentibus.
I. Prælegebatur aliqua Scripturæ pars omni Septimanàâ die Sabbati.
Ita habetur ex AR. 13. v. I S§. & 27. ubi de D. Paulo & D. Barnaba ſic
ſeribitur: Iugreſſ Wacsogaon die Sabbatorum ſoderunt. LPoſt lectio-
nem autem Trs & Prophetarum miſerunt principes &ynagogæ ad
eos: Si eſt in vobis ſermo exbortationis, dicite. Surgens autem
Peaulus dit: - Qui babitabant Jeruſalem ignorantes voces Prophe-
zaram, quæ per omne Sabbatum leguntur, pbetierunt d Lilata & 0.
Et. Act. 15. v. 21. D. Petrus in Concilio Jeroſolymitano dicit: Moyſes
4à temporibus antiquis habet in ſingulis oivitatibus qui eum prædicent
in Synogogis, ubi per omne Sabbatum legitur. Et Luc. 4. v. 14. ſcri-
Vi JES&& Nazaretb, & intravit ſecundum conſuetudi-
nem ſuam die Sabbati in Synagogam,; & ſurrexit legere. Et tra-
ditus eſt illi liber Häaiz Propheta „ & ut revolvit Grazn , invenit
locum, ubi ſeriptum erat: Spiritus Domini ſuper me - &' cum
plicuifet librum, tradidit miniſtro.
2. Non ſoli prælegebantur libri Moyſis, ſed etiam Prophetarum.
Patet ex dictis.

Aaa z; Qur

374 Prolegomenorum in Sacram Scripturam

2

—

3. Quæ prælegebantur, etiam explicabantur, & cum ſilentio au-

diebantur. Id colligitur partim ex adductis locis Scripturæ, partim ex

teſtimonio Philonis, quod recitat Euſebius l. 8. Præparat. Evang. c. 7.
Legislator, inquit Philo, eos ſeptimis diebäs in unum locum gonvenire voluit,
ut ſilenti?, ſummaque cum modeſtid conſidentes legum recitationi aures accom-
modent. Atque hunc morem ſic illi perpetuò retinent, ut multitudo quidem
univerſa ſileat, niſi cum ea, quæ leguntur, fauſtis acclamationibus proſequuntur;
à Sacerdotibus autem, vel ſenioribus aliquis ſacras leges recitans, omnes ſigillatim
exponat, donec altà jam veſperà diſcedant univerſi.

4. Tota Scriptura à Judæis dividebatur in tot Sectiones, ſeu Para-

ſchas, ut vocant, quot per decurſum anni reperiuntur Sabbata. Sin-

gulis proin Sabbatis Lector abſolvebat unam Paraſcham, ita ut intra an-

num tota Scriptura abſolveretur. In fine autem cujuslibet Paraſchæ
Lector jungebat partem ex Pentateucho Moyſis. Ne continuata lectio
unius Paraſcba ingeneraret auditoribus faſtidium, & ipſa Paraſcha quæ-
libet in ſeptem minores ſectiones ſubdividebatur, ut & Le ctor & audien-
tes interjectà pausàâà à fatigatione quieſcere Poſſent.
5§. Scriptura ipfa in publico prælegenda aliquot vitulinis mem-
branis conſutis, & in extremitate ad duo ligna tornata annexis inſcripta
erat. Buxtorfius in Synag. Jud. c. 14. ſcribit, eas membranas in latitu-
dine habuiſſe feſqui- ulnam; in longitudine autem quinquaginta.

A XI. Quis fuerit modus prælegendi populo Scri-
pturam in primis Eccleſiæ ſæculis?

Reſp. Hic modus deſcribitur in l. Conſtitutionum Apoſtol. qui li-
per, licet non foret Clementis Romani Papæ, in iis tamen quæ concer-
nunt ritus publicos, meretur omnimodam fidem; neque enim author
mentiri voluiſſet in re quotidiana ferme, omnium conſpectui expoſita;
neque Patres ſæculi quarti his libris ullam authoritatem contuliſſent, ſi
in rebus apertis mendacia reperiſſent, Author l. 2. c. 57. modum ſub
Sacrificio Miſſæ prælegendi Scripturam ſic deſeribit: Laici in altera parte
(Eccleſiæ: nempe in navi) ordinatè, decorè, ac quietè ſedeant. Mulie-
res ſedeant ſeparatim, & cum ſilentio. In medio autem Lector ex loco edito
legat libros Moyſis, & Jeſu Nave, Judicum, & Regum, & Paralipomena,
& Esdtam, Job, & Salomonem & 16. Prophetas. Peractis verò binis lectio-
nibus de binis libris, alius quispiam Pſalmos Dapid canat. Populus verò initiæ
yerſuum

—.. ° —

la

l⸗

l⸗

101
ta;

1
ſub⸗
te
⸗
lin
ℳ5
jo⸗
itis

Pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellanea. 375

verſuum ſuccinat. Deinde Acta noſtra Legantur; Item Epiſtola Pauli. Po-
ſtea Diaconus aut Presbyter Epangelia legat. Et cum legitur Evangelium,
Presbyteri ac Diaconi univerſusque populus magno cum ſilentio ſtent. Deinde

bortentur populum presbyteri, & poſtremus omnium Epiſcopus. 2. D. Cypria-

nus I. 2. Epiſt. 5§. teſtatur, Lectores ex pulpito, ſeu Ambone Evange-
lia prælegiſſe. 3. Socrates I. §5. c. 22. ſcribit, in Eccleſia Alexandrina
Scripturas feriâ quartà & ſexta prælectas, atque à Doctoribus expoſitas
fuiſſe. 4. Tertullianus in Apolog. & D. Cyprianus Serm. de lapſis inſi-
nuant, communes preces Eccleſiæ Lectioni Scripturæ præmiſſas & fub-
junctas fuiſſe; quod & Ordo Miſſæ, cujus lectio Scripturæ erat pars,
per ſe monſtrat. Quod & Author Conſtit. Apoſt. l. cc. apertè tradit, dum
verbis ſupra adducétis ſubjungit: Deinde cuncti conſurgentes, & verſus
Orientem ſpectantes egreſsis Catechumenis & Pænitentibus DElIM precentur;
Diaconi autem poſt precationem oblationi Eychariſtia operam dent.

AQ. XII. An extiterit antiquitùs Scripturæ diviſio in
Cabita, & in Verſus * Et quis hujus diviſionis inventor:

Reſp. Libri Scripturæ uſque ad Sæculum decimum tertium nee-
dum fuerunt diſtincti in Capita, & Verſus; quinimmo illis antiquis tem-
poribus nec reperitur diſtinctio propoſitionum per interpunctiones;
comata, puncta, puncta interrogationis &c. Id evidens eſt perluſtran-
ti antiqua Manuſcripta Sæculò decimô tertio anteriora. Idipſum obſer-
vavit Sixtus Senenſis, dum in ſua Biblioth. de Methodo ſic feribit: Quod
ad diviſionem attinet, ſciendum eſt; hanc Arithmeticam Capitum diſtinctio-
nem, quam nunc in Bibliis habemus, recentem eſſe; nam ante quingentos annos
nullus ſive apud Hebraos, ſive apud Gratos invenitur divina Scripturæ locus nu-
meratim citatus, prater Pſalmos, & Juæ nunc tam in Graæcis, quaàm in Hebrais
E& Latinis Editionibus ſpectantur capitum diviſiones ac numeri, ex noſtris latinis
Codicibus accepti ſunt. Partiebantur namque vetuſtiſſimi illi Expoſitores divi-
nas ripturas, easque citabant non capitum enumeratione & numerorum reci-
tatione, ſed per allegationem particularium hiſtoriarum; Siout Auguſtinus di-
xit, ſe ſeripſiſſe à principio Geneſeos uſque ad expulſionem primorum parentum

* Paradiſo; & Gregorius etiam, ſe expoſuiſſe à principio libri Regum uſque ad

Davidis unctionem; pro eo, quod nunc diceremus, in priora tria Geneſeos ca-
pita; vel in quindecim anteriora capita primi Regum. .
Reſp. zdo. Inventorem hujus utiliſſimæ diviſionis in Capita fuiſſe
Augonem Cardinalem, Ordinis Prædicatorum ; qui cum centum, vel ut
. alii

35376 Prolegomenorum in Scripturam Sacram

alii ſcribunt, 500. ſui Ordinis ſocios adhiberet ad conficiendas Concor-
dantias Scripturæ, neceſſe habuit, etiam ſtatuere partitionem librorum
in Capita. An verè illa partitio capitum adeo omnibus numeris abſoluta
ſit, ut melior fieri nequiverit, alla eſt quæſtio. Sunt namque, qui ob-
ſervant, in nonnullis Capitibus poſtremos verfus ſenſu potius jungen-

dos cum primis verſiculis eapitis ſubſequentis, quàm cum verſibus præ-

cedentibus.
Reſp. 3tib. Diſtinétio Capitum in litteras Alphabeticas A. B. C. D. E.
fuit ſimul inventa ab Hugone Cardinale. Cum enim necdum reperta
fuerit diviſio Capitum in Verſus, Hugo hôc ſaltem Litterarum ſubſidiê
ad majorem eommoditatem Concordantiis & Citationibus conciliandam
utendum cenſuit. Sèß . 1
Reſp. ztb. Diviſio Capitum in Verſus non eſt antiquior ſæculéô de-
cimô ſextò. Id patet ex eo; quia nullum uspiam reperitur exemplar
Scripturæ Manuſcriptum ſeu impreſſum ſæculé decimôò ſexté antiquius,
in quo reperiatur diviſio in Verſus. Quinimò reperiuntur adhue Bibliæ
impreſſæ initiò ſæculi decimi ſexti ſine ulla verſuum diſtin tione. In-
ventio hujus diviſionis tribuitur ſaltem curæ & operæ Roberti Stepha-
ni, celebris Bibliopolæ & Typographi, qui eam primus ex ſua LTypo-
graphia publicavit anno 1541, quo tempore adhuc erat Catholicus. Fie-
ri tamen potuiſſe meliorem diviſionem; nec eam, quæ nunc extat, ha-
bendam elſle pro certo argumento diviſionis ſenſuum & propoſitionum,
eſt receptum ab Interpretibus.

