Gd109_qt_5 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Dissertatio Theologica De Memorabilibus Iustini Martyris, Historicis Atque Dogmaticis Cotta, Johann FriedrichandGratianus, Philipp Christoph ES e aS, Denn, = , — DISSERITITATIO THEOILOGICA MEMORABILIBVS IVSTINI MARTVRIS. HISTORICIS AroVE DOGMATICIS, Q V A M P RAESIDE IOHANNE FRIDERICO COTTA, S. THEOL. DOCT. ET PROF. PVBL. ORD. ECCLES. TVBING. DECANO ATGCVE DVCALIS SEMINARII THEOLOG. SVPERATTENDENTE, D EF EN DET Die I. DEcC. Mss. A. 1 7 6 6 AVCTOR PHILIPPVS CHRISTOPH. GRATIANVS, Oberrothenſis, PHILOS. MAG. ET EXAM. THEOL. CANDIDATVS. T VBING AE, TYPIS IO H. AD. SIGMVNDI. PRAEFATIO. Bipartitam inſtituemus de Iuſtino tractationem, cuius altera pars res eius, maxime in cauſa ebriſtiana geſtas, exponet, altera dogmatum rationem oſtender. Puta- mus nos, haud facile magnum virum diuinitus orbi chriſtiano datum eſſe, apud gquem nullæ peculiares æconomiæ diuinæ rationes ſubfuerint, quæ cum neglectæ quodammodo a ſeriptoribus biſtoriæ ſacræ videantur, operæ pretium eſt, eas inqui- rere. Quale de Iuſtino ſpecimen in priori diſſertationis parte exbibere voluimus, Jubnexis quibusdam de eccleſia antiqua, cuius ſacius fuit, annotationibuz. Al- tera parte placita ipſius theologica exhibebimus, cuius generis dicquiſitiones biſto- rico- dogmaticas easque ſpecialiores ſümmi ſopius viri inſtituerunt, ut DODWEL- LVS, MASSVETVS, WALCHIVS Ienenſis, & præter alios recentiſſime SEMLERVS inprimis cum ex aliis patribus, tum etiam ex Iuſtino, cuius de filio Dei ſententians maxime ſibi excutiendam ſumſic. At licet nos minime hbis conferre queamur, certe ex ipſo fonte Iuſtini quædam notatu digniora collegimus, cum multa libelli breuitas excluderet. Quo ſpecimine patebit, non ex ſubſidiis literariis, ſed ex ipſis fontibus noſtra nos petere ſolere. Faxit Deus, vt bæc qualiscunque disqui- ſisio in ipfius nominis gloriam vergat; quam nollemus exſtare, ſi ad hunc homi- nis ebriſiiani finem vnicum plane inutilis deprehbenderetur! ℳNn, ed 2⁸ . . Ee A EE MEMOR ABILIA IVSTINI HISTORICA. 1) VITA IVSTINI. uſtinus Priſci BAccCHII, natus Neapoli (1) in Samaria, pri- mus inter philoſophes, poſtquam ſectas ſaniores inueſtigando percurrerat omnes, ad reuelationem vsque & Chriſti cogni- tionem deductus eſt. (2) Qui cum ſciret, quantum philoſophus haberet pretii atque dignitatis; nomen ab indignis ſæpiſſime geri dolnit, plerisque ad ſcrutandum ineptis in admiratione principis ſectæ alicuius hærentibus. Ipſe primo magiſtrum nactus eſt ſtoicum, apud quem tamen, vtpote quæſtionem de Deo ſuperuacaneam iudicantem, parum in eo profecit, in quo maxime laborabat, pertæſus, vt videtur, iam tum auitas gentilium fuperſtitiones. Poſtea peripateticum, ne- que tamen hunc diu ſecutus eſt; parum enim philoſophus vide- batur, qui mercedem poſtulauerat. Vnde pythagoræo, eique magnæ famæ adheſit, qui cum muſicæ, aſtronomiæ & geome- triæ ſtudium ad mentem a rebus ſenſibilibus ad abſtractas auocan- dam neceſſarium iudicaſſet, quibus præmiſſis demum ad ipſam ulcri & boni notitiam, adeoque ad veram beatitatem perueniatur; luſtirus ob iacturam temporis hiſce rebus impendendi, animum ad familiam platonicorum transtulit, ducem nactus prudentia conſpicuum. Iamque viſioni Dei, fini huius philoſophiæ, pro- pior ſibi viſus, ad tempus ſecum eſſe conſtituit. Accidit vero, cum ſeceſſum iuxta mare peteret, vt a ſene quodam venerabili compellaretur. Fit colloquium, in quo ſenex de Deo & animis multa, & hoc plane ſingulare diſſerebat, mentes natura ſua im- mortales non eſſe, & piorum quidem, quæ ad conſpectum Dei ad- mitterentur, a morte immunes fore; impiorum vero excruciatum iri, quoad eas & eſſe & affligi velit Numen. Patentibus interim A z vel ci) Apol. I, p. 53. edit. pariſienſis. Vrbs hæc adſtabat ruderibus antiquæ Sichem. (2) Dialogus cum Tryphone p. 218. ſeqq- 4 ZeX vel ipfius Platonis ac Pythagoræ defectibus, cum Iuſtinus melio- res ad veritatem duces plane deſiderari quereretur; ille ſcripta prophetarum, antiquitate philoſophis multo ſuperiorum, laudauit. Hos diuina inſpiratione edoctos verum hominibus ſolos expoſuiſſe dixit, fide ipſis vaticinandi dono, miraculis, aliisque virtutibus a Deo ipſo facta: licet eorum oracula, niſi quidem per preces a Deo & Chriſto lucis porta nobis aperiatur, intelligi non queant. Hoc vix audito noſter prophetarum & amicorum Chriſti deſiderio accenſus eſt, tantumque apud ipfum viri, licet poſtea nunquam reuiſi, ſermones valuerunt, vt Chriſtianorum ſacra amplecteretur. Contra quos etſi tum grauiſſimꝰ voluptatis, promiſcui concubitus humanarumque carnium deuorationis calumniæ ſpargebantur; Iuſtinus tamen, cum eos mortem & dira quꝰuis impauide perpeti cerneret, tali fama deterritus non eſt, quo minus omni ſtudio ad ipſorum præcepta penitius inſpicienda contenderet. (3) Neque vero Chriſtianus philoſophi habitum depoſuit, qualis tum de- mum ſibi viſus eſt, cum Deum non iam oculis vſurpare, ſed imi- tari & tanquam exemplar vita fua exprimere ſtuderet. (4) Geſta ſunt hæc ſub Hadriano, qui Chriſtianos indicta cauſa, ſolo nominis crimine, occidi vetuerat (5), & plenaria diſperſione ludæorum, quos bello grauiſſimo opprefſfit, vaticiniis Chriſti vl- timum complementum addiderat. (6) At noſter poſtquam Chri- ſto nomen dederat, mature, diligenti ſcripturæ lectione præmiſſa, animum ad ſcribendum appulit, & fſub Antonino Pio maxime in- claruit. Primum hæreticos proſecutus, librum aduerſus Marcio- nem tum adhuc ſuperſtitem, & alium contra hæreſes omne: (7) Conc poſuit, de quibus tamen nihil ad nos peruenit, niſi memoria. Deinde Grecos duplici libro, quorum alter Parænefs, alter Elenchus inſcriptus eſt (8), ad ſacra noſtra inuitauit, fabulis, qui- J bus (3) Apol. II, p. 570 & 51. Euſ. l. IV, 8 & II. (4) Ant. Meliſſa I. 2, c. 43 hanc citat luſtini ſententiam: TeNos v OXονππνν s Oto sαραεα. za 1ο νovowv.,. (5) Euſ. I. IV, 8 & 9. (6) Apol. I. p. 72, vbi hoc bellum »vy eyanvnttναραν Aicit. (7) Euſ. I. IV, II. Apol. I, p. 70. Etſi for- ſan liber contra Marcionem idem eſt, quem contra hæreticos etiam dixit, vt Irenæus libris contra Valentinianos etiam omnes complexus eſt. (8) Equi- dem ſecio, Caueum ſub hoc vtroque nomine intelligere orationem ad Græcos 4 2 O△ 2 bus deorum cultus innitebatur, erudite confutatis. Conſtat etiam, eum olim in Aegyptum commigraſſe, cum cellulas, quibus Pto- lemæus LXX interpretes incluſiſſe tum vulgo credebatur, Ale- Xandriæ ſibi oſtenſas commemoret. (9) Præterea Cumis loculum Sibille vidit ac templum, quod eidem ex vno ſaxo exſtructum dicebatur, tractus huc ob oracula, quæ impoſtor forſan chriſtia- nus paulo ante in vulgus ſparſerat, & noſter primus nomina- vit. (10 Gehade Romæ ſibi domicilium conſtituit, vbi pro chriſtianis, qui nouis vexationibus agitabantur, apud Antoninum pium eius- que fllios & ſenatum apologia prolixiori (11) interceſfſit, eorum- que vitæ ac doctrinæ rationem expoſuit, ſubnectens inſimul Ha- driani literas. Quibus omnibus legem Antonini obtinuit, ne quis chriſtianos impune malo afficeret, niſi ſiquid contra imperium moliri conuincerentur. (12) Poſtea in Aſiam redux cum Trypho- ne, Iudæo tum celeberrimo (13), præſentibus aliis ex bello Bar- cochabi profugis, colloquium habuit, quod dubio procul paulo auétius atque ornatius (14) poſteritati reliquit. Ceterum de vita Iuſtini, quæ vt plerorumque eruditorum in ſcriptis maxime quærenda eſt, parum conſtat. Sunt vero hæc Præter ea, qu iam nominauimus, de monarchia Dei liber iam 3 muti- — prolixiorem; at inſpecto Luſebii loco I. IV, 18, & Hieronymo in cat. ſc. ecel. patet, duo ſcripta diuerſa fuiſſe, cumque iidem, in priori de natura demonum diſputari, dieant, patet intelligi Xoν+* ραιtτſον νs ENXρaαςρ quem Damalſce- nus expreſſe nominar. Elenchi non niſi initium ad nos peruenit. An hi duo libri genuini ſint, dubium fecit Oudinus tom. 1 commentar. de ſcript. & ſeriptis eccl. p.n ſg. (9) Coh. ad Græcos p. 1r,. (10) ibid. p 17 & 3. (11) quæ, quamuis actu prior, in editionibus plerisque ſecunde loco poſitaà eſt, qui error in editione Tirlbii 1722 Londini impreſſa correctus eſt. (12) Euſ. I. IV, 11 — 13. (13) Euſebius I. IV, 18 Tryphonem zay zore Egeuay miogntioteror dixit, vnde ſunt, qui putent, eum cum Rabbino [12 Tar- phon, qui dinitis ſacerdotis cognomen geſut, Rabbi Akibæ collega ac ſodali, enndem eſſe, a qua coniectura non abhorret animus. Verum eſſe dialogum Iuſtini laborem, equidem non dubito, quamuis haud ita pridem etiam contra hunc dubium motum ſit a Cochio. (14) Clericus hic Iuſtinum adeo egiſſe platonicum cenſet, vt omnia, quæ in dialogo occurrunt ficta putet. At renititur & eius ætatis & Iuſtini tota agendi ratio. . * X 0° exr mutilus, deinde alius de ariſtotelicorum dogmatum euerfione, isque totus philoſophicus, quibus accedunt epiſtolæ duæ, altera ad Dio- gnuetum, philoſophum, niſi quidem nos nomen fefellit, eius ætatis celeberrimum, altera ad Zenam & Serenum data, quamuis de his omnibus ſint, qui dubitent. Habent certe literæ genus dicendi paulo comtius, neque tot næuis ſcatent, quot reliqua no- ſtri: vnde in iis ſe ipſum ſuperaſſe dicendus eſſet, cum quidem ad Diognetum philoſophum ſcribens & accuratius & animo magis compoſito agere poterat. Porro libri de anima, pſaltes, in hexae- meron, de reſurredctione carniz & forſan alii quidam poſteritati tra- diti non ſunt: quæ vero feruntur quæſtiones chriſtianicæ ad Græcos, & græcanicæ ad chriſtianor, quæſtionum 146 reſponfiones ad orthodo- xos, nec non expoſitio fidei ſ. de trinitate, non eſſe temporum Iuſti- ni, ipſæ produnt, & ſi quid eius in illis exſtet, certe miſere in- terpolatum eſt. (15) Hactenus de vita Iuſtini, nunc vltima perſequemur. Mulier quædam, Chriſtiana facta, libidini, cui dedita erat, non tantum ipſa renunciauit, ſed maritum, eius ſocium, vt idem faceret, monuit. Quod cum nollet iſte, res ſuas ſibi habuit, quare a con- iuge vt chriſtiana apud Vrbicum, Romæ præfectum, delata eſt. Quem impetum cum ipſa defugiſſet, in Ptolemæum, a quo ad frugem reuocata erat, ſeſe conuertit delator. Et hic quidem diu carceri incluſus tandem ad fupplicium raptus eſt, cumque Lu- cius & alius quidam Vrbicum de facinore interpellaſſent, in ſo- cietatem martyrii venerunt. Hac crudelitate motus Iuſtinus (16) alteram Pio atque & ſenatui apologiam obtulit, in qua, vt ſole- bat, non tantum in ethnicos acerbius multa dixit, ſed in primis Creſcentem cynicum, cum quo philoſophicæ ipfſi intercedebant controverſiæ,, non tantum ofcitantiæ, ſed vitæ perditiſſimæ ac- cuſauit. 17) Quod ſibi capitale fore, ipſe quaſi diuinabat. (xr. 3 t (15) Qui de his plura deſiderent, euoluant, ſi placet, Caueum in hiſt. liter. p. 60 — 65. Oudinum loco iam citato. (16) Ap. II, p. 41 — 43. (17) Euſebius l. IV, 17 & 138 hanc apologiam L. Vero nuncupatam fuiſſe ſcribit, cum tamen in ea p. 4 Pii & Caſaris pbiloſophi, eius filii, mentio fiat. Ta- ceo alias rationes, de quibus vide Valeſium in notis ad Euſ. p. 76. (18) A- pol. II, p. 460o vbi verba: Kæpe ονν ισd.ä ανοα ταν*o ρουαανονροι — R 9O0◻ 2 7 At Creſcens, cum iam argumentis aduerſarium retundere non poſſet, inſidiis eum aggreſſus eſt. Vnde Iuſtinus cum quibusdam aliis capite plexus, martyris cognomine dici meruit. (19) Diſcipulum habuit Iuſtinus, nomine Tatianum, qui fere eo- dem modo, quo ipſe, perluſtrata philoſophia & perſpectis ethni- corum myſteriis tandem in religione noſtra acquieuit. Hic di- ſceptationis cum Creſcente ſocius magiſtro fuit, quare in par mor- tis diſcrimen peruenit. (20) Quod licet effugerit, tamen mode- ratore deſtitutus alii malo ſuccubuit, cum hæreſeos, quam eo ſuperſtite iam cogitauerat, dux atque auctor exiſteret. Ingenium Iuſtino fuit paulo ſupra mediocritatem aſſurgens, adeo etiam ad excogitandas hypotheſes aptum, quod veritatis typum fatis cohærentem, licet innexis erroribus „ ſibi condere ſciebat. Credulitatis vitium non tam hominis erat „ quam tem- poris, quod idem de ignorantia linguæ hebræzæ aliarumque re- rum ad eruditionem pertinentium valet. Animo vfus eſt pietatis ſtudioſiore, quam doctrinæ, cuius tamen vehementia in aduer- ſarios nonnunquam ea protulit, quæ ſatius erat tacere, vel cer- te moderatius eloqui. Veri ſtudium in eo tantum fuit, vt vel vitæ periculo nemini, neque ſummis magiſtratibus, neque etiam ciuibus ſuis, parceret. Vitam eius deſcripſit Halloixius. (21) * 2) RES GESTAE IVSTINI PRO ECCLESIA. Floruit Iuſtinus ſeculo II, maxime medio (22), quo, ſi vnquam apud Romanos, patronis ac ducibus Antoninis, philoſophia cul- ta eſt. Quamuis autem philoſophi chriſtianos primum contemſiſ- ſent, tamen creſcentibus rebus, cum iam non modo ſacra publi- ca, ſed inprimis & iſtorum placita concuterent; fieri non potuit, quin cum noſtris committerentur. Tantum autem erat in nos odium, örvα, οα νOαMρν νuNναnwot, „ ng* ‿αοσ Koeonerros vo eXo&Üov o DeXonourov, (19) Euſ. l. IV, 16. Tatianus ad Græcos P- 157 & §. Acta martyrii exhibet Ruinartus p. 58 — 60. (20) Tatianus I. c. (21) Conferri ctiam poteft Grabii differtatio in eius vitam, quæ exſtat tomo II ſpicilegii patrum ſec. 2. & Ceillier hiſtoire generale des anteurs ſacres tom. II. (22) Ap. I, P. 983 Chriſtum natum eſie dicit annis abhinc 150. 3 N OO◻ odium, vt vel ſuperſtitionis ſexcenties antea exploſæ cauſam ge- rerent. Cuius certaminis initium ab apologetis, quorum primus Quadratus fuit, repetendum videtur. Ariſtides vero athenienſis primus cum fide in Chriſtum philoſophiæ ſtudium coniunxit, & Hadriano apologeticum obtulit, contextum philoſophorum ſententiis, quem poſtea Iuſtinur & ipſe philoſophus imifatus eſt. (23) Diuino igitur nutu eccleſia philoſophos habuit, ſimulac eorum operam deſiderabat. Cumque eſſent multi, ad quorum ingenia minime pertingit Iuſtinus; ei tamen fere vni contigit, vt & a ſuperſtitio- ne & miſera philoſophia animum ad meliora reuocaret. Vnde eo magis patuit, quicquid fupra ætatem ſuam ſapuerit, vnice gra- tiæ Dei eum debuiſſe, quod & ſæpius faſſus eſt. (24) Quodſi Iuſtinum cum ſcriptoribus, qui ipfum inter eccleſia- ſticos proxime anteceſſerunt, conferamus, inſignis apparet diffe- rentia, quod in ſubſequentibus ſecus cognoſcitur. Ad Hadriani nempe imperium res fſuas ſibi habebat eccleſia, vnde epiſtolæ Ignatii, Polycarpi, aliorum fuco externo deſtitutæ ſunt. At cum iam tertia ab apoſtolis ætas ſuccederet, literis in eccleſia locus datus eſt, isque neceſſarius, cauſa enim chriſtiana iam co- ram imperatoribus ac ſenatu, idque contra philoſophos agi de- bebat. Paulatim in donorum extraordinariorum locum fubſtitue- bantur ordinaria, & noui teſtamenti oeconomia recens inſtituta, idem patrum ſacras paginas euoluentium ſtatus fuit, qui mundi recens conditi ſpectatorum. Nexus cum apoſtolica ætate tantus non erat, quantum plerique putant; dubium enim non leue, an Iuſtinus cum viro apoſtolico commercium habuerit (25), quam- vis Polycarpum ab Irenæo, qui etate paulo inferior eſt, adhuc puero Smyrnæ viſum eſſe, certum ſit. (26) Vtendum itaque erat ingeniis, accedente tamen diuinitus gratia; neque ſane citius ac felicius primis ſeculis theologiæ incrementum exſpectari poterat, quam fuit. De nævis vero patrum paucitatem mirari, non mul- titu- (23) Hieronymus epiſt. ad Magn. Orat. p. 327. (24) Dial. cum Tryph. p. 346 & 280. (2⁹) Vix enim id inferunt verba epiſt. ad Diogne- tum p. 501: eο⁄οοννvοι Hαα, οovν ααα„αα½s * 9vν (26) Euf. hiſt. eccl. I. 5, c. 20. Irenæus 1. 3, c. 3. edit. Maſluet. — 7 — titudinem carpere debemus: quorum cum alius alium ſubinde corrigat, erroribus cuique peculiaribus detractis, ſatis orthodo- xam habebunt theologiam. Iam cum noſter, ſi ab Ariſtide di- ſceſſeris, de quo nihil ad nos peruenit, primus fuerit omnium; multa viri ignoſcenda ſunt tempori, qui fere omnia, quæ habet, de ſuo depromſit, nec, vt ſœpe homines, qui ſibi mire ſupra anti- quos ſapere videntur, aliunde conſcripſit. Nos in ipſo tria di- ſtinximus; alia, quæ ſatis enitent, ſeculum apoſtolicum & illu- minationem, at ordinariam illam, ſpirant, alia theologiam oſten- dunt, qualis fuerit, cum ex fonte recens orto deriuari incipere- tur, alia denique eruditionem produnt, qualis quidem tum in homine chriſtiano, eoque olim philoſopho, eſſe poterat. Quæ theo- logi ex philoſophia aliisque ſcientiis humanis conſcripſerint, & quæ duce ſpiritu dininiori præſertim e ſacris literis hauſerint, ea in libris recentiorum difficillime, in priſcorum nullo negotio di- ſcernuntur. Ridemus noſtra ætate multa, quæ ſua Juſtinus for- ſan acutiſſime dixit; ſed caueamus, ne idem & nobis fiat a po- ſteris. (*) Vix ante Juſtinum coepta eſt apologiarum confectio, certe ad nos iis, quas ſcripfit, antiquior peruenit nulla. In his vero pii veteres tantum ſuæ ſecuritati conſuluerunt, quantumiid digni- tas atque maieſtas religionis permittebat. Quare deprecationibus aegerrime vſi funt, ſacra autem gentium, a quibus metuenda erant omnia, adeo grauiter accuſarunt, ac ſi iſtis poteſtate non pares, ſed ſuperiores eſſent. A dæmonum enim fraudibus non modo deorum cultum deriuabant (27), ſed quam maxime etiam vexationes, quibus ipſi a magiſtratibus ſubiiciebantur. (28) Nulla Præterea erat mortis formido, mundo ſcilicet, tanquam ſemper eodem, ſemel viſo, hominem præmatura morte nihil amittere, ) „Vel hinc intelligere eſt, quam ſapienter Chriſtus apoſtolos olim, philoſophiæ „ Omnis imperitos, elegerit, ne doctrinae ſuae philoſophica commenta impru- „dentes admiſcerent; cum tertia poſt apoſtolos aetate, philoſophi, dum putant „à ſe theologiam chriſtianam illuſtrari, multas inanes coniecturas atque ab ea „ alienas exploratae veritati addiderint, & pro chriſtianis dogmatibus vendita- „ Tint.,„ Qlericus in hiſt. ecel. ad annum 140. (27) Apol. II, p. 44. (2³) ibid. p. 41. 