Cf130-1
author: Burckhard, Jakob

N12311673148 021

UILIIIIIIIIIIIII

UB Tübingen

ℳ

LNGWELATNAE
GERM ANIA

PER
XVII SAECVLA AMPLIVS

FATIS,

AB IPSO TEMLORE, QV0

ROMANORVM

AR NMy l ET COMMERCILA

NONNVYVLLVM EIVS VSVM
INTVLERVNT',

AD NOSTRAM VSQWE AETATEM,

COMMENTARII.

AV C TORE

IACOBO BVRCKHARD,

SVLZ BA CO- PALATINO. —
Et pius eât patriæ Fabta reſerre labor.

IAN OVER AE,
APVD NICOIL. FOERSTER,
CcID IGCG XIII.

VIRO
ILLVSTN ALIOVE ENCELLENTISSTMO

HENRICO CHRISTOPHORO
HATTORFF,

SERENISSIMI AC POTENTISSIMI
BRVNSVIC. EI LVNEB.
E L E C TORIS

AVLAE ATLQVE SENATVS
ECCLESIASTICI

CONSILIARIO GRAVISSIMO

IACOBVS BVRCKHARD.

22
S

pollentis viri Patroci-
ℳnium, cui meos de
WAIILinguæ Latinæ in
Germania Fatis Commentarios v-
a 2 ſita⸗

DEDICATI 0.

ſitato inter eruditos more offerrem,
circumſpicere cœpiſſem, haud ob-
ſcura ſtatim TVA in me beneuo-
lentia tale ſuggerere mihi videba-
tur. TE certe eius, cuius ſtudia quin-
quennium amplius inſigni fauore
complexus ſis, opuſculum a Patro-
cinio TVO haud excluſurum eſſe,
ſperabam: præſertim quum gra-
uisſimas omnino IIluſtri Nomini
TVO illud dedicandi cauſſas ha-
bere mihi viderer. Primum enim

ipſum opuſculum ſubciſiuis horis

domi TVAE maximam partem
eſt elaboratum; in quo conficien-
do inſtructisſima atque nitidisſima
Bibliotheca TVA, quæ dies noctes-
que mihi adhuc patuit, vſui fuit
ſingulari. Deinde intelligentem

TE Latinitatis exiſtimatorem, ac

ſummum Romani ſermonis Pa-
tronum, cognoui; cuius cultum
præ-

eokenen
1 Haud
benene
hi nicebe
cſagui⸗
ni fauot
nabatto
um el
num grr
Nomin
uſss he-
unenim
is hors
partenn
Mfcien
sima
nockes.
loi fut
geuten
fem, ae
nis Pa-
cultuæ

Pie.

DEDICATIO.

ræter Sæculi noſtri morem dile-
Gtisſimis Filiis TVIS commendare
numquam intermittis: & quo ſe-
dulo ipſos a me voluiſti adhuc in-
ſtitutos. Iuſtis atque magnis his-
ce causſis plurima alia collata in.
me beneficia accedunt: quorum
re ipſa memorem me cognoſcere,
quam pluribus verbis ea a me præ-
dicari, TE malle, cognitum ſatis
habeo atque perſpectum. Com-
memoratæ hactenus cauſſæ, cur
Commentarios meos Tibi potisſi-
mum dedicandos putauerim, VIR
EXCELLENTISSIME, tam
graues mihi videntur, vt vel ſingu-
læ hæſitantem me ad conandum
adducere valuiſſent. Quare in
minus exiguam ſpem venio, fore,
vt iſtos tamquam publicum ſum-
mæ in TE obſeruantiæ meæ teſti-
monium, gratique & beneficio-
a 3 rum

DEDICATIO.
rum haud immemoris animi indi-
cium, benigne accipiens, conatum
meum æqui bonique conſulas.
Optime cum prænobili Familia
vale, res TVAS Eccleſiæ atque Rei-
publicæ commodo ex ſententia
porro gere; & beneuolentiam
VAM, qua alienigenam me ad-
huc fouiſti, conſerua. Scribebam
Hanoueræ, in ædibus TVIS, a. d.
XVI Kalendas Martias co l0 CCXnI.

PRAEFATIO

Crort
nuir
Cli
Cnm
Ku
Cnm
ſanerl
oen
toolun

N

usn
lui
n:
W G
ere
E

nimiind.
CONatu
COnlls

Faa

tave he.
ſententi
Centiamn
ne a0-

ibebam

0IS, a. .
oCCM.

P R AEFATIO

AD
LECTOREM.

Ihiltam ſtabile, tamque firmum
eſſe in rerum vniuerfitate, quod
non crebris mutationibus ſit
obnoxium, ab optima illa vitæ noſtræ
magiſtra, ac vetuſtatis nuntia, Hiſtoria,
dilucide maxime edocemur. cui quoti-
dianus vſus accedit; qui humanarum
rerum naturam ita comparatam eſſe,
confirmat, vt, ſi quid ad ſummum cun-
ctanter ſatis adſcenderit faſtigium, cĩta-
to plerumque gradu ad imum iterum
reuoluatur. Sermonem Latinum vna
cum Romanorum Eloquentia ex tos
grauisſimis teſtibus, quibus illud com-
probari poteſt, ſolum in præſentia ad-
ducam: vtpote qui cadem vſus eſ for·
tuna, qua Imperium, cuius fidelisſimus
per bene multa ſæcula ſocius fuit, vſum

eſſe nouimus. Enimucro oratoruns
a 4 laut

TfkAEFATIO.

Lalns ita dubta ab humili venit ad ſum-
mum, vt Ciceroni iam ſeneſcere, breuique
in nihilum ventura videretur (a); ſiqui-
dem naturam in omnibus rebus ferre id,
perſpectum ſatis habebat. Accidit cer-
te, vt, quum ſubito alia cadere cæpiſſent
in ciuitate, ipſa etiam eloquentia obmute-
ſceret (b); & infuſa in vrbem peregri-
nitate, nullam quoque veteris leporis ap-
pareret veſtigium (C). Quod ſi Cicero-
nis ætate id iam contigit; circa quam,
M. An. Seneeæ (d), quicquid Romana
fatundia habuit vmquam, quod inſolenti
Gv*nrwne aut opponere, aut præferre potuit,
AMoruiſe, viſum eſt: quid, quæſo, tem-
poribus, ætatem iſtam inſequentibus, e-
ueniſſe, arbitremur?. Rem nimirum in
deterius quotidie datam deinceps eſſe,
ipſi Romani proſiteri neceſſe habue-
runt (e): quum non ita multo poſt Aau-
guſii tempora eloquentiam ſe perdidiſſe
deprehenderant. quandoquidem vm-
. brati-
(a) Tuſculan. Quæſtion. lib. II, c. 2.
(b) Cic. in Bruto, cap. 5.
(C) id. Epiſt. ad familiar. lib. IX, ep. 15.

(ο Controuerſ. Iib. I, procm.

(S) ibid.

tel

/
Mu
1p. 1

NH
7 N

.
i „9
6
.
cn
Jl
e ane
s ue
1
4
cxomnlo⸗
Romnlo⸗
nſhent
TIIulbt
AMölllalnl-

mmmn

Ul Cn

ſt „
Uuirale

nit c ſer.
e, Hiſe
buufeneig
Accicltcer⸗
vepiſin
liallmute.
1, enyi-
Gnit ap
IICrer.
ca quam,
Romana
, nti
re zutut,
tlo ten.
ibuse⸗
jrum in
lubue⸗
oſt4.
cicille
n -
huti.

PRAEFATIO.

bratici doctores leuibus atque inanibus
ſonis ludibria quadam excitando effece-
rant, vt orationis cornpus eneruaretur
atque caderet (). Eo denique, quis
putaret, res circa Valentiniani ac Valen-
tis tempora in Vrbe deducta eſt, vt de-
teſtantes, velut venena, doltrinas, Iune-
valen & Mariunz Maximum curatiore
ſcudio legerint; nulla völumina præter
bec in profundo otio contrectantes (g).

Quibus fatis Latinus ſermo ſit iacta-
tus; quemadmodum peregrina verba
ex omnibus prope egentibus, vt homines,
Vt inſtituta etiam multa; in Tatiumn, ſiue
Romam venerint (h): & qua ratione
ſeptemtrionales populi victricia vbique
arma circumferentes vniuerſum fere
Italiæ cultum ita demum ſuſtulerint, vt
a 5 ipſa
(f) Petron. Arbitr. Satyr. init.
(g) Ammian. Marcell. Iib. XXVIII, c. 4. Pag. 576, ed.
Lugd. Bat. an. 1693, 4. Quemadmodum integerri-
ma loguentie forma ſenſim obſoleuerit, Punc.
Væuqſſor luculenter adimodum demonſtrauit in o-
ratione, quam pro vetere genere dicenai contia no-
uum habuit, quæ inter oratienes mifſcellas tertia eſt,
operum coniunctim nuper Amſtelodami editor.

bPag. 201, ſeq g.
(h) Quintiliani Inſtitut. orat. Iib. I, c. 5.

PRAEFATIO.

ipſa deuicta demum ab iis atque ſubacta

Roma in barbariem delaberetur, pluri-

bus verbis perſequi nihil attinet. Actum
omnino agerem, ſi facere id inſtitue-
rem, poſtquam clarisſimi viri dudumid
præſtitere: M. Ant. Sabellitum (i) puto,

Carolum du Reſne (k), Melch. Incho-

fer (), Olaum (Il), atque Andream (m),
Borrichios, Chriſtoph. Cellarium (n),
Dan. Georg. Morbofium (O), Io. Alb. Fa-
bricium (p), alios, quorum numero et-
iam, Dau. Peiferus, Gaſp. Scioppius, Gerh.
Io. Vosſiuse qui fſinguli de Latinæ linguæ
fatis ac diuerſis ætatibus vniuerſe, & qui-
dem fuſe ſatis atque eruditisſime com-
mentati ſunt. IIlo ſcilicet tempore,
quo Gothi in primis & Langobardi cru-
dele,
(i) in Dialogo de Latinæ linguæ reparatione, Neap.
Nieymet. an. 1617, 8.
(K) in Præfatione Gloſſarii Lat.
(1) Hiſtoria Sacræ Latinitatis, Monach. an. 1638, 8.
(1) Cogitationibus de variis linguæ Latinæ ætati-
bus, Hafn. an. 1675, 4.
(m) Vindiciis Latinitatis purioris, Hafn. 1706, 8.
(n)! Diſſertatione de Fatis linguæ Latinæ Hal. 70α,
4. & in Prolegom. Curarum poſterior. de Bar-
bariſmis.
(o) Polyhifſtoris Litterarii lib. IV, cap. 1I, ſeqq.
(yp) Bibliotheca Latina, DHamb. an. 1708, 8.

—

em⸗
lulrion
nmmi⸗
cen!
Nitug col
noclun
gentu
nmel
ſenoron
uun ci
müki
uleumn
eoniech
kenninie
mwäan fn
hnmn
lkntn
Lalln ime
enci
tet: la
Aennen

(glücte

ler
ihaen

i⸗

n

ge ſobrch
reur,plur⸗
net. Adum
id inſtine.
tichcumid
) puro,
h lutr.
eun (m),
nun (n)
,A. .
mero et⸗
iun berh.
ne ingle
ſe qui
me coln⸗
tempore,
ya ctu-
ele,

ne, Neap⸗
n. 1c5,
nr eu
nrh

Hl ,
e elir⸗

ſeag

PRAEFATIO.

dele atque exitioſum maxime bellum
Italiæ intulerunt, imperii ſede occupata;
imperioſam quoque linguam conticuiſſe
tandem vbique, & obmutuiſſe fere pe-
nitus, conſtat; barbaris ad ſui idiomatis
modulum ac menſuram eam detor-
quentibus. quæ quum tot populis me-
tum prius incusſiſſet, cur zerribilem
ipſam appellarint, cauſſas habuiſſe milii

videntur non adeo iniuſtas.

Nouem circiter poſt populorum iſto-
rum in Italiam aduentum præterierant
ſæcula, quum paucis oppido Latini, eius-
que puri ac elegantis, ſermonis ſtudium,
& ex ruinis, quibus opprimebatur, repa-
randi cura fuerat. Nam licet plerique
Gothorum Reges Romanæ linguæ fautores
fuiſſe dicantur (q)ʒ quippe qui ſine hu-
ius cultu imperii, quod occupauerant,
maieſtatem difficulter ſe retenturos cen-
ſuerant: Langobardos tamen omnem
eiusdem linguæ cultum, quantusquan-
tus Gothis dominantibus Italiæ relictus
videri poterat, ſuſtuliſſe paullo poſt, quis
ignorat? ſub quibus videlicet aliam lin-
guam
() Melch. Inchofer Hiſtor. S. Latinitatis lib. I1, C 6.

PRAEFAIIO.

guam accepit Lalia, quæ vocabulis qui-
dem Latina videbatur, ſed barbarorum
deprauatione & noua flexione, admiſtis
etiam nouis, peregrinam formam in-
duerat; poſteaquam a Gothis corrumpi
iam cœperat atque dilacerari (r). Li-
cet vero etiam vrbs Roma, Langobardis
his a Carolo M. debellatis, ex diuturno
ſqualore ſeſe refecerit quodammodo:
priſtinus tamen Latinæ linguæ nitor re-
ſtitui ei prius non potuit, quam ineunte

ſaculo X, vel, ſi mauis, medio XIV. Et-

enim tanto vbique per aliquot continua
ſæcula flagrauerant antea homines in
ſcholis diſceptandi ardore, vt omni ver-
borum munditia & ſtructuræ cura abie-
ccta, ſubtilitatibus ſtuderent Metaphyſi-
cis, captioſisſimoque interrogationum ge-
nere vnice delectarentur.
Oppetiiſſent ſine dubio tum liberales
artes, extremum ſpiritum dudum du-
centes, ſiue, vt verius dicam, denſisſi-
mis tenebris pridem obrutæ, perpetuo
fortaſſe ſepultæ iacuiſſent, niſi illorum
Vempo-
(r) vid. Cellarii diſſertat de Origine linguæ Italicæ ex
barbarorum incurſionibus natæ, Hal. 1694.

chan.
1.
Wnaucte
ſtinsen
1
aAIs 1 eſtee
. ſ
cude

tech

.
Unockur.

Ccend

—

5

nent lud
W
UCir

bols ⸗
Tbarorum
eadtwiſts
MTIa In-
Scorrungt
.) bi⸗
nobugi
Giururno⸗
mmoco:
nitorre-
nimelnte
. Et-
continua
nines in
nni ver-
ra abie⸗
pſ

m G-

berales
um du-
lenſuli⸗
eto
orum

tenpl-
ltalicxr er

PRAEFATIO.

temporum exſtitiſſet felicitas, quibus a
præſtantisſimis taliæ viris nihil prius,
ducebatur, quam vt libros ſitu ac pul-
uere ſqualentes, & a tineis, blattis, mu-
ribusque arroſos ac conſumptos fere,
vndique protraherent, & ſumma cura
atque ſtudio emendarent; quo popula-
ribus talia eſſent monimenta, quæ ad-
mirarentur, & quæ, venuſtate ac pulcri-
tudine eorum capti, imitari ſtuderent.
Sic Franc. Poggius Fab. DQuintiliani Uiſti-
tutionibus, Ciceronis, aliorumque bono-
rum auctorum libris; alii aliis veterum
ſtriptis ex monaſteriorum ergaſtulo libe-
ratis, effecerunt, vt Itali, captiunculis
iſtis, quibus ſibi adhuc tantopere placue-
rant, reiectis, veterum monimenta diur-
na nocturnaque verſarent manu; atque
ornato & imitatione iſtorum compolſi
to dicendi genere ad ſingularem adſpi-
rarent laudem. Qualis Franc. Petrar-
chæ iam debetur, vtpote qui compluribus
annis ante Poggium, & omnium primus
Iul. Cæſaris Scaligeri iudicio (s), ex lutu-
lenta

(S) Poetic. lib. VI, cap. 4. p. 297, edit. an. 1561, ap. An-
ton. Vincentium, fol.

PRAEFATIO.

lenta barbarie os cœlo attollere auſus eſt;
reſtoreſcentis eloquentiæ princeps ideo
ab Eraſino appellatus (ſ): ita, vt Leonh.
Aretinus non ſine Petrarchæ huius de-
precatione lanni Grammatico laudem
hanc impertitus videatur Gerh. Io. Vos-
ſio (sſ): quando ipſum primum in lIa-
lia eloquentiæ ſtudium, vna cum imperii
maieſtate prorſus fere deperditum, re-
paraſſeé, adfirmauit. Sunt etiam, qui
Gaſparianum omnium primum oculos ad
veteris eloquentiæ vinbram retorſiſſe,
perhibent (t); ea fiducia fretum, quod
in tres M. Tullii an Quintun Fratrem e-
piſtolarum libres primus inciderit. Alii
Danthem Aldigerium, Petrarchæ præce-
ptorem, ſermonem Latinum ex Orci te-
nebris eduxiſſe, ſtatuerunt (tt). Quis-
quis eſt ille, cui laus hæc debetur; Italiæ
eruditos exemplo ac imitatione inter ſe

exci-
(() Ciceronian. p. m. 557. ed. Baſil. an. 1528, ex offic.
Froben. 8.
(Sſ) de Hiſtoricis Latinis lib. III, c. I. p. 524, edit. Lugd.
Bat. an. 1051, 4. conf. eumd. Vosſium de Poetis La-
tinis cap. 7.
() M. Ant. Sabellici Dialog. de Latinæ linguæ Repa-
rat. p. 12,

(tt) ibid. p. 59.

ſu
Cun
een
n⸗
ſfel⸗
Cun
l
in
tn
eyn

14)

lhater

ſu /
n
orr
aſta
ne

E

. uſe
Meyr iden
wtbeont,
huins e.
tin ucem
th lo. Vo.
lutzla-
ninperi
un, re
tlam, gi
Neulie
remrſſe,
m quod
ratren e.
ertce⸗
CUrc te-
Italis
interſe

exci·

eroft,

edit Lgh⸗
Pveris La-

ne Repe

PRAEFATIO.

excitatos animum ad Latinam linguam

magis magisque excolendam appuliſſe

ea tempeſtate, certum eſt: inter quos
celebre cum primis nactus eſt nomen

Laurentius Valla, rigidisſimus, Vt ab erũ-

ditis appellatur (u), Latini ſormonis cu-

ſtos: inter quem & laudatum antea

Poggium ſtudiorum non æmulationem

ſolum, ſed acriorem obtrectationem in-
tercesſiſſe, nouimus. Guarinus Vero-

zxenſies etiam, quum in Ciceronis de Gra-

tore libros incidiſſet, eorum lectione &
diuulgatione, ceu face, doctorum ani-
mis ſubiecta, eloquentiæ ſtudia præcipue
accendiſſe ; eaque induſtria ſua, non
tantum in Italiam, patriam Latinæ lin-
guæ, reuocaſſe, ſed in vniuerſas Euro-
pæ

(u) Caſelius in prolegom. in Thucydidis interpret.

p. 26. Vallam acrem Latine linguæ cultorem vocat;
pro qua tam fortiter & tanta animi contentione pu-
gnauerit, vt ultorum odia, & inuidiam in ſeſe
concitarit: neque attinet, inquit, dicere, guantum
9 vel in omni genere doctrinæ, vel in arte dicendi
atque ſcribendi, ſibi profecerit. cerie enim publicæ
vtilitati mibi profeciſſe viaetur plurimum, gJui a
Sarbar ie ſermonis deterritis adoleſcentibus eosdem
allexit ad illius puritatem exemplo & præceptis ſuis.
Plura de Valla iudicia vid. in Thom. Pope Blount.
Cenſur. Auctor. p. 462.

PRAEFATIO.

pæ prouincias diſſeminauiſſe, dici-
tur (v).
Et ſic immanis barbaries, quæ bonas
litteras per tot ſæcula vinctas conſtrictas-
que tenuerat, laudatorum virorum, &
illorum, qui ſuppetias iis ſubinde iue-
runt, magno animo propulſata demum,
& Latinus ſermo a ſeruitute feliciter eſt
vindicatus!: cui litteræ, vna ſidelis re-
rum cuſtodia, firmitatis quicquam dede-
rant; quod ſine iſtis in re inſtabili ma-
xime ſperandum non fuerat (x). Opem,
quam Græcorum eruditiszſimi, quibus
Turcarum rabiem fugientibus Italia tu-
tisſimus portus fuit atque perfugium,
Italis in eodem ſermone vindicando tu-
lerunt eo tempore, permagni etiam fa-
ciendam eſſe, nemo non exiſtimat. qui
in Latine ſeriend, facultate omnes La-
tinos prouocare potuiſſe quibusdam vi-
dentur (y). lpſi Itali incnedibilem La-
tino-
(v) Criſ. Melanchthon. p. 123.
(M) Lipſius Cent. IIl ad Belgas ep. 44, P. 55, edit. Plan-
tin.
(y) Herm. Conring. de Scriptorib. XVI poſt Chr. nat.

ſæculor. Comment. Sect. XV, c. 2. Forentiæ in
primis vrbi multum idcirco deberi, quod perhuma-

1
PRAEFATIO.

i 1
ile, ii tinor .
Inorunz verborum Proprielatemn In eo-

rum ſcriptis admirati, dubitarunt adeo,

en
n bonn vtrum hanc Italis deberent, an hi ipſis
cc ick Græcis acceptam eam referre neceſſe
Iuoru, b habe-
llbince ir⸗ niter liberaliterque exceperit optimos exſules, Me-

lanchthon cenſuit, qui in oratione in laudem Nouæ

tidanumn,
Scholæ Norib. habita T. I Declamat. p. 440. ſcripſit:

Mun Mlaximum beneficium paullo ante hæc tempora in v-
filt⸗ - niuerſam Europam vrbs Forentia contulit, guum
un dede- bprimum Græcarum litterarum profeſſores patria
1. pulſos iusfet ad ſe diuerti, & non modo hbo pitio iuuit,
bil ma- ſed etiam reddidit illis ſua ſtudia, poſtguam amplis-
Opem Emis Ripendiis ad docendumi inuitauit ,in religqua
Cuibus Ialias profelſöres artium ée Græcia profugos, nemo
1d. N . sd piciebat, & vna cum Græcia linguam, & litteras
ltailatu- Græcas amiſiſſemus propemodum, ni Florentia do-=
effogium, cigimos bomines calamitate leuaſſet, guosl absgue
Florentinis fuiſſet, futunum fuit, vt prorſus obz ole-
nch ⸗ ſceret Latina lingua, ſic vitiata barbarie, conſpurca-
etiam lr⸗ taque; & Græcæ linguæ ne quidem vlla iæm veſtigia
nut. gui exſtarxent, & occidiſſent vna monimenta religionis
noſtræ, nec iam ſacryorum librorum titulos, amicſa
s N. Græca lingua, quisguam intelligeret. Nam Romæ
dam VI- miſere eſuriebant exſules illi, guum pontiſiciæ opes,
lem La- træcipue collocari deberent, vel in calamitolos, vel
in eos, qui tractatione litteravum religioni operam
my. nauarent. Poſtquam enarrauit, quam paruum operæ
ſuæ pretium Theod Gaza ab ipſo Pontifice tulerit;
edit Pun- addit: Sed poſtquam Florentinorum beneficio bone-
lNao artes reuiuiſcere cœpere, magua vtilitas inde ad
EChr' nit omnes gentes deriuata eſt, multorum vbigue excitata
marum rerum ſtudium Nam

Prentie i lfunt ingenia, 2ld opti
& Latinos homines Græcorum æma

Aperhume

lizstio ad patriam

PRAEFATIO.

haberent (2). Eman. Chryſoloram, Ge-
org. Trapezuntium, Theod. Gazam, reli-
quos, me intelligere, facile quemque
coniecturum, arbitror: Hunc Iul. Cæ-
ſar Scaliger ita loquentem introduxit (a):
Barbariem qui expugnaui, me barba-
rus hoſtis
Expulit. at pulſus, ſic quoque vi-
or abii.
Auexi patriam ex patria ſub pectore
ſancto-
Qus miſeranda cani præda Ffutura

Ulil.
muexi Sen in Latium. Cognoſci-
te Romam,
Dur belli nullo turbine capta, viget.
Quanta de reliquo induſtria mentis-
que intentione rem, deſperatam fere
antea, aggresſi tum ſint, vel inde patet,
quocd rem eo perduxerint, vt non Itali

ſolum,
linguam inſtaurandan, guæ pene funditus collapſa
erat, exſtimulauit. - - - Non dubium ℳ igitur,
guin præclare Florentia de on nibus gentibus mer ita
ſit, gquæ litteras velut e nauſragio in portum recepit
conſeruauitque.
(2) Sabellicus c. I. p. 24.
() inter Heroes ſuos, pag. 31, Poemat. edit. Comme-
lin. an. 1621.

ſlum
En enten
iſ
zinnon
md
r n⸗
hgr
rinn3

E eenun 4
u⸗

M n 1
Me
Mi⸗ hu⸗ 4
Mmium
n ndin
atnnt
n Nr.
Mln
uen ruin,
ae
niehn

.
l Shot d e
n de Uiril

ilrun,
ann el⸗
quemghe
e ll (e.
rodtit .
mi lafte-

uſle .
echye
4 ſuura

gmnſer

,iet.
mentis-
mn lere
ſe hatet,
on Nali
ſolum,

u clep'

Fiyitn,
hurme’ 44

mferhin

Comme

PRAEFAIIO,.

ſolum, ſed ſingulæ etiam cultioris Europa
gentes, Italorum ſtudio concitatæ, adeo
exquiſitam in monimentis ſuis oſtende-
rint non ita multo poſt Latinitatem, vt,
ipſam Romam antiquam elegantius ſeri-
bere potuiſſe, negauerint nonnulli (b):
quibus gentes iſtæ viros adeo oſtentaſſe
viſæ ſunt, qui cum ipſis Romanis certare
valuerint, Romam autem dectinantem
multis paraſangis anteceſſerint. Maxin.
me enim tum Romana lingua, vt erudi-
tisltimus Thom. Bartholinus loqui-
tur (c) inter eruditos adorata eſt, quas
animi ſui ſenſa, vt omnibus innoteſce-
rent, exprimerent, quum ſingulas natio-
num linguas addiſcere, nec vacaret ſeri-
ptoribus, nec lectoribus ſuſficeret. Quod,
quidem ab ipſa etiam barbarie factum
eſt, ſed quam feliciter, inter omnes con-
ſtat. Pure, perſpicue, eleganterque vt
Latina lingua exprimerent animi ſui
ſenſa certatim, tantoque ſtudio ſæculo
XV elaborare vbiquc gentium cœpe-
runt homines, vt fuerint, qui intempe-

b 2 ria-
e) vid. Morhof. de Patauinitate Liuian. lib. cap. 15.
(c) diſſertat. de Libris legendis: p. m. 56.

PRAEFATIO.

riarum coarguerint eos (d), velut tales,
4a quibus maierum haberi cœperit verbo-
rum, quam rerum curat plerique enim,
iſtorum ſententia, magis comptam adfe-
Ctabant tum phraſin, teretem periodum,
clauſularum rhythmos, troporumque ſtel-

lulas, quam rerum pondus, rationum ner-

uos, inuentionis atumen, aut iudicii li-
mam. Causſis, quæ effecerint, vt tale
quid iſto ſæculo tentarint eruditi, odium
& contemptum erga ſcholaſticos adnu-
merarunt cenſores iſti: quos diuerſo
admodum dicendi genere vſos adhuc
eſſe, ipſi inficiari non poſſunt. ſiqui-
dem noua ac bhorrida plane verba cu-
diſſe ſcholaſticos, de orationis ornatu at-
que elegantia parum ſollicitos, palam
eſt. perinde ac ſi nihil magis curæ ha-

buiſſent, quam vt circuitionem ſtudio

euitarent, ſenſusque & conceptus ſuos
acute exprimerent. Neque vero teme-
re damnandum putabant iidem iſti cen-
ſores, ſi qui philoſophiæ obſcura & aſpe-
ra verborum ſplendore illuſtrarent, ex-
poli-

() Franc. Baco de Verulamio de Augmentis Scien-
tiarum lib. I, p. m. 26.

polne
Lno⸗
Choj
hegue
flun⸗
Patn

ller.
iilala
ſumn
ur
ſrullri
uiml.

NR ẽ

rryreß

1
M r
ſae.
vlbiun
jnu⸗

☚
4 Pl

Geällon
nin n

=☛

nellneg

Chd! fuit

la

Velut tle
Nent erh.
itie enimn
Ptan alfr.
1enulcn,
Mumlehel.
ilmr.
Mui.
It tale
iioliun
adnu-
Ciuerlo
8 adhu-
ſqui⸗
ha dl-
latu at⸗
olim
reha-
ſtucio
s ſuos
teme-
ucen⸗
Eahe⸗
nt, x⸗
poli

Sien⸗

PRAEFAIIO.

polirentque: quum huius rei magna in
Xenophonte, Cicerone, Seneca, Plutar-
cho, ipſoque Platone exſtent exempla,
neque minor ſit vtilitas. Scculi iſtius
felicitatem Caſelius his verbis neruo-
ſe admodum deſcripſit (e): Ab annis
circiter centum & quinquaginta e Græcia
in Italiam illatis denuo Græcis litteris, re-
ſpexere orbis Chriſtiani prouincias præ-
cipuas plerasque Muſæ, ſit vt litteræ pas-
ſim colcrentur, non ſolum pauci ſermone
quodam Latino de rebus abditis muſſa-
rent, ſiue diſſererent. UWorum, qui pau-
ci tamen & obſcuri erant, ſapientiam
non reprehenderim, de qua plurimum et-
iam participare deſiderem: aio, ex illo
ſæculo lacem ortam humanitatis pluribus
populis, & fulſiſſe latius bono generis mor-
talium.
Ad ipſam Italiam, vbi opus primum
aggresſi ſunt, quod attinet, ingens & mi-
randus plane hominum pure maxime⸗
emendateque ſcribentium XV& XVI ſæ-
culo ibi fuit prouentus: quorum nomi-
b 3 na
() epiit. ad Io. Reccium, reip. Coslarienſ. Conſulem,
an. 1605 ſcr. B. 1, a.

PRAEFATIO.

na ſcriptis ita illuſtrata ſunt, vt mentio-
ne eorum ſuperſedere poſſe mihi videar.
Facere tamen non poſſum, quin paucos
præter laudatos antea nominem. Pri-
mus horum ſit Nc. Perottus; qui YBpon-
zinus epiſcopus factus, grammaticis qui-
dem adnumerari ſe, ægre tuliſſe fertur:
mortuum tamen facile id conceſſurum,
puto: præſertim ſi Io. Picum, præclara
eruditione, ac minime vulgari orationis
genere conſpicuum Principem lateri
ipſius adiunxero: & quos hic ob inſi-
gnes ingenii dotes & eximium Latini
ſermonis cultum ſingulari proſecutus eſt
beneuolentia, Hermol. Barbarum, & An-
gel. Politianum. Mirifico eiusdem ſer-
monis ſtudio clarisſimi porro exſtitere
in Italia, Leonh. Aretinus, Io. Ant. Cam-
panus, Fanc. Philelphus, Io. Iou. Ponta-
nus, M. Ant. Sabellicus, Pet. Bembus, Iac.
Sadoletus, Lazar. Bonamicus, M. Ant.
Fiaminiis, Aon. Palearius, Marc. Ant.
Maioragius, Sebaſt. Corradus, Io. Caſa⸗,
Romul. Amaſals, Paul. Manutius, Ebert.
Folieta, Quint. Marius Corradus, Petr.
Victorius, Carol. Sigonius ednt. Riecola-
nus

ltl⸗
MA
CNN
bkn
Peran
fNNH
rluit
ſam nn

Crel

Cel 1d

6 al in
Tonem

oN mento.
mihipicen
Ginpanedr
hem. i
qlin.
mtici il.
lletenr:
celimm,
Dreclarn
Cationis
n leri
ob inli
m lLatni
ecutuseſt
m&A.
lem ſer
eſtitere
t, Can-
Ponta-
lun .
M. Att.
rt. Ant.
Cn,
, ert.
, Petr.
Ncahe-
li,

PRAEFATIO.

nus, L.. Petr. Maſfeius, Horat. Turſellinus,
M. Ant. Bonciarius, Io. Mich. Brutus, &
complures alii (c). Vt de excellentisſi-
mis Poetis nihil dicam, quos Italia inde a
Petrarchæ temporibus infinitos fere
protulit, & quibus, vt Poeſin ad priſti-
num ſplendorem deducerent, maximæ
curæ fuit. & vt de eruditisſimis Feminis
ſileam, pure eleganterque dicendi ma-
xime ſtudioſis; inter quas primas facile
tenuit Olympia Fuluia Morata: inſigne
Germaniæ noſtræ, poſtquam natale ſo-
lum obreligionem vertere coacta fue-
rat, ornamentum: vbi Græcas Latinas-
que litteras publice docuit, in magnam
eos, qui ipſam audiebant, traducens ad-
mirationem (?*). Aetate, minime vero-
b 4 eru-
(f) conf. Eraſmi Ciceronian. p. 357, ſeqq.
(à) vid. Opera eius auctiora Baſileæ edita an. 1580, &
Ccœlii Secundi Curionis, aliorumque eruditorum
de ſingulari eius doctrina teſtimonia, Operibus ad-
iecta., item Elogia ex Thuani Hiſtoria excerpta, ab
Ant. Teiſſerio Gallice conuerſa notisque illuſtrata:
vbi præter M. Adamum plures nominantur, qui
doctisſimæ Feminæ laudes ſunt perſecuti: Thua-
nus poſtquam multa de ipſa prædicauit, ſcribit:
AMiſcellæreæ eius operæ feminæ omni laude digniginic
mores & raram eruzitionem exprimunt, & guid a
tam excellenti ingenio exſpectari potuiſſet, niſ præ .

PRAEFATIO.

eruditione, ac nominis celebritate an-
tecesſit Caſſandra Fidelis, doctisſima li-
cet femina (ꝰ?*). Circa XV ſæculi finem
illi, qui Ciceronianorum nomine appella-
tos ſe voluerunt, in Italia prodierunt: in
quos, velut in homines, qui veræ Cice-
ronianæ imitationis vim parum cogni-
tam haberent, Eraſmum in Ciceronia-
no ſuo acerrime inuectum, multorum,
Scaligeri in primis atque Steph. Doleti,
calamos in ſe concitaſſe, nouimus.
Equidem alterum iſtud hominum ge-
nus, quo magis pernicioſum, eo minus
ferendum fuisſe, arbitror: quibus exe-
unte ſæculo XVI in Italia magnum Lati-
num ſermonem inſectandi ſtudium
fuit, quum Latine ſeribi nec debere, nec
omnino recte poſſe, contenderent; po-
pularem ſermonem Latino Præferen-
tes. Oppoſuerunt ſe quidem his viri

non-

mature adeo in viuis eſſè deſtiſſêt, elane oſtenaunt.
De virtutibus, fatis atque morte eius pluribus etiam
verbis egit M. Cruſius Annal. Sueu. P. III, lib. IX,
C. I.
(**) Elogium eius conſcripſit Iac. Philippus Tomaſi-
nus, biennio abhinc cum FEruditisſimorum quo-
vrumdam virorum & Helenæ Cornariæ Vitis Vratis-
lauiæ recuſum.

Metul
en
AMgvent
Cecice
iuctin
gum
Nndtore
hrucen

in ie 1

4

Chrite 1
Ndilimal.
kallifnen
ineipelr.
herunte in
Vere Clce.
m cgni⸗
Tceronia.
Ulorum,
Doleti,
us.
numge⸗
0 minos
hus exe⸗
m Lati-
uciumn
rro tit
t; po
keren-
is Vri
non-
Nendi⸗
bus etlam

Tomiſ-
tun qao⸗
sVrutis⸗

PRAEFATIO.

nonnulli perquam eruditi, acriter ſatis
pro Latina lingua propugnantes: ex
quibus tres inſtar omnium nominandos
cenſeo, Romulum Amaſaum (ff) Vbert.
PFolietam (g) & Quintum Marium Cor-
radum (h), viros diſertisſimos. Sed ta-
men quemadmodum Ciceronis ætate
eloquentiam, vix ad ſummum ductam,
cecidisſe mox iterum, vidimus; ſic La-
tinus etiam ſermo altero ſtatim ſæculo
poſt, quam honos eius in Italia tanto co-
natu, tantaque eruditorum æmulatione
reſtitui cœptus fuerat, ſpretus ibi iterum
eſt, atque reiectus: ita, vt de Petro Vi-
orio adfirmet Thuanus (i), eum longa
ſua ætate id conſecutum eſſe, vt litteras
in Italia renaſcentes viderit, & pene ite-
rum exſtinctas. Nam ſinceræ iſtius &
b 5§ con-
(f:) ſeripſit Scholas Il de Latinæ linguæ vſu retinendo:
quas inuenies inter eius orationes pag. 101, ſeqꝗ.
edit. Bononienſ an. 1580, 4.
(g) emiſit de Linguæ Latinæ Vju & Præſtantia libros
III, qui cum Operibus eius ſubeiſiuis prodierunt,
Romæ an. I579, ſeparatim antea ibi excuſæ.
(h) in Epiſtolis, quibus contra fal as opiniones indo-
orum hominum Latini ſermonis cauſſam tuetur.
XIII de lingua Latina libris adiectis, Bonon. an.

(ĩi) Üb. LXXXII hiſtor. in fin.

PRAEFATIO.

conſtantis eloguenrie munita arx, qua in-
genuum Romani candoris pudorem ad-
uerſus externos inexpugnabilem con-
ſeruari atque defendi poſſe ac deberi,
ſtatuerant Itali (K), iam tum erat expu-
gnata; poſtquam in iſta ſtatione ad per-
enne decus non intente ſatis vigilaue-
rant, nec, Bembo atque Sadoleto ſigni-
feris, generoſe ſatis arcem iſtam defen-

derant. Quare

Non minor eſt virtus, quam quareres;
parta tueri;
Caſus ineſt illice hic erit artis opus.
Latinæ autem linguæ faſtidium tanto-
pere cepiſſe tum Italos (1), vt patriam a-
uitamque poſſeſionem eripi ſibi, vltro
pasſi ſint (ll), & P. Manutii iam ætate,
in quo vno quaſi eloquentiæ cupiditas
conſtitiſſe tum viſa fuerat, Hetruſie,
gloriari, quam Latine aut Grace ſapere:
ma-

(E) Paul Iouius, Elog. doctor. viror. p. m. 279.
( Io. Caſelius exeunte ſæculo XVI ſcribere non du-
bitauit: Italos iam pridem ſaſtidium cepit Græci
ſermonis & ſatietas Latini. .
(Il) vid. elegantisſimam Petri Io. Perpiniani ad Roma-
nam iuuentutem de auita dicendi laude recuperanda
otationem, quæ ordine eſt XI, p. m. 297.

päheil
me⸗ O
unatd
VtnoN
inn
le rel
celeet en
ln nm
n ht⸗
44 GIen

Nnpe,Mee.

icliternr,

Monme
raKlatn
emnlto
ullluin

in.
oenat
Dlen o,.
er Eeheß
aatem.
Gne er.
Milne.
eo ſoni.
mceken⸗

reren

ytulhu.
mn tanto⸗
Irida-
1,IIro
1Etale,
hiditus
me⸗
ſcere⸗
Ma⸗
9.
e non .

Crée!
Et,

AARome⸗
elherendi

PRAEFATIO.

maluerint (m); pluribus teſtimoniis

me comprobare, opus non eſt. Tan-
tum addam, Italos exemplo ſuo effeciſſe,
vt non minus quis de ipſorum ingeniis
mirari queat, quam Velleius Paterculus
de Græcorum & Romanorum quon-
dam miratus eſt ingeniis (n): Quod vi-
delicet eminentisſima cuiusque profes-
ſionis ing'nia in camdem formam, S& in
idem tam artati temporis congruens ſpa-
tium congregari videantur, vt vna, ne-
que multorum annorum ſpatio diuiſa—;
ætas artem intra paucisſimos annos in-
uenire, neque imitandam relinquere con-
ſueuerit“ omni quidem, quod in eximia⸗
artis cuiusdam ſcientia clarum exſtitit,
anguſtiis temporum adeo artato, vt nemo
memoria dignus alter ab altero videri
neguiuerint.
Italorum exemplo plerasque EFurop
entes ad Latinæ linguæ ſtudium conci-
tatas eſſe, ſupra adfirmaui. Nec irrita
fuit æmulatio hæc: nam etlſi fuerunt
Inter Italos inuidi maxime homines, qui
Ro-
(m) Io. Sturmius de Exercitationib. rhetor. lib. B. 2, b.
(n) lib. I Hiſtor. cap. 16.

PRAEFATIO.

Romane, id eſt, pure eleganterque ſcri-
bendi facultatem nemini, niſi populari-
bus ſuis, conceſſam eſſe, perhibere haud
erubuerunt: & etſi Longolius ideo apud
Italos commorari maluit, quam apud
ciues ſuos Gallosue, quod cœli in Italia
clementia ad excitanda fouendaque ſtu-
dioſorum hominum ingenia plurimum
conferre arbitratus eſt (o). Singulæ
tamen Europæ gentes viros omnino ha-
buerunt, qui cum Italis, immo cum ipſis
veteribus, in certamen mitti potuiſſent.
Natun enim tam iniuſta nouerca genti-
bus his non exſtitit. quæ licet ſe non æ-
que benignam & clementem omnibus
hominibus populisque ſemper præbeat:
ipſæ tamen gentes almæ potius matris
beneficia temere ſæpius repudiaſſe, ſiue
ingratæ interdum neglexiſſe, videntur.
Iudicii certe nihil in plerisque morta-
lium non eſt. ſunt ſcintillæ ad virtutem,
ſed excitandæ induſtria humana, vt eius
quodammodo efficiamur compotes (p).
Luſi-
(o) vid. vita Longolii Epiſtolis eius præf. quam etiam
in Adami vitis philoſophor. inuenies p. 45, ſeqq.

(p) Caſelius in Laudat. Io. Alberti D. Megapol. B.
“WM

lſtmi
Oräiin
Lobel
rumn e
inter g
iucen
rcgenun
neahve
Gum non
moin
Chhenh
ſe Codl
lolt)e
Tummue.
ehen
imd ill
Mun r/

ncete

tengue ſei
ponl.
hberehand
witedapt
Cuum e
eliin hal
nglekl.
lrimum
ngole
nmino ha-
cumipſis
htuiſſent.
agenti⸗
le nonæ-
omnibus
hrtbent:
smatris
ſe⸗ ſiue
dentur.
Morta-
rtutem,
It ein
otesſ)
ß.
tam etlam

ſegg.
lo.)

PRAEFAIIO.

Luſitania, vt ab extremis Europæ finibus
ordiar, Emmanuelem Aäluarum aluit, cui
& ob cultius dicendi genus, & artis vete-
rum exemplis firmatas regulas primas
inter grammaticos deberi, Caſp. Sciop-
pius cenſuit (q). Hieron. Oſorium porro
progenuit, virum oratione limatum ma-
xime atque eruditum. Hiſpania, poſt-
quam non minus ad priſtinam ingenio-
rum gloriam mature ſatis effloreſcere
cœperat, præter Ludou. Viuem, multos-
que doctos & eloquentisſimos viros a-
lios (r), quos protulit, celeberrimum
ſuum Franc. Sanctium merito oſtentat:
vtpote qui, eiusdem Scioppii iudicio (s),
Minerua iſta ſua communis litteratorune
omnium pater & docdor appellari meruit.
Eadem Hiſpania Italiæ Petr. Io. Perpinia-
num dedit, cuius eloquentiam diſertis-
ſimi
(9) de veteris ac nouæ grammaticæ Latinæ origine

diſſert. grammat. philoſoph. præm.

(r) conf Eraſmi Ciceronian. p. 38, ſeqq. vbi ex Luſi-
tanis Hermicum quemdam laudat, in epigrammati-
bus felicem, in oratione ſoluta promptum ac faci-
lem, ad argutandum dexterrimæ dicacitatis. in pri-
mis vero conferas velim Ant. Antonii Bibliothecam
Hiſpanam, opus eximium. .
(S) Conſultat. de Studior. tat. p. 62. 2

PRALEFAITIO.

ſimi ætatis ſuæ viri admirati ſunt. Galliæ
Petr. Bunellunz produxit (E), cui Paulus
Manutius maximum acceptum retulit
beneficium, quod ipſum cum quibus-
dam miſere errantem in recte ſcribendi
viam induxerit (sſ). Seph. Doletum
quoque, infelicem, at eruditisſimum, &
de Latina lingua optime meritum vi-
rum dedit Gallia: cui Ludou. strebæum,
ſtilo plurimum præſtantem, debemus
præterea: & quæ Romanam cathedram
excellenti Marc, Ant. Mureti, finibus ſuis
ciecti, eloquentia illuſtrari, paſſa eſt.
Adr. Turnebum, Is. Caſaubonum, atque
Cl. Salmaſium, ſummos poſt vtrumque
dscaligerum criticos, quorum induſtriæ
acerrimique ingenii viribus Latini æ-
que, ac Græci ſcriptores multum debent,

tuliſſe
) vid. Henr. Stephani præfat. Bunelli epiſtolis
Præm.
(5ſ) Bunelli ætate ſuperiores atque æquales complu-
res, Latinæ linguæ inter Gallos ſtudioſos, Eraſmus
in Ciceroniano ſuo nominat p. 368, ſeqq inter quos
lodocus Badius, Guil. Budæus, To. Pinus, Nic. Beral-
dus, Fr Deloinus: in hoc prodigii ſimile videri
potuiſſe, exiſtimat Eraſmus, quod quum ſæculo non
admodum felici totam pene ætatem Accurſiüs, Bar-
tholis, ac Baldis contriuiſſet. in politioribus lirteris
& ſenex & feliciter repubuerat. .

flce
ehhen

tume⸗
borbe
unmu
tuon i
lbus t
ene⸗
ad extl
Gulnul
ine i
ſeml
otark
iltei
mont
inbosmin
Wulon
mnbmn

.
1

Mſiten

Rllgmnn
ver n
unt,
D

d m
Wut

lunt Glle
Ci ule
tumn retult
unn uidu.
keſenbenel
1 Mubm
Nimumn
tum Vi.
laum
lebemus
hedramn
bus uis
l et.
n, nqde
umque
ndultr. ir
tini e.
gebenh
tuliſe
epilels
onhli
Eialmus
interquos
rbeal
le niͤeli
gel lo non

lis, Bar-
us lnan

PRAEFATIO.

tuliſſe Galliam, nemini latet. cui Rob.
Stephanus, eiusque filius Henricus, or-
tum etiam debent, quos immenſis ſuis
laboribus Latinæ & Græcæ linguæ tan-
tum lucis attuliſſe, cenſent eruditi, quan-
tum vix in ſummis illarum ruinis atque
caſibus eo tempore ſperare quisquam
aut optare auſus ſit (t). Proximo ſæcu-
lo ad exitum vergente Gallia Latine do-
ctisſimis ſuis ſummique ingenii ac do-
ctrinæ viris adnumerauit Franc. Vauas-
ſorem, & Renatum Rapinum, ambos ex
Societate leſu.

Quod ſi Bouhurſio, Perralto, & ren.
quis iuſtis iſtis, ſi Diis placet, ingeniorum
æſtimatoribus fidem haberem, in Galliæ
finibus mihi eſſet ſubſiſtendum: Latinæ
enim linguæ cultum me fruſtra in vlte-
riori Europa inueſtigaturum, prædicere
mihi videntur, quando reliquos Europaæ
incolas omnis humanitatis ingeniique ex-
pertes magna laborare ſtupiditate, adfir-
mant (tt). AtAnglia, quæ Thomam Lina-
crum
(t) Io. Sturmius in præfat. Lexico Trilingui præm.

(tt) vid. ampliſſ. I. Fr. Crameri Vindiciæ Nominis
Germanici.

PRAEFAIIO.

crumc(u), Thomam Morum, Rogerum Aſcha-
mum, pluresque Latinisſimos viros alios
producere poteſt, Eraſmi ætate Italiam
habuit, & quiddam Italia præſtantius (V):
quandoquidem tempore, quo elegan-
tiores litteræ in Italia prope iacebant,
tantam & tam politam atque excultam do-
&Arinam ibi reperit Longolius, vt eam
admirari ſatis non potuerit (2). Gra-
uisſimi certe exſtiterunt ibi Mæcenates,
exteras etiam Muſas ſummo proſecuti
fauore. quorum in numero poſtremo

loco ponendus non eſt lo. Coletus, illu-
ſtris

(u) hunc ab omnibus, qui elementa Grammatices iam
didicerant, ſæpe lectum voluit ſua ætate excellen-
tisſimus Melanchthon, quum poſt Priſcianum vnus
in hoc genere non ſolum diligens, ſed etiam iudicii
ſolertia & dexteritate excelluiſſe, ipſi videretur. Criſ.
Melanchth. p. 519.
(v) lib. II epiſtolar. illuſtr. viror. ad Reuchlin. t. 1, a.
(W½⅓ in vita Longolii ap. M. Adam. in vitis phitolophar.
pag. 54. Anglia idcirco in Eraſmi Ciceroniano non
infelixæ ingeniorum altrix appellatur pag 370 vbi
plures Lacinæ linguæ ſtudio deditisſimi Angli lau-
dantur, quorum numero Guil. Grocinus, Ricard.
Paceus, Regin. Polus. Huius laudes cognoueris
in Vita ipfius, rarisſimo olim libello, priusquam
Londini an. 1696, 8, denuo prodierat: quem, a Lu-
douico Beccatello Italice conſcriptum, Andreas Du-
dithius elegantisſime Latine vertit, & an. 1563 Ve-
netiis imprimi curauit.

ſrs Noni
Qorintsn
glifeenn
Cenk bil
weini
vte tel.
urcgi⸗ 4
Onlubuit
fnice I

iunhy,

eilaerae
Nendinu
igmmmn un.
U0 Nynn
lul lelen
4 hin an len

frar „ int/
Umen larni

V i

lo tl

di

unhe
8irosal
tlte hahimn
aniuſ,
1o ckegnn
iebann
nr.
It eam
C.
cenates,
rolecuti
Aüremo
nul
ſis
matlces lam
ercellen.
num vnus
m iudicii
crur Cri.

nt h⸗
olophor.
lano non
o vbi
gneli hau⸗
1 Rimd.
noers
rlusgualtt
en,aLu⸗
lreas-
e

PRAEFATIO.

ſtris nominis, & ſummæ inter ſuos au-
ctoritatis vir: cuius merita Eraſinus ma-
gnifice in ſcriptis ſuis collaudat. otia
Georg. Buchananum, & alios eloquentes
viros inuidis cenſoribus iſtis opponere
poteſt. Quales Daniæ etiam fuerunt,
Sueciæ, Polonie, Borusſiæ atque Hungarig.
Dania ſæculo XII Saxonem Grammati-
cum habuit, qui gentis ſuæ hiſtoriam ita
ſplendide magnificeque contexuit, vt
Eraſmus (y) vehementer ſit admiratus,
vnde illa ætate homini Dano tanta elo-
quendi vis, & tam mira verborum copia
ac figurarum varietas. Superiori ſæcu-
lo Ol. Borrichii in primis eloquentiam &
ſingulare Romani ſermonis vindicandi
ſtudium cunctæ Europæ admirandum
præbuit (*). Polonia omnem accura-
tiorem Latini ſermonis cultum inde a
medio XV ſæculo vsque Sueciæ debere
videtur: ſiquidem Rex Caſimirus IV,
Iagellonis filius, vt omnibus Latinæ lin-

guæ rudibus Polonis omnem ad honores
c in
(y) in Ciceronian. p. 374. (*) vid. Io. Molleri do-
ctisſimam præfationem, de Gentium Borealium in
Litteras Meritis, quam Bibliothecæ Septemtrionis
Prüuditi præmiſit, pag. 49, ſeq.

PRAEFATIO.

in patria adſcendendi ſpem ademerit,
Caroli Canuti, Sueciæ Regis, exemplo
Romanique ſermonis ſtudio adductus
eſſe, dicitur. Nam quum hic linguæ,
quæ Polonis patria eſt, imperitus Caſi-
mirum Regem in conuentu Dantiſci ha-
bito Latine allocutus eſſet, neque vero
ipſe Rex, neque procerum quispiam, La-
tine reſpondere valuiſſet; ita, vt qui-
dam ex monachorum vulgo interpretis
munere perfungi deberet: Regem ſuæ
ſuorumque ignorantiæ tantopere ſup-
pudebat, vt ſubiectis ſerio imperaret, vt
in lingua Latina addiſcenda multum o-
peræ deinceps collocarent. Quo edi-
cto factum perhibent, vt ſinguli ferme
amplioris paullo conditionis in Polonia
homines Latinæ linguæ poſtmodum ſtu-
duerint & quidem tam exquiſite, vt
eruditi Polonorum hac in re iudicium
maximi faciendum cenſuerint ſemper,
plerarumque aliarum gentium antepo-
nendum. Enimuero etſi Gallis & Ita-
lis non parum quoque tribuendum vi-
deatur: Polonis tamen non minus, niſi
plus forte, tribuendum eflſe, exiſtimant;
quum

guuman
altdo⸗
mnouere
enumin
neri ebs

ut,
UEu
MN,
ccost
nlter
Extin
ſenill

E
g, Mo

—

ACkander/1

ſ
Ragvemao
ſem luc
whon,

m Ne..
Do

e

ladenet
lent
) Acuc
hielngur
Aitu Cl.
antiſihe.
be ſero
um La-
It qui
eppretis
em ſur
e ſp⸗
arety
Itumo-
o edl⸗
Efeme
Pulunia,
uin ſiu
ſte, Nt
iciun-
empen
antepo⸗
C Nr.
lum
us,ül
nant;
quumn

PRAEFATIO.

quum ad nullum diſciplinæ genus, quod
aſtudio dicendi iuuentutem longius a-
mouere videatur, ſeſe conferant. nec
enim iure ciuili Romano diſcendo diſti-
neri eos, addunt, quum ſuis legibus vi-
uant, & ad commentarios iuris ciuilis
vix vmquam reſpiciant, ſed ſtatim a pue-
ris Latinos ſeériptores lectitent, & ad imi-
tandos eos ſeſe comparent; longinquas
eapropter regiones adeant, domi per-
multa illo ſermone tractanda ſuſcipiant
& perficiant: denique laudem non vul-
garem in Latina eloquentia ponant. quod
illas, quamuis totius Europæ cultisſimas
gentes, non facere, ſciamus, in patriis
linguis expoliendis ita occupatas, vt La-
tinam negligant, & aſpernari interdum
videantur (z). Non multo minorem,
vel æque magnam potius, in Latina elo-
quentia laudem poſuerunt ſuperiori
tempore Polonis finitimi Hungari: quo-
rum popularem, Anudream Duditbium

c 2 cun-
(2) Caſelius in orat funebr, Andr. Mylio ſcr. G. 2, a. de
Polonicæ nobilitatis in elegantioribus litteris addi-
ſcendis inſtituto agit etiam Rein. Reineccius in præ-
fatione, Adnotationib. Io. Glandorpii in M. T. Ci-
ceron. lib. VI epiſt. ad familiares præm. p. 181.

PRAEFATIO.

cuncta Europa XVI ſæculo ſuſpexit, vt
virum ingenio omni ſcientiarum gene-
re exculto, iudicio, rara Latine ſcribendi
dicendique facultate (a): ſiue, vt alii
eum vocarunt (b), omnibus animi &
naturæ muneribus refertum, omnisque
politioris doctrinæ atque elegantiæ
principem. Enarrata hactenus, Thom.
Bartholinum vere ſcripfſiſſe (c), quo-
dammodo teſtari poſſunt: Patria, ſeu
natale ſöolum, ingenii faecunditatem pro-
det, ſi vel externobhæbi calore incaleſcant,
vel interno pectoris etiam inter frigidos
Getas, algentemque perpetua niue Bore-
am calore excitati vim mentis exſerant.
Ad Belgium quod attinet, cultisſima
regio quam plurimos ſemper non ſolum
fouit,
(a) Thuanus lib. XCVI, hiſtor. fin. & in Gerh. von
Stœkken Thuano enucleato, P. II, p. u. it. in Elo-

giis eruditorum ex Thuani hiſtoria collectis, & Cal-
lce cum additionib. ab Ant. Teiſſerio editis: P. II,
p. 125, ſeqq. .
(b) Io. Mich. Brutus in ep. lib. IV, p. 436, edit. Berol.
In Hungaria Eraſmi &tate Iacobus Piſo vixit, quem
is in Ciceroniano (uo pag. 381 tuaioſum eloguentie
Tullianæ candidatunm appellauit. Vbi ſimul oſten-
dit, Sarmatiam habuiſſe, qui in eloquentia contemni
non queant. “” 4 .

(e) diſſert. de Libris legendis p. 32.