Q. XII. Quid intelligitur per Concordantias Scri-
pturæ Quis Author? Et quis illarum uſus?

Reſp. . Concordantiæ ſunt Index omnium vocum in Seriptura re-

peribilium cum inſinuatione totius contextůs per conterminos immedia-
tè præcedentes, vel ſubſequentes.
Ex hac definitione ſtatim patet infinita utilitas hujus immenſi ope-
ris; quia ſi vel unicum terminum novero de objecto in Concione „ di-
feurſu, aut diſputatione pertractando, ex Concordamtiis ſtatim ſciun-
tur omnes textus Scripturæ, in quibus de eodem objecto fub eadem de-
nominatione fit mentio.
Reſp. 2. Author Concordantiarum, prout Calmetus in Præfat.

Diction. Biblici diſſerit, eſt Hugo de S. Caro, Ordinis S. Dominici, qui,

Uut

— — ⏑

e⸗

n⸗
le⸗
.
ni,

Pars VIII. Quaſtiones de &riptura Miſcellanea. 377

ut hoc Opus perficeret, in quingentos, vel ut alibi ſcribit, centum Reli-
gioſos ſui Ordinis certum vocum recenſendarum penſum diſtribuit.
Obiit 1261. Verúm cum Hugo in ſuas Concordantias tantùm retulerit
voces declinabiles, Conradus Halberſtadianus, pariter Dominicanus,
circa annum 1290. etiam voces indeclinabiles adjecit. Tandem circa
annum 1430. Joannes Segovienſis etiam Indicem multarum particula-
rum indeclinabilium addidit. Reperta arte Typographica circa annum

I450. Concordantiæ illæ ſæpius recuſæ ſunt; verùm cum textus integri

in Concordantiis tantum citarentur per Litteras Capitum alphabeticas
A. B. C. D. &c.; Robertus Stephanus anno 1541. Biblia etiam in Verſi-
eculos diſtinxit; ex quo proin tempore in Concordantiis etiam Verſiculi
annotari cœperunt. Verum cum etiamnum non pauca Scripturæ voca-
bula Concordantiis deeſſent, Gaſpar Zamora Jeſuita Hiſpanus auctio-
res edidit. Nunc verô, cum animadverſum ſit, in editionibus Conecor-

dantiarum, præſertim germanicis, irrepſiſſe ferme innumeras citatio=

nes erroneas, pluraque deficere nomina, Martinus Veithius Bibliopo-

la Auguſtanus ſpondet editionem Concordantiarum operà Canonico-
rum Regularium Dieſleniium ſolertiſſimâ plurimis vocibus auctam, & à
multis mendorum millibus repurgatam. Pararunt etiam alii quidam
viri induſtrii alias duplicis generis Concordantias, plurima laude com-

mendandas; unas quidem, in quibus textus in Concordantiis reperibi-

les perfecto ſenſu deſtituti ex contextu ita complentur, ut integrum ſen-

fum expleant. Hoc genus Concordantiarum, quamvis mole triplâ vel-
quadruplà excederet Concordantias nunc uſitatas, ſerviret tamen pluri-
mis, præſertim in Scriptura ſacra non exercitatis; utpote quibus diſni-
nis, qui in modernis Concordantiis apponuntur, de integro textu ac-
ſenſu completo ſumere conjecturam. Alterum genus Concordantia-
rum eſt, in quo ſingulis Scripturæ voculis non ſolum adjungitur con-
textus ſufficiens ad conſtituendum ſenſum completum, ſed ubi opus eſt,
etiam additur ex aliquot determinatis Commendatoribus expoſitio. Ve-
rùm interveniente eorum morte, qui laborem ſuſceperant, neutrum
hujusmodi ambarum poſteriorum Concordantiarum genus hucusque adt
umbilicum, lucemque publicam perductum eſt.
Reſp. 3. Præeunte exemplé Latinorum fuerunt, qui etiam com-

cillimum, quin & impoſſibile accidit, ex paucis unius vocula contermi-

pilarunt Concordantias Gracas & Hebraicas. Græcas conſcripfit Kirche-

rus Acatholicus, easque publicavit Francofurti 1607. Idem opus au--
B b b- Kius⸗

378 Prolegomenorum insacram Seripturam

Gius & emendatius operam conferente Tromio prodiit typis Hollandi-
cis in duobus tomis in folio anno 1718. Hebraicæ verò Concordantiæ
primitùs conſeriptæ à Rabbino Nathan anno 1438. variis dein in locis,
Venetiis videlicet, Baſileæ, ac Romæ excuſæ, tandem induſtria Buxtor-
fi emendatiores prodierunt Baſileæ 16 32. Aliam editionem dedit Cri-
neſius Wittenbergæ 1627. Epitome prodiit Berolini 1677. Londini
anno 1680. in 4. excuſum eſt Concordantiale Lexicon Hebræo- Latino-
Biblicum. Eodem anno Francofurti & Lipſiæ Lanckiſchius edidit Epi-
tome Concordantiarum Græcarum & Hebraicarum in 4.
Reſp. 4. Uſum Concordantiarum pro parandis concionibus Six-

tus Senenſis I. 3. Biblioth., & ex illo deſcribit P. Turrius T. 3. Tr. 3. q. 7.

a. I. Inprimis, inquiunt, aperto volumine Concordantiarum, quæ-
rendum eſt verbum aliquod principale, omnesque pariter voces eidem
affines, addo, etiam Synonimæ. v. g. ſi paranda ſit Concio ſupra hunc
textum; Laudate Dominum omnes gentes, & thema ſumendum ſit de
Laude Divina; in Concordantiis quæri poterit verbum; Laudare, laus,
laudatio, laudabilis, laudandus, collaudatio, collaudare, benedicere, jubilare,
cantare & . Itaque omnia teſtimonia N. & V. T. fub iſtis titulis recen-
ſita, aut indicata inprimis percurrenda; quod in Seripturis verſato non
difficile accidit. Quamvis enim in Concordantiis non reperiantur tex-
tus integri, ex eorum tamen initiis, medio, aut fine facilé refricatur to-
tius textůús memoria. Secundo ex tanta ſententiarum multitudine illæ dun-
taxat erunt colligendæ, & in ſchedula deſcribendæ, quæ apparebunt il-
luſtriores, atque ad ſcopum concionantis accommodatiores. Terti,
poſtquam ſylvula ſententiarum in ſcheda fuerit conſignata, omnes de-
nuò in illa ſcheda percurrendæ erunt, atque in ordinem digerendæ.
Ordo autem conſiſtit in eo, ut in certas claſſes, ſeu partes orationis
referantur. Sic in præfato exemplo ex aliquibus textibus erui poterit

definitio laudis divinæ; ex aliis effectus, vel cauſa; ex nonnullis offcia,

partes, modi, löca, tempora, neceſſitas, utilitas, impedimenta, dignitas, & . & .
Reſp. y. Dari etiam Concordantias rerum, quæ nihil aliud ſunt,
quàm compilationes locorum communium, ſeu textuum ad eandem ma-
teriam ſpeltantium, in certos tamen titulos ordine alphabetico dipoſi-
t&. Hujusmodi autem Concordantiæ ſunt in duplici differentia. Ali-
quæ enim ſunt Morales & Concionatoriæ, quæ tantùm colligunt varios
texctus collimantes ad materiam moralem vel prædicabilem. Tales
Concordantias edidit P. Bulinghen ſub titulo: Loci Communes Scripturæ;
P. Lau-

K-

.
l⸗

ne

de

ſe,
en⸗
001
X⸗

un⸗
til⸗
tib,
ge⸗
nis
erit
is
Ge.
nt,
mma⸗
oſi⸗
Ali⸗
ros
gles
re;
l⸗

Pars VIII. Quaſtiones de Sriptura Miſcellaneg. 379

P. Lauretus in Glva Allegoriarum. P. Eulardus ſub titulo: Concordantia
Morales. Easdem auctiores D. Merz novis typis Auguſtæ edidit. Aliud
genus ſunt Concordantiæ rerum non ſolùm moralium, ſed etiam non mo-
ralium, hiſtoricarum, philoſophicarum &c. In his Concordantiis om-
nes res totius Univerſi ordine quodam theologico diſpoſitæ ſunt, ita ut
agatur I. de DEO. 2. De Angelis. 3. De Cœlis. 4. De Elementis.
5. De Metallis. 6. De Plantis. 7. De Arboribus. 8. De Piſcibus.
9. De Avibus. 10. De Quadrupedibus &c. II. De Homine Gc.
Ejusmodi Concordantias edidit Venetiis 1585. Georgius Bullocus ſub
titulo: Oeçonomia Concordantiarum Seripturd.
Q. XIV. Quid intelligatur per Paraphraſin Scriptu-
rfæ?
Reſp. Paraphraſis eſt ejusdem rei diversis quidem verbis, eodem
tamen ſenſu declaratio. Hic modus exponendi Scripturam omnium
amœniſſimus & commodiſſimus eſt; dummodo in locis, ubi expoſitio
eſt ambigua, fiat per ſignum remiſſio ad annotationes fubjungendas ad
calcem cujusvis folii aut capitis. Solet autem hoc modo convenientius
fieri, ut in una columna ponatur textus Scripturæ; in altera verè co-
lumna ponatur Paraphrafis ordine continuo, Exemplum præbet P. Re-
my S. J. in expoſitione Epiſtolarum Pauli Auguſtæ edita. Dividitur au-
tem Paraphraſis in ſtrictiorem, & fuſiorem ſeu liberiorem. IHIla nil aliud
eſt, uan Verſio Scriptura liberior, ubi interdum appoſitione paucarum

vocularum, & circumſcriptione rerum ſenſus alioquin obſcurus fit ſatis

clarus, & talis eſt verſio vetus Chaldaica, ſeu Targum. Eddem, ſed
infeliciter uſus eſt Lutherus in fua verſione Bibliæ germanica, quæ
potiùs pro paraphraſi ſenſu hæretico accommodata, quàm pro ſin-
cera verſione Bibliæ habenda eſt, prout Emferus in ſuis Annotatio-
nibus Germanicis ad verſionem Lutheri demonſtrat. Alterum genus
liberioris expoſitionis puraphraſticæ iterum ſubdividitur in Paraphraſin in-
tertextam, & non intertextam. Paraphraſis intertexta dieitur, in qua re-
tinentur & intexuntur omnia verba Scripturæ juxta editionem Vulga-
tam, additis ſolùm particulis conjunctivis, & verbis explicativis. Non
intertexta autem dicitur, ubi verba Scripturæ non retinentur, ſed tota

expoſitio verbis propriis ipſius expoſitoris continuo ordine fluit. Utrius-

que Paraphraſis, intertextæ, & non intertexta exempla præbet Pſalmus
116. Laudate Dominum omnes gentes. Quem Raynerius Paraphraſi in-

tertexta ſic exponit. B b b z Lau-

„»

230 Prolegomenorum in Sacram Sripturam

Laudate Dominum D E UM omnes gentes totius mundi; laudate eum,

atque magnificate beneficia gratis præœſtita omnes populi judæorum ad fi-
dem convertendi; quoniam confirmata eſt per effectum Incarnationis
Chriſti ſuper nos fideles miſericordia ejus, & reparatio noſtra miſericor-

diter promiſſa; quia quod per prophetas promiſit, per adventum Chri-

ſti complevit, & veritas Domini, quæ Chriſtus eſt, manet nobiſcum in
aternum uſque ad conſummationem ſæculi. Econtra Titelmanus eun-
dem Pſalmum Paraphraſi continua melius ſic exponit. O vos omnium gen-
tium nationes, quæ olim longe eratis à DEO, Wolis ac Dæmoniis ſervientes,
DEumque verum ignorantes, nunc laudem date & gloriam Domino DEO,
in quem Apoſtolica edocti pradicatione eredidiſtis. Neque ſolus de catero Ju-
daorum populus DEUIM laudet; verum abſqué diſeretione omnes populorum
nationes, ubivis terrarum conſtituta, pariter collaudate Dominum DEIUIM.
Jam enim in tempore iſto gratiæ nobis credentibus impleta eſt & opere exhibita
miſericordia, Patribus olim promiſſa. Hæc eſt generis humani per Chriſtum
redemptio; & eſt miſericordia Domini (à qua olim longè eramus, quando
eramus naturd hlii iræ) jam ſuper non credentes corroboræta atque ſtabilita,
ita, ut nunquam auferri poſſit à nobis credentibus in eum. Et veritas promiſ-
ſorum ejus non fallet nos in ſempiternum; ſed quæ promiſit, infallibili veritate
cuſtodiet credentibus; quæ ſane duplex ratio maximi gaudii cunctis credentibus
debet eſſe materia. Nemo non videt, ambas has Paraphraſes eſſe qui-
dem elegantes, ſed inter ſe oppoſitas. Hinc planè, ubi expofitio eſt
ambigua, requireretur remiſſio ad annotationes, in quibus Lector admo-
neretur de aliorum expoſitionibus.

AL. XV. Quale ſit diſcrimen inter Gloſſam, Com
mentatium, Catenam, LPoſtillam, Homiliamn &c.

Reſp. Gloſa, proprie ſumpta, e tantùm brevis expoſitio verbo-
rum, ad hoc, ut intelligatur ſenſus verborum. Commentarius verò non
ſolùm eſt expoſitio verborum, ſed eriam explicatio rerum v. g. in Geneſi
explicandò naturas cœlorum, elementorum, plantarum &c. tradendé
hiſtoriæ ſeriem; explanandé ordinem genealogiæ; deſcribendéô inven-
tiones artium; rimandé cauſas & effectus eorum, quæ enarrantur; re-
cenſendéô varias opiniones Interpretum, &c. Catena vocatur compila-
tio Patrum, qui expoſuerunt Scripturam explicandam; ſic D. Thomas
conſeripfit Catenam in Evangelium Matthæi ex Patribus, præſertim lati-
nis; quia ejus tempore pauca Opera Græcorum Patrum ranr donata
S atini-

———

— — —

ho⸗
1on
eſi
106

eſl⸗

ilr⸗
nas
ti⸗
ata

Pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellanec. 381

latinitate. Poſtilla dicit concionem expoſitoriam Scripturæ, ubi textus

älicujus Capitis inſigniores continuo ordine exponuntur ſimplici modo
fine arte Rhetorica. Homilia autem ſumit tantum paucos textus materiæ
declarandæ, illis inſiſtendo eloquenter, & liberrimè ad alias do ctrinas
plebi inculcandas excurrendé. Plures modos exponendi Scripturam
recenſet & explicat P. Turrius T. 3. tr. 3. q. 7. Sed præfatos noſſe ſuf-
fieiat.

D. XVI. Quinam reperiantur Commentarii gene-
rales in totam Scripturam?

Reſp. A Calmeto in Bibliotheca Sacra ex Catholicis enumerantur
ſequentes Expoſitores torius Scripturæ 10. Valafridus Strabo Religioſus

Benedictinus ex cœnobie Fuldenſi, dein Abbas Augiæ divitis, circa an-

num 850. compoſuit Gloſam, uti vocant, Ordinariam in totam Scriptu-
ram, quæ velut Catena eſt veterum Patrum. Crebrô Opus hoc typis
mandatum eſt in collectione Gloſſarum, Ordinariæ videlicet, Interlinia-
lis, & Lyrani. Optimæ tamen cenſentur Editiones Antverpienſis anno
16 7., &d Duacenlis 1624., ſeu potius 1634. cui Poſtillæ Lyrani, ad-
ditiones Pauli Burgenſis in Tomo 6. &c. adjectæ ſunt.
2. Anſelmus Laudunenſis Archidiaconus illius urbis, qui circa an-
num IIIO Gloſſam Interlinearem, ut vocatur, in univerſa Biblia conſcri-
pſit. Reperitur in Gloſſarum editionibus præfatis.
3. Hugo de S§ Caro, Dominicanus, & Cardinalis, qui obiit 1261,
Commentarios, ſeu potius Gloſſas, vel &-holia, ſeu Annotationes in totam
Scripturam edidit. Æſtimantur plurimuùm, praſertim pro uſu Con-
cionatorum, quia & quatuor Senſus Scripturæ miſcuit. Præter plures
anteriores editiones noviſſimè recuſus eſt Venetiis in ſeptem Tomis in
folio 1732.
A., MNicolaus Eyranus Franciſcanus, qui obiit 1340., Commenta-
rios breves ſeu Poſtillas in totam Bibliam conſcripfſit, quæ brevitate, ſe-
lectu, & perſpicuitate inſuper & eruditione, quam ex Rabbinorum li-
bris hauſit commendantur. Ejus Expoſitiones ſimul editæ fu runt cum
Gloſſa Ordinaria Walafridi, & cum Gloſſa Interlineari Anſelmi, de qui-
bus ſupra.
. Dionyſius Richelius Carthuſianus, qui vivis exceſſit 1471. con-
cinnavit Commentaria in totam Scripturam. In ills, prout Calmetus
Bbb 3 loqui-

382 Prologomenorum in Sacram Scripturam

loquitur, non multum profana eruditionis & Criticæ, pietatis autem & reli-
gionis plurimum præſefert. Commentaria hæc in pluribus Tomis ſæpius
recuſa ſunt. S
6. Cajetanus, Cardinalis, Ordinis D. Dominici, ſeripſit Com-
mentaria in totam ferme Bibliam, quæ in §5. Tomis prodierunt 1539.
Lugduni. Conſiſtunt potiſſimuùm in expoſitionibus Scripturæ juxta no-
vam ſuam verſionem ex lingua Hebraica, cujus tamen perfectam cogni-
tionem cenſetur non attigiſſe. Servit tamen pro Interpretibus, ut ha-
bito variarum expoſitionum apparatu facilius deprehendant genuinum
ſenſum ex combinatione ejusmodi variantium expoſitionum cum aliis
Scripturæ textibus. Cajetanus adhuc vixit anno 1546.
7. Midorus Clarus Benedi inus, Epiſcopus Fulginatenſis, Anno-
tationes in totum Vetus & Novum Teſtamentum edidit excuſas Venetiis
1542. Ejus Annotationes in V. T. eædem ac Sebaſtiani Munfteri ſunt;
ſed emen datæ, & in meliorem formam redactæ. Prologus ac Prolego-
mena Clarii in Prohibitorum Indicem rejecta ſunt. Sed anno 1564.
editio nova ad Cenſorum Romanerum mentem caſtigata eſt. Obiir Cla-
rius 155 5.
8. Lucas Brugenſis Decanus Audomari Annotationes ſcripſit in to-
tam Scripturam; quæ extant in tertio tomo ejus Operum, de novo edi-
torum Antverpiæ 1712. Hic author pollet eruditione, prudentia, &

acumine judicii.

9. Emanuel Sa. S.J. breves in totam Scripturam Annotationes

elaboravit, pluries recuſas; Tyronibus, iisque, quibus perfunctorium
tantùm S. Scripturæ ſtudium permittitur, utiliſſimas. Obiit 1 596. Edi-
tio Colonienſis in 4. levi comparatur pretiô. S=
10. Joannes Mariana S. J. conſimiliter, ut Emanuel Sa, breves
Notas in totam Scripturam edidit, ſed fuſiores; quæ prodierunt in fo-
lio Pariſs 1620. Author anno 1624. Obiit. L
II. Guilielmus Eſtius explicationes edidit in abſtruſiora loca V. &
N. T. plurimos textus reliquit intactos. Prodierunt in folio iterata edi-
tione Antverpiæ 1682. Ejus tamen Fxpoſitiones in Epiſtolas D. Pau-
li, quæ ſunt ejus præcipuus labor, proditerunt ſeorſim tantùm.
12. Joannes Maidonatus S. J. Opus Eſtio ſimile in lucem emiſit Pa-
riſiis 1643. in præcipuos utriusque Teſtamenti locos.
13. Joannes Menochius S. J. brevem Litreralis Senſus expoſitio-
nem edidit, ſæpius recuſam Pariſiis. P. Tournemine S. J. anno 1719.
in

.
la-

⸗

l.

pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellaneæ. 383

in nova editione Pariſina adjecit Prolegomena Bonfrerii, & alios vario-
rum Authorum tractatus ad intelligendam Scripturam utiles; quæ edi-

tio cum præfato Supplemento eruditiſſimo recuſa eſt Venetiis 1722. &

moderato comparatur pretio.
I4. Biblia Sacta cum expoſitionibus priſcorum Patrum Literalibus &
Myſfticis ipſorum verbiæ ſtdeliter prolatis, Collectore & Scholiaſte Franc.
Haræo. Antverpiæ 16 u0. Haræus Canonicus Lovanienſis obiit 1632.
15. Cofnelius à Lapide S. J. Commentaria in totam ferme Scriptu-
ram pro uſu præſertim Concionatorum ſelectiſſima edidit, decem tomis
in folio comprehenſa. Solos Pſalmos, & librum Job, quorum com-
mentaria morte præventus necdum in ordinem digeſſerat, aliorum re-
liquit exponendos induſtri?v. Utilem proin navaturus foret operam,
qui ad complendum Opus tam eximium ex relictis Cornelii Manuſcri-
ptis, ex Lorino, Le Blanc, Pineda & aliis Pſalmos & librum Job in
unum tomum conſimili methodo Corneliana compingeret. Methodus
autem Viri illius præclariſſimi hæc eſt, ut non modo ſenſum Literalem,

ſed etiam Allegoricum, Moralem, & Anagogicum complectatur. Ma-

gnam eruditionis in hiſtoria & linguis ſacris præbet copiam. Quod
nonnunquam citet libros Scriptorum Veterum, quos noſtra ætas melius
inſtructa refert ad ſuppoſititios, v. g. Lucii Dextri, Pſeudo Methodii,
Annæi Viterbienſis &c. tempori, non vitio tribuendum eſt: neque
enim unius viri eſt, præſertim tanta inter opera deſudantis, prolixiori

examine diſcutere omnia. Obiit anno 1637. Elegans Commentario-

rum horum editio eſt Antverpienſis 1681. in tomis 19. in f.; nec illâ in-
ferior editio Veneta in tomis ſedecim 1710. Expoſitiones in Evangelia
& in Epiſtolas D. Pauli, quæ laudantur præ ceteris, impreſſæ ſunt ac
venduntur ſeorſim.
16. Jacobus TLirinus S. J., qui & ipſe obiit 1637., Commentarium
in tota Biblia reliquit, quo uno præſtantiora quæque cæterorum Inter-
pretum & præſertim Cornelii à Lapide in compendium redegit. Pro-
diit cum textu Scripturæ Sacræ in Voluminibus tribus in folio Antver-
pPiæ 1634. Poſtrema editio Auguſtana, comprehenſa duobus tomis in
fol. anno 1704., omiſit textum Scripturæ. Commentario Tirini conſi-
milis ſed paulo fuſior eſt
17. Commentarius Jacobi Bordon, S. J. editus Pariſiis in 3. tomis in
fol. 1636.
18. Joannes B. Du- Hamel, Presbyter Oratorii in Gallia, & Au-
thor

784 Prolegomenorum in Sicram Sripturam

thor Philoſophiæ Burgundicæ, poſtquam ſat vitæ in fcientiis naturalibus
triverat, motivo altiori ductus Theologicis & Biblicis reliquum ſacra-
vit temporis. Edidit Commentarium in totam Scri pturam, poſt editio-
nem Pariſinam recuſum Venetiis à Balleonio 173I. in duobus tomis in
4., quem & P. Erhard pauculis mutatis publicavit Auguſtæ ſuo nomine.
Obiir Du-Hamelius 1706. Editio Veneta hoc præſtat commodi, quod
ſinul contineat textum Scripturæ, & Tabulas Chronologicas utiliſſi-
mas, omiſſas in Auguſtana editione Erhardiang. Commentarius hic
Du Hamelianus, ſeu ut Auguſtæ inſeribitur, Erhardianus, licet non om-

nem perfectionem aſſecutus ſit, Tyronibus tamen conſulendus vide-

tur præ Ccæteris.
19. Commentarii Auguſtini Calmet Benedictini in Lotharingia ſcri-
pti fuere in lingua Gallica; poſt verſionem tamen latinam editi fuerunt
Venetiis, Eucca, ac demum Auguſtæ cum Dictionario Biblico. Author
infiſtit tantüm ſenſii Literali; in quo genere interpretandi palmam
obtinet præ expoſitionibus totins Scripturæ cæteris eruditione, & in-
duſtria. Editio Auguſtana 12. Tomis comprehenſa prodiit 1738. DEus
Cl. Seriptori, qui etiamnum ſuæ Abbatiæ religioſiſſmè præeſt, augeat
annos ad illuſtrandam amplius laboribus doctis Eccleſiam.
20. Iſaac le Maitre,; communiter diminutivè dickus Sacy, de Sacy „
Sacyus, conferente communem operam Zhoma du Poſe, & tertio quo-
dam, ſcripſit in lingua gallica vaſtum Commentarium in totum Vetus

& Novum Teſtamentum, qui nuper à peritiſſimo Interprete in latinuum

idoma verſus proximè obſtetricante Martino Veithio Bibliopola Augu-
ſtano emerget in lucem publicam. Duos ille fenſus, Literalem ſeilicet &
Moralem, ſeu ſpiritualem complexus eſt, ſed in elucidatione ſpiritualis
potiſſimùm ſensús laborat. Hinc, ne Lectoribus fructum ſpiritualem
præcipuè quærentibus linguarum ſacrarum immixtione, & prolixa dif-
ficultatum enodatione faſtidio eſſet, difficultates levi brachio attingit, &
Originales textus, variasque Interpretum opiniones ad calculum non
revocat. Obiit Sacyus Pomponæ I684. anno œtatis 71. Thomas du
Foſſe autem tranfit ex hoc mundo Parifiis 1698. Commentarios Sacyi
Abbas Beaubrun in Epitomen redegit, novamque editionem Bibliorum
Latinogallicam cum Notis dedit PariGis in 3. vol. in fol. De utroque,
Sacyo videlicer, & Foſſæo Qalmetus ſcribit ſequentia: UMterque ama-
runt ſolitudinem, ubi totam ſere vitam egerunt. Prior ille Sacerdos humilis
TEStI Chriſfti amtitionem a ſa omnem amovit. Alter verè nec dignum ſe ſa-.
C F-

V

num
igu⸗
et &
lalis
lem
lil.
1,&½
90t
5 du
cyi
ru
Ile
ma-
gfilis
ſr

lis

Pars VIII. Quaſtiones de Scriptura Miſcellanea. 385

cris Ordinibus reputans, ſatis habuit tonſurd initiatus altari humile ſervitium
impendere. ⸗ l
Hac igitur ſunt Commentaria generalia in totam Scripturam. Qui
particularia in Partes Scripturæ, aut in libros ſingulos quærit, eadem
enumerata reperiet in præfata Bibliotheca Sacra Calmeti, præfixa Di-
dionario Biblico. Ob uſum tamen fere quotidianum cenſui adſeriben-
dos quosdam Interpretes in Pſalmos & Evangelia.

XVII. Quinam commendantur Interpretes in
Pſalmos?

Reſp. Commendantur ſequentes.

I. FEuſebius Cæſarienſis, qui totum Pfſalterium illuſtravit inſigni Com-
mentario. Prodiit noviſſimè in fol. inter Anecdota Græcorum
Peatrum. HH
2. §. Auguſtinus, qui ſeripſit Homilias in Pſalmos.
3. Petrus Lombardus, qui cx 88. Patribus optimas expoſitiones colle-
git. Hoc ejus eximium Opus prodiit Norinbergæ 1478. & Pari-
ſiis 154I. & 1561. 5
4. Pagnini Dominicani Catena aurea in Pfalmos. Pariſiis in fol. 1520.
5§. Franc. Titelnani Franciſcani Paraphraſes optimæ in Pſalmos, ſeae-
pius recuſæ in 8.
6. Thoma Le Blanc S. J. Commentaria, in ſex tomis in fol. Lugduni
edita 1665.
v. Ant. Agellii Theatini, Commentarius eximius in Pſalmos prodiit
Pariſiis 1611. in fol.
*. *
8. Genebrardi Benedictini, viri eruditiſſimi Commentarius do ctiſſimus,
Pariſiis editus 1588. in fol.
9. Bellarmini Cardinalis S. J. Commentarius in Pſalmos plenus ſpiritu,
nec prolixitate nimius, editus 1640. in 4.
10. Joan. Lorini S. J. Commentarius eruditus in Pſalmos, ſed prolixus,
3. vol. in fol. Moguntiæ 1678. & Venetiis 1710.
II. Joan. B. Folengi Benedictini Commentarius impreſſus Romæ 1585.,
& Coloniæ 1594. unétione ſpiritus & eruditione refertus.
ECcCC 12. P. La

386 Prolegomenorum in Sacram &cripturam

——— = —

r2. P. La Lapiſſe Dominicani Commentarius in Pſalmos, omnium
quos videre licuit præſtantiſſmus, impreſſus in fol. Lugdini.

3. Pfſalterium alucidatum à Thomaſio, impreſſum Viennæ 1735. in 4.
Meretur Commendari omnibus.

1I4. Pſalterium elucidatum à RR. D. Nonnoſo Abbate Attilenſi & impreſ-

ſum Monachii in 4. 1741. Habet optimas Reflexiones contra Aca-
tholicos.

L. XVIII. Quinam lnterpretes Commendantur
in quatuor Evangelia.
Reſp. Commendantur ſequentes.
I. Salmeron S. J. qui ſcripſir undecim tomos in fol.

2. Barradius S. J. ſcripſit Commentarium in quator Evangelia, qui
præſtat in enucleando ſenſu Morali. Comprehenditur tomis qua-

tuor in fol.
3. Hlyeira Carmelita Lugd. in 7. tomis in fol. Eſt Moralis.
4. Maldonatus S. J. in fol. Eſt Literalis, & præſtat judiciôò.
5. Didacus de Beza S. J. 4. tomis in fol. Eſt Moralis.
6. Lucas Brugenſis; 2. tom. f. Eſt Literalis.
7. Lnd. Noverinus; 4. tom. f. Eſt Moralis præcipuè.
8. Natalis Alexander Dominicanus. I. tom. f. Hoc opus eſt ſi mul Li-
terale & Morale.

„XIX. Quinam Authore commendantur pro

Studio Scripturæ?
Reſp. Poſſevinus l. 2. Biblioth. c. 28. commendat ſequentes.
I1. Caſſiodorus. De Inſtitutione divinarum S&cripturarum.
2. Eucherius, de formulis Spiritualibus.
3. Iſidorus, de intelligentia V. & MN. T.
4. Toſtatus, & Salmeron, in Prolegomenit.
5. Paulus à S. Maria in Scrutinio Scripturarum. .
6. Pagni-

14⸗

ur

in
14⸗

0

pars UUI. Quaſtiones de Sriptura Miſcellaned. 387

10.

12.

13.

2.

3*°

Pagninus in Iſagoge.

Melchior Canus de Locis Theologicis l. 2.
.Driedo, de &cripturis. —R
. Martinus Martinei in libris Hypotipoſeon.

Arias Montanus in Apparata.
Galarzas, in libris Inſtitutionum Evang.

Riberas, in Commentariis Prophetarum, præſertim Amos, Zachariæ,
Malachiæ.

Sixtus Senenſis in Bibliotheca Sacra l. g.

His annumerandi ſunt

Bonfrerius, Mariana, Acoſta, Filſacius; quorum omnium, uti &

Riberæ, Inſtitutiones Biblicæ extant in editione Commentariorum
Menochii in Scripturam Venetàâ recentiſſimà. 1. Tom. in ſol. Ve-
netiis 1722. DWG
P. Cherubinus Carmelita, qui vaſtam ſuam eruditionem Biblicam
comprehendit in fua Bibliotheca Criticæ Sacra, edità Lovanii &
Bruxellis 1706. in 4. tom. fol.
Inſtitutiones ad Verbi Divini intelligentiam P. Joſephi de Turre Ord. Præ-
dicatorum A4. tom. in fol. Parmæ. 1711.
Ledtor Biblicus P. Joſephi Angeli à Nativitate Carmelitæ. fol. Cremo-
næ. 1725.
Palaſtra Bibica P. Didaci de Quadros, S. J. in 2. tom. fol. Matriti.

Q. XX. Quæ forma ſervanda ſit in excerpendis No-

tatis ex Scriptura Sacra:

eſt;

Reſp. Modus legendi & excerpendi Scripturam Sacram utiliſſimus
ſi illi ſoli textus in Notata referantur, in quibus DEO inſpirante

occurrit expoſitio, vel accommodatio ſingularis, veroſimiliter ab aliis
expoſitoribus noſtris necdum obſervata. Si ejusmodi expoſitiones vel

92

—

388 Prolegomenorum in Sacram Scripturam &c.

accommodationes in molem accreverint, in Locos communes ordine ma-
teriarum & titulorum digeri poterunt; ut Pro oppertunitate in uſum

converti valeant. Formam hujus methodi præbet libellus exiguus, ſed

valde utilis Abbatis Benvenuti, Auguſtæ 1739. à Bibliopola Strötter edi-
tus, cui Titulus: Formula utiliter legendi & applieandi Seripturan
Sacram, in Locos communes diſtributa, Authore RR. DD.
Caæſare Beneyenuti, in .

F I. N 1 5

ᷓꝝ ꝝ ̃

SSeg. Se.

ð

Pa r A sEs es E E TESEe Es : Ae Es Eseee K E A E kzir i5

ðèòð,

Asdiæ vitæ Apoſtolorum apocry-
ſus quid ſit. 20;3. & quotuplex.

quandoque utatur. 223.

Ausctorem. 36.

Adulteræ mulieris hiſtoriæ Joan. 6.

eſt pars Scripturæ S. 26.
KEthiopica Scripturæ verſio. 151.

Allegoricus ſenſussS. Scripturæ quid

ſit. 19 8⁸. eo Apoſt. & Evangeliſtæ
ſunt uſi etiam ad probanda fidei
dogmata. 212. Quando ad id
ſerviat. 21 8. Quomodo in tex-
tu aliquo latere cognoſcatur. 241
& ſeqq. V. Regulæ.
Anagogicus ſenſus S. Scripturæ quid
ſit. 199. quando ad aliquid pro-
bandum ſerviat. 218. V. Regulæ.
Annus Sabbaticus. 349.
Anaus Jubilæus, 349.

Antilogiæ nullæ in Scriptura repe-

riuntur. 138.

Apocalypſis non fuit receptus à
Pphe. L 20
Accommodatitius S. Scripturæ ſen-

Græcis. 12. Ad Canonem perti-
nere qui doceant. 13.

Apocryphus liber quid ſit. 16. Apo-
204. An ſit intentus à Spiritu S.
205. An ipſamet S. Scriptura eo

cryphorum librorum recenſio.
I7. 18. 19. 20.

Abpprobatio DEl an faciat, librum
Acta Apoſtolorum quem habeant

ſine Spirits S. inſpiratione ſeri-
ptum, eſſe Canonicum. 136. Ap-
probatio duplex eſſe poteſt. 136.

Aquilæ verſio. 149. Aquila ex Ec-

cleſia ejectus ad judæos defecit.
Ilbid. Scripturæ de Chriſto teſti-
monia pervertit. Ibid.
Arabiea Scripturæ verko. 151.
Arca fœderis quid ſit. 345. Conti-
nebat Tabulas lapideas decalogi,
Virgain Aaron, & Manna. Ibid.

Armenica Scripturæ verſio. 151.

Atrium Sacerdotum in templo Sa-

lomonis: Aliud atrium IIraelis:

aliud atrium Gentilium. 344.
Authores pro ſtudio Scripturæ ma-
ximè commendati. 386. 397.

Ccc 3 Baby-

IN D EX RERI M.

Babylonis nomine quid S. Petrus in
ſua Epiſtola I. intellexerit. 42.

Baruch à quo ex Canone excluda-
tur. 12. .

Benedicere in Scriptura aliquando

idem ſonat, ac maledicere. 263.

Blasphemia, quæ remittatur, quæ

non. 140.
Buceinarum feſtum. 349.

C.
Cajetani verſio S. Scripturæ. 152.
Candelabrum aureum ſeptem ha-
buit ramos, ſeu calamos. 346.

Canon Hebræorum quot & quales

Hibros complexus fuerit. 2. Ga-

nonem Hebræorum exhibent Me-

lito, alium Athanaſius, Cyrillus,
Epiphanius, & Hieronymus. 2.
uter alteri ſit præferendus. 3.
Canon Scripturæ à Concilio Tri-
dent. editus quibus libris conſtet.
4. 5. quosnam ex iſtis libris Hæ-

retici é Canone excludant. 5. An
ille Scripturæ Canon rectè fuerit

eonſtitutus. 6. Jam viguit in
Eccleſia Romana & Afrieana Sa-
culo quarto. 8. Teſtatur id Ter-
tullianus Sæc. II. ſcriptor. 9. It.
S. Auguſtinus. 10. Canon Con-

cilii Laodicenſis, quare aliquos
libros non contineat. 10. 11. Qui
ex Patribus aliquos Canonis no-

ſtri libros rejecerint. 12.

Canonicei Libri V. Libri Canonici.

Canticum Canticorum quem habeat

authorem. M.
Cantorum Officium & veſtis. 3 52.
Caſtalionis hærerici verſio Scriptu-
ræ ſacræ ſcurram potius redolet,
quàm Divini Verbi interpretem.
194. OO
Chaldaica Paraphraſis. 151.

Chriſtianorum mos prælegendi po-

pulo Scripturam in primis ſæcu-
lis. 374.

Chronologiæ notitia multum con-
ſert ad S§. Scripturæ intelligen-

tiam. 226.

Citationes Apoſtolorum & Evange-
Hiſtarum aliquando ſunr explicati-

væ, aliquando narrativæ. 370.

Clarii Iidori verſio Scripturæ Sa-

cræ. 152.

Clerici veteris Teſtamenti nullos
habuêre fundos, ſed tantum ex

Decimis, & oblationibus vixe-
runt. 251.
Commentaria Patrum, & bono-
rum Interpretum præclara ſunt
ſubſidia ad Scripturæ intelligen-
tiam. 225.

Commentarii varii generales in to-

tam Scripturam. 381.

Concilii Laodicenſis Canen quomo-

do accipiendus. 1I.

Conciliorum generalium definitio-
nes æquiparantur Scripturis Sa-

cris. 12 I. 12 8.

Concilium Tridentinum non con-

formitatem Vulgatæ cum fonti-
bus

4
“
4

1N D ENX ER II 1.

bus, ſed illud ſolùm definire vo- Drachma apud Judæos diviſa fuit

luit, nihil in es à fide & moribus
alienum contineri. 156. Quo

ſenſu definierit Vulgatam verſio.
nem eſſe authenticam. 162. &

ſeqꝗq.

Concordantiæ quid ſint, quis earum
author, quis uſus. 376.
Contradictoriæ propoſitiones nul-
læ in Scriptura reperiuntur.
138.
Coptica Scripturæ verſio. 151.
Courayer P. Canonem à Trid. Con-
cilio editum carpens rejicitur. 7.
Cubitus ſacer primitus fuit ferme
tribus pedibusPariſienſibus æqua-
lis. 343. 359. Poſt captivitatem
veròô unum tantùm pedem Pari-
ſienſem cum dimidio habuit. 3 60

D.
Danielis ultima duo Capitula, & ora-
tio trium puerorum ſunt partes

Scripturæ. 21.
Dedicationis Templi feſtum. 350.

Demetrius Phalereus Bibliothecaæ

Alexandrinæz Præfectus Regi-
gypti divinarum Scriptura-
rum in linguam Græcam ver-

ſionem faciendam ſuadet. 146.

Dies civilis quomodo à Judæis fue-
rit diviſus. 141.
Diviſio Scripturæ in Capita & ver-
ſus à quo fuerit facta. 375.

in tres ſcrupulos. 361.
Eccleſia latina in Liturgia ſemper
uſa eſt idiomate Latino. 148.
Eccleſiaſtes à quo fuerit ſcriptus. 33.
Eccleſiaſti liber à quo ex Canone
excludatur. 12. 14. à quibus Prs
divino habeatur. 14. à quo fue-
rit ſcriptus. 3 5.
Encœnia. 3 50.
Ephod. 38KtK.
Epiſcopi pro arbitrio quisque ſuo
præcipiebant, quænam partes
Scripturæ in Eccleſüs eſſent le-
gendæ. 148.

[Epiſtola Jnsu Chriſti ad Abgarum

apoecrypha. 20.
Epiſtola ad Hebræos ab Ap. Paulo
eſt ſcripta. 36. 123. DUMU
Esdræ liber III. & IV. non ſunt Ca-
nonici. 20. 21.
Esdræ libri à quo fuerint ſcripti. 30.
Esther liber non videtur compre-

henſus fuiſſe in Canone He-
bræorum. 3. rejicitur ab Atha-
naſio, Nazianzeno, & Melito-
ne. 12. à quo fuerit ſeriptus. 31.
Evangelia apocrypha. I18. 20.
Evangeliſtæ cur easdem res inverſo
ſæpe ordine narrent. 109. I10.
An fuerint aliquando memoria
lapfſi. 114. 125. =

Expoſitionis myſticæ Clavis. 28 5.

RFE RIU M.

Feſta Judæorum varia. 349.
Fidei dogmatibus probandis Apo-
ſtoli & Evangeliſtæ quando-
que etiam ſenſu Allegorico ſunt
uli. 2 12.

—

Figuraté quid in Scriptura accipi

poſat. 241.
Figuratus ſenſus in doctrinis mora-
libus non habet locum.
Ejus eruendi Regulæ. 247. &
ſeqq.
Forerii Franc. aliquo
Scripturæ verſio. 15333

°-.

Geographiæ notitia multum con-
fert ad S. Scripturæ intelligen-

tiam, 22 6

Seorgii Paſſio apocrypha eſt. T.
Græcus Scripturæ textus habet qui-

dem librariorum menda. 145.

ſed tamen in eo non reperiuntur
falſationis univerſalis Exempla-
rium probabilia indicia. 14 5.

4

=

Hebraicæ linguæ idiotiſini varii in
Vulgata retcnti. 254. 4
Pebraieus textus. V. Textus.
Heæretici quosnam libros ex Cano-
ne à Tridentina Synodo edito

242.

t librorum S.

Hebræorum mos Scripturam Sa-
Crai publicè legendi. 373.
Herodiani. 357.
Hexapla Origenis quid ſint. 149.
Hieronymi S. verſio. Vid. Verſio.
Hieronymus S. aliquos Scripturæ
libros de integro in latinum ſer-
monem tranſtulit, alios duntaxat
emendavit. 150.
Hiſtoriam Eccleſiaſticam conſcri-
bere non cuique apud Judæos li-
cuit. 3.
Hiſtoriæ notitia multum confert ad
S. cripturæ intelligentiam. 226.

Hugo Cardi nalis Scripturam in Ca-
pita diviſit. 375.

Janitorum apud Judæos officium.
Idiotiſmus Scripturæ cui attribuen-
dus. 131.
Idiotiſmi Hebraici in Vulgata re-
tenti. 254..
Jeruſalem antiquitus Jebus, aut Sa-
lenm fuit appellata. 342. Ejus
ctircuitus erat 4875. paſſuum.
Imprecationes in Scriptura ſunt ju-
ſtitiæ Avinæ ad vindictam jam
paratæ approbatio, non ejus-
dem invitæ provocatio. 257.
Interpretes meliores in Piſalmos.
385. In Evangelia. 386.

Inter-

d⸗
1s.
n..

5

1N D E X RE R U M.

Imnrerpretandi Scripturam quæ
communiter à modernis Doéto-
Lectio Scripturæ S. an Laicis ſit

ribus tradantur regulæ. 234.
Joannis S. textus Ep. I. c. 5. v. 7
eſt pars Scripturæ S. 27.
Job liber à quo fuerit ſcriptus. 31.
Joſephi Judæi divinarum Scriptu-
rarum partitio. 3.
Joſue liber probabiliter ab ipſo Jo-
ſue eſt conſcriptus. 29.

17.

Mudæi quod habuerint regimen POo-

liticum. 357.

Judæxos textum hebraicum malicio-

sè corrupiſſe, ubi de Chriſto, &
Eceleſia agitur juſta ſuſpicio eſt.

144.

Judicum liber quem habeat autho-

rem. 29.

Judith liber expungitur ex Canone
ab Athanaſio, Nazianzeno, Me-

litone, Cyrillo Jeroſol. & Ruffi-
no. 12. 15. à quo funrit ſeri⸗
ptus. 31.

Jurare quando licitum. 139.

Laicis an Sacræ Seripturæ lettio ſit

permiſſa. 190.

Latronum unus tantum Chriſto ma-

ldixit, 141. Quomodo §. Mat- D

14

— —

thæus intelligendus, qui id de
ambobus aſſeruit. Ibid.

permiſſa. 190. Decretum S.
Congreg. ſuper hac re editum
ſecundum P. La Croix in Ger-
mania non obſervatur. ibid.

Legis periti erant Doctores Judæo-

rum. 354.

Levitæ in veteri Teſlamento erant,»
Ktinerarium Petri apocryphum eft.

qui inferiora ac minora in tem-
plo miniſteria obibant. 3 52.
Liber Canonicus quid ſit I. quid Pro-
to-Canonicus. ibid. Libri Ca-
nonici quor, & quales fuerint in
Canone Hebræorum. 2. Librum
Canonicum quid efficiat. 6. Libri
Canonici à quo quisquc fit ſcri-
ptus. 27. 28. quo idiomate. 3 8.
Quo tempore. 39. 40. 41.
Libra antiquitus habuit duodecim
uncias. 361.
Linguarum Græcæ & Hebraicæ no-
titia plurimum juvat ad Scriptu-

res S. intelligentiam. 225.
Litteralis ſenſus S. Scripturæ quid

ſit. 197. An plures litterales ſen-
ſus in eodem textu Seripturæ re-
periantur. 209. Ejus eruendi
regulæ. 237. Præ cæteris ri-
mandus. Ibid.
Luciani Martyris verſio Latinar ſal

terii. I50,

Ddd Macha-

1T N D E 7 R E RNI Ar.

Machabæorum libri tempore Joſe-
Phi Judæi non fuerunt iu Canone

Judæorum. 3.

ne excludantur. 12. à quibus

pro divinis habeantur. 14. Liber

III. & IV. non ſunt Canonici. 21.
à quo fuerint ſcripti. 35. 36.
Malvendæ verſio Scripturæ Sacræ.

153.

Manna miraculose Iſraelitis in de-

ſerto datum. 346. Referebat ma-

gnitudine ſemen coriandri. Ibid.
Marci S. caput ultimum eſt pars
Scripturæ Sacræ, 24. S. Marcus

an erraverit, dum quædam ver-

ba Iſaiæ tribuit, quæ apud eum

non reperiuntur. 114. In Græcis

exemplaribus deeſt. 145.

Mare æneum. 347.
Maſorethis quando Judæi uti cœ-

perint. 145.

Matthæus S. cur locô Zacharia citet

eremiam. 110.

Melitonie Sardenſis in Lydia Epi-

ſeopi Canon Hebræorum. 2.
Menſa Propoſitionis panum fuit
aurea, collocata in Sancto. 346.

Illis panibus veſci ſolis Sacerdo-

tibus licuit. Ibid.
Menſes Judæorum ad noſtros ac-
commodati. 359.
Monetarum Hebraicarum ad uſita-
tas noſtras monetas proportio.
360. & ſeq.

à quo ex Cano-

.

Moralis, My. Aicus, ſeu Tropologi-
cus S. Scripturæ ſenſus quid ſit.

199
Myſticaruth expoſitionum clavis

ampla. 285.

Nathanæi erant miniſtri Levitarum.

3 53. Eorum officium. Ibid. li-
dem erant cum Gabaonitis. Ibid.
Nazaræi dicebantur, qui ſe votéê ad
cultum DElI conſccrarunt. 353.

Neomenia. 349.
Nomen Domini in vanum Wamere

quid ſecundùm vim textû⁴s he-
braici ſignificet. 183.
Notata ex Scriptura Sacra faciendi
forma 387.

Notitia Linguarum Hebraicæ 8

Græcæ plurimum juvat ad ſcri⸗
pturarum intelligentiam. 225.

Oblationes Hebræorum aliæ erant
ex præcepto, aliæ habebant ra-
tionem Sacrificii. 34 8.
Octapla quid ſint. 149.

Origenis Tetrapla, Hexapla &c. 149.

Originalem textum Græcum, &
Hebraicum Scripturæ adire com-
mendatur. 183.

Pagnini

TINDEXRER M M.

Ppagniniverſio Seripturæ Sacræ. 151.

Palæſtinæ nomine quid intelligatur.

2

341. Quantæ fit magnitudinis.

Ibid. Quomodo fuerit duode-
cim Tribubus diſtributa. Ebid. †

Paralipomenon libri à quo fuerint

ſcripti. 30.
Paraphraſis Chaldaica. 151.

Paraphraſis Scripturæ quid fit. 379.
Paſchale feſtum judæorum. 350.
Pentateuchus Moyſen habet autho-

rem. 27.
Pentecoſtes Feſtum. 349.
Perſiea Scripturæ verſio. 151.
Phariſæi. 356.

Phraſes diffieiliores S. Scripturæ.

267.

Phyſices notitia muhum confert ad
S. Scripturæ intelligentiam. 226.

Ponderum Hebraicorum ad noſtra
proportie. 361.

Primitiarum frugum feſtum. 349.
Prophetæ nomine quid imelliga-

tur. 353.

periuntur objecta. 251.

Prophetia quot modis fieri poſſit. B

126.

endi regulæ. 25 1.
Proverbiorum liber à
ſcriptus. 33.

confecti. 31. In quas claſſes

eommoddividantur, 56. & ſeqq.

bſalterium, quo nunc uti ur Eecle-

ſia, retentum eſt ex veteri aliqua
verſione vulgata. 150.
pPtolomæo Philadelpho Ægypti Re-
ge poſtulante Verſio ſeptuaginta
viralis eſt facta. 146.

Quarini verſio Scripturæ Sacræ. 152.

Rationale ſummorum Sacerdotum.
Regulæ generales pro eruendis ⸗
ſbus Allegorico, Tropologieo,
& Anagogico. 247. & ſeqq.
Regulæ generales interpretandi
Scripturam à modernis Doctori-
bus communiter traditæ. 234.

Regulæ generales pro intelligenda
. 8S. Scriptura à Patribus traditæ.
Prophetiarum plura quandoque re

228. Aliæ ſeptem à Tichonio
traditæ, & S. Auguſtino inpri-
mis probatæ. 230.

Regum Hibri quatuor quos habeant
Prophetici ſenſus ex Seriptura eru-
Reſtrictio purè mentalis an in S.
quo fuerit
„ſcriptus. Ruiz Franc. Regulas ad intelligen-
Pſalmi, an omnes à Davide fuerint

authores. 29. 30.
Scriptura reperiatur. 217.

dam S. Scripturam ex PP. eolle-

Ddd z Sabba⸗

Sabbatum Judæorum. 349.

Sacerdotum veteris Teſtamenti of-

ficia. 351. Veſtis. 356.

Sacrificia Hebræorum erant tripli-
cis generis. 347. KRitus qui in
iisdem adhibebantur. Ibild. †

Sapientiæ liber?:

à quo fuerit ſeriptus. 34.
Scenopegiæ feſtum. 349.

Scientiarum naturaliu notitia mul-
tum confert ad Scripturæ S. in-

telligentiam, 226.

S oöoblervantia primitivæ Eccleſiæ.

Scriptura Sacra quid ſit. r. Scri-
tatus. 2 Ejus Partitio à Joſe
pho Judæo facta. 3. An omnes
ejus partes, quæ nunc in Editio-
nibus noſtris continentur, Cano-
nicæ ſint. 20. 21. quænam ejus
partes in dubium revoeari poſ-

ſint. 21. Quod ejus objectum,

quis finis. 27. Ir 'jus libris ſin-

gulis Verbum DEO contineri
quomodo probari poſſit. 97. &
ſeqq. In ea non poſſunt admitti
propoſitiones falſæ. 113. An ſir
inſpirata à Spiritu S. quo ad ſin-

gulas propoſitiones, aut omni-

fuerit in Canone
Hebræorum?; 2. An illum He-
bræi adulterverint. ibid. à quo
ex Canone expugnatur. 12. 14.
à quibus pro divino habeatur. 13.

pturæ Sacræ Canon Hebræis uſi-

7 N D EX KRFRII M.

no que ad;, ſingula verba. 1IS5S.

Scriptura immediatè non inſpi-
rata quo ad ſingulas propoſitio-
nes, G& ſingula verba an derur.
122. FEjus idiotiſinus, cui tri-
buendus. I131. An ad Scriptu-
ram ſufficiat librum à profano
ſeriptore ſine Spirirũs S. inſpira-
tione ſceriptum à DEO approbari.
136. In Scriptura nullæ ſunt
antilogiæ ſeu propoſitionos invi-
cem contradictoriæ. 138. Scri-
pPturæ exacétius intelligendæ va-
ria ſubſidia. 225. ut rectè intel-
ligatur, aſſiduè eſt legenda. 226.
Quo ordine legenda ſit. 227. Ejus
intelligendæ Regulæ Generales à

ptem à Tichonio traditæ. 230.
Explicanda eſt ex Traditione, &

237. Ejus phraſes difficiliores.
267. Ejus diviſio in libros Hi-

oriales, Sapientiales, Propheticas,

& Doctrinales. 364. Nunquam

periit. 366.
Scrupulus apnd Judæos diviſus fuit
in viginti grana. 361.
Senſus accommodatitius S. Scripturæ

quid ſit. 20;3,. quotuplex. 204.

An ſit intentus à Spiritu S. 205.
Senss myſtici eruendi Clavis. 285.

Senſus Prophetici eruendi Regulæ

quæ ſint. 251.
Senſus Scripturæ Sacræ communi-
ter aſſignantur quatuor: Littera-
lis, Allegoricus, Tropologicus, &
Anago-

Patribus traditæ. 228. Aliæ ſe-

———

—

8

8 —

*

IN D E KRE M.

Anagogicus. 197. Qlale inter
hos ſenſus ſit diſerimen. 200.
An omnes hi ſenſus in quolibet
textuscripturæ reperiantur. 208.
An omnes ſerviant ad aliquid

probandum. 218. Senſus litte-
ralis eruendi regulx. 237. Quan-
do quisque horum ſenſuum lo-

cum habeat. 241. & ſeqq. Eo-
rum eruendorum variæ regulæ.

247. & ſeqq.

Siclus ponderabat Drachmas fere
Q¶uatuor. 361.

Solicitudo in craſtinum quæ ſit inter-

dicta. 139.

Subſidia varia Scripturæ exactius
Textus Græcus Scripturæ, etſi H-

intelligendæ. 225.

Sudoris ſanguinei Jrsu Chriſti hi-

ſtorta eſt pars Scripturæ S. 25.

Symmachus verſionem Scripturæx
Sacræ perfecit. 149. Ebionita-
rum hæreſim amplexus eſt. Ibid.

Syriaca verſio, 151.

partes, quæ erant Sancta Sancto-

rum, Sancttum, Atrium, & Veſti-

Tabernaculorum feſtum. 349.

Talmud Jeroſolymitanus Judæo-

rum quando prodierit. 4.

Templum Salomonis in colle Morio

intra muros Jeroſolymæ erat
conſtructum. 343. Ejus ichno=-
graphia explicatur. 3 45.
Teſtamenti nomine quare divina
Scriptura appelletur. 363.
Teſtamentum novum & vetus ſe ſe
invicem comprobant. 365.
Tetrapla Origenis quid ſint. 149.

Textus hebraicus Scripturæ in plu-

rimis locis librariorum incurid
eſt corruptus. 14 3³. Ejus cor-
ruptionis cauſæ plurimæ & facil-

limæ. Ibid. Eum, ubi agitur de

Chriſto, & Eecleſia, ſtudiò , &
malitiosé fuiſſe corruptum pru-
dens ſuſpicio. 144.

brariorum mendis non omnino
careat, non tamen univerſalis
falſationis exemplarium repe-
riuntur indicia. 145.
Theedotion verſionem Scripturæ
Sacræ perfecit. 149.

Tobiæ Liber à quibus ex Canone

expungatur. 12. Eum ad Ca-
nonem pertinere quidoceant. 13.
à quo fuerit ſeriptus. 30.

Traditio Apoſtolica, ut vera ſit,
Tabernaculi idæa. 342. Taberna-
culum dividebatur in quatuor

qualis eſſe debeat. 6. An ad ali-
quid definiendum neceſſaria ſit
Traditio uniformis omnium Ec-
cleſiarum. 7. Traditio ſolius

Eccleſiæ Occidentalis quid va-
leat? II.
Tropologicus S. Scripturæ ſenſus
quid ſit. 199. Quando ad ali-

quid probandum ſerviat. 21 8.
1Ippo-

D dd 3

FNDEX

E R II M.

Typographis quid in editione Sa-
cræ Scripturæ obſfervandum.

18 5.
U.

VWariatio Vulgatæ verſionis per re.
fſpe kum ad Fontes qualis ſit, &
unde provenire poſſit. 181. 82
Vaſorum hebraicorum ad naſtratia ſR

proportio, 361.

Vatabli Hanciſei verſio Scriptura
Sacræ. 152. Ejus in Scripturam

Sacram annotationes à Bertino
Calviniſta fuêre corruptæ, ſed à
Salmanticenſibus reſtitutæ. Ibid.
VYerba Scripturæ quamdiu in ſenſu
proprio & obvio ſint accipienda.
234. 23 5.—
Verſio Septuaginta interpretum. 146.

uando, quomodo, & à quibus

fuerit facta. Ibid. Non tantùnm
Pentateuchum, ſed totam legem

comprehendit. 147. Ea uſi ſunt

Apoſtoli, & Evangeliſtæ ferme
univerſim. 148. Qualem illa
etiamnum habeat authoritatem.
194.
Yerfio Latina, vulgò Vetus Italica
dicta, quandoô fuerit fadta. 148.

rem. Ibid. Non ex lingua he-
braica, ſed ex textu Graco ſe-
ptuaginta Interpretum eſt facta.
1423. Senſim ejus uſus deſüt, re-

—

reperiri potuerunt, edidit Joſ.

Bianchinus. 149.

Verſio Aquila, Smmachi, & Theo-

dotionis. 149.

Verſio S. Hieronymi. 149. ex fon-

tibus hebraicis eſt facta. lbid.
Valgata nomen obtinuit. Ibid.
Ejus communis uſus in Eccleſia
Latina quando cœperit. 149.
Pfalterium quo nunc utitur Ec-
cleſia non Hieronymianæ eſt
verſionis, ſed ex veteri aliqua
verſione retentum. 150%
Verſio Pfalterii à Luciano Martyre
facta. 150. ”UYMMU

WVerſiones Scripturæ Sacræ aliæ.

I5I. & ſeqq.
Verſiones vernaculas Scripturæ S.
legere an Laicis ſit prohibitum.
190. Decretum S. Congrega-
tionis hanc lectionem prohibens
in Germania, Gallia Belgio &c.
non habet vim. Ibid. Quid cir-
ca eas obſervandum ſit. 191.
Variæ Verſiones Germanicæ re-
cenſentur. 193.

Verſiones Latinæ Hæreticorum va-

riæ. 193.

Veſtes ſummi Sacerdotis. 355.
Victimæ immolabantur in atrio Sa-
An unum duntaxat habeat autho-

cerdotum. 344.

Vigilius Tapſenſis hiſtoriam de Jssu

Chriſti Sudore ſanguinco tue-
tur. 25. 26.

deris apud Judœæos & Roma-
n0s. 361.
Vneia

Uncia ſemper fuerunt æqualis pon-
oepta verſione Hieronymiana.
Tbid. Ejus fragmenta, quor quot 1.

—

.

IND EX EE R M M.

Unica apud Judæos diviſa fuit in

oο Drachmas. 361.

Vulgatam verſionem in omnibus quo
ad ſenſum conſentire cum textu

Græco vel Hebraico non eſt de
fide. 153. probabiliſſimum ta-
men eſt. Ibid. De ejus cum fon-

tibus conformitate nihil defini-
vit Concilium Tridentinum. 156.
& ſeqq. ſed duntaxat quod nihil

à fide & bonis moribus alienum

contineat. Ibid. Vulgata quo

.

ſenſu authentica dicatur. 160.
162. Vulgata nullas continet
propoſitiones Fontibus contra-
rias, & adverſas, aut aliunde
falſas. 172. & ſeqq. Ejus varia-
tio per reſpectum ad fontes qua-
lis ſit, & unde oriri poſſit. 181.

182. edita à mendis Librariorum

repurgata. 185. An in ea repe-
riantur barbariſmi, & ſolæciſmi.
189. Ejus lectio an laicis ſit ia-
terdicta. 190.

F I N 1 §

4
1
* .
8
2 .
1 . .
X
7 –
—

Linea

17
24
25
2 5

Errata.

Errata

ſolum
1. 1I.
transcurantes
parvæ

multi moda

edicta
1473.
Aguenſis
ſortiſſumno
pretſertim
Lectorbius
Buffoldo
ſuſcipiſtis
proprer
verbo

Panlinianum

Kaxodoxia

guſtata

accepta

unde

propoſitio
Rerſol.
tempore
becillorum
primorm
judicatus
à
relegatur
au
vel
Minoris
letè
flamminis
adunctione
reprædicentur

Correcta.

ſolum

l. ce.
tranſcurrentes
pravæk
multimoda
edita
473
Aquenſis
fortiſſimo
præſertim
Lectoribus
Buffaldo
ſuſcipitis
propter
verba
Paulinianum
Kakodoxia

guttata

acceptata
unde dici
propoſitio

Reſol.

temporis
bacillorum
primorum
judicatur
ut à
relegetur
an

vel cum

Majoris
latè
flaminis
adjunctione
ne prædicçentur

193

Fol.
193
194
195
196
197
198
208
232
234

234
235

Linea
22
2

18
26

19
26
37

Errata
prædicationem

Preshiteratu

presbiteri
presbiterandi

ſeeus
fimul
pimi

probilem

præfecta
Sommunicari

Corre&.
prædictionem
Presbyteratu.
presbyteri
presbyterandi

ſicut
quæ ſimul
primm
probabilem
præfata
communiri,

O Salance Q

i
—

Focus

N

1

J

H

—

18 19
VierfarbSelector Standard*-Euroskala Offset

17

16

4 Copyright 4/1999 VXyVMaster Gmoh s

PI METHODO

A D
PEA

Juss uI
I AC REVERENDISSIMI
INI, DOMINI

I AUGUSTANI,

PRINCTPIS,
nIVII HASSILE &c. Ad,

EDITA.

S*

Labhart, Reverendiſſimi ac Sereniſſi mi
piſcopi Auguſtani Typographi, 1747.