10 X *$ chriſtianum etiam multa lucrari credebant. (29) Imo perſua- fum erat, Chriſtianis ipfos aduerſarios, ſiue homines, ſiue dae- mones, ſuam ferociendi licentiam vnice debere; his enim ſub-⸗ latis mundus dudum iudicio Dei vItimo deletus fuiſſet. (30) Nullo euidentiori exemplo conſtat, quam parum cruciatibus qui- buscunque propoſitis animum demiſerint, quam quod vel ipſos Antoninos & ſenatum ad ſacra noſtra inuitauerint. (31) Quod furentium videretur (32), niſi quidem & vaticinia de propaga- tione euangelii & euentus paulo poſt ſeculum interiectum ple- nilſimus fide id factum, nos conuinceret. Cauſe fidebant adeo, vt Iuſtinus ad Hadriani literas prouocare vix auderet; quicquid Deo placeret, fieri optabant, vexationes oppreſſoribus, non op- preſſis, pernicioſas fore, certiſfimi. Nec noſtra modo ſacra defendit Iuſtinus, ſed aliena quoque oppugnauit. Igitur cum potiſfimum cultui deorum in antiquitate quæreretur præſidium, ad Moſen Græcorum neminem vetuſtate pertingere, eorum ipforum teſtimoniis (23) euicit. Primi erant poetæ; at fabulæ Homeri, Heſiodi, aliorum ipſa recitatione con- cidebant, quamuis vel in his aliquam veri vmbram quæreret phi- loſophus chriſtianus, cum nihil facile in ſcripturis præſertim de Chriſto promitteretur, cuius impletionem non aliqua imitatione præuerterint deæemones (*), idololatriæ auctores, Deique ſimiæ. WTraxit huc fabulas de filiis deorum, de Aeſculapii arte ſalutari, de Herculis robore atque exuſtulatione, de Perſei ex Danae ſu⸗ ſceptione, ac Mineruæ ex cerebro Iouis natiuitate &c. (34). Ba- ptiſmum lotionibus variis, euchariſtiam Mitr'e ſacris imitatos eos eſſe ratus eſt. Certe nihil præclari ab ingenio humano fingi potuerat, quod non de Chriſto & veriſſime & multo prius ſcriptura pronunciaſſet. Mirus autem iam tum per chriſtianos effectus erat deorum contemtus, alias enim nulla fuiſſet neque Plinii de tem- plis (29) Apol. I, p. 91. (30) Apol. II, p. 4. (3 1) ſub finem vtrius- que apologi?ꝰ. (32) cf. Marci Aurelii ad ſe ipſum l. 2., J. 3. (33) Co-⸗ hortatio ad Græcos p. 9 &. 1o0. C*) Clerico eiusmodi comparationes per νv¶wuτv2⸗zein inſtitutæ minus probantur hiſt. eccl. ad annum 139; §. 10. . j (340 Apol. I, p. 89„ 90, 94 95 & 97.˙. X △ r 11 plis prope deſolatis querela, neque Luciani ridendi ſuperſtitio- nes procacitas. Omnium minime deos vel impune vel cum aliquo ſucceſſu effingere adhuc licebat, nec imperatoribus roma- nis contigit, quod olim principibus aliisque præclaris viris facil- lime: quamuis enim, ſi comburerentur, prodirent, qui ſe eos e rogo in cœlum abeuntes vidiſſe iurarent; chriſtiani tamen frau- des has aperte traducere nulli dubitabant. Fecit hoc luſtinus cum de his (35), tum de Antinoo (36), quem Hadrianus im- pure amatum & fuperſtitiofe tandem immolatum conſecrauerat. Ethnici cum parum haberent in fabulis, quod nobis oppo- nerent, ad philoſophos confugiebant, a quibus præclare quædam, alia peſſime & confuſiffime erant dicta. Primum mini- me fibi conſtabant, quum alter alterius placita ſubinde refelle- ret: deinde, ſicubi bene, ex reuelatione id hauſtum erat. (37) Neque enim ob nexum generis humani aliquo orbis angulo ita concludi potuit veritas, quin ad alios emitteret radios. Itaque cum Iuſtinus in ſacris ethnicorum quandam cum myſteriis conue- nientiam, a daemonibus factam, quæſiuiſſet; veritates rationi magis peruias philoſophos quodammodo anteuertiſſe cenſuit, vn- de inprimis de Socrate ac Platone mitiorem tulit ſententiam. Quo- niam autem philoſophos ſua ab eodem hauſiſſe ſtatuebat, quo chriſtianos, eccleſiæ ipſorum placita ſaniora tantum non primus intulit. Ortum eſt igitur tum reuelationem inter ac philoſophiam commercium, quod adhucdum eſt, &, qui diuerſiſſima via ad quæe- rendam veritatem proceſſerant olim Iudæi ac Græci, iam in Chri- ſto, luce mundi, concurrebant. Inde a prima origine per catecheſes docere ſolebant chriſtiani, quod inſtitutum a Socrate ad nos perueniſſe cenſuit Mosak- MIVS (*), vnde qui eius præſtantiam diſcere velint, ad Xenophon- tem ac Platonem remittit. Noſter philoſophus, quamuis acu- men ſocraticum rarius aſſecutus ſit, hoc tamen docendi genus in fcripto publico primus ſecutus eſt. Repus Iudæorum tum plane proſtratis, cum & Aelia capi- tolina, quæ Hieroſolymæ ruderibus ſuperſtructa erat, per leges 2 arce- 73) Apoh, l, p. 67: (36) ibid. p. 72. (37) Cohort. ad Græcos p. 4.ſeqq. (*) in inſtit. hiſt. chriſt. maioribus p. 242. . arcerentur, vaticinium Chriſti plenum habuit complementum. Igitur Iuſtinus non ſine Numine coram viro gentis huius tum ſummo multisque aliis ex bello profugis dialogo (38), qui per biduum durauit, iudiciorum Dei rationem expoſuit, Ieſum eſſe Chriſtum, Iudæis iam reprobis, idque ob Chriſtum reiectum, non ob deos cultos (39), chriſtianos ſucceſſiſſe, euicit. Im- mo aduerſarium ex ipſo veteri teſtamento ita coarguit, vt non eſſet Tryphoni, quod reſponderet. Hoc itaque dialogo, quod paulo ante initium iudiciorum Dei in hanc gentem ab apoſtolo epiſtolæ ad Hebræos auctore factum erat, confumtis illis repete- batur. Patet ex hoc ſcripto ſumma ludæorum in noſtræ religio- nis auctorem atque aſſeclas acerbitas. Etenim cum Chriſtus e mortuis in vitam rediiſſet, Hieroſolymis legatos ad gentiles ſuos literis per totum orbem direxiſſe memorantur, ne ſectam ſu- ſeiperent & a Deo & lege abhorrentem, cuius auctor Ileſus, im- poſtor galilæus, fupplicio crucis affectus e ſepulcro a difcipulis ad fallendos homines ſurreptus fuerit. (40) Eadem legatione calumnia, quæ multos diu tenuit, in chriſtianos ſparſa fuit, quod in conuentibus facris pueruli necati carnes deuorarent, & extin- ctis lucernis promiſcuo concubitu ſeſe polluerent. (41) Præterea in ſynagogis Chriſtum cum ſectatoribus idque ter fingulis diebus diris exſecrationibus deuouebant, cumque nullam diuexandi chri- ſtianos facultatem dimitterent, tum inprimis etiam Barcochabus, quod rebellionis ſocietatem detrectaſſent, niſi Chriſtum exſecra- rent, ad ſupplicia protrahi iufſit. (42) lam ad ea deuoluimur, quæ in fuam gentem egit ſamarita- nus theologus. Hæc cum iudaicæ æmula eſfet perpetua, inpri- mis quoque Meſſiæ aduentu ad inuidiam prouocata eſt. Colebat tum temporis magiæ, ſiue philoſophiæ cuiusdam fanaticæ ſtu- dium, quo cum quæſtionibus curioſis variis præſertim de mali origine fraudes ad captandam multitudinem aptæ coniungeban- tur, & quod natio forſan a Chaldeæis, a quibus pars eius origi- nem (3 8) Circa medium in hoc multa defunt. (39) Dial. cum Tryph. p. 366. (40) Dial. cum Tryph. p. 234 & 235. Cf. EVSEBII comment. im Eſ. XVIII. (41) ORIGENES contra Celfum p. 293 ‧4 (42) Apol. I, p. 72. — IXE E 13 nem ducebat, dudum acceperat. Hanc itaque cum theologia Ifraelitarum, a quibus pars gentis altera exorta, commiſcebat. Cumque inter Iudæos diuini doctores, lohannes, leſus atque apoſtoli exſtarent; fanatica arte ac dolo apud ſuos id egerunt Do- ſitheus, Simon, Menander, vt etiam pro talibus haberentur. Sectatores quosdam etiam vtrique alii, Simon autem tot atque tantos ſortitus eſt, vt, ſi vera narrat Iuſtinus (43), a Samarita- nis fere cunctis, quibus pauci e gentibus accedebant, & ipſe tan- quam Deus, & Helena, quam ex lupanari in thorum adſciue- rat, tanquam prima ab ipſo intelligentia coleretur. Neque tamen hæc Samariæ corruptela tanta fuit, vt veris chriſtianis penitus careret; quorum princeps ponendus eſt Martyr, qui quantum potuit, in reprimenda ſuorum gentilium inſania laborauit, eodem loco natus, quo olim lIeſus Samaritanis ſe vt verum Meſſiam ipſe exhibuerat. () Pari fere inſania adhuc multi tum temporis religionem per- vertebant, quorum alii eandem philoſophiam orientalem, alii ri- tus iudaicos ad ſacra chriſtiana transferebant. Primo cum eccle- ſia inter ludæos naſceretur, præcipue Hieroſolymæ ad ipſum vr- bis excidium ritus moſaici in ea ſupererant. Quam vbi Hadria- nus reſtituit, pars, vt reditum in eam ſibi aperiret, eadem inſtituta cum gentibus maxime a Paulo conuerſis ſecuta eſt, nonnullis ſibi rituum patriorum abiectionem religioni ducentibus. Et horum alii commercium cum chriſtianis paulinis, ſi ita dicere licet, ne- fas ſibi ducebant, alii non; illis Iuſtinus ſpem ſalutis demit, his Vt fratribus relinquit. (44) Erant etiam inter eos, qui Chriſtum non niſi hominem eſſe iudicabant, quibus minime omnium aſſenſus eſt Martyr. (45) Deinde alii cum Chriſti doctrina philoſophiæ orientalis con- nubium tale effinxerunt, vt vel ipſum muncdi opificem ſummum & Chriſtum loco mouerent, iisque ſeriei æonum innexis alios at- que alios præponerent. Nominat luſtinus (46) Marcionitas „ Valentinianos, Baſilidianos, Saturninianos. Hos cum aliis mul- . B 3 tis, G5) àol. p.69, 9 & Dial p 349. () Iob. IV. f. (77) Dial, onin Tryph. p. 26 5-6. (45) ib p. 267. (45) ib. p. 253. 14 =X BZe tis, inter quos Docetas tacite refellit (47), prolixius proſecutus eſt voluminibus iam deperditis, quorum tamen iacturam & faci- le ferimus, & forſan ideo fecimus, quod optima ex ipfſis Irenzus, qui etiam alia ex luſtino ſumſit, ſuis libris inſeruit. Eadem de hæreticorum, quæ de fidelium coetibus, circumferebatur fama, an meliori iure, Martyr pronunciare non eſt aufus. (48) Neque tamen hi iisdem ethnicorum vexationibus erant obnoxii, non enim fama mendax, ſed veritas odium pepererat. 3) IVSTINI QCVAEDAM DE ECCLESIA VETERI. Iuſtini ætate iam numero & feruori aliarum gentium iudai- ca & ſamaritana in eecleſia cedebant. (49) Iamque res chriſtiano- rum, quos mundi animam dixit Martyr (50), tantzæ erant, vt Chriſtus cum apud alias plerasque, tum & apud (Scythiæ) gen- tes in plauſtris degentes, (Nomades) domo carentes, ac Sceni- tas (Arabes) coleretur. (51) Cuius incrementi dabimus quas- dam e noſtro rationes. Primo ſingularis Dei virtus in eo enituit, quod quo magis premeretur, eo in maius excreſceret eccleſia, iti ſimilis, quæ præciſa gemmarum feracior eſt. (52) Deinde a- or erat hoſtium tantus, vt de ipſorum ſalute laborarent, ſub duriſſimis vexationibus non ſuas, ſed ipſorum vices miſerantes. (53) Accedebat precum ardor incredibilis, quibus Deum de ethnicorum, Iudæorum, hominum denique omnium ſalute ſolicitabant (54), quem ſi imitaremur, maior foret & apud nos fidei vis, & felicior ad exteros propagatio. Denique mores integerrimi, quibus Deum & Chriſtum imitabantur, & Numinis reuerentia tanta, vt morti deorum cultum ac Chriſti exſecrationem poſtponerent. Cultui di- vino ſtudioſiſſime vacabant, cuius hæc erat ratio. Singulis die- bus mane & veſperi ad preces concurſus fiebat (5 5); at olis die olen- „7 PDial. cum Tryph. p. 363 Chriſtum aν* α Paſſum dicit. (48) Apol. I, 9629 p. 70. (49) ibid. . 83. (So) Ad Diognet. p. 497-8. (§1) Dial. cum Tryph. p. 34. (§2) Ad Diogn. p. 490 & Dial. cum Tryph. p. 337. (53) Ap. I, P. 91. (54) Dial. p. 235 & 254. (55⁵) Conſti- tutiones apoſt. II, c. 59. . — 7 ſolennior, omnibus, ſine in oppidis, fiue ruri degerent, confluen- tibus. Quantum tempus ferebat, apoſtolorum commentarii & prophetarum ſcripta legebantur. Sequebantur communes omni- um preces, oſcula, baptiſmi & euchariſtiæ celebratio. Deinde ab iis, qui volebant, præſertim a ditioribus oblationes fiebant, vnde pupillis, viduis, ægrotis, vinctis, hoſpitibus peregre pro- fectis aliisque egentibus a præpoſito ſuccurrebatur. (56) Hæc li- beralitas primus bonorum eccleſiæ fons fuit, neque vero tum omnia communia chriſtianis, quæ an vnquam fuerint, dubium fecit Mosa EMIVS. (57) Ceterum in admiratione vt veterum omni- um, ita etiam chriſtianorum quosdam nimios eſſe, vel ex eo patet, quod noſter ſapientiam & fidem etiam eorum enarrat, qui rudes voce ac barbari ne legere quidem ſciuerint. (58) Supererant tum adhuc donorum extraordinariorum reliquiæ (*), ſuccedentibus tamen iam apud plerosque ordinariis. Virtutes enim, quarum aliæ aliis in priſco fœdere ſeparatim obtigerant a ſpiritu, in Chri- ſto fubſtiterant omnes, vlterius non futuræ, niſi quantum de fuo largiebatur fidelibus. (*) (56) Apol. I, p. 33 & 99. (§7)in inſtit. hiſt. chriſt. maior. p. 10 5. (78) Apol. I, p. 9 . (*) Dial. cum Tryph. p. 315: zaαν νομaρZoo 1Jein. *a Xeres zν αGwου! agio- Aoτα α rον νvIv5ð—wGwV0 7*ονν Oοενιος. Ibid. p. 308 Iudæis exprobrat: reg u ν εαια ςνο vw Qροανατις ρHοανυςατoοο , & .ν α νς ιιoοο eXρνι dr r ναwο.υ sν 7α Yevet ανυ oντdε s* iuw*ι Mαετε Q goôzj. cf. Irenæum il, 32. edit. Maſſuet. Notamus tamen eiusmodi locis non multum nonnunquam tribui pos- ſe, cum ſæpe de apotſtolica ætate dicta ſint, vt vnus cx modo citatis annotatio Iuſtini eſt citationi apocalypſeos iohanneæ ſubiuncta. G*) Dial. eum Tryph. p. 314 — ſeptem Spiritus ſeu dona in Chriſto requie- ville dicuntur ex leſ. XI, 2, quod noſter interpretatur zonrssze enr ur sges zo1εdaνα. rνο KHιεινι α sαςι ιοαο° ä(indaico) zoατι rο rααο ꝰgsdos 6nτας εα. e be, cumque prophetarum ſuam quisque virtuten haberent, vt Salomo rveννα²Hnlι νιöſο, Daniel osοαειυ α οο Moſes XοRαιοοιWα I LElias Co- Bav, leiaias pwogsos; Chriſtus omnes ſunul complexus eſt, ita, vt in eo ſub- ſiſterent, vlterius non futuræ. Origenes c. Celſum VII, p. 114: oeeste de 7o⸗ &ονο εοαuaντW⅓ εαν oραι roονρ Iyzoν αιαοααα Mer⁹α d ree* cνοαπα.ν αιοι rslov,, sdeenzο „Vs'sooν J sXæτνo. IIX8 noe vi, sre õäl 7 ννNs α Xονιοο ντ—s o oναναnρουd85—. nenαααοααι⁰υàαι — 16 ⏑ * MEMORABILIA DOGMATICA. I1) DE PRINCIPIO COGNOSCENPDI. Tam diuina tamque conſentientia hominum diuerſiſſimorum effata in ſcripturis deprehendit Iuſtinus, vt non, niſi dono diui- nitus in viros ſanctos profecto, putauerit prolata. Qui cum ſe Spiritus operationi puros præſtarent, diuinum e coelo deſcendens plectrum iis quaſi inſtrumento muſico vſum eſſe (59), vnde etiam ſolis precibus, accedente Dei gratia, intelligantur. (60) Fabulam vero de theopneuſtia LXX interpretum cum patribus græcis ple- risque communem, at magis corruptam habet, cum illos ab He- rode rege Ptolemæo miſſos aſſerat. (61) Libros eccleſiaſticos ve- teris teſtamenti ſcripturis non admiſcuit. E nouo in citandis IV euangeliis, quzæ vvνανναοοις ταν α☛οασ⁵ dicit (62), to- tus eſt, e quibus, niſi me omnia fallunt, theologiam ſuam fere omnem hauſit. Epiſtolas Pauli nouit forſan ex relationibus aliorum, ipſe non triuit. Acta & epiſtolas catholicas tacet. Du- bium, an tum iam vulgatæ apud omnes epiſtolæ fuerint, cum in cœtibus ſola euangelia lecta commemoret. Poſt hæc apertiſ- fime citat apocalypſin Iohannis (63), quod mirum quibusdam videbitur. Citationes ex verſione LXX ſepe paulo diſcrepant ab ea, vt nunc eſt, præeter eas, quæ ex pſalmis fiunt. Hos enim cum memoriter ſcirent veteres, nulli nec ORIGENI nec HIERONYMo aliqua in iis immutatio ſucceſſit. Ex veteri teſta- mento IV loca ludæorum fraudibus eraſa conqueſtus eſt, primum . EX (579) Ad Græc. coh. p. 9. (60) vide ſupra p. 8. (61) Coh. ad Græc. p- 13 & 14; Apol. I, p. 72. (62) Apol. I, p. 98. Yeνοοναaςι. ν.h erosNXοοâ Hνuveαναυsναττα α½αααι sναννιαα ibid. p. 75. de euangeliſtis, e quibus plurima vbique citat: &οαιοσναew ατ rα rs rν h gos uu Ingoν Xosοο.. Cur commentarios apoſtolorum dixerit, patet ex Irenæo: „Ita Matthæus in Hebræis ipſorum lingua ſeripturam edidit euangelii, cum Pe- „trus & Paulus Romæ euangelizarent, & fundarent eccleſiam. Poſt vero horum „exceſſum, Marcus diſcipulus & interpres Petri, & ipſe, quæ a Petro annun- „cCiata erant, perſeripta nobis tradidit. Et Lucas autem ſectator Pauli, quod „ ab illo prædicabatur euangelium, in libro condidit. Poſtea & Iohannes di- „ ſeipulus Domini, qui & ſaupra pectus eius recumbebat, & ipſe edidit euan- „gelium Epheſi Aſiæ commorans. — — 0°⏑ 2* 19 ex Eſdra (63), alterum ex Ier. XI, 19, qui tamen hodie exſtat, tertium itidem ex leremia (64), & quartum denique ex Pſ. XIV, 10 (65), quos nodos criticis ſecandos relinquimus. Etiam Chriſti quædam in ſcripturis non exſtantia exhibet dicta (66) ac facta. (67) 2) DE Dro. Definitio Dei apud Iuſtinum hæc eſt. To zανα α αιασιααα οaανυαωuιſαωι α zXα,; α †ο ν ν ταοα Tο α Roο aαο, Tονντισ o⸗ C Sαν (63) Nimis longus eſt locus, quam vt exhiberi queat. GRABIVS a chriſtiano tanquam ſcholion, TIRLBIVS fraude additum cenſuit. Prior ſententia eo vitio laborat, quod non ſit Eſdræ locus, cni hic cohæreat. (64) Verba ſunt: Eavn ο Kupios Osos oαν Iooοανυο rοαν vsnναροονι αντοο.Tr—ν sne- uncννν sο νι αομαο, α ο¹⁄‧˙‧aO—R ο αντυυσ æνρννοονινοο ονιοοαο τ ατπρροα avrev Badem verba ſub Iciaiæ, Ieremiæ ac prophetæ cuiusdam nomine ex- hibet I RENAEVS. GRAEBIVS ad eius I. III, c. 23 putauit, Petrum 2 ep. IV, 6 ad liæe verba reſpexiſſe. At cur Iudæi obſeurioca de Chriſto ſuſtule- rint, clariora non? Quare nos cum MASSVETO ad IREN. I, III, c. 20 veremur, vt Iuſtino primum, ac deinde Irenæo fucum fecerit apocrypha quæpiam oriptura. (6*½) Hic exſtitifſe dicit: &ι aννοαοςι sſεοαιευαειν αα ο Tο EMοο conſentientibus Tertulliano, Gregorio M. Leone, Ambroſio, Auguſtino, Arnobio, Caſſio- doro ac Venontio Fortunato; at facilis & hic Iudæorum defenfio. (66) Dial. p. 267. Er da α vkses ne†ταeο ey rovra οε ααα. Ap. I, p. 253: Eoovrot oiwνανα ι Aooορρρ,, quod forſan Pauli eit 2 Cor. II, 18 & 19. (67) Dial. cum Tryph. p. 304 de natiuitate Chriſti: eneidy Ivon ove sipe er ri ⅜ gen 7ο zοαται νοει, ν πα„οουr; 1ον νbàN“οννρ v ταα τιατς „ννeʃrd v⅔— ν . Jo=- 7es oe το Aggwaαo us αοανο sgo rο Xossο. ibid. p. 316 de opificio Chriſti: rex- rorine Sovροα ααοιαιυιτο, e en αοοαον, ροτσονιι ννα., ibid. p. 31 5. de baptiſmo Ieſu narrat, cum in vndain deſcenderet, ignem accenſum etle in Iordane. TIRL- BIVS ad hunc locum memorat, in prædicatione Pauli & Ebionitarum euan- elio eandem exſtitiſſe traditionem, cuius in locis ſcripturæ de baptiſmo ignis vſus eſſe poſſet. Deinde ſæpius repetit IVSTINVS, vocem de cælo fuiſſe: tοααοσ ν, ναοvFJ᷑7αρρονοειwνο, in quo conſentientes Clementem Alex. Methodium, Lactantium, & Auguſtinum, qui de conſenſu Euang. II, 14 in codicibus quibusdam Lucæ ita exſtitiſſe ſeribit, quod adhuedum in cantabri- gienſi quodam eſt. Euangelium Ebionitarum apud Epiphanium h. XXX, §. 13: zt Ocov syevsro ex roν νεDν⁹vν evονυοσ; gHννουυυ [ vios eαναοανατοο e o. sα. nαοα α Tτα οαν, SvHα üsο srρα*ν.ρnν. . Deſeriptionem formæ crusis vide apud Martyrem ipſum Oial. p. 318. 18 ☛ ◻ ZBeE & Seoc. (68) Vnitatem Dei probat verſu Homeri: Oux α ν roνουααα „ c ιιαινο ερυ. Nomine, quod rebus multis ac variis ob diſcretionem imponitur, Deus caret, cum nec alius ei daret, nee ipſe tanquam vnus & exiſtentiæ fons- (70) Quare 7o IIarno, Oοασ,, Krizn, Kociog, AsαWoaοτορο ,; non ſunt nomina; ſed allocutiones a beneficiis atque operibus petitꝰ. To Ozοα οοαανRοσο“1 νν ν,,kb-& eσν, α„Wα 7 ραοτιπς duvnyntoν sαντισ Tρ νσνσρτ——d o*νοροϑàνοdoονα. (71) Eadem hæc fere ſunt cum theſi: Deus non, niſi ſub notione cauſaæ innotuit. . Deinde ſingularia ſunt Iuſtini de inniſibilitate Dei (72), cum ineffabilem vniuerſitatis huius patrem ac dominum, cui gρννον doë*ειαν α αιοσ tribuit (73), loco eodem conſiſtere dicit, vnde virtute inenarrabili, non oculis & auribus, cognoſcat omnia, immobilis plane, nec vllo loco, nec toto vniuerſo comprehenſibi- lis. Quare nulli vnquam vel conſpiciendum vel alloquendum ſe ræbuerit, niſi quidem auctorem vniuerſi relictis fupercœleſtibus omnibus in pufilla terræ parte exhibitum credere velimus. (74) Quare eum toties in priſco foedere Deus apparuiſſe legitur, debuit fuiſſe Ogog τεορ rοντα τοαναιäοτπσιαιαιιοςεαο ασαds ι½ νày (*); quod dicta fcripturæ apertiſſima probant, vt Gen. XIX, 23 — 5, Pſalm. CXIX, 1, Pſalm. XLIV, 7 & 8 (75), Exod. III, Ioſj. V, 13, Gen. I, 26 &c. Vnde minime ſihi conſtabit vetus teſtamentum, niſi filum Dei ibi ſæpiſſime inueneris, de quo plura Martyr, quæ iam diſtinctius exponemus: D) Filius Dei eſt proprie talic. ο οονοσαοια, (ιαιρ) oορσ (76) aνντον †οο τσ Oοα (77) 2α αο rraXXερ. (78 Oo xolvαια6 ανaο o, αοαον εοαορς νο Oοοπαι½α — ſed αα ταραα 1 τιο õäõ (79) B II) 68) Bial. p. 220. (69) Ad. Gr. p. 17. (70) ibid, p. 19. (71) Apol-l. . 44. (72) Dial. p. 356-7 & 243. (73) Abpol, I, p. 5. (74) Dial. 283 & 357. —9 Cum his, quæ nos de filio Dei diſſerimus, conferantur es, quæ doctiſſimus Semlerus habet in der biftoriſeben Einleitung 2 Abſebnitt i Abth. 4 Hauptſt. F. 55 & 56 quæ tomo II der baumgartenſeben Unterſuchung theologiſeber Strei- tigheiten præmiffa eſt. (75) Dial. p. 276-7. (76) Apol. I, p. 44 & 68. (77) ib. p. 66. (78) ib. p. 96⸗ (97) ibid. p. 97. ☛ O◻ B. 19 I) a Deo genitut, eſt enim oαιeνα or α Toο Wαo PevHαα (80), qui aοXα 7 65° τα☛οσιον τα☚ Xαet⸗rαατνον Yαρρναα Ju- v ν°ννι Tοαναι α ααντονν Xνιν (81) IID ab eoque non ſolo nomine, ſed numero diſtinttuc. Nam æ ervvραιαιοον †οονο αραροανατιοο οαεια ρονεο. At filius non eſt virtus a Patre non diſtincta, quam pro lubitu vel emittat, vel retrahat, vt ſol radios. Siquidem dwνσν0ι'aανττ νNνα τ Tον ον Ocog, ovoααι μιονο* õ α Mν X„. 6 000α ρο* 7 eσ. Nata à Patre ov zxaza anroνονν, α õü ααασος οοσιαασ σ0ραι τ α raανe L οαυNDböe ra Tαν‿οια ο ατα W, & a τρ° Ta . Ita ſcilicet ortus a patre filius eſt, vt lumen a lumine accenditur. (82) lIam ſi filius a Patre, at non imminuta eius eſſentia, natus eſt, omnino eandem cum ipſo ha- bere eſſentiam fſupponitur. Minime omnium inter creaturas fi- lium retulit luſtinus, quis enim eas a diſſectione eſſentiæ diuinzæ deriuabit, quem errorem vt admiſſu facilem remouef noſter, ſtante hypotheſi, quam fouet, de materiæ præexiſtentia? (*) IV) præexiſtit ante omnes creaturas. Dicitur oνονεναρσ 7 ροτσ⁰ 70 ο°σ οτνο Yεανοννν 7οο εο° (83), εραρνα τοο νιιοο αυον 00ν τααρiuαuοο ν (84), 7τπιο ονσιιοςιοονοιν°Oαοςρον (85)2 7τ ο ανιον TW “ν 7σαα‿αναατο0 ονιπq α τας — αι αραον τοο ταανον rταο τοο.⁰ Aaαρο ’ο το¾ Oeo Y*νν‿νο (86), õ iog roν οπτον τ0ον M„ονεαος ν. (87) Et cum Iuſtinus Ex. III, quo ſi vllibi, notio æternitatis philoſophica exſtat, de filio explicet; eius theologia ſibi ipſi parum conſtat, niſi æternum ſtatuerit fi- lium, quamuis Pl. II, 7 ipſi non ſit, niſi vaticinium de baptiſmo Chriſti. (88) HH . C 2 V 2 (80) Dial. p. 285. (81) ibid. 284. (82) ib. 358 & 284. (*) Mouit nos hæc potiffimum ratio, vt Iuſtino paulo ſaniorem de filio Dei ſen- tentiam tribueremus. Etiam Bullus ſect. 2 defenſ. fid. nic. c. 4, §. 4 hie ο⁵οoνοννσ innenire ſibi viſus eſt. „ . (83) Apol. I, p. 66. (84) ibid. p. 309. (85) Dial. p. 276. (86) ibid. a85. (87) ib. p. 267. (388) ib. p. 316. 20 ZX O E V) Natus eſt ex virtute ac voluntate Patris. Anro Toοο τ——αασιοα e- Anα, οοο αα α ουνιν7αοαανον αονρ. A° α Tνατεποπωι õõ „αrnohnr Tν en uν αορ τ ποποαννου, ααA οον τπσο ροoναν α πü ο R.eν- ev, oνας Mοαππτπυm6οον αρνιααν S ον race J*νονν, &„ Trον auvroν μοααννρ (89) Tiog æ7ο †οο ταατιο6α JNoræ u 2τ SoνXä αανν Qeöö 7οορ„0ρο. (90) . VI) Etiam ex voluntate Patris Deus eſt. Xiορ αατα SoM rny ααοοας αο εαο ο ο.μ, dαντι „αν νπWο enr 106 unnεαραα Tn τοσω αντο. (91) Nodus antiquitati inexplicabilis fuit locus Prou. VIII, 22: Kocio EKTIZE , quem Athanaſius magis diſſe- cuit, quam ſoluit, ατιασ½ per απισαιπο interpretatus. Etiam noſter hic lapſus eſt (92), vnde Tryphon coram ipſo de Chriſto impune: oνσας ανπο Ocοα (93) Nos, patentibus hebræis, hic in portu nauigamus. Ceterum th. V & VI nos Iuſtinum ma- gis improuide egiſſe cenſemus, & quod typum ſalutaris doctrinꝰe non plene perſpexiſſet, quam quod ſententiæ, quæ poſtea Arii fuit, patronus eſſet. Non enim cum hoc filium in creaturas re- tulit, ſed in determinando modo generationis a patre nimis au- dax fuit. VII) Filius ſolus Patrem plene cognoſcit atque exhaurit & eint inui ſibilia recludit. (*) Matth. XI, 27. AνMοα N α„“νς4ο α õ ον α Pν α, αα ασοσαισ½ õü Filius eſt ορνςα οαα (95), xuvbtοα, GSaotXανρρ rι doë, quippe in quo omnia Patris vt in ſpe- culo reſplendent atque cernuntur, inprimis tria attributa prima- ria a) potentia, eſt enim Juvaæug Oeo, ν°ος aασιι αια v cο, XαιυαααWτιπρ 7N duva ueορ, b) intelleſtus, dicitur enim gο;= α Prou. VIII & νραοι (*) Cc) voluntas, eſt nempe VIII) (89) Dial. p. 284. (90) ibid. p, 327. (91) ibid. p. 357. (92) ib. p 384. (9³) ib. p. 287. . „ *) Præclare Irenæus: Inuiſibile Filii, Pater; viſibile autem Patris, Filius. Idem alius cuiusdam hiæc laudat: Ipſum immenſum Patrem in Filio menſuratum: menſura enim Patris Filius, quoniam E& capit eum. (94) Apol. 1, p. 95. (95) Dial. p. 284. (**) Ad Diogn. p. 49 8. X O rn⅓$⁸G 21 VIII) Conſfilii ac voluntatis Dei miniſter. (*) Ty voο τοποο Tco* εMοον αM„ςυ ꝗ (SGovα) (96), ſiue α—0ν rosασ ενεααοις νπυοαο ν (9 7), 4SHι „να G6oοννπMnας αορε „ο. ( τοο„“ο Cf. th. VII.) „ IX) Quatenus vero ſapientia Dei eſt, eiusque voluntatem homini- bus exponit, nomen gerit ſingulare vov ADFPOT, quod vno verbo lati- ne reddi nequit, cum vtrumque complectatur rationem, eſt enim, quod ſequitur vovνναρ (98), & verbum, quia eius ſynonymon eſt avon. (99) Duo tamen hi ſignificatus in vnum coincidunt, nam ratione concipit animus, quæ verbis ſignificat. X) Ad filium itaque omnis reuelatio Dei extra ipſum referenda eſt. Etenim a) per Aορ Deus primum cogitauit ſecum condere mundum, quod dæmones ad Mineruam transferentes eam αρn esοονροο fe- cerunt. (100) Porro voορνο eſt α ραο οον ανοτνο.. Prou. VIII. (1) &' ipſi conſilium de noſtra Jalute communicauit (2), wνονοσις αα xa αισααιον νo, ir eosvdοαορσανο oοναο â αο ταααιοϑâ.ä. β) per inſum, tanquam niovνονn vα τισν τσο Mν, omnia creauit, exorna- uit & adhuc conſeruat. (3) Aovνοoορ ineſt omnibus, quem Deus ναναυ esib TααιτHςραdαα Tν*αροοο (4). EAσπονεαααν7αρα ανοια 7‿oνσι TονM½0οσv. (5) Inſignis vero eſt different'a, an alicui modo ſemen logi & quædam quaſi particula (oροοoοwααντιον XαανRο α bog) obtigerit, an totus. Er οον α ε σοιο Tiνονς οο A FEn & xaτα ννoνvvnn6ν οραιν, αοειειο αντοο ιαμ Xααοαν r α enνοαα Aeαοοννινι ναας αννουιςσ ννο. Philoſophis, legislatoribus aliis- que antiquitatis luminibus prius obtigerat. Oασ τια αος ddοοι ρρανι , H o doSnde ..h s ς eeàου e ecotας ioννα αατπς. Erecν 9 τοανταν αα Tο 0οο° WMοο ο, ε ε XOε,, vαυ evaανυυουH αοτο Wον ů αον. At inli- gnis eſt noſtræ religionis eminentia, Xοννιο ⁸H1ο ε “0ον To OαανινDα αuauαι X ον☛⅝Noνρvt αι νο,, α „οο+d, a . C 3 ) (*) Ad Diogn. p. 493. (**) Hæc expreſſio, licet noſtræ theſeos non ſit, antiquis tamen familiariſſima fuit, nee ſtatim exorto Ario omiſſa. (96) Dial. p. 264. (97) ibid p. 279. (98) Apol.I, p. I8. (99) Coh. ad Gr. p. 16. (100) Apol. I, p. 97. (1) Dial. p. 359. (2) ad Diogn. p 49⁹. 3) Apol. II., p. 44 ad Diogn. p. 498 (4) Ad Diogn. p. 498 (5) Totam de Logo mentem Iuſt. vide Apol. II p. 46, 472 5I. 22 „r 9₰ rX ) in v. teſt. variir formir ſe conſpitiendum præbuit, angeli, ho- minis, e" vooaâ* (6), principis militiæ &c. Omnes enim, quæ sarrantur apparitiones, ad ipſum ſunt referendæ. Deinde volun- tatem Dei hominibus expoſuit (7) primo per prophetas, denique per ſe ipſum, hominem factum. (*) e) Idem olim mundum inno- vabit. Ouæog eα, α oντοον oονααμο αν απ α αM“ς αυ. vovoev. Ovrosg eνb ey Ieoouvoανν ααορνανοο OασοXαG unnWρν εουρ. Spiritum ſanktum, quem diuinos vates in ſeptem ſpiritus ſeu dona partiri aſſerit, etiam quodammodo a Platone agnitum pu- tauit Iuſtinus, cum virtutem neque naturæ neque doctrinæ benefi- cio, ſed diuino muneri adſcribat. (8) Reliqua vide ſupra p. 15. (**) Quamuis non ſit, niſi vnus Deus, tamen tres ſunt ex mente Martyris, qui a chriſtianis coluntur, Pater, Filius & Spiritus ſanctus. (9) Tor nναοοιι οο ι rο νντο ρανορνι — Inovv XG1b- — iov aντον rο ovc Oeou — ey Jevreα Xον1 ο Te, τ⅜οονnna„Mμaα τ τ ονρτον αν rραταπ rαα — kαα XοRοντιιιν( 10) Miram de hoc dogmate ſortem expertus eſt noſter, cum enim ſint, qui, eum arianiſmi poſtulantes, hoc dogma ei plane denegent; alii id ab ipſo effictum & primo inter chriſtianos ſparſum dixe- runt. (11) De vtraque calumnia ex allatis iudicent lectores, nam clariora non habet. Neque enim tria Platonis principia (12), Deum, (6) Dial. p. 357. (7) Apol. II, p. 48. (*) Ob has de logo theſes Iuſtinus a multis accuſatus eſt, maxime etiam a Loa- chimo Iuſto RAUIO in diatribe de philoſophia Iuſtini & Athenagoræ, quæ quam exigui ſit pretii, videbunt, qui inſpicient. Literatos enim noſtros laudare, non eſt antiquitatis theologos vel legere, vel eorum acumen, quod in Gra- eis ſæpe ſummum eſt, capere. Nos vero de hac queæſtione aliter ſentimus, primum enim operationes Dei, quas nos gratiam vocamus, apud gentes non ſunt nullæ Rom. I. cf. Semmlers Einleitung in die dogmatiſebe Gottesgelebrtheit vor dem erſten Theil der baumg. Glaubenslehre 5a-s. deinde logo expreſſe Iohji. I, 9 alluminatio omnium hominum tribuitur. Certe apud Græcos fuiſſe ſtatum quendam in euangelium præparatorium, & antiquorum multi ſtatuerunt, & res ipſa docet. . (8) Coh. ad Gr. p. 31. (9) Apol. II, p. 56. Vexatus eſt hic locus, cum poſt ſilium νρ„EXοο ςοτο ο ähäinet Iuſtinus, de quo vide celeberrimi Semleri dogma- ziſehen Innhalt der Schriften der ælteſten Rechisglaubigen p. 47. (10) Apol. „» PD. 60. (11) Cf, Kidders Erweis, daſi Ieſus der Meſſias ſeye, p. 8S76. (12) Coh. ad Gr. p. 7. O◻ 2¾ Deum, mundi opificem, materiam, & ideam eορ, huc tra- xit, quæ in materiæ locum æn 2cοπ½0ο7 X, quam alibi Plato vt quartum addidit, ſubſtituta, facile ad trinitatem rapi potuiſ- ſent. 3) PpE MVNDO, ANGELIS, HOMINE. Mundum ex materia informi (& aαοοαιο ο (13), quam forſan Deus antea ex nihilo creauerat (14), cum æternus non ſit (15), eumque hominum cauſa condidit Deus. Angelis cibum, at a noſtro plane diuerſum tribuit Iuſtinus ex Pſ. LXXVIII, 25. De dæmonibus vero multo magis ingenio indulſit. Princeps ipſorum diabolus, ſerpens, leo rugiens, inpri- mis ſatanas (*) dictus eſt. Condito autem mundo Deus cum ter- rena & ſidera ad frugum prouentum & temporum viciſſitudines condita hominibus ſubieciſſet; angelis hominum ipſorum, rerum- que, quæ ſub cœlo ſunt, cura ceſſit. At hi amore victi mulie- rum dæmones procrearunt, & hominum genus reliquum magiæ, fuppliciorum aliorumque terriculamentorum fraudib us fibi ſubie- cere. lIamque ipſi concupiſcentiarum ſerui effecti, victimarum, ſuffimentorum atque libaminum indiguerunt. Unde inter mor- tales cædes, bella, adulteria, libidines & mala denique omnia ſecuta ſunt, quod idololatriæ ac poetarum commentis originem dedit. (16) C*ã] Supponuntur hic corpora angelorum ac dæmonum. Etiam obſeſſos õä ſuo tempore exſtitiſſe do- cuit Iuſtinus (17), nomine Chriſti, non vero incantationibus neque aliis vel Iudæorum vel ethnicorum artibus liberatos. Homi- (13) Apol. I, p. §8. (14) Certe homines ovz orraæs eréatos eſſe dicit. (15) Dial. p. 223. () Deriuat noſter hoc nomen ab Hebr. A TAN sααι* & NANWMs, parum huius linguæ peritus. (16) Apol. II, p. 44 & I, p. ygc. (*) Mire in hoc commentum conſenſere vVeteres Irenæus; Athenagoras; Cle- mens Alexandrinus, Tertullianus, Lactantius, alii. Origo erroris Gen. VI, 4, vbi LXX interpretes angelos habent. Etiam Ioſephus eum fouit Ant. Iud. 1. 1, c. 4. Loca Patrum exhibet Petauius Dogm, theol. T. III, Libr. de angelis (17) Apol. II, p. 45, & Dial. p. 311. 24 X . Ee Hominibus ad imaginem Dei conditis ideæ de honeſto ac turpi (Oννστνuoο eν+ονοι) naturales ſunt, e ανσασταπ r αο0 ανdρρονυοιε ο uονοειοοτνι „ο . ντοεο£ο (18), qu' tamen animo ab impuro ſpi- ritu repleto malisque moribus deprauato amitti, vel potius ex- tingui & inhiberi queunt. (19) Porro homines primum intelle- ctu præditi, ad veritatem ac bonum amplectendum apti (20) & libertate perfectiſſima inſtructi (21) erant. Ideo ſua, non Dei culpa, mali effecti. (22) Ipfum autem malum dæmones Logo con- trarii, ννωαιο XααNπoονντις rny e zααναια αH αν ννννιι, mundo intulerunt. (23) Præcipue ferpens peccati adamitici auctor ex- ſtitit, nam ααριοωτιαι Tε νο 6ανανιατον τι Wα Tοον οσοαρ νπWονι, αανανα T ααι ααπιονν äας⅝ον Wονοvoονονονοε. 4) DE CHRISToO. Oetonomiæ vox Græcis frequentifſſima, qua notarunt, quꝰꝶ ad naturam Chriſti humanam pertinebant, vt theologiæ voca- bulo, quæ ad diuinam (24 „ iam apud lIuſtinum occurrit. (*) ITeſum eſſe Meſſiam, vaticiniis, quibus etiam nos, quamuis ſæepe aliena admiſcuerit, probauit, quꝰæ longum eſſet hic inſerere. De oficii mediatorii fundtionibus fere, vt nos. Eſt enim ei Chriſtus &αονπρν uια εροσ (24), alüs locis etiam οαασαπ6. De ſatisfaétione docet, Verbum noſtra cauſa hominem eſſe factum, vt perpeſſionum noſtrarum particeps medicinam nobis faceret. (25) Legem ſeruauit, vt oeconomiam ſecundum volun- tatem Patris ſibi iniunctam perficeret. (26) Expiatio fit fide per ſanguinem Chriſti & mortem eius (27), qui homo factus eſt ρο Tον τασεοοντσον ανοςιαιωνινο α εα 2αααπιπ½υρσςαααα ααοναονον (28) De (18) Apol. II, p. 52. (19) Dial. p. 320. (20) Apol. I, Pp. 71. *RG Dial. p. 316. (22) ibid. p. 370. (23) Apol. I, p. 18. (24) Petau. dogm. theol. t. V, I. II, c. I. . (*) Xgis οααρε 7 α οον νεοον Aρd ε* νρααρ õ rααα— vey, lve Juos ves osαοοααατατπ1S oνναοονvvοονστ— αστν ”is e soaαοαοιιορι Ts& oνα ν⁸ες οαανοαοασ αοH ⁶½ ααναςατ ιοαται οονναπäρ. (24) Dial. p. 2 5I. (25) Apol. I, p. 51. (26) Dial. p 191⸗-2. (27) ibid. 229. (28) Apol. I, p. 82. 1 l; d 1. —6. X O =E 25 De regno Chriſti ſingularia quædam ex Iuſtino huc transſcri- bemus. . 1) Durabit, donec dæmones pereutiat, & omnes præuiſi eredant, & eo vsque ſuſpenditur iudicium. (29) 2) Omnia regna gentium olim complectetur. Ita enim Tryphonem loquentem fecit Martyr: Ori — Xιορσ ραπουσαισ.οατι doαασ αααν τραιιια Xαομ ααοιονοαν 7α SaιM„ ρνν t ντον τπαν c Ampesde, rag BagiX„οhας aντσι οτοννουν Wsρ — adαιαei- T. (30) 3) Gens iudaica reſtituetur in integrum & ad Chriſtum colligetur, re- Kaurata Hieroſolyma. Iuſtinus enim Tryphoni quærenti ait ex fua aliorumque multorum ſententia, quamuis eſſe dicat, qui hic diſſentiant (31): οοοοννποα α οον ρονοανπα 2a νοννιοραιπε αα Tο Xααο ιαν, αα νασοοοννα αοανTτr Xασαρ Aααͤ roτι τατυαορπιατς τα ——ρ 7τοαστοιιτι%ι οι αατο το Ee- Tcροονρεον, nοασ τασων 7 ρονπ‿νιρο απονεοο n— Aheiv ν rον . XOτον. 4) Inprimis Hieroſolijmæ fideles cum Chriſto mille annos regnabunt, teſte apocalypſi, leſaia & Ezechiele. (32) IIæe inwαι ανρrτιι,. o ν Loνανρρ, S1οσ T†ιαον αασπτοαιο„τπον Xσι0°ν er ν οα Xαυο Yεο—/ε aUνιισας RT— oinραανν Teovoα„ οονρς αα ραπριποXαο ri- εονοααανοαα 7οιαπιιουοσ α ρααι Tααναι r *τααaυαöν α αρα Aoτ Oανι,,. αιοιοοιν ανααααοι7αεραροορυh. αυ d.ουμνο 5) Neque tamen ſacrificia alia tum Deo offerentur, niſi ſpiritualia lau- dum & gratiarum actionum. (33) 6) Denique ſequetur vniuerſalis reſurretdtio. Pauca adiiciemus hic de ſtatibus Chriſti. Aduentus eius du- plex eſt, alter, quo τατοασ τιαοα. αα ονιο Xα ααιιο α. ααανιν vo& ννναιοο.. (34) Naturam humanam ex conſilio Patris induit, natus ex virgine, at non arbeνοαο Hααaντι ,, α½α„ ee era woνvuov vog. Etiam ex OeXναπος Oραοο " ρwονvv—wvvα (35) ſangui- nem Chriſti deriuat Martyr. Tentationem eius per ſatanam cum . ea; (29) Dial. p. 25r. (30) ibid. 258. (31) ibid. p. 306. (32) ibid. p. 307. 83. (33) ib. p. 346. (34) ib. p. 336. (35) ib. P- 286 & 274. 26 X O Z££ ea, quam Adamus fuſtinuit, bene confert (36), miracula magiæ adſcripta conqueritur. Inprimis etiam vrget, dubio procul con- tra Docetas, eum vere puerum factum ac paſſum eſſe. Alter ad- ventus glorioſus futurus eſt, quem præibit Elias, vt primum in huius ſpiritu lohannes. (37) Tum etiam aderit antichriſtus. Xer- 5ο αα. odανα ο Tοιαν οοσοσο ααπι τoοα τι T α☚οαα— αιασ ααεοςροιονποα1α ιι Tον isο* E&aπM Xαα.ρid,, Wn.. r Yn νο=. α T οονποασπι αιας uαασ rοονα Xiανιοινς (3 8) 5) DE GRATIXAX APPLICATRICE AC MEDIIS SALVTIS. De gratia applicatrice pauca ſunt luſtini memorabilia, forſan ob hanc rationem, quod Paulus ipſi familiaris non fuit. Natu- ram & gratiam, vt ſolent philoſophi, non bene diſtinxiſſe videtur; vnde a nonnullis naturaliſmi ſubtiliſſimi poſtulatus eſt. Gratiæ tamen Dei plurimum tribuit, per quam ſordida omnia depoſui- mus. Ipſe etiam vires nobis confert. To uo αι Tnν αN Teve- Sat, oN αισν n rο α s.aνιωπονρν/να αι ι0οαιαι αειαυ αιαοοα ονατ toον%οναπο XονMανον νρνουναοον ιανιιτιαασαινα. 39) Iuſtificamur ex ipſius mente per fidem, quamuis etiam operibus- non parum tribuat. De vnione cum Deo & animi' quiete locus inſignis eſt hic (40): Erihunta a‿οαα½οσπσ eιοςα PuNn αιαινσιοσι νατα. LIe - Aue/αα rατιρ Tοο T ρ„ννMον ανααπσςσ ̈ι rmr1o eH6οααο—-, Aερ— Xsrau r ρος Tον rοναοααια rnv. Ae .αρ a ονινι αα ααι ν anre, oUει ι☚ασαπααορ εα. Inprimis etiam tolerantiæ principium habuit Iuſtinus, non enim modo chriſtianis, qui iudaica dogmata retinuerant, ſpem ſalutis reliquit, ſed aperte chriſtianos neminem perſequi profeſſus eſt. Hucc, va, endeν icosc o εν, Lnde σαϋν4 αnhρενα⅜αο ναμι ☛ Fenvcερανοα τ αοοaν ν α dρh. (4,1) “ De mediis ſalutir. Scripturam intelligere gratiæ diuinæ ac ſedularum precum eſt. (42) . Lex (37) Dial. p. 268.. (38) ibidi p. 336. (39) Apol I, p. 58 (40) Ser- mo ad Grac. p. 40. (41) Apol. I, P. 70. (42) Dial: p. 280 &22.2 NeE . 27 Lex cteremonialiv propter animi iſraelitici duritiem eiusque procliuitatem ad idololatriam data eſt. Omnia a Moſe ordinata typi, ſymbola ac denunciationes fuere eorum, quæ Chriſto, iis- que euentura erant, quorum fides in ipſum præuidebatur, & qu ipſe geſturus erat. Notandum etiam, Chriſtum luſtino au- dire nouum legislatorem (42), & alio loco dicit: eum legem æter- nam & nouum teſtamentum vniuerſo mundo prodiiſſe. (43) De Jacramentis (myſteriis) inſignia luſtinus habet, que hic breuibus exponemus. 1) De baptiſmo. Quibus de veritate doctrinæ chriſtianæ perſua- ſum fuerit, vt vitam ei conformem ſe acturos polliceantur, a Deo peccatorum veniam petere docentur, eccleſia precum ac leiunio- rum ipſis addita ſocia. Deinde ad aquam adducti, nomine ον IIaρο0ορ T ον οα τα αασαοα Oeο Tο ρααπι0α ον Inoοα Xiεοο ααοeευ᷑ναοσ A‿ρροον baptizantur. Cuius inſtituti ratio eſt, ne filii neceſſitatis & ignorantiæ permaneamus, ſed delectus & ſcientiæ fiamus, ac remiſſionem ante commiſſorum peccatorum conſequamur. Vocatur vero lauacrum hoc illuminatio, Ooτ⁰ Kσ, σιCραοτι Hονv αιαονισιν τ αοναται μααινυυ ντ. (44) II- luminatus ſeu baptizatus ad fratres adduci ſolitus eſt, & ad pre- cum ſocietatem cum pro ipſo, tum pro hominibus omnibus fu- ſarum peruenit. Ipſe vero baptiſmus circumciſio ſpiritualis eſt, per Dei miſericordiam accepta (45), cuius iudaica typus erat. II) De euchariſtia quædam, vt eo clarius mens Iuſtini pꝓpateat, diſtinguemus. H a) Nomen. Euchariſtiæ voce luſtinus cum preces, quibus facra coena conſecrabatur, tum etiam ipſum alimentum, quod ſumeba- tur, intelligit. Prius patet ex his verbis: ι τοοναα eXνα οαςααι uτ‿ρ †ον ααυυ nWαυͥnhαααο τ τιον 7ται+ αααιο τ%ο„ον οοι,, ν τντσι Aeααν τ νς τος νααας ααa zαιωιρνiαρν &. b) Conſecratio. Iuſtini æuo a ſimplicitate apoſtolica iam paulo diſcedebatur, cum conſecratio (47), quæ olim non, niſi D 2 ora- (42) Dial. p. 292. (43) ibid. p. 231 & 261. (44 Apol. I, p. 93 & 94. (45) Dial p. 261. (46) ib. p. 260. (47) Mos apoſtolorum fuit, vt ad ipfam Jolumm odo orationem (dominicam) oblationis boſtiam conſecrarent. Gregorii M. 28 ZX α⁵ itiſſe videtur, iam in longas preces verſa ſacramentum reſpiciebant, ex tempore a ſacerdote & alta quidem voce factee. Quibus finitis populus oratione dominica conſt eſſet, quæ nec omnes IIoocρα⅜ρανν αα τεοορερ (epiſcopo vel presby- tero) T0ο* αWιο αοντ+ς, α τοτονo οαο ο ο αιαααααατπασ ανυ l Joav ν απιυts/r Mον, α rοο νονατſισ rov Inoo, ατ το ον TIeνααπος 7ο ι1ο ο, αDv AWοριοα α eνουαπναπα ν‿ρ voο οααταυùOI Tοονατονταισααντοο α, τοπ αιιι πυν². reMàεαοαντος1ας αααας ομα “ „νμNNαμιν., οας ταεο Xα0ο α n, ANe„†α, AE,, (48) Fiebant hæ preces pro creationis, con- ſeruationis atque conuerſionis beneficiis, pro alimentis, tempo- rum rerumque varietatibus ac denique pro reſurrectione. (49) Adhibebantur etiam hymni, dicit enim luſtinus, ſe ναανιορ ovrαρι ε αοοοντπαπιας αια õõ c) Diſtributio, quᷣ fiebat per diaconos præſentibns & ab- ſentibus. Oi 2απ„αο ονοινααιαι ινυ—ο αοοτovvv ö*υvνo ον τσο coy eαααμπſÜοα νντ% ναͤο υιοαντορσ õ α oνοoοννq q nοα. μτοσ, α Toς o ——π½ροσ amοαιιοονoν (50) H diaαοꝑ₰0οσι ιν nα asrer e aο 4 Tcoyv Xν⅛αοπιαυαντ½ asαο αναααα α Tο τααειοον ανονιν rreunταταπτα. (51) . S 4) Nemini intereſſe euchariſtiæ licuit, niſi eredenti, veram eſſe Chriſti doctrinam, & lauacro propter remiſſionem peccatorum & regenerationem abluto, & ita, vt Chriſtus tradidit, viuenti. 52) e) Iuſtinus realem praſentiam, non transſubſtantiationem ſtatuit. Prius patet ex ipfis verbis, quæ exhibemus, poſterius exinde, quod eam ex vnione perſonali explicat. O Yαα σ ονο αρτον, νοα. xovντοαα,., αανιαι απιαααια α½ roον*αι XαRιεαοαε⁰ xοabesρ IοονNX ιε+ορ σσπι αμαν ναυς αρυNe. Mnα. dina b̈⁹ Gαια TI&αα 5coy 2ey, νσαροσοαςÜιαα τ π* d õ Xν⅛αο- gau ο ι & dιαα οααα ααιαοα ναοααπι αιαG GG) T6cαονvovοναναον τει- 0 0 αι⁵ Vt plenius hæc intelligantur, notamus, Martyrem locum Luc. I, 35 de ſpiritu & virtute Dei Mariam obumbrante de Logo in- telle- amen acclamabat. (48) Apol. I, p. 97 & 93. (49) ibid. p. 60. Dial. p 359. (§0) Apol. 1, p. 97⸗ (51) ibid. p. 98. (52) ibidem. (53) ibidem. õ dinua ϑαν ριοιναν.α. (53) — — — ——N——— — — )⸗ . „ — tellexiſſe. (54) Mens itaque eius eſt, ſicut Chriſtus per verbum incarnatus carnem & ſanguinem habuit, ita quoque alimonia per preces Verbi ab ipſo profecti conſecrata incarnati illius Ieſu caro & ſanguis eſt. †f) Si quid in nouo teſtamento cum ſacrificiir in veteri conferri pot- eſt, euchariſtia poteſt ex mente Iuſtini. Primo enim locum Mala- chiæ I, 10 — 12 de ea explicat. IIzos τοαον e τανι rοντο αυd„οσ Tœν evcοα 7 οραειε0οειαον ανα uotcν, Tovze Tον ρεο 1 sνειαουι. Sta a Tον τοσπιιον οαοαονςTν% νραροανς,, τοσασεν Tοτις, eννορο xar ro ovo aνντιο doραοννυναοννν, Maας (Iudæos) ε e .ροοννa. (55) Deinde agnum paſchalem typum Chriſti facit. To uus noiov ro οαωαατ+ν, ι rο ταNπααα νοαν νταςπατιαι ραο, νντορσ vον Xgis, ο τπ diαα αααι οαορσισ 70 αιαντο σινω, Xραοoοναν. roρ = õä αον, ιρνιοονσα αν (56) Deni- que etiam ſimilæ oblationem (ιπορ0οορον) pro purgatis a lepra ty- pum putauit euchariſtiæ. (57) Et hactenus quidem generalia. lam vero monendum, apud antiquos cum euchariſtia obla- tiones quasdam & agapas indiuulſo nexu coniunctas fuiſſe, alias enim mens lIuſtini vera capi nequit. Habet vero hic tria oblatio- num genera, quæ minus ſolicite diſtinguit, cum ſyrtes, quarum ob pontificios magna iam eſt cautio, nondum apparuiſſent. a) Aliquid in celebratione euchariſtiæ offerebatur Deo, preces nempe & gratiarum actiones (58), eque virtute & in memoriam paſſionis (ſacrificii) Chriſti, quo finis totius ſacramenti tendit. Or, uer õä ov& αιν ααπιοαασμτ— Ocον νσονιρναι να μͤς ααννο n, Tαυτυαϑ Jaα Moννια Xαν*ναανο aραιαÜον οιια α ανοναανναρ ε Tαας r ρορ ννv Eneag de αανοο, er 1 XααTrον τααποον° τιονU ααντοσα iog oον Oοο, aνααατa (memoria recolitur.) (58 β) Ante euchariſtiæ celebrationem oblationes fiebant pontaneæ, cum ad alios vſus, tum inprimis offerebatur panis & poculum vini aqua temperati, eaque omnia apud præpoſitum deponeban- tur, quorum deinde inprimis etiam vſus erat ad euchariſtiam L 3 cele- (5§4) Apol. I, p. 7 . (55) ibid. p. 260 Cf. Dial. p. 344. (56) Dial. p. 259. (57) ibid, p. 259 ‧ 60. (48) ibid. p. 34 5. 30⁰ X K„ KX*X celebrandam. O zντοοονναις οαο Eoοπρνρ%υνmm ααν r§ναοιοπαα ααοος rν ατ ον ovXιν 0ν0ασ¹ AX †το õ ααα rTr τνοͤντ αοτιςτα. (59) 7) Oblationes has in fuoes atque egenorum vſus conuerte- bant chriſtiani, vnde quaſi ſibi ipfs offerebant. (60) Cum enim Deus nullo neque ſanguine neque libamine neque ſuffimento indigeat, putabant, o α ν zαανον νιααν οντονοσατιινονν. ουυου aα roiq oοναιααςοοαοαοο zetv e eXναουαιοονεσνσας αα πMονου 7ααςαα νονςσ ιπεινν. (61) 6) DE CONIVGIO. Tria hic notamus. Primo Martyri ſecundæ nuptiæ, incer- tum, an ſucceſſiuæ, an ſimultaneæ, prius tamen probabilius male audiebant. Deinde iam tum vtriusque ſexus erant non pauci, qui caſtitatem a teneris ad canam ſenectam ſeruabant. (62) Denique inmnenem memorat, qui, quod ab Origene factum dici- tur, a Felice, Alexandriæ præſide, petierat, vt nempe ſibi teſtes abſcindi liceret, qui tamen eum ab inepto conſilio auocauit. (63) 7) DE NOVISSIMIS. Animus ex mente Iuſtini poſt mortem ſupereſt, quamuis ve- ritatem hanc necyomantüs, incorruptorum puerorum inſpectio- nibus, animorum euocationibus, aliisque magorum deliriis male probet. (64) (*) Nec meliora funt, quæ de malis angelis dicit, eos precibus auerti debere, ne capiant morientium animos, cum omnes etiam iuſtorum ac prophetarum animi, quod Samuelis exemplo pateat, ſub poteſtatem eiusmodi virtutum cadant. Ann Ani- (59) Apol. I, p. 99 & 97. (60) ibid. p. 60. (61) Conferri hic inprimis velim celeberrimi cancellarii PrAFFII diſſertationes de oblatione & conſecratio- ne vererum euchariſtica, & quæ notauit in Irenæi fragmenta anecdota. (62) Apol. I, p. 62. (63) ibid. p. 71. (64) Apol. I, p. 6 5. (*) Lodem argumento vſus eſt LACTANTIVS inſt. I. VII, 13. Qui profecto non auderent de interitu animarum mago aliquo præſente diſſerere, qui ſciret certis carmi- nibus cieri ab inferis animas, & adeſſe & præbere ſe humanis oculis videndas, ρα futura prædicere; & ſi auderent, re ipſa & documentis præſentibus vincerentur. (**) Hrixæ jceis gos T7 zZod ον eν ev.οε α, ατονιαεο ον sορ, và0ο* ræ aeν unos gs αατα ναιοο ν,. ooαενναo7 ααXαεροdd ιαον7ν⅝ νν. Dial p. 33 2-3. — — — èò eyo; 1’3-. $ r r Animos ſtatim poſt mortem in coœlum recipi, hæreticorum fuit ſententia, reſurrectionem negantium (95); longe aliter vero ſeni, quem colloquentem fecit Iluſtinus, viſum eſt, ex cuius mente animi in loco quodam, & pii quidem meliori, impii autem de- teriori manent, iudicii tempus exſpectantes. (66) (*) Kezſurredctio fit, roo auνσα αρHHεααπ τοα PoXο Vvoεοι (67) Poſſibilitatem eius inſigniter probat Iuſtinus. Ad omnipotentiam Dei prouocat, & non tantum primi hominis creationem, ſed etiam aliorum omnium generationem tanquam ſpecimina diuinꝰæ virtu- tis affert, de quarum poſſibilitate nos non minus teneret dubium, quam de poſſibilitate reſurrectionis, ſi nulla nos experientia con- uinceret. Fingit aliquem, qui nunquam viderit hominem, & cui humanum ſemen cum Piéta imagine animantis inde prodituri oſtenſum fuerit. In huius, addit deinde, oculis tantæ ſtructu- rà ex his initiis originem magis fidem fuperare, qnam reuoca- tionem mortui in vitam. (**) Porro reſurrectio ipſa & Chriſti ex- emplo, (65) Dial. p. 307. (66) ibid. p. 223, locum ipſumexhibeinus p ſe quentĩ. (*) Multi veteres locum quendam tertium ſtatuerunt, vt IRENAEVS: Manifer ſtum eſt, quia & diſeipulorum eius, propter quos & hæc operatus eſt Dominus, animæ abibunt in inuiſibilem locum definitum eis a Deo, & ibi vsqe ad reſurre- ctionem commorabuntur, ſuſtinentes reſurrectionem. (67) Apoh I, §7. *) Verba Iuſtini ipſa Apol I, p. 6 5 bæc ſunt: v ααν ασιRαÜ οοoο ονιον ουραα rrαο%αα L 7ovres. Kos nœrvwoννu eι**οτοοοαν αXον ατα‿ uaotst*rτι s eooναoαα αα τ Mνο sW A*εραα rι SaναοÜ õ οοαuατ*ον ρ * οοο ροοτ ουοοορnαο zραου.οοπιο ιο οHvwpν Yeysdc. Bs vag vvy s& vroe. gιος Xs*ννuαaινον r αaα an, ovσν*u. τ— Nſονν„P—ä, A„ς 7 btοντο,; εν —ο. ατραοuα rαο õä sixoεα Yοooτdα,., 7νοοινd[gs αοοoτͤι νονν„3. a o‿οιουdTνο⁸, wge 4eer Zsvoναρaαuτνů1.Osνασετς ß . Eadem fere babet in Ffragmento de reſunrectione P. 22: ris sveir, oτ‿ †οuριοι ιοι τριοντ ν Kν r rοα Pοαανρναααςσο Yνονν ρ dri en ys ui Osον geYovρν, heavor. Zρ †ονLusι7¾ ι0αμαι rα rον Oοραν vvausts. Ensziza ι αα 7* Mαν erα sg. XXν Ys*v*ρdν. εαàινονσναοοειY ιυοοNινℳαι⁰0 A ορς rταε sXονουαςια ozedhos νoν⅜ 1Xirονv⅓νςꝶ νaοοροτα ον. Kærràο̈ e zi er srαννσ⁸ραι * cοτυρ ,, Wαα H astver Penokcesνο, rοσρ e *ινι τιE ατορςον X Zæg *ν*νανοον αι να ειαατντο ᷑ ANXXͤασαιi 7⁹ ανρααOιοομονν εBiFsn Vorne anτνοXI—x ιwαιτu. I. audanda lite nobis venit opera Guil. Abrahami T ELEERI„ theologi Helmſtadienſis, qui nuperrime fragmentum hoe inſigne ſub titulo:: Eadtini Wartvyris Amodeifis reſürrectionis publici iuris fecit, & obſeruationibus: hiſto- — —,— Tæ vengonzeve not eis av SceXRXoαε es, νNuwñ eοα seve Oea Xs- . OSeiXoksnrr Oe cc*⅜, 3² ☛n]l1kv ◻ Ze emplo, & aliorum, quos Seruator vitæ reddidit, dudum euicta eſt. (68) Tacemus, ſi nulla foret reſurrectio, tum Chriſtus nihil noui docuiſſet, quod non ante ipſum & Pythagoras & Plato di- xiſſent, cum & hi animos immortales ſtatuerint. Supereſt iam, vt de vita æterna ac pœnis infernalibus veram Iuſtini mentem inueſtigemus. Scimus nos, hic ei vulgo ſenten- tiam affingi, quam non fouit; quaſi ſcilicet fnem pœnarum infer- nalium ſtatuerit. Narrauit nempe Tryphoni initio dialogi conuer- ſionis ſuæ hiſtoriam, vbi colloquium cum ſene, cui tantum benefi- cium debuit, habitum inſeruit. Statuit hic, animos impiorum poſt certum cruciatuum a voluntate Dei figendum terminum plane dele- tum atque annihilatum iri. (*) Eius itaque verba vt Iuſtini exhi- beri ſolent, vnde quæ ſenis fuit, ipfi tributa eſt opinio. Negare quidem non poſſumus, etiam ipfum dicere, Deum, αια avnσazρα, zxασ % (malorum) zoονιN. At cum loca multa exſtent, vbi aperte poenarum infernalium æternitatem adſtruit; aliter de ipſius mente pronunciandum putauimus. (**) L Finem hiſtorico- criticis illuſtrauit, cum ante non, niſ apud HALLOEXIVM in vitis illuſtr. orient. eccl. ſeriptorum T. IIL. GRABIVMin ſpicilegio L- II, in edit. Benedictinorum pariſ. cui MARANVS præfuerat, exſtaiſet. Vellemus nos admodum, vt programmata, quæ ſæp'us nihil, niſi verba continent & prelo & lectorum oculis moleſta, huius ad exemplum vtilibus commentatio- nibus replerentur. (68) Fragm. de reſurr. p. 42. (*) Verba ſunt dial. p. 223: AXXο αα οννοσι ovvuvhiubRüon* Onkct rεοs αας νεαο õ α ααις ααιανπν αXXαμ r; Tααεαν ον sε*νοDo* ν νενττι α XWριÜι ASvS, 1α☚„ £ ασℳο „τα ov*τDρνα Ey XS ν°*NM1¾ 10 7775 αασεα sudοαενα Xo- po* rνρ⅜ ντςτα Sει ο rν εαα æv ιο, oux αονο äsνodvvKö/ srα, t * 2 Gorræs é† α αινσταασnα ααν.αοα d ς‿Rtrùdcdα Oαος τσ. Næuus hie e charta in papyrum ſexcenties iam deſcriptus eſt. Vide e. gr. BVDDEI inſtit. theol. dogm. I. II, cap. I, S. 17. (**) Ita Apol. I, p. 577 animos dicit cιαοννοιριιιιοM„οασων αοαμ‿⅝ d nοιεος οπ νπααXααιποοο T&ι rεοοαιν, αςIIXταν ss, oνοoν. Deinde Dial. p. 264 ct. ibid p. 34 5. ι α= οστ1 g* 7 vrs— Xgisν 7ορ0ονσαιαι oονοτον αςσνννâο αν rταοσαιιτtοα 7SXπο, sso Ac Xτ „ üαν 6. S& ααρυιν τα οαταο nεα* 709 70005 o (indefinenter) 2σοαο;⅜ CD err nrsα οσαι „ ο sν αοααοοραοα νͤαα οαοNομραοοαι,. α. „Xοας, οαν αοαοανοαιασα ανIι. Denique Dial. p. 359. Eyvuakuesy noα αα Hoνιον σ α„αο αννοααοαNαοαgnαοιοαναd r τια Annos xost aτααν 76o§ απερανσιſ£Iw εXMäsειον αααναατς αςαντ. Idem etiam de diabolisiaſſerit: ναονατ αειαναν τπXαωναα τρααοοα οοαιαονσ‿ *“ αανοαατνισι sνν⅛ςορμυdo3rs. Apol. II, p. 47. QAααρισπ½ο τι ασ xræs Tνσα⁰αιαιρ. Ts & τνονανoντ)öοαςος τſ οοαααναν ανοανπνν 20Xzαd ναοαεν τ̈)ν ρωνο αναο οααννουι 6 Xgis os. Apol. I, p. 71. . — — ua con hi⸗ onn ſen n tan i tim Wüll ec! ⸗ . a, 101 AN. dha⸗ lie DEl Mer. da⸗ sinn - u. NNα er& Moll, RX O◻̃ Les 33 Finem noſtræ tractationis fecimus loco (69), quo Martyr & ſuam, & noſtram & fidelium denique omnium ſpem de vita æterna complexus eſt. Faxit Deus, vt & nor tandem eo perueniamus, vbi Iuſtino & piis cundtis totum veritatis ſyſtema pandetur, & præmia repoſita ſunt omnium laborum, qui in huius vitæ miſeriiz ſunt perferendi. MEMORABILIA EXEGETICA. Appendicis loco adiiciemus quzdam ad interpretationem ſcripturæ pertinentia. Iuſtinus iam cœpit regulas quasdam her- meneuticas ex lectione ſcripturæ ſibi abſtrahere. (70) Interpre- tem in varia ſcripturæ loca egit, vnde eius exegeſeos ſpecimina ali- qua dabimus. Ita locum Dan. VII, 9 — 28 de Chriſto, eius aduer- ſario magno, quem o ς ανονααςαναιινπο ο Cnominauit, & vI- timis mundi temporibus explicuit. (71) leſ. II, 3 & 4 non de millennio, ſed de prædicatione euangelii per apoſtolos, & interna eccleſiæ tranquillitate interpretatus eſt. (72) Myſtice ac typice multa (69) Apol. I, p. 577. Tov sονoιoäνοο ναυοοορνο ‿αℳMirερ, αεττι Osοντ ααοα ze⁹αοανaος ùooνον*oρονοοtανςσ́ H*rnτοαονιεαο οα οιwρνιιντ *⁰οααſυνσνανρ.prsνρα evo νααιοεοννw öτestr ovrον ναοdg rονσ ταο οοο soνννο ιιοννατας , r er.α Sirovrο, zos rss roeρ e νσοσââ.ονμρανb₰οσπαοο s,d zναοα. νσ ,r=*τ t. (70) Exempli loco eam exhibemus, quam habet Dial. p. 34 1: Ecd ors ro &‿αο* usv noes svegαα (aperte, alii ssoνραs efficaciter) zoaττραd£ rς, vrroασοαα αXXνο ινι oον ανι. ο ει —R τ ι οα½οι Xοννονσ οανα rsοα τ—ον αννοοαιανας Xovray (de futuris euentis), Oevοναον αιντνι s 7oατ⁹ο Yeοανρναaνρονν αος ααειä.αα vνσ r r*νν ιρναμαεαοÜοοσνο s XννpvbIνον*v*s, o αιν⁵ναουiοιυο τατ r6τàοαο Xovοαι+ dοε Jvννονnv’t. (71) Dial. p. 247-50, vnde inprimis locum notamus, vbi dicit, Chriſtum Do-⸗ minum appellatum, a Deo e terra abductum & ad eius dextram colloeatum eſſe. Oneg Yevsroat, gorov SS 70ν νοροαοι l õü 9 uersgos Kupios Ingovs Xgesο, αον Xννοονο υ ροwoſßB , ρα rvν RοασHHhe e 7 DH. vQες ταιον νπhα4£ννu XασMνρ ooααας ντο, εοαρν ριοοι νOο dρν ̈ι juug noœtoν αναιεον XαGvà αανιι. Kœ aαααι ludæi) «νοονnN.ß οο0ον*νρονοορααρ- rexeir usXα,., Nο1ιναιdd, Tρναο ν αιοοον, τατιοαν sαͤα Re5ραραα1. Er roνv esaν, ses 7 sNXeνααονον ον 7§ oανιοαις cνϑονννιν τοοααοαοαια ινSρnραοο sJ GoXεντυος d οεα. (72) Apol I, p. 7⁸ cf. Dial. p. 3 37. O⸗ 7sοτοαοα αXÜνοöνιας, ααρι τααριααα nioes esασ*ιρnαοανο εαο αυι s Jns roα M“οοHüο ροαν. „ʒodο αας Kααααααααε æo†τ⁹ρο . —ος τς Oeovs sis YeαρρνMς Asr*αααπ. 34 LX OO ELEX multa ſumſit, vt Ifraelem ſpiritualem, σνοαMοοο αοοααυαà Dαιαον Cir- cumciſionem, inprimis eam, quam loſua fieri iuſſit, qui etiam Chriſti typus fuit, quod idem de altero Ioſua archiſacerdote aſſe- ritur, paſcha, ſerpentem æneum, funiculos ans Rachab coccineos, arcam in agro Oſeæ ſubſiſtentem, diluuium &c. de quibus omnibus vindicias equidem non fuſciperem. Inprimis multas de cruce Chriſti præfigurationes excogitauit, quas eius argutias veteres, præſertim TERTVLLIANVS, nimis auide imitati ſunt. Senſu myſtico quoque ad defendendam patriarcharum polygamiam ab- vſus eſt. Quod non minus, quam ea, quæ de dæmonibus fſcri- pfit, platoniciſmo debuit, qui eccleſiæ noxius fuit, cum vix eſſet ſuſceptus. Etiam rabbinicas quasdam ineptias ſuas fecit Martyr, quo referimus opinionem, Ifraelitarum in deſerto caleeos creuiſſe.- Ceterum, cum plura a viro, cuius placita hactenus excuffi- mus;, egregie ſint dicta, paucioribus maculis lectorum animus non offendetur. CLARISSIMO DOCTISSIMOCVE DISSETATIONIS HVIVS AVCTORI S8. P. D. P RA ESES. 5 mihi ſuppeditas Iætandi cauſam, quod eruditionem TVAM ſtudiumque, res ad biſtoriam ciuitatis ebriſtianæ pertinentes adcuratius inueſtigandi, non ſo- lum egregio libello de propagatione religionis chriſtianæ lingua vernacula nuper ediro comprobaſti, ſed & conſoripta hac commentatione de Iuſtino martyre, ex ipſis fonti- bus hauſia, denuo luculenter demonſtras. Etenim non ſolum argument um ipfſum, quod TIBlI pertractandum Jumſiſti, ſed & eiusdem explanatio ita ad TE auctorem pertiner, vr neque in rebus ipſis, neque in verbis quidquam a me fuerit immutatum, vel addi- zum. Iure itaque meritoque TIBI, VIR CLARISSIME, de nouo boc doctrinæ TVXM do- cumemo publics ex animo gratulor, certa ſpe fretut, fore, or virtutis TVE condi= zna conſequaris præmia, vberrimosque laborum TVORVM Ffiructus aliguando per- cipias. Quod vt fiat, Deum ter opꝛimum maximum precor, eiusdemque benigni- zati caleſti TE commendo. Scripſi Tubingæ d. 25 Nov- A. O. R. MDCCLXVI. 4 4 Focus PPE 5 R EE † 1 = O Salance Q 1 10 H¶ 1 J G F 5 K E Copyright 4/1999 VXVMaster Gmbh wwW.yxymaster. com VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset ATIO THEOL O GIC A DRABILIBVS IMARTIVRIS. IS ArCVE DOGMATICIS, Q V A M. RAESIDE E FRIDERICO O T IT A, DocCT. ET PROF. PVBL. ORD. bECANO ATCVE DVCALIS SEMINARII bG. SVPERATTENDENTE,; I. DEC. NMev. A. 17 6 6 AVCTOR PCHRISTOPH. GRATIANVS, Oberrothenſis, ET EXAM. THEOL. CANDIDATVS. . „ PVBINGAE, 10 H. AD. SIGMVNDI.