ſoit, ſ
iismo⸗
Prrin
ſuntſ
,Mann
ui
Mn
mun 9
os

P, el
u Rehln

ee
PIiſu,

lle Cru

4
§

Celntr
. 1 ſ
öullenn
uonnu

Unol n

llhert
Mumm gene.
e ſenbend
ſue ali
6 mini
omnigue
clkonntie
Thom.
) quo⸗
u, ſen
n yy-
lſiant,
fihs
e Byrt-
rant.
tisAma
ſolum

fouit,
eth. von
t inblo⸗
,&C.
: blb

t Fenl
it, glen
Gent
loten.
oatenli

PRAEFATIO.

fouit, ſed etiam ipſa progenuit, eloquen-
tisſimos viros, qui, ipſo liuore fatente,
præclare de Latino ſermone meriti
ſunt (d), inter hos ſunt: EFraſmus Rote-
rodamus, Hadrian. Iunius, Ant. chorus,
Daniel & Nicolaus Heinſii, Hugo Grotius,
Iaus Gruterus, Mar. Zuerius Boxhornius,
Domin. Baudius, Petr. Cunczus. inter
eos, quos fouit, & quos Germaniæ de-
buit Belgium, principes fuerunt Gerh.
Io. Vosſius, Io. Frider. Gronouius, Lo. Ge-

orgius Græuius. Præter quos triumui-
ros ſi patria noſtra nullos plane Latinita-

tis tuliſſet vindices, quorum tamen tulit

ſane quam plurimos: eorum merita
tanta omnino eſſe videntur, vt illam ab
iniurioſi maxime in Germanos Steph.

C 3 Dole-

(d) Hollandiam quidem ſuam haud infecundam bo-

norum ingeniorum parentem ſuo tempore fuiſſe,
tradidit Erafſmus, at neque bonorem eloguentiæ tum
habitum eſſe, & voluptates indolem non temere Ma-
ture cere ſiuiſſe, teſtatus eſt in Ciceroniano ſuo,
p. 374. ex Zelan i ob. Tullianæ dictionis facilita-
tem laudat Adr Barlandum: poſtquam Guil.
Gandanum in epiſtolis Atticum, in carmine bonum,
prædicauerat: p. 376 exclamat: O ſcelerate luxus,
guantum felicium ingeniorum vel corrumpis vel ab-
rumpis Multa tum felicia admodum Belgii ingeniaæ
collaudat Eraſmus, plurima de ſe ipſo proferens.

PRAEFATIO.

Doleti conuiciis vindicare nunc vale-
ant: vtpote qui neminem, qui puro ve-
ræque Latinitatis ſtilo vſas ſit, prodiiſſe
ex Germania noſtra, adfirmauit (e):
quum tamen ipſius iam ætate ciues hu-
iusmodi ei haud defuerint. quare inui-
diæ ac obtrectationis ſuſpicione minus li-
berare ſe poterit, quam Archintus, Pa-
tricius Mediolanenſis, qui Germaniam
adeo barbaram vocauit horridamque (F),
vt Latinorum vocabula ignorarit ; &
o. Ant. Campanus, qui ſe non ad mo-
res ſolum, ſed ad ipſum etiam Ger-
maniæ nomen nauſeaſſe, ſcripſit (ff):
quum nihil viderit ibi, quod oculos,
nihil, quod manus, nihil, quod ſen-
ſum aliquem humanitatis delectare
potuerit. Namque dira adhuc tum bar-
barie oppreſſam fuiſſe patriam noſtram
vtriusque ætate, inficias ire non poſſu-
mus. At, ipſo doctisſimo quodam Ita-
lo fatente (S, occulta quadam, vti arbi-

traba-
() vid. Morhof. de conſcrib. epiſt. p. m. 455.
(E) in præfat. Epiſtolar. Aeneæ Syluii.
(ft) in epiſt. lib. VI, ep. I & pasſum in aliis ſuis epi⸗
. ſtolis.
(2) P. Louius in Elog. p. m. 278.

trebatur
euetitn
hortikh
lunit
enim 40
plnul
1Sgentiun

Kr ul

nune ne.
igrnr
muiſe
Maut (e)
e cines u.
luare nt.
minueli
i,, Di-
manimn
hueſf)
; &
nad my-
Aun er-
ltſk,.
oculos,
od ſen⸗
eleclare
um bar⸗
oſtram
1 polir.
mlta
ti arbi⸗
traba⸗

sſuis eli⸗

PRAEFATIO.

trabatur, ſiderum commutatione tandem
euenit, vt Geòrmaniæ cælum moleſtis Bo-
reæ flatibus frigore geluque damnatum,
horrida dudum torpentiaque ingenia⸗
mollierit, atque excitarit. Germanos
enim non contentos amplius vetere ſua
militiæ laude, quaà Martium decus Roma-
nis gentium victoribus ereptum ſtabili
diſciplinæ ſeueritate tueri perſeuerarint;
ipſa etiam pacis ornamenta, lilteras, opti-
masque artes, decoquenti Græciæ, ac
Italiæ dormitanti abſtuliſſe, aperte profi-
tetur Italus iſte. quos ad artium omni-
um tractationem anatura ſatis quidem
factos, ſed iis etiam, quæ a natura habe-

ant non valde magna, diuturno vſu &

2
conſtanti meditatione excolendis & au-

gendis gnauos præ ceteris atque indu-
ſtrios, prædicauit eruditisſimus Gallus,
multoque æquior de Germanorum me-
ritis iudex (h).
Parum tamen bona de meritis his o-
pinio Italorum quorumdam animis
adeo inſita fuit, vt vix Melanchthonis
tempore, quo humaniores litteras ma-
c 4 gno
(h) P. Dan. Huetius de Claris Interpretibus p. m. Se;

PRAEFATIO.

gno a Germanis ſtudio cultas iam fuiſſe,
ſcimus, eripi iſtis potuerit, mentis aciem
ſæpius præſtringens: id quod tum etiam
factum eſt, quum fragmentum e Cicero-
ne decerptum Germani cuiuspiam titulo
adldito deriſerant; & quum ii ipſi, qui
valde Ciceroniani alias ſibi videbantur,
barbarum inclamauerant fragmentum,
veluti a barbaro Germano profectum (i).
Supra commemorati domeſticæ laudis
amplificatores, graues e contrario alie-
næ obtrectatores, per commenta iſta e-
laborandum forſitan decreuerunt, vt
mala atque falſa eiusmodi opinio Gallo-
rum & Italorum mentibus infixa perpe-
tuo maneret: qui in Germanos cum
primis infenſum & inimicum animum
ſuum patefecerunt, vbi non ſine miracu-
lo ſieri poſſe, perſuaſisſimum ſe habere
ſibi, teſtificati ſunt, vt Germanus aut
Moſcouita ingenioſus appareret (K). Qui-
G bus
(i) Eraſmus in Ciceroniano, p. 260.

(K) cel. I. Fr. Crameri Vindiciæ Nominis Germanici,
p. 6, edition. Wetſten. conf. Bailleti Iudicia Gallice
conſcr. P. I, p. 279, ſeq. & Burc. Goth. Struuii In-
trod. ad Notit. Rei litterar. Cap. V, &13: atque Sup-
plement. ad h. lI. p. 44. ſeqq.

osl
oil
ur i⸗

corudn
r:
u.
bum cl
W Ni le
uß
lpuitiki

I ,
60

le 4. 17
ien un
lit

mi

Lüamfit

entisacen

Gtumnetian

ne Clen.
ian till
iihjgi
ilehanun,
mentum,
un (i)
X laudis
rio alie⸗
niſta e⸗
ult, Vt
1o0aloo
laperpe.
noscum
nimum
miralt-
lubere
zus Alt
.Q.
hus

Germunich.
ca Calice
derunii In⸗

urque duh⸗

PRAEFATIO.

bus maleuolis hominibus etſi vituperan-
do ita ſuffragari ſe, negauit Adr. Baille-
tus: in quibusdam tamen ab opinione
eorum non alienum prorſus ſeſe oſten-
dit: præſertim vbi Germaniam nullos
ingenio prudentiaque acutos oratores ac
poetas habuiſſe, adſeuerauit (). Cui ab-
bum calculum adieciſſe videtur Fanci-
ſcus Vauaſſor, non ita multo ante lauda-
tus, vbi cripſit (I!): ILe occidente ex po-
pulis is, qui ad ſeptemtriones præcipues
vergunt, non dißdo aliquot eſſe domi, qui
nonnibhitl in hoc genere (Latine dicendi
ſcribendique) valeant certe qui venti-
tant in Galliam ad nos, non plus feres
quidquam Latine ſciunt, quam quantum
Gallice ſex aut olto menſibus nobiscum
diſcere potuerunt?“ quid autem potue-
runt!?

Germani non modo nonnihil, ſed
plurimum omnino Latine dicendi ſcri-
bendique facultate valuerunt. non qui-
dem tantum valuerunt amplius Vauas-
c 5 ſoris
(D) T. I Iudicior. p. 277.
(Il) in oratione contra nouum dicendi genus, pag. 2040
Oper.

PRAEFATIO.

ſoris ætate, qua Latinæ linguæ ſtudium
æque, ac inter Italos, dudum inter eos
frigere cœperat; quantum in letisſima
illa eruditorum virorum ſegete, ab ipfa⸗
mirabili Germanici cæœli fœunditate obla-
Ia quæ dum non vulgares, ſed excellen-
es oratores, grauesque protulit Latini
ſermonis vindices, Itali vehementer eam
ſunt admirati (m). Nam licet Germa-
norum doctisſimi, rem accuratius paul-
lo inſpicientes, deprehenderint, & vltro
confesſi ſint (n), populares laudem Lati-
na eloquentia parandam minus adſogui
videri; quam plerique eorum aliis ſtu-
diis abducti haud adfectent, ſiue quod
reipubl. vſus ita poſtulet, quum nihilin
imperio moliri fas ſit, niſi idem liceat le-
gibus; ſiue quod rebus iam conſtitutis
& florentibus perpetuam curam fori a-
gant, ſiue quod vni ſtudio præmia pro-
poſita ſint maxima, ceteris non item,
ſiue quod ad eloquentiam eique ſuffra-
gantes diſciplinas, e quibus effloreſcit
oratio, & prudentia ſcaturit, aditus
quodam-
(m) vid. P. Iouii Elogia, p. 278.
(n) Caſelius orat. funebr. Andr. Mylio ſcr. C. 2, b.

Nod
bus
rehieit
ſin;6
Merr
i⸗ 1 ir
*

un en
lljung
Plts⸗
Ckupnot
i un⸗ ☚
n, nen
Cogne gtn
Uulabenca.
umhier

Er hocie
luun ⸗

len meine
Xinente
n nn ud.
egs,
dlos n

ueſtuciun
inter eo
lltuſn
te N
Aturali,.
denale.
lt atin
tereamn
Cerma-
paul
Avltro
n Luti-
Alſegui
Aüsſtu.
e quo
nihilin
ert le⸗
ſtitutis

ſori A.

a pro-
item,
ſuſfa-
oreleit
zctus
odarm⸗

6 1 b.

PRAEFATIO.

quodammodo intercluſus ſit tenuiori-
bus, & ad vitæ neceſſaria, nolint velint.
reſpicientibus. Hæc, inquam, licet ita
ſint; Germanos tamen, plerisque enu-
meratis hactenus difficultatibus ſupera-
tis, plurimisque impedimentis remotis,
Latinæ linguæ ac eloquentiæ ſtudio ſeſé
dedidiſſe, tot celeberrima diſertisſimo-
rum Germaniæ oratorum, quos Itali,
Galli, Angli, Poloni, & reliquæ Europæ
gentes ſuſpexerunt, nomina perpetuo
teſtabuntur. tantum enim abfuit, vt
quorumdam ex iis ſpes infracta, aut in-
duſtria langueſcere viſa ſit, vt neque il-
lud ipſum, quod optimum, deſperan-
dum, neque in præſtantibus rebus ea
quoque, quæ optimis proxima fſint, par-
ua habenda eſſe, exiſtimauerint. Vti-
nam plures, qui id ſibi perſuaderent, ha-
beret hodie Germania noſtra. Ardor
Latinum ſermonem accuratius acdiſcen-
di, quem eius ciues extremo ſæculo XV,
ac ineunte & progrediente XVI oſten-
derunt, dudum, vt modo dixi, refrixit.
Paucos oppido ſua iam ætate eloquentiæ
ſtudioſos inter Germanos exſtitiſſe, &
vix

PRAEFATIO.

vix ſingulas Europæ gentes ſingulos o-
ſtendere potuiſſe, Io. Sturmius conque-
ſtus eſt (o). Iuſtiores de penuria hac
conquerendi cauſſas haberet ſine dubio
optimus vir his noſtris temporibus: qui-
bus prudentiorum iudicio magis magis-
que bonæ artes vileſcunt; nemine fere
eorum, qui auctoritate pollent, Muſa-
rum ex Germaniæ academiis fugienti-
um curam amplius habente.
Vtrum apud ceteras Europæ gentes
propitiam magis experiatur hodie fortu-
nam Latinus ſermo, pluribus inquirere
in animo non eſt. Vauaſſor de Gallia
ſua, ſiue potius de vniuerſa Europa pro-
nuntiauit (p): quum Latine plurimi in-
telligunt, non pauci logquuntur, nonnulli
ſoribunt; tum, qui norint, quid ſit, bene
Latine vel loqui, vel ſèribere, rarisſimi
ſunt; qui bene vtrumque praſtet, aut
etiam de duobus alterum, fere dicam, ne-
mo. Iac. Perizonius, ſummus, vt omnis
humanitatis, ita Romani etiam ſermo-
nis, hodie in Batauis vindex: hos a Ma-
iorum

(o) de Exercitationibus rhetor. lib. B. 2, a.
(p) in oratione paullo ante citata.

dtar,

unl
geele⸗
ſuck
cumk
dic
nn
nmmine
Ireiac bl
ſcuun.
Een ire
Porip 1
Nen ſralt
lch en
loen
Amuorum
reri i
0menpn
Cllisonni
mlmenn
lcie mnn

ſobrrine
nberzayien
1 nune ver
o⸗

ngrle 0.
Onqve⸗
enunia har
ſnedtbio
tibuu:i⸗
gomngß.
nine ſere
geenti.

gentes
efortu⸗
uirere
e Galin
papro.
miin-
pnuli
ybene
riſmi
t, Alt
mM-
ommn
ſermmo⸗
a Ma-
jorum

facile negauerit, ſi Faligeri, Salmaſii,

PRAEFATIO.

iorum ſuorum iudiciis & ſtudiis dudum
deſciſcere cœpiſſe, grauiter nuper que-
ſtus eſt (q), quum bonas artes pariter
cum lingua, quæ illis quaſi propria &
addicta olim fuerit, vno faſtidio negli-
gant, & contemnant; immane quan-
tum in eo a maioribus diuerſi, quod La-
tine linguæ peritiam, ſine qua hi bonas
artes ac diſciplinas addiſci poſſe negaue-
rant, non neceſſariam aut viilem valdes

ſtatuant. Rem eo iam recidiſſe, dolet

idem vir excellentisſimus, vt exigua
prorſus, vel potius nulla ſpes ipſum te-
neat, ſæculum ab infami ſocordia, ac
ſtolido rerum præſtantisſimarum faſti⸗
dio, & peruerſisſima iudicii iniquitate
ad maiorum exemplum ac induſtriam
reuocari, ipſasque ſcientias ab inſolenti
contemptu, aut vniuerſo ſaltem interitu
vindicari poſſe. Conquerendi ita
cauſſas omnino habuisſe virum melio-
rum litterarum cupidisſimum, nemo

Gro-

() in Oratione de Doctrinæ Studiis, nuper poſt depul-
Jam Barbariem diligentisſeime denuo cultis & deſide-
vatis, nunc vero rurſus neglectis fere & contemptis,

Lugd. Bat. 1708, 4,; P. 9, 41, 43.

PRAEFAIIO.

Grotii, Heinſiorumque cogitarit ætatem,
& fauorem reputarit, quo exceptæ tum
ſint in Batauis bonæ artes: ſi porro dili-
gentius paullo conſiderauerit, quantum
pretium Latinæ linguæ iſto tempore ſta-
tutum ſit. Sed tamen maius longe et-
iamnum apud Batauos pretium, quam
apud Germanos, eidem linguæ ſtatui,
ego mihi perſuadeo (r). Veterum cer-
te monimenta diligentius apud eos e-
uolui, & bonos auctores in academiis
frequentibus ſatis ſcholis hodieque ex-
plicari, non auditum, ſed cognitum per-
ſpectumque habeo. ſedulo enim id age-
re perſeuerant ibi plerique doctores, vt
deiectis de ponte nouitiis libellis ſtili cauſſa
nibil niſi antiguum adoleſcentes legant:
id
(H id quod nec ipſe laudatisſimus vir diffitetur; quan-
do ad cl. Cellarium in epiſtola, Diſſertationi de Hi-
ſtoria Belli Troiani, quæ Dictyos Cretenſis nomen
præfert, præm. ſcribit: Non eæ gquidem noſtris in
Jundis atrociten adeo graſſutur calamitas, ſecdt nihilo
tamen minus peſtilenti ſiaere bartin mollis educa-
tio, & ſegnis luwuria, partim aczi ackio, guz omnia
donat ſtudiis partium, at doctrinæ, in uſtriæ, inge-
nii meritis, nibil facit religui, acflauit bonas artes,
exſtinguit penitus ingenia iuuenum, qui ad rei

publie g ocuram G futuræ «gtatis decus ſurgere ac in-
Iſrui debebant.

.
ſetan
eſ⸗
AN
n
lul
1

ſer nece
RIneee.

ſl, G
.
/2 A
L

. Dtatem
eprr tun
Uro (l.
Juantun
oreſn.
lpe et.
1,glam
ſtutu,
n cer⸗
eos e⸗
cemüs
ne ex⸗
m per⸗
ilage
jes
CAcſs
Gaut.
id
. guan⸗
nonnen
Nri⸗ 1,
, ulb-.
mnu
artes,
. 0 rei
e . iſ⸗

PRAEFATIO.

id quod ſummus Gronouius curæ ſibi
ſemper habuiſſe ſe, olim teſtificatus
eſt.
At qualis Aademiarum in Germania no-
Kra, quod ad humanitatis ac litterarum
ſtudia attinet, facies hodie ſit, norunt,
qui in iis nuper commorati ſunt, vel et-
jamnum commorantur. Aliam ſaltem
eſſe, ac qualis Melanchthonis, Camerarii,
Sturmii, Caſlii, temporibus fuit, profi-
teri neceſſe habebunt: quibus gramma-
ticam, rhetoricam, oratores, poetas, iſto-
ricos, & Græcos & Latinos, frequentisſi-
mis academiarum interpretabantur au-
ditoriis. Lege, ſis, ſi dubitaueris, bene-
uole Lector, Lectionum publicarum a
celeberrimis iſtis doctoribus in acade:
miis inſtitutarum deſignationes; ſiue
etiam Io. Sturmii Epiſtolas academicas v-
bique obuias. Miraberis, ſpondeo, mu-
tatam rerum conditionem; & id ſaltem
concedes mihi, ſpero, Germanorum,
quos vna cum reliquis Europæ gentibus
ad Latinæ linguæ ſtudium Italorum ex-
emplo excitatos vidimus, ardorem tan-
topere conſe diſſe, vt ipſos æque magnum
eius⸗

PRAEFAIIO.

eiusdem linguæ ceperit faſtidium, ac ibobl
Italos iam pridem cepiſſe, cognouimus. Hyennn
Qualis faſtidii cauſſas Velleius Patercu- Iund
Ius his verbis prodidiſſe videtur (s): Alit nhe
aæmulatio ingenia & nunc inuidia, nunc umt
admiratio incitationem accendit: natu-
raque, quod ſummo ſtudio petitum eſt, ſituB
adſcendit in ſummum.: difficilisque in ln
perfecto mora eſt; naturaliterque, quod iceh
procedere non poteſt, recedit. & , vt pri- egu
mo ad conſequendos, quos priores duci- o ke
mus, accendimur: ita, vbi aut præteriri, bonmden
aut æquari eos poſſe deſperauimus, ſtu- feumge
dium cum ſpe ſeneſoit; & quod adſequi Wermt.
non poteſt, ſequi deſinit, & velut occupa- n lk
tam relinquens materiam, quærit nouam: rnid.
praæteritoque es, in quo eminere non poſſu- kaimn
mus, aligiia id in h nitamur, conqutri- mnngavo⸗
mus! ſöägquiturque, vt Frequens ac mobi- ühbenn
lis tranſitus maximum perfetioperis im- femhtl
pedimentum ſit iter ſeh

Neque vero o tmirufn adeo videri cui-
quam poſſe, arbitror, ſtudioſam iuuentu-
tem ad quæſtuoſiores artes properare hoc
tempore; ſi reputarit, iis, qui elegantio-
ribus

(S) lib. I Hiſt. cap. 17, § 6, 7.

liliun
nouim
nsbetere,
uur G): A
Nilin nint
te nut.
le in⸗
,
t irt-
A1 Auci-
teriri,
u,ſe.
alſui
Allts-
otan
1. lſe.
nhult.
mhhi⸗
i n.

eri cui·
lentl-
e noc

PRAEFATIO.

ribus litteris ſe dicarunt, minutam ſatis
ſperandam p'erumque eſſe mercedu-
lam (ſ). ſiquidem bominum ingenia ita
comparata eſſe, conſtat, vt ea, quæ certos
honores & obuium lucrum pollicentur,
præ aliis in pretio habeant, & potisſimum
ſectentun. Quare nec illis, qui litteras
iſtas in academiis docent, vitio adeo
verti debere, comprobare quis forſitan
poſſet, quum ad ſæculi genium quodam-
modo ſeſe accommodauerint; neque
ab omnibus auditoribus deſtituti, in pa-
rietum gratiam ſcholas ſuas aperire vo-
luerint. Quamuis Caſelius ſuo tem-
pore valde dubitauit, an iis, qui toti in
litteris ſint, & ſe ſapientiæ vel cultores,
vel etiam profesſores, profiteantur, tanti
erroris, quo quæſtuoſiora ſolum in pre-
tio habentur, venia dari debeat. quam
Vbertus Folieta denegatam iis voluiſſe
videtur, ſcribendo (sſ): Qui praæmiis
ducun-
(1) Caſelius in epiſt. ad Eberhardum, Præſulem Lube-
cenſem, p. 24 Roſtochienſium epiſtolar. Mantiſſæ ab
Henr. Vagetio edit. & in orat. funebr. Andy. Mylio

ſcr. C. 3, b.
([) lib. I de Linguæ Latinæ Vſu & Præſtantia p. 96.

P KRAEFATITIO.
ducuntur, ii pluris ſo exiguam merce-
dem, qquam virtutem ipfſam facere decla-
wnt: neguz bonum publicum in ſcriben-
do ſpectare, quod egregiis viris in primis
eſt propoſitum, ſed turpe lucrum degene-
ri cupiditate conſectari; ingeniumques
& eloquentiam tamquam cauponari, quo
queſtu nullus poteſt eſſe ſordidior. Pru-
dentioribus hæc diiudicanda relin-
quens, omnes ac ſingulos aſſenſuros
mihi, ſpero, ſæculi noſtri genium eum
eſſe, vt, ſi fieri poſſet, vt vnus ex laudatis
viris reuiuiſcens cathedram adſcenderet
academicam, Ariſtotelis Rhetoricam,
Demetrii Phalerei de Elocutione li-
brum, Ciceronis libros de Oratore, e-
iusue Orationem aliquam explicaturus,
vehementer dubitem, an tot auditores
inuenturus ſit, quot ætate ſua numerarit.
Quid, quod Mart. Cruſius ſuo iam æuo
dubitauit, an, ſi Homerus, aut Demo-
ſthenes, aut Euripides tum veniſſent,
magnopere eſſent curati (t). Quid no-

ſtro ſæculo, quo ii, qui Latine ſcribunt, a
certo

(t1) Annal. Sueu. P. III, lib. IX, cap. 8, pag. 508.

norgt. v!
EcR

merce.
lere
in ſenhe.
in yimn
n er.
ungte
mj in
„ Pru.
jelin⸗
enſuros
neum
ucatis
nderet
Nllcam,
ne l-
je, e⸗
turus,
tores
arit.
Eru0
ein⸗
ent,
ano⸗
Int, 4
ceſt

03.

PRAEFATIO.

certo hominum genere, quibus Latinam
linguam aſpere ſatis inſectari ſtudium
eſt, exagitari ſolent, factum iri, creda-
mus? Omnia ſcilicet ſæcula ſuun geni-
um, ſiue ſingularem humanarum votun-
tatum inclinationem habere videntur,
quæ in certa ſtudia animos mortalium in-
RKectere ſoleat (tt). Sic XV ſæculo Ger-
mania complures habuit, qui maximos
in Gracæ linguæz cognitione fecerunt
progreſſus, poſtquam Ricardus Crocus,
Britannus, (u) ita ibi primus eam do-
cuerat, vt plane perdiſci potuerit, & quid
momenti ad omnem doctrinæ erudi-
tionem atque cultum peritia eius adferri
poſſet, intelligere cœperint in Germa-
nia (V): quæ præter quatuor iſtos cele-
d 2 berri-

(tt) Thom. Bartholin. Diſſert. de Libris legendis, p. 37.

(u) talem ipſum Crocum ſeſe feciſſe, Mutianus ad Io.
Reuchlinum ſcripſit; quamquam ob linguæ mobi-
litatem & Græcanicos mores Greæculus viſus ſit:
nam eum Theocritum iucumtligime legiſſè, & cum
gratia balbutiſſé, addit Mutianus, lib. II epiſt. illuſtr.
viror. ad Reuchlinum z. 3, a.

(v) Ioôach, Camerarius in vita Eob. Hesſi. anno
CIOD IO XV Lipſiam venit Crocus, in Gallia Hieron.

PRAEFAIIO.

Mich. Neandrum habuit, huiusque diſci-
ulum Laur. Rhodomanum, Hieron.

lium, Io. Poſſelium, Mart. Cruſium, &
quam plurimos linguæ iſtius peritisſi-
mos viros alios (). Quanti vero hæc
ho-

rarum doctrinam profeſſus eſſet, omnium amorem
fauoremque maximum conſecutus ſtatim dicitur:
vtpote qui non primordia linguæ, ſed integram ac
plenam eius ſcientiam adferre viſus erat. Incredi-
bile prorſus eſſe, ſcribit Caſpar Cruciger, in Orat. de
Initiis, progregionibus, inerementis doctrinæ eri-

ex Parente ſuo, Croci diſcipulo, ea audiuit; quanto
fauore Lipſia Crocum exceperit. tamquam
cæœlitus demiſſum omnes venerati erant hominem, &
vnusquisque felicem ſe iudicauerat, ſi in familiarita-
tem ipſius inſinuandi habuerat copiam. docenti
vero & mercedem, quæ poſtularetur, perſoluere, &
quocunque loco temporeque præſto eſſe, neminem
recuſauiſſe, adfirmat Cruciger; cui, concubia no-
&te ſe conueniri, quamuis longe extra oppidum, ius-
NRet Crocus, omnes libenter obſecutos fuiſſe, narra-
uerat Parens.

(x) vid. C. S. Schurzſteiſehii diſſertat. de Meritis Ger-
manor. in Græcas litteras: quæ eſt XCVII inter
diſputationes hiſtor. & Iuculentisſimas præfationes,
quæ Laur. Rhodomani Palæſtinæ ab ipſo auétore &

berrimos viros, ſupra a me nominatos,

W, olfum, Frid. Slburgium, Dau. Hæſche-

Aleandro præceptore vſus. quum Græcarum litte-

ditæ in Academia Lipfienſt & Wittebergenſi, qui

nomitaog,
oge clle⸗
1, Heruz,
ſte.
ſun,
8 peritel⸗
ieo hec

ho⸗

arum ſitte-
Um amoremn
im Gjcirur:
inegran a
t. Incredi-
in 0Orn de
ſochrint er.
en gii
Uit; guanto
tamquam-
ominem
miliarita⸗
1 docenti
ſoluere,
neminem
cubig o-
zilumn, 11-

nm.

rit , Cer.
VIl inter
elationes,

nlore &

PRAEFATIO.

hodie apud nos fiat, neminem fugit: nec

dubitandum puto, quin minoris multo
fieret, niſi Spiritus S. dignam eam cen-

ſuiſſet, qua Nouum Fœdus, cum humano

genere per Seruatorem noſtrum Ieſum

Chriſtum initum, conſignaretur. Ac-

cedit eo, quod, vt primum res, ſiue ars
quæpiam nouitatis gratiam exuat, iſta

non adeo moueri amplius videantur

hHomines: quibus omnium tandem re-
d 3 rum

Mich. Neanaro præſixæ ſunt; & quam hic Erote-
matibus ſuis Gr linguæ præmiſit: it. Geong. Henr.
Gatzl Principem Græce doctum, Lipſ. o4, 4. cui
eruditæ Io. Cunr. Dieterici & Io Zwingeri de Græ-
carum litterarum Reſtauratione adiectæ ſunt lucu-
brationes. Quibus vtinam adiecta etiam eſſet eius-
dem Dieterici non minus erudita & æque inuentu
difficilis oratio, quam an. 1640 Marpurgi, quum
loco Theod. Vietoris ſenio confecti viribusque ex-
hauſti Muſas Atticas ſuſcepiſſet, habuit, hoc inſi-
gnitam titulo: Græcia exſulans, ſeue de Infelicitate
ſeculi ſuperioris in Græcarum littenarum ignoratio-
ne, diſſertatio. Hac etſi vberior eſt Zwingeri ora-
tio de Barbarie ſuperiorum aliquot ſæculorum orta
e ſupina Linguæ Græcæ ignoratione, viginti & vno
anno poſt habita, ac cl. Gœtzl Principi Græce docto
adiecta: Dieterici tamen diſſertatio huic eruditio-
ne non cedit: ſcienter enim admodum demonſtra-
uit doctisſimus vir, quicquid anteactis ſæculis Cræ-
cæ linguæ contigerit, inſulſis tribuendum id eſſe

PRAEFATIO.

rum ſatietas exoriri ſolet, nouarumque,
licet deteriorum ſæpius, auiditas: ſiue
qui, vt Velleium Paterculum rem expres-
ſiſſe, paullo ante cognouimus, occupatane
velut materiam relinquentes, guzrunt
nouam. quotidiana enim, vt in prouer-
bio eſt, vileſcunt.

Hinc quoque Latinæ linguæ fata ac
vicisſitudines, quas in Germania noſtra
experta eſt, maximam partem depende-
re videntur. Nam etli intellecta rena-
ſcentium in Germania litterarum vtili-
tas multos ad excolendas eas allexerat:
plures tamen rei nouæ ac inſuetæ condi-
tio Germanorum oculis oblata ardorem
in animis eorum excitaſſe, videtur. Id
quod graui duorum Germaniæ eruditis-
ſimo-
doctoribus; vt per aliorum damnum erudiret, & ne
in præteritos errores & priſtinam barbariem relabe-
retur Germania: cui diuino beneficio contigiſſe,
oſtendit, vt ſæculo VI & inſequenti puer gquin-
quennis iciret, quod olim gquinguagenario Rtterato
latuerat ; quum annoſus Magiſter neſciuerat,
Nouum Teſtamentum Græce exſtare, & quidam ſibi

perſuaſerant, Græcam linguam nouum plane ſeruo-
gem eſſe, qui antea non exſtiterit.

ounin
licit: Nn
nremerprs⸗
ettpatn
1, llrlit

Nole .

iu fata
ia noltra
cepence
ectu rena-
rum wil⸗
Alexerat:
te concl⸗
Ardorem
etur. I
nuditis⸗
ſimo⸗

udiret, A ne
giem tehle⸗
0 contolſe,
ger Uin⸗
,i, Atrotd
neſcinenet,
Gidam ſbi
Pbne ſernt⸗

PRAEFAIIO.

ſimorum virorum teſtimonio probare
conſtitui: primus eorum eſt Ioach. Ca-
merarius, qui & maximæ ſoniorum ad-
mirationis, & ardentisſimæ iunibrum cu-
piditatis, renaſcentibus in Germania lit-
teris dectaratæ, non tam iudicium, quam
nouttatem cauſſam ſuiſſe, cenſuit (y). In
eadem ſententia Io. Caſelius fuit (2/, vbi
prudentisſime ſcripſit: Quæ noua ſunt,
ea vel cum ratione, vel absque rationes
auemus cognoſcere, & initio feruent o-
mnia. IU euenit annis abhinc circiter
centum quinquaginta, quando & Græca⸗
lingua in aliam & cis Alpes ad nos alla-
ta fuit, quum paulto ante nobilisſima ars
2)pis exſeribendi libros veteres primum
nata fuiſſet in Germania. Tum enim-
non vnus & alter Græcam linguam co-
gnoſèere geſtiebat, ſed exercitus ſubito
oriebantur, amore Græcitatisne an Lati-
nitatis? ſlagrantium. Non minus au-
d 4 tem

(y) de Vita Melanehthonis p. 7.

(2) in Cohortatione ad Latinum ſermonem paullo ac-
curatius ad diſcendum.

PRAEFATIO.

tem ſunt homines natura &‿ ι⅜ooο guam
iNbévνο.

Ipſa iſta Latinæ linguæ in Germania ny-
ſtra fata commentatus ego, iis, qui in⸗
excolenda illa præcipue inter Germanos
elaborarunt, breuiter ſimul a me com-
memoratis; de causſis, cur hodie negli-
gatur ea & contemnatur fere, quædam
ſubiicere, conſtitueram. Quum vero
illud argumentum ita ſenſim creuiſſet,
vt iuſto libello ſufficere videretur: hu-
ius elaborationem certas ob cauſſas in
aliud tempus reſeruare decreui: ita ta-
men, vt me vel ſic illius ſumma ferme
dumtaxat capita proferre, vltro profite-
ar. Satis quidem coniicio, multos fo-
re, qui conſilium hoc meum non admo-
dum probauerint, obiicientes, queri-
moniis huiusmodi nihil plane profici,
dum ſæculi mores facilius notari, quam
emendari poſſe, videantur: præſertim
quum querimoniæ a me, eruditione pa-
rum inſtructo, ac vſu, optimo rerum
magiſtro, minus recte edocto homine,
inſtituantur. Quod ad priorem obie-

ctio-

Gore
1o)
bene
enhl
etian
Cor fue
uuß gu
enep
No ſe
Ckinn 8
Utjelmn
munen
AInuorun
Woninent
wrlen

pe e

19/

Aug gunn

ernanien.
ib ii
ir Gman
me n.
ule nlr-
gelam
uun vero
geuiſſen
etur: hu-
caulſu in
ui! iatn⸗
ma ferme
oprofte.
Ultos fo⸗
nadmo⸗
, quer -
profci,
4ℳ.
ræſertimn
tione a-
9 jerum
hotine,
Obie⸗
io⸗

PRAEFAIIO.

Cionem attinet, nefas fore, non arbi-

tror, ſi in altero iſto argumento conſcri-
bendo tiro ego magnorum virorum ex-
emplum imitandum mihi propoſuero;
etiamſi rem infeliciter ſatis tentaro.
Quid enim diffitear, me ex veteribus
AQüuintiliani, ſiue quicunque etiam de⸗
Causſis corruptæ eloquentiæ Dialogi au-

ctor fuerit, ex recentioribus Ludouici

TViuis, qui de Causſis corruptarum arti-
um egregie ſcripſit, exemplum quodam-
modo ſecuturum eſſe? Illi, qui & do-
ctrina & vſu nom ſatis inſtructum me
exiſtimauerint, idque non iniuria, ſci-
ant velim, me pleraque, quæ de vtroque
argumento proferre me cognouerint,

ex virorum ſumma prudentia, multa do-

ctrina & plurimo rerum vſu præditorum
monimentis collegiſſe: quo facilius iis,
quæ ſcripſi, fidem te habiturum, ſpero,
optime Lector: quum ipſa inſuper res
pro ſe plerumque loqui videatur. In
his ipſis quidem Commentariis claro-
rum virorum Epiſtolis multum vſus ſum;
quum me hàud prætereat, eas & tempo-

rum, &᷑ doctorum virorum iis viuenti-

d 5 um,

PRAEF AIIO.

um, hiſtoriam ita continere, vt, qui vno-
quolibet tempore viri boni, docti ac
præſtantes vixerint, & quid docuerint
atque moliti ſint, vix aliunde melius
posſimus cognoſcere. Cum primis
vero multa ex Io. Caſelii exquiſitisſimis
monimentis poſterioribus Commenta-
riorum horum capitibus inſerui. quo
enim pauciores diuini huius ingenii mo-
nimenta cognita habere, mihi perſua-
debam, eo gratius Lectoribus me factu-
rum, putabam, ſi plurima ex iis adductu-
rus eſſem: quibus, tamquam grauibus
excellentisſimi viri, cuius ſimiles Ger-
mania paucisſimos progenuit, dictis,
Commentarios meos exornare, & rebus
ſingularem fidem facere ego poſſe, mihi
videbar. idem de Melanchthonis, Came-
rarii, Sturmiique iudiciis mihi viſum
eſt. Quamobrem te minus peruerſe
interpretaturum eſſe, confido, Lector,
quod, dilucidis ſæpius tot teſtium verbis
inſertis, ſtilus inæqualis maxime reddi-
tus ſit: quum enim permagni inter-
dum referat, quis dicat, crelebam, fore,
vt ſummorum virorum teſtimonia, ipſis
ple-

Gol I Is

ſidoranort

erin
UIILYAI
ſan erc
erre, tantl
Vwenalte
tlam exer

„P

le Cun
De al
K.
NAillrnen

M

, 71
ltbj reya
l. 1

unon

hcbinn.
di, cocti
CCocnerin
nte mel
Dun Prims
niltülima
Onmmentr.
nni go
enimo.
ipetſin⸗
ne acu.
Aducu.
graidis
lles Ger⸗
, cickis
Eebus
lemii
1C-
ivilum
eruetle
Lector,
nrerbs
eecl

inter⸗

PRAEFATIO.

plerumque verbis, quibus vſi ſunt, re-

tentis, legere malles, quam minus in-

terruptam, meisque verbis, id eſt, tenui
atque exili admodum dicendi genere,
continnatam rerum ſeriem cognoſce-
re. poſtquam minus ægre ferre conſti-
tui, ſi fuerint, qui centonem me con-
ſcripſiſſe, obganniuerint: talis enim,
qui omnibus ac ſingulis, noſtro præſer-
tim ſæculo, ſatisfecerit, natus forſitan
non eſt. Quod ſi vero etiam fuerint,
qui in iis, quæ a me adiecta ſunt, pluri-
mum, quod ad Latinitatem ſpectat, de-
ſiderauerint, ſic habeant rogo, me nihil,
niſi Latini ſermonis amorem, præ me
ferre, tantumque abeſſe, vt magnam e-
ius venditem cognitionem, vt parum
etiam exercitatum in eo tironem me
eſſe, confitear.

De reliquo, quum politioris litteratu-
ræ hiſtoriam elegantibus viris ingratam
ſſe non poſſe, quæ iuuentutis iudicia, de⸗
multis rebus formare qutal, Caſelius &
Melanchthon, quorum iudicia inſtar

plurimorum habere me, modo confir-

maui,

PRAEFATIO.

maui, cenſuerint. & quum exempla⸗,
eorumdem ſententia, non minus u bo-
minum animis eſpcere queant, quam do-
êtrina atque præcepta? dum bonæ na-
turæ cogitatione atque admiratione
virtutis in viris præſtantibus maxime
exſuſcitantur incendunturque: &
quum tempora, tum homines, tum et-
iam actiones & ſtudia conferentes, me-
liora voluntate recta & ſano conſilio e-
ligunt, & deteriora declinant. Hæc,
inquam, quum ita ſint, & quum ſtudio-
rum commemoratio, ac rationis, quam in
laude per litteras conſequenda inierunt
maiores, indicia, ſtudioſis non minus con-
ducere, iudicarit Melanchthon, quam
bellatoribus ſtratagemata & conſilia ve-
verum Ducum noſſer neque meos hos
Commentarios, qualescunque etiam ii
fuerint, tibi, beneuole Lector, iniucun-
dos fore, confido. Adductis modo
argumentis & hoc accedit; quod ſum-
mi iſti duumuiri haud leuisſimis adnu-
merarunt: quod, niſi ſuperioris ætatis
iltuuiem &; fœde adſperſas ſordes adſpe-
rerimus, verendum ſit, ne nos littera-
rum

Waturs,

Uute ind.
vine lng

T
e ee rz
Cle,pa

lun Iuen
Wunſeme
waccllee
gom

Düucun
Uneſb
kler.

eem
ls n h.
guen
1 hone n⸗
mintore
Marime
Ee: 4
tun et.
tes me⸗
nllioe⸗
Hec,
Qute.
uen in
Interſnt
Cn.
gum
ov-
0s hos
iun i
lucun-
modo
Aſum-
adnu⸗
tutit
AMr.
littert
n

PRAEFAIIO.

rum decoera, polita ac venuſte renitente
acie leuiter nimis adficiamur. Vel
ipſis his prudentisſimorum virorum iu-
diciis me patefeciſſe, arbitror, quorum
gratia Commentarios hos conſcripſe-
rim. Neque doctis videlicet, neque
indoctis, eos contexui. nam doctos, co-
pioſis bibliothecis inſtructos, iſtos non
curaturos, ſcio; carere certe iſtis pote-
runt: indoctos, velut ignorantes, & o-
ptimæ linguæ inimicos, eos contemptu-
ros eſſe, præuidebo. Si vnum & alte-
rum litterarum ſtudioſum ad Roma-
num ſermonem amandum, & accura-
tius addiſcendum opera hac mea addu-
xero, ſatis habiturum me eſſe, confirmo;
ſiquidem haud leue eius pretium tuliſſe
tum ego mihi videbor.

Priusquam verboſæ ſatis præfationi
finem imponam, non poſſum, quin te
admoneam, Lector, ne fidem habeas
iis , qui doctis perſuadere adhuc auſi
ſint, me ſub Iani Gregorii Bitulii nomi-

ne latere: cuius binæ Epiſtolæ de Augu-
ſta

PRAEFATIO.

Rea Bibliotheca W'olfenbuttelenſi, Seren.
Ducis Antonii Pirici Seceſſu in salinarum
Valle, & aliis rebus, ſuperioribus annis
prodierunt. Iis potius credas velim,
qui Ioannem Georgium Burckhard, fra-
trem meum minorem natu, ſub nomi-
ne iſto latitare, adfirmarunt. Nam,
licet læſum me non ſentiam, ſi quis bi-
narum epiſtolarum iſtarum auctorem
me habeat ; vtpote quas nonnulli
haud improbarunt, honorificam ea-
rum facientes mentionem: & quas ipſi
aduerſarii perquam eruditas & ſingulari
rei litterariæ & antiquitatis notitia re-
fertas appellare haud dubitarunt; qua-
rum auctor eruditione perquam præ-
ſtans videatur. ſuum tamen cuique tri-
buendum eſſe, exiſtimo. Verendum
præterea fuerat, ne minus candide ac
ſincere quidam de hiſce Commentariis
meis iudicaturi fuiſſent, ſi eorum & com-
memoratarum Epiſtolarum vnum eum-
demque auctorem eſſe, ſibi perſuaſis-
ſent porro: quamquam, ſi quis æqui
cenſoris officio perfungi voluerit, non
tam

ne 1
DMhI
Ullbmoc
1„ .

Dort
MIEuma
W

els

, Gn
elingnin
brs 8anng
dis lin
nt fr.
Cbnom.
„ N
iguiͦbi⸗
ckorem
wonnulli
mn ea-
guusipli
ſiglni
itis e-
; gur⸗
getri.
endum
ide ac
entariis
AcO⸗
neum-
ulſs⸗
4 cvi
4,non
taldl

PRAEFATIO.
tam quis ſ. ribat, quam quid ſcribatur,
conſiderandum ei ele⸗ putem. Quod
quidem ille non f feciſſe nuper videtur,
qui quum meæ de celeberrimi Cellarii
obitu Epiſtolæ in ſcripto quodam men-
tionem faceret, & perſuaſum ſibi ha-
beret, Lanum , Gregoriun Betulium, cui
forütan non fauet, eius auctorem eſle:
me rei cuiusdam inſimulauit, cuius
ipſe mihi conſcius profecto non ſum;
& cuius ii, qui antea de eadem Epiſto-
la publice judicarunt, me haud coar-
guerant. qui ipſe alias Epiſtolam tenu-
em valde habeo, feſtinante calamo mi-
nusque hilari animo ſcriptam; qua o-
ptimi viri vitam adumbraſſe neutiquam
mihi viſus ſum, nedum expreſſam eam
a me eſſe, cuiquam perſuaſum volue-
rim. uando vero Betulium me eſſe,
negaui, caue exiſtimes, me, libera de
Commentariis hiſce iudicia quodam-
modo reformidantem, ea præfamine
huiusmodi declinare quaſi ſtuduiſſe.
Liberrima cuique iudicandi de iſtis ſir
poteſtas: cogitet modo, quorum gra-
tia

PRAEFATIO.

tia ego eos compoſuerim; id quod

paullo ante expoſui: & ſciat, me nihil
fere in ipſis tributum mihi velle, quam
induſtriæ nonnihil in colligendis eru-
ditisſimorum virorum de Linguæ Latinæ
amore a Germanis culto iudiciis; tem-
porum ſerie in diſponendis iis a me ob-
ſeruata: ſi quis contradicere his vo-
luerit, id per me ſibi licere, credat. Tu
autem, beneuole ac candide Lector,
vale, & conatibus meis, ſi merentur, fa-
ue ; qui ad nullam plane rem aliam,
quam ad linguæ præſtantisſimæ ſtudium,
neglectum hodie ac contemptum fere,
pro imbecillis viribus meis adiuuan-
dum, ſpectant.

ELENCHVS

D
i
i
Culi
upne,
Mlb /

Pyhengke
1

1
Dlend

„
ſelutint⸗a

rer ſiſt

lu exen

dul
t,meni
eleigan
Ceneisen.
Vue Latin
ameob.
elis wo.
at. Tu
lector,
nnun fr⸗
nalim,
Nulium
umh ſere,
diuuan⸗

NCNS

ELENCHVS
CAPITVM.
CAP. I.
D' Latinæ linguæ per diuturna bella
W—☛ crebraque commercia in Germani-
am translato, & per quatuor amplius ſa-
cula continuato ibi vſu. ab ipſo ſeilicet
tempore iſto, quo Populo Romano cum Ger-
manis res eſſe cæpit, ad horum vsque in
Romanas prouincias, ac ipſam Ilaliam,
Vrbemque irruptiones.

CAP. II
Oſtendit, nulla, vt reliquæ doctrinæ,
ſic Latinæ etiam linguæ, neque cognitionis
neque vſus cuiusdam, per quatuor ſogquen-
tia ſæcula in Germania, præſortim qua
ad ſeptemtriones ſpectat, exſtitiſſe veſti-
gia?“ & illos, qui ex Gallia, vbi lingua Ru-
ſtica viguiſſe monſtratur, in auſtralem
Germaniam Chriſtianam religionem pro-
pagatum aduenerint, de lingua Latina⸗
bonisque litteris excolendis parum cogi-
tagſe Monachorum enim iſtius ætatis
mores fuiſſe longe corruptisſimos.

CAP. III.

Lux exeunte Vil, & ineunte I ſacu-
6 0,

ELENCHVS

lo, Germaniæ in litterarum Latinique⸗
ſermonis ſtudio auguſtisſimis Caroli M.
auſpicits oborta, paullo poſt ita denuo ob-
ſcurata eſt, vt per quinque amplius in-
ſeguentia ſæcula ſumma vbique exſtite-
rit ibi Latinitatis puræ caſtæque ignoran-
tias cuius haud obſäura adferuntur ſpe-
cimina. in denſisſimis tamen tenebris in-
genia quæadans puro atque eleganti dicen-
di genere conſpicua, tamquam lucidisſi-
ma eſfulſere ſidera. lpſe Fridericus II
Imperator de litteris euehendis bene me-
ritus eſte cuius Cancellarius Petrus de
Vineis ingenio, doctrina, & eloquentia
præſtantisſimus zætate ſua bhabitus eſt.
Breui ſimul disquiritur, quo tempores
Germanica lingua in publicis litteris ta-
buliszve conſoribendis vſurpari cœperit;
& quid induſtriæ monachi in deſcriben-
dis libris collocarint Pauca demum de
carminum genere, ſiue rhythmis, quibus
facula iſta miriſice delectata ſunt, enar-
rantur, nonnullorum ſupra ſæculi mores
elegantium poetarum mentione iniecta.

CAP. IV.

pits

= —

Alirite

4
Caroli N
Aepug,

nyl

5

, erhi.
7
utz.

.

ir.
Aen.
cls I
e ne⸗
nw de

ertit
.
we⸗
A-
erit;
de
ilis
nar

D

CAPITVM.

CAP. IV.
Barbaries integro plus ſaculopoſt Ger-
mania etici cœpit, quam Italia penitus e-
rat eielcta. quare Germanorum nomen:
huius citti Io. Ant. Campano inuiſum ma-
xime fuit atque deteſtabile. Io. Regio-
montanus, Georg. Purbachii diſcipulus,
ſuo demune Germanos inuitauit exemplo
ad Latinæ linguæ bonarumqie littera-
rum cutltum ex Ialia petendum. Petiit
hunc inde circa annum ch CoockxrI
Rud. Agricola, vir de cuncta Germania
praæclare meritus! gqualis laus etiam de-
betur Rud. Langio, Weſtphalo, cuius po-
pulares fuerunt Alex. Hegius, & Ludou.
Dringebergius: quorum ille Germaniam
inferiorem, hic ſitperiorem ad Latinam
linguam diligentius addiſcendam per-
duxitn ex cuius ſohola vna cum pluri-
bus excellentisſimis hominibus prodiit Io.
Reuchlinus: cuius incredibiles in litte-
rarum linguarumque ſtudits inter bar-
baros etiamnum Germanos ſtabiliendis,
& contra Colonienſeès ſophiſtas defenden-
dis, ſuſcepta cura atque pericula recen-
ſentur; verboſa ſatis de ſedelibus eils
. ec 2 in

ELENCHVS

èn eodem negotio vrgendo ſociis facta-
mentione quorum haud exiguo numero
Conr. Peutingerus, Io. Camerarius Dal-
burgius, Bilib. Pirckheimerus, & com-
plures alii grauisſimi linguæ Romanæ as-
rtores fuerunt. huius vtilisſimum ſtu-
dium ſubleuatum commonſtratur ſum-
mo Germaniæ Principum, Electorum, at-
que ipſius auguſtisſimi Maximiliani I, quo
litteratos dignati ſunt, fauore. qui in-
vniuenfa Europa communis tun & in-
Muſas ſingularis plane fuiſſe, oſtenditur.
ita, vt Germaniæ nobilitas, Principum
exemplo incitata, litteratisſima exſtiterit.
doctrinæ ſtudio propoſitis, & cum honore
artisſimo vinculo coniunctiz præmiis ma-
gnopere adiuto! gratisſima inſuper con-
cordia inter litterarum vindices conſti-
tuta, & tam bene confirmata, vt bona-
ſua inter ſe habuerint communia. Ra-
tio denique, quam ſæculum iſtud in La-
tina lingua ſordibus purganda iniit, bre-
diter declaratur. banc adinuenta a
Germanis libros typis exſcribendi ars
tam facilem reddidit, vt Romani ſermo-
nis in Germania feliciter aſſerti infantia
ac

ß

Atine,

ahn

guo nunn

Nurius Di
lb, Gan
Renunes.
ſuunſr
Mir ſir.

Mumn .
mil, ,
gui in⸗
G ir
epditur.
ntigunn⸗

iunt.

nhenore
Niistua-
ercon⸗
nſi.
bon—
1. Na⸗
in La-
ninbre
uta 4
ndi ars
ſermo⸗
nlanti⸗
t

CAPITVM.

ac pueritia non ita multorum luſtrorum

ſpatio circumſeribi poſſẽ videatur.

CAP. V.

Inter illos, qui procedente ſaculo XVI
incredibili ſuo ſtudio diligentiaque rem
eo perduxerunt, vt Latina lingua tam
culta in Germania exſtiterit, atque or-
nata, vt a perfectione non procul abeſſe
videretur, quorum numerus ingens omni-
no fuit; primo loco qui ponantur, di-
gnicſimi ſunt Io. Murmellius, Herm.
Buſchius, Deſ. Eraſmus, optimi eruditi
Heægii diſcipuli. quorum duo priores in-
ſignem in Alexandri Doäctrinali & reli⸗
quis linguæ impuritatibus ex ſholis eiici-
endis nauarunt operam; quibus Io. Auen-
tinus ſuam etiam adiunxit, eamque per-
utilem. Eraſimi vero merita tanta ſunt,
vt ſcholæ vnicum fere litterarum inter
Germanos venerentur eum inſtaurato-
rem. cui in vindicando litterarum Ro-
manique ſermonis ſtudio opportunam-
maxime atque fidelem, opem tulerunt VI-
ricus Huttenus, qui obſcurorum virorunt
ad Ortuinum Gratium Epiſtolarum au-
e 3 tor

ELENCHVS

Etor putatur, & Hermannus Comes
Nuenarius; fortisſimus vterque Reuch-
linianæ cauſſz defenſor. Atque horum
præſtantisſimorum virorum atate Latinæ
linguæ, de cuius etiam orthographia per-
SKicienda eruditi ſölliciti fuiſſe demon-
Itrantur, adoleſcentia deſmienda vide-
turz ita tamen, vt virilem ectiam vigo-
rem, ſiue aureum linguæ in Germania
ſæculum attigerit: quale vt hoc eſſet,
ſumma excellentisſimi Melanchthonis in
ſingulas diſciplinas merita ſffecerunt.
Et hoc ipfſum peritisſimos oſtentauit in;
Germania ſcholarum moderatores, do-
&lisſimos grammaticos, interpretes, at-
gque rhetores, elegantisſimos porro poe-
tas, grauisſimosque hiſtoricos, ac orato-
res, facundisſimos ſenatores, atque iure-
conſultos, Latinisſimos medicos, & bo-
narum denique litterarum cupidisſimos
theologos. Quæ adfirmatio nonnulles
Iſingutarum artium diſciplinarumgue
Rtudiis eruditisſimis viris nominatis com-
probatur; & eorum principem Ioach-
Camerarium reôte haberi, ℳenditur.
Quemadmodum vero ſuperiori tempore
Poten-

* 0.
1

RKhe

chluynr.
s Annr.

lho⸗
ermania
et,
honisin
llerunt.
Alit
res, d.
etes, 4.
Orato⸗
, ure⸗
Gbo⸗
ſinos
nnulis
Gam
loach.
Mitur.
pere
uleß.

CAPITVM.

potentisſimorum Principum clementia ac
nobilisſimorum virorum fauor in Ger-
manis doctrine eloquentiægue ſtudia
excolendi ardorem concitarunt! ſic ea-
dem clementia ac idem fauor ardorem
bunc aurea iſta ætate quam maxime
ſuſtentarunt“ ſiquidem Principes atque
eiuitates erigendis bonarum litterarum
offcinis, fouendisque litteratis homini-
bus adeo inter ſe certabant, vt quo plu-
res produceret respublica eruditos; eo
NRorentior iſta exiſtimaretur atque orna-
tior. id quod Cisucſeranz in primis re-
gienes teſtari poſſunte quo doäcti ex I- eſt-
phalia conſtuxerunt.

CAP. VI.

Latinæ linguæz omnisque elegantioris
doctrinæ cultura eadem Melanchthonis
ætate, qua ad ſummum in Germania ad-
ſcenderat, retro ſublabi iterum viſa éſt;
cuius mutationis culpam an Lutherani
ſiuſtineant, & vtrum b. Lutherus bona-
rum litterarum vindices inuidia ſaltem
degrauarit, quemadmodum quidam ſta-
tuerunt, inquiritur! vtroque negato,ma-
e 4 ior,

ELENCHVS

ior, æque magna certe, Latini ſermonis
contemptio in Papatu deprehenſa eſſes,
oſtenditurs eiucque aliæ ac diuerſæ re-
cenſentur cauſſz. Optimorum Romano-
rum ſcriptorum imitatione neglelta:,
Apuleiani, obſoletæque antiquitatis ad-
Ffectatores prouenerunt, minus tolerabi-
les, quam Ciceroniani. Adagiorum
abuſus ſaculi ſtilo non parum quoque ob-
Juit; quem temeraria Criticorum, Ra-
miſtarumque ſoboles neutiquam adiu-
nit. Quantopere docendi ratio degene-
rarit, & a ſuperiorum temporum felici-
tate omnia ſub ſæculi XyIexitum in Ger-
mania diſöäreparint, luculentius nemo
decldraſſe videtur, Caſp. Hoſfmano. Ir-
ruenti barbariei ſtrenue obuiam inter
Germanos iuerunt Io. Sturmius & Io.
Caſelius ſingulari Germaniæ fato exorti,
& de Romano ſermone feliciter vindi-
cando præclare meriti viri. Sturmii
collgis, ſucceſſore, difcipulizque nonnullis
Emul laudatis, pauci quidam eiusdem
ſermonis aſſertores, ex aurea iſta zætates
in Germania exeunte ſaculo XVI reli-
9ui, nominantur: borumque de diſcor-
dia,

.

n
1

ſennmt
luerſen.
Noneye.
llact
tatr Al.
lerahi.
oonmm
e h
m, N-⸗
Alliu.
lene.
bfelie⸗
6r⸗
1 ni
. hy⸗
iter
Glo.
rorti,
vindi-
lurmii
uule
AeN
te⸗
teli⸗
loor⸗

CAPITVM.

dia, eruditorum animos quam maxime,

diſſèciante, Mæcenatum paucitate, &G
aliis incommodis, quæ, Latinæ linguæ vni-
uerſæque humanitatis ſtudio perquam
moleſta atque noxia, eruditos in con-
temptionem ſenſim adduxerunt, adfe-
rankur Jutereonmond.

EAP. VII.
DQuibus fatis LBatina lingua in Ger-
mania ſæculo XVII a, & qua rationes
iuuentus in ſcholisz ibi inſtituta ſit, fin-
gularum artium diſciplinis eruditisſimo-
rum virorum teſtimoniis dectaratur &
emadmodum Germanorum linguam
iſtam addiſcendi ardor magis magisques
deferbuerit, oſtenditur: ſtili formis, ſi-
ue characteribus aliquot, velut Philippi-
co, Lipſiano, commonſtratis, atque le-
ſuitarum Latinæ linguæ ſtudio, non mi-
nus ſenſim diminuto, memorato. Eo-
rum, qui ipſum hoc ſtudium inter Ger-
manos conſeruatum voluerint, popula-
ribus laudabili præuntes exemplo, nu-
mero, primo loco nominatur Gerh. Io.
c 5 Vos-

ELENCHVS CAPITVM.

Vosſius & Gaſp. Scioppius: quorum X
buins præctara in Romanum ſermonem
merita pluribis prædicantur verbis, & n
ilorum, qui apud Germanos operam na-
narunt, vt optimis Latinis aubtoribus min

melinſcule eſſet, nec non Oratorum, poe-
tarum, rhetorum, atque grammatico- =
rum nonnulli nominantur. Neque Mæ- N
cenates proximo ſæculo penitus defuerunt
Germaniqæ. Qualia demum per hoc An
ipſam ſaculum, quo viuimus, fata Lati-
næ lenguæx imminere videantur præſtan-
tisſimorum virorum iudiciis oſtenditur;
& pauca de eius dignitate, a quibusdam
acriter ſatis hodie impugnata, adaun- ſen
tur.

ADDEN-

gunne
ſemmntt.
nerbit
Heran he
ANr⸗ 4
Dnum .
immatco.
Nerunt
er
talati-
rar-
nllitur;
ibusdann
Allr.

DEN-

DDENDA EV CORRIGENDA.
Ouum, idque perſpicuum maxime vi-
cisſitudinis, cui res humanas nun nquam
non obnoxias cle, ſingula propemodum o-
puſculi mei paginæ demonſtrar nt Peeiibitin
præbuit nuperrime S. Galmo rilnm. quo

minus enim de hoc adfirmari a blius poſſe
videatur, quod p. 89 de eo a dfirm maui, anceps

belli fecit poſtea fortuna, quam adl cripſi.

Orationibur, ac reliquis de Ph. Melanchtho-
nis Morte ſeriptis, Iudiciisque a Greg. Richtero
collectis, pag. 366 in notis a me citatis, addan
tur Locorum Communium Colleltanea, a lo.
Manlio ex Phil. Melanchthonis potisſimum lo-
bétionibus excerpta, Baſileæ, PBuüdisſinæ & alibi
ſæpius ſæculo XVI in 8 excuſa. Quæ quam-
uis Ioach. Camerario & aliis parum Probata
ſint: plurima tamen lectu admno dum iucun-
da, ac ſalutaria maxime conſilia iis continen-
tur: præſertim vbi de &cholis & Studiis lin-
guarum, artium ac facultatum a pag. 497
vsq. 582, agitur. Enumeratio quoque iſta
quorumdam præſtantisſimorum virorum q
ex magnatnm, tum ex aliis familiis ortorum ,
qui vel ipſi litterarum cognitione ſtud, ge 2
indefeſſo, vel liberalitate & aliis leneſiciis des
Eccleſta bene meriti ſunt, & aluc in idincum.
bunt- capiti IV & & V Commentariorum meo-
rum, vbi oltendi, quantum Germaniæ Muſæ
ſummorum Principum muniſicentiæ dahen int,
ſingularem plane fidem atque robur adferre

ADDENDA ET

poteſt. Multa enim enumeratione hac, pag.
548, ſeqq. recenſentur de ſumma liberalitate,
qua in litteratos vſi ſint, & quantopere litte-
rarum in Germania renaſcentium cauſſa vo-
luerint Principes; quorum numero: Maxi-
milianus I, & Carolus V, Imperatores, Fride-
ricus, loannes, Mauritius, Auguſtus, Electores
& Saxoniæ Duces, Georgius Marchio Bran-
denb. Albertus, Senior, Princeps Borusſiæ,
Erneſtus Dux Luùneburgenſis, Philippus Land-
grafius Hasſiæ, Eberhardus Dux Wurtenb.
Georgius Anhaltinus, Carolus Marchio Ba-
denſis, Io. Albertus Dux Megapol. De Ca-
rolo V p. 55o narratur, ipſum Ihucydidem plu-
rimum legiſſe, & cubiculariorum eius hanc fu-
iſſe conſuetidinem, vt, precationibus dictis,
ſinguli aliquid legerent, donec Imperator
ſurrexerit; /alius Thucydidem, alius Hero-
dotum, alius Liuium, alius Gallicam hiſtori-
am, alius aliud: ipſum autem Imperatorem,
poſtquam ſurrexerit, precibus recitatis, inter-
rogaſſe, quid ſinguli legerint, vt ſic ad hilari-
tatem excitaretur. Iacobus Marchio Baden-
ſis, Treuirenſis Epiſcopus, p. 556 excellenter
doctus dicitur, quem Maximilianus Impera-
tor Epiſcopum eſſe voluerit propter excellens
ingenium, eruditionem, eloquentiam & omnem
ingenii & corporis præſtantiam: & qui in con-
uentu Colonienſi nomine Imperii reſponde-
rit legatis Gallicis Gallice, legatis Pontificiis
Lati-

neleen
lberltt,
topete lte.
n cauler.
leto: Mar.
ret, ite
,echore
chio hen.
oruelir,
wlLand⸗
Vurtenb.
chio Ba-
De a⸗
len le⸗
Shancfu⸗
us Cictis,
npenatot
ns Heto-
liſtoni⸗
torem,
Gintel⸗
Ahilati⸗
Baden⸗
Cellenttr
Impele-
uelln
mnen
in con⸗
honte
ntincls
Latt-

CORRIGENDA.

Latine, legatis Venetis Italice, & Germanicis
Germanice. De Friderico Saxoniæ p. 560 le-
gitur: Quandocunque legebat in optimis au-
ctoribus ſententiam quamdam inſignem, eam
parieti inſeripſit, vt ſemper eam in conſpelctu
bhaberet, ne excideret ipſie mente. ſic ambulans
in muſeo, talia diéta tacitus ſecum conſidera-
uit. De Philippo Landgrafio Hasſiæ p. 576:
Tempore obſidionis vrbis Monaſterienſis ad me
dicebat?: Nunc ego incipio magis diligere ſtu-
dia, quia video, ſi homines nogligunt ſtudia,
& ⁴abiiciunt libros Propheticos & Apoſtolicos,
fieri plurimos pbanaticor homines, ſuos en-
thuſiaſmos & reuelationes iactantes. & paullo
poſt de Io. Alberto Duce Megapolit: In Italia
mor eſt, vt Principes audiant & inſpiciant ſtu-
dia, ſicut etiam inter Principer Germaniæ olim
fuit conſuetudo. Vix pllum autem hanc con-
ſuetudinem imitari video, niſi loannem alber-
tum Principem Megapol. qui quotannis aliqua
examina in ſehola Suerinenſi inſtituit, quibus
illuſtritſimus Princeps ipſe intereſt, & ſimul
pueros examinat: bene quoque reſpondentibus
munera non exigua largitur. Alias etiam ex-
tra examina idem Princeps ſiholas accedit, &
ſtudia ac mores iuuenum conſiderat. de Erne-
ſto Saxoniæ Duce pag. 578 legitur: Erneſtus,
frater Ioannis Friderici Electoris, etſi haberet
exiguor reditus ex ſua ditione, tamen adeo fu-
it munißicus, & liberalis erga homines doctos &

ſtudio-

ADDENDA ET

Rudioſos, vt Plarimot in Academiis aleret, &
plurimir beneſiciis eos ad Mcerer: idem de Ca-
rolo, Marchione Badenſi, ead. pag. prædica-
tur. De reliquis Principibus referuntur, quæ
citatis capitibus a me prolata magnopere et-
iam confirmant. id quod de florentisſimis
Germaniæ ciuitatibus & generoſisſimis fami-
liis ſimul intellectum volo: inter eas omnino
excellit Noribergæ; inter has Comites de btol-
berg, & Dalburgiorum familia. Ad ſummam,
ne de ſingulis denuo Mæcenatibus agam, E-
numeratio iſta ſic comparata eſt, vt ſponde-
am, fore, vt neminem legiſſe eam pœniteat;
quo facto, quilibet fatebitur, ſpero, me ſæcu-
lmn, quod tam munificos & bonis litteris
perbeneuolos Principes, ac indulgentisſimos
Patriæ Patres ſuſpexerit, vere aureum in Com-
mentariis meis ſummo iure nuncupaſſe.
Sancktii Mineruam a Scioppio Romam allatam eſſe, p
539 ſcripſi, fidem hac in re habe ens ipſi Scioppio: Juih⸗
pe qui in præfatione Grammaticæ 1 Philoſophicæ, bene-
ficio Petri Scauenii plurimis locis e ſchedis ipſius au-
Ctoris, qui omnia paullo ante mortem accuratius reco-
gnouiſſe & emendaſſe dicitur inſigniter auctæ, & Am-
ſtel. an. 1664 editæ, ** „2, b, rem ita narrauit: Gramma-
ticam Sanctianam ipſe Romam ex -lari igſema Rurope
aæcademia, guæz Salmanticæ eſt, attul Gé me, glorior. At
in prioris editionis præfatione idem adfirmaſſe Sci iop-
Pium, poſtea gebreherut quod celeb. Perezonium præ-
fat. in Santii Mineruam adfirmaſſe, eadem Pag. ſcripſi:

Ferdin. Henz. Ducem Alcalæum C Tur. eg Comar-
chum Salviantica Romam Jocum detuliſſ. Mineruam.

Quid permouerit Scioppium, vt ſoli nbi adſcriptum
volue⸗

Precie⸗
uUntne

U d 4
„D eet⸗

KAunis

Is

v0NIN.

ſa,
ℳ— l. 0l.

rentis

mmam,
L
.
n, L=
vonde-
niteat;
a.

leer R
Intern

sſtmos
nCom⸗

eruat.

Eptum
Volue⸗

CORRIGENDA.

voluerit, quod alteri jiam acceptum retulerat; an glo-
riæ Ducis, cuius laudes fuſe celebrauerat, hac in re in-
uiderit forſan, exputare non queo.
Ad ſingula verba emen anun quod attinet, hæc ſecun-
dum ſequentem yllabum vt corrigas, eſt, quod etiam
atque etiam abs te contendo, beneuole Lector. Copiæ
eorum minor vt eſſet, licet exoptaturus eſſem, voti com-
potem me tamen fieri non poſſe, noui: eam igitur tan-
tum deprecaturus, ſcias velim, correétioni attendere
me non potuiſſe, quum Opuſculum longinquioris vr-
His, eiusdde florentisſimæ, officinam exercuerit. ope-
rarum feſtinationi paulilo maior emendandorum nu-
merus tribuendus videtur: inſtantes enim nundinæ eas
vrgebant; ſiquidem eiusmodi officina eſt, cuius operis
diu feriari haud contingit, dum typorum nitor ſatis
eam commendat.
In ipſo contextu corrigenda.
pag. 16 verſ. 16 lege barbarifmum. p. 25 v. I8 At. P. 35
VIt. v. multo. p. 38 v. 20 Latina. p. 5§ v. 23 debent. P. 65
v. I Parentis. p. 69 v. 13 ſtuduere. p. 83 V. 8 MaximX5.
P. 103 v. 9 annum. p. 109 v. 3 zotiones. p. II2 V. 3 nO
tam non. P. I48 v. 7 poſt compellauit, l. ſeribens, pP. 160
v. 9 poſt di. diciſſe! Jateri p. I74 V. I4 ewpugnaturc.
P. 194 V. 9 nationem. p. 199 v. 7 peé paucos. P. 215 v. 22
volo. p. 223 v. 4 noſtra. p. 247 V. II litterat: ſimiosi m.
P. 25ê7 V. 22 bpræbeat p. 259 v. I7 poſt detuliſſe l. vi ea-
ur. p. 262 v. 3 ciuilitatem. p. 269 v. penault. vindi-
ndo. pag. 273 v. 16 propage gatum. P. 2 297 V. 24 Quaæ.

Q

ℳ 92

—

J
P. 347 v. 22 6od+οιι P. 400 v. 23 eum. v. 24 Profectus.
P. 402 v. 2 ſæculo. P. 403 v. VIt. commeraata. 5. 406 V.
v*
4

22 S

C-fundatæg. p. 410 v. 5 cognouimus, v. 8 § didicißz. p.
4 v. 23 ciuilis. p. 415 v. õ ſanézishinas P. 424 v. I8 fa-
Ic. P. 442 v 21 Aleana „. P. 485 v. 3 tanti. p. 492 V.
vVIt. langueſeentem. p. 5SI4 v. I5 Latine. P. 517 v. 16 ve-
natlis. P. 519 v. I prO quæ l. guidam. P. 528 V. II Viles
P. 558 Vv. I6 poſt iſtius 34, verba.
Pas 6. 60 v V. 16 lege quezmywjut P. 98 V. 1I5 Imperator. P. 99
1 oſcent. P. 106 v. 25 ultentus P. 189 V 16 ad-
oreſ. centes. p. 229

i56 „. I0 cus. P. 228 V. I6 6
27 gui. p. 266 vV. 2, o. P. 292 V. 23 dele banc. p. 299

1
1

—

1

O—

ADDENDA ET CORRIGENDA.

v. 10 poſt Henrichmannus adde --- p. 309 v. 14 cucen-
torum. p. 3228 v. 9 Huttenus. p. 357 V. 2 bac. p. 386 v. 2
Lippienſes. pag 390 v. 5 gquanto p. 400 vV. 1 Cratonis.
p. 413 V. 2, 1576. P 426 v. 3 Diſciplina. p. 456 v. 2 libello.
P. 459 v. I adductam. v. al efeminari viderentur. p. 460
v ergo. v. 26 muture. p. 461 v. vIt. delabi. p. 501 v. 18
Schoßſerus.
Hæc ſunt grauiora errata ſenſum quodammodo
turbantia, feſtinanter perlegendo a me adnotata. caue
itaque, credas, me iuſta ac debita cum attentione Com-
mentarios typis exſcriptos perlegiſſe, & omnia erxrata
adnotaſſe mihi videri. ſingula capita diligenter perle-
gere haud vacabat. Quædam ſtudio prætermiſi: quæ
ſcilicet attentum lectorem ſine mea admonitione ob-
ſeruaturum, & beneuole correcturum, putabam: quam-
uis mihi perſuadeam, me talia in ipſo etiam Ollabo in-
dicaſſe, eiusmodi certe exiſtimo: piloſophiæ, debla-
trauerant, furientis, Iudeaſtri, incomparibili, lin-
guam, multiuaniis, teribendum, leguleos, zenawvixvarcon,
RNultititiam, formiduloſus, guatriennium, plebei, labe-
ſcentis. Quibusdam in locis periodos etiam, harumque
membra accuratius diſtincta atque inciſa peruellem,
præſertim pag. 7 v. I3. P. 15 V. 13. P. 26 v. 3. P. 35 V. 22.
P. III v. 2. P. 236 V. 3.
Reliqua per ſe quemlibet emendaturum, & ſi ſphal-
mata obſeruauerit, quæ non tam operarum, quam au-
Coris feſtinationi, ſiue etiam hallucinationi, tribuenda
viſa fuerint, ea condonaturum eſſe, confido. Si vero
Nomina propria diuerſo modo interdum ſcripta anim-
aduerteris, Lector; ſic habeto, id non negligentia,
ſed induſtria plerumque a me faétum eſſe; quando-
quidem ipſos audtores in nominibus ſuis ſcribendis
variaſſe, ſæpius obieruaui: quorum numero ſunt
Symlerus, Stromerus Aurbachius, Iulius Pflugius. Ce-
terum iterum iterumque te moneo, vt me eum exiſti-
mes, qui humani nibil ab ſe alienum putet, & qui præter
ſeuem ſatis Latinæ linguæ cognitionem, magnum ex ad-
uerſo in eam amorem atque ſtudium, nullam præ ſe
ferat eruditionem.
DE

Nlutn.

NW.

hn, 1 1
. r!
e 1 Cetes
brentur.

Allihi olr

m godinmtl
e Allnotarz cat
Attentione Con-
& omnis enats
Ilyenurperle.
mil: que
monitioneob⸗

5
ANNX.MNon

lebei, iabe⸗

amm, krumque
i pemelleni

, 8 ſſphel.
mn, quein all⸗
ni,tibvench
co. Divero
ſcriptn minr
negligentin⸗

15 ſetilbenlts

eeun cuiltr
Lgvi Uretet
unumnetd.
=WèðJ
Mam gre

l

DE
LINGVAE LATINAE

I N GERMANIA FAIIS
COMMENTARII.

CAP. I.

De Latinæ linguæ per diuturna bella cre-
braque commercia in Germaniam
zranslato, & per quatuor amplius ſa-
cula continuato ibi vſu. ab' ipſo ſcili-
cet tempore iſto, quo Populo Romano
cum Germanis res eſſe cæpit, ad horum
vique in Romanas prouincias ac
ipſam Italiam vrbemque irruptiones.

ELatinæ linguæ in Ger-
7 mania noſtra fatis actu-
rus, a Caroli M. tempo-
ribus, ſiue etiam ab ℳ-
N & culo poſt Cbriſtum natum
—☛ SR8 XV, Commentarii mei ſi
facerem initium, cauſſas, quibus inſtituti ra-
tio probari poſſet, inuenturum me exiſtimo,
A easque

₰△

2 DE LINGVAE LATIN AE

easque non leues adeo atque infirmas. E-
nimuero ad tempora, quibus Populo Roma-
no cum Germanis res fuit, quod attinet, ſatis
haberent forſitan lectores, ſi Tacitum lo-
quentem adducerem (a): Litterarum ſecre-
ta viri pariter ac feminæ ignorant. aum
vero, deuicta denique imperioſa orbis Do-
mina, Romanum nomen ſeptemtrionalibus
gentibus minus horribile amplius eſſe cœpe-
rat; & hæ ipſæ in prouincias Romanas effre-
natius irrumpentes, vaſtauerant omnia, vni-
uerſam fere Italiam ita depopulati, vt ipſa
Roma ſordes indueret atque ſqualorem: nul-
la fere in ipſo Latio Latinæ linguæ exſtitere
veſtigia; nullus ſaltem eius cultus atque ele-
gantia. Quis igitur, quæſo, in Germania,
terris adhuc informi, aſpera cœlo, cultu aſpe-
btuque etiamnum triſti maxime ac barbara
talia eſſet quæſiturus? Lux autem, quæ huic
imperante Carolo M. in litterarum ſtudiis
oborta eſt, tantopere obſcurata eſt iterum
paullo poſt, vt denſiſſimæ ſubſecutæ denuo
ſint tenebræ; quæ commsmorato ſæculo di-
uina ope diſcuſſiæ demum ſunt atque penitus
compreſſæ. accedit, quod laudatus Impera-
tor melius de rerum doctrina, quam de Ro-
mana lingua meritus eſſe videatur. Quare
ſi ab ipſo iſto ſæculo XV telam exordirer, ha-
berem
(a) de Moribus Germanor. cap. 19, 9. I.

berern
ita,
immitat
Aterd
Gvo
femme
Putmn

me e4
n

H iee

.
4

NN

ima .
Pulo Ron.

acimuß l

9

orbis ⸗
tnonalbi
ecerye-
nasekkte⸗
nnia vn-
l rt ipſt
eln: nul-
eltttete
que le⸗
Gernani,
Alurdße-
olara
n Kudiis
itetum

IN GERM. FATIS CAP. I. 3

berem omnino, vti dixi, quibus, cur fecerim
ita, declarare poſſem, rationes; illos quaſi
imitaturus, qui de Latinæ lingvæ fatis atque
ætatibus vniuerſe agentes ab eo tempore, in
uod Linii Andronici ætas incidit, inchoant
ferme, ac illud, quod præcesſit, vix dignum
putant, quod leuiter attingant. Verum s-
nimuero, ſi rem altius, & ab ipſo, vt loquun-
tur, capite, ſtrictim repetiero, Operæ pretium
me quodammodo facturum eſſe, confido.
Equidem Herm. Conringius, magni nomi-
nis vir, Romani ſermonis vſum aliquem in
Germanicis populis exſtitiſſe prius, negat,
quam ad Chriſtianam religionem fuerint con-
uerſi atque ea propter, quo citius aut ſerius
li hac ſint imbuti, eo vetuſta aut recentia ma-
gis ſermonis huius putanda eſſe, dicit, exor-
dia. Sed tamen neminem Germanorum Ro-
manam linguam calluiſſe ante temvpora iſta
Ratuere, abſurdum fore, continuo addit. tan-
tum in pretio aut magno quodam vſu, vt nunct
Fit, 0am linguam ante religionir noſtræ primor-
dAia liberis Germaniæ gentibus fuiſſe, inficiari
ſe, profitetur (b): in qua poſtrema adfirma-
tione quemlibet adſentientem ſibi habitu-
rum Conringium, arbitror. At fruſtra pla-
ne acturum eum cenſeo, qui Romanæ linguæ
A 2 vel
(b) Præfat. in edition. Taciti de Morib. Germ. quæ
emiſſa eſt I635. pP. 42.

4 DE LIN GVAE LATIN AE

vel leuisſimum vſum inueſtigaturus prius
eſſet apud Germanos, quam cum Romanis
commercium quodquam habuerint. Niſi
quis Latinam linguam in Germania, ſiue a-
pud Celtas, exſtitiſſe prius ſtatuerit, quam in
ipſa Italia. At mihi non de præſtantisſimæ
linguæ originibus, quas complures apud Cel-
tas Germanosue inueſtigandas putarunt (*),
ſed de adinuentæ iam, & a diuinis ingeniis,
quæ Latium protulit, excultæ vſu, in præſenti
ſermo eſt. Sexcenteſimum & quadrageſi-
mum annum egit vrbr Roma, qquum primum
Cimbrorum arma audiuit (c). Tametſi nul-
lam plane Germanorum habuiſſe antea Ro-
manos notitiam, credendum facile non eſt:
præſertim quum Cimbror Germanicam gen-
tem eſſe ex corporum habitu coniecerant (d).
Vtut erit, maximo Teutonum ac Ambronum,
cxercitu a C. Mario ad Aquas Sextias ad in-
ternecionem redacto, atque Cimbris non
procul Vercellis ab eodem Mario eiusque col-
lega O. Lutatio Catulo deletis; Germanos
Italiam adeundi libido tantopere non agita-
uit deinceps; nec Romanos lacesſiuerunt,

belli-

(*) vid. Morhof. de Germanorum lingua cap. II
p. m. 27 ſeq. & cap. III p. 52, ſeq. c. IV. p. 64,
& elegantisſimam Vosſii præfationem, quam
de Vitiis Sermonis libris præmiſit.
(Cc) Tacitus de M. G. cap. 37.
(d) Plutarchus in vita Marii.

beli,
funt 6
pore:
ArG
conſie

pllnt

.
Pmhch

mra

Vere
WA Reech
0

NNE

Kung i
n Mona;
erint. Ni
mninler
erihguumtn
Altantudne
Sapuce.
Utarunt 9,
inyenii,
nprrſenti
Mageſů-
pimm
Ntlnul
nten o-
epon ekt:
un gin-
raut (.
enen-
rad in-
rir non
ecl
mnanos
on Agita⸗
ſuerunt,
bell⸗
un h⸗ 1
IN
ein gamn

IN GERM. FATIS CAP. I.

bellique cum ipſis for nam non tentaue-
runt denuo prius, quam C. Iulii Cæſaris tem-
pore: quando inuicti exercitaticſimique in
armis ſibi viſi, paullatim Rhenum tranſire,
conſueuerant, & in Galliam magna eorum
multitudo Ariszuiſto duce venerat. quod Po-
yulo Romano periculoſum viſum erat, quum
homines feros ac barbaros non temperaturos
ſibi exiſtimaret, quin, quum omnem Galliane
occupaſſent, vt ante Cimbri Teutonique fecis-
ſent, in prouinciam exirent, atque inde in Ita-
liam contenderent (e). Iulius Cæſar igitur
Arxriouiſti ſpiritus, vt ipſe loquitur, mature re-
primendos ſtatuit: eoque ſuperato, Rhenum
ipſe primus Romanorum ponte facto ſemel
iterumque tranſiit, Germanos laceſſens; ſed
mox regreſſus eſt, quum non fuerint, qui ab
ipſo vincerentur: ſiquidem omnes in ſiluas

ac paludes diffugerant (f).

Bellum itaque eſt, quod, ſi non magnum
multumque, leuem ſaltem Latinæ linguæ v-
ſum in Germamiam noſtram ſenſim introdu-
xit: qui ſub Auguſto atque Tiberio imperato-
ribus, magis magisque inualuit, & vna cum
armis Romanorum latius ſeſe ibi diffudit.
Nam quemadmodum Ariouiſtus lingua Gal-
A 3 lica
(e) C. Iul. Cæſar. de Bello Gall. L, cap. 33, 36.
(f) Florus III, c. 10, F. 14, 15.

6 DE LING VAE LATINAE

licaæ longinqua conſuetudine multa pſus eſt (g) 3

ſic fortisſimum ducem Arminium, quem vl-
tra barbarum ingenio promptum fuiſſe, ipſi
Romani teſtantur (h), Latine locutum eſſe
conſtat ): vtpote qui arſiduus prioris Roma-
norum militiæ comes, eiuitatis iut, equeſtrem-
que conſecutus fuerat graldume dum Roma-
nis in caſtris dulctor popularium meruerat.
Fuiſſe quoque in eiusdem Arminii exercitu
milites, qui Romanæ linguæ ſeientes fuerint,
commemorat, qui res ab ſummo hoc duce
geſtas memoriæ prodidit (K). Vt de Barba-
ra illa muliere, quam Druſo Albim tranſiturg
occurriſſe, tradunt, taceam: hanc enim, quæ-
cunque etiam illa fuerit, Latino ſermone pro-
bibuiſſe victorem, perhibent (1).
Fieri enim aliter non potuit, quam vt lon-
ga cum Romanis conſuetudine lingua ho-
rum adſuefierent paullatim Germani (*):
præ-
(g) Iul. Cæſer. de B, G. I, c. 47, J. 4. hunc Cæſaris
locum illuſtratum vide ap. Morhof. de Ger-
manor. lingua c. II, p. 30. ſeqꝗ.
(h) Velleius Paterculus, Hiſtor. II, c. 18, §. 2,
(i) Cornel. Tacitus Annal. II, c. Io, H. 4. (K) ibid.
C. 13, H. 3.
(1) Suetonius in Claudio c. I.
(*) Quemadmodum longa etiam aduerſum Roma-
nos militia inſueuerint ſequi ſigna, ſubſidiis
firmari, imperatorum dicta accipere; poſtea-
quam vagis olim incurſibus, & per disiectas ca-
teruas bellauerant. vid. B. Rkenan. lib. I. Rer.
German.

5

Nrſ
leef
ilittu
Ali

1
,1
01.

n WM

Ure
bunſu,i⸗

iun glen,
n ſiſe i
te loeutune,
Pyinrircike
, Allefen
An Nne.
erern,
ni exerritu.
er uenn,
ohoc duce
tle arla⸗
trepſm
enim ge⸗
rre

namton⸗
linone ho⸗
mani ():
Nrr;
bune elui
hot deer⸗

18. 6 1„
4 0) hic⸗

nſum Noma-
⸗“ ſablcis
ere; hoſer.
lbl Ne

IN GERM. FATIS CAP. I. 7

ræſertim poſteaquam Variana clade come-
plures ſplendidiſime nator, ſenatorium pen
militiam auſpicantes gradum, fortuna ita
depreſſerat, vt alium ex Romanis paſtorem,
alium cuſtodem caſæ fecerit apud Germa-
nos (). Accedit id, quod maximum eſt,
quod iis, qui ad flumina finesque Germaniæ
incolebant, colloquia ac liberi cum Romanis
congreſſus ſæpius fuerint concesſi. Poſt-
quam ſcilicet Romani in prouinciarum ſua-
rum tutelam cuſtodias diſpoſuerant vbique
per Germaniæ flumina, & in ipſo etiam ho-
ſtico, Druſi, ductu validisſimis quibusdam
nationibus eius ſuperatis, munitisſima caſtel-
laexſtruxerant: eam tum in Germania pacen
fuiſſe, adfirmant, vt mutati hominer, alia ter-
ra, cœlum ipſum mitius molliusque ſolito vide-
etur (m). Quid? quod Quintilium Va-
rum mediam ingreſſum Germaniam, velut in-
ter viros pacis gaudentes dulxdine, iurisdi-
Gtionibur, agendoque pro tribunali ordine⸗
æſtiva traxiſſe, enarrant; Germanssque in 2
ſumma feritate verſutisſimort, Rllas litium ſe-
ries ſimulantes, & prouocantes alter alterum
iniuria, gratias egiſſe Varo, quod litet iſtas
Romana iuſtitia ſiniuerit? & quod feritas
ſua nouitate incognitæ diſeiplina miteſoeren
A 4 ε=-
(H) L. An. Seneca epiſt. 47.
(m) Florus lib. IV, C. I2, §. 26,

8 DE LING VAE LATINAE

cœperit, ac armis diſcerni ſolita iure ſint ter-
minata. at ſimulaſſe modo talia Germanos,
addunt, vt in ſummam ſocordiam perducerent
Romanorum ducem (n).
Vt taceam, Germanos ſtipendia ſubinde
in Romanorum caſtris meruiſſe: & horum
imperatores corporis cuſtodesr ex Germanis
propter ſingularem eorum fidem, robur at-
que proceritatem legere maluiſſe, quam ex
alia gente (o). Ipſe iam C. lulius Cæſar Ger-
manos contra Gallos muneribus ſtipendiis-
que inuitauit: quorum opera adiutus Gal-
liam perdomitam tandem in prouinciæ for-
mam redegit. qui eorumdem auxiliis in bel-
lo contra Pompeium geſto opportune etiam
vſus eſt. Vt porro de Legatir, quos Germa-
nos Romam interdum miſiſſe legimus, nihil
dicam: cuiusmodi populorum legatos nul-
los audiuiſſe Romanos in ſenatu, niſi qui La-
tine verba fecerint, ſcimus (p). Memoratu di-
gnum cenſeo, quod uetonius de talibus Ger-
manorum legatis, Claudio imperante Romam
misſis, refert (q): His ſcilicet imperatorem
in orcheſtra ſedere permiſiſſe, ſimplicitate ac
Rdu-
(n) Velleius Paterculus, lib. II, c) 7.
(o) C. Suetonius Tranquillus in Neron. c. 37, in
Galba, c. 12, C. Calig. c. 5y.
(?) vid. Ludou. Viues ad Auguſtinum de Ciuitate
Dei l. XIX, c. 7, n. 6.
(9) in Claudio, c. 25.

ſaueiu
Aulliͤ⸗
enit
ſzome
Alit
em.

temen.

ldh 1

INN

e ſit tn
1 Genmunn
n peyien,

li, ſcbine⸗

e: & honmm

1 Cermms

tobur 1t⸗
guan er
rCer-
kpendii⸗
Utus Cal.
Nirfor-
isinbe⸗
ne etian
5Cermm-
nus niii
torn
guila
ratici-
186el-
Vomam
Atorem
ttate 4
far-
c 1 in

Ciuitate

IN GERM. FATIS CAb. I. 9

Pducia eorum permotum, quod in popularia
dubti, quum animaduertiſſent, Parthos & Ar-
menios edentes in ſenatu, ad eadem loca
ſponte traxwſierant, nihilo deteriorem virtutem
aut conditionem ſüuam praædicanter. Eum-
dem dium Imperatorem Arminii nepo-
tem ex fratre, nomine Italim, Romæ educa-
tum , Cheruſcis petentibus regem dedille,
conſtat.
Quod ſi vero quis C. Velleium Paterculum
legeret, neſcius, ipſum Tiberio ſuo aperte
maxime tum etiam adſentatum eſſe „ quum
ſcribere haud erubuit (r), totam Germaniam
armis ſub duce hoc eſſe perluſtratam, ſicque
perdomitam ab ipſo, vt in formam pene ſti-
pendiariæ redegerit prouinciæ: fractas enim
continua triennit militia Genmaniæ vires, vi-
tasque eſſe genter nomine fere incognitar, ad-
eο, vt nihil fuerit tum in Germania, quod
vinci potuerit, pPræter Marcomannorum gen-
tem eumdemque ducem voſt cladem ſul Varo
Quintilio acceptam ocius proſperrimo rerum
euentu, exciſa Germania, ſummi qui adorna-
ret ducic triumphum, dignum fuiſſe. Si quis
porro fidem haberet ſuperbo plane, vt ipſi
Romani eum appellant S), titulo, quem Ger-
manicus poſt prælium, quo fortuna magis,
A 5 quam
(r) Hiſtor. lib. II, c. 97, I06, I08, 122.
(S⁸) Tacitus Annal. lib. II, c. 22.

IO DE LING VAE LATINAE

quam virtus deſeruerat Germanos, armorum

congeriei addidit: Debellatir inter Rhenum

Albimeue nationibus, exercitum Tiberii Cæſa-
ris en monimenta Marti & lIoui & Auguſto
Jucrauiſſo. Quod ſi, inquam, hæc legeret
quis, ſic, ut nimis credulus minus recte conſi-
deraret ea, ſcriptoribus eamdem rem enar-
rantibus inter ſe non collatis, perſuadere ſibi
initio fortaſſe poſſet, Germanos a Romanis
ita deuictos tum eſſe, vt imperio ipſorum
ſubieéti, leges imponere ſibi continuo pasſi
ſint.
Id enim ſi eueniſſet, colligere porro inde
liceret, victricis gentis linguam vſurpari tum
cœpiſſe, non a paucis quibusdam, ſed a cun-
cta fere Germania. Siquidem ii, qui res a
Romanis geſtas ſcriptas nobis reliquerunt,
ſatis nos edocent (ſ), eum his fuiſſe mo-
rem, vt leges ſermone ſuo, imperium quaſe
præ ſo ferente, conſorigtas impoſuerint debel-
latæ genti? quippe qui ad honorem ſuum
quam maxime pertinere arbitrabantur, Ro-
manæ linguæ vſum publicum exſiſtere: illud
ea propter inter cetera grauitatis obtinendæ
indicia cum cura cuſtodientes, ne Græcis
vmquam, niſi Latine, reſponſa darent, & vt
per interpretem loqui eos cogerent: idque
non

(ſ) Valerius Maximus I. II, c. 2. conf. Morhof de
Patauinitate Liuian. c. 11.

ſon in
qle.
ii eß/
i ſac
mml

Pnen. 1
u;
lih
duec

.
Palllgan

Iloptrizen
Caa
* „
rnar
Centes ſol

. 1
aNeane
Calncepe A
Ram

6 More I

N l⸗

„)
npf

onnt el
inng

NX

08atmonnt
ier Nin
Uheng
e lnt
Sreckecoll⸗
tem ennr.
lugere ſbi
Roman’
ilown
mopatl

Pto inde
rritun
edacun-
gui tes
nemut
liſe mo⸗
ſelel.
fuum
tur, No⸗
ke: lud
önener
Clrcs
t, & It
jaque

90n

lahal 1

IN GERM. FATISCAP. I. zx.

non in vrbe modo, ſed in ipſa Græcia Aſia-
que. quo ſeilicet Latinæ vocis honos per o-
mnes gentes venerabilior diſfzunderetur. Quæ
ipſa cauſſa eſt, quamobrem Græci Romano-
rum linguam terribilem appellarint atque ſu-

perbam; & cur ea barbara lisdem viſa ſit ac

moleſta (t). Quum præterea ſermo arctiori
vinculo cum moribus plerumque ſit coniun-
ctus; haud intermiſiſſent Romani, ſcholas
tum aperire Germanis: ſiquidem permagni
omnino ipſorum intereſſe videbatur, erudiri
ſubiectos, ac barbaram gentem Græcis Lati-
nisque litteris cultiorem reddi: quo facilius
homines dulcedine earum capti, armaque
tractare obliti paullatim, Romanis obſequi
perſeuerarent, nouis rebus amplius non ſtu-
dentes (u). Sic cum Gallis etiam egerunt,
atque Hiſpanis, ac nonnullis Africæ populis,
qui patriam linguam ſuam ſenſim fere dedi-
ſcentes, ipſam adeo Romanam non temere
deinceps æmulati ſunt eloquentiam. Nec
vero fortisſimus prudentisſimusque Sertorius
arcanum illud ignorauit, qui nobilisſimo-
rum Hiſpanorum filiis Oſcam deductis præ-
ceptores, qui Græcas atque Latinas diſcipli-
nas
(t) Iſ. Caſaubon. Exercitat. IX ad Annales Baron.
p. m. 164.

(u) conf. cel. Cellarii diſſertat. de Initiis cultioris
Germaniæ, J. 18.

Iz2 DE LINGVAE LATINAE.

nas docerent ipſos, conſtituit. hac enim ra-

tione obſides ſibi ſimul reddebat filios iſtos:
etſi parentes ſibi quam maxime ea propter
gratulati, quod prolem ſcholam iſtam fre-

quentare ac in litteris multum proficere cer-

nebant, Sertorii hanc curam inter humanita-
tis ſigna referebant; quemadmodum Bri-
tannos etiam poſthac feciſſe, infra videbimus:
quum tamen, ſi dicendum, quod res eſt, pars
ſeruitutis fuerit licet non fœdæ, duræ ac mi-
ſeræ, ſed honorificæ admodum atque pro-
futuræ (v).
Iisdem artibus quin Romani in Germania
quoque vſi fuiſſent, ſi in ſtipendiariæ pro-
uinciæ formam, vt Velleius Paterculus falſo
prorſus tradidit, ab ipſis eſſet redacta. At
vero factum id non eſſe, teſtes habemus lon-
ge grauisſimos: præterquam quod res pro ſe
ipſa loquitur. Teſtem primo habemus Ta-
citum, ſcriptorem quam cordatisſimum: qui,
tantum abeſt, vt adfirmet, Germanos Tiberio
regnante eſſe debellatos, vt altero Traiani
conſulatu ducentor ferme ac decem annor com-
Putatos eſſe, vltro profiteatur (?2); ex quo
Germania vinci cæperit a Romanis. Et poſt⸗
quam horum accepta a Germanis damna
pluribus verbis commemorauit, & quinque
Conſu-

(v) Plutarchus in Sertorii vita.
(x) de Morib. Germanor. c, 37, §. 4.

Conlu
4blate
inlud
ſfſus el
gan
IItat's
teſten
Itne

11
Probudulle

Mperia en
1 7
Coletn

enmn mnen
Pumnc⸗
1

uan i

A
4

, 7
M Neun

IN.

hrenint.
thliosite.
ent

n ime.
brokcere ee.
r hummt.
ocum y.
itebing

ezelb er
e X mi-
gne pro⸗

Gerani⸗
Ait g⸗
nlus felio
Acha. A
mus lon⸗
nesproſe
emus Ta-
un: gni
Iberio
Iyaien
nos oM.
x
Erpol
damna
guingus
Coblu⸗

IN GERM. FATIS CAP. I. 13

Conſulares exercitus, tresque Vari legiones
ablatas populo Romano, & C. Cæſaris minas
in ludibrium a Germanis verſas eſſe, conque-
ſtus eſt: hos a Romanis triumphatos magis,
quam viltos eſſe, addere non dubitauit vir ve-
ritatis ſtudioſisſimus. L. Annztum PFiorum
teſtem porro habemus, quippe qui optauit,
vt ne Auguſtus Germaniam vincere tanti pu-
taſſete turpiter enim magis amiſſam eam ite-
rum eſſe, quam adquiſitam, fateri neceſſe ha-
buit (): ſi modo adquiſitam eam a Roma-
nis eſſe, dieere vere potuit Florus noſter.
Quo minus vero retinere eam, ac prouinciam
facere licuerit principi, Romanorum vitia
prohibuiſſe, cenſet; hæc enim minus, quam
imperia ferre potuiſſe Germanos, adfirmat:
quod æternæ maiorum noſtrorum laudi ſcri-
ptum iudico: Hos Vari Quintilii libidinem
4ac Werbiam haud ſecus, quam ſæuiticm, o-
diſſe, pergit Florus: & ſub Druſo ex aduerſo
mores Romanorum magis, quam arma, ſuſpe-
xiſſe, Germanos, aſſerit. Breue igitur admo-
dum gaudium fuiſſe Romanis in Germania,
addit tandem, quum huius incolæ victi ma-
gis, quam domiti fuerint: Varique clade fa-
ctum confitetur, vt Imperium Romanorum,
quod in Oceani litore non ſtetiſſe putat, in-
Rheni ſlumine ſteterit? vltra quod populi Ro-
. mani
(Y) lib. IV, c. 12, G. 21. ſeqq.

144 DE LING VAE LATIN AE

mani magnitudo reuerentiam dumtaxat im-
perii protulerat (z): nedum transrhenana
Germania in prouinciæ formam a Romanis
ſit redacta. 3
Et ſic breuiter comprobaſſe ego mihi vi-
deor, bella ancipiti valde fortuna a Roma-
nis geſta, aliquantum Latinæ linguæ vſus
Germaniæ noſtræ intuliſſe. Præter bella
commercia quoque, & reliqua, quæ Germa-
nis pacis tempore -cum Romanis intercesſit,
vitæ conſuetudo, eiusdem linguæ vſum pro-
mouere potuerunt in Germania, præſertim
apud populos, qui ad ripas ac in propinquo
incoluerant. Mercatoribus ad Germanory e
magis aditum ſfuiſſe, vt quæ bello cepiſſent hi,
quibus venderent, haberent, quam quo vllam
rem importari ad ſe deſideraſſent, Iuliur Cæ-
Jar oſtendit (a): qui de Vbiis quoque, quo-
rum ciuitatem amplam appellat florentemque,
vt captus tum ſuerit Geëermanorum, adfirmat,
ipſos humaniores paullo ceteris fuiſſe, pro-
pterea quod Rhenum attigerint, & multi
ventitarint ad eos mercatores (b). Catual-
tam, valida manu Marcomannorum fines in-
greſſum, in Marobodui regia ac caſtello iuxta
ſito Romanis e prouinciis lixas reperiſſe, ac
negotiatores, quos ius commercii, dein cu-
pido
(2) C. Tacitus de M. G. c. 29, §. 3,
(aà) de B. G. kib. IV, c. 2. (b) ibid. c. 3.

te in
V.

„ 1
MM 9/7

6ℳ
Gix Iaunn
Mue tn
NAle M4ra
1 7.
iu zur.
1
lra inen

Una bag

D
lumtent

und 4 Nont.

linpue in
Urter belt
e Cetma-
Utercetlit
Nm pro.
Urrlertin
topingoo
edtor en
eniſen bi
Alamn
lir Ce.
e, glo⸗
Aunnmle,
Aabrmnat,
ene
A multt
Catus Al⸗
1nesin⸗
elo iuxtr
hetile 1
gein cu⸗

pido

IN GERM. FATIS CAP. J. I5

pido augendi pecuniam, poſtremum obliuio
patriæ ſuis quemque ab ſedibus hoſtilem in
agrum transtulerit, Tacitus memoriæ prodi-
dit (c): ex quo itidem conſtat (d), eosdem
Marcomannos Quadosque externos lam tum
Paſſos Aſ reger? quibus ex Romana auctori-
tate vis fuerit atque Potentia: hasque ipſas
gentes raro armis, ſæpius pecania, a Romanis

eſſe adiutas. Hermunduris non in riva com-
2

mercium fuiſſe, ſed penitus, atque in ſolen-

didizſima Rhætiæ prouinciæ colonia, idem

Corn. Tacitus aſſerit (e): quos pasſim & ſine

cuſtode tranſiiſſe narrat ita, vt Romani arma
atque caſtra ſua oſtenderent, domosque & vil-
las iis patef acerent non concupiſientibus. La-
tina lingua conſueuiſſe tum etiam Marco-
mannorum Hermundurorumque ciuitates,
coniicere quis facile poteſt ex tam familiari
cum Romanis conſuetudine. Quamuis ne-
gatum nolim, per interpretes etiam inter Ro-
manos Germanosque crebro actum eſſe: res
ſane ipſa per ſe liquet. Fuiſſe enim inter
Romanos, qui Germanicam, ſiue Celticam
linguam cognitam habuerint, ex ſcriptoribus
facile probari poteſt: quemadmodum ab his
notatum quoque legimus, fuiſſe omnino Ro-
manos, qui Gallicæ linguæ fuerint admodum
periti

(C Annal. lib. II, c. 62. (d) de Morib. C. c. 42.
(e) ibid. cap. 41.

I6 DE LING VAE LATIINAE

periti (f). C. Caligulam coegiſſe adeo quos-
dam, commemorant (ff), vt Germanum ſor-
monem addiſoerent. Iulianus poſtero tem-
pore in exercitu ſuo habuiſſe dicitur, qui lar-
barici ſermonis, vt loqr untur eius ætatis hi-
ſtorici (g), valde gnari fuerint longoque vſu
periti. Siagrium, prouincialem quidem
inter Gallos hominem, at Conſulis prone-
potem, ac inſignis poetæ ſemine ſæculo V.
natun, litterisque egregie exe cultum, Germa-
nicum ſermonen ita addidiciſſe, Sidonius A-
Ppollinaris refert (h), vt immane narratu fue-
rit, qquantum Rupuerint Siagrii populares,
eum ſormonis barbari notitiam tanta facilita-
te rapuiſſe, & vt barbarus ipſo præſente bar-
arishin um linguzg ſuk facere formidarit, &
durns Germanorum ëneltus epiſtolas inter-
Pretanti adſtupuerit, negotiir mutuis arbitrum
diſiebtatoremqut Siagrium deſumens. quam-
quam æque corporibus ac ſenſu rigidi fue-
rint Germani iraos ariseue * in Siagrio ta-
men amplexos pariter eſſe & didiciſſo ſeormo-
nem patrium, & cor Latinum, addit Apolli-
naris. In
(f) Iulius Cæſar. de B. Ct. lib. I. c. 47, . 4.
(ff) Sueton. in C. Calig. c. 47. (g) Am. Marcel-
lin, lib. XKVIII., c. 2.
(h) Epiſt. 5§. Ilib. V. conf eruditisſimas Io. Sauaronis
ad epilolam iſtam notas p. 310, 31I, edit. Pariſ.

1599. 4. & B. Khenan. Ker. CGerm. lib. II, p.
m. 366.

Int.
Gemor
me Ptl
Primo
culo/
gubbe

lnn 1410

eilg Ttite
tlomoogten
Alem Ouihen
nluls prone.
he ſeclo l.
Um, Germa-
GdoninsA-
rut ſu-
populeret
16 1fuiler.
kſente i-
milerit,
lu Mi-
rarlirrunm
n. quum
hj tue⸗
agtio id⸗
ele Mo⸗
tol⸗
In

C atonis
e it. Parll.
Do)

IN GERM. FATIS CA P. I. I

In rebus, coniectu non adeo difficilibus,
demonſtrandis longior eſſe nolo, qui ſie ſatis
me probaſſe hactenus, opinor, in Germania
rimo poſt natum Seruatorem noſtrum ſæ-
culo, & paullo ante, Romanum ſermonem a
quibusdam fuiſſe vſurpatum; non cultum il-
lum atque elegantem, plebeium ſaltem ac
vulgarem, quotidianumque, a Sidonio pſua-
lem, ab aliis prouincialem, Latinæque linguæ
æmulum (), appellatum. Enimuero vete-
rum Romanorum ſermonem in vſu quoti-
diano loquendoue alium longe fuiſſe, ac qui
er ingenii monimenta ad nos propagatus
eſt, viri doctisſimi dudum declaratum iue-
B runt,

(*) de Prouinciali ſermone egregia multa adnotauit
D. Eraſmus, lib. XXVIII, ep. 9. vbi inter alia
ita ſcribit: Conftat autenz apud Hiſpanos, A-
fros, Gallos, reliquasque Romanorum prouinci-
as, ſic ſermonem Romanum fuiſſe Bulgo com-
munem, Et Latine concionantem intelligerent
etiam cerdoner, ſi taodo, qui dicebat, pauklulum
ſeſe ad bulgarem dixtionem accommodaſſet. &
paullo poſt addit: Ac ne Romæ quidem eo tem-
pore, quo maxime Rorebat en lingua, omnes 10
quebantur, quemadmodum loquebatur Cicero.
Hinc eueniſſe etiam, oſtendit, quod in Arnobii
Commentariis in Pſalmos Dauidicos tot repe-
riantur ſolœciſmi, adeo manifeſti, vt vix Holcot
& Bricot ſolcciſſet crasſius, quum Arnobius
ad bulgarem iftam dictionem ſeſe accomme-
darit.

18 DE LINGVAE LATINAE

runt, argumentis non infirmis (1). Quod
ſi vero Cicero ſua lam ætate in ipſa vrbe homi-
nes fuiſſe conqueſtus eſt, qui impoliti & con-
Iſulto rudium ac impveritorum ſimiles videri
voluerint: quis, quæſo, perſuaſurus ſibi eſſet,
in prouinciis Romano imperio ſubiectis,
Germaniæque finitimis, clegante m illum ac
politum fermonem Latinuma vulgo in com-
muni vſu eſſe adhibitum. Etiamſi extra vr-
bom arque in proninciis plus ſope vrbanitatis,
quam in ſiͤ⸗ V rde, fuiſſe, liquido ſatis a non-
nullis eſt oſtenſum (K). At difkicr C wlie er for-
Cclaraturus quis eſſet, veteres Germa-
nos alium, præter plebeium iſtum, ac vulga-

1

rem, a prouincialib bus, n nilitibusque breh.
iſle:

diariis percepifle? qi uin immo immanibus a
barbaris eorum moribus alter iſte, vehuſtus

ſcilicet atque vrbanus, parum ſine dubio con-

Me de reliquo, ſi de Germanis ſermo mihi
hactenus fuit, Ger rmaniæ Magne, id eſt illius,
quæ Romanis trans Räenum fuit atque Da-
intellexiſſe, per ſe quemli-
pero. Nam quod ad Germa-
n& a Romanis Cisrhenana ap-
‚ſuperiorem ac inferiorem,
diuiſa
(1¹) vid. Mornol de Germanor. linguac. IV, p. 66.
ſeqꝗ. & de Patauinit. Liu. c. 6.

nubium, incolas
bet crediturum ſ
nlam attinet,

qu
I
pellata, in duas

ttansan.

me

MNr M.

ent u

ſin, Nc

derRe

e 1
e

n

IN GERM. FATIS. CAbP. I. 19

diuiſa fuit partes, in Gallico tum ſolo eam ſi-
tam, & ab Auguſto in prouinciæ, ſiue ſepa-
ratæ, ſiue ſub Gallia Belgica compreheniæ
Iormam redactam eſle, conſta poſtqua m
complures Transrhenanæ Germaniæ populi
vel vltro transgresſi, vel al ab Agrippa, aliise que
transducti eo fuerant (1). Ex quibus Vbhios
experimento ſidei ſupra ipſam Rheni ripam
collocator eſſe, Tacitus nos docet, vt arcerent,
non vt cuſtodirent: quippe qui origino eru-
buerint ſuta, ac Agrippenſes, conditoris ſui no-
mine, vocari ſe maluerint. NQuum Tre eri ex
aduerſo Neruiique circa Genmanicæ originis ad-
fectationem vltro ambitioſi H erint, ta⸗ ze Am
per hanc gloriam ſanguinis ab ſimilitu⸗ine
ac inertia Gallorum ſepararentur (H). Hanc
quidem Cisthenanam Germanilam Romani
imperii partem factam veterem ac popula-
rem linguam Propter: asſidua cum transthe-
nanis commereia re tinuiſſe, put tant (m): Ro-
manorum tamen etiam linguam, quin vna
admiſerit, non dubitant. Nam ſermo mo-
res hominum ſequi fere ſolet. Accedit,
quod in eam maxime curam incubuerint
B 2 ſem-
(1) vid. Cellarii Orbis Antiq. Notit. lib. II, cap. 3,
P. 369, ſeq.
(U) Tacitus de M. G. c. 28.
(m) vid. B. Rhenan. lib. I Rer. Germ. p. m. 91. &
369. Lehmanni Chron. Spirenſ. lib. II, cap. 45.
P. M., 166.

20 DE LINGVAE LATINAE

ſemper Romani, vt ſupra iam a me adfirma-
tum eſt, vt proprius ipſis ſermo mature tra-
deretur prouincialibus, non ſolum vulgaris
ille, verum etiam elegans atque vrbanus, vt
iudiciis ipſi intereſſe, leges & edicta Roma-
norum cognoſcere poſſent (n). Eam ob rem
in omni Gallia, æque ac in aliis prouinciis,
præter quam quod crebras eo deduxerunt co-
lonias, quibus cuncti occidentis cultura de-
betur, ludos pasſim aperuerunt litterarios;
inter quos municipales apud Veſontium atque
Lugdunum ſcholæ ſatis floruerunt, nec non
illæ, quæ Durocortori in Rhemis, atque Au-
gleſtoduni in Aeduis conftitutæ, illuſtres ma-
xime exſtitere: quarum illa propter vberri-
mum ſtudiorum prouentum Nouæ Athenæ
appellata eſt (o). hanc autem Conſtantii
Chlori Cæſuris iuſſu reſtauratam a rhetore
Eumenio laudatam, ſcimus; quam pulcerri-
mo opere, & ſtudiorum frequentia celebrem
quondam ac illuſtrem fuiſſe, perhibet; ſi-
quidem nobilizxſima Galliarum ſoboles libera-
libus ſtudiis in ez iam tum fuerat operata (p).
Non igitur mirum, quod trabo Narbonenſis
Galliæ incolas barbaros dicendos eſſe negaue-
rit,
(n) vid. B. Rhenanus c. I. pag. 368. & Lehmannus
c. 1.
(o) Cellarius in diſſert. de Initiis cultioris Germa-
niæ, §. 20.

(P) C. Tacitus Annal. III, c. 43.

1
t ſl

lonfen
Lutin
lde
grod
a:n
Dimmann
omane
benilu
veni
ncint
Smr
Mhece⸗

1CeTNe

Pwutcis

G kelceren

ſchore ebi

ſe. ..1.
WRds co.

IINA

name An
I mmatoret,
un Nlh
lne benit
Cedich on
Lamobten
is onineii
dureruntar
uleuna e-
ltteranos;
lin aigte
t, nec non
Atgue
Ures ma⸗
dtervdert⸗
us Alen
Cunſmi
1 thetore
Puert
celebrem
bet; ſ
er bler⸗:
ratt )
lenenſi
negaue⸗
lit,
Ainund

16 Getme⸗

IN GERM. FAIIS CAP. I. 21

rit, ſed plerosque ad Romanorum paullatim ſe
conformaſſe morer victusque conſuetudinem,
Latino loquenter ſermone, adfirmauerit: (*)
Idem de Rhætia, Vindelicia, ac Norico,
quod de Cisrhenana Germania ſtatuendum
eſt: nam licet prouinciæ iſtæ hodie non mi-
nimam Germaniæ noſtræ conficiant partem:
Romanos tamen antiquæ Germaniæ fines ab
Rheni læuaque Danubii ripa ſtatuiſſe, nemi-
nem fugit: ſcimus quoque, fuiſſe inter eru-
ditos, qui ſtatuerint, terras iſtas, quæ Ilprici
pars deinceps fuerunt, ſiue continuatio, gen-
tes prius incoluiſſe, quam a Romanis ſint
ſubactæ, quæ proprium habuerint ſermonem,
a Germanico diuerſum (*). His itaque
prouinciis, in quarum altera ſplendidisſima
ab Auguſto condita eſt colonia, Romanorum
ditioni adiectis, vt Latinus ſermo propagare-
tur ibi, barbarique incolarum mores cultio-
res redderentur, quin ſedulo curauerint
victores, dubium non eſt, ita, vt rem pluri-
bus verbis comprobare neceſſe me habere,
B 3 non
(*) conf. Morhof de German. lingua, Cap. I P. II.

(**) ita B. Rhenanus ſtatuit lib. II. Rer. German.
pag. 369. at eadem fortaſſe ratione ſtatui poſſet
contrarium, qua nonnulli probatum iuerunt,
Gallorum Germanorumque linguam priſcis
temporibus Snam fuiſſe eamdemque, bel diale-
&Efis tantum Snam ab altera diuerſam exftitiſſe.
vid. Morhof. de lingua Germanor. c. II, p. 29 feq.-

22 DE LINGVAE LATINAE

non putem. Satis videlicet exploratum ha-
bebant Romani, ſi Germanorum & finitimo-
rum, corporibus animisque deliciax, luxum at-
que opes ienorantibus ratio daretur, ac diſci-
plina, fore, vt Romanos morrs repetere inde
Poſimodum neceſſe haberent (J).
Vt eo, vnde diuerti, in Magnam Germa-
niam ſcilicet, reuertar demum; vltra Albim
Latinæ linguæ vſum, qualiscunque etiam is
fuerit, extendendum facile non puto: flu-
men enim hoc tranſüſſe Romanos, negat
Strabo: fac vero transieciſſe eos poſtero tefn-
pore exercitum, vt Tacitus de L. Domitio ad-
firmat (r): ſtatim tamen iterum ſunt regres-
ſi. Quæ quum ita ſint, coniicere inde pos-
ſumus, vltra ipſum hoc flumen ſummam ex-
ſtitiſſe barbariem: quo enim magis a Rheni
Danubiique ripis recedebat Germania, eo
vaſtior offendebatur barbaries, eoque horri-
dior ſqualor occurrebat, ſordesque. Nam
licet Germaniæ Romanorum prouinciis pro-
pinquæ magis ac finitimæ cultus exigu-
us fuerit, ſi cum illo comparetur, quem Hi-

ſpania, Gallia, atque Britannia, poſtquam in

Romanorum poteſtatem redactæ erant, per
priora poſt natum Chriſtum ſæcula præ ſe
tulerunt. in ora tamen & ad fluminum ri-

Pas

(q) L. An. Seneca lib. I de Ira, cap. II.
(r) Annal. libIV, cap. 44.

95 cor
un
elion
tumn ¹
muul
tes,
10e

lltn 1

ſeG

U

UCOAN

, „
er er ſe
UMEe

nmmoreo
Hancalon
tai
eo la&

ſelc

erplornn
n ſin.
Utinnurnt.
M
r Netn
G.
gnum Cem
n; Niri An
Ne ctiin ö

nnto: fau.

s, hegtt
poltero tem⸗
Demnrtuad⸗

unttegtes.⸗
leinle orr

Cummam er-
agi 1eni
tmana, el
vllehoti
ge. Nm
uinclsspro⸗
as ertgl⸗
tuenn
voltquem 11
. erant,
ll Nr l
minum r-

Ps

IN GERM. FATIS CAP. I. 23

pas conſuetudinem atque commercia, quæ
cum prouincialibus interceſſerunt accolis,
meliores his finxiſſe mores, maioremque cul-
tum attuliſſe, inficiandum non eſt. Her-
mundurorum, atque Marcomannorum ciuita-
tes, quas in exemplum protuli ſupra, rem
probare, mea quidem ſententia, ſatis poſſunt.
De Cattis narrat toties a me citatus Tacitus,
multum, vt inter Germanos, rationis ipſis fu-
iſſe ac ſolertiæ; & poſtquam diſciplinam, qua
in bello vti conſueuerant, magnopere præ-
dicauit, alios Germaniæ populos ad prelium
ire viſos eſſe, Cattos ad bellum iuiſſe, confir-
mat (S).
Maneat ergo Cartis ſua laus militari di-
ſciplina parta: Marcomannis quoque, Her-
munduris ac reliquis, gloria ab ipſis aduerſa-
riis ob minus immanes mores impertita, fir-
ma ſtet ac ſempiterna. Omnis tamen ratio
eorum, ordo omnis, cultus atque diſciplina,
ſi cum Gallorum, Hiſpanorumque moribus,
vti dixi, conferantur, tenues adhuc videri
queunt, & exiles admodum. Ad litterarum
vero ſtudia, & accuratiorem ſermonis Latini
vſum quod attinet, quæ apud laudatos popu-
los floruerunt maxime, & plurimum omnino
ad reliquum vitæ cultum contulerunt: an-
tiquæ Germaniæ nullam prorſus laudem re-
B 4 lictam
(§) de M. G. cap. 30.

24 DE LINGVAE LATINAE

lictam eſſe, fateamur oportet. Hiſpania M.
An. Jenecam dedit, Pomp. Melam, Iun. Mode-
ratum Columellam, M. An. Lucanum⸗ M. Fah.
Muintilianum etiam protulit, quo nemo o-
ratoriam artem, ſi Ciceronem exceperis, in-
ter Latinos melius tradidit, M. Valer. Mar-
tialem, alios. Quid? quod Latinæ linguæ
tantopere ſtuduerunt Hiſpani, præſertim qui
ad Bætim incoluerant, vt patrii ſermonis ob-
liti, Latini adeo facti eſſe dicantur (). Gal-
liæ ſcholas, ſtudiorumque in ea prouentum
ſupra iam commemoraui: Rhetoresi pſa Ro-
mam miſit, ad quos Latine docentes magnus
diſcendi cupidorum fiebat concurſus, quum
ſtudioſisſimus quisque exerceri apud eos cu-
peret (t). Oratores etiam in vrbem miſit Gal-
lia, quos rerum gnari magnopere ſunt admi-
rati. nec mirum, quum præter complures il-
luſtres maxime, quas fouit ſcholas, Macfi-
liam etiam oſtentarit, locum Græca comitate
& prouinciali parſimonia miſtum beneque
compoſitum (u). Sic vero etiam (v)

Gallia causſidicos docuit facunda Britannort,

vt horum ingenia ipſis Gallorum ſtudi-
is anteferenda deinceps putarint Roma-
ni
(1) Strabo lib. III.
(t) Sueton. Tranq. de claris Rhetoribus cap. 2.
(u) Tacitus in vita Iul. Agricolæ, cap. 4.
) Iuuenal. Satyr. XV, v. iI.

1(O
ſant an
gue.

umpe

ſed In
ſundg
Ffum
euum .
N M
nlihc on
ler, Aunt
nneh
gi autn
ſtCor

uc

e mad,,
1 Glod a

UINA

el

n,
Aun: ii 4
)gvo nemoo⸗
nencepetihi

. N. Aler e.

lati inelin

Nreſetingi
lemoniob⸗
1((. .
Prouentum
iſihe-⸗
ts magnis
lus, Oouen
Puleoser⸗
mmmit.
eſuntadnt⸗
nplunzi.
, Mſ-
, Amuttt’
, lenen

Iyitenth

un hdr

t Nomr-
ni

cup.
3

.
.

IN GERM. FATIS CAP. I. 25

ni (X); quum, qui Latinam linguam abnue-

rant ante, eloquentiam concupiuiſſent deni-
que. In ipſa Pannonia, quum Romanis vix
dum parere cœpiſſet, non diſciplinam modo,
ſed linguæ etiam horum notitiam viguiſſe,
ſunt, qui teſtantur (y), plerisque litterarum
vſum ac familiarem animorum exercitatio-
nem ibi fuiſſe, confirmantes. Heæc ſatis te-
ſtificari poſſe mihi videntur, imyerioſam ci-
uitatem, vt S. Auguſtinus loquitur (2) in pro-
uinciis nutu ac poteſtate ipfas adminiſtratis
omnibus contendiſſe viribus, vt non iugum
modo, verum etiam lingua, igyer quaſi in-
dex, domitæ genti imponeretur. quum non
ignoraret, verba neminem mouere, niſi eum,
qui eiusdem linguæ ſocietate ſit coniuntctus:
vt Cicero prudentisſime monuit.

Ad quidnam teſtimonii maioribus no-
ſtris, quod ad litteras attinet, impertiatur a
Romanis, diſſertationis meæ initio protuli:
illud ſcilicet, quod inter omnes conſtat, &
parum profecto honorificum eſt: Littera-
rum ſecreta viros pariter ac feminas gno-
raſſe. Equidem optime ſcio, fuiſſe omni-
no, qui verba hæc aliter interpretari vo-
B 5 lue-
(X) Tacitus c. I. cap. 21.
(¶vy) Velleius Paterc. lib. II, cap. no.

(2) de Ciuitate Dei, lib. XIX, c. 7.

26 DE LING VAE LATINAE.

luerint (a), ac plerumque intelliguntur; vt
mitiorem videlicet paullo elicerent inde ſen-
ſum, qui, maioribus non omne plane ſtudi-

um, nec ingenuas artes omnes abludicaret.
7

Sed tamen parum abeſt, quin ab eorum ego
ſtem
(aàa) Matth. Berneggerus hunc Taciti locum non
Præcipue de ipfis ſtud'is, ſed de litteris earum-
que ſcriptura, h. e, non de nucleo, ſed de puta-
mine, accipiendum eſſe cenſuit, quæſtion. mi-
ſcell. ex C. Corn. Tacit. Germania, quæſt. 99.
Mich. Beutherus ex aduerſo Comment, in Ta-
cit, de M. G. cap. 35, Germanos litteras habuiſſe,
rationibus probari poſſe, ſibi perſuaſit; quum
tanta potentisſimorum populorum multitudo ſi-
ne litterarum, quibus ipſorum lingua ſcriberetur,
præſidio, neque gubernari, neque in ſocietatis
ciuilis recta norma conſeruari potuiſſe videre-
tur. Beuthero Morhofius cap. 6, P. II. de Ger-
manor. lingua & poeſi, p. 274 aſſentitur, & ex
hoc Magn. Dan. Omeis in Introd. ad German.
Poeticam p. 9: vbi clarisſimis viris incredibile
plane videtur, Germanos Taciti temporibus lit-
terarum expertes fuiſſe atque ignaros; huius-
que verba Heigium non abſurde de ſecretiore
litteratura intellexiſſe, arbitrantur. Cuilibet
iudicium hac de re liberum eſto. Tantum addo,
gentem ſine litterarum vſu conſiſtere omnino
poſſe, Americæ incolas ab Hiſpanis ſubactos ſuo
exemplo ſatis declarare mihi videri; vtpote qui
incognitum ſibi antea litterarum vſum certisſi-
mum diuinitatis argumentum exiſtimarant,
quum chartæ ſcriptæ occultam vocem ineſſe
animaduertiſſent: quod Petrus Cieza in hiſtor-
Peru. tradidit, vid. M. Bernegger. c. 1.

ſem
rwnat
gie nn

nec 1

ſchol⸗

ingent
ubes⸗
Stem
ullji
n ſut
em or
teſtrumn

mun ſ

in ſy⸗

P 1
Morugedte,
4

Noſhi
Uollel erm.

e
v

Clnnl
atn )

Ctntene

GeN

N.

tluunmn,
erent U
delineſt.
1 diudi

Al
.
10 eoku 9
ſten
Leiti heum un
elieri eanun.
, el e oltr.
Nlelion mi.
in glelt g

ment in I

tens Habuiſſe,
utt; quum
Moltirudoſi⸗
uuſrbenetl,
ein Nerernis
tuiſe nidete

P. I de Ce .

entitun, &er
1 adCermman.
5inerecibile
monbls lt⸗
; Hun.
le ſeretiole
Cullbet
antum Addo⸗
here omnino
ſubetkesſi⸗
pgell
n celtill⸗
Kimamlt,
Ocem neſe
nbilo⸗

1

IN GERM. FATIS CAP. I. 27

ſtem partibus, qui, Tacitum verbis iſtis con-
firmare voluiſſe, credunt, antiquæ Germa-
niæ incolas litterarum myſteria neſciuiſſe;
nec vlla diſciplinarum aperta apud ipſos
ſchola, nulla eos habuiſſe litterarum ſtudia;
ingenuarumque artium imperitos exſtitiſſe,
rudes atque ignaros. qui quoties bellum non
iniuerunt, multum venatibur, plus per otium
trantegerunt, ſomno dediti ciboquer pigrum
& iners prorſus exiſtimantes; Judore acqui-
rere, quod ſanguine parare potſis (b). quem
etiam pro libertate, qua prius nihil habue-
runt, effuderunt plurimum; parum curan-
tes, vtrum commode habitare poſſent, ad fi-
nitimarum gentium exemplum, an ſubter-
raneis ſpecubus totos dies iuxta focum agen-
dum ſibi eſſet, ſomnum in diem extrabenti-
bas (O): Romanam ſeruitutem effugere ſe,
vnice triumphabant atque gaudebant. Tam
imprudentes ſcilicet non videbantur veteres
noſtri Germani, quam Britanni, qui humani-
tatem vocauerant id, quod re ipſa ſeruitutis
pars fuit (d). Nam quæ in reliquis popu-
lis, armis in ditionem ſuam redactis, agere
conſueuiſſe Romanos, ſupra cognouimus,
eadem in Britannis quoque moliebantur,
contendentes, vt bomines diſperſos ac rudes,
coque
(b) Tacitus de M. G. c. 14, I5. (C) ibid. c, 17. 224
(d) idem in vita Iul. Agricolæ, cap. 21.

28 DE LING VAE LATIN AE

eoque bello faciles, quieti & otio per volapta-
tes adſueſoerent. priuatim nimirum eos hor-
tabantur, Publiceque adiuuabant, vt templa,
Jora, domus, enſtruerent, laudando promptor,
caſtigando ſegnes; ita, vt diſceſſaum paulla-
tim ſit apud bonos pritannos ad vitiorum de-
linimenta, porticus, balnea, conuiuiorumque
elegantiam. Quibus ſingulis perpetuo in-
digere maluerunt Germani noſtri, quam li-
bertatem amittere ſuam: vtpote quam omni
cultui, omnique elegantiæ ac ſplendori lon-
ge præferendam cenſebant; Romanam libi-
dinem ac ſuperbiam, tamquam ſæuitiam,
ſummo proſecuti odio deteſtatique. u0
acrius igitur pro libertate hac ſua propugna-
runt, eo diutius & animi & linguæ cultui
reſtitiſſe videntur Germani, veriti, ne
ipſo hoc cultu ſopiti quaſi, libertate demum
priuarentur: ſiue ne committerent, vt re-
molleſcerent animi effeminarenturque; &
armis rubigo obduceretur denique. Id ne
fieret, ueuos in primis, longe maximam, &
omnium Germanorum bellicoſicſimam gentem
diligenter cauiſſe, Cæſarem teſtem habemus
longe grauisſimum (e): quos eam ipſam ob
cauſſam mercatoribus aditum concesſiſſe, ne-
gat. Ceterum quam acriter pro libertate
ſua pugnauerint Germani, Tacitus aliique

abun-
(e) lib. IV de B. G. c. I. ſeq.

punde
Manis

eimn

Veun l

(her
Wupta As:
elne

NN

ep lline
lin lht h.
rNr entl,
4 yymn,
zull
Nrin
uinnt
petoir.
guun l⸗
amommi
lori lon.
m libi⸗
Lültium,
opuenr.
e Cultul
Iti, Ne
demum
,Nle⸗
ve; &
A ne
,6
leuen
bemus
m ob
ſere⸗
beltite
Nüigue
dun⸗

IN GERM. FATIS CAP. I. 29

abunde declarant, vbi bella eorum cum Ro-
manis geſta enarrant: Arſacis regno acrio-
rem fuiſſe Germanorum libertatem, vltro fa-
tentur. Non Samnis, inquiunt (f), non Pæœ-
ni, non Hiſpaniæ, Galliæve, ne Parthi quidem,
ſæpiurs, quam Germaniæ populi, admonuere.

Talis fuit tempore, quo Romanum impe-
rium maxime florebat, quo plurimis Europæ,
Aſiæ atque Africæ regnis, quæ vniuerſa ferme
Latina reddiderat, leges ac iura præſcribebat,
& quo tot parebant ei in terrarum orbe pro-
uinciæ, vt ipſa magnitudine ſua laboraret:
talis, inquam, in Germania noſtra tum ſtatus
fuit, talis Latinæ linguæ vſus: qui exiguus
licet videri queat, ac tenuis ſatis; non tamen
nullus prorſus exſtitit, nec penitus ſpernen-
dus. immo in iſtis, quas commemoraui, pro-
uinciis; quæ nempe eo quidem tempore ad
veterem Germaniam non pertinebant, nunc
autem, & per bene multa iam ſæcula ingen-
tem eius conſtituunt partem, eiusdem linguæ
multus ſane ac inſignis vſus fuit: prout pro-
uinciæ erant, quæ imperio Romano ſubiectæ
vna cum victorum iuribus horum linguam
admittere ſimul neceſſe habebant. In qui-
bus quum ipſa hæc lingua magis magisque
corrupta deinceps ſit, & excunte ſæculo
quar-
(f) Tacitus de M. G. c. 37.

30 DE LINGVAE LATIN AE

quarto penitus fere oppreſſa, quilibet ſibi fa-
cile perſuadebit, credo, in Magna Germania
tribus ſæculis, primum a nato Chriſto inſe-
quentibus, linguæ vſum frequentiorem non
fuiſſe, quam ipſo hoc priori ſæculo fuiſſe,
oſtendi. Tantum enim abeſt, vt Germania
per tria iſta ſæcula deuicta leges, & cum his
alienam linguam imponi ſibi a Romanis paſſa
ſit, vt eius populi horum prouinciis, ipſique
demum Italiæ crudele & exitioſum maxime
bellum intulerint, imperii ſede ineunte ſæ-
culo V ab iis occupata. Quo tempore impe-
rioſam quoque linguam conticuĩſſe vbĩque
prope ac obmutuiſſe, in præfatione breui
iam eſt commemoratum, Siquidem omni-
um rerum vicisſitudo eſt, & linguarum maxi-
me natura ita comparata eſſe ſolet, vt impe-
ria, quorum fideles ſociæ fuerunt, asſiduæ-
que comites, ruere non queant, quin earum
cultus atque decus concidant ſimul, eodem
motu labefactata.
Grauisſima quidem commemorari a ſcri-
ptoribus per temporis eius ſpatium Romano-
rum in Germania bella, & ingentes clades le-
gi, quas & Romani & Conſtantinopolitani
Imperatores intulerint eius populis, inficias
ire non poſſumus: Germaniam tamen ab
his ditioni ſuæ adiectam vmquam penitus
eſſe, ſi quis putaret, multum falleretur. Nam
* icet

I5

nicoſol
Punn
liel

1
,

mume

len u⸗

IIN

Ulbekſcit

nn Cermmn
0Chrikoin.
entioren den
ſecnlo fil
tcemmn
,& cum hi
omenizptlt
cis qe
Im marime
eunte ſe⸗
poreimpe
He dbigne
one dreui
dem ommni-
Tunman-
eh ſtimpe⸗
t aſce.
inenum
heolemn

ialeti⸗
Romano-⸗
cadesle
10 oltant
Sfeis
4

IN GERM. FATIS CAbP. I. 21

licet Traianus munimenta in ipſo Germa-
nico ſolo a Druſo, aliisque exſtructa olim, re-
parauerit, nouaque, ſuo appellata nomine,
ibi collocarit (g): & licet ſucceſſor eius Haæ-
drianus Germanis regem conſtituiſſe dica-
tur (h). munimenta tamen iſta, quæ Ger-
maniæ non tam ſubigendæ, quam compe-
ſcendæ gratia impoſita erant, diruta iterum
ſunt ab incolis; a Iuliano poſtero tempore
tumultuaria opera partim reparata (1). An
porro regi iſti honos ſuus diuturnus fuerit, &
an amplas adeo terras regendas a Romanis ac-
ceperit in Germania, eſt quod valde dubito.
Neq ue vero felicitas, qua Marcum Antoni-
num in bello Germanis inferendo vſum eſſe,
ſcribunt, perpetua fuit: & quamquam ipfius,
quod contra Marcomannos gesſit, bellum
tantum fuiſſe prædicatur (k), quantum us-
que eo poſt hominum memoriam fuerit nul-
lum: regionem tamen ipſorum in prouin-
ciæ formam, quemadmodum conſtituerat,
redigere ipſi non licuit; qui Germanorum
auxilia contra ipſos Germanos bello peten-
dos emerat (1).
Ex
g) Eutropius lib. IIX, c. 2, & Ammian. Marcell,
XVII, Cc. I.
(h) Aelian. Spartian. in Hadriano, c. 12.
(i) Ammian Marcell c. I.

(K) Iul Capitol. in M. Antonino, c . 21-
(1) Iul. Capitol. ibid.

32 DE LING VAE LATIN AE

Ex ſuperbo Germanici atque Alemannici

titulo, quo Antonino Caracallæ vti libuit, Ger-
maniam Romano imperio ſubiectam eſſe, ne-
mo coniecerit; præſertim qui quam ſtultus
ac demens imperatôr fuerit Caracalla, me-
minerit: vtpote qui Lucanicum appellan-
dum ſe decreuerat, ſi Lucanos viciſſet; & cui
ſuaſerant nonnulli, vt Getici Maximi quoque
nomen adſumeret, quod Getam occidiſſet
fratrem (II). Alexandro Seuero imperante
grer :lmum accidebat vrbi, quod Grmano-
m vaſtationibus Galliam diripi audiret, &
H barbara natio reipublicæ ceruicibus
imminere videretur. Alexander igitur con-
tra Germaniam profectus eſt: at bellum,
quod tanto conatu ſuſceperat, conficere non
potuit, barbarico gladio, vt loquuntur aucto-
res (m), ſiue Germani ſeurræ, qui cum aliis
popularibus in exercitu imperatoris tum
fuerat, manu occiſus: qui ſcurra Latinæ lin-
guæ peritus ſatis fuiſſe videtur, quum impe-
ratorem alloquentem ipſum intellexerit.
Maximinus bellum illud contra Germanos ab
Alexandro paratum conficiendum ſuſcepit:
quorum vires ab eo ita fragmtas eſſe, ſcri-
bunt (n), vt parum abfnerit, quin omnem Ger-
mani-
(I) Ael. Spartian. in Ant. Caracalla c. 5, Io0.
(m) Ael. Lamprid. in Alexandro Seu. c. 59, 61, 62.
(n) Iul. Capitol. in Maximin. c. 12.

yeian
go 1
moran
nasant
Mdum
Vimin
muels
conni
oilo⸗
lelno
1
ſunt tegi
ſberen e
Pronee
Uen mne
uminc.
Ntarr le⸗
uuhin
nl
tüm Vl besl
Ceplil⸗
gltechelen

unizcont⸗

linren

1ſſae .
Clllet; el

jcCet

Nliret,
t bellun,
Ucere non
turaucto
cun Ais
oris tum

ninmpe-

lexerlt.
b

ſulceplt:
e ct-

manos

an=

IN GERM. FATIS CAP. I. 33

maniam in Romanam redegiſſet ditioneme ſed
quo minus id factum ſit, in cauſſa fuiſſe me-
morant, quod per amnes, paludes atque ſyl-
uas aufugerint Germani; quos perſequi pa-
ludum altitudinem pern iſiſſe ſibi negat Ma-
ximinus, in litteris ad Senatum populumque
misſis (o). Aurelianum etiam imperatorem
complures Germaniæ populos in ſpecioſisſi-
mo iſto triumpho ſuo captiuos duxiſſe legi-
mus (p) Verum populos iſtos armis ab Au-
reliano non domitos ſatis fuiſſe atque fuba-
ctos, poſteriora tempora, ut opinor, ſatis
ſunt teſtificata: quæ Probo imperatori tam
vberem elarisſime in Germania victoriæ
præbuere materiam. Enimuero imperato-
rem hunc non ſolum ſexaginta, quas Ger-
mani in Galliis occupauerant, nobilisſimas ci-
uitater recepiſſe, memoriæ prodiderunt (),
quaädringentis prope millibus eorum, qui Ro-
manum ſolum intrauerant, coſir, & reliquiis
vltra Nicrum albimque remotis, ſed ipſum
etiam vrbes Romanas & caſtra in barbarico
ſolo poſuiſſe, adfirmarunt. Quæ ſi quis le-
gat, debellatum denique tum fuiſſe cum Ger-
manis, conclamatumque de libertate eorum,
exiſtimare poſſet: præſertim ſi ſimul cogno-
C Uerit,
(o) ibid.
(P) Flau. Vopiſ. in Aurel. c. 33.
(q) id Flau. Vopiſc. in Probo c. 1. ſeqꝗ-

34 DE LING VAE LATINAE

uerit, ſedecim millia Germanorum tironum
per diuerſas prouincias ſpar, We Probum, no-
nemque Germaniæ regulos aa pedes huius ſeſe
proieciſſe; quibus Probus imperarit, vt gla-
diis non vterentur in poſterum, Romanorum, ſi
opus ſoret, defenſione confißt. Verum addunt,
id fieri non potuiſſe, quod Romanus limes
extenſus non eſſet, nec cuncta Germania Ro-
manorum facta fuerit prouincia. Id tamen
eueniſſe tum, Probi litteræ ad Senatum da-
t« (r) indicare videntur: quibus nihil fere
fuperbius, arrogantius nihil legere me me-
mini: ſiquidem ſeribere iis inter alia non e-
rubuit, ſub. zäétam eſſe omnem, qua late exten-
deretur, Germaniam quum tamen dubitan-
dum adhuc putem, vtrum exploratum ſatis
habuerit Probus, quam late extenſa fuerit
tum Germania: Hanc ita quidem armis ab
ſe ſubactam, ſcripſit, vt omner barbari ara-
uerint tum ſeuerintque Romanit. quibus ta-

men minus conuenire mihi videntur verba,

quæ continuo ſequuntur: ordem ſcilicet
barbaros contra interiores militaſßzfe tum quo-
que Romanis. quod ſi enim omnis Germania
in horum poteſtate m redacta fuiſſet a Probo,
interior etiam ſine dubio ita parere debuiſſet
Romanis, vt propugnatoribus haud indigu-
iſſent. Hæc ipſa igitur interior Germania
eſt;
(r1) id. c. I5

I8

6
Pnenith
temin
quam .
gyrunn 1.

Farieti

ij lol
1

te N n.
Er lahep
6 ns 1
Troncull
letlifull
thunren

Cthlteli
In IIE 1

m Coru

N

In trnie
kbun
rluin ⸗
bnit v N.
Malljin/
un un
Unus Iume
mamaho⸗
1 Camen
n da-
Ulll fete
Anone⸗
te exteh⸗
drhitan⸗
tun liß
nla fuerit
Anis ab
As-
ibus ti⸗
Fetbe,
ſalicet
nub⸗
aummm
1Mobo⸗
chuilet
digu⸗
tmanu

n

IN GERM. FATIS CAbP. I. 35

eſt, quæ tam diu & tam vehementer repu-
gnauit Poſtea, populares ſuos ita in liberta-
tem vindicans, vt ne hi quidem ſuperati vm-
quam viderentur. Inmanem enim Germa-
norum nationem, a primis iſtis initiis aſuum
rarietate imminutam, ita adoleuiſſe ſubinde,
ipſi hoſtes fateri nerele habuerunt ([), vt
longis ſæculis intablam exm exiſtimari li=

ouerit. Quare Ctian n Probus ſucceſſoribus

ſuis immenſum plane in Germania campum
reliquit, quo Romanos exercere poſſent mi-
lites. At vero Romanorum fortuna tanto-
pere deinceps mutata eſt, vt ſuccefſores iſti
Germanos laceſſere porro deſiiſſent forſitan,
vltro acquieſcentes, ſi a finibus ſuis prohibe-
re eos valuiſſent: quod autem, vt ex ſequen-
tibus patebit, fieri non potuit.
Nam quamquam Confkantinus M. cum A-
lemannis, Francis atque Bructeris ſecundis de-
certauit præliis, met uane per dira, quibus
Francorum reges adfecit, ſupplicia iniecto ir-
ruptiones eorum inhibuit poſtquam Pater e-
ius Conſtantius deuictas Germaniæ gentes in
Romanas nationes transtulerat, vt non ſo-
lum arma, ſed & feritatem ponere cogeren-
tur (ſſ): non tamen ita multa poſt ſe moue-
C 2 runt
(1) Ammian. Marcellin. lib. XXVVI,I, c. 5.
(ſſ) Eumenius in Panegyr. Conſtantino Aug. dict.
P- M. 193.

36 DE LINGVAE LATINAE

runt iterum, Galliam incurſionibus ſuis de-
nuo depopulantes. Quibus Conſtantius op-
ponere ſe tum decreuit. in quo vero non tre-
mendus adeo oblatus eſt Alemannis bellator;
dum pacem petentibus minus dura, ſed æ-
qua maxime ac tolerabili conditione illam
impertiuit: quum in externis bellis fortu-
nam non admodum fauere ſibi, vſu comper-
tum ſatis habuerat. Inde facéctum eſt, vt A-
lemanni conditionibus iſtis non diu ſteterint.
Accedebat enim id, quod maximum erat,
quod imperii Romani fines non præſidiis ſo-
lum contra Germanos ibi poſitis, ſint denu-
dati eo tempore; ſed quod ipſi etiam Ger-
maniæ populi a Conſtantio contra Magnen-
tium in Galliam ſint euocati (t): a quibus
quadraginta amplius ciuitates ad Rhenum &
in Gallia ſitæ, ſunt euerſa. Romanas qui-
dem prouincias a depopulationibus huius-
modi defendere properauit Iulianus Cæſar,
præliis non ita aduerſis cum hoſtibus conten-
dens: quandoquidem tumentes horum rapi-
nisque dudum adſuetos reges Romano iugo
collatum ſubdidiſſe, referunt (u): & ipſe Iu-
lianus de ſe gloriatus eſt, ſe atſiduis Aleman-
norum & Francorum irruptionibus populan-
dique
(t) vid. Hadr. Valeſi not. in Ammian. Marcellin.
lib. XVI, c. 3.
(u) Ammian. Marcellin. lib. XXI, c. 5.

liel⸗
buerit
hokn
Olim
uerat,

at e⸗
Gelltun
Minus
hupul
Torliob/
1Plenas
ſbetinn
busDon
70
Hrul,0
teni
1

eheſ,
UIl

=

Cermen
er cdoe

Cemmne

E!
Ubine

Cnanos t

UIII

n w
W ulle

d
Murt

UIN

niduslith
Cntaunu
oſerononte
anmibelte
Cura lält
ltione Uin
bells ſon⸗
nn canpe⸗
umelh rt4.
luſteterint.
imum eret,
rlciisſo⸗
Unt benn.
ebamn Cer-
Mager-
1 gub⸗
Rhenumd
nanas gli.
s Kuius⸗
Crlan
conteh-
unrijr
80ℳ il
Kiplel⸗
Aend-
Mnlar
e

Mucelln-

IN GERM. FATIS CAP. I. 37

dique licentia fractis, Rhenum, quotiescunque
libuerit, peruium feciſſe Romanis agminibus:

. poſtquam videlicet propugnacula Germanis

olim obiecta, ſed diruta ab his, reparatum
iuerat, munimentisque exſtructis prohibue-
rat eos a Romanarum prouinciarum finibus.
Sed tamen gaudium hoc Gallis Romanisque
ninus diuturnum fuit: adflictis horum re-
bus paullo poſt citato magis gradu ad interi-
tum ruentibus, dum Franci atque Alemanni
mox ſub Valentiniano & Gratiano tritas olim
ab ſe vias calcare iterum cœperunt; Saxo-
nibus etiam Romanorum prouincias infeſtan-
tibus: Donec Franci Galliam, Vandali, oueui &
Viſigothi Hiſpaniam, Saxoner Britanniam,
Heruli, Oſthgothi ac Langobardi, & antea Viſi-
gothi, Italiam, alii alias prouincias occupa-
runt denique, ipſa Vrbe, cui tot regna adhuc
paruerant, expugnata.
Me bella ab Imperatoribus Romanis con-
tra Germanos geſta iuſto verboſius pro inſti-
tuti mei ratione perſecutum hactenus eſſe, fa-
teor. quod ſi pronuntiaſſem, grauisſima
quidem a Romanis per ſecula iſta illata eſſe
Germaniæ bella, eiusque incolas ingentibus
ſubinde cladibus ab iisdem eſſe adfectos:
Romanos tamen Germaniam deuincere ita
non valuiſſe, vt imperium eorum reucreri
perſeuerarit; nec prohibere potuiſſe, quo
C 3 minus

38 DE LINGVAE LATINAE

minus transrhenanz Germaniæ populi in
Galliam & reliquas prouincias prædatum
creberrime exeuntes, vaſtarint eas, ſibique
demum ſubiecerint. Hæc, inquam, ſi ita
pronuntiaſſem, plurima paucis comprehen-
dere potuiſſe mihi videor. Quod vero la-
tius paullo, ſed tamen ne ſic quidem fuſe di-
gneque, bella iſta enarrauerim, eo ſpectat, vt
facilius coniici posſit, Latinæ linguæ vſum
tribus ſæculis, primum a nato Chriſto pro-
xime inſequentibus, in Germania non fuiſſe
intermiſſum, ſed credendum potius eſſe,
quum non minus grauia ac formidoloſa,
quam ſuperiori tempore, geſta ibi ſint a Ro-
manis bella, vſum linguæ in Germaniæ po-
pulis Galliæ, Rhetiæ, & ceteris Romanis pro-
uinciis confinibus æque frequentem fuiſſe, ac
priori ſæculo eum ſupra cognouimus; præ-
ſertim quum Germaniæ populi continue in
prouincias, quarum incolæ Latinæ, tamquam
vernacula, lingua vtebantur, excurſiones fe-
cerint atque latrocinia.
Quin vero etiam Germani per eadem iſta
ſæcula in Romanis caſtris ſtivendia æque me-
ruerint, ac antea ab ipſis factum eſſe, retuli,
nemo dubitauerit. In Alexandri Seueri ex-
ercitu, quem contra Germaniam ducebat,
Germanos fuiſſe, ex ſuperioribus apparet,

vbi Imperatorem hunc Germani huiusmodi,
L La-

Luine
Girlj
un
guibn

fendo

mullib
Giuen,

e
10

an

UWmß
lll.

mamn enm
Sun Lal

Nin Nrlt
nen, ſüin
inlun i
conpt

(rod reol

ligem Alet⸗

lechet

lnpue un
Muiko pro.
1non fuile
Vtils elle,
milolola,
Ilntaho⸗
mmmieho⸗
mmnbpr⸗
n uilee,i
ma; pre⸗
Ontlanle
tungqbam
ſoneske.

4lem il
ſytetll,
gen e
ucebat
ppenen
usnod

le

IN GERM. FATIS CAP. I. 39

Latinæ linguæ non ignari, gladio occiſum,
dixi, quum modo commemoraueram, Mar-
cum Antoninum a Germanis auxilia emiſſe,
quibus in bello contra ipſam Germaniam ge-
rendo vteretur. Vt de XVI. iſtis tironum
millibus, quæ a Probo Imperatore capta per
diuerſas Romanorum prouincias ſparſa eſſe
adfirmaui, nihil dicam. Non omnibus qui-
dem Imperatoribus militaſſe temere Germa-
nos, ſed vidiſſe prius, quisnam eſſet, qui au-
xilia expeteret, ſatis tum edocuiſſe ii viden-
tur, quum a Proculo ad auxilium rogati, id
detrectarint, & Probo deſeruire maluerint,
quam cum Bonoſo & Proculo eſſe (2). Ger-
manos præterea inter corporum cuſtodes ſti⸗
paſſe porro Romanorum Imperatores, tem-
porum iſtorum monimenta ſatis declarant:
ſingularis enim fidei ac virtutis opinio, quam
excitauerant gentibus, tum nondum erat di-
minuta,. quamuis eo tempore, quo Conſtantius
in Germania bellum adminiſtrabat, Germa-
nos quosdam, quibus honoratioris militis
cura in exercitu eius commiſſa fuerat, in ſu-
ſpicionem incidiſſe, narrant ſcriptores (V),
ipſos populares ſuos Conſtantii conſilia per
occultos edocuiſſe nuntios. Ipſe hic Con-
ſtantius eſt, qui Siluanum, Francum natione,
C4 ſum-
(X) Fl. Vopiſcus in Probo c. 18.
(y) Ammian. Marcellinus lib. XIV, c. I0.

40 DE LINGVAE LATINAE

ſummam imperii in Gallia adfectantem Co-
loniæ Agrippinæ trucidandum curauit (*).
quem quidem calumniarum metu, quibus
iniquorum factione abſentem ſe irretitum
ſenſerat, vt ſalutem ſuam tueri poſſet, ad ex-
trema iſta præſidia progreſſum, ſcribunt;
baud exilium ceteroquin meritorum eum
prædicantes ducem, & ingenio blandisſimo ho-
minem, qui quamquam barbaro patre geni-
tus, inſtitutione tamen Romana cultur ſatis
euaſerit arque patienr; & cuius pater Boni-
tus pro Conſtantini partibus in bello ciuili
contra Licinianos ſæpius ſit verſatus ().

Tantum de bellis & re militari, quæ vt La-
tinæ linguæ vſus, ſuperiori tempore in Ger-
mania inchoatus, aliquantum continuaretur,
efficere potuerunt. N eque conſuetudo &
commercia, quæ Rheni Danubiique ripæ ac-
colis pacis tempore frequentia ſatis cum pro-
uincialibus intercesſiſſe ſupra a me probatum
eſt, intermiſſa tum erant atque ſublata. His
effectum puto, vt domicilia ſua Romano ritu
uratius paullatim conſtruxerint Germani (2):
quibus ædificandi ſcientia exigua, immo nul-

la
(*) Ammian. Marcell. lib. XV c. 5.
(*) præter Ammian. Marc. c. l. vid. Sext. Aurel.
Victor. de Cæſarib. extr. huiusque Epitom-
c. 47.
(2) id. lib. XVII, c. 1.

I5

l1 poün⸗
ilen.
infonn
Cienn 4
Nehl e
ieni
Clli n
Cerman

‚
be,lh 6

ſ.
Cvoticn
1 .1

Ilfer
lter d

lelen dun

ppot

enpnes .
1.

U

CN, 1
Ver

4

IINN

kamtenl,
n nrantt/
nke imtitn
poletAe.
ilo.
Pitre geni.
Aur ſin
ater emi-
ello cuili
)

Juettle-
le in Cer
tinuaretux
eud, &
etpe a.
culnpro.
tobatum
Naro im
mun
nmonu.

1

et Autel.
lpitoln,

—

IN GER M. FATLIS CAP. I. 41

la potius, fuerat olim, quum ne cæmentorum
quidem aut tegularum pſus apud eos eſſet, ſed
inf ormi ad omnia materia pterentur, citra pe-
ciem aut delectationem: & quum ſubterra-
neos etiam ſpecus aperirent, ſino oneratos, Vt

hiemi ſuffugium eſſent (a). Nec vero domi-

cilia modo Romano ritu exſtruzifle tum
Germanos, ego mihi perſuadeo, ſed reliquo
etiam vitæ cultu Romanos quodammodo
mores effinxiſſe eos, coniecto: & quoniam
lingua ad mores ſeſe accommodat plerum-
que, ſi, Germanos vtrumque fluuium acco-
lentes linguam etiam eodem tempore con-
formaſſe aliqua ex parte, Latino ſermone in
quotidiana ferme cum ſinitimis conſuetudi-
ne multum vſos, adfirmauero, me non gra-
uiter admodum erraturum eſſe, confido.

Quemadmodum autem non cultum, ſed
leuem dumtaxat Latinæ linguæ vſum priori
ſæculo in Germania noſtra deprehenſum
eſſe, adarmaui: ita in ſequentibus tribus ſæ-
culis diligentiorem quamdam eiusdem lin-
guæ culturam me ſtatuere, nemo arbitrabi-
tur: vtpote quæ in ipſa Italia extremo iſto
tempore quam maxime eſt deſiderata. E-
quidem quum vnaquæque gens Romanorum
facta, & verborum & morum vitia vna cum
C 5 opi-
(a) Tacitus de M. G., cap. 16.

42 DE LING VAE LATIN AE

opibus ſuis Romam transmiſerit (b), & quum
exteri & ſemibarbari populi Imperatores de-
derint vrbi, mirati ſunt nonnulli, qua ratio-
ne fieri potuerit, vt vrbs non celerius barbara
reddita ſit (c): præſertim quum Cicero ſua
iam conqueſtus ſit ætate, zultos inquinate

loquentes in vrbem confiaxiſſe, & infuſam e

7
4.

zſſo eregrinitatem, & quiden Braccatis mim

ettans & Iramſalpinis narionibus, vi nullum pe-

teris leporis apbparuerit veſtigium (). Quid
vero temporibus Ciceronis ætatem ſequenti-
bus acciderit, & quomodo res in deterius
quotidie data ſit, in præfatione paucis verbis
à me iam eſt oſtenſum. Mores videlicet vna
cum lingua tantopere demum corrupti e-
rant, vt antiqiean Romanz in pſa Vrbe fruſtra
quis quæſtuiſſet“ ſiquidem viri, antiquitate
generis maiorumque gloria celebres alias, in-
erti ac luxurioſo maxime otio, & turpisſimis,
quæ proueniunt inde, vitiis dediti doctrinam
tamquam venena deteſtabantur, & plebs o-
mne tempus vino dabat atque teſſeris, libidi-
ne ad voluptates & ſpectacula deuocante (e).
Huiusmodi rerum in Vrbe facies erat eo
tempore, in quam quo maior exterorum ho-
. minum
(b) Iſidor. Hiſpal. Origin. lib. I, cap. 31 de Barbariſm.
(C) Dion. Halicarnaſi. lib. I.
() Cic. in Bruto, cap. 5, 74. & epiſt ad famil., lib-
IX, ep. I5.
(e) Amm. Marcell, lib. XXVIII, c. 4.

inon
Vitior,
in Pt⸗
mirun
gui
ebere
r
oniteſ

1
,
1½

(aul ude
lehumn:

nnm in.

Gente
eCnten
Eonn

ſeze eſ⸗
Z

WINN

du, Guurt
um (ceoſ

b.
4

n kenent.
in Eeterig
eis retbis
Aelcetna
Cortuptie⸗
he ſuſſ/

mmtiuitte:

Gali in⸗
Mpolmi,
odrinam
Ulebs o.
lbidr⸗
nte ()
8 elat e
Nunho⸗
inum
nbetihnn⸗

il lb⸗

IN GERM. FATIS CAbP. I. 43

minum fuit confluxus, eo plus ſordium ac
vitiorum illatum in eam recte exiſtimatur.
uum igitur mala ex vrbe in Italiam, & inde

in prouincias demum manauerint , non
S

1

mirum mea ſententia videri debet, fuiſſe
qui Romanam eloquentiam exteris plus
debere cenſuerint, quam ipfſis Romanis, qui-
que ſtatuerint, ſermonis niütorem diutius in
prouinciis, quam in ipfa Vrbe, ſſe conſerua-
tum (f). Quare etiam Eumenium nulli,
qui reputauerit iſta, inſignis adulationis
nomine ſuſpectum fore arbitror, quando
Conſtantii, Conſtantini patris, auſpiciis opti-
mas artes in Gallia celebratas eſſe, prædi-
cauit, liberalium litterarum ſede Augußoduni
reparata: & quando, nemini veterum prin-
cipum tantæ curæ, Vt doctrinæ atque elo-
uentiæ ſtudia florerent, fuiſſe negat, quan-

tæ Conſtantio id fuerit, atque Herculeo vtpo-

te quorum incredibilem erga Galliarum iu-
uentutem exſtitiſſe adfirmat ſollicitudinem,
quum litterarum honorem omni dignationis
genere cumularint (g). Hoc eo tempore,
quo Romæ doctrinas, tamquam venena, de-
teſtatas eſſe cognouimus, eueniſſe in Gallia,
ſi quis meminerit, eum neque Auſonium fal-
ſita⸗
(f) Morkof de Patauinit. Liuian. c. 12, 14, I5⸗

() Orat. pro reſtanrandis ſcholiz, quæ inter XII
iſtos Panegyricos eſt IV.

A4 DE LINGVAE LATIN AE.

ſitatis arguet, ſpero, vbi Moſellam ſua etiam-
num ætate his verbis alloqui non eſt veri-
tus (h):
Salue magne parens fFrugumque virumque
Moſolla!:
Teclari procerer, te bello exercita puber,
Aemula te Latiæ decorat facundia lingua.
& quando idem Auſonius patriam ſuam Bur-
degalam, tamquam inclitam adhuc littera-
rum ſedem, mirifice laudat, cuius cathedra,
Vt teſtatur (1):
Mille foro dedit hac iuuenes: bis mille ſo-
natus
adlieit numero, Purpureisque togis.
Vt de Narbona, Toloſa, & reliquis Muſarum
ſedibus tacemam. Nam Valens ac Gratianus
Imperatores conſtituerant, vt in frequentisſi-
mis per omnem Galliam ciuitatibus optimi
quique erudiendæ iuuentuti præficerentur,
liberalibus admodum e fiſco ſtipendiis adfe-
cti. clarisſimæ in primis Treuirorum ciuitati
fauiſſe videntur laudati Imperatores, quum
profeſſoribus, quos alebat, vberiora, quam
in reliquis ciuitatibus, ſtipendia deferenda
curauiſſent (). Sed quantuscunque habi-

tus
(h) Moſella. Eidyll. X, v. 390, ſeqq.
(i) Commemorat. Profeſſor. Burdigal. in Tib. Vi-
Gor. Mineru. Orat. I, v, 9. *
(K) vid. Conring. de Antiquitatib. Academic. Diſ-
ſertat. p. Ij.

tus tuln
nor, elll
Fatle
tenpor⸗
gecleun

.
ult,
atmee
len,
llennu

in gua

ℳIin
WUII

ſum

erty

UI
N. IN GER M. FATIS CAb. II. 4 5

nſun 8 * . . . . .
Un D tus tum fuerit in Gallia litterarum ſtudiis ho-
I Hon eſt pe . . .
nor, eum æque ac in aliis Romanorum pro-
uinciis non minutum, ſed ſublatum paullo
1 poſt eſſe, nemo eſt, qui in dubium vocauerit.
Fatalia iſta ad bonarum artium interitum
re llen t ra ſe i cabite ſtrictim attit
ae, empora equenti capite trictim attingere
WMals S decreui.
nluam Zur. CAP. II
Mue literr. 2 .
Cthect, Oſtendit, nulla, vt reliquæg doctrinæ, ſir
Latinæ etiam linguæx nequt cognitionis
Inleſ neque vſus cuiusdam, per quatuor ſo-
quentia ſæcula in Germania, praſer-
ngi. J
tim qua ad ſeptemtriones ſpectat, ex-
Guinu ſtitiſſe veſtigia & llos, qui ex Gallia,
Ualan.
,„p . . ſ 10 7 7*. ,VrA=-
entil⸗ vbi Lingua Ruſtica vigu⸗ Ge, monſt/ 2
s optini tur, in auſtralem Germanicam Chri-
gentlr, ſtianam religionem propagatum ad-
balle⸗ uenerint, de lingua Latina bonisque
nitri litteris excolendis parum cogitaſſe:
doumn monachorum enim iſtius ætatis mores
can fuiſſe longe corruptisſimos.
ferend. — . . .
. uidem hoc tempus, quo in Germania
nihil, niſi inſcitia, nihil niſi ſumma in
moribus diſciplinaque barbaria offende-
Ib Vi. batur, ita præterire potuiſſe mihi videor, vt ar-

gumentum nihilominus recte perſequi licu-

46 DE LIN GVAE LATIN AE
iſſet, & vt rei, quam declarandam ſuſcepi, ni-
hil decesliſſet forſitan. Superiori tempore
litterarum ſecreta & viros pariter & feminas
ignorauiſſe in Germania, & nullum ferme
vitz morumque cultum exſtitifſe ibi, fateri
neceſſe fuit. ſedt tamen qualemcunque Latinæ
linguæ vſum fuiſſe tum in Germania, per
bella ac commercia illatum continuatum-
que, intelleximus. Rheni & Danubii acco-
las reliquis Germaniæ populis humaniores
cultioresque paullo per conſuetudinem, quæ
cum Romanis & prouincialibus ipſis inter-
cesſit, redditos eſſe; eosdemque domicilia
Romano ritu curatius exſtruxiſſe paullatim,
aduerſarii teſtati fuerant. Iam vero, quum
cos, qui linguam atque cultum ipſos nonni-
hil adhuc docuerant, & qui docere porro de-
buiſſent, ſi diſcendi fuiſſent cupidi, ſubege-
rant Germani, omnemque eorum cultum ac
ſplendorem ſuſtulerant: a quo quæſo Lati-
nam linguam bereibere licuiller deinceps?
quum victores imperiti, atque omnium fer-
me litterarum rudes fuera nt ignariqu ie. Qua-
re ſi quatuor iſta ſæcula prætermitterem, ne-
ininem, cur id fecerim, miraturum crede-
rem. At vero ne rerun nad ipſis primordiis
breui hactenus enarratarum ordo turbetur,
quam luctuot us in Germania ſtatus tum fue-
rit, quam Dreuisfimis potero, demonſtrare
con-

4

N0

eſitit in
Eepol⸗
1 eiumm
lberals

UIN

1
dam!
rl.
mülum kenn
lle li, ie
Cungue latee

nnanit,
Ohtinnztum.
Mubii ccO⸗

Mumamoores
binem, gur
n inter⸗
Comicli
pulim
etoglun

6nonnl .

epono ge⸗
iy ſubepe⸗
Cleumac
lolati⸗
lenceßs
niulnfer⸗

IN GER M. FATIS CAP. II. 47

conſtitui. Quo enim maior omnium rerum
exſtitit inſcitia, eo paucioribus rem abſolue-
re me poſſe, mihi perluadeo: quum paucis-
ſima, immo nihil potius, quod d doctrinam
& liberales artes pertinet, dicendum occur-
Tat.
Galliam nimirum diu a Francis infeſtatam
ſubactam tandem ab iis eſſe, quis ignorat?
Actum tum ibi erat cum vrbano iſto ac ele-
ganti Latino ſermone, en ad inuidiam vs-
que excoluerant antea incolæ: dum non hos
modo, ſed omnem etiam ſtudiorum cultum
ſub iugum mittere contenderunt initio
Franci. Qui licet omnes Romanos in Gal-
lia eo tempore habitantes ita exterminarint,
vt fub Hulderico iam ac Clodoueo, Regibus;
nullæ ibi inuenirentur amplius iſtorum reli-
quiæ: KRomanus t⸗ tamen iſte Prouincialis ſer-
mo deletus ab iis non eſft. Ad 4 quem reti-
nendum necesſita ateq ladam adacti videntur:
quum tantum abſit, vt armis belloque vnice

adſuetæ gentis lingua i in proprias re Elata iamn

tum fuerit litteras (1), ut fieri hoc omnino
poſſe,

(D Ioach Vadianus de Monaſter, Germ. lib. III in-
ter Coldaſti Alaman. rer. ſcriptor. T. III, pag. 33.
Francos, ſi quid patrio ſermone conſignarunt,
ſub Marcomiro & Pharawundo GCallias ſubi-
gentes, Græcis, earumue ſimilibus, & ſub iſto-
rum ſucceſſoribus Latinis vios eſſe litteris, a
multis non ita obſcure eſt demonſtratum. vid. P.

48 DE LING VAE LAITIINAE

poſſe, per plurima ſubſequentia ſæcula diffiſi
pene ſint Germani, vt infra patebit. Nam
Teutonica lingua tam dura tamque barbard
tum videbatur, vt ne ore quidem ſine magnis
ſebilis, hiatilus rictibusque exprimi poſſet (m).
uamobrem mirum adeo non eſt, ſi Franci
Prouincialern in Gallia repertum ſermonem,
ernaculo, qui litterarum characteribus ex-
cii commode non poterat, in quotidiano
vſu auktepoluerunt nt; ingent ua quaſi verecun-
dia talem linguæ ſux barbariem confesſi,
qduax inilitati & humanitätit Prouinciali meri-
to ſüubmitteretur (n). Sed tamen Latinum
ſermonem magis corruptum eſſe a Francis
Galliam occupantibus, ac ita deprauatum, vt
minus ſui ſimilis deinceps eſſet, omni caret
dubitatione: adeo, vt non in mores ſolum,
ſed in linguam etiam incolarum barbariem
induxerint. Enimuero Ialorum, Hiſpano-
rium
Hachenberg. German. Med. diſſert. VI, p. m.
192. & diſſert. VII, p. 240, 244. illuſt. Lynckeri
diſſert. de Idiomate Imperiali, p. 3 ſeqꝗ. & p. 8, in
not. ſeq. Morhof. P. II, cap. 7. de Germanor.
Lingua & Poeſi p. 282 ſeq.

(m) I. Vadianus in epiſtola ad Henr. Bulingerum
de obſcuris Alamannicorum verborum ſignifica-
tionibus, initio: inter Goldaſti Rerum Alaman-
nicar. ſcriptor. T. II, p. 59.

(n) Idem Vadianus T. III Alamannic. Rer. ſcri-
ptorum a Goldaſto edit. p. 33.

M. 69

1

ſamfen,

lsingun

dti ſeenulg
betebtt. N
Anigleertnd

nckeribig er
in oticin
. .
Uali rerecun.
en conleil,

wiali en-
len Latinum
ſſ. 4
le a rancis
Dkauatucn, Nt

tolnt tet
nores ſolun

n barbarien
y, HMſun-
m

1t. VI, o m.
lik Lyncleri
leg Edin
ge Cermnano-.

1 Phlierun
umn ſgnitcr.
run Amr.

e Ner ſi⸗

IN GERM. FATIS. CAP. II. 49

rum, Gallorumque linguam, qua vti cœperunt
poſtquam Romanis obſequi deſierunt, totam
ſuam ſermonis ſtructuram a Germanis popu-
lis iugum ipſis imponentibus, accepiſſe no-
uimus (o): quum hi voces Latinas vtcunque
retinuerant, Romanum cultum ſonumque
quaſi imitaturi. id quod Franciz inprimis
curæ fuiſſe videtur, quando in Galliam pro-
fecti Germanica vocabula Latina norma ac
regula creberrime inflexerunt (p): in qui-
bus explicandis Gloſſariorum deinceps ſcri-
ptores ingenii ſui vires exereuerunt.
Ruſtica itaque iſta Romanaæ lingua, vti ap-
pellabatur, perſtitit in Gallia, a polito illo
Latino ſermone admodum diuerſa, nec pro-
uinciali Romanorum ſermoni, quo Galli
prius vſi erant, quam a Francis ſunt deuicti,
plane ſimilis: quippe quæ Latina quidem no-
mine, at noc- phraſi, ne Grammatica erat e-
wiendata (q), ſiue, vt alii eam definiue-
runt (r), aliquid Latinitatis redolebat La-.
tina tamen non erat; quum hæc barbara voca-
bula non agnoſeat, & longe alis grammaticæ
legibus regatur. Hieron. Bignonius, vir cele-
D berri-

(o) Morhof. de Patauinit. Liuian. cap. VI. & Vale-
ſiana p. 194 ſeq.
(p) du Freſne Gloſſar. præf. &14, init.
(4) Beœæcler. Commentar. de Reb. Sæcul. IX & X,

p. 46.
(r) du Freſne c. I. &13.

o DE LINGVAE LATINAE

berrimus, ſermonem ruſticum graphice a
Gregorio Turonente exprimi cenſuit (§), vbi
ſcripſerit: Ouinullum argumentum in litte-
ris habes, qui nomina diſcernere neſcis, ſabius
yro max ulinis feminina, pro femininis neutra,
& pro neutris maſeulina commutar, qui ipfas
quoque præpoſitioner, quas nobilium dilétato-
rum obſeruare ſanxit aultoritas, loco debito
plerumque non locas. Nam pro ablatilis ac-
cuſatiua, & rurſum pro accuſatiuis ablatiua
pyonis. Romanæz cur appellata ſit, obſcurum
non eſt: quod fſcilicet Romanorum, ſeu
Galliæ incolarum, qui Romanis paruerant,
lingua fuerat a Francis magis magisque cor-
rupta: Ruſtica inſuper nuncupata, propter-
ea quod minus vrbanis ac venuſtis vocabulis
erat adſperſa, & quod plebs ac homines rure
viuentes ea locuti ſunt. uxæ quum impo-
lita ac rudis maxime fuerat, triuialium bar-
bariſinorum rubiginem nonnulli, alii aliis ap-
pellauere nominibus. cuius ſpecimina ali-
quot adfert Carolus du Freſne (ſ). quorum
vnum apponendum decreui, quo ea, quæ ha-
cCtenus ſtrictim commemoraui, firmentur il-
luſtrenturque: Epitaphium bunc quintuis
(quod intuis, pro intueris) lector bone recor-
dationis agati negutiatoris membra quieſeunt,
nam
(&) Præfat. Marculſñ Formulis præm.

() in præf. Gloſſar. G. 28 fin.

Hoceles, ſe

Iu Mole

emaT hone

N li
11—“

,Mn
Alunuird.
ablatid-
obſcumm
lotum, ſen,
Punuetant,
gagr col⸗
tal le⸗
Psroctbul
Ommines fule
Sa-
li dis ap⸗
gunmn
gur hr

mentun .

Nns n AN⸗
Sihe unt.

am

IN GERM. FATIS CAb. II. Fr

nam fuit iſte ſtacio miſeris & portus eginis
omnebs arts fuit precipue kcæ ſanttorum ad-
lädue & eieemoſinam & orationem ſtuduit.
vixit in pace annit LXXXL.
Qualis fuerit ruſtica Romana lingua, ex
hoc epitaphio quodammodo apparere exiſti-
mo Gſ); quæ quum deuictæ gentis lingua
fuerit prius, non mirum, ſi Francorum Reges
ac Proceres, veluti victores, Teutonica ſua,
tamquam honeſtiore ac nobilium, lingua in
occupata ab ſe Gallia per longum ſatis tem-
poris ſpatium vti perſeuerarint. Quorum
ſecretarii ex monaſteriis, (horum enim exi-
guis ſatis finibus omnis eruditio, qualiscun-
que tum erat, definiebatur) in aulas euocati,
clericorum, ſiue Capellanorum, vti vocabant
eos, munere ſimul perfungebantur. Hi ve-
ro ipſi ſemilatino, vt nonnulli loquuntur (t),
ſermone, nec ita puriori multo ac ornatio-
ri dicendi genere vtebantur in le matid, ſi⸗
ue tabulis litterisque publicis, & legibus con-
ſcribendis, quam ipſam plebem vſam eſſe co-
D 2 gno-
61) Notabile Ruſticæ Romanæ linguæ exemplrun
Præbet etlam iuramentunz Ludouici R. Germa-
niæ, in fœdere Ludouici & Car oli, fratrum, fa-
tum, a Plurimis ex Nithardo adductum illuſtra-
tumque. quod Lipfſius etiam luculentisſimæ
ſuæ de vetere Germanic lingua epiſtolæ inſe-
ruit, Cent. III ad Belg, ep. 44.
()V adianus I. c. T. III ſcriptor. Rer. Alaman. p. 33.

52 DE LIN GVAE LATIN AE

gnouimus: quandoquidem Latinas litteras
parum gnauiter excoluerant, non ipſos fon-
tes, ſed turbidisſimos riuulos ſecuti. Quam-
libet fuere, qui vulgo & plebi, Latinat litte-
ras vtcunque noſeenti, tributum quicquam, nec
niſi conſulto ineptitum ab' iis eſſe, exiſtimarunt,
vt tot modis barbari & aſperi pvideri volue-
rint (tt): non ſecus, ac Auguſtinus, Arnobius,
reliqui; quos ad vulgarem dictionem quam
maxime ſtilum ſuum accommodaſſe, noui-
mus (u). At vero longe plurimos, ſi non
omnes, non temporum modo, ſed ſuo etiam
vitio rudes ac indoctos, limatiora monimen-
ta dare non potuiſſe, licet voluiſſent, dubi-
tandum non puto. Bignonius certe firmis-
ſime pronunciavit, quam raritſimos tum fu-
iſſe, qui de negotiis, quamquam ſuis, ſoripta=
conficere, & quæ voluerint, facile litteris man-
dare potuerint (v). Monimenta eiusmodi
qui videre geſtiet, euoluat Marculfi formu-
las (): deprehendet ibi, me vere ſcripſiſſe,
vbi adfirmaui, non ita multo puriori ac or-
natio-
(tt) Vadianus ibid. .
(u) vid. elegantisſimam Fraſmi epiſtolam. lib.
XXVIII, ep. 9, ſupra citatam.
(v) in præfat. Marculfi formulis præf. conf'cit ill.
Lynckeri diſſertat. de Idiom. Imperial. p. 4 ſeq.
(X) quas Hieron. Bignonius cum commentariis e-
didit, Capitularibus Regum Francorum, quæ St.
Baluzius collegit, adiectas, Tom. II. p. 862. ſeqq-.

IS

ntioti
Plnn ⸗
Laudatus
bitrituse
imen

m. 1

(SNo I
onmesl
Fulrfien
Kprue
Ilenci Can

n deli

unmo wte,

Ironetire

petrbtunan
4

an

N

tlng ite

Auli

nenm n

le, noni.
8,non
loetian
Onimnen-
nt,bi⸗
e hrms-
1tun ſi⸗
ſnpt
arr.
umoi
plle,
1ac Ol⸗
natio⸗-

lun. I.

ct Il.
leg.
atüs e⸗
H gue .
n lell

IN GERM. FATIS CAbP. II. 53

natiori conſcripta eſſe dicendi genere, quam
ipſam plebem vulgo vſam efle demonſtraui.
Laudatus modo Bignonius non defuturos ar-
bitratus eſt, qui ſermonis duritiam & ineptam
plane ruſticitatem in formulis ißtis exhorreſce-
rent. Verum lectores reputare iusſit, infeli-
cisſimo ſæculo vixiſſe Marculfum, quo
omnes diſciplinæ ac litteræ penitus obrutæ &
ſepultæ fuerint, adeo quidem, vt qui melioris
doctrinæ quid attigiſſent, veluti nouæ alicu-
ius & prauæ opinionis auctores aut magi &
malefici damnati ſint: quod Marculfi ſæcu-
lum infelicius iudicauit Bignonius, idque
ſummo iure, quam illud, in quod Eregori
Turonenſis ætas incidit: qui tamen Hiſtorici
operis ſui initio ita ſit deprecatus: Prius ve-
niam legentibus precor, ſi aut in litteris aut in
ſyllabis grammaticam artem exceſſero, de qua
adplene non ſum imburus. Teutonicæ de re-
liquo linguæ vſum a Francorum SMerouingita
atque Carolingicæ familiæ Principibus non
dimiſſum eſſe in Gallia, multis, ſi neceſſe
eſſet, comprobari poſſet, exemplis: ſed ab
aliis liquide ſatis id probatum eſt (y): qui
D 3 etilam

(V) vid. B Rhenani Rer German. lib. II, p. m. 362 &
Lehmanni Chron. Spir. lib. II, c. 45. P. Hachen-
berg. Germ. Med. diſſertat. VII, p. 242 ſeq. vbi
præclara iſta Lipſii epiſtola, paullo ante a me lau-
data, citatur, quæ ſane multum lucis argumento
adfert. 1o. Schilteri Comment. in EPpinicion Lu-

54 DE LIN GVAE LATIN AE.

etiam oſtenderunt, paimæ ac ſecunde Gen-
maniæ incolas , quos Romanorum klin-
guam vna cum legibus olim admiſiſſe, ſu=
pra declaraui, Teutonicam iterum, Francis
in Gallia dominantibus, ad vſum reduxiſſe,
Latina præter pauca vocabula penitus ex-
ſtirpata.
In Vindelicia atque Norico, Romanis per
aliquot ſæcula prouinciis, omnis itidem Ro-
mani, & vrbani venuſtique, & prouincialis,
ſermonis vſus ceſſauit, poſtquam Boiorum
regulus Iheodo, Francorum ſollicitationibus
commotus, ineunte ſæculo poſt Chriſtum
natum V eas occupauit: pPartemque earum
inter ſocios ſuos Hunnor, Auaror, Angilos
Venedosque diſtribuit: veteribus incolis con-
tritis penitus atque eiectis (2). Etiamſi vero
Boii non ita multo poſt a ſancto Ruperto, &
iis, qui ex Gallia in Germaniam proficiſcen-
tem comitati ſunt, ad Chriſtianam religio-
nem inſtituti perhibentur, & plurima inſe-
quenti tempore monaſteria apud eos ſunt ex-
ſtructa: monachos tamen ac ſacerdotes de
bonis litteris & Latina lingua excolenda

mul-
douico Regi acclamatum p. 26, & Lynckeri diſ-
ſert. de Idiomate Imper. p. 5.
(2) Io. Auentin. Annal. Bojor. lib. III, p. m. 195.
conf. elegantiſſ. orationem Dau. Chytræi in

Scholæ Prouincialium Ducatus Stiriæ introd.
hab. B. 2, b.

IX

ultun
ogle e
rl
vrg
ſiſttun
0 Yonf
66 mb
muluA

roratusen

Umunrner

1
ortg
l. me⸗
t Du

1
ohen⸗⸗

en M
diti

UNA

ut e
Mmnorun,

„ot
1Anile
op ⸗ .
, “
in redeeie
N

.
4 pehltun i

Nonmmi 1
ltikem Ro⸗
Wonineial⸗
mn Dotorum
ationibu
Chritum
Ole eyum
1 Ails,
ncolsscon⸗
tamdivero

Hunth

ohcllcen⸗
telgio⸗
ma inſe⸗
funt ex⸗
tlotes e
Acolend
wul⸗
ncleri .

nyttee!
iha
e nttoc,

IN GERM. FATIS CAP. II. 5S

multum cogitaſſe, quis credet? quum ple-
rosque eorum auaros, impudicos, ſuperbos,
ſordiaique quæſtus hominet, libidinis ac popu-
larir gloriæ mantipia, & fabularum pracones
fuiſſi tunc, cogitarit, ſub ſpecie & obtentu re-
ligionis in gregen Dei graſſatos? qui opti-
mo Bonifacio multum negotii corruptisſimis
ſuis moribus facesſiuerunt, ſiquidem vena-
tonihbus Aediti, & auncupiis, canes aleigue a-
lebant, arma deferebant, in militiam proßici-
ſeebantur: bella ſectabantur: hamano cruo-
ri, cæde, homicidio ſeſe polluebant, & nibilo
ſecius tamen ſacrißcare, Euangelium legere
na erubeſcebant, nec metuebant (à). Equidem
memoratus modo Bonifacius vir eruditus fu-
iſſedicitur, veluti Bedæ, omnium temporibus
iſtitin vniuerſa ferme Europa doctisſimi viri;
diſépulus: omnis porro diuini humanique
juris conſultisſimus, & Germaniæ Archimyſta
a Portificibus Romanis conſtitutus; cui di-
uerſi Epiſcopatus, & complura monaſteria,
quorun in numero Fuldenſe, originem ſuam
debet in Germania noſtra: & qui omnes
ignauos ac rudes homines ab aris arcendos
cenſuit. litterarum tamen & Latinæ linguæ
flori parum confultum ab eo eſſe, facile quis
probaueri: quum monaſteriis iſtis, ad Be-
D 4g. nedi⸗
(a) talem monachorum iſtorum deſcriptionem nobis
dedit idem Auentinus l. c. p. 213, & 21.

D

56 DE LINGVAE LATINAE

nediäétinam normam erigendis, ideoque parum volmmn
ad ſcholas in ipſis aperiendas aptis, non tam 1o lte
doctrinæ, quam religionis propagationem hetoztni
ſpectaſſe videatur Bonifacius, ſingularis ce- Eenon
teroquin ſanctimoniæ ac probitatis homo ctie
(b): qui bonum Vergilium, quum paullo vl vrsdla
tra vulgi monachorum ſcientiam progreſſis ai potel
eſſet, neſcio quorum atrocium in Deum cri- dcahe
minum inſimulauit (c): inſcitia enim ſan- rih ll
ctitatis quaſi præ ſe ferebat tum ſpeciem. Ivyhuni
Quam gnari Bonifacii ætate, quæ in medium lIis n.
ſæculum VIII cecidit, fuerint monachi ſer- lurnqne l
monis Latini: ad cuius cognitionem aliquam tmorndusl.
acquirendam ſacrorum, ipſo iſto ſermon: cuidict wn
celebrandorum, necesſitas eos adegerat, B- lts ilei
ioariæ ſacerdotem exemplo ſuo teſtificæri VAmIINS
poſſe arbitror, qui infantem ſacro lauacro lis hanming
initiauit verbis: Baptizote in nomine batna, Ule
&Eilia & àpiritus §&. (d). Sacris non initiztos tre koninn
prfa- nithe

(b) Herm. Conringius in Antiquitatib. Acaden. diſ-
ſert, III, & ſupplem. 32. conf. B. Rhenanis Rer.
Germ. lib. II, p. 304, ſeq.
() Auentin. Annal. Boior. lib. III, P. 220. vil. etiam
paullo ante citata Chytræi Oratio, B. 3.
(d Auentin. ibid. & Conring. Antiquit. Academ.
ſupplem. 35. vbi hiſtoriam ex ipſa Zaclariæ Papæ
ad Bonifacium epiſtola, Bonifacian eſiſtslarum
volumini inſerta protulit: quod sdumen non
multo Latinius iſta formula appelat Conringi-
us. Si quis plura de & Bonifacs cognoſcere
voluerit, euoluat velim eius hiſtonam a Io. Letz-

1

INN
ne

Ntns not

Opegffinn
Unollnte⸗
bitts n
Umnpanlog.
nprogrel

inDeumca

4enim ſan.
Inmedium
onachi ſer⸗
ntlinan
b ſermon
Ogelat be
) teltitcid
lauacto is
r zani
ninititos
hntr
ager A
genisher

. VI. etiam

Aeten.
ele
almunn
nen non
Vnnngi.

Cnolcene
leLee

IN GERM. FAITIS CAP. II. 57

profanosue homines, Laicos vulgo appella-
tos, litterarum rudes plane atque analpha-
betos tum fuiſſe, vel vnicum Tarvſilonis eius-
dem Boioariæ Ducis exemplum probat: cuius
inſcitia ex his verbis, quibus charta pro Ar-
tone Abbate Saltzburgenſi concluditur, intel-
ligi poteſt: Quod manu propria, yt potui,
characteres chirographi inchoando depinxi
coram iudicibus atque optimatibus meis P Si-
gnum manus meæ propriz Tacſitlonis & c. (e).
Talis in Germania, qua ad orientem occi-
dentemque ſolem, & meridiem vergit, iis
temporibus Latini ſermonis fuit vſus, cultus
enim dici non poteſt. Qui vſus licet leuis
ſatis videri queat: leuiorem tamen multo,
vel nullum potius, offenderit quis, ſi ad ſe-
ptemtriones pergens talem inquiſiuerit. Si-
quidem dira maxime in Saxonibus longe la-
teque dominantibus ad Caroli M. tempora

sque fuit barbaries: ita, vt celeberrimus

Conringius Lindenbrogium erroris facile
arguere potuiſſe videatur, vbi antiquarum
Saxonum legum & membranas, & manurs,

D F vétit-
nero Germanice conſeriptam, & Frfordiæ 1603,
4, editam: cuius poſteriorem partem epiſtolæ,
quas Bonifacius ad Papas aliosque, & hi ad ipſum
reſcripſerunt, conficiunt; quæ fane ſæculi iſtius
genium haud obſcure adumbrant, lectu propter-
ea dignisſimæ

(e) Mabillon. de Re diplom. lib. II, c. XXII G2.

58 DE LINGVAE LATINAE

. Alhit
vetuſtatem Caroli ipſius ætatem antecedere; 4
.₰△☚. ⸗ . Mt
exiſtimauit (f).
Aun
CAP. III. HW
Lux exeunte VIII, & ineunte IX ſacub ld
Germaniæ in litterarum Latiniques i14
ſermonis ſtudio auguſtisſimis Caroli a
M. auſpiciis oborta, paullo poſt ita de- Gout
nuo obſcurata eſt, vt per Vamplius in- udr,
ſequentia Jaäcula ſumma vbiqg xſtite- ucks
rit ibi Latinitatis puræ caſtæque igno- nnauie
rantia: cuius haud obſcura adferun- Dſate
. . . . — .
tur ſpecimina. in denſitſimis tamen riſu
tenebris ingenia quædam puro atques H
eleganti dicendi genere conſpicua,
tamquam lucidisſima eſfulſere ſidera. ſad⸗
Lſe Fridericus II Inperator de litteris (Jem

eité⸗
(f) Conring de Origine Iuris Germ. cap. XIII. Niſi
quis Saxonum leges a Carolo M. immutatas
dumtaxat, auétasque eſſe, ſtatuerit fortaſſe, du-
dum antea latas. Fuerunt enim inter eruditos,

qui Græcos colenias in Saxoniam deduxiſſe, lo- Lon kinltt
guendique & ſcribendi pſum eo intuliſſe, credi- Uen unde

derunt; quum & Saxonum antiquæ leges cum
Platonis inſtitutis coônuenirent, & lingua eorum
maximam cum Cræcorum lingua baberet adfi-
nitatem. Iudicium hac de re penes prudentio-
res eſto. vid. Hachenberg. German. Med. diſſert.
III, p. 70, & VII, p, 241.

tifieben⸗

D

torn
WN

IINA

1 Alttnete

e ſu
Luiniſe
uy (anl
iul.

plu y.

gerſt-

lein.
Hit tamnen
,0 tgle⸗
nſptun
e ſnt
Slttem
AMW-
UI. M
imultatas

alle . n⸗
r erudito⸗⸗

es culn
Aun erumn
de .
deet A⸗
rugentio⸗

laiſk

IN CGERM. FATIS CAP. III. 59

euehendis bene meritus eſts cuius
Cancellarius Petrus de Vineis ingenio,
doctrina, & eloquentia præſtantisſi-
mus aætate ſua habitus eſt. Breui ſi-
mul disquiritur, quo tempore Germa-
nica lingna in publicis litteris tabu-
lisue conſèribendis vſurpari cœperit;
& quid induſtriæ monachi in deſcri-
bendis libris collocarint. Pauca de-
mun de carminum genere, ſiue rbyth-
mis, quibus ſacula iſta miriſice delecta-
ta ſunt, enarrantur, nonnullorum ſu-
pra ſæculi mores elegantium poeta-
rum mentione inielta.

NVod ad inuictisſimi CAROLI M.
tempora attinet, inficiari nemo po-
terit, diuinis ipſius auſpiciis, & Al-
cuini, eruditisſimi, vt tum erant tempora,
Britanni, quo præceptore in diſciplinis vſus
eſt Carolus, ſalutaribus conſiliis, & in reli-
gione & in litteris obortam eſſe Germaniæ

lucem: quandoquidem non tantum de pa-

trio, ſiue Germanico ſermone (ſf-), bene me-
reri
(ff) Quum enim ſermo in litteras nondum eſſet re-
latus, multum operæ in tam vtili atque neceſſa-
ria re collocauit Imperator. Pxſtiterunt qui-
dem doctorum numero, qui adduci non potue-

60 DE LING VAE LATINAE

1eE

ti ſtuduit, verum etiam de Latino adiu-

uando ſedulo cogitauit optimus Imperator.

quip-
runt, vt crederent, Carolum proprios Germanicæ
linguæ characteres es primurn inueniſſe: inter quos
Morhofius P. II, c. 6, de Germanor. lingua & poeſi,
P. 274, & C. 7, Pag. 282. Plerique tamen fateri ne-
ceſſe habuerunt, Carolo ſingulari curæ fuiſſe, vt ſer-
2% Germanicus non ſolum in litteras paullo ſu-
ſius reſerretur, ſed & populus vniuerſus ad legen-
di ſeribendique facutltatem deduceretur: & na-
tiuas litterar ſero plane apud Germanos cœpiſſe
quum ipfa linguæ ruditas, quæ ſummam ſpirauerit
tum barbariem, non alta aut felicia admedum fſcri-
bendi arguat initia. vid. Hachenberg. German. Med.
diſſert. VI, p. 192, & VII, p. 240. Alii Theotiſcam
linguam integre recteque ante Carolina tempora
ſcribi potuiſſe, negare non dubitarunt: & quem-
quam eorumdem ſententia fateri oportet, illud ſal-
tem Caroli M. ſtudio effectum eſſe, St ſeriptura-
rum initia, quantum ſieri poſſet, complerentur.
vid. ill Lyncketi diſſert. de Idiom. Imperial. p. 6. 7.
Equidem neſcio profeéto, vtrum temere abſurdeque
quis acturus eſſet, ſi ſtatueret, ante Caroli M. æta-
tem Germanos, ſi omnino patrio ſermone quid
conſignarunt, Græcis vel his ſimilibus, & Lango-
bardicis Latinisue litteris, vti ſupra doétorum te-
ſtimoniis confirmatum eſt, vſos eſſe: Quid quod

Auentinus lib. I. Annal. Boior. init. Germaniam

poſt Friderici Il fata ſuum ſermonem Latinis lit-
teris depingere didiciſſe, ſtatuit. quæ verba quo
minus in vniuerſum intelligi debere, mihi perſua-
deam, verer rr⸗ Germanorum carmina a Carolo M.
collecta, aliqque medii æui monimenta, inter quæ
Otf Pic: Faangeiunun⸗ verſio, prohibent. quæ o-
mnino faciunt, vt, Auentinum verba iſta de moni-

I

weg
Julppe

ſ .

nensl

lun nii
lebenaut⸗

uei
in, M⸗

INA

lii i

elnpen

r

IN GERM. FAIIS CATP. III. er

ſenſa per negligentiam diſeendi lingua erndi-
ta

quippe quem, quum monachos animi ſui

isCene mentis, litteris, epiſtolis (iisque Imperatorum forfi-
ile: e e tan nomine ſcriptis) legibus, tabulis, diplomatibus,
Ingu Ae; intellecta voluifſe, exiitimem: quæ omnia lingu
Mmen ſtee Romana ſcripta prius adſeuerarat, quam Germa-
Efiiſe et/ſr niam ſermonem ſuum poſt Friderici demum II fata
mr uuli ſ. litteris Latinis depingere cœpiiſe, confimauit.
uallin. Quomodocunque ſe res habet, omni ſaltem d dubio
r.: Gne. carere, puto, Carolum M de commodioribus arque
nuj ryiſe; peculiaribus charaéteribus inueniendis, & & de di Hi-
n hinlent cultatibus, quæ Germanice fcripturis ſeſe offere-
nedumt⸗ bant, tollendis ſollicitum fuiſſe. Huc ſane Egin-
enen Mec, harti verba pertinere videntur: Tentabat (Caro-
Iteotkan lus) & ſoribere, tabulatque & codicilos ad hoc in
hmn tempon lectulo ſub ceruicalibus circumſfſerre ſolebat, &
1 gen⸗ uum bsacuum tempus eſſet, manum Winsenae lie-
net lh teris adſuefaceret. ſoa Parum proſpere – rſit
herptme. Tabor prepoſterus ac ſero inchoatur. Verba hæc
nlutuu. de Germanica vtique lingua inte lligenda puto;
ein6. quamquam varias variorum huius loci in Mterpreta-
clrkele tiones a cl. Schminckio, qui Eginhartum fuper ore
M er. anno cum diueriorum animaduerſionibus in Bata-
en id uis emiſit, adferri ſcio: inter quas iſtam de Ger-
einn manica lingua ſententiam legere me non memini:
dͤlg quæ tamen plane non incongruens mihi videtur.
H vid. Lehman. Chron. Spir. lib. II, c c. 33, D. M. Io5, &
E c. 45, Pag. 169. vbi Trithemium patrii ſirmoxis
Serntu Grammaticæ, quam Carolum M. inchoaſle, Egin-
lamilr. hartus cap. 29 ſcribit, partem, ac miros linguæ Cer-
ele i manicæ charaéteres vidiſſe, oſtendit Lehmannus
n lellu. . conf. Mart. Cruſii Annal. Sueu. dod. II, pag. 13, &
CrhN. Hachenberg. Germ. Med. diſſert. VII, p. 245. De
binerce difficultate Germanorum linguam ſcribendi Otfri-
4. ge0 dus etiam, Monachus Weiſſenburgenſis, quam ma-

1 e monl⸗

62 DE LING VAE LATIN AE

taerprimere ſine reprehenſione non valere, co-
Znouiſſet (2) leges tuliſſe conſtat, quibus
epiſcopis ſerio imperauerit, vt per ſingula
monaſteria ſcholas inſtituerent in Germania,
in quibus pſalmi traderentur, notæ, cantus,
computus, atqie grammatica. Sed tamen
neminem etiam negaturum puto, id quod Ol.
Borrichius adfirmauit (h): Conatus hoarum⸗
. tem-
xime ætate ſua eſt conqueſtus, qui iſtis Caroli Im-=
peratoris rudimentis vſus eſt. vid. Bœcleri Com-
mentar. de Reb. Sæc. INX & X p. 12 & ill. Lyncke-
rum c. l. qui ad plures lectorem ablegat, & diuerſos
ſæculi IX viros nominat de lingua Teutonica ex-
colenda meritos. it. Mich. Hertzii Biblioth. Cer-
man. P. I, ſect. 5.

() ſunt ipſa Caroli M. verba ex epiſtola ad omnes epi-
ſcopos miſſa, quam integram ex T. II Concilior.
Gall deſumptam dedit Conringius in ſupplem. 35,
Antiquit. Academ. pag. 30 ſeqq. conf. eruditam &
ſupra iam citatam Dau. Chytræi orationem a. 1574
in Scholæ Prouincialium Ducatus Stiriæ introdu-
GRione hab. B. 4. & luculentam cel. Henr. Leonh.
Schurzfleiſchii præfationem, quam Notitiæ Biblio-
thecæ Vinarienſ. præmiſit, p. 6. ſeq. in primis vero
etiam conferas velim Conr. Sam. Schurzfleiſch.
Diſput. XXIX de Alberti III vita, pag. I55. in notis,
vbi plures citantur auctores.
(h) Cogitat de Variis linguæ Latinæ ætatibus pag. 22.
vid. Gerh. Io. Vosſu præfat. de Vitiis Sermonis lib.
præf. vbi ſcribit: Carolus M. Bariis in locis ſebolas
erigendo, præclare eſt meritus de ſiudiis Oniuerfiaz
melius tamen de rerum doctrina, quam lingua
Romana.

IX

ſpo
ioi ten/
neſee
culm hau
inpos
n 5610
nm Ee
Cienlg in

IN

Midlbſet
tt n
RPer lne

n Gemn
M, (A

Sec tamen

i.

Il ie
n.

tsCrrolilIn.

Eceri Com-
lLynche-
entolicn er⸗
bloch Cer⸗

Lomnesz en⸗
I Conclr.

ſipplen, „.

erudtam
vemn 2². 4
e intodl⸗
nt, Leobh.
e blio⸗
nims Velo

hud elch

is u 11
nohis lbb.
ir ſchllat
riuerſ

IN GERM. FATIS CAbP. III. 63

temporum infra operis molem fuiſſe, & cogni-
tioni rerum aliquid, linguæ Latinæ cultui pa-
rum eſſe attributum. Hoc ſi quis reputarit,
eum haud derifurum puto illos, tamquam
ineptos homines, qui in dubium vocarint,
an EGINHARTVS, Caroli M. Cancella-
rius, & deincep 5§ Abbas cœnobii Selgenſta-
dienſis, illius, quem de eiusdem Caicli, Im-
peratoris, vita habemus, libri verus ſit auétor,
propterea quod is tanto dictionis conſcri-
ptus ſit nitore, vt auctor aliquot etiam ſæcu-
lis ante vixiſſe videri queat (i). Qaum ve-
ro poſthac dilucide ſatis ab aliis der monſtra-
tum ſit, Eginhartum elegant isſime pro ſæcu-
lIo ſuo locutuin, haud infelicem C. Suetonii
Tranquilli imitatorem ſeſe ull (H):

licet Henmannum Comitem Nuenarium multa
in opere iſto ‚quo floridius Palm lonhenten
induceret auctorem, mutauiſſe, negare non

queant: eo magis in xptimenda veterum
dictione induſtriam eius mirandam cenſeo,
quum primus ſine dubio fuerit, dn inter
Germanos tale quid tentarit; inter illos ſal-
tem, quorum monimenta ad nos peruene-
runt. Cuius exemplum & acre in legendis
imitandisque bonis auctoribus ſtudium ſi
Po-
(i) Gerh Io. Vosſius de Hiſtoricis Lat. lib. II. e. 33.
(X) Conring. præf. C. Tacit, de M. G. p. 25. vid. Nic,
Hier. Gundling. Otior. P. II. c. 5.

64 DE LINGVAE LATINAE

populares poſtero tempore ſecuti eſſent, non

haberent forſitan doctisſimi viri, quod que-
rerentur (), in Chronicis rerumque Germani-
carum annalibus condendis operam inſumſiſſe
tum homines ſine prudentia, ſine facundia,
qui euentus ſolos in oculis habuerint, auſſas &
rationem parum commentatis quamuis non
ignoro, Eginhartum noſtrum præconem po-
tius, quam hiſtoricum quibusdam videri.
Verum quantuscunque huius in Suetonio,
aliisque bonis ſcriptoribus imitandis exſtite-
rit ardor, & quantuscunque ipſius Caroli M.
in linguam Latinam Prædicetur fauor: qua
gue ac patria lingua orare ipfum Jolit Am eſſe,
tradit Eginhartus (m): ſucceſſores eius acce-
prain in prouchendis litteris gloriam haud
obtinuerunt; nec de Latini ſermonis cultu,
cui egregie ſatis præluſerat Carolus, promo-
uendo ita, vti par erat, cogitarunt. Nam ad
Caroli M. filium & ſucceſſorem LVDOVI-
CVM PIVM quod attinet: ipſum quidem
Latinam linguam, ſecut netnrelent aliter.
loqui potuiſſe, ſcribunt (n): ſed tamen nimis
forſitan ſuperſtitioſa in ſacris muneribus ad-
miniſtrandis ſollicitudo eum impediuit, quo

mi-
(1) Bœcler. in præf- de Reb. Sæc. IX & X. Com-
mentar.
(m) cap. XXV.

(n) vid. Conring. Antiquit. Academ. ſupplem. 41
vbi T hegani adducit teſtimonia.

S — -
S=
2 —,,
= ESE

in elen

iplagtel
1 1
, ,/1

tumen nerta

IMnn, arbite

en
ſci⸗ ANliae

Alc 081

ori 10 Pu⸗ den

Waunhe

Ut Cunel. le

R

Gt S

dnbolg.
on iſſinti
un alſi
Guamuis un
umn/.
Viger,
ndvetonio,
hserſtite⸗
8CArol M.
uor: gu

,

Geingarce⸗
Criam huud
nonis l
ls promo⸗
Mnal
n guiten
men bind

etibusad⸗

.. ein. 41
lem.7

IN GERM. FATIS CAbP. III. 65

minus Parenti veſtigia perſecutus curarit, vt
litterarum ſtudia propagarentur. In quibus
ſubleuandis licet CAROLVM CALVVM
maiorem deinceps curam in Gallia poſuiſſe
adfirment: incredibilis tamen ac turpis pla-
ne monachorum inertia effecit, vt paullo poſt
in eadem Gallia pariter, ac in Germania,
ipſaque Italia nulla ferme apparuerint am-
plius eruditionis & Latinitatis puræ veſtigia,
& ruſticus ille ſermo locum denuo obtinuerit,
pvitro vbique ſic inſtauratus, vt, inſequentibus
ſæculis per omner fere libros, veluti lolium
tritico eum adnatum eſſe, vere dicere potuerit
Bœclerus (o). Quamquam præter plura alia
ſæculi mala, quæ Germaniam noſtram adfli-
xerint tum, Hunnorum in primis, aliorum-
que barbarorum irruptiones barbariem ma-
gnopere ibi adauxiſſe credantur: Monachos
tamen inertiæ atque deſidiæ merito conde-
mnari, arbitror. Nam quum in monaſte-
riorum canonicorumque collegiorum ſcho-
lis, præter quas nullæ tunc inſtituebantur, in-
genia ſtudiis & exercitationibus acui debu-
iſſent, monachi delitiis, otio, languore ac de-
ſidia animos ſuos inficientes, omne tempus
corporibus bene curandis dabant; non mi-
nus, quam ſuperiori tempore in Boioaria ab
iis factum eſſe, paullo ante cognouimus. Si
Omni-
(o) de Reb. Sæc. IX & XK Commentar. pP. 47.

66 DE LING VAE LATINAE

omnino inter eos erant ſubinde, qui iners
iſtud ac luxurioſum otium deteſtati in litte-
ras excolendas incumbebant, reliqui aper-
tisſimo cos proſequebantur odio, tamquam
inutiles nec kusi homines: perinde ac ſi o-
ptimarum rerum cognitio improbitatis fl Hagi-
tiique nomine eſſet notanda. Accidit i Dlud
præſtantisſimo clarisſimique nominis viro,
Rabano Mauro, qui quum omnes ferme & ſua
ætate & aliquot ſæculis ante ac poſt vluente
monachos eruditione ac virtute longisſime
antecelleret, ita, vt merito ſuo monaſterio
Fuldenſi, cui, ipſo iſto IX ſæculo, Abbas præ-
erat, ſingulari ornamento eſſe potuiſſet: per-
ditisſimi homines ex contubernio ſuo eum
eiecerunt.
Quæ tempora ſi reſpicimus, non temere
quis idem de Germania noſtra adfirmare poſ-
ſet, quod Guil. Malmesburienſis de Britan-
nia Danorum incurſionibus miſerrime vaſta-
ta conqueſtus eſt (p): Litterarum & religio-
nis ſtudia obſoleuerant clerici ittera:, ura
zumultuariz contenti vix ſacramentorum ver-
babalbutiebant: ſtupori 6& miraculo erat ce-
teriy, qui Sgammaticam noſſet. Eo enim,
quis putaret, res in Gallia, Italia atque Ger-
mania deducta erat, vt ſæculo iam tum IX
pres-
e) ap. Conring. in Antiquit. Academ. ſupplem. 35
P. 289.

10Otatsl
Accllt Ul!

oninss nn

1

Olt Vuen

argienſtrn
. lonolsllmne

nonalteno⸗

11

non tennek⸗
fumnepol
rime altr.

lit
Itorune,⸗
o erat e⸗
Eo cnimn,
que el⸗
m tun 11
Pres⸗

,31

IN GERM. FATIS CAbP. II. 67

presbyteri conſtituendos epiſcopos interro-
gare neceſſe haberent, verum Euangolia lége-
re poſſent (q) . Id quod an multi eorum
præſtare potuiſſent, niſi ad ſacra Latino ſer-
mone peragenda necesſitas iſtos adſtrinxiſſet,
eſt omnino, quod dubito. ſiquidem ſcriptu-
ræ S. interpretationes, conciliorum decreta,
omniumque rituum inſtituta ac rationes, La-
tina lingua, vt inter omnes conſtat, erant
conſcripta. Exſtitiſſe nihilominus poſtero
tempore Abbater atque Epifeopos, ſormonis
Latini ignaros plane, multis teſtimoniis con-
firmari poſſet (r). Cel. Mabillonius oſten-
dit etiam (S), homines ſacris eceleſiæ ordini-
bus addictos in tam ſupinam ignorantiam
ſæculis iſtis veniſſe, vt nomen ſuum pingere non
valuerint. Quæ quum ita ſint, quemlibet
ſidem mihi habiturum ſpero, ſi adfirmauero,
barbaram maxime dictionem quantiuis ha-
bitam tum eſſe pretii: & fuerunt ideo IX
ſæculo, quibus Germani Latinæ linguæ exco-
lendæ nimium dediti patrium ſermonem ne-
glexiſſe viſi ſunt. Inſimulauit ipſos eo no-
mine ſupra nominatus Otfridus, Rabani
Mauri diſcipulus: qui ipſe parum eleganti
P 2 dicen-
(q) ibid. ſuppl. 42.
(r) vid. Scriptor. Brunfuicenſ. illuſtrant. ab excell.
Leibnitio coll. T. II, pag. 4:2, m. & T. III, p. 372 f.
(S) de Re diplom. Iib. II, c. 22, 9 3.

68 DE LINGVAE LAILINAE

dicendi genere vſus, querelam de ſeriptionis
difficultate his non ornatis adeo verbis inſti-
tuit: Huius linguæ (Germanicæ) barbaries,
vt eſt inculta & ma ſeiplinabilis, atque inſueta
capi regulari freno grammaticæ artis, ſic et-
iam in multir diétis ſeriptu &J propter littera-
rum aut congeriem aut incongruam ſonorita-
tem difficilis (ſ). Niſi forſitan Otfridus ds
inficetis præſertim concionatoribus, ſiue in-
doctis verbi diuini præconibur, querimonias
iſtas inſtituit: quos videlicet Latina verba
ita torſiſſe ſcribunt, vt nihil minus, quam
Germaniam lperent: & quos idcireo ho-
mines barbaros, inconcinnos, ineptos, atque
inſulſos, Latinæ & Germanicæ linguæ depra-
uatores vocarunt (8ſ).

Sequenti ſæculo X magis de elocutione
ſollicitos fuiſſe clericos, penes quos ſolos erat
eruditionis gloria, quam iuſta ac merita, ha-
ctenus quodammodo cognouimus, nemi-
nem ne conicecturum quidem arbitror: quan-
doquidem, ipſo Bellarmino vltro profitente,
infelix ſæculum fuit, in quo nulli ſcriptores
illuſtres, nulla concilia: pontifices parum
ſolliciti de eccleſia. Principem Latinis litte-
rIs
(ſ) ap. Bœcler. in Comment. Sæc. IX & X p. 123.
(5ſ) Ioach. Vadianus, inter Rer. Alamannic. ſcripto-
res a CGoldaſto coll. T. III, p. 33 1eq. & Barth. Scho-
binger ad Vadiani verba p. 1o4, 105.

mmd

Ciane e

414 oll
7 dI

Ne. In

lprerltmne.
an ſnnte.
10tfridis
bis ueir
Cterinonin
Atlna pverbi
ins, guam
beireo ho⸗
orne
neue epte⸗

dcutoone
Ploloert
Velltyla-
b) ſeni
or: Ilan⸗
ofttente,
ſcihtore
e pumn
enoltt⸗
1is
INIGH
Kigt.
ch.Scho⸗

IN GERM. FATIS CAbP. III. 69

ris doctum, optimisque ſtudiis deditum, non
mirabilem modo, ſed prodigio fere ſimilem

rem fuiſſe, de Duce Erneſto, Ottonis M. pri-

uigno, hiſtoria confirmat. quem purpurati,
propterea quod linguarum ſcientiam ex Ita-
lia ſecum in Germaniam attulerat, animum-
que liberali doctrina præter temporum iſto-
rum conſuetudinem excoluerat, acerrimo
odio proſecuti, omnem mouerunt lapidem,
vt litteratisſimum principem in ſuſpicionem
vitrici adducerent, tamquam longe ſceles-
tiſſimum hominem, inſidiis ipſum interficere
ſtudere (t). Quantopere epiſcopi mona-
chique eloquentiæ ſtuduerint, loannis XII
Papæ epiſtola, &, quibus præſules Romæ
congregati ad hanc reſponderunt, litteræ, te-
ſtari etiam poſſunt. Pontificis epiſtola hæc
erat: Nos audiuimus dicere, quod vor vultis
alium Papam facere: ſi hæc facitis, excom-
munico vos de Deo omnipotenti, t non habea⸗=
tis licentiam vllum ordinare, & miſſam cele-
brare. In epiſcoporum litteris hæc inter
alia leguntur verba: A vobis, non quales
temporis qualitar, ſod inconſaltorum vanitas
expoſoeit hominum, litteras accepimus. Non
veniendi ad ſynodum rationabilis eſſe exeuſa-
tio debuit. Sed & præſentes magnitudinis
veſtræ debuerunt nuncii intereſſe, qui aut agri-
E 3 tudi-
(t) Lehmann. Chron. Spir. lib. V, c. 8. .

70 DE LINGVAE LATIN AE

tudinit, aut certe diſfcultatis cauſſa ſatisfa-
cerent, ſanitam vor ſnodum declinaſſe. Ef
&α aliud veſtris in litteris ſoriptum, quod non
epiſeopum, ſod nuerilem ineptiam ſoribere de-
ertt. - =- = Nan vsque Putauimus, immo
redimus, duo negatiua vnum facere dedica-
kietum (tt).
Quum quatuor amplius continua ſæcula
denſiſſima etiamnum caligine obruta fubſe-
quantur, pluribus verbis argumentum per
iſta proſequi, atque exemplis & teſtimoniis
illuſtrare, operæ pretium non duco. Quis
enim eſt, quem fugiat, litterarum ſtudia non
in Germania ſolum, ſed in cuncta fere Euro-
pa, cum ſordibus ac ſqualore tunc conflicta-
ta, & Latini ſermonis decus in tenebris vbi-
que gentium iacuiſſe immerſum. adeo, vt
Gerh. Io. Vosſius ſcribere veritus non ſit (u).
Caroli M. genere exſtintto, quod decimo a
Chriſto ſæculo fuit, prove omnis eruditio ab
orbe eht proſligata. Totisque annis quadrin-
gentis delituit cudeli multata exilio. Itaque
duor, vel neminem, dixeris, qui quod Roma-
nam quodammodo ſaperet dittionem, vel au-
deret, vel poſſet. Breuitati cam ob rem ſtu-
dens, paucis, at diſertis tamen, eruditi cuius-
dam
(tt) Luithprand. Hiſtor. lib. VI, c. 10, in Reuber?
collect. p. I57. ſeq.

u) in præfat, de Vitiis ſermonis lib.
P

1

n Vir!
,anexht
CnI
miu⸗
Pidheuun,
IlnIMas-

.
iratier

l

At, ) M

uen ialt.

tinua ſrole
nentum Pen
telinonit
Endianon
Eereuro⸗
conkickr⸗
enebrisrb.
Ale, t
on at 1).
Ain,4
Ari
ahir.
Laſte
. Roné-
Ill⸗
ſenml⸗
i auins
am
gerber!

IN GERM. FAIIS CAP. III. 71

dam viri (V) verbis generatim ac vniuerſe
rem exprimam: quibus ſcilicet de rerum per
complura ſæcula in Germania geſtarum ſori-
ptoribus, ab Vrſtiſio, Piſtorio, Reubero, (qui-
bu: Freherum adde, Caniſium, Schardium,
Pithæum, Goldaſtum, Meibomium, Leibniti-
um, Maderum, Matthzæum, alios) editis adfir-
mat: ſua mole eos laborare, ſtilo vt pluri-
zum rudes, rerum frequenter inaner, ex ſo-
mniir & nugir cuculatorum onfertot. In
quales ferreos, ſeu lutulentos ſcriptores ſi
quis primitus ſeſe abdiderit, crebro euentu-

rum, Voſſius prædixit (X), vt propemodum

non magis eos intelligat, quam ſi alium in
orbem delatus foret. Quæ ſingula neuti-
uam ita intellecta volo, ac ſi ea propter ſcri-

ptores iĩſtos, & ob verborum ſqualorem, floc-

Ci pendendos ego exiſtimem. qui a cl. Bœ-

clero (y), aliisque, & re ipſa, meliora edoctus
E 4 ſum:
(v) Sim. Bornmeiſter. in præf. FHadriani Card, lib. de
Elegantia Latini ſermonis præfix. edit. Norib.
1681, 12.
(X) c. I. () in præf. Comment. Sæc. IX & X. Præclara
multa cadem de re monet Phil. Melanchthon. in
præfatione, qua Abbatis Vrſpergenſis Chronicon
adornauit: quæ cum reliquis eius præfationibus
reperitur etiam T. II, Declam. p. 187. ſeqq. Quum
lego, inquit, Germanicorum ſeriptorum Chronica,
ſeu hißtorias, non raro deploro hanc infeælicitatem
noſiræ natienie, quod quum optimos Principes ge-
nkerit, gquum res gelſſerit pulcherrimas, & tiles

72 DE LINGVAE LATINAE.

ſum: illorum ſcilicet volantatem laudare»
tempori ignoſeere, monimenta colere, ad omner

ertinere: licet auctores nec bonas litteræs,
nec prudentiam idoneam ad hæc concinnan-
da attulerint. Id quod excellentiſſimus Vos-
ſius ita elocutus eſt () : Non putandum,
Prorſum negligendos eſſe eiurce ætatis homines,
qui ſiue tamquam æſtu torrentis abrepti, ſiue
deſperatione quadam meliorum contenti fuere
Plebeio & idiotico ſermone; ſeripſereque, non
t debuere „ ſea vt potuerunt. Absque iis
enim ſi eſſet, hiatus multiplex eſſet in hiſto-
rig,
niuerſo Chriſtiano nomini, litterarum lumine

res noſtrorum bominum carent. Quamgquam e-
nim non prorſus ingenia noſtris ſeriptoribut de-

Jfueraunt, tamen ſcientia Reip. deſzæit, & ratio di-

cendi. Seribebant enim hiftoriaz monacht ple-
rumque imperiti Reip. qui Beteres hiſtorico- ne vi-
derant quidem, ſine exemplo, ſine arte infantes.
Quibusdam de Maximiliani I. Imperatoris conſilio
Germanicam hiſtoriam, quantum fieri poſſet, inte-
gram ex fragmentis componendi, interiectis, per-
git: Qaamguam igitur iure in noſtris ſcriptori-

bus deſiderari multa poſſunt, tamen faciendum

eſe ſcilieet, id quod res fert. Non ſant negligen-
da hæc, gquamguam rudta monimenta maiorum
noſtrorum, quæ multas pulcherrimas girtutet no-
Rrorum Regpum 6 Ducum, ſi non ſatiæ iuſtrant,
veuis, SEt ita dicam, coloribns adumbrant tamen,
& hominer prudentes hæc ipſa adumbratio multa
monere poteſt.

(1) in præfat. de Vitiis ſermonis lib.

, 4 gu⸗
ſcet in
tlann te
gui
Colem
Ommin

lenun.

Mo tul
Criumul
Phomun
iltequi
cnin ek,
cut
Pelekch⸗

eſ
IVIIdlh

INN

ten luli
lre On
honulte,
eccohein
Nkiſimnene
Ni Mukanl
Azn I
nmnifun

Pregle, M

Aboque is

1

ttin ife.

=

un lannt
Wunguen .
rptordbr 4
Gru-
oruth zli⸗
no n.
P iſene.
noconl⸗
olet inte.
ellis Pet⸗
ſenitort⸗
ſubnlin
. nilten.
nar

rtyte M-
lchrant,
t amen,
io multa

IN GERM. FATIS CA. III. 73

ria, quæ quoquo modo ſcripta delectat, &,
licet inſulſe ſcriptam, tamen, quoniam noti-
tiam temporum habere deſideramus, & nos,
quidquam, quod vsquam geſtum ſit, latere
dolemus, ambabus vlInis amplectimur (a).
Omnia hæc vltro concedo: de imperita mi-
nusque eleganti ſæculi iſtius dictione, a qua
plenam ſubacti iudicii homines mutuantur
prudentiam, mihi in præſenti ſermo eſt.

Quamlibet nec illud inficias eo, vixiſſe o-
mnino tum in Germania vnum & alterum,
qui in monimentis poſteritati traditis emen-
datius multo dicendi genus vſurparint, quam
ab homine barbaro maxime ſæculo viuente
iure quis exſpectare potuerit. Veriſſimum
enim eſt, quod idem magnus Voſſius do-
cuit (b): etſi ſæculi vitio vel ipſa facundia
pene facta eſſet elinguis, Latine loqui nihilo-
minus dari, non cum illis in Romana dictio-
ne infantibus, ſed cum iis temporibus, qui-
bus viguit vis & gratia Latini ſermonis. cu-
ius rei exempla capere licere cenſet ex iis, qui,
licet viuerent non defloreſcente lingua Ro-
mana, ſed emortua, tamen grandius quid,
puriusque ſonuerint ceteris ſuæ ætatis homi-
nibus. Talibus LAMBERTVS SCHAFF-
NABVRGENSIS, XI ſæculi hiſtoricus, qui
PE F in
(a) Rol. Mareſ. epiſt. philol. 2 lib. II p. m. 232
(b) l. c.

74 DE LIN G VAE LATIN AE

in primis adnumeretur, dignus eſt. cuius pu-
zam & ornatam oralionem, ac miram plane
tam barbaro ſæculo eloquentiam ſummi inter
eruditos viri ſuſpexerunt: prudentiæ non
minus, quam eloquentiæ palmam, non ſuæ
tantum ætatis omnibus, ſed diſertioris etiam
æui pluribus ſcriptoribus præripuiſſe eum,
cenſentes (c). Vt autem dictionis Lamberti
noſtri formam, qui hæc legis, cognoſcere
quodammodo queas, clauſulam, quam operi
ſuo addidit, adſcribam. Noz more inertis
Poectæ extremo iam in opere langueſcenter, in-
gentitque materiæ mole ſuperati, in longum
ſatis, vt videtur, protracâo volumini hic tan-
dem ſinem imponimus, vt ſi cui forte poſt nos
ad deſeribendam reliquam partem huius hi-
ſtoriæz manum mittere libuerit, ab electione Ru-
dolphi Regis congruum ſeribendi exordium fa-
ciat (d).
Verumenimuero ſi ipſum hunc Hircfel-
denſem monachum & fupra pluribus a me
laudatum verbis Eginharrum excepero, per
quin-
() vid. Vosſius de Hiſtor. Latin. lib. I. c. 47.
(d) Piſtorium atque Schardium adieciſſe Lamber-
tum collectis ab ſe rerum Germanicarum fcri-
ptoribus, conſtat, poſtquam Phil. Melanchchon
primus eum edi curauerat, & Io. Iac. Grynæus
quadraginta annis poſt cum aliis nonnullis libris

Baſileenſi typographo recudendum dederat: conf.
Hertzii Biblioth. Germ. P. II. S. 1. n. 484.

goinge
tennpo
Germal
ſum le
Namet
Citum!
rum in.

Gotllms
Norun dl
uirt de

tutarentur

tesamum
Iemm
mdiend
Gterpond
neleing
Cuunchen
(ini

en

ral

ſin

N

.

aſ

Nlunmitk

Uubente⸗ NN

Tem oher
Ne. yn, i
enren, ir-

tah-

1 l nt
uur h-
ne N-
in M . 4

Pycfe.
1 4 me
e1o, Der
Guln.
45.
e Lanber-
un ſt⸗
nehtkon
OrYnEls
lelbis
etatco.

IN GER M. FATIS CAb. III. 75

quinque amplius ſæcula, a Caroli M. ſcilicet
tempore, vsque ad Caroli IV ætatem, vix in
Germania exſtiterit, cui ob purum ac copio-
ſum ſermonem laudis quicquam debeatur.
Nam etſi mundum ſatis ſemen vberi ſolo cre-
ditum ibi fuerat, id ſuccedentium agricola-
rum incuria paullatim ſpinis atque ſentibus
peracutis pungentibusque vndequaque in-
horruit. & licet candidiores ſubinde per ali-
quot ſæcula aduentarent, ſemen iſtud a ve-
pribus liberaturi, quo cumulatius copioſius-
que emergere poſſet; pigris iftis & negli-
gentiſſimis cultoribus hæc proborum colo-
norum diligentia erat quam moleſtiſſima:
qui, vt deſidiam ſuam, veluti aras & focos,
tutarentur, criſtas erigebant, omnia euerten-
tes armamentaria, & nihil non exquirentes,
ne parum acres vecordiæ ſuæ viderentur pa-
troni (e). Tam paucos vero, quibus ob pu-
rum dicendi genus laus impertiri queat, tan-
to temporis ſpatio in Germania noſtra inuen-
tos eſſe, in gentis noſtræ contemptionem ad-
duci poſſe, negat Herm. Conringius (f):
quum quemlibet fateri oporteat, non ingenii
crimine tantum ſtribliginis ſitum contra-
ctum

(e) rem plane admodum hac ratione expresſit Nic.
Gerbelius ep. ad Io. Reuchlin. lib. Il ep. illullr.
Viror. ad Reuchlin. C. 2, b.

f) in præfat. C. Tacit. de M. G. p. m, 25,

76 DE LINGVAE LATINAE

Qum eſle, ſed temporis. Quo nempe pia-
culum purgatoriis flammir erpiandum fuit,
elegantiori au puro loquendi genere pti, ma-
xine & eapropter, quod inſeliciter plane, (uti
Jomniarant) Hienonymus hanc wntarit aleam,
qui, neſoio a quo irato genio, in ſomnio egre-
gie ſit dedolatur, quod Ciceronem legerit (ff).
Quali figmento ad ſocordiam ac inſcitiam
ſuam jnfucandam vIos tum eſſe monachos,
arbitror, continue inſequentibus ſæculis ob-
gannientes: quanto melior grammaticus,
tanto peior theologur. Quod ipfum barba-
riei ſuæ cauſſati, ſingularis forſitan ſanctimo-
niæ præ ſe ferre potuiſſent, opinor, ſpeciem,
niſi commiſiſſent, vt atrocium magis crimi-
num merito ac iure coargui potuerint: quo-
rum nomine ab ſupremo iudice magis quon-
dam damnabuntur, quam ſi Latinitati inge-
nuisque artibus ſtuduiſſent.
Quorum ſæculorum ſordes, & inuetera-
tam barbariem pluribus verbis proſequi ni-
hil attinet: præſertim quum dubitare me
iam adfirmarim, an temporibus his immorari
operæ pretium facturus forem. quorum ipſi-
us cogitationis, vt vere dicam, me pertæſum
eſt: nedum verboſa eorum commemoratio-
ne, & inſcitiæ ſpeciminum enarratione quem-
quam delectatum iri, mihi perſuadeam. Sunt
vide-
(ff) Sim. Bornmeiſtet ſupra cit. I.

ſi l

INN

0 Nemden
Mnan
rrehti g
vytari⸗/,
ſteſtt dln,

e inlettun
onachos
leellsob.
nnaruuß
n barba⸗
lnctino⸗
eüen,
gscuinr⸗
Unt: (vo⸗
gi gor⸗
nti inye⸗

nuetert⸗
eni Ni⸗
tare ine
nmorui
muminl-
ertrlun
rortti⸗⸗
. gen.
n Sunt
ide⸗

IN GERM. FAIIS CAP. III. 7

videlicet hæc ipſa iſta ſæcula, in quorum ſcri-
ptoribus horridam barbariem nihilo magis
mirari nos oportere, Henr. Stephanus iudi-
cauit (g),
quam tumidum guttur miremur in Alpi-
bus, aut quam
in Meroe craſſo maiorem inf ante mamillam.
Sunt porro illa ſæcula, quibus Græcæ linguæ
rudes penitus ignarique monachi ridiculas
maxime comminiſcebantur etymologias:
qualis erat illa, qua vocem Preibyter inter-
pretabantur, quaſi ciusmodi eſſet homo, qui
præberet ſuis iter. vel ſi Græciſmi omnino
quicquam ſubodorabantur in voce quapiam,
mirifice ſibi gratulabantur, quum poſt multi
velut ſudoris laborem exantlatum vocis ori-
ginem elicuiſſe ſibi viderentur: quo illa in
primis etymologia referenda eſt, criticis iſtius
ætatis non indigna, qua vocem diabolus ex
dia, quaſi duo, & bolus, deducebant; perin-
de ac ſi diabolus duos ex homine deuorando
faceret bolos, vnum de corpore, de anima al-
terum (h). Stupendam monachorum ſo-
cordiam vel inde coniicere licet, quod eiſéo-
us quidam Traieclenſes trecentos dicceſeos
Iſuz
(O) in præfatione, quam de Abuſu linguæ Græcæ
in quibusdam vocibus, quas Latina vſurpat, ad-
monitioni præfixit.

(h) Henr. Stephanus in citato modo loco.

78 DE LINGVAE LATINAE

ur ſacerdoter, tamquam indoctos aſinos,
adeoque ſacro munere indignos plane, tribus
dumtaxat exceptis, exaudtorauerit ( ¹). duos
eius farinæ homines fuiſſe credo, c cuius ille
monachus fuit, qui ab epiſcopo quodam ad
eccleſiaſtici fnuneris cuiusdam functionem
obeundam prælato cuipiam commendatus
eſſe dicitur hac epiſtola: Oeto Dei gratia=
rogat veéſtram clementiam, vt velitis iſtum
lericum ond cere ad veſirum diaconum. quæ
verba quum compendioſo ſcribendi genere
eſſent excepta, commendatus ſic legiſſe fer-
tur: Otto Dei gram, rogat veſtram clam, pt
velit iſtum clincum clancunz conuertere in vi-
uum diægbolum.

Quam incredibilem fere ignorantiam
non adeo mirabitur, ſpero, qui reputarit, o-
mnia meliorum litterarum exercitia in mo-
nachorum canonicorumque ſcholis ſuperio-
ri tempore in Germania & alibi Caroli M.
auſpiciis apertis prorſus ſenſim ceſſaſſe, pi-
griore ſemper pigro ſuccedente: idque non
in
(i) Refert id Io. Lomeier ex Eraſmo, lib. I Eccleſi-
aſt. in ſui de Bibliothecis libri cap. 8, ubi iſtam
etiam de Ottonis litteris commendatitiis hiſtori-
am narrat: quippe quod caput huiusmodi ex-
emplis eſt refertisſimum. præterquam quod
complures ſcriptores nominat, ex quibus plura
depromere poterunt, qui eorum n lectione dele-
Kantur.

N

in Cenun.
d:
che

monach

Dachon I
(Cepit,n
umnAl⸗
Ulotelan

„ P
Ment 4 HMI

c0 Anb

untſ ra

4aa.
Mne, I

(1

o aini

de.
⸗

—,=

fünckonn
un gue
Nigenere
tglle fer⸗
1llimn nt

ere in Nr⸗

norintiam
putnih l⸗
a Mo⸗
ſpero⸗
roli M.
e, di⸗
Auenon
n
,Ibockel-
hi Nnn
kiltwi⸗
ol er⸗
n god
bus glum
one eele⸗

IN GERM. FATIS CAbP. III. 79

in Germania ſolum, ſed in cuncta pene Euro-

pa: quandoquidem ſolus immenſæ gulæ at-
que impudici corporis quæſtus vigebat inter
monachos. Mendicantium cum primis mo-
nachorum ordini, qui ſæculo XIII florere
cœpit, nihil minus, quam ingenuarum arti-
um, & Latini ſermonis cultus curæ fuit cor-
dique. vtpote qui ordo in Philoſophiam A-
riſtotelicam excolendam, vel obſcurandam
potius, omni ferebatur cogitations: dum
Ariſtotelis aliorumque Græcorum moni-
menta FRIDERICI II Imperatoris benefi-
cio ex Arabica lingua in Latinam translata
ſunt; ſcabra quidem, vt Conringius eam ap-
pellat (k), interpretatione: quam ſcholæ
Bononienſi examinandam transmiſit Impe-
rator

(X) Antiquit. Academ. diſſert. III, p. 95 ſeqq. & ſuppl.
XLIII, p. 337, 349. & Dau. Chytræi Orat. de Scholæ
Prouincialium Ducatus Stiriæ Introd. B. 5, b. vbi
illuſtria hæc, & id, quod volo, declarantia legun-
tur verba: Circa annum Chrifti 120o. Monachi
mendicautes ruinam ſtudiorum eccleſeæ collabenti-
um, fulcire ſuis docendi, aiſputandi & ſeribendi læ-
boribus ſtrenue conati ſunt Sed neglectis Græcis
litteris, eontemptis veteribus etiam Latinis aubto-
ribus, amiſſa linguæ puritate, doſertis mathematis,
& veteri zo vera docendi ratione extincta G inani-
bus argutiis & cauillationibus in omnes artes ac di-
ſciplinas receptis: tetra barbaries & Theologia
Monachorum, conflata ex inerudita philoſophia &
ſaperſtitionibus enata eſt.

8o DE LINGVAE LATINAE
rator (1). Quo quum per aliquot ſæcula

nullus imperantium Præclarius de litteris
meritus ſit: quippe qui fundatam etiam ab
ſe Nea apo olitanam academiam pluribus orna-
uit priuil legiis, & quem Italice, Latine, Ger-
manice, Eallice, Græce atque Sarracenice
locutum eſſe, adfirmant (m). quin pauca de
temporis huius Latinitate proferam, tempe-
rare mihi non queo.
Omnium ferme, quos ætas iſta tulit, eru-
ditorum eloquentiſſimus PETRVS DE VI-
NEIS putabatur, Iureconſultus celeberri-
mus, & laudati Friderici II Cancellarius?
quem, poſtquam in grauiſſimis negotiis ope-
ra eius vſus erat Imperator, longe funeſtiſſi-
mum ac tragicum prorſus vitæ exitum ha-
buiſſe, nouimus. Vtrum vero Germanus,
an Italus fuerit, diſceptant eruditi: Trithe-
mius Germanum natione fuiſſe tradidit: alii
Capuanum habent; quibus Sim. Schardius
adſentitur (n): qui ipſe eſt, qui eiusdem Pe-
tri de Vineis Epiſtolarum, Imperatoris nomi-
ne ſcriptarum, libros VI iuris publici faci-
ens (O). veritatis hiſtoricæ cultores perpetuo
ſibi

(1) Pandulf. Collenutius in vita Friderici II: quam
Latine conuerſam Epiſtolis Petri de Vineis præ-
miſit S. Schardius, p. m. 55.
(m) P. Collenutius c. I. p. 54.
(n) in vita Petri de Vineis, ipſius epiſtolis præfixa.
(o) Baſileæ 1566, 8. ex officina Io. Oporini.

N
ſbieui

u l

porum
Uero tan
bendis r
Vtltalon
tinorum
⸗
Giis⸗
levtul nlt
niche
lian I.
s ho
Uun ſalie
drdtetel
tsnenn
lol kertl
yrtli ul
em neu
e hunn.
unrt nidine
. ſdi
ißmug;
lin ni
M uha zet
ſite

an *“
keram kenpe

latulten,
WDE .
ctlebenni
Curelariu:
hegtisoe⸗
3 uneſil.
e cKtum he⸗
0 Germnu,
ti. Tuihe.
alicit: ali
Nlarcc
ludembe⸗
ors nohni-
Phici fui.
5 Petpend
ſbi
Tiligun
nessre⸗

ls geinn
fini.

IN GERM. FATIS CAbP. III. 8r

ſibi deuinxit. quas epiſtolas non tam elegan-
tia ſormonis Latini, quam Pontißieum Roma-
norum inſebtatione inſignes appellat. Enim-
uero tam inculta atque aſ Pera in iis conſcri-
bendis vſus eſt præſtantiſſimus vir dictione,
vt Italorum magis ac barbarorum, quam La-
tinorum vocabulorum indicem, quo iſta ex-
plicentur, ſubiiciendum iis putauerit Schar-
dius: qui tamen locupletior multo dari faci-
le potuiſſet. Vt breue aliquod Cancellarii
noſtri elocutionis habeas ſpecimen, lector,
epiſtolam XIII lib. W apponam: idque eo
magis, quod de grammatica docenda agit:
illum ſcilicet, qui in Terra Laboris ius dice-
bat, a tradendis Grammaticæ artis rudimen-
tis quemquam prohibere vetat. Ipſa Epi-
ſtola hæc eſt: Etſi ad perfeltionem ſtudii ge-
neralis, quod nuper in ciuitate Neapoli proui-
dimurs reformandum, particularia ſtudia vbi-
que per regnum mandauerimus interdici, no-
Eræ tamen intentionis non fuit, ſic loca quæ-
libet depauperare doctoribus, vt artis Gram-
maticxæ rudimenta nouiciis velut lalbtantis ve-
ſtris vbera famelicis infantibus præcidan-
ture ſed ad illos tantum extendi volumus ve-
ſræ ſerenitatis editktum, qui auditoribus ſuis
ruditate depoſita, in facultatibus aliis inge-
nia potiora petentibus, cibos iam posſint ſei-
entiæ ſolidos miniſtrare. Propter quod ſi-
F delitati

82 DE LINGVAE LATINAE

delitati tuz præcipiendo mandamus, quatenut
magiſtris quibuslibet, qui per terras iurisdir-
ctionis tuz püeros in artis grammaticæ primi-
tiis edocent, nullam occaſione pradilla mole-
ſtiam inferas ſod particularia eorum ſindia
regere, ſine impedimento quolibet pPatiaris.
Hactenus ipſa Petri de Vineis Epiſtola: cu-
jus verborum ſtructura licet parum ornata
ſit: incomptior tamen in aliis eiusdem ſæcu-
li monimentis offenditur. Nam ſi Petrus de
Vineis inter ætatis ſuæ cruditos doctrina, in-
genio, ac eloquentia merito ſuo præſtantifli-
mus habitus eſt: quam doctos, quam elo-
quentes illos, quæſo, faciamus ſcriptores,
quos is non mediocri poſt ſe reliquit inter-
uallo? Gregorii certe IX Pontiſßicis Epiſtola
ad eumdem Fridericum Imperatorem tum,
quum eius etiamnum amicus eſſet, ſcripta, ſi
non incultior, æque tamen, ac Petri de Vineis
Epiſtolæ, ſalebroſa mihi videtur: cuius hoc
eſt initium (p): Gregorius epiſiopus ſeruus
ſeruorum Dei, chariſtmo in Chriſto ſilio noſtro
Friderico, Romano Imperatori, & Siciliæ regi,
ſemper Auguſto: ſalutem & Apoſtolicam be-
necittionem. Ad oſtendendum viam ligni vi-
tæ errantibus, in inuio mundi huius, poſuit te
Dominus quaſi Cherubim, & verſatilem gla-
dium.
(p) Petri de Vineis Ppiſtolis vna cum Depoſitionis Fri-
Aeoerici Formula prœmiſſa eſt a Schardio, p. 77.

IS

Sen.
ſuuu 4
aturali
pua fau
Con
Cheiktan
tamenu
Iolole

J hſyo, 7
Ol MA T,
PRRA
Nomatu
lanans
(ennaue
1
Hyolsne
Aelito ..
0 loll Nu
len necel
tian

.

) Vl Geben
6 . NNNC

Uun
En ge

gkeriex 4

INAN

mnin un

lera, mi

4 C

Ppiloh: a.

atlnen ON

Icemn ecl.

Illetngc

022* .
Ockting,i.

Nlllintil.
gumn eh

Ciſtots

ntinte⸗
Oremn tun,
leine
cins hoe
ſrlu
Nonn

lis th

lunkr.
11e
M
ngl.
orilli.

3

IN GERM. FAIIS CAbP. III. 83

dium. Cum enim diligenti meditatione ben-
ſatur ratio in te illunzinata dono intelligentiæ
naturalis, & imaginatio diſoereta in rei com-
brehenſfione ſenſibilise quæ quaſi verſatilis,
vna facie reſpicit rationem, alia naturam
ſenſibilium intuetur. & quæ ſequuntur.
Quod ſi vero monachorum & vniuerſæ
Chriſtianæ eccleſiæ caput Pontifex maximo
tam exiguum liberalium artium præ ſe tulit
ſtudium, fauoremue: & ſi is gregis Seruato-
ri noſtro Ieſu Chriſto in hiſce terris colligen-
di lupus rapax, Aoli Parens, ſanguinum vir,
chismatum amator, lapis offenſionum, ipſe
denique Antichriſtus aperte in Petri de Vineis
Epiſtolis nominatur (q): qualem quæſo mo-
nachorum tum gregem fuiſſe, putas? ſæculo
deditos ac ebriatos, delitiis Deum poſtvoſuiſſe
gos, ipſi, qui a Pontificiorum partibus ſtetere,
fateri neceſſe habuerunt: ex quorum diui-
tiarum affluentia religio ſit ſuffocata (r) nec
F 2 minus
(9) vid. Schardii epiſtolam, qua easdem Epiſtolas
Wolfg. Hallero dedicauit.
(1) P. Collenutius in vita Friderici II. pag. 59. Huc
Pertinent lectiſſima Dau. Chytræi verba ex Oratio-
ne ſæpius a me allegata, quam in Scholæ Prouincia-
lium Ducatus Stiriæ introducstione habuit, B. 5, b.
Quum opes &llegiorum & veter um D. Benediäcti,
monaſteriorum poſterioribus ſæculis ſtudiorum
cauſſa potisfemum ex Regum ac Principum donatio-
nibus audZe, in immentum creuißſent: accidit, guod
Bernardus inguit: Religio peperit diuitias & fitia

4

84 DkE LINGVAE LAITIN AE

minus omnis ingenuarum artium amor at-
que ſtudium.

Vt demum crasſiſſimas, quibus in Germa-
nia noſtra omnis humanitas circumfuſa la-

tuit, tenebras elucter, Muſisque inimiciſſimo

ſæculo relicto, ad lætiora paullatim tempora

progredi mihi liceat: paueis, at luculentis-
ſimis magni Eraſmi verbis, plurima genera-
tim iterum iterumque, corollarii quaſi loco,
exponam: quibus prudentiſſimus vir tem-
poris, cui hactenus immoratus ſum, faciem
præclare expreſſit (8): NWeglectæbonæ litteræ,

faſtidita Græcanici ſermonis peritia, multoque

magis Hebraici, ſoretum eloquentiæ ſtudium,
quin & ipſa Latina lingua ſic conſpurcata eſt
ſubinde noua barbarie, pt iam nihil minus
eſſet, quam Latina, nec Hiſtoriæ nec Geogra-
phiæ nec antiquitatis vlla cura.
Prius vero quam ad tempora, quibus bo-
nis litteris clarior ſenſim exoriri cœpit lux,
Pergam: non ab re futurum arbitror, ſi bre-
ui commemorauero, hoc ipſum XIII ſæcu-
lum eſſe, quo Germaniam ſuum ſermonem La-
tinis litteris depingere didiciſſe, Auentinus
adfir-

deuorauit matrem. Naæm canonici & monachi opu-
lenti, regiæ dominationi, Iuxui & otio dediti, ſtudia
doctrinarum & alios labores eccleſiæ neceſſarios
prorſus abiecerunt.
( in præfat. in Hieronymum: ap. Conring. Anti-
quit. Acad. ſuppl. 43, p. 338.

4dürmman
ime, 8
charact el
mocatus
145 t Al

lu gali 1
11 ehvol len
iugrechat
Coroucren
Noninkeliet
Wrs ekg
Pruunt
tenporbu
Codſcul
TWularispr⸗
Uinpun ſ
Ans korun.

Ced Cen

1. edie n
l eat N

INN

ib rren

lütim kennn .

1t lucllente
tima Fene
i Oaliloeo

Ms Fir ten.
un, facien

ne tere
nulugte
ne ugiumn
ponetzi,
nibil ninu

Nel Gugft

gubn⸗ ho⸗
tapilun
onlbre⸗
-
onen la-
mentims

6

netl/ iriu

IN GERM. FATIIS CAP. III. 8 5

adfirmauit (ſ). Nam quum is horridus ma-

xime, & ad animi ſenſa litteris, ſiue certis

characteribus, exprimenda parum accom-
modatus eſſe videretur; omnes ſaltem litte-
ras tabulasque publicas Romana, ſiue ſemi-
Latina potius, vti nuncupari eam a quibus-

dam ſupra vidimus, lingua ad illa vsque tem-

pora ſcriptas eſſe, plurimi demonſtra-

runt (A). Nam tametſi Otfridus & com-

plures alii, poſtquam Carolum M. opus, quod
ad expoliendam Germanorum linguam hu-
iusque characteres pertinebat, non confeciſſe
cognouerant, eiusdem denuo rei periculum
non infeliciter fecerunt, laudatiflimi Impera-
toris veſtigia ſecuti (t): opus tamen perfici
prius non potuiſſe videtur, quam Friderici II
temporibus. Quum enim clerus, qui eo,
quod ſolus Latini ſermonis gnarus, publicis
tabulariis præerat, occaſionem diteſcendi, &
ptincipum ſecreta cognoſcendi facultatem
dimittere nollet; is, ne Latinum idoma in
aulis horum aboleretur, Germanicæ linguæ
F 3 litte-
(ſ) qua ratione Auentini verba intelligi debere ego
exiſtimem, initio capitis in notis declaraui.
(Sſ) vid. Conring. de Origine Iuris Cerm. cap 27, pag.
161, edit. 1665. conf. Lehmann. Chron. Spir. lib. II,
C. 45, p. m. 169.
(6) vid Beſſelii notas ad Eginharti cap. 29 verba: In-
choauit & grammaticam patrii ſermonis, cui
Schminckii animaduerſiones adde.

86 DE LING VAE LATIN AE

litteris exprimendæ diſſicultatem, eiusque
horrorem alendo obſtitiſſe adhuc iudicatur.
Quod in cauſſa etiam fortaſſe fuit, cur profa-
nis hominibus, ſiue laicis, omnis aditus ad
linguarum artiumque ſcientiam ab eodem
clero ſit præcluſus; vt videlicet monachi, re-
liquis, vel nobiliſſimis hominibus, inde de-
trulis, i ipſi ſoli in aulis principum cancellari-
isque quaſi dominarentur, & præmia atque
honores eruditionis nomine reportarent.
Inde eueniſſie concludunt eruditi, vt Latini
ermonis vſus in conficiendis publicis legum
tabulis, in publicis priuatisque rationibus, in
omnibus monimentis, ita obtinuerit, vt prin-
cipes hac lingua fœdera ſancirent, vt ſacerdo-
tes religiones interpretarentur ea, vt iudices
teſtamenta, contractus, cauſſas forenſes ea-
dem explicarent (tt). Equidem Friderici H
aulhicits, primam Germanico ſormone confe-
tam conſtitutionem publicatam eſſe, plerique
cum Conringio exiſtimant (u): quam eo-
dem XIII ſæculo plures deinceps ſubſecutæ
ſunt. Immo Rde ppe: I Auftriacas ſtatu-
it, vt poſthac ob inſeitiam nobilitatiz, Princi-
Pum & Pontificum e&chcta, priuilegia in Tento-

vum lingua ederentur, quæ hactenus Romano

ſermo-

(tt) vid. Hachenberg. Germ. Med. diſſert. VII, p. 246.
& ill. Lynckeri diſſert. de Idiomat. Imperial. p. 9.

(u) Conring. de Otig. Iur. Germ. cap. 27.

ſetnone
Etutio
minus)
ubulr
clero
jdioma
tnerit il

Ne
ſeculi M
ite
Aeleſci

Famn matl

ſen ll. 8

DeWdun
ler, ae

Nltens

Prenr⸗

PCKkuI. l.

DI h
cuyin

UAIIN

Uetiitan N.
onlnis Utut
Nimn an
Utnoni-
inbug inet
Pun aanctlni
Cpremitant
ſe keportarent
citi rthatin
blcskoun
Uttonbbugin
mibtrn⸗
nltlretto⸗
ent inctcs
bſorenſs er⸗
nMdmilI
mnt fe
bheiine
. Glaſn eo⸗
ſibleant
iunr ſit⸗
tin 1 iu⸗
n/ Iur.
uRomno
ſamo-
N

4

IN GERM. FATIIS. CAF. III. 87

ſermone data erant (): quam quidem con-
ſtitutionem non prohibuiſſe nouimus, quo
minus plurimæ Romana lingua conſcriptæ
tabulæ poſtmodum ſint publicatæ, ita, vt,
clero perpetuo repugnante, Germanicum
idioma ante ſæculum XV præualere non po-
tuerit (X) .

Neque ab inſtituto alienum porro cenſeo,
pauega quoque de monachorum per ſuperiora
ſæcula ſoribendi ratione ſubiicere: etſi per ſe
coniitere quilibet poterit, non multum curæ
ad recte ſcribendum allatum ab iis eſſe, quum
grammaticæ artis rudes pene fuerint atque

cignari. Qui quum ex librorum deſcriptio-

ne victum ſibi quærerent, nec intelligerent
ſæpe, quæ ſcribebant, verborum monſtra,
vel litteris, vel ſyllabis, vel vocibus traiectis
perturbatisque, non potuerunt non ab jis
procudi: quæ criticos probe deinceps verſa-
PF 4. runt

(v) Auentinus Annal. Boior. lib. VII, p. m. 567. ſeq.
& Conring. c. I. conf. Mart. Cruſii Annal. Sueu.
P. II, lib. I, c. 8, p. 13 & P. III, lib. III, c. I., Pag. 13¼.
Rudolphum I Latinæ linguz ignarum fuiſſe, &
quum Legatum Bohemicum, Latine ipfum allo-
quentem, non intellexiſſet, voluiſſe, ne quis legatus
aliter deinceps, ac Germanice peroraret,ill. Lyncke-
rus ex Huld. Mutio & Gerh. de Rhoo oſtendit, in
diſſert. de Idiomat. Imperial. p. 10.

(Xx) Lyncker. diſſert. mode cit. p. II.

88 DE LIN GVAE LATIN AE

runt (y). quod quum ita ſit, rectiſſime iudi-
cauerunt nonnulli, in orthographiam peccata
barbariem in Latinam linguam inuexiſſe (2).
Fuerunt adeo inter exteros, qui, quod ſcri-
ptores non modo truncos ac laceros, verum
etiam ita deprauatos habeamus, ut, ſi reuiui-
ſcerent, ipſi nec agnoſcerent ſua ſeripta, nec
reſtituere poſſent, Teutonibur potiſſimum
imputarunt; librariorum ac ſemidoctorum
inter hos audacia, incuria, atque inſcitia ve-
terum ſcripta corrupta adfirmantes (a).
mamuis autem ab audacibus nonnu lis, ac
ſciolis Italis non minus mendorum inuectum
eſſe putauerunt quidam: inficiandum tamen
non eſt, ineptos plerumque in German'æ
monaſteriis ad ſcribendum adhibitos efſle
homines: id quod Ekkehartus Iunior cum
multis aliis edocerè nos poteſt, quando de
Monaſterii S. Galli Decano Etkeharto minore
adfirmat (b): Doctor proſper fuit & aſper,
nam quum apud ſuum Gallum ambas ſcholas
Iuar teneret, nemo præter exiler puſiones
quicquam alteri, niſi Latine, auſus eſt prolo-
qui.
(y) vid. Conr. Rittershuſium de causſis variantium in
auctorib. lection. in Caſp. Scioppii de Arte Critica
Commentar. p. 87.
(2) du Freſne Præfat. Gloſſar. præm. &7, init.
(a) vid. D. Eraſmus in Ciceroniano p. m. 259.
(b) de Caſibus Monaſterii S. Galli cap. Io. inter Gol-
daſti ſcriptores Rer. Alamannicar. p. 42, T. I.

M.,

100. 0
Pebimnusan
& i 6e
tomekara
igiishes
Poting gr
eninm cun
Olenelen

U

“

Gephim l

laſn inn — er

Glli g 4
elerd Nenn
ut eni.
tſu ſeiſtr
r potilimn
ſeniocdkonn
r Nſcita e.
Urmantes ¹)
Monnulis a
uminuectum
in Gommnt
hibitos d
Iomior aun
anch de
Mur fünlt
64n
nlu ſehllu
ler lſunn .
e r.
.
varintiun in
e ArteCl

t
4.
intet Col

4

IN GERM. FATIS CAP. III. 89

qui. Et quos ad litterarum ſtudia tardiores

vidiſſet, ad ſeribendum occupauerat & linean-
dum: quorum amborum ipſe erat potentisſi-

mus, maxime in capitularibus litteris & auro,

vt apparet in verſibus fornicis Galli, quos fe-
cit:
Templum quod Gallo Gotzbertus rere-
rat almo,
Hoc Abbas Immo pitturis compfit & auro.

has ille litteras cultello conciſas illic liniue-
rat (c). Quibus cognitis, facilius fidem ha-
bebimus adſeuerantibus, & in ipſo iſtos. Galli
& aliis Germaniæ monaſteriis adeo vitioſe
tum exaratos hodieque cuſtodiri codices, vt,
ſi quis hos in lucem eſſet editurus, temeritatis
potius, quam diligentiæ id foret (d). Vnum
enim dumtaxat dintrammunm barbara ſæcula
oſtentaſſe videntur; de quo, ceu artificioſiſſi-
mo homine, Ekkehartus iſte ſequentia me-
F ſ moriæ
(e) de Salomone, Conſtantienſi Epiſcopo, idem Ek-
kehartus I. c. cap. I pag. 2i ſequentia refert: Erat
ſeribendi lingua manugue ar rife e; lineandi & capi-
tulares literas rite creanai præ omnibus gnarus,
vt in apicibus L & C longi euangelii primis videre
eſt: quas Epi copus, vt aiunt, probans, guid in ta-
libus aabuc poſſet, lineans aus ificavat. Cuiusmo-
di ſcribendi & pingendi litteras ſtudium £αειαν
ſæculi ſapuiſſe, ad grauiora parum adſpirantis, Bœ-
clerus iudicat, de Reb. ſæc IX & X Comment, p. 241.
(d) Voſſius de Hiſtor. Lat. lib. II, p. m. 303.

90 DE LINGVAE LATINAE

moriæ pfodidit (e): Ommis orbis Ciſalpinos
Sintrammi digitot miratur, in hoc vno, vt ce-
lebre eſt, triumphat. Mirari autem eſt, ho-
minen, vnum tanta Ter. pſiſſe, quia in nomina-
iſſimis locis plerisque harum regni partiuim-
Sintrammi &'aracterum liri S Gall ob'ſiaes
habentur. Sed & hoc inhomine mirabile erat,
& ſingulare, quia quum dAelicata eius ſoriptura
iucunae ſit direlta, raro in pagina vel vnius
verbi mendacium inuenias raſum. Quum
vero magna plerumque monachorum in ſa-
cris libris deſcribendis deprehenderetur ne-
gligentia, non defuerunt, qui ſerio eos ad-
hortarentur, vt perfectæ ætatis homines cum
diligentia libros eiusmodi ſcriberent (f).
quid, quod ſeueris quaſi imprecationibus
deſcribentium incuriæ obuiam ire nonnulli
decreuerunt. qualem in Chronici Euſebiani
codice membranaceo, quem bibliotheca Au-
guſta Wolfenbuttelenſis adſeruat, legere me
memini, quæ ita ſeſe habet: diuro te, qui-
cunque hos deſeripferis libros, per Dominum,
noſtrum Ieſum Chriſtunz & glorioſum eius ad-
dentum, in quo veniet iudicare viuos & mor-
tuos,
(e) l. c. pag. I9. T.. I. Scriptor. Rer. Alemann. a Golda-
ſto edit.
(f) C. du Freſne præfat. Gloſſar. Lat. præmiI. 66. vbi
plurimis exempli s atque teſtimoniis commonſtrat,
quid mali ex ſcriptorum ſeu antiquariorum incuria
atque imperitia ſit enatum.

----

N

odr
AA erenl
vr. El
ſrud
tim c
fetuntii
tyogen
mitl
lar telitn
urderts
rpurie ja
llter egyl
4 exMNο6

jmnu .

lacere te
ktiam /α

Cntentione
ninmne el
inoults Wrn

orhi⸗

Ibee n.
Me te

n alſen

6

uit in n.

Nen e.
d Gl, Gſe

ur lit,

1li Gyymn

a el nH

Cuun

horum inſe⸗

Nletetut e.

ſi eos .
hoclines cum
tberent (1)
recationibn
ire nonnul
theciu⸗
lgere n
n te
Dominunm
AAl-
lorM-
Mh
1n Colde⸗

l ſn
minen

IN GERM. FATIS CAP. III. 91

tuos, vt conferas, quod ſeripſeris & emendes
ad exemplaria ea, de quibus ſeripſeris diligen-
ter. Et hoc adiurationis genus ſimiliter trans-
Eribas & transferas in eum codicem, quem
deſeripſeris. Quæ quidem verba primo ſta-
tim adſpectu cultioris paullo ſæculi præ ſe
ferunt indicia: quippe quæ paullo ante artis
typographicæ inuentionem, ſiue non ita
multo poſt Fr. Petrarchæ ætatem, ſcripta eſſe,
hæc teſtatur clauſula: Hos de temporibus li-
bror ab exemplari ſeripto per manum celebris
memoriæ Franciſei Petrarchæ tranſeripſe fi-
deliter ego Iob Mediolani Non. Quintilibns A.
ab exordio eius, qui circa principium operis
Pprimus in Hebræorum oraine numeratur I430.

Facere denique non poſſum, quin Poeticæ
etiam artis ſpecimina quædam proferam:
quam maiores noſtri tanto amplexi ſunt ſtu-
dio, vt vix alia diſciplina maiore animorum
contentione ab iis tractata, aut in potiore
habita apud eos ſit honore (ff): & quæ ipſis
incultis maxime ſæculis mirifice arriſiſſe vi-
detur. Enimuero Caroli M. iam ætate in
Germania noſtra certatim ſtudiis his operati
ſunt (: quæ ipſe etiam Imperator attigerat,
Vt
(ff) P. Hachenberg. Germ. Med. diſſert. VI p. 23.
(g) de Poeſi Latina mihi ſermonem eſle, per ſe quili-
bet intelliget, ſpero: quum neminem fugiat, ve-
teres Germanos fortiſſimorüm ſuorum heroum lau-

92 DE LINGVAE LATIIN AE

vt ne vel huius ſuauitatis expers eſſet. quod
quum multi non ignorarent, carmina non-
nulla, quæ etiamnum ſuperſunt, ei tribue-
runt, tamquam auctori; licet, vtrum talis ſit,
magnopere dubitent eruditi (h). Cuius filius
Ludouicus Pius poetica carmina gentilia, quæ
in iuuentute didicerat, ita deinceps reſpuit,
vt nec legere, nec audire, nec docere ea vo-
luerit: vtpote qui ſacris litteris, earumque
myſtico inprimis ſenſui vnice intentum ſe
videri cupiebat (i). Quemadmodum vero
multis ingenium tum haud defuiſſe, negari
non poteſt: ita genio ſæculi in minora fere
elapſos eſſe, iudicant (K) eruditi. Id quod
W. alafridus Strabo, variorum carminum au-
ctor, & Augiæ ſæculo IX abbas, quem docti,
ſapientis, & litterarum ſcientia ante alios il-
luſtris viri præconio condecorauit Sangallen-
ſis monachus (1), ingenue profeſſus eſt,
quando, ſi in pedum menſura fefellerit, con-
tra nullum luctamen initurum ſe, ſcripfit,
quippe cui nec zætas ad taliaæ competierit, nec
ſoien-
des carminibus ſua lingua conceptis multo ante ce-
lebraſſe. vid. præ reliquis omnibus Morhof. de lin-

gua & Poeſi Cermanor.
(h) Bœcler Commentar. de Reb. Sæc. IX & X p. 47.

(i) Theganus ap. Bœclerum in Comment. de Reb.
Sæc. IX & X, p. 91
(K) vid Bœclerum c. I. p. 47.
(1) Vosſius de Hiſtoricis Lat. lib. II, c. 33, p. 303.

P

ſientil
en Cl
antes
Menj

mugni
porech.
tummn M
ne
elo
ler nan
elgerent

oree ſrer
Latinz eit
ſollectr i

Aemls
14
Ilud deen
Monaler
Ualteti

unnet

NS
Rahen
,.

dedelet
Crmin D
lunt e thr.
PInuntitt
nlic
nayr
Cocete el ſ
5 ennungte
Untentum ſ
nocum yero
leneon
nnora tere
1 IIq
minum an.
gen Coct,
nte lsil
Kenonler⸗
blelus eh
s, an-
tunt, tel
ſier
Ultoentece⸗

A.
e⸗ Reb.

IN GERM. FATIS CAbP. III. 93

ſeientia ſuppetierit (II). Adelmi Scoti Car-
men, cuius litteræ verſibus initium & finem
dantes hunc primum eius effecerunt verſum:
Metrica tirones nung promant carmina
caſtos—
magni operis rem exiſtimatum eſſe eo tem-
pore cl. Boœclerus oſtendit (m): quod inuen-
tum Rabano Mauro, cuius fupra mentio a
me facta eſt, a nonnullis poſtea attributum
eſſe, addit. Quum enim veræ Poeſeos, vti
omnis elegantioris litteraturæ, ſatietas ce-
piſſet ignauos monachos, eamque haud in-
telligerent, ridiculis & ineptis maxime
rhythmis mirum in modum delectati ſunt:
donec ſæculo XIV adeo miſcerabilis Poeſeos
Latinæ exſtiterit facies, vt de exſequiis eius
ſollicitæ iam eſſent Muſæ: ſiquidem dudum
ab antiqua ſua maieſtate deſciuerat, adeo, vt
hic fœdis barbariſmis ſqualida, illic leonino-
rum verſuum crepitaculis horrida, iſtic di-
menſionum vocum colorisque poetici im-
memor eſſet (n). Id quod quam plurimis
cxemplis planum facere poſſem. inter quæ
illud de Ottone II Imperatore in Sangallenſi
monaſterio confeétum carmen: cuius ini-
tium eſt.
Otts
(11) C. du Freſne præf. Gloſſar. & VIII.
(m) Comment. de Reb. Sæc. IX & X. p. 47.
(n) Ol. Borrich. DiſſertæIl de Poetis §. 82. & III, H 83.

94 DE LINGVAE LATINAE

Otto Rex, tua lex, quia ſomper venditur
auro,
hic gentes fruſtra quarunt iudicia iuſta (O).
De eiusdem Sangallenſis, & complurium a-
liorum, Conſtantienſis denique cœnobii
Præſule Salomone Ekkehartus hæc etiam inter
alia in laudem eius profert (p): Erat metro
Primus, & coram regibus plerumque pro ludi-
cro cum aliis cr-ator. Dicendi, præter quod
naturalis ei commoditas inerat, artiſer erat.
Quem ſtudiis ſuis multa in honorem S. Ma-
riæ, ne non Galli ſui patrauniſſe dicit Ekke-
hartus (q); id eſt libros, vaſa, voſtes varias,
in aliquibus ſcribere iubentem:
Tertius hæc hagiæ Salomon dat dona Mariæ
Tertius hac almosalomon dat munenGallo.
quem aliquando ſcholam intrantem, & per
iocum pœnam minitantem paruulos pro
noſſe, medior rythmice, ceteros vero metrice,
quaſe pro roſtris rhetorice etiam affatos eſſes,
idem Ekkehartus commemorat (r): vnum
erorantium dixiſſe:
Quid tibi fecimus tale, ve nobis facias
mals,
Appellamur regem, quia noſtram fecivwus
legemr.
verſi-
(o) vid. Io. Lomeir. de Bibliothecis lib. c. VIII: vbi
plurima eiusmodi reperies ſpecimina.
(P) de Caſibus Monaſterii S. Galli in Rer. Alamannic.
Script. I. I, P. 27. (q) P. 20. (r) P. 21.

18

Non

tyet
Quibos
tur, o
marmon
ſstem
M

α0.
M/

. ,

„ ℳ
Rul

Mnune
liim⸗’

. ſ 4

M

Clitim gen

l. „
eſonn

„.

IINN

Mey horn

,.
lligti
A
(onnplurinn-
nian
WS

CCno

Mecetianine
lEyure

e ll.
antr ull
tſſer orcr

1 Me-

Cicit Ele.

Plerdarisg

nt Mi
unenball
tem & Ner
ulur
y Mutmu,
mureſe,
1. Vhum

bir uid

Verſ⸗

: i

Mummni.

IN GERM. FATIIS CAP. III. 95

vVerſificatorem ſic locutum, ait,

Non nobis pia ſper fuerat, cum ſis nouus
hoſpes,
Vr vetus in peius trantuertere tute velis ius.
Quibus verſibus ineptiores mihi illi viden-
tur, quos Italia circa tempora iſta protulit,
marmori cuidam in honoratiore Lateranen-
ſis templi loco inſculptos (s):
Ila ſtupenda dier mortis, que perdere talem
Auſa fuit, natura ſeiuit perficere qualem.
Sedis Apoſtolice fuit iſte notarius horis
Omnibus, intus habens ſpeculum celeſtis a-

moris.
Nomine Riccardus, ſapiens, diſeretus, ha-
bundans
Dotibus immenſis, fuit area meſſe redun-
dant.

Lictera cui queuis ſimul vtraque nota
Iura fuere ſibi, probitas vbi nunc- ſua tota.
Hunc- Anibal genuit magnus prolem quo-
que totam
Roma tenet mundo famoſo nomine notam.
obiit ſub Papa Nicolao IV. Anno 1289.

& illi, quos eiusdem Italiæ monachi antiquæ
cuidam Seruatoris noſtri ſtatuæ, cui nouum
Mariæ ſimulacrum e regione erat, inſcripſe-
runt ():
0 leſu
(S) Ol. Borrichius de Variis linguæ Lat. Aetatib.p m23.
(ſ) Io. Lomeier de Bibliothecis c. VIII.

96 DE LINGVAE LATINAE.

O Teſu vete, doleo nunc plurima de te,
Iam Maria noua tollit tibi flaxis & oua.
Is etiam circa ſæculum XIV mos inualuit in-
ter Germanos, vt non modo ſingula patrii
ſermonis vocabula in Latinam terminatio-
nem detorta immiſcerent verſibus ſuis, vt in
poſtremo iſto factum cognoſcimus, ſed vt
Germanicos quoque & Latinos rhythmos
alternarent: quemadmodum in hoc epita-
phio cernimus
Hier Peter h ieſe tumba equieſcit in iſta.
God geef en Spiſe cæleſtem, quique legis
Ra &c.
& in illo, quod Landgrauio Thuringiæ, Fri-
derico ſtrenuo confecerunt, cuius initium
eſt:
Hye lyt ein Fürſte löbelich
Quem vulgus ſiebile plangit
Von Miſue Margrau Friderich
Cuius inſegnia pangit
Clerus, clauſtralit, laicus &. (t).
Paulus Hachenbergius itaque veriſſime ſcri-
pſit (u): Poſt Carolum M. quum Romanas
Muſas infeliciter primum tentarent Germani,
quod linguæ ignorantiæ, & ſeculorum barba-
rie impedirentur: multi patriæ linguæ vocibus
verſus
() vid. Morhof. de Germanor. lingua & Poeſi P. II.
C. VII, p. 327.
(u) Germ. Med. diſſ. VII, p. 204, ſeq.

lomornti
eiinitetur
gels ſeen

e ettem⸗
ilie enmnen

Wenil

Uln e⸗

dg glien
Undiabant,

4
TINA
imht,

tolgll
lun tenninte
elbe ſbuſittn
Alinns, ſe
nos hjthm

in hoe ehi

iir ij ta.
igſe lyn

uinge, E-
Cins intlum

.

0
lineſcr⸗
i Nonn
rernan
nr kuli-
eMM u
erſu
heel P.ll.

IN GERM. FATIS CAbP. III. 97

verſus includere cœperunt, rbythmorum anxia
cura illevidos, & rudi dictione inficetos; dens
quibus illud dicendun eſt, quod de saliaribus
Romanorum hymnis ferebatur, ceterisqut
vorſibus
qualis olim Vates Faunique canebant.
Vt vero inter proſæ orationis ſcriptores v-
num & alterum in Germania barbaris iſtis
ſæculis offendimus, quem puræ nec inele-
gantis dictionis laude dignum diiudicaue-
runt eruditi: ita inter illos non minus, qui
ligata oratione iisdem temporibus ſcripſe-
runt, reperiuntur, quibus non exigua laus de-
beri videtur. quorum numero eſt ſupra lau-
datus Strabo, & Villeramus Abbas Mersbur-
genſis ſæculi XI poeta, qui non pie tantum,
ſed & feliciter ac ſupra ſæculi ſui mores ſcri-
pſiſſe cenſetur (X): nec non Guntherus, Bel-
ga natione: quem poemate, quod Ligurinus
ab ipſo inſcriptum eſt, Friderici I Barbarosſaæ,
etiamnum ſuperſtitis tum, res geſtas ita cele-
braſſe nouimus, vt magni ingenii & ſpiritus
atque etiam egantis pro ſaæaculo illo poetæ no-
men ſimul meruerit (y). Germaniæ mona-
chis, qui eruditionis gloriam ſolis ſibi tum
vindicabant in patria ſua, ruborem elicere
G potuit
(xX) Ol. Borrich. de Poetis diſſert. II, §76.

() Vosſius de Hiſtoricis Latinis lib. II, Cc. 53, p. 4 43³¹ S&
Olaus Borrich. de Poetis Diſſert. II,. § 76.

98 DE LINGVAE LATIN A

potuit Roſuita ſiue Hroſwitha, & genere, &
pietate inſignis ſæculi X Monialis: quando
induſtria, quam in excolendis melioribus lit-
teris collocauit, non Latino modo carmine
pollentis, ſed etiam Græce doctæ virginis g glo-
riam conſecuta eſt (z): qua pauci oppido
ætatis eius monachi merito ſuo ornari Po-⸗

tuerunt.
Equi-
(2) Vosſius c. l, c. 51. p. 351. Roſuitam Præter alia ſcri-
pta, quæ cel. H. L. Schurzfteiſch non ita pridem de-
nuo edidit, Hiſteriam five Panegyricum de rebus
geéſtis Otton's I heroico carmine confeciſſe, noui-
mus. Ipfe hic Otto non modo rebus geſtis, ſed e-
ruditione etiam Magnus ab hiſtoricis prædicatur,
qui tanta vi ingenii, ac contentione in diſcendis
Uitteris elaborarit, vt, numquam ante cognitis ele-
mentorum figuris, cum priorem amiſiſſet vxorem
ſuam Edittam, paucis menſibus bonam Latinæ lin-
guæ artiumque liberalium & ſacrarum litterarum
adſecutus ſit cognitionem, & hac omnes ætactis ſuæ
Principes atque Epiſcoporum vulgus non ſolum e-
quarit, ſed facile etiam ſuperarit. Quod ſi fuerit,
Imperatorem ſingulari priuigni ſui Eyneſti erudi-
tione, de qua ſupra mentio facta eſt, ad amandas lit-
teras permotus videri forſitan poſſet. At Otto-
nem in collegio Hilaeſtenſ: educatum ac eruditum
iam eſſe, alibi legere me memini. Mos enim Prin-
cipum filios in Germaniæ Calliæque Belgicæ colle-
giis erudiendi nondum Penitus tum erat ſublatus,
qui Caroli Magni tempore ita pasſim viguerat, vt
huius ipſius ætate in Leodienſi collegio viginti qua-
tuor Principum ac Regum liberi in ſtudin pietatis &
Iterarum vixiſſe dicantur.

7

naniapel
Mentumm!
J.

Ullle1
meann in

6 men

ruum ll,

,
Ntter A. n

1 Uri idemd

n , u

leelle, noli.

miels e .
llls the.

Ile

n rteraun
eeticiſi?
nlme-
0 ſfue ent
i erudi⸗
mancsli⸗
At Otto⸗
eruditun
enim Pir⸗
cx le.
Kbltu,
leret, Vt
N
gmni u⸗
hient

IN GERM. FATIS CAbP. III. 99

Equidem plura de linguæ Latinæ in Ger-
mania Heri inculta maxime ſæcula fatis dicen-
da ſ ſupereſſe, vltro fateor. qurmn vero argu-
mentum ſummatim exponendum me Qccte-
uiſſe meminerxis „ Lector, te conciſam hanc
meam breuitatem in bonam partem acceptu-
rum eſle, confido (?*). Erat etiam, quod
2 vere-
(*“) Quod ſi infelicium iſtorum temporum barbaricm
accutatius inſpicere volueris, oinas velim Io.
Zwingeri de Barbarie ſuperiorum aliguot ſæculorum
orta ex ſupina Linguæ Grææ ignoratione! engam
eamque egregiam eraitionem, quam an. 1661 Baſil æ
habuit. quæ quum in plurimorum ſit manibus,
Poſtquam cl. Georg. Henr. Cœtzius eam denuo an.
1704 emiſit, Principi Graæce dotcto ſubiectam; multa
tranſcribere nolui, dil igentisſime potius elegantio-
ris litteraturæ ſtudioſis eam commendaturus. Per-
quam lepidas cognoſcenti inde narrationes, quibus
barbarorum hominum indoles, & Germanorum &
exterorum pPlanius eſt expreſta. quo hiſtoria perti-
net, quam de Theodorico, Abbate Häülaesbemienſt
pag. 106 profert, nullarum penitus litterarum, rudi,
inſulſo atque adeo ad docendum alios minime ac-
commodato homine. qui quum Concilio an. 141
Baſileæ celebrato cum Capellano ſuo interfuiſlet, ab
aliis Prælatis ad Miſſam de Spiritu S. cantandam
electus eſt. quo facto, Eratiofe hominis vox Cardi-
nalem fefellit, vt Doctorem crediderit, inter collo-
quia mutua Latine eum compellans: quando Ab-
bati ne verbum quidem Latinum, multo minus
Græcum, in omnium linguarum ignoratione, ſuc-
cuürrebat. Capellanus, prout ingenioſus nequam
fuiſſe dicitur, reuerendum Patrem ſuum priſcas ali-
guor ſedes circa Hildeshemium-, minime vero

100 DE LINGVAE LATINAE

vererer, ne vberiores de inerti Monachorum
ſegnitia ac impolito dicendi genere ſermones
legendi faſtidium nonnullis mouerent:
quod
ipfum Hildeshemium, quippe quæ vrbs nota eſſet,
e veſtigio recitare iusſit: quod quum feciſſet Theo-
doricus, nonnullos Hildeshemienſis territorii pa-
gos intrepida verborum conceptione enumerans:
Stärvvold, Haſſe, Giſen, Vorſche, Kavenſtede, Du-
ſpeeſtede, Itzein. quas voces quum Cardinalis haud
intelligeret, ex circumſtantibus ſciſcitatus eſt, an
Græcus eſſet homo ² Enimuero bonas litteras ex
Theologorum ſcholis ita exulaſſe, inquit Zwinge-
rus, vt omnes Hebræorum deliciæ ipſis fuerint titiui-
litia, omnes Græcorum guρoοτραςινihαιρ & ingrat
omnes Latinorum gratiæ: id quod plurimis præter-
ea perſpicuis admodum exemplis, grauisſimisque
teſtimoniis declarat; liquide maxime demonſtrans,
linguarum contemptui comitem ſeſe addidiſſe incere-
dibilem omnium rerum inſcitiam, ac plus quam Bœo-
ticam ſtupiditatem, quæ vniuerſam Europam per
aliquot tenuerit ſæcula; falſamque ex vitioſa gram-
matica ortam eſſe theologiam: quod cl. Mareſius
peculiari demonſtrauit diſſertatione: ad quam iux-
ta atque alia monimenta Zvvingerus lectores ſuos
ablegat, ſæculi infelicitatem ac ſtribliginem cogni-
turos: quamlibet ipſe ingentes monſtroſorum vo-
cabulorum terminorumque ex ſpelæis ac barbaris
gurguſtiis emendicatorum, quæ nonniſi duplicato
ſpiritu pronuntiari poſſunt, oratione ſua congesſit
aceruos. multum in primis induſtriæ contulit in
abſurdis & lutulentis prorſus etymologiis, quibus
omnes diſciplinas conſpurcarunt ſcholaſtici, per-
cenſendis: qualibus Iacobi Epilcopi Genuenſis an-
dtorum Hiſtoriam, quam Lombardicam & Legendam

eguun
tol

Aurten
awten
lis enn
ſuhos

neti1
unlkrol⸗
Netren
Pnt;
ſchhie .
leldin

Gtan e

umn utt,

UII
N N GERM. FATIS CAbP. III. 101

tilonnc
i quod meliora, & Muſis amica magis, quæ

Venereſenne
delelenrore —— .
li n inſequuntur, tempora forſitan, ſi non peni-
l lleſak⸗ +R . .
Na tus tollere, leuare ſaltem poſſe, mihi perſua-
ndat 3 3 deo.
lun kele ie auream vocant, refertisſimam eſſe, oſtendit. Non

autem bonas litteras ex Theologorum ſolum ſcho-
one enlhhemn lis exulaſſe, monſtrat Zwingerus, verum Iurecon-
lrrzſeb ſultos etiam, Medicos atque Philoſophos cum ea-
dem barbarie conſflictatos eſſe, perſpicue docet: &
quidem Iurecon ultorum ſtilum ſi conſideraueri-
mus, inepte, vel ſi mitius loqui malis, ſeholaſtice
eos ſeriptitaſſe, deprehenſuros nos, confirmat. quo-

ls temtoni

Cerdinals an
anntns elt ,
CNis iireraz el

Iguit Yinge- . .
3 rum etſi multas, quibus vſi fuerunt, phraſeologias,
kuerlnt iti: . —
“ monſtrofas & vltra modum barbaras voces, ineptis-
11h & Mereté

ſimasque etymologias collegit quam plurimas. in
Meaicam tamen artem horribilius ſæuitum eſſeé,

nipreter

Kuüümke probat; barbarorum ac Græcæ linguæ imperitorum
edemmſnd ſcabie ita eam corrumpente, vt ſqualida maxime
Gitß⸗ reddita ſit atque ſtrigoſa, tot diſtinctionibus, tot ter-
u nunhir minis, tot nominibus, tot verbis, ac participiis ad
bunopun e ſtuporem vsque vitiatis. Summam tandem etiam
hegh. verborum in philo ophia graſſatam eſſé oragitiem,
Melus &' tam barbarorun verborum ſartegenem, declara-
gum u.⸗ tum iuit, vt verboſa non egeat demonſtratione:
ſres lus qualem tamen inſtituit leétu haud iniucundam; di-
rencognn lucide oſtendens, eos, qui piloſophiam profesſi
hnme. ſunt, ne nomen gquidem artis recte ſeribere, multo
1 tuben minus intellige,i e potuiſſe, ſicus nec terminos, vtpote
diplian ex Græca lingua deſumptos. In horum numero
peßll refert Toannem Ianuenſem; ex cuius Catholico,
unli i quod vix dignum iudicat, quod alicui ſemidocto lu-
gubbis dimagiſtro & ſemiruſtico adſcribatur, diuerſa addu-
ci her eit ſummæ ignorantiæ ſpecimina, & Etymologia-
Mn rum monſtra, fœdiora multo iis, quæ ſupra a me

cendn ſunt prolata. Extrema oratione colligit denique

IO2 DE LING VAE LATINAE

deo. Ad quod Germaniæ noſtræ optatiſſi-
mum ac felix ſæculum, his ita præmiſſis,
progredior. .

CAP. IV.

Zwingerus: Melias Juißet, nullie, guam eiusmods
doctortbus vti. docktoribus enim nihil erat in-
doctius, litteratis nihil illiteratius, eruditis nibit
ineruditius, & aà rudi didaſcalo nifi rudior diſcipulus
non poterat exſpectari. & quamquam dolendum
fuerit, tantis ſœcula illa circumfuſa fuiſſe tenebris, vt
inter mille, immo quatuor millia vocabulorum vix
vnum Fuaerit repertutn, ecui non aliguid barbariei cus-
Riterit aamixtum; magis tamen dolendum cenſuit,
tot barbariſmos, tot ſolæciſmos ſuos nactos Juiſſe
patronos, Juos tutores, ſuos defenſores, qui eos pro-
barint ratosque habuerint. Si qui fuerint, quibus
eque copioſa ac elegans Zwingeri oratio ſitim ex-
pleuerit, duas porte conſulant velim orationes,
Theod. Beli⸗ alteram de Palingeneſia litterarum,
induſtria cl. Ge. Nic. Kriegk. an. 1703 Ienæ recu-
ſam: alteram doε Pelingeneſia Studii Philologici a
Chriſt. Henr. Ritmeiero Helmeſtadii habitam an.
1698. quarum vtraque durisſima litteris tempora at-
tinguntur. quæ etiam perſtrinxit Sixtinus Amama
in oratione perquam erudita de Barbazie Franeke-
ræ& habita anno 1626, Helmeſtadii anno 7 iterum
typis exſcripta. Conſulant porro IJac. Tbomaſii dis-
ſertationem de Doctoribus Scbholaſticis Latinis, quæ
prodiit an. 1676, & integra Nouæ librorum rario-
rum Collectionis faſciculo III inſerta eſt pag. 507.
ſeqq.

ücie
At.
ſe⸗
olgi
M.
mm

,

lrlautt
uo,
b
ie b

7.
/

M 1

uuhj .

lie,

lrin

ſemn er
1

nn.

p

ir

IINN IN GERM. FATIS CAbP. IV. 103

Barbaries integro plus ſæculo poſt Germania
kiici cœpit, quam Italia penitus erat eiella?
(N gquare Germanorium nomen huius ciui Io.

Ant. Campano inimicum marime fuit at-
que deteſtabile. Io. Regiomontanus, Ge-
orgii Burbachii diſcipulus ſuo demum Ger-
manos inuitauit exemplo ad Latinæ linguæ
bonarumque litterarum cultum ex Italia
petendum. Petiit hunc inde circa anno
ch Coναισνσ EXXVI Rud. Agricola, pvir de
Iolterig cuntta Germania praclare meriture qua-
Mim cenlib lir laus etiam debetur Rud. Langio, Weſt-
ultet ſuſe , .
phalo, cuius popularer fuerunt Alex. He-

ent e gilus, & Ludou. Dringebergius: quorum
oatoltner ille Germaniam inferiorem; hic ſuperio-
in ontire; rem ad Latinam linguam diligentius addi-
luamm ſeendam perduxit- ex cuius ſobola na

enæ lecll· . „ . . —„
le! cum pluribus Xcellentisſimis homintbus

Bt. Prodiit Io. Reuchlinus cuius incredibilis
ennnr. in litterarum linguarumque Rudiis inter
l Anen barharos etiamnum Germanor ſtabiliendis
Fiehand - & contra Colonienſer ſophiſtas defenden-
i dit ſuſeepta cura atque pericula enarran-
zur; verboſa ſatir de hiaelibus eius in eo-
G r. dem negotio vrgendo ſociis facta mentione-

quorum haud exiguo numero Conr. Peu-
tingerus, Io. Camerarius Dalburgius, Bi-
lib. Pirckheimerus, & complures alii gra-
L G 4 uis-

ig,

B.

I04 DE LINGVAE LATINAE

uiſſimi linguæ Romanæ aſſertores fuerunt. melch
buius vtilisſfimum ſtudium ſubleuatum lerei
commonſtratur ſüummo Germaniæ Princi- beſben
pum, Electorum, atque ipſius auguſtisſimi geint,
Maximiliani I, quo litteratos dignati ſunt, inte
fauore. qui in vniuerſa Europa communis lices
tum & in Muſas ſingularis plane fuiſſe, tum c
oftenditur? ita, vt Germaniæ nobilitas, hIum
Principum exemplo incitata, litteratiſſima tutinin
exſtiterit“ doctrinæ ſtudio propoſfitir, & tttqn
cum bonore artiſimo vinculo coniunkttis locptim
præmiis magnopere adiuko; gratixßima in- nu Auu
ſuper concordia inter litterarum vindices Negttun
conſtituta & tam bene confirmata, vt bona Corins,
ſua inter ſe habuerint communia. Ratio bund mi⸗
denique, quam ſæculum iſtud in Latina lin- trla
gua ſordibus purganda iniit, breuiter de- montri;
claratur. hanc adinuenta a Germanit li- luos fi
bros typis exſcribendi ars tam facilem Aglan
veddidit, vt Romani ſermonis in Germa- huione⸗
nia feliciter aſſerti infantia ac pueritia non emhonn
ita multorum luferorum ſpatio circumſeribi (lat ue

poſſe videatur.

lemboan

l
Ltima Ludouici Bauari Imperatoris æ- kin
tas, ſiue medium XIV ſæculi erat, quo
bumaniora ſtudia, quæ integra nouem er
ſecula, & eo amplius cum ſordibus & ſqualore
ab Alarici tempore eonflictata fuerant, reſpi-
rare

1
N IN GERM. FATIS CAP. IV. 10 5

ien rare cæperunt, & etenebris ſuis iterum emer-

k eres quæ Ol. Borrichii verba (a), tantum
. I abeſt, vt de Germania etiam noſtra intelligi
Lahne queant, vt vix integro plus ſæculo poſt eiici
hnun , inde eœperit barbaries. tam altas ibi egerat ra-
o nnn dices. Monaſteria enim & ſcholæ ieiuna-
Mur iſß rum concertationum, minutarumque ſubti-
oblt litatum pleniſſimis perſonabant adhuc diſpu-
tentilim tationibus, quæ hominibus nihil, niſi dubi-
lnr, 6 tationes mouebant: quum Ariſtotelis phi-
nitmihi loſophiam in theologiam inferrent, & Tho-
ligltair. mæ Aquinatis & Magiſtri Scoti caſtra ſequi
vintier gregatim pergerent monachi: pro quorum
Nunrhe doctrinis, tamquam pro aris ac focis, dimica-
4. Nd bant, mirabilia vocabulorum in theologiam
atimel . & reliquas diſciplinas ſimul producentes
nuter A- monſtra; quibus muniti omnes aduerſarios
mand li ſuos facile profligare poſſe ſibi videbantur,
,fuln Angelicorum & Seraphicorum doctorum titu-
Ge-r lis inſignes; qui tamen ii erant, quorum ope
tia n temporumque infelicitate recta ſtudia pro-
ncbi culcata iacebant, diuina theologia ad inuti-
lem loquacitatem, merasque nugas ac aniles
ineptias relegata (b). quamquam in contro-
ore t. uerſias ſuas boni & veri plerumque inaniſſi-
tt guo G 5 mas,
muen (a) de Variis linguæ Latinæ Aetatib. Cogit. p. m. 23.
ulne (b) Eleutherius Byzenus in Triumphi Reuchlini præ-
, nſi⸗ fat. quam eum ipſo Triumpho reu. Io. Henr. Maius

e Reuchlini vitæ inſeruit p. 479 ſeq.

1Io6 DE LIN G VAE LATIN AE

mas, ac diſtinctiones plane mirificas, anxia
ſedulitate vim & acumen ingenii omnino
maximum neceſſario effudiſſe iudicantur (c).
Accu-
(c) celeb. Perizonius in orat. de Doctrinæ ſtudiis con-
temptis, pag. 13. 14 elogiorum recenſet honores, qui-
bus iſtius temporis theologos ornauerunt. confer
perelegantem Ph. Melanchthonis orationem, quam
1518 de Corrigendis Adoleſcentiæ ſtudiis habuit: qua
litterarum fata capitulatim exponit, præclara multa
proferens, T. I Declam. p. 481: p. 486 ad barbara
maxime ſæcula progreſſus, ita rem explicauit: De-
inde vſu res acta eſt, incideruntque homines gquidam,
Jſeue libidine ingeniorum, ſiue amnore litium ducti in
Ariſtotelemn, eumgque mancum & lacerum, & Latine
Jic redditum, vt etiam Sibyllæ furentis coniecturas
eerâeret: Huc tamen incauti bomines impegerunt.
Senſem neglectæ meliores diſciplinæ, eruditione Græ-
ca excidimus, omnino bro bonis non bona doceri cœ:
pta. Hine prodiere Thomæ, Scoti, Durandi, Se-
raphici, Cherubici, & zeligui, proles numeroſtor
Cadmea ſobole. Accedit inſuper, guod non ſolum
contempti veteres ſtudio nouorums ſed omnino ſi gui
in eam ſupererant ætatem, ceu in Lethen ablegati
perierunt, vt dubites, num alia re argutiarum au-
Cores plus nocuerint, quam quod vecordes tot millia
veterum ſeriptorum ad internecionem vſque abole-
ri pagi ſunt. Talibüs deinde ſemel iuis diuini ac
bumani poteſtas facta eſt, ex horum decretis inuen-
ztus erudiebatun, nonnullis interiectis, addit: Hæc
ratio ſtudiorum annos circiter trecentos in Auglia,
n Galliis, in Germania regnauit, vt ne gquid interea
dicam immodeſtius. Plurima huc ſpectantia idem
Melanchthon in non minus eleganti oratione de
tudio Artium dicendi pronuntiauit eod. Declam.

I

Accut
gubbn
mona
teuert

Ton

0
0

Cinu
od l
VI
ollo

N IN GERM. EFATIS CAbP. IV. 107

*R Accuratam ſæculi eius . occupationumque,
Bitans quibus tempus, rem cariſſimam, perdiderunt
monachi, deſcriptionem dedit vir plurimum
iirnn reuerendus Io. Fechtius (d): quam, licet
* lon-
WW Tom. p. 389: p. 415 ita loquitur: guam aliam ob

cauſſam Sophiſtæ acris libris ablegatis, nouum Theo-
logiæ genus reperere guam guod illorum (Patrum
bonorumque ſcriptorum) Jen monem, & aiſſerendi
rationem non aſſequebantun? Quorum exemplum
IE gquem a barbarie non deterret, is fuſtuario, non
oratione caſtigandus eſt.. Fuallitur enim guisguis
verbis tantum, non etiam mente barbaros Juiſſe
Tbeologeſtros iſtos cenſet.
() in diſſert. Io. Reuchlini vitæ a cl. Io. Henr. Maio
conſcriptæ præm. A. 5§. 6. Fadem & multo plura
eius generis leguntur in Io. Ewingeri paullo ante
commendata, & iterum iterumque diligenter com-
.. mendanda oratione de Barbarie ſuperiorum aliquot
Dinnh, 5 ſæculorum orta ex fupina linguæ Græcæ ignoratio-
ak g ne, pag. 91, ſeq. vbi multæ aliæ eiusmodi Quæſtio-
m i nes, ab otioſis barbarorum ſæculorum ſophiſtis for-
mateæ, percenſentur. quas non ſolum fuperuacane-
as, ſed impias etiam nuncupat Zwingerus, in qui-
bus nihil præter arrogantiam, nihil præter nuga-
rum ineptias, & amphitheatralem, ac velut hiſtrio-

A inpegerunt.

,ulitine re

Do etrter.

, in, . .
SS nicam verborum ampullatorum congeriem reperire
ir Ainie: liceat. Nam quum nemo fere Chriſtum noſſet, &
ti er. chartæ iam obſoleuiſſent, quibus ſacra contineban-

tur, Articulos condebant, quos mundus tamquam
diuinas leges adoraret: ita, vt nihil pium eſſet, niſi

Timteres quod illi ſomniaſſent. vid. Ph. Melanchth. Declam.
gtaiben T. I. pag. 442. Quæ quum ita ſint, quæſtionum &
nione te articulorum eiusmodi fabricatores ſimplicitatem fi-

Declun dei in curioſitatem diſputandi conuertiſſe, & ſi quid

IO0 8 DE LIN G VAE LATIN AE

longiorem paullo, ſi adſcripſero, non ingra-
tum me facturum puto lectori. Erat bar-
baries ifta ſæculo XV ad faſtigium quoddam
dedulta, regnabat linguarum omnium incre-
dibilis contemptur, contemptus comer ibat ſu-
rina rerum inſcitia, nec quicquam amplius
ſeholz crépabant prater aptitudinabilitates,
omponibilitaters, paſſionabilitater, ſuſoeptibi-
litates; diſſerebant de dabilibur, verißcabi-
libus, meliorabilibus, de ſingularizationibur,
effeltuationiburs, infmitationibus, conceptibili-
tatibur, attingibilitatibur, dogmatibilitati-
bus ; inquirebant ſubtilisſime in homineita-
tes, femineitater, menſeitater, lapideitates,
& id genus nominum rerumque portenta, quæ
Democrito lacrimars, Heraclito riſum, Priſcia-
no lamenta cierent. Qusrebatur in ſcholis:
quantum fuerit dolium Diogenir? Luanti
conſti-
adhuc ſuperfuerit creperæ lucis, illud denſiori nocte
ſepeliuiſſe „verisſime Sitinus Amama in &atione
de Barbarie adfirmauit: addens, quæſtionarios iſtos
quotidie excogitauiſſe quæſtiones nouas, inutiles,
profanas, Prophetis & Apoſtolis adeo ignoratas, vt
ſi illis lucis vſuram denuo indulſiſſet Deus, nihil
minus futuri fuiſſent, quam Theologi. IIlas vero
quæſtiones a Magiſtris in vtramque partem diſpu-
tatas, oſtendit, verbis & terminis tam obſcuris &
barbaris. vt Eraſmus teſtatus ſit, ſe magni nominis
Theologum nouiſſe, qui negarit, IX annos iis dun-
taxat intelligendis ſufficere, quæ Subtilis Dodctor in
Præfationem Magiſtri commentatus eſt.

ſite,
nes
ulonl
ſuunt,
Gona
Conjl
1t4,,
Alb en

ſuu⸗

/

kut

lanent
ur arwu⸗
n t
rlun⸗
calten,
banurn
tuun kau
. ile ce.
uctt le

Cimn

ſenn on n
. Ben
4‧
uun gti,

. Mif

M.

1Anerihe
.

um hli
ratiltan
, Mnt.
rſidh.
Naamunin
Muynbit.
ililtai.
unuenre-
oletueh
tehtt,

iſc.

i, ſllt:
2 Muum
hke
MMorinocte
In Gutlne
Uuios ilos
inutles,
CnoratisN
eis Ihl
lus vero
en lh⸗
blans
Nonunis
Dobter in

IN GERM. FATIS CAP. W. 109

conſtiterit claua Herculis? Quem pedem Ae-
neas prius poſuerit in Italiam? Num chima-
rahbombilans in mari comedert posſit nationes
ſelundas? Si aliqua ſtola ſit quintupedalis,
& ponatur, quod pvna eius pedalitas vetuſtate
conſumpta indigeat reſarciri, & reſarciatur,
ita, vt ſit quidem tota ſtola beneditta, ſeod ſi
alio tempore alia pedalitas remoneatur, & re-
ſarciatur, & ſic ſuccetſiue vsque ad quintam
pedalitatem incluſiue, an illa ſtola etiam tota
ſit conſecrata ? An homo ob id non habeat
caudam, ne impediatur ſosſio? An Lazarus
tetamentum ſuum ſoluerit reſungens ? An
mus arrodens hoſtiam ſit excommunicandus?
an a ſacriſßiculo deuorandas? an adorandus?
Græcum aliquid noſſe, erat ſiſpelctum, hebrai-
ce autem prope hareticum. Latina expone-
bantur ridiculum in modum, & nouis ſordi-
bus, quarum partem cl. Fechtius enumerauit,
vndique contractis, fœdiſſime iacebant con-
ſpurcata (e). Sermonis ſcilicet Latini ele-
. gan-
(e) cel. Perizonius c. Il. Enimuero quum belli homi-
nes nullas tenerent litteras, vnde ſapere diſcerent,
fatuam illam ſophiſticen pepererunt, cœperuntque
rixari de commentitiis verborum compoſitionibus,
ne non rhetoricarentur, quid interſit inter hæc
Papam vidi, & vidi Papam. verba ſunt Ph. Melanch-
thonis Declam. T. I, pag. 412. vbi ſimul confirmat,
Pariſienſem ſuo etiamnum tempore exſtitiſſe arti-
culume Ego currit, maie Latine dici, harsticum eſſe.
Zuisgquis diſſen'erit.

IIO DE LINGVAE LATINAE

gantiam tanti non feciſſe videntur irrefraga-
its ar, admirabiter ſubtilisſimique doctores,
eriti, ne Realium nomine, quod tantopere
adfectabant, indignos ſe præberent, ſi id fa-
cturi eſſent: quam maxime a Cicerone dis-
ſentientes, qui illum, qui veræ eloquentiæ det
operam, prudentiæ dare, exiſtimauit (F). Re-
putare debuiſſent boni viri, de rebus conſtare
non poſſe, ſi voces, quibus res ſignificentur,
non percipiantur; neque ſcriptorum ſenten-
tiam diuinare poſſe lectores, ſi verba, quibus
ea conſtet, non intelligantur.
Neque vero tum, quum Fridericus UI re-
gnaret, XlV ſæculo iam procedente, de bonis
litteris euehendis diligentius multo cogitare
cœpiſſe Germaniæ ciues, Io. Ant. Campanus,
Epiſeovus Aprutinus, pluribus verbis declara-
tum iuit. Quem Pauli II Pontificis M. iuſſu
cum legato Piccolomineo ad comitia Ratis-
ponenſia ab ipſo iſto Friderico III habita pro-
fectum, Germanorum mores ita abiecte tu-
liſſe, conſtat (ff), vt iniurioſe admodum eos
tractaſſe videatur: id quod his etiam verbis
feciſſe eum, arbitror (g: Nihil tam fæti-
dum, quam Germania, adſpeltu omnia iniu-
cunda,
(f) in Bruto, cap. 6. (ff) vid. cl. Io. Burc. Mencke-
nii de Io. Ant. Campani odio in Germanos decla-
mat. quam Campani epiſtolis an. 1707, 8, ab ſe edi=
tis, ſubiunxit.

(g) lib. VI, ep. 46.

G

rde, t.
bi, inte
hommunel
tam el
Panczin
nhacin
incredii
nias y
rint, ul
Cbihen,
eplient

aens
Wnteallsu.

S
= =
8 E

nmn t⸗ ni
1 11
TWenlhentem

Ulne ctetuen

enur; nſ
ige locte
rod tnt n

erent. lüͤ

8.
1Ccenet

Muntil, ,

mnit /6) A.
Uebusconlt 41

Lonükcentun
Onunlenten
byu bu

Me-
ne de dons
ln ogte
.CRn
bis declur.
ci M iſi
nitirRuts-
liece tl⸗
obumn eot
am vetbit
nit i
th
ne Mercke⸗
nnos beclr

rokh⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. III

cunda, taltu refuga, olfaltu grauiora &
vbi, inter ſaxa, montes feras profeétum ſe,
hominem vSuam offendiſſe, negat (h), to-
tam Germaniam vnum H nuncu-
Pans, in qua ille inter nobiles glorioſior, quo
rapacior. Verum quando ſcripſit (i), ſe
incredibilem ingeniorum barbariem in Germa-
ma reperiſſe, quum rarisſimi litteras noue-
rint, nulli elegantiam: ita, vt metuendum
ſibi fuerit, ne tam Latinus homo, quam ipſe
exſtiterit, inter barbaros conſeneſceret, hu-
manitatisue ſenſum amitteret: plurima mo-
nimenta grauisſimorum teſtimoniorum loco
adducere eum potuiſſe, ego inficias non eo:
quibus etiam confirmaſſe ſimul, videri ſibi
potuiſſet, Latinas eleganterque ſcriptas ora-
tiones, quales Italia tunc legerit, Germanian
non cepiſſe (?*). qua in re præter complures
alios, quos inter ipſi Germanorum plerique,
adſentientem ſibi habuit in præfatione eo no-
mine citatum Archintum, Patricium Medio-
lanenſoem, quem Germaniam adeo barbaram
vocare non dubitaſſe, cognouimus, horri-
damque, vt Latinorum vocabula ignora-
ret (W). At vero, vbi Germanos perfacile
⸗ libel-
(h) ep. 54, eiusd. lib. (i) lib. VI. ep. 2.
(*) lib. VI, ep. 18. 44. & ep. 2. eiusd. Iib.
(*) præfat. Epiſt. Aen. Syluii præm. Ipſe Aeneas
Syluius non ita multo ante, quam Campanus Ger-
maniam adiit, in epiſtola quadam de Viennent:

I DE LINGVAE LATIN AE

libellos comparare, naturam bonis artibus im-
buene nequaquam poſſe; & hbumanitatis ſtu-
diaæ ecos tam attingere, quam capere non vale-
re, adſeuerare haud erubuit Campanus (K):
an præter Stoph. Doletum, bouhurſium, Per-
raltum & paucisſimos alios, qui conſpirata
veluti ambitione in Germanici nominis inui-
dia ita conſentiunt, vt clam, palam laudes
Germanorum imminutum eant (1), adſti-
pulan-
ymmaſio ſcripſit: Maximum bhbulus vitium eſt, quod
nimis diutinam operam in Dialectica, nimiumgue
temporis in re non mavni fructus terunt Qui Ma-
giſtenii artium titulo decoramtur, hac vna in parte
max'me examinantur. Ceterum negae Muſicæ ne-
gue Rhetoricæ, negue Arithmeticæ curam gerunt,
guamuis metra gquæaam 2 Epiſtolas ab aliis editas,
imperite exhbibentem Mas iſtrandum compellant.
Oratoria & Poetica apudeos penitus incognita.
guibus omne ſtudium in elenehis eſt, vanisque ca-
uillationibus, ſoliai haud guaguam multum. Qui
libros Ariſtotelis & aliorum Philoſophorum babe-
ant, raros inuenies: Commenturiis plerumgue vtun-
tur. Ceterum ſtudentes ipfi voluptati operam dant,
vini cibigue auidi. Pauci emer unt octi, negue
ſub cen ura tenentur, die noctangue vagantur, ma-
gnasque ciuibus moleſtias inferunt Aahac mu-
lierum procacitas mentes eorum alienat. An ho-
neſtius in reliquis Germaniæ gymnaſiis vitam eo
tempore egerint ſcholaſtici, eſt, quod valde dubito.

(Kk) lib. IX, ep. 45. .
(1) Bœcler. de Fato publico diſſert. in notis ad Vellei.
Paterc. I, 17,6.

IN

Ulantem
4 2uod Ven
Ddhid
punn tann
nionem;
me ele
riomn le
adfrmn
i ninui
Cinnburte 11

em: Ntp
luend ere
BACHII
cognolen,
Petutere
MNA
Ukvun ku

Nenul

IU

Cemm lere

uun kere

Kendenh e

e,

Mur gGin,,

Mantm ,
Cunpru
conlin
nominsinn.
Prlam luen
t (, adt.
polr.
ntin guat
, nininngr
u ill.
nt in harte
Geſen.
aurmn erunt
45 alit edie,
iy cnpelen.
m ineſenti
Unie
Mn.

orunz Nuke-

ngte tu⸗

hefon ante
Ci, hegte
entr: ⸗
Aler ⸗
7 A o-
ſs mian er

Atechbio.

65 Avdli

IN GERM. FAIIS CAbP. IV. II3

pulantem ſibi quemquam inuenturus ſit, eſt,

quod vehementer dubito.
Equidem mirari ſatis non queo, Campa-
num tam malam de Germanis habuiſſe opi-
nionem; quum tamen ipſius iam ætate opti-
me de ſe ſperandi dederint copiam: & Beſſa-
rion, de quo nihil tam amplum dici potuiſſe,
adfirmauit Campanus (Il), quod non longe
diuinis ipſius meritis ſuperatum ſit, quum in

omnibus rebus, quas capere humanum inge-

nium posſit, longe maximus fuerit; æquio-
rem multo ingeniorum a Germania noſtra
iam tum prolatorum ſe præſtiterit exiſtima-
torem: vtpote qui Viennæ, quo a Papa mis-
ſus erat, excellentisſimum GEORGII PVR-
BACHII in mathematicis artibus ingenium
cognoſcens, vt ſecum in Italiam demigraret,
perſuadere ei non deſtitit, quo IO. REGIO-

MONTANVM ſecum deinceps abduxit,

poſtquam Purbachius, fidelisſimus Regio-
montani huius per decem circiter annos ma-

giſter, in Italiam cogitans diem ſuum obie-

rat. Ambos hos viros corruptum & acer-
bum plane iudicium, quod Campanus de
Germanis ferre veritus non eſt, reſcindere ac
irritum facere iam potuiſſe, arbitror. ſiqui-
dem Purbachii nomen non Germani ſolum
celebrabant, verum etiam Galli ac Itali vehe-
H men⸗
(11) lib. VI, ep. 19, 32.

II DE LING VAE LATINAE

menter ſuſpiciebant. cuius eximiam doctri-
nam Imperatores, Reges, Principes, Cardina-
les, Epiſcopi, & qui Campano inſtar omni-
um fuit, & quem ſuperis æquauit, Beſſarion,
dmirabantur. Talem virum Europæ dedit
Bauaria, cuius cœlum ac incolæ delicato
Campano tantopere ſordebant, vt ad ipſum
nomen eius ſubnauſeaſſe ſe, iurarit. Dede-
rat quoque iam Germania cultisſimæ Italiæ
NICOL. CVSANVM, virum vita clarisſi-
mum, eruditione vndeunque maximum, vt
Auentinus ecum nominat (m): quem ipfi
Itali profundæ ſcientiæ, ſubtilithimaque exer-
citatione limatæ, virum nuncupare non dubi-
tarunt; tanti doctrinam meritaque eius fa-
cientes, vt Cardinalis nomine atque honori-
bus dignum eum diiudicarint (n).
Ad Io. Regiomontanum quod porro atti-
net, quum is in Italiam abiiſſet cum Beſſario-
ne ſtudioſeque operam ibi dediſſet, vt Lati-
nas litterat in ſtudiis præſertim Mathematicis
locupletiores redderet: & tantos anni ſpatio
in Græca lingua addiſcenda feciſſet progres-
ſus, vt verſus Græce ſcriberet, & expedite in
Græcis philoſophis verſari poſſet, illi, quo-
rum

(m) lib. VII Annal. Boior. p. m. 663.
(n) Henr. Wharton Append, ad Guil. Caue Scriptor.
eccleſ hiſtor. litterar p. m. 88. conf. B. Rhenani ad
Io. Reuchlin. epiſt. clar. vir. ad hunc epiſt. pag. 52,
b. ſeqꝗq.

IX

uI 01
UitCan
cuius 1
ramn (e.
dem 1
Bauaro
ruin,
Genmel
wo tl
Henkor
Ietuil
liceben
Gerioltn

IINN

eülen

hnt rai
lat N
talime Ele
is dunf.
Clem il
liſte eun⸗
Nn hn

n ti⸗
n Belano⸗ Alno⸗
leſt tlu⸗
enari
ni ſhnto
et lope⸗
ahedlt 1.

1

e Cctiptot⸗

1 4

. 6
eik n

id

„ N GERM. FEATIS CAP. IV. IIS5

mun orationes Germanos capere poſſe nega-

uit Campanus, Germano vſi ſunt præceptore:
cuius ingenii vim & eruditionem quum co-
ram cognoſcerent, ſtupebant. quandoqui-
dem ipſum Irapezuntinm, at quantum, cum
Bauaro ex Campani ſententia collatum, vi-
rum, errorum arguere potuit. Quum in
Germaniam redux factus Regiomontanus li-
bros, ex quibus Itali ingenium & eruditio-
nem hominis magis magisque perſpiciebant,
emiſiſſet, Pontificem Sixtum IV Romam eum
arcesſiuiſſe, memoriæ proditum legimus.
Inuidebant ſcilicet Itali tanta decora Germa-
niæ: quæ vt perpetuo barbara, ſola ex ad-
uerſo Italia omnium litterarum genere flo-
rentisſima exiſteret, optare videbantur: dum
Beſſarionem patriam noſtram indignam pla-
ne cenſuiſſe, nouimus, quæ tantum virum,
quantus Parbachius fuit, ex ſe natum foue-
Tet (0).

Solam igitur inuidiam iniquum iſtud iu-
dicium Campano extorſiſſe, puto: præſer-
tim quum Regiomontanus in Italia diu ver-
ſatus, & inſigni Beſſarionis beneuolentia vſus
prius ſit, quam Campanus in horridam Ger-
H 2 ma-
(o) quæ de Purbachio & Regiomontano protuli, inue-
nies in Ph. Melanchthonis Declamat. T. III, pag.
252, ſeqq. & 281, ſeqq. vnde M. Adamus narratio-
nes ſuas de vtriusque vita mutuatux eſt.

II6 DE LINGVAE LATINAE.

maniam abierat: ita vt Purbachianum, Re-
giomontanum, & Cuſanum in primis nomen
obſeurum ei eſſe haud potuerit. Quid quæ-
ris? Campani ætate, ipſo Italo in Germaniæ
laudem id ſcribente (p), præter celeberrimos
iſtos mathematicos architecti, pictores, ſta-
tuarii, ſculptores, & perargutæ manus artifi-
ces, aquileges porro, ſeptempedariique men-
ſores ex media petebantur Germania. Quod
ſi Campanus æquum ſe præbere voluiſſet iu-
dicem, communi ſenſu Germanos haud pri-
uaſſet, ſpero, ſi diuinum tantummodo, vel
inuſitatum & portentoſum, vt modo laudatus
Italus id appellat, typographiæ inuentum co-
gitaſſet: quo Germania paullo ante beauerat
Europam, quam Campanus eam adiuerat.
Circa quod ipſum tempus Huldericus Gallus,
ſiue, vti rectius quidam appellari eum pu-
tant (q) VlIdericus Han, Argentorato oriun-
dus, mirandam iſtam, nec vmquam viſam
Italis artem Romam attuliſſe dicitur: quem
ipſe Campanus noſter eleganti hoc carmine
ornauit (r):
Anſer
(P) P. Iouius, Elog. p. m. 279.
(q) Melch. Adamus vitar. Cerm. Philoſoph. p. 2.

conf Auentin Annal Boior. lib. VII, pag. 667. &
Mart. Cruſius Annal. Sueu. lib. VII, P. III, cap. 2.

ZvNa.
(r) quod cl Io. Burc. Menckenius Campani carmini-
bus inſeruit, b. VIII, n. 4;3, quum Ciceronis Phi-

lerunt.

udu

IINN.
“
Valkiiſii,
1Mrinun
lonent
kercelebetin
, ſicore
2 Mandsatt
ariglemn
munis. Eu
erolulleti⸗
os hand p
Inmoco, el
olo udetus
Atberlent
eann adluent.
in Vl
im eum ,r.
an, Oliun-
vum Gllam
tur: Gbenn
oc kallnine

ℳ
aph ¹
II, cb.?

l Cunhi,.
cerons .-

1

IN GERM. FATIS CAP. IV. II7

Anſer Tarpeii cuſtor Iouis, vnde quod alis
Obſtreperer, Gallus cœidit, vltor adeſt.
2 7 2
Huldericus Gallut, ne quem poſcantur in
pſum,
Edocuit pennir nil opurs eſſe tuis.
Imprimit ille die, quantum vix ſeribitur
anno,
Ingenio haud noceas, omnia vincit homo.

Quum igitur omnia iſta reputare noluiſſe vi-
deatur Campanus, ne dignum quidem ſe ges-
ſit, eruditisſimus ceteroquin vir, qui pluri-
bus refutetur verbis, quod ſcripſerit: Ger-
mani comparare libellos perfacile (*), na-
turam bonis artibus imbuere nequaquam po-
tuerunt. Gens riltu aſpera, inculta moribus,
ſcudio venandi, & militiæ barbaricæ dedita,
quæ ad rapinam, quam ad iuſtum congreſſum
multo étiam paratior, hæc ſtudia humanita-
tis non tam non attingit, quam non poteſt ca-
pere. Ita mihi viſum eſt, vt quum ceteris ar-
tibus magnos haberi & videri cupiant ſeſe⸗,
barbari appellari non inſicientur (S). Huma-
FI 3 nita-
lippicis ab eodem Hulderico Han impresſis ſubiun-
Rtum id inueniſſet.
(*) Benedictinorum in primis ordini ſingularem lau-
dem deberi, quod in iſtorum temporum barbarie ve-
tuſtos codices diligentisſime cuſtodiuerit, oſtendit
excellent. C. S. Schurzfleiſch. diſp. de vita Alberti
III p. iss in not. diſp. eſt XXIX.
) lib. IX, ep. 45.

„

II8 DE LINGVAE LAITIINAE

nitatis ſtudia Germanos capere omnino pos-
ſe, Eginhartus, Lambertus Schafnaburgenſis,
item Walafridus Strabo, Guntherus, Poetæ,
& alili, dudum induſtria ſua oſtenderant:
ipſa Rosvita Campanum id edocere potuit.
qui tali tempore ingenium acuere tentabant,
quo Italia iuſtiore barbariei laborabat nota,
quam Germania Campano ætate ſua labo-
raſſe viſa eſt.
Neque vero huius iudicium tanti ego fe-
ciſſem, vt quicquam opponendum ei hacte-
nus duxiſſem, niſi patriæ noſtræ, vt in omni
elegantiore litteratura, ſic in Latini etiam ſer-
monis decore exſuſcitando, obortæ clarioris
lucis initia duci inde oportere credidiſſem.
Hoc enim felix illud tempus eſt, quo omnis
Hiberalis doctrina in Germaniam tranſire co-
pit, cuius nonniſi aliquam vmbram maiorum
noſtrorum paucisſimi viderant. quorum
ætate qualis litterarum in Germania condi-
tio fuerit, Io. Caſelius his declarauit ver-
bis (!): Incognitæ erant politiorert litteræ,
Latinus ſermo aque ae Græcus ignorabatur«s
illius erat quaædam Ffalſaz vmbra in pretio, v-
Jurpata & ab adumbratis eruditie, & a ſapi-
entiæ ſtudioſir, quoq ne verior quidem vmbra
pſquam appareret. namque id, quod Impe-
rato=
(1) Prolegom. in Ethicorum Ariſtotel. Interpretat.

conf. Laudat. Io. Alberti Ducis Megap.

a

teree

potte
Clhere

En,
Wol.
ubte
in in
win
Mette

E

chafun.

Cuthenele

1ln Ctenln⸗
ltetbeen f
Arlee tehttr

ihborbr te

Ettte ſin lte

1 4. .
Imn kantlepote

Urrſtinonn
botte datiors
Selboomm
m tranſteece⸗
btammzorun
mt. Gonun
init CNdi⸗
eclarauit ver⸗

rfvrer httirih p

11n rttih⸗
io,.
gallnße⸗
rt
1a10*
el elgtein

e.

a 4
lmel ace.

IN GERM. FATIS CAP. IV. II9

ratores cum Marte in Germaniam antea in-
tulerint, adeo pauxillum cenſendum exiſti-
mauit excellentisſimus vir (sſ); vt Muſæ
iſto tandem ſæculo inuiſere Germanos di-
gnatæ, Alpibus tranſitis ad vlteriores gentes
commigrauerint. quo facto, ipſum Maſarum
ſormonem Germanis non minus familiarem,
qquam vlli alteri genti, redditum deinceps ſſe,
lætatus eſt. Equidem laudatus Regiomonta-
nus is fuiſſe videtur, qui popularibus ſuis di-
gito quaſi monſtrauit, quam viam in gredi de-
berent, ſi meliores litteras coniunctis viribus
in Germaniam deducere vellent. Floren-
tislmam videlicet Italiam, quaſi ludum
quemdam, atque dicendi officinam, ipſis pa-
tere, exemplo ſuo docuit: quam adire eos
oporteret, ſi proficere, & meliora addiſcere
cuperent.

Optimis auſpiciis eam paullo poſt Thomæ
de Kempis, præceptoris ſui, perſuaſu adiit
RVDOLPHVS AGRICOLA: qui prome-
ruit, vt omnium primus exiſtimetur, qui La-
tini ſermonis genus in Germania emendare
cœperit, & rettam diſcendi Latineque ſeriben-
di rationem ciuibus monſtrarit ſuis (t). Sum-
mo certe eius ſtudio factum eſt, quod ipſe fu-
H 4. tu⸗
ſ) „ναραα Magiſterii Philoſoph.
() D. Chytræusin Saxonia lib. V, Pag. 80, S& 131.

I20 DE LINGVAE LATIN AE

turum denique, ſperauit (tt), vt Germant in-
Jolenti Italiæ priſeam & occupatam propemo-
dum bene dicendi gloriam erxtorquere tandem,
& vindicare ſe cœperint; ab ignominia, qqua
ipſor barbaros, indoctos atque elingues, & ſi
quid his incultius, eſſe, adhuc iattarant, ex-
ſoluentet. Campanum etiam iudicii ſui tum
pœnituiſſe, credo, quum Agricola Ferrariæ
magna cum laude diſputauit, vtriusque lin-
guæ auctores enarrauit, & orationes ſumma
cum approbatione perorauit; cum Guarino
ſoluta oratione certans, verſu cum otreziis.
Præſertim vero tum, quum moroſe ac faſti-
dioſe iudicanti Italiæ non eruditione ſolum,
& ſermonis genere, ſed actionis etiam venu-
ſtate abunde ſatisfacere Agricolam cognoue-
rit Campanus, honeſtius de Germanis ſta-
tuere eum coœpiſſe, credo: cunctæ ſane Italiæ
ora ac oculos tum in ſe conuertiſſe Agrico-
lam, legimus (u): & per ætatem amplisſi-
ma-
(tt) in Epiſtola ad Rud. Langium, quæ reperitur inter
Lucubrationes eius, quæ coniunctim prodierunt
Colon. 1539, 4. pag. 178. & quam Herm. Hamel-
mann. orationi ſuæ de Doctis Weſtphaliæ Viris in-
tegram præfixit.
(u) Melanchthon. Declamat. T. II, p. 4%, ſeq. vbi R.
Agricolæ vitam deſcriptam inuenies: quam Georg.
Pflugerus Nic. Friſchlini Orationibus ſubiunxit,
quæ prod. 1618 Argent. 8. excerptam eam dedit
Melch. Adamus inter vitas Philoſophor. p. 13 ſeqq.
conf. etiam H. Hamelmann. Op. Hiſt. p. 106, ſeqq.

arul
mnin
neg
ituta
vitl

num
talia
at,4
temel

A4.

ℳ.0
17

Plllls 14
NIi

)e e
e,, N
eil

Min

UINN

dtCenin.

etan, in
i e il
uni ia 140
l en
ialman I.

dlctifuitn

Alle Nort

tringgueli⸗
ones ſummi

Ne lal⸗
one ſolon,

tiann venn.

I cConle⸗
1
HW
af.
etitur inte
Procierun
n Hune-
le Vsir⸗

bl .
umn Ceoly.
biunnlt,
en delt
c ſ

manis in

IN GERM. FAIS CAbP. IV. 121

marum Agricolæ laudum ſpectator adeſſe o⸗
mnino potuit t Campanus. quem, quum Lati-
næ gloriæ in Germaniam penitus mox trans-
ituræ Italorum quosdam inuidiſſe, alios do-
luiſſe eam ac defleuiſſe, ſciamus (v), priorum
numero fuiſſe, puto. Non autem fruſtra
talia ſuſpicabantur Itali: nemo enim igno-
rat, accidiſſe deinceps, quod Agricola haud
temere ſperauerat (X), vt Germa nia S
tam docta, tam litterata euzæſerit, pt ne pel
ipſum quidem Latium Latiniuz exſtitiſſe Vi-
deatur. Quid, quod ipfſi Itali confiteri ne-
ceſſe habuerunt (y), hanc laudem Germaniæ

ipſius iam Agricolæ nomine deberi, ſiquidem

Hermol. Barbarum hoc epitaphium optimo
Germaniæ ciui conſcripſiſſe nouimus:
H „½ ui-
(v) M. Adam. c. I. pag. 15. Ex inuidia laboraſſe Italos,
tum etiam vel maxime prodiderunt, quum crimi-
nis loco eſſe putarent, quo Cbriſtoph. Longolium
accuſare poſſent, quod a Germanis ſubornatus, ac in
Italiam delegatus ab iisdem viſus ſit, vt optimos
quosque libros deporraret ad barbaros, quo poſſent
cum Italis de principatu eruditionis contendere.
vid. Eraimi Ciceronianus p. m. 399.
(x) in epiſt. ad R. Langium inter Lucubrat. Agricolæ
Pag. 178.
(y) Deſ. Eraſmi Adagior. Chil. I, Centur. IIII, p. m.
II6, in Adag. Quid Cani & balneo * Idem iſtud
Hermol. Barbari epitaphium Agricolæ ſcriptum

cum multis aliis præfixum legimus ipſius Lucu-
brationibus.

122 DE LINGVAE LATINAE

Inuida clauſerunt hoc marmore fata Ro-
dolphum
Agricolam, Phriſii ſpemque decusque ſoli.
Silicet hoc viuo, menuit Germania laudis,
Duicquid habet Latium, Eræcia quic-
quid habet.
Neque, ſi quis viri merita conſiderauerit, A-
gricolam ab Alardo Amſtelredamo verisſime
laudatum, non fatebitur, vbi grauicſimum
eum appellauit aulctorem (z), qui ſummam
philoſaphiæ ſoientiam cum hiſtoricorum elo-
quentia coniunxerit, vt in eo non ſolum hiſto-
riæ ſidem, verum etiam aultoritatem & iudi-
cium ſanbtisſimi doctisſimique philoſophi ſpe-
ſtare valeamus, qui elegantium verborum de-
leltum cum præſtantis argumenti exacta ſi-
mul & dAilucida enarratione coniunxerit. Nec
porro magno Erimo fidem quis detrahet,
opinor, vbi ſcripſit (a), Agricolam virum fu-
iſſe diuini pectoris, eruditionis reconditæ, ſtilo
minime vulgari, ſolidum, neruoſum, elabora-
tum, compoſitum, ſod qui nonnihil reſipiat &
Duintilianum in eloquendo, & Iocratem in-
orationis ſtructura, vtroque tamen ſublimior,
Quintiliano etiam fufior, ac dilucidior. Aut
id, quod voluerit, præſtiterit, & qui Ciceronis,
IEe huc animi vertiſſet ſtudium, fguram eſin-
gere
(2) in præfat. Agricolæ de Inuentione diale& Iib. fin.
(a) in Ciceronian. p. 377.

ronel,

vele
yt 10
plſua

1

ſelel

um
Em, 0

Ert i
1o Vll.
1l Dah
Iatore

5

tterenn

lerment
1, Vetisdne

AA

.

„„
ſM

lrcn el.

Giudk-

Nonunn de-

ſr⸗

tenr. Ne
getrahet,
nrunfe.
4 e, ſiß
Mru-
ie
ten =
llimimn
.

e

ncfe-

gen
Nlbfn.

IN GER M. FATIS CAb. IV. 123

gere potuiſſet: & vbi prædicauit (b), Ciſal-
binum orbem Agricola nihil vmquam ommibus
litterariis dotibus produxiſſe abſolutius, quum
inter Græcos Græcitſimus fuerit, inter Latinos
Latinitſimus, & quum in carmine alterum Ma-
ronem dicere eum quis potuerit: cuius etiam
vel extemporalis oratio adeo pura exſtiterit,
vt non Friſium quempiam, ſed vrbis Romanæz

pernaculum Iovltun, Juis contendret.

Idque eo magis mirum cuilibet videri poſ-
ſe, & eo plus Germaniam Italiæ debere, exi-
ſtimo, quo minorem ante Agricolæ ætatem
Latinæ linguæ cultum inter Germanos fuiſſe,
hactenus cognouimus. Cuius ipſius etiam-
num tempore tam corrupto ſermonis genere
Vvſa eſt Germania, tantaque litterarum fuit ibi
adhuc inſcitia, vt quid eſſet recte loqui, ne
ſuſpicari quidem poſſent Germani, immo, vt
inſulſitas etiam admirationem haberet (Cc);
& vt ipſe Agricola in oratione, qua Innocen-
tio VIII, Pontifici Maximo, pro Jo. Camera-
rio Dalbungio, Vormacien. Epiſcopo, ac o-
ratore Philippi Comitis Palat. Rh. gratulatus
eſt, ingenue maxime, qua fuit modeſtia, pro-
fiteretur (d), orationis gratiam &0 quemuis
lo⸗

(b) in Adag. Chil. I. Cent. IIII, p. m. né.
(O in vita Agricolæ Declamat. Melanchthon. T. II,
() Lucubration. p. 164. vbi integra reperitur Agrico-
læ oratio.

124 DE LING VAE LATINAE.

eloquendi cultuns atque ſplendorem ex homine
Germano exſpectari magnopere nequé poſſe,
neque debere. Qui illa etiam oratione, quam
Ferrariæ anno clo CCCCLXXVI coram Her-
cule Eftenſe, Ferrarienſi duce, in Philoſophiæ
& reliquarum artium laudem habuit, non
minorem præ ſe tulit modeftiam, ſic de ſe lo-
cutus (e): Ego autem ad Oceanum, & prope,
ad vltimos rerum naturæ terminos natus, quid
eſt, quod ab iſto Germanico horrore ingenii
Wyerem hac in re vel nouum, vel hir limatitſi-
mis auribus dignum poſſe proferri? Protulit
autem, vti paullo ante demonſtratum eſt, &
noua, & Italorum auribus dignisſima; Ger-
manorum vero inaudita plane: qui ipſe de
his popularibus ſuis ad Ad. Occonem ſcri-
pſit (c): Qui eruditi ſunt, vel videri volunt,
quotusquisque plla artis præcepta attingit?
aut ſi attingat, nonne tibi videris ad primum
protinus (operis de Inuentione dialectica)
conſpectum zaudire, vnde nobis ex vltima bar-
barie Anacharſis iſte, qui poſt Ariſtoteles, Ci-
ceroner, Quintilianos aliquid inuenturum ſe
credat? nam balbos præter balba nihil tum
intellexiſſe, addit.
Quæ quum ita ſint, neminem ne ſuſpica-

turum quidem, puto, eiusmodi continuo in

Ger-
(e) ibid. p. 145. 7
(E) in epiſtola lib. de Inuentione dial. præf.

ern
ee

mut
plor
que
piin
telti
Orit
gric
ſuon
unt
Elngu
Uilent
n
luuden,
tenn
honor
eninba
lenn itl
el
Elng eru
Gleunt,
ſuͤlt
Clpatu,

yuun

N.

Nerlmnn
egte H

)

tlone,cun
COran N.

hinſn?
ht, Nn
ledeſel.
1 eH

Alus, 9 A

eni

„

Protulit
nech&

1 lece

n ſai
miyn
inun
ekici)
4ℳ-
n.
un ſ
,

icr⸗
nuo in

Ger⸗

7

IN GERM. FATIS. QAbP. IV. 12 5

Germania poſt Regiomontani atque Agrico-
læ ex Italia reditum factam eſſe rerum com-
mutationem, vt omnes vbique eruditi exem-
lum eorum ſecuti, ſermonis Latini vitia,
quæ Agricola & auribus & animo ſentire
prius cœperat, quam Italiam petiit (ff), de-
teſtati, melioremque ſtatim conſectati ſint
orationis formam. Nam licet optimus A-
gricola noſter fortisſime cum temporum
ſuorum iniuria decertarit, & ingenuas hu-
manitatis artes toto niſu conatus ſit amplecti,
relinquens poſt ſe, quæ non modo non ſpre-
uiſſent priores, ſed quæ poſteri etiam quam
maxime probaucrunt. ei tamen ad ſummam
laudem obſtiterunt quædam (g) regionis ac
temporum, quibus politioribus litteris vix
honoris quicquam ibi habebatur, infelicitas,
& nationis parum frugalis vita. Tantam
enim barbarorum impuritatem atque horro-
rem ita occupaſſe tum Germaniam conque-
ſtus eſt Agricola, vt clamarint ac inſaniuerint
eius eruditi, ſi modo eruditi vere appellari
queunt, contumeliæ ducentes loco, quod au-
ſus ſit Agricola ſeita illorum conuellere, &
conatus docere, pueros ipſos ſuperuacua at
deprauata, ſenibusque dediſcenda rurſum, di-

diciſſe

(ff) vita Agricolæ in Decl. Mel. II, p. 447.
(OQ Eraſmi Ciceronian. p. 377.

I26 DE LINGVAE LATINAE

diciſſe (h). Frequens nihilominus Worma-
tiæ auditorium habuiſſe ſe, ipſe confeſſus eſt
Agricola: verum eiusmodi homines ope-
ram ſibi dediſle, addit, qui propenſius meliora
ſtudia cupiuerint, quam qui ecommode opverari
tir potuerint. nam maximam auditorum
ſuorum partem magiſtros aut ſeholaſticot, vt
appellabantur tum, fuiſſe adfirmat, quibus
neceſſe fuerit, omne tempus cauillationibus
ſuis impendere, & quibus anguſtisſimum ac
ſubciſiuum dumtaxat diei fragmentum
quoddam in humaniora ſtudia patuerit (1).
Quum enim plerique loquaces & inani ſtre-
pitu crepitantes artes ſibi vendicare perſeue-
rarent, & perplexis diſputationum ambagi-
bus, vel ænigmatibus potius, quæ tot ſæculis,
nullum, qui ſoluiſſet ea, inuenerant Oedipo-
dem, diem tererent: miſeras adoleſcentum
eiusmodi rebus onerabant aures; & dum eas
perpetuo ingerebant inculcabantque, melio-
rem in plerisque ingenii ſpem atque frugem,
tamquam in herba, enecabant (k). Nimia
ſcholaſticorum iſtorum pertinacia offuſum,
timidius paullo opus aggreſſum eſſe Agrico-
lam, fuerunt, qui opinati ſunt (1). Ipſe
certe,
(hy) Agricola in ep. ad Ant. Liberum Suſatenſem: Lu-
cubrat. p. 75, & ep. ad Al. Hegium p. 186.
(i) ep. ad eumd. Hegium. (kK) Lucubrat. p. 194.
(1) vid. Hamelmanni Oper. hiſt. p. 97.

— — 2

uj:
bil
celb
Huud
timf
nonp
honen
ſiyon
enent
Kligii
Agun
Munb
nan,
mugnut
Lotin 4
ſetborun

endun

(H/K

Meragn
Genmani

A
eWon.

conkelus

MMine .

ur min,
Mee Cenm
Auditonun

Nllhiunt
1t, du

anindu

lmum e
mentun
etit (1).
naiſtre.
ellan⸗
nmdagr⸗
otleolle⸗
thecho⸗
eſcentum
dumeas
Nelio⸗
Ungen,
Nma
uluen
e
celle⸗
En:Ir

IN GERM. FATIS CAP. IV. 127

certe, ea re, præſer tim quum molliori fronte
fuerit, factum eſle Perhibuit, vt auditores
minus potuerint, & miggiſter ſegnius ſit cona-
tur: quamquam ſe inarſuſe nonnumquam,
& bilem feruentioris ſtomachi quandoque
acerbius effudiſſe, ſimul proſiteatur. ita, vt
haud Agricolæ culpa, ſed ſæculi vitium po-
tius fuerit, ſi is inter Germanos ſuos tantum
non profecit, quantum pro exquiſitisſima ſua
potuerat omnino eruditione, & pro præclara
ſua, omnique laude dignisſima voluntate ve-
hementer exoptauerat: & ſi Reuchlino &
reliquis bonarum litterarum in Germania re-
ſtauratoribus tantum ſordium expurgandum
reliquit. Qui poſtquam ex Italia, vbi ſäm-
mus, Eraſini teſtimonio, eſe votuiſſet, niſe pPa-
triam prætuliſſet (), in Germaniam re nn⸗
magnum litterarum damnum ſe feciſſe d
luit (m), quum ex eo tempore auctorum me-
moria labi, hiſtoria excidere ſibi videretur,
verborumque proprietas, copia, atque decor
adeo defluere cœperit optimo viro, vt metu-

endum putarit, ne oratio ſua horrida, disie-

cta, & incompoſita denuo redderetur, pro-
pterea quod ſtudiorum ſtimulus ipſi deerat in
Germania, eorumque exactor atque ſocius.
Omnia ſua, & ſe ipſum ante omnia adeo ſibi
diſpli-
(Il) Eraſm. Ciceronian. P. 377.
(m) Lucubrat. p. 187.

F

I128 DE LINGVAE LATINAE

diſplicuiſſe tum, queſtus eſt, vt ſtudiorum, ſi nicchfh
non amorem, vſum certe, & ob id ipſum a- ont ⸗
morem etiam paullatim in animo ſuo perire bene M
ſenſerit. Non tamen Germaniæ fortunæ pileal
vel ſuo nomine gratulari non potuit Agrico- et tun
la: quem ſummi & illuſtres viri, qui pluri- ter aligu
mum apud Maximilianum Imperatorem gra- mano P.
tia va ledant, tanta proſecuti k atbencuoen- (unde
tia, vt ipſe ad fratrem ſuum loannem ſeribens, obſnuil
adfirmarit, eos ſummopere conatos eſſe, Im- Alle,
peratoris familiæ ipfum inſerere“ qui cre- Vte⸗
bram idcirco apud eum fecerunt de Agricola Chs lotbi⸗a
mentionem, cum tanta rerum eius prædica- mimun f
tione, vt ſé ipſum laudum ſuarttm puduiſſo, leincep
ſcribat (n). Neque male de Germania ſua gicole e
ſperare licuit optimo, & de litteris optime neconpan
merito ciui, quum præclaros quosdam viros mutut:
tam laudabili exemplo excitatos, veſtigia ſua urhammmn
ſequi, & ex diuerſis patriæ prouinciis ſuppe- ſyliunn
tias venire cognouerit. liren Aſle
Inter hos in primis fuit RVDOLPHVS Cennunur
LANGIVS, E'eſtphalus natione, in templi luumaet,
Monaſterienſis Collegio Præpoſitus. qui Hegi ikc
quum ingenio primum atque judicio, multa 1 Ar

deinde eruditione, & exacta Latinitatis co-
gnitione eloquentiaque excelleret, & aucto-
ritate ſimul Polleret, Agricola ingentem

iſtam, cuius in ſuperioribus mentionem
inieci,
(n) Lucubr. p. 184.

I IN GERM. FATIS CAP. IV. 129

Ntſtukionn . . . . . .
lum inieci, fiduciam de eo concepit, fore aliquan-

dcbitſin do, vt Germania inſolenti Italiæ occupatam
aimlnfi bene dicendi gloriam extorqueret: quam
mmnie n ipſi Itali vltro conceſſerunt Langio: ſiqui-
npotut dem tum, quum Epiſcopi ſui cauſſam graui-
zi⸗ R ter aliquando ornateque coram Pontifice Ro-
Peratorenge mano peroraſſet, mira Germani hominis fa-
tbeteckr cundia non minus, quam Agricolæ lepore,
mmnſeibe obſtupuiſſe eos, legimus. Quum igitur is
nr e. æque, ac idem hic Agricola, eodem magiſtro
gli cr. Tvoma de Kempis ſuaſore in Italiam profe-
tceagricolt ctus ſit, ibique meliorum litterarum ſtudiis
au Nrcict⸗ animum formarit ſuum, & in ſubleuandis
imn nultiſe deinceps per Germaniam litteris conſors
Germanla ſun Agricolæ exſtiterit: amplisſimæ quoque ea
tteni optine re comparatæ laudis ſocius merito ſuo exiſti-
stmmtim⸗ matur: qui vna cum Agricolz profigatis
Ieligin barbararum vocum tenebris, abſurdorumque

inci lpe ſophiſtarum libris ſoholis paullatim iebtis re-
Atiorem diſeendi & Latine ſeribendi rationem

DOLDHNS Germanos docere cœperit. Cui hæc inſuper
intengi laus manet, quod ipſius Agricolæ & Alex.
. .—. . . . . . .
ltns. gi. Hegii iudicio primus Germaniæ Poeta fue-
cicionul rit (o), ad veterum imitationem verſus com-
tinitztisco⸗ I Ponens,
auco⸗ (o) In hac laude, quæ Conrado Celti alias impertitur,
tt ten R. Agricolæ & R. Langio vindicanda H. Hamel-
1 inben mannus multus eſt in oratione ſua de doctis Weſt-
Centonen Phaliæ viris a pag. 1009-I Oper. hiſtor. qui demum
iniech ita finit: SItat frmum, & ſtudia litterarum &

ſimul poerices omnium primo a duobus Weſtphalis

I30 DE LINGVAE LATIN AE

ponens, vulgari illo, ac rhythmico carminum
genere, quod ſolum per tot ſæcula viguerat
inter Germanos, exploſo: Vbi notandum
id, quod Ph. Melanchthon diligenter obſer-
uare iusſit Germanos (?*): quemadmodum
Romanis temporibus poetices contemptum
incredibilis inſcitia rerum omnium, infan-
tiaque ſecuta ſit: ita tum, quum eruditisſimi
iſti Germanorum verſiculos ſacere cocpiſſent,
hos cuni melioribus litteris in gratiam rediiſſe.
Langius hoc nomine ab Hegio ita laudatus
eſt:
iam ferre poetas
Barbarie in media E eſtphalis ora poteſt.
Langius hanc decorat, maiorum ſanguint
clarus,
Mona-
(Langio atque Hegio) & vno, gqui eſt in vicinia
Weſtphaliæ nataus, & cum iſtis au bus familiærita-
tem habuit, exſuſcitata eſſe. Hæc omnia firma ſta-
re poſſe, arbitror, ita, vt Celti quoque laus ſua ſarta
ſimul atque tecta conſeruetur; ſi nempe ſtatueri-
mus, eruditisſimis iſtis Weſtphalis laudi ducendum
eſſe quam maximæ, quod poetices ſtudia ſuſcitaue-
rint; Conrado Celti vero nomen primi in Germa-
nia poetæ Imperatoris manibus coronati deberi 5
qui ita de ſe ſcribit:
Primus ego titulum gegi nomengue poetæ:
Ceæſareis manibus laus ea nexa mihi.
vid. M. Adami Vitæ Philoſophor. p. m. 29. ſeqq.
(*) Declam. T. I. p. 409. L

ſ caner
etm

niun, inn.
erudituln
7 An ſen
in eiſiſ⸗ *
t laudatus

1
Gt rth.
7

n ſonguin

.
Nu D
. “
nu fmnalr.
uln iinn
npe ſ ſ wveti⸗
Adnenim
Gir f 1 ſolcitume.
mi nCeme-
eti lebeli;

hike:

i.
l „. legt

“
.

IN SERM. FATLIS CAP. IV. Iz1

Mona Aeztor l rqae decusquz ſoli.
Primus Melpomenem qui rura in I eſtphala
ditxtt.
Eiusdem huius Langii conſilio bonarum lit-
terarum, ac Latinæ cum primis linguæ, pu-
rius nitidiusque ad veterum amitationem ela-
borandæ, ſeèholam exeunte ſæculo XV Mona-

Kerii apertam eſſe, ſcimus (p); Colonienſi⸗

bus & reliquis inſitæ barbariei patronis con-
tra fre mentibus, tot ſæculis vſitatam inſtitu-
endæ iuuentutis rationem, libellosque adhuc
in ſcholis tritos retineri, nouas ex aduerſo
mutationes, cſtudiis & diſcipin bericulo-
ſas caueri oport Quam ſententiam in-
eptam plane „Con rliliur vero ſuum ſanum
eſſe prudensque, & re ipſa & grauisſimo Ita-
lorum teſtimonio confſieinauit. Langius, & ita
denique vicit, vt paullo ante obitum ſuum,
quum quædam Lütheri ſcripta legerat, tam-
quam verisſimus vates prædin: xerit: Iam tempus
inſtat, vt tenebræ ex ecleſiis & ſiholis extirpen-
tur, & redeat vuritas in eccleſtas,; & mundi-
tier Latini ſermonisi in ſcholas. Quum ædes
eruditisſimi prudentisſimique Præpoſiti do-
ctorum hominum per bene multos annos ex-
I 2 ſtitis-
(P) Dau. Chytræus, Saxoniæ lib. III ad an. 1I497 ſeq.
p. m. 80. edit. Lipfſ. 1611. conf. H. Hamelman. Op.
hiſtor. p. 97 ſeqq. p. 257 ſeqq. inuenitur Oratio,
quam idem Hamelm. in laudem R. Langii conſcri-
pſit, eaque perelegans.

132 DE LINGVAE LATIN AE

ſtitiſſent receptaculum, complures periti ad-
modum euocati ſubinde ex iis ſunt ludorum,
pasſim in cuncta Saxonia inſtituendorum,
moderatores. quales Monaſterienſi etiam
Langii conſiliis fundatæ ordinatæque ſcholæ
præerant; quorum fama bonarum littera-
rum cultores permoti, ex longinquis maxime
locis eo confluxerunt.

Ipſa tamen hac ſchola politiorum littera-
rum ac linguarum ſeminarium, quod Dauen-
trie conſtitutum erat, antiquius fuit. Hoc
non ita multo ante citatus ALEXANDER
HEGIVS triginta circiter annos optime ad-
miniſtrauit: quem Langius cuius popularis,
& in eadem Dauentrienſi ſchola condiſcipu-
lus is antea fuerat, præſtantisſimis libris mis-
ſis vrgere non deſtitit, vt exſtirpata barbarie
diſcipulos ſuos humanioribus litteris erudire
perſeueraret. Quum igitur genuinus Agri-
colæ fuerit diſcipulus, nec minus ſegniter,
vt barbaries profligaretur tentarit Hegius, in
laudum, quas vtrique iſti Rudolpho deberi
vidimus, ſocietatem iure venit, dum magnam
omnino eorum meritorum partem eſt adſe-
cutus, & nihil plane in eo, Eraſmo teſtan-
te (ꝗq), reprehendi potuit, niſi quod famæ
plus
(J) Chiliad. I, Cent. IV Adagior. p. 116. Adag. Quid
Cani & balneo? & in Ciceronian. p. 377. conf. Ha-
melmann. op. hiſt p. 94 ſeqq.

CONI

n

ur l
Mrvent
unn
colye
Viros
Esn
fapureb
Uümai
Altomor
Dentus
Matera .

lin eh
1 71

1

,1
MAbarn.

bemnanie

ſpp
8 Ulon

NN

nepelic.
ululen
henien
Ktienl ein
tegneſchh

Tumm bttrer.

ismann

Umlittere⸗
Dauen.
ſt. Hoe
NDLR
tine 1l.
uluin
dlepr.
bris ni⸗
barbane
erucite
1hor
Pniteh
gilsin
Gederi
mnpnann
teken-
Okume

lus

. Nid

5

ut. H

IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 133

plus æquo negligens nullam poſteritatis ha-
buerit rationem: eruditus ceteroquin vir,
ſanctus atque facundus. Quantopere Agri-
cola Hegium hune ſuum dilexerit, quantam-
que de ipſo conceperit ſpem, & quam fidelis
etiam præceptoris munere & in Hegio & in
aliis per litteras docendis perfunctus ſit, plu-
rimæ eius declarant epiſtolæ: quarum vna
confirmauit (r), ſe, Hegium quotidie politio-
rem limatioremque fieri, intelligere, & in ſum-
mam capropter adduci ſyem, litteras cultiores
aut ipſius Hegii dultu, monitis ac inſtitutione,
aut nullius praterea viribus, in Germaniam
peruenturas, & arcem aliquando occupaturas.
Qua in re optimum vatem ſeſe præbuit Agri-
cola, quandoquidem longe excellentisſimos
viros, optime de litterarum ſtudiis ſuſcitan-
dis promeritos, ex Hegii ſchola prodiiſſe, in-
fra patebit. præterquam quod E eſtohali He-
gii maxime atque Langii, optimorum ac eru-
ditisſimorum ciuium, exemplo certatim in-
ducti videntur, vt barbariem ex Germania
penitus pro fligatum irent.
Quod quum ita ſit, Herm. Hamelmanno
materia deeſſe non potuit, quum de quibus-
dam E'eſtoyhaliæ viris ſcientia claris, qui, ex-
ploſa barbarie, puritatem Romanæ linguæ toti
Germaniæ attulerunt, orationem conſcripfſit
13 ſuam
(r.) Lucubrat. pag. 185, conf. 187 ſeqq. & p. 193.

134 DE LIN GVAE LATIN AE

fuam (s): cui etiam alia præterea oratione
oſtendere facile licuit, quomodo bominibucs
W eſtphalis potizxſimum debeatur & adſeriben-
dum ſit, quod Latina linguz & politiores ar-
ter per Germaniam ſint ehi tutæ (). Quam
Veſtpha alorum laudem ab obliuione atque
ſilentio hominum quam maxime vindicatam
voluit Dau. Chytræus (ſ); & Eraſmus, et-
iamſi Weſtphalus populus rudior vulgo ha-
beretur, multos tamen ſummis ingeniis mi-
nimeque vulgari doctrina præditos viros
eum dediſſe, faſſus eſt; quum nullum mor-
talium genus aliud laborum patientius, quod-
que fide & morum ſinceritate, ſimplici pru-
dentia & prudenti ſimplicitate magis com-
mendandum putarit. Multa porro, quæ ad
Weſtphalorum laudem, litterarum ſtudiis, &
ſingulari Latinæ linguæ cultu partam perti-
nent, idem Hamelmannus ſex iſtis libris pro-
tulit, quos de Viris ſcientia, Virtute, pietate,
& ſeriptis illuſtribus, qui vel W eſtphali fue-
runt, vel in E'eſiphalia vixerunt, conſcri-
pſit (t). Qui in Aologia etiam pro E eſt-
Pphalis contra Iuſti Lipſii calumnias idem iſtud
argu-
(§) Lemgou.. 1563, inter Opera eius genealogico-hiſto-
rica, quæ nuperrime, ab Ern. Caſim. Waſſerbach
colleta, prodiere, ibid. 4. pag. 95, ſeqꝗq.
(ſ) Lemgouiæ a. 1580. p. 315 ſeqq. Oper. hiſtor.
(sSſ) Saxoniæ ſuæ lib. III, p. 75, & 81.
(t) 1564. p. 131 ſeqq. Oper.

Agum
Gent
lun
tkoqu
105
redl
ſrun
cum
tily
Nel
4busnon
Ptteti
. lnte⸗
cet ten
betere
Penon
Mo
Colen
II, ſon
n
Gur
Minno.
Pkle l

cſtus t
eniizn.
ſtos niros

pl Pn⸗
to,t 1
nucis
tam het
bropto⸗
late
alifue⸗
cobletl⸗
noVi,.
demn ikud
Aigu⸗
gcekite⸗

eletbach

IN GERM. FATIS CAb. IV. 13 5

argumentum attigit (tt). Huc denique ſpe-
Ktant binæ eius orationer, vna de Rodolpho
LPangio (u), de Herm. Buſehio altera (v): v-
troque Weſtphalo. Eiusdem nationis vi-
ros etiam aliquot, qui non vulgari doctrina
præditi, de bonis litteris & pueritia in Cisue-
ſeranis prouinciis circa medium ſaculi XVI
cum primis bene meriti exiſtimantur, Io. ca-
ſelium Epiſtola quadam ad Io. Reccium da-
ta (?) laudaſſe neminem fugit: quum ea ſe-
mel atque iterum recuſa in omnium ſit ma-
nibus (y). quorum nonnullos vt in ſequen-
tibus nominem, rerum temporumque poſtu-
labit ſeries.
Integro enim fere ſæculo ante, eodem ſci-
licet tempore, quo Hegius Dauentriæ doce-
bat, ex eadem Weſtphalia Seleſtadium, ſupe-
perioris Germaniæ oppidum, emigrauit LV-
DOVICVS DRINGEBERGCIVS: ex cuius
ſchola, quam R. Agricolæ conſilio ibi ape-
ruit, longe excellentisſimi & celeberrimi
I1 4. pro-
(tt) 1591. p. 13382. (u) 1580, p. 257.
(v) pag. 279. Eamdem H. Buſchii vitam ab Hamel-
manno conſcriptam lIo. Goes Opuſculis de Weſt-
phalia, Helmſt. 1668. 4. editis, inſeruit p. 29.
(X) Helmſt, 1600. 4.
(y) Eam enim Io. Goes modo citatis opuſculis inſeruit
p. 165. & nuper admodum eamdem denuo emiſit
Reinh. Henr. Rollius in Memor. Philoſophor. Dec.

I. p. 437 ſeqq.

I36 DE LINGVAE LATINAE

progresſi ſunt viri, qui optimarum artium
ſcientiam & elegantioris præcipue Latinita-
tis ſtudium per ſingulas ſuperioris Germaniæ
prouincias diſſeminarunt (2z). Quid enim,
quæſo, Germania noſtra celebrius habuit Io.
Reuchlini, ſiue Capnionis, Io. Camerarii Dal-
burgii, Conr. Celtis, Henr. Bebelii, Beati Rhe-
nani, Io. Sapidi, Iac. Eimphelingi, Bilibaldi
Pirckhheimeri, nominibus. Optimi enim hi
Germaniæ ciues, Rud. Agricolæ in primis,
cui ſuperſtites erant, & quem communem
ſuum venerabantur præceptorem, conſilio &
exemplo inflammati, melioris litteraturæ
hoſtes magno animo coniunctisque viribus
in ſuperiori Germania aggresſi ſunt, quibus-
cum VIr. Huttenum, Hermannum Comitem,
Nuenarium, alios, conſilia ac arma ſua dein-
ceps conſociaſſe, audiemus.

De quorum ſingulorum præclaris in Lati-
nam linguam aſſerendam meritis quum ſiri-
ctim agendum decreuerim: primus locus
IO. REVCHLINO, Phorcenſi, deberi vide-
tur: cui ipſius gloriæ neminem ſociorum
iſtorum, reliquorumque amicorum, inui-
diſſe, præconia, quibus certatim ornatum
. eum
(2) H. Hamelmann. in vita H. Buſchii Op. hiſt. p. 285.
& in Goes. Opuſc. p. 32. conf. Eraſmi epiſt. 10 lib.

XXIII, p. 1260, edit. Lond. & D. Chytræi Saxoni-
am, lib. III, p. 76, 81.

?Mꝰ

—— —

eumm
cohn
un
Reui
Reu⸗
noil
Pebe
b
en
ol
Mmutat
kmmpel
Virutn

ſ
ceme
Mmn de
Umnort
Iletant

enti

INN

um mn
Pnelaini
NisCenn
rus lebut.
merei
, uan N
Ni, Nilait
imi enink
in prini
mmunem
Conlelio&
terature
e Utbus
ncbid.
Conuten.
lusei⸗

inlN.
Uunſti.
cns
ti ie .
Ociofunn
ny inni.
DrNatNE
eum
tolb.
1 awoll⸗

IN GERM. FATIS CAb. IV. 137

eum iuerunt, abunde declarant, qualia qui
cognoſcere cupiuerit, ei quam plurima ſub-
miniſtrabunt larorum virorum ad ipſum
Reuchlinim Latine, &ræce atquc Hebraice
ſoriptæ, & a Io. Hillebrando, cui iſtas tradid erat
Reuchlinus, emiſlæ Epiſtolæ qualium deinde
nouus liber ſecutus eſt. iſtarum vna Henr.
Bebelius confirmauit Capnioni (a) eam de
ipſo famam tum fuiſſe apud omnes Germa-
niæ bonarum artium ſtudioſos, vt ipfum co-
luerint, amauerint, & venerati ſint, quaſi ali-
quod numen a ſuperis in hanc terrarum ca-
lamitatem elapſum nihil enim rarius iſta
tempeſtate eſſe potuiſſe, addit Bebelius, quam
virum adeſſe in noſtra Germania, qui Græcam
linguam calluerit, & cui Latinus ſermo tam-
quam natiuus famulatus ſit. Conr. Leonto-
rius, poſtquam quinquilinguem sueuum eum
nuncupauerat, Romano Tullio ipſum non-
modo æquauit, ſed prætulit: qui ex tanta
barbarie in tantam eruditionem emergere
valuerit (b): & qui felicisſimo auſpicio in
lucem editus videri potuerit, quique Germa-
num nomen barbarum adhuc exiſtimatum
immortali illuſtrarit gloria: & in quo deni-
que tantum optimarum artium, tantum elo-
quentiæ, & tanta non Latinarum ſolum, ſed
I 5 Graia-
(a) pag. 82, b. edit. Tigur. Froſchouer.
b) P. 44.

138 DE LINGVAE LATINAE

Graiarum etiam Muſarum familiaritas fue-
rit, vt nec ipſi barbari venerari ac obſeruare
eum non potuerint. Alii litterarum decus
&“ aſylam, Germaniæque dexterum oculum
appellarunt noſtrum Reuchlinum (c): litte-
ratorum caput & columen alii (d); qui per-
inde ceteros ſuperarit, vt ſtellas reſtinguere
ſoleat exortus aerius ſol. Huc illa elogia
pertinent, quæ Eraſmus ei impertiuit, &
quando totins Germaniæ vnicum decus, & or-
namentum incomparabile eum vocauit, teſta-
tusque eſt (e), omnem Germaniam Reuch-
linum ceu Phaænicem & vnicum ſuum decus
ſuſpexiſſe, quum trium linguarum, Græcæ,
Latinæ, & Hebraicæ pene ex æquo peritus, ad
hæc, in nullo non doctrinæ genere verſatus
fuerit, ita, vt cum primis certare potuerit.
Eraſmum in inſigni hac laude Reuchlino ſuo
tribuenda nihil amori dediſſe, Henr. Stromer
durbacchius eruditisſimus æui ſui medicus,
teſtatur quaſi, vbi doctum eruditorum exer-
citum non minus recte, quam vere iudicaſſe,
cenſet (f), Reuchlinum vniuerſam Germa-
niam atque etiam Eatium, Græco, Latino, &
Hebraico ſermone, tribus ſummis zloquiis,
illuſtraſſe. quippe qui bonas litteras marce-
ſcentes in priſtinum nitorem ſuſtulerit; qui-
ue
(c) p. 46, b. (d) p. 532. (e) ep. I, lib. 2, p. m. 94.
(E) lib. II illuſtr., viror. ad Reuchlin. 2. 4, a.

ominen

(ſ) e
Reucl
bernu
Nun/
pni

1.
Mehncl

miligt

cde

Ii ob⸗

Ull
7
Merc E
r Nl
5
Um ((:

ſer.
* M

4

it teſti⸗
1 Reuch-
uncecns
1,Grt,
etlidls d
e Nellanis
potuetit
rlino uo
Wumr
ecics,
merer⸗
Geale,
Cermi
no/
uß,
Muree⸗
l⸗
Ils
nige⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. 139

que ſolus omnibus Germanis ingenii decus
& gloriam prætulerit, & patriam itteris vbi-
que gentium ornauerit: atque ita a Me-
lanchthone Germanorum ſtudiorum anteſi-

.

znanus vere nominari potuit; cuius ſingu-
lari ſtudio, in Germano homine inuſitato,
ipſe Fridericus UI Imperator valde delecta-
tus eſſe dicitur (ff).
Nec vero quicquam Reuchlini laudibus
Camerarius detractum voluit, vbi eum ele-
gantioribus litteris penitus excultum fuiſſe ne-
gauit (g): nam præterquam quod ſtatim ad-
didit ſummus vir, ipſum tamen doctitſimum
hominem fuiſſe, liberaliumque diſciplinarum
upi-

(ff) Melanchthon in præfat. quam claror. viror. ad Io.
Reuchlin. epiſtolis præmiſit: vbi de his ita loquitur:
Germaniæ noſtræ clarius contingere nibil poteſt,
YZuam ſi auktore Io. Reuchlino exterarum gentium
monimentis laudetur ſplendide. boc namgue epiſto-
læ iſteæ jere omnes notantur argumento. vid. eiusd.
Melanchthonis Declamat. T. III, p. m. 295. vnde
M. Adamus omnia, quæ de Capnione in Vitis Phi-
loſoph. p. 37 ſeqq. profert, deſumpfſit. Integram
Reuchlini vitam ex eisd. declamationib deſum-
ptam vna cum R. Agricolæ & D. Eraſmi vitis Nic.
Priſchlini orationibus ſubiunxit Georg. Pflügerus:
quarum vitarum ipſum Pflügerum auétorem eſſe
Teiſſerius in Catalogo auctor. & bibliothecar. tradi=
dit, idque cl. Morhofio perſuaſit, Polyh. litterar. I,
c. 19, 0 37 Vbi Reuchlini vitam, quam a Pflügero
ſcriptam dixerit Teiſſerius, ſe vidiſſe negat.

(g) in vita Ph. Melanchthonis p. m. 19.

I40 DE LINGVAE LATINAHE

cupiditſimum res ipſa pro Reuchlino lo-
quitur, Melanchthonis, de quo ſermo eſt Ca-
merario, vbi id ſcripſit, ætatem in feliciora
multo, quod ad litteras attinet, incidiſſe tem-
pora, quibus & ipſi Melanchthoni & Came-
rario ad maiorem in elegantioribus litteris
peruenire licuit ſcientiæ gradum, poſtquam
tot eruditi viri viam ipſis communiuerant,
ſalebris remotis: absque quorum opera ſi
fuiſſet vterque, valde dubito, an eo adſcen-
diſſent. quemadmodum ipſi Melanchthoni
veriſimile viſum non eſt (*), pingendi arti
tantum ab Apelle venuſtatis gratiæque adiiei
potuiſſe, niſi fingendorum lineamentorum
rationem multo ante oſtendiſſent ii, qui pri-
mum oνσννσνααοαdαντοας deinde & τdιαροοαοα
pinxerunt. Idem reputauerit is, qui illud
Eraſmi de Reuchlino iudicium legerit (h):
Germanorum eruditorum Princeps eſt Capni-
on? Vir magnus, ſod oratio redolebat ſuum
ſaculum adhuc horridius impolitiurque. Ad
talia iudicia ipſe Reuchlinus in anteceſſum
quaſi reſpondiſſe videtuy his verbis (¹):
Scripta mea erunt aliis forſitan melle & la-
te nutritis, propter incultum dicendi genus,

ama-
(*) Decl. T. I, p. 399.
(h) Ciceronian. p. 379.
(i) quæ leguntur in præfat. lIib. III Rudimentor.
Hebr. Phorce in ædib. Tho. Anshelmi an. 1506.
in fol. impr.

Matè
us
Vitio
Num
uen⸗
lernia
oce⸗

P1S el

una
n en
urun
ucmd
neli
nup ſii
Mlt.
ir ener
lr ltcni
teri⸗ y
li llan
Ma

NN

euchline .
ndelt
1n klin
micle
niC.
rblg ltee
bpokluen
mivenem
n Open
0 alſeen.
nchthon,
encli arti

r-
n
cellum
(1)
. ,

M-

nentot⸗

IN GERM. FATIS CAbP. IV. I41

amara. qui ſecum cogitent omnem auditori-
bus orationem eſſe commodandam, non mihi
vitio dabunt, quod vernis vernacule loquor.
Nam qui ſieri poteſt? vt per inſuetum lo-
quendi morem & domi paratam, adque lu-
cernas elaboratam dibtionem ruder faciles
doceantur, quibus tum ecſſet opus ad præcepto-
ris eloquentiam plus animum aduentere quaſt
ad ſphingis æanigmata, quam ad eius illa ipſa
præcepta. Longe rebctius me iudice ſenſit A-
riſtoteler, in diſeiplinis doctorem oportere per
vſetativſimam ſormonis conſuetudinem & no-
bis notiora quæque procedere. Dedita igi-
tur opera ſolæco ſæpe & barbaro ſum vſus a
quorumdam vocabulorum proprietatem ex-
plicandam. Huc accedit tamen, quod & ſo-
necta, & barbarorum quotidiana conuerſatio
non ſolum linguam hebetat, ſed et ſtilum ob-
tundit. quibusdam interiectis ita pergit: &
hbac erat vna ex causſis zon parui momenti,
vt putarem mea ſingula viris politioribus lit-
teris præditis exploſa fore, quod cernerent in
sis nullum florem, nullam comitatem. ſed o-
mnia triuialia & inurbana quaczue.

Vt appareat quodammodo, vnde evenerit,
vt Reuchlinus primis annis ſub laudato Drin-
gebergio, & Ioanne Hiltebrando patriæ ſcho-
læ moderatore, atque Georg. &mlero in bonis
litte-

142 DE LING VAE LATINAE

litteris educatus, doctrina, linguarum notitia mb/⸗
elo oduentiadue tantum Poſtea wvaluer rit, ipſius ſmenß⸗
iterum verba apponam (k): Poſteaquam un
anno mafe
(K) ex Præ æfatione lib. I eorumd. Rudimentor. ad Dio- Rronu
nyſium fratrem: cui ſingulos tres Rudimentorum Kye
iſtorum libros peculiaribus eisque verboſis ſatis de- jation
dicauit præfationibus: quæ ſingularem in iſtum Almpſ

oſtendunt amorem: in epiſtola fini IIl libri ſubiecta
ita ad eumdem fratrem ſcribit: tandem motus égo,
Dionyſi amatigſeme, poſtquam ad percipienaam Græ-
corum linguam annis ſuperioribus ze puenum ad-
iuncto pædagogo Florentiam, tunc optimarum litte-
rarum altricem, non ſine meo magno impendio trans
Alpes e Sdueuia eniſi, quatenus biennium penes egre-
gia ſanctitate virum illum Georgium Veſpucium agfi-
duus nmenſæ ſuæ ac hoſpitii ſocius, Angelum Politia-
num, Mar h, lium Ficinum, & Demetrium Cbalcon-
dylen, ceterosgue phigſimos homines quotidie audi-
ves, nolui etiam huic decori tuo de ſſe, guin Hebraica
nunc ſacerdos aadijceres: pr cſer. tim quum noſtrates
Iudei vel inuidia vel imperitiæ dubéti Cbriſtianum fipi
neminem in eorum lingua erudire velint. Præ- Audun
claram vero etiam exquiſitisſimamque, vt omnia aerim/
diuini ingenii monimenta, produnt eruditionem,
& multa de excellen ntisſimi viri ſtudiis fatisque nos
edocent; ita vt ie dem de his præfationibus dici
poſſe mihi videatur, quod Cicero olim de Euripidis
verſihus dixit: ſingulos eius verſus ſingula eius teſti-
monia puto, immo ego ſingula præfationum iſta-
rum verba non tantum ſingula puto teſtimonia, ſed
pondera in primis inuidis iſtis hominibus, quos
Dictionarium ſuum Hebraicum taxaturos præuidit,
quod multorum interpretationes cenſere atque per-
ſtringere in eo aufus ſit, quam prudentisſime re-

ſitaten

a. ,

ore

INA

Arune,
V elbbni
Nt
Seuuin
A
RAulimenton
tlſtlitk
gten In itnn
Iloriſbe
n nutir n
. ½
Neutan re.
u un at.
Narun itr.

aNi ſtin⸗

im (laker.
ir Mhun
unuſum
Oum
Nonnin
ditonem,
toguene⸗
gnidus Li,
e Porpas
leint
onum Ar⸗
noninſe
is, gus
Nreuitn
Ingbeſer⸗
tsnne d⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. 143

anno atatis meæ duodenigeſimo Priſciani Cæ-
ſarienſis litteraria ſtudia in ſohola Pariſio-
rum aggreſſus ſüm. biennio poſt avud Rau-

ravos dibtionarinum collegi. quem appye Taui

Breltiloquunz. eotempore atque eodem Baſiles
α Rhenum in loco ſub Andronico Contoblaca

natione Graco linguam Gracam didici. dOlSAAd

elapſis inde quatuor annis inter Gallos Primo
ſpondiſſe mihi videtur: Quamnguam Hieronymum
ſancttum veneror vt angelum, & Lyram rot⸗ vt magi-
Rrum. tamen adoro veritatem vt deum. Valde
etiam memorabilis eſt Georgii Vn e,, ad Tones.
Anshelmum epiſtola calci operis adie da: cuius fi-
nis hic eſt: Propter librariorum gquorumadam teme-
ritatem in iuratisſimos Tu0αρ aubtores perditisſi-
ue libidinantem; gui ſpe lucri ab archetypis diuer-
Raſ. tumultuantur operæ. ne ſycophantæ illi, charta-
riæ ſimiæg, operi noſtro ſupparaſitantes identidem
molinentun. iugit (Keuchlinus) in calcem libri ſup-
bingi 6ℳ munificentia imper atorig maisſter- 7 5, gui-
bus donatus eſt, arma ubluſtria (inſignia), gua in re
certiores reddantur amæœnitatis Hebraicæ ſtugioſi, a
codicibus vti abſtineant, qui non illis muniti ſue-
rint infigniis (inſignibus) perinde ac ſpuriis otqgue
e mera daniſtarum libidine opera urtiua & ſub-
ſecundaria Perditiſſ. gquoque litteranum iactura ab-
ortatis. Opus hoc, quum nuper admodum falla-
mentario diſcindendum quis tradere vellet, ab in-
teritu vindicaui, non vbiuis obuium. quod Reuch-
Hinus, quum, vt G. Symlerus in citata epiſtola con-
ſirmna⸗ Phoöorcen reuiſens, in manus hilaniter ingert
um illecebin, ceu vigilias ſues, recepicſet, velut ar. -
“ auctus fitiolo, ſatutariter eſt exocuiatus.

I44 DE LING VAE LATINAE

apud Genabum, quas nunc Aurelianas vocant,
Jſeminaui. pbi tempore protracto & Iuri Ciuili
dedi operam, & fui a doctoribur honore Papi-
nianiſtarum decoratut. An. MCoCoCLYXIX.
Vide, mi frater, qquanta circumſpebtione vi-
tam duxi. Nam pyniuerſam ſtipem quam di-
ſcendo impendi- docendo acquiſiui. ſimul e-
nim & didici Latinorum iura & docui Græco-
rumpracepta. de quibus tunc arten: gramma-
ticam Græce conſeripſis cui titulus extabat
Micropædia. eam anno poſt Pittonibus Galliæ
Aquitanis publice legi atque illic in lure Ciuili
Cathedram merui. Regreſſus inde in Sueuiam
vxrore mihi duéta ſampſi Doctoris inſigniz.
populares cauſſas apud tribunalia & iudices
exercenv. Quumque me ad ſerenitſimum,
Imperatorem Fridericum tertium (legaſſet) in-
Iytus princept Eberhardus Probus, is qui
yoſtea in ſplendidirſimis Vangionum Comitiis
2 Max. Semiliano Romanorum rege vno im-
perii conſenſu Dux primus W. irtenbergenſium
aubtoratus eſt. de cuius patriciis ego quoque
Conſul eram. Tum reperi ea in legatione Iu-
dcæum doctum ſimul atque litteratum nomine
Iacobum lehiel Loanr imperiali muniftcentia &
doctorene Medicinæ & Equitem auratum. I-
me, ſupra quam dici qucat, Pideliter litteras
Hebraicas primus edocuit. Poſt vero lega-
tus Rhomam ad Alexandrum ſextum, qui re-

liqui

ui
huten
het
ore 5
nln /
tlirtt
imau
anß
Albi⸗

ſullietl
.A4
rmnc
nul ſi
Celmoin/ 4
oyrptt

lorenfte
. ,
lE/0οα

1
Mllat de e

MMerafen

4

neliaze INne
6 Eln
ctet
Dnguin /.

Mun nll
MNH Gruy.

n graſnt.
A erati
lura
Me Ci,
Weiam

ionu⸗.
1G iulier
niſnun.
lglleht
, Cnis
in-
eliun
gole
11
Honel-

IN GER M. FATIS CAbP. IV. 145

liqui Iuerant en in lingua canonet. eor a Ceſi-
natenſi Iudæäo ſeiliket sdia Flio Iacobi phur-
no petiui, qui me quotidie toto legationis tem-
pore perquant humaniter in Bebraicis erudiuit
non ſine inſignis nmercedis mpendio. Quod
idcirco, germane frater, ad te ſeribo, vt a-
nimaduertas, & ſabius cum tua mente reuol-
uar, quantis laboribus, temporibus, & impen-
ſis Hebraicæ lingukx ſola initia ſörtitut ſim.
Alibi ad eumdem fratrem ſhurmn ſic ſcri-
pfit (!): De præceptoribus meis hanc ratio-
nem affero. non me piguiſſe, vllo tempore ab-s
quolibet Iudæo ſemper aliquantula corradere,
quæ ad dobctrinam aliquam librorum Hebrai-
corum conducerent. Sicut enim non apud Io-
nar neque plla in Græcia, ſed Baſileæ Prinm
ab Andronico Contobla-a, deinäe Pariſti a
Georgio Hermonymo Svartiate, Voſt Kome ab
Argjropylo Byzantio publice in Vaticano Thu-
odlidlem legente Xyſto IV Pontif- ad ertremum
FPlorentiæ Mediol. miique à Demetrio Chalcon-
Ayle, Græcorum linguam f, ruſtillatim & quaſi
micas de menſa domini cadentes accepi. con-
numerarem illis Hermolaum Barbarum Inno-
centio VIII inſignem & miei amantitſensum.
niſi plur ex eo Romaæ Latinitatie, quam Graci-
tatis, Balſiſſom. ita Hebraicam ego uoαadué at
tandten lbinguam non Hiero, plymit, ue in⸗

K ubli-
(1) præfat. lib. III Rudiment. pag. 547 ſeq-

146 DE LINGVAE LATINAE

Publicis ſynagogis: Iid a litteratisſimis He-
bræis benes Cecios quidem Iacobo lehiel Ioans.
in Latio antem Abdia Ceſinate atque alias a
ſingulis ſingula expiſcatus ſum.
Hactenus Reuchlinus: cuius verba quod
attulerim, tibi non ingratum fore, confido,
lector; quum inde breuiter cognoſcere
queas, ex quorum ſchola tantus Germano-
rum doctor prodierit. comprobatur ſimul
iis, tamquam grauisſimo teſtimonio, id quod
ſupra adfirmaui, Germaniam Latinæ in pri-
mis linguæ cultum Italiæ debere. Neque
immerito huius palæſtræ optimarum artium
nutrices habebantur tum, non Germanicis
modo, verum totius orbis palæſtris antepo-
nendæ (Il) quas qui non frequentauerat, nec
Italorum diſciplina emendatus fuerat, eru-
ditus recteque inſtitutus haud exiſtimaba-
tur (m). quali opinione per integrum XVI
ſæculum fuerunt Germaniæ eruditi, Italos
eam iudicantes nationem, a qua humanita-
tem acceperint Germani, & quæ antiquæ ſa-
pientiæ cuſtos ſemper fuerit atque procura-
trix.
(Il) cl. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. 13. (m) vid.
præf. Conr. Peutingeri Sermonib. Conuiu. præm.
& Io. Caſelii ιονυνυρο quas gentes potisſimum adi-
re debeant, qui doctrinæ virtutisque gratia peregri-
nari animum induxerunt, lucubrationi eius, quæ

Kgρσαα%G¶nſcripta eſt, adiunéta Helmſt. 1609,4. Se
ſeparat. 1618, 8.

Limgiu
acceptt
Genna
wümmus
Dlun

tinehe
bigeni
pos co
intetiee
tkudio
tun g
kuepe
cit liter
tis cenle⸗
Kinſani
i⸗ ſtn
IS ſu lel
Ulkiment
tuti ndo⸗
euchlimn
ir IMn

enthen

IN

trari n 1.
oliie le.
Ale
1.
upelul
Ore, niin
r connolen
6 Cermane-

.None
martum
Cenmunics
ri mteho⸗
tanetat,nee
Ueltt, en⸗
ADikimebe⸗
gun WI
i,MA
Umanite⸗
nigue ſ⸗
pumt⸗
it.
) .
in er⸗
imumatr
43 hetegl⸗
eils, lE?
40,4

IN GERM. FATIS CAP. IV. 147

trixv. Regiomontanum certe, Agricolam,
Langium atque Reuchlinum multum Italiæ
acceptum retuliſſe, humaniora ſtudia inde in
Germaniam deducentes, hactenus cogno-
uimus.
Pluribus de reliquo verbis referre nihil at-
tinet, quantopere Reuchlinus Germaniam ſi-
bi deuinxerit, quod omnium primus Hebrai-
cam linguam grammaticorum more Chriſtia-
nos docuerit, ſiue legibus, vt ipſe loquitur,
manciparit Eatinis; ſic, vt primus poſt Hier-
onymum, vndecim ferme ſæculorum ſpatio
interiecto, Hebraicas litteras tanto reſtitue-
rit ſtudio, vt,/ qui alter Hieronymus appellare-
tur, dignus ſit diiudicatus (n). Neque re-
ferre porro attinet, quanta cum laude in Græ-
cis litteris, ſine quibus neminem politum ſa-
tis cenſeri poſſe, arbitratus eſt, reſuſcitandis,
& in ſaniori harum ope producenda philoſo-
hia, ſit verſatus. quanta etiam cum nomi-
nis ſui celebritate doctoris in iurieprudentia
ſuſtinuerit titulum. Neque denique inſti-
tuti ratio pluribus verbis declarare patitur,
Reuchlinum tam egregiis linguarum ſubſi-
diis inſtructum, eum ipſum eſſe, qui in reli-
K 2 Eione,
(n) quum opus in ſe ſuſceperat, quod ante ipſum ten-
tauerat nemo inter Latinos, ſperare omnino poterat,
ſe inde gratiam bhbaud moaiocrem E& apus poſter 0

laudem absque inuidia non intern orituram conſecu-
turum fſore. prætat. lib. I Rudiment. Hebr. præm.

1I48 DE LINGVAE LATIN AE

Cione, a ſuperſtitionibus, Monaſtici regni, vt
Melanchthon eas nominare conſueuit t, ner-
uis, falſisque traditionibus purganda, facem

beato Luthero prætuliſſe, merito ſuo exiſti-

41

metur. ſiquidem ipſe Lutherus ad Reuchli-
num, quem præce eptoris ſibi penerabilis no-
mine compellan nit, vltro profeſſus eſt (o), in
huius ipfius ſirmitate non parum taurorum
Rorum cornua fracta eſſo: iädgne Dominume
egiſſe in Reuchlino, vt tyrannur ſophiſtarum &
tardius & witius veris ITheologiæ ſtudiit reſi-

ſtere, & Germania reſpir are coperit. Eraſmus

etiam poſtquam in epiſtola quadam ad
Wolfg. Fabricium Capitonem (p) declar ara-
(o) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchl. c. 3, b. & M.
Cruſ. Annal. Sueu. P. III, lib. X, c. 7. p. 569.
(P) Ep. 4, lib. I, p. 13. Temporum iſtorum theologiam
egregie plane adumbrauit Bilib. Pirckheimerus in

epiſtola apologetica Luciani Piſcatori præfixa, cuius

verba hæc ſunt: Absgue deprauata illa (dialectica
ſ. ſophiſtica 2) concer tatione, ac argutiarum fuligine
ſancligimam Tbheologiam conſt, Rere minime pobſé,
exiſtimant. hinc eſt, guod vetus teſtamentum ne-
gligitur, nouum guaſi idiotis criptum vilipenditur.
Apoſtolorum doctrina vix lectione digna putatur.
Hinc diuus Hieronymus tamquam grammaticus con-
temnitur, beatus Auguſtinus etiam ignorantiæ da-
mnatur, quem dicaculi illi nec argumenta ſua, ſi in
vitam reuerteret, intelledturum ſomntart non pro-
pten rudem illam & inſignem barbariem, ed guia
inſtantiarum, relationum, ampliationum, reſtrictio-

All⸗

M fanroris
Denuzun
9, lanmn, 16
Mudi .
lulm
icln

Velat,

,
0 4 eh. N.
. G
I lenliyim

heinensi

n gli bir

nentum n.
enlim. 1,

e, .

nn h..
,

IN GERM. FAIIS. CAP. IV. 149

uerat, quid fuerit, cur in re heologica e-
mendan da tantum negotii ob Platum ſit: quod
hane c ſcilicet ad ſuam vsque ætatem homines

aliſt ſint, qui am oribus litteris pertina-

neli
cisſime ab Dhofruer nt, quique iſtam ſuam in-
ſcitiam eo felicius tueri conſueuerint, quod

10 fecerint pietatis Prætextu. rem tamen ſuc-
ceſſuram denique, confidere ſe, oſtendit, R
trium linguarnn osniri⸗ y ahlic, itus in ſoho-
s recipi Pergeret. Vt vero in Germaniæ
Cholas recipi cœpta ſit huinsmodi cognitio,
Agricolæ cumprimis atque Reuchline debe-

rI, nemo mücias iueritt. Reuerendus certe
To. Henr. Maius luculentisſime id common-

ſtran nit (q), certis confirmans teſtimoniis
K 3 hunc

num, Jos malitatum, hæcceitætum, gquidditatum, .*
religua id genus portentoſa vocabula ignoraret.
gquieguia enim Oyliogiſmorum ſpinoſitate non intor-
guetur, id penitus a Theologicæ erusitione alienum
Putant.
() in Vita Io. Reuchlini magna cum cura multaque
induſtria conſcripta, ed. Durlaci an. 1687, 8. cui
adde eruditum 10. Cunr. Dieterici Programma de
Reſtauratione Græcarwumlitterarum per Germaniam
auſpiciis Io. Reuchlini Ingolſtaaii & Tubinge cœbpta,
Gieſſæ propoſ. 1661, & a cl. Georg. Henr. Gœtzio
Principi Græce docto, quem an. 1704, 4, edidit, adie-
QGum, p. 6 ſeq q. Ph. Melanchthon linguarum donum
Apoſtolis collatum magis nouum ſibl videri negauit,
quam quod hæ a tanto ſqualore receptæ ex tenebris
plusquam tartareis in lucem r reuocatæ ſint. Declam.
T. I, p. 413.

15o DE LINGVAE LATINAE.

hunc longe dignisſimum fuiſſe, qui præclarus
haberetur philoſophus, iuris & eloquentiæ lau-
daretur conſultus & diſertus denique colere-
tur theologus (1) ſiue qui Petri Galatini, Apu-
li, iudicio (), prædica retur vir Chriſtianæ re-
ligionis integerrimus, diuinæ humanaque phi-=
loſophiæ indagator ſolertizſimus, Pontißicii Cæ-
ſareique iuris peritisſimur, omnium bonarum
artium eruditisſimus, Romanæ eloquentiæ fa-
cundisſimus, trium linguarum, quibis Deus
arcana ſua mortalibus reſerualit, interyres
diſertixſimus (ſ), qui tot praclara edidit o-=
pera, vt eius nomen ſæculis cuntlis immortale
permaneat, cuique parem numquam tota pro-
duxerit Germaniaæ Quæ omnia doctisſimus
Henr. Lor. Glareanus paucis quidem com-
prehendit verbis, ſed neruoſis admodum,
quando Reuchlinum omnis doctrinæ paren-
Zbn
(7) iudicium hoc de Reuchlino tulit ſummus vir
Conr. Peutinger. lib. II, epiſt. illuſtr. viror. ad
Reuchlin. A. 2, b.
(s) ibid. C. 4, b
(1) in epiſtola, qua Athanaſii de variis quæſtionibus
librum Alberto Archiepiſcopo Moguntino dedica-
uit, ita de ſe ſcripſit Reuchlinus: Theologiſtæ variis
PDicturis nomen meum pro roſtris ac vbilibet loco-
rum ſußzxerunt, guibus me bilinguem delineabant,
quum ſim guinque linguarum peritus, Germanicæ,
Gallicæ, Latisæ, Græcæ ac Hebraicæ, nec non & Chal-
daicæ ſcripta mediocri iter calleom. Quinguilinguem
igitur me aepingi oportuit, non bilinguem tantum.

IN

feni hune
,un deen
Pren
in pre
tum d⸗
ſeculip
ultn
gate N.
enin n
tuilein
ſgign
, r hab⸗
Utio opoſe
ſecula mi
bari eſen
has igtt ii ttun
Polire in
grcole
boinpul
kſeiglet
kedun el

fulraae
Cnils etian
Umtume
Itonen!
lifttibe

U

aine
1. Hennt 8
knigneat,
nAtnitn
Augl
Auunſa.
un Nirc
mienufa
liluj L
uünmm
Adt
innurtal
nm l⸗
Gocisnrmns
niden con,
Aamnodun,
u zurt.
n

Gunmds i
1 wior ad

leſtonbes
Nſe eris
ter Meo⸗
nhent,
mumitt
1⸗
ilingten
ettut⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. I51

tem nuncupauit (sſ), Germaniæque erudito-
rum decus.
Breui tantum, eodem el. Maio præeunte,
in præſenti oſtendam, Reuchlinum adhuc
tum adoleſcentem, quum aſperam & rudem
ſæculi philoſophiam Baſileæ meditaretur, ad
cultum atque zquabile Latinæ & ſolutæ & li-
gatæ orationis genus animum adieciſſe; idem
enim ſentiebat, quod Rud. Agricolam ſta-
tuiſſe infra videbimus, ornate dicendi poſte-
riorem eſſe debere curam: neque a Germanis
ſuis quicquam amplius, quam vt grammatici
magis haberentur, quam eleganter, requiri
initio poſſe, exiſtimabat; poſtquam per tot
ſæcula nihil aliud moliti erant, quam vt bar-
bari eſſent, et in ſordibus perſiſterent ſuis.
has igitur vt tandem aliquando eluerent po-
pulares, inſtigare eos perſeuerabat, præclaro
Agricolæ, Langii Hegiique exemplo ſine du-
bio impulſus. Qua ĩpſa opera ſua, vt purius
& ſcripſerit & dixerit Germaniæ iuuentus,
effectum eſſe, ſeque arduæ rei manum non
fruſtra admolitum, mirifice lætatus eſt. In
cuius etiam iuuentutis vſus vt Lexicon ſiue
Onomaſticon iſtud Latinum, Breuiloqui titulo
inſignitum, cuius in ſuperioribus ad fratrem
mentionem fecit, conſcriberet, ab Amerba-
chiir fratribus, eruditisſimis typographis, ad-
K 4 duci
(5ſ) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. X, 3, b.

I52 DE LIN GVAE LATINAE

duci ſe paſſus eſt (t), vir, qui omnem ſuam æ-
tatem iuuandis litteris dicauerat (tt). Quo
Lexico tum, quum nulli adhuc eiusmodi ex-
ſtarent libri, nulli ſaltem meliores (*), non
tantum linguæ conſuluit cultoribus, ſed eos
quoque, quit talem moleſtiarum plenisſimum
laborem poſtea in ſe ſuſceperunt, quodam .
modo adiuuit, exemp elo certe inuitauit: quin
opera, quam in conſcribendo iſto collocauit,
præclaram plane promeruit laudem; knali
omnibus, qui rei, antea a a nemine adhuc ten-
tatæ,
(t) Orat de Io. Capnione in Declamat. Ph. Melanchth.
T. III p. m. 300.
(te) qui de ſe ipſe in præœfat. R. Ioſephi Hyſſopai Par-
pinianenſis Lanci argenteæ ex Hebraico in Lati-
num ab ſe translatæ præm. Tub. 1512 ita ſcripfſit:
Ego vero ea conditione natus, vt optimarum anti-
um, gquas & ſummo labore & grauigemis impenſis:
multo guogue tempore acquiſiui, non ſim inuidus dis-
tiibutor, inſtar Apollonianæ volucris effulum triti-
cum ceteris auibus renunciantis, gquo lautins pa ce-
rentur, vt eſt apud Philoſtratum libro guarto, miri-
NRce gaudeo lectiones, gquas vel ferula magiſtra, vel
meopte ingenio didiei, aliis communicare. Nullum
eſt enim bonum, inquit Manlius beuerinus, guod non
pulcrius eluceſcat, ſi plurimorum notitia compro-
betur.

(*) Nam in illo Lexico, quod antea salomon Ttirohar
Conſtantienſis ediderat, vel quartum vocabulum bar⸗
barum & vitioſe ſcriptum fuiſſe, Io. Zwingerus in
oratione de Barbarie ſuperiorum ſæculorum oſten-

dit.

Prien
Plnee

lIt.

/2
Clla
15
d PG

Menn
nam! 9
Capnio
bent,
plenant
cpeſuo
lubetetl
Un
in Cale
Vputan
Cermans
lehtante

☛☚
Henchin

INn

mnen! lle Nr.
elat te
A/
tiumie

. 4
pleme
Mtüin
nne⸗
Unt, Wn.

h Mchunchtn.

U. K. D.
Hbopada.

, 1 4 1 1 .
i inpenl.
,uArA.
u mit.

Ulin ce:

rth: r.
Glher i el
. M

4 4
tu AN.
4

1.

um ler

IN GERM. FATIS CAP. IV. 1 53

tatæ, periculum primi faciunt, denegari non
poteſt. Singulari etiam laudi Reuchlino
noſtro & hoc ducitur, quod eius in primis
Cura factum ſit; vt T ub ingenſis 46 alemia, cuius

eximium Per complus res annos ornamentum

exſtitit, & quæ eos ſemper deinceps huma-
niorum litterarum habuit doctores, quorum
cruditione vniuerſa Germania exculta eſt,
priſcam Latinæ linguæ barbariem & aſperam
plane eiusdem Pronunciationem tollere cœpe-
rit: quæ in Sue nis tam horrida, tamque in-
culta prius fuiſt iſſe dicitur, vt ii Italis & aliis ex-
teris gentibus pronunciationem iſtorum au-
dientibus ludibrio fuerint; interrogantibus:
Putantne hi hominer, ſeſe lingxam loqui Lati-
nam?; Summi itaque inter gentes iſtas viri
Capnionis orationem libentius multo audie-
bant, quam reliquorum, qui patrium reti-
nuerant ſonum. quo etiam nomine is a Prin-
cipe ſuo dilectus eſt, quum Latine dicendi v-
ſum, & pronunciationis minus horridum
haber et ſonum (u).

Tam præclara Reuchlini, cuius nomine«
in Gallia nihil celebrius tum erat, merita
reputans ſupra citatus Conr. Leontorius,
Germanis perpetuum fore putauit pudo-
rem, tantum ciuem non omnibus opponere
K Italis
(u) Declamat. Melanchth. T. III, p. 301 & cl. Maii Vit.
Reuchlin. p. 171.

I4 DE LING VAE LATIN AE.

Italis (). qui ipſi inſignem eius doctrinam
tantopere ſtupuerunt, vt quum coram oſten-
diſſet, quam accuratam Græcæ linguæ ſibi
comparaſſet cognitionem, Argyropylus,
Græcus natione, in Italia degens, exclamaue-
rit: Ebhbeu Græciæ noſtro exilio tranzuolauit
Alpes (X)! Quam fortunam Demetriur Chal-
condyles, eruditisſimus Græcus, Germaniæ
noſtræ minus inuidiſſe videtur: ſiquidem
Reuchlinum græciſſare, & pulcram admo-
dum epiſtolam Græce conſcribere cogno-
ſcens, non parum ea re lætatus, & ipſi Reuch-
lino & patriæ eius congratulatus eſt, quod
talem virum produxerit, qui decus ei exſiſte-
ret (y). Quid, quod anno ch CCCCXCVIII
a Philippo Electore Palatino Romam miſſus,
vt eoram Pontifice cauſſam ipſius ageret, tam
luculenta ac eleganti id perfecit oratione La-
tina (2), vt ſummi Italiæ viri magnopere eam
ſint admirati, & quidam corum ipſum
Reuchlinum flagitare prius non deſierint,
quam publici iſtam fecerit iuris: quum di-
gnam
(v) ibid. p. 430.
(x) Melanchthon, Declamat. T. III, p. 305.
(y) cl. viror. ad Reuchl. ep. pag. 71, b.

(2) ab Aldo Manutio editam olim cel. Maius Reuch-
lini vitæ integram inſeruit pag. 195, ſeqq. præmiſſa
etiam eſt lib. II epiſtolar. illuſtr. viror. ad Reuchlin.
conf Petri lacobi Arlunenſis epiſtolam inter clar.
viror. ad eumd. Reuchlin epiſt. p. 18.

5.

nam e
mam 4
Kſente
legeten
Omnia
udica⸗
gntet⸗
Reuchl
Cius
zuumn
Ceficlen
Usinledt
Gu, Mir

ingenü
prokm
tus (9:
ſenbuf
Cicauerat
la
Juuntienn
Copnttin

Od vie
9 Chritor
Ahench
Od tor
Nnt

IINR

eun cte
n CMrnlte⸗
der inn 1
. n
twenclnn,
Iuntg

——,,

ntrig hi.
6, Cermmne
: ſniln
Gen a0n,⸗
ere (opno⸗
lhenck.
, ol
Wtielilte.
CCNONT
mun mil,
cpel ettan
atinels-

nopct⸗ temn

n iun
Geleerint,
guuncl⸗
gun

iuhenk
geniſi
euchlin
mercht

IN GERM. FATIS CAP. IVy. I155

gnam eam exiſtimarent, quæ propter ſum-
mam elegantiam, dignitatemque verborum,
& ſententiarum grauitatem vbique terrarum
legeretur; adeo diſerte, prudenter, appoſite
omnia oratione hac explicuiſſe Reuchlinum,
judicarant (a). Non minus docte ele-
ganterque ſcriptam diiudicauit quamdam
Reuchlini Apologiam Hadrianus Cardinalis:
cuius quum naſum noſſent Germani, non
parum mirati ſunt, quum intellexiſſent, non
ſine ſummæ eruditionis admiratione eam a
Cardinale lectam eſſe (b). Reuchlinum vt
de facie noſceret, inter eximia deſideria peni-
tus inſediſſe ſibi, teſtatus eſt Io. Franciſeus Pi-
cus, Mirandulæ Dominus (c), princeps ob
ingenii quamdam diuinitatem & eruditionis
profunditatem pro naturæ miraculo habi-
tus (d): poſteaquam pridem in litterariis o-
peribus ſuſpexerat virum, & dudum de eo iu⸗
dicauerat, quod fuerit
Latiæ donatus lumine lingux:

quanti eum in Hebraicarum etiam litterarum
cognitione fecerit Picus, illa epiſtola docere
nos
(àa) cl. vir. ep. ad R. p. 58.
(b) Chriſtoph. Welſer. ad C. Peutinger. epiſt. lib. II ep.
ad Reuchlin. B. 3.
(C) cl. viror. ad Reuchlin. ep. 7.
() Rittershuſ. in Comment, de Vita Bilib. Pirckhei-
mer. P. 23.

V6 DE LINGVAE LATIN AE

nos poteſt, cuius extrema verba ſunt (e): qua
de re conſitlere te avcurgtioren omnibus in lit-
teris hominem, & in Hebræis longe lateque
verſatuns, operæ pretium duxi. Decreuerat
etiam aliquando Reffenſis Epiſcopus, poſito
cultu epiſcopali, hoc eſt, linea veſte, qua ſem-
per vtebantur tum in Anglia epiſcopi, niſi
quum venarentur, traiicere; hac præcipue
cauſſa impulſus, vt cum Reuchlino collo-
quendi facultas ſibi daretur. tanta habebat
epiſcopum diſcendi Germanorumque eru-
ditisſimi cognoſcendi ſitis (f). Hanc
Reuchlini celebritatem atque eruditionem
cogitans Marſilius Ficinus ad ipſum Reuchli-
num noſtrum & Ludouicum Nauclerum, Io-
annis fratrem, ſcripſit (ſ!), ſe mirari, Ger-
maniæ Principes Florentiam adoleſcentes e-
rudiendos, tamquam ad Academiam, mitte-
re: quum tamen Reuchlinus, eiusque ſimi-
les ea ſcriberent elegantia, vt Germani non
ad academiam, ſed ex academia filios ſuos
mittere viderentur, atque apud exteras natio-
nes perquirere ſibi iam domeſticam diſeipli-
nam- ita exclamans: Quez rerum vicisſitu-
do eſft! Qaa ipſa in re Germani Romanos
imitari videbantur Demetr. Chalcondylæa: vt-
Ote
(e) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. t. 2, b.
(f) ibid. ſ. 4, b. (fr) cl. viror. ad Reuchlin. epiſt.
P. S ſeq.

1

lelumo

dumtart
cormota

mnertahar
dlertebat

le eum
1

. I1
dumus:

. Deonne

N 1
chtur, ol

eplcopi, 1
lr Prreine
Unta kabebet
mgbe enn.
. Mn
Gultionem
unenchl.

mdenum,lo.

rari, 6.
oſennta.
Olelcentes e⸗

nlamn, Mltte⸗

ot luos
eras utio⸗
1 Gil
icſir
Romanos
pote
„b.
Un eit

IN GERM. FATIS CAb. IV. 157

pote qui, tametſi terra marique domini fue-
rant, ſuos tamen filios Athenas & ad aliam
Græciam miſerunt, diſciplinæ Græcæ & ſer-
monum rhetoricorum philoſophicorumque
dogmatum participes (g). Venetorum et-
iam legati, quum aliquando Reuchlinum
noſtrum Nouum Teſtamentum expedite ad-
nodum interpretantem coram cognoſce-
rent, alter alterum ſic allocutus eſſe dicitur:
Ecce! quam, qui has litteras norunt, grati ac-
ceptique in Germania ſint; apud nos vero
non adeo magni æſtimantur, immo ſpernun-
tur.
Verum non putandum eſt, vniuerſæ Ger-
maniæ gratos acceptosque fuiſſe tum hone-
tisſimos excellentis Capnionis conatus. illi-
dumtaxat, qui bonis ingeniis præditi, nec
corrupta iſta & perturbata diſciplina infecéti
erant, conatus viri approbabant; eodem
aſpirantes, quo Reuchlinum perueniſſe anim-
aduertebant. His ſic carum adamatum-
que eum fuiſſe, confirmat Eraſmus (h), ut ſi
pater fuiſſet, omnibus intimius carus eſſe
haud potuiſſet. At quemadmodum Rud.
Agricolæ plurima impedimenta obiecta eſle
vidimus: dum optimis litteris infenſi, &
doctisſimum quemque peroſi monachi cla-
maue-
(8) ep. clar. viror. ad Reuchlin. ep. pag. 71. b.
(h) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchl. t. I, h.

RN!

15 8 DE LIN GVAE LATIN AE

mauerant, ac inſaniuerant; contumeliæ du- ſwhatia
centes loco, quod iĩs ſeita ipſorum conuellere ue lege
auſus ſit: ita Reuchlino per totam vitam ac- quamm
cerrime decertandum fuit cum quadam in- cetpta d
humanirvſimorum hominum ſpecie, qui Theolo- mis int
gor ſe vocabant, & neminem eztra ſo dobtum duit4
putabant, eccleſiæque ſibi videbantur colu- aa e
mnæ; grauitſimor iureconſiltor omnerques nienn.
poetas taxantes: cuiusmodi characterem iulenl
ipſe Reuchlinus poſteritati ſcriptum reli- uhihi
quit (1); contagionem in Agrippina Coloniæ ,
cœpiſſe commonſtrans. Quam planisſime un/
etiam ætatis eius mores expresſit doctisſimus, mnd.
clarisſimique inter Germaniæ eruditos nomi- e:
nis vir, Nic. Gerbelius: id quod fecit ver- (heuck
boſa plenaque eruditionis ac ſuauitatis ad ci- ppulll
uem ſuum Reuchlinum epiſtola (kK) cuius pem
initium eſt: Quem vero non pudeat ſcelera- fſtis. H
ti huius ſæculi? Duem ferre non pigeat mo- ſciis ſui
res l huius zS quam ra quas Elkuini
quum ſementem facere voluiſſent omner bonæ Meracvoe
litteræ, aſtris etiam ipſis feliciten aſpirantibus,
repertæ ſünt fœdisſimæ Harppyiæ, quæ florem Oh-
commodum emergentium frugum peſtilentis- It 5,2.
ſimo onnn
leitten,⸗
(i) ibid. v. 2, vbi elegantisſima ad Iacob. Fabrum epi- lir ſn
ſtola moleſtias, quibus a Colonienſibus adfectus eſt, Nhil dete
multis verbis explicat: vnde non pauca ego ſum nrht
mutuatus. Merſins

() lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchl. C. 2, b.

Allegri

NA

Umelet.
Connelts
nvitin 14
luadane
i lele.
ſe Colien

ur Al⸗

elgln

radeten
m kel⸗
Clmia
nieſime
Amug,
8notn⸗
etret⸗
ad ei⸗
) auin
ſelee-
n⸗
bone
tibut,
ſonmn
un-

ſnn

mepi⸗
tuelti
0 ſula

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 159

ſimo attaltu adurere Junt commolitæ. Verba,
quæ ſequuntur, egregia plane ſunt, & lectu
quam dignisſima, ſed plura, quam quæ ex-
cerpta adferri a me poſſe videantur. Pluri-
mis interiectis, ſic pergit Gerbelius. Duod
ſe quis alius extra ipfſorum ſepta poſitur, vl-
cera verrucasque eorum vel ſumma acie te-
tigerit, proh Deum fidem, quam os illud im-
Fudentiiſh. ſimum in arcum diſt orquent, quam
rugis ſuſpendent naſum? in omnia conuicia
parati, occiſuri etian ob vnum aut alterum
verbum, ſi quis timidior eorum obſequatur ty-
rannidi. Hæc licet formidoloſa ſatis videri
poſſet: animoſe tamen aggredi eam auſus
eſt Reuchlinus, quum non tolerandum por-
ro putaſſet, vt in ſcholis non impura tantum,
ſed pernicioſa etiam docerentur a Theologi-
ſtis. Horum gregi bonus Reuchlinus cum
ſociis ſuis ob id ipſum nihil fuit, quod bonus
eſſe ſtuduit; ac nihil ſcire iis viſus eſt, pro-
pterea quod aliquid recte ſciuit (1), vel quod
He-
() VIr. Huttenus in præfat, quam Nemini ſuo præfi-
Xit, B. 3, a.-- Vbi feſtiuisſimum hoc ſcriptum ex eo
ipſo natum ſibi, confirmat, quod ætas ſua in ea inci-
derit tempora, quibus illi, qui optima ſtudia Rudio-
IBigeme ſectati erant, nibil didiciſſe, & ipfi hoziines
nihil dicebantur palam. Sibi ipfi accidiſſe in ea-
dem præfatione conqueritur Huttenus, vt, quando
inter ſuos verſatus ſit equites, haud ſit numeratus:
ex iactatoribus vero leguleis & ſupercilioſis Theolo-

1I60 DE LINGVAE LATIN AE

Hebraicarum litterarum ſemina in Germa-
nia primus iecit, & Græca elementa popula-
res docere perſeuerauit. Quare puſilli &
ipſa maleuolentia ieiuni atque inanes eorum
animi inuidia contra Reuchlinum exarſe-
runt, quum paria cum ipſo facere ſe poſſe de-
ſperarent; optimarumque litterarum ſtu-
dioſos, ſe Græca & Hebraica primario Reuch-
lino auctore didiciſſe animaduerterent:
nec non Latinæ ciuitatis ſenatum eidem tri-
umphum contra humanitatis hoſtes decre-
uiſſe cernerent (II). Cuiusmodi Reuchli-
nianæ famæ præconia aduerſariorum barba-
rorum ſuperbia ferre non poterat, quum ſa-
tis coniicere iis liceret, ornatioribus doctri-

nis imbutam poſteritatem puerilia ipſorum

ſtu-
giſtis, ſiue indoctis doctis, nemo ipſum agnouerit:
quo factum dicit, vt neſciuerit, an ipſe alicuius eo-
rum vmbra eſſet, & vt ſe ipſum haud ſenſerit, quo-
ties iſti ſtudia fua prædicare, eruditionemque ſuam
ac ingenia oſtentare cœperint., quicquid enim in
Reuchlini ſimilibus erat, omni contemptu contem-
ptius iudicahant. Sapere ſcilicet iſtis temporibus
extrema videbatur dementia, & de his dici reéte
poterat .
Summa rudes aſini rerum fuſtigia ſcandunt:
Maveimus boc illis tempore venit bonos:
Et niſi ſis aſenus, nullum tibi nomen bhabebis,
ac omni ſpretus aeſtitueris ope.

* (II) Fob. Heſſus lib. II epiſt, illuſtr. viror. ad Reuch-

lin. y. 2, b.

N

udia⸗
tant, G
do non
le ſep
dam
tum,
rant
farinn
Vor
Uuus
ELomn
Gumren
iteccl
Eprnin
ſtimatio
Tenhgu⸗
conualel
henitueſ⸗

N) Huten-
Premilu
ſobiecad
heleh ſein
ſmnl denr
Molnar ime
peniorun
enwditist
Iippeten

J.
men, i

NN

in Cen.
ehtaponl.
1e lli
hahes eonn
um erntt.
ſe ſolet.
ratum ku.
rioheuch.

Ulertetent :

eigemtr.
es Gecre⸗
Reuchli-
n barbr⸗
guunſe⸗
s Codti⸗

Plonm

Er.
Anoleit:
lcuins eo⸗
eni go⸗
ve fuum
enmm In
contelh⸗
wporihs
Cici relte

Nt.

!
Ait,

heuche

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 161

ſtudia, & aniles, quæ per tot ſæcula vigue-
rant, diſciplinas contempturam fore. quan-
do non vilius quid melioribus ſtudiis tracta-
re ſe putarant, quoties pro concione ſordi-
dam aliquam fabulam, aut anile deliramen-
tum, vulgi credulitate abuſi, deblatraue-
rant (m). Inde quum omne id, quod extra
farinam ſuam videbatur, contemnerent ac
aſpernarentur, factum eſt, vt deteſtandus li-
uor homines iſtos adegerit, vt conatibus
Reuchlini coniunctis ſeſe opponerent viri-
bus, laudique eius omni ratione, ac nefando
& abominabili calumniarum facinore detra-
ctum irent, eiusdem euerſtonem naſeentis eru-
ditæ doctrinæ opprerſtoni prétendentes; quum
ægerrime & iniquisſimis ferrent animis, exi-
ftimationique ſuæ magnopere ſimul time-
rent, quando eiusmodi doctrinam exoriri &
conualeſcere iam conſpiciebant, quam ipſi
penitus ignorarent (n). Satis verborum re-
L perire
(m) Huttenus in iam citata præfatione Nemini ſuo
præmiſſa B. 2, a. licet auétor hunc Neminem ſuum in
ſubiecta ad Iulium Pflugk epiſtola nugamentum ad-
pellet, ſcriptum tamen & eruditum & lepidisſimum
ſimul deprehendet, qui illud cognoverit. Albert.
Molnar inter Lufus poeticos escellentium aliquot
ingeniorum Hanov. 1614, 8 recudendum curauit,
at eruditisſima præfatio & elegans iſta epiſtola ibi
non apparent.
(n) Camerar. in Vita Ph. Melanchthonis p. 17.

I62 DE LINGVAE LATINAE

perire haud potuit Buſchius, quibus Reuch-
lino Theologiſtarum furorem exprimeret,
quem iureconſultum falcem in Theologo-
rum meſſem miſiſſe fremebant (*). ſ,
Colonia ad Reuchlinum fſcribit Buſchius (o),
videres ora & vultus Theologiſtarum, talis eſt
furientis inuidiæ ſpecies, talis eſt inſaniaæ deli-
rantiz viua eſfgier, inflatis buccis contrabunt
ſupercilia, caperant frontem, lumina tragica
quadam toruitate horriſicant, Pallent, rubent,
ſtupent, gemunt, ſtriduntque dentibur. Quid,
quod tanta bile tantaque perturbatione con-
citantur, vt etiam impiis quandoque votibus
non abſtineant. .
Nam quum in humanas & politiores lit-
teras ita male animati eſſent homines, vt phi-
loſophiam humani atque diuini iuris ſapien-
tiam, vel alias etiam ſcientias, nec Latine dici
nec explicari poſſe, ſtatuerent; non ob lin-
guæ egeſtatem (licet barbara & non Latina
indies fingerent vocabula) quum alias Latia-
lia ad promptum habuiſſent, ſi modo perſpi-
cere & cognoſcere ea voluiſſent, vel etiam
potuiſſent: ſed quod humanas litteras, vt
ha-
(*) Moleſte ferebant, ſcribit excell. Pirckheimerus ad
Wenzeslaum Lincum Dedicator. epiſt. lib. p. 231
guum laicos ſancta manibus ver ſare , cernebant.
tamquam committerent piaculum, ſi Chriſtianus
Chriſtiana tractare auderet.

(o) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. x. 4. b.

N
fun
At.

Merl
uedin
e
Reus
Hic
tey
inn
Atien
Homn

lo

Nen.
V hohr
. ,
binſ
talre⸗
Nit l
rahunt
cgiu
leng,
Cn-
r

21
nt,
anus

.

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 163

harum ignari, doctrinar maiores impedire pu-
tauerant (p). mirum ideo plane litterarum
genus a Romana pietate alienum tractari a
Reuchlino, palam vociferabantur veternoſi
ſophiſtæ: Græcum porro ſihismaticum eum
declarantes, quo magiſtro interdictæ diſci-
plinæ contra eccleſiæ decreta proderentur.
Et hæc ipſa per tot barbara ſæcula furoris at-
que inuidiæ iacula, turbidorumque affeltuun
Falmina & tonitrua exſtitiſſe, quæ non in cos,
in quos neceſſe fuerat, ſed quos ſibi moleſtos
eſſe ſenſerant, eiaculati ſint, & quibus bonis
auerſis & perterrefactis ſoli rerum potiri vo-
luerint vaferrimi hominum, eruditi verisſi=
me adfirmarunt (q). Quare vt primum
Reuchlini & ſociorum ipfſius ſcriptum con-
ſpiciebant, accurate id legebant, inueſtigan-
tes, num hæreſin ſaperet, & ſtatim, ſi quid
minus placebat, enotabant. inde errata in
articulos digerebant; vt erant penſiculandis
hominum ſermonibus acutisſimi iudicii. ſi
quid vero offendebat, frontem contrahebant,
labra exporrigebant, naſum ſuſpendebant,
nonnunquam ad ignem, ad ignem ingemina-
bant (r). Atque ita quum priſcis tempori-
. L. 2 pus
(p) Conr. Peutinger. elegantisſima ad Mutianum epi-
ſtola, lib. II illuſtr. viror. ad Reuchlin, A, 2, b. &
Hutten. præf. Nemini præm.
() ibid.
(?) Hutten. in præf. Nemini præm. B, I.

164 DE LINGVAE LATINAE

bus hareticus haberetur, qui diſſenſerat ab
euangeliir, ab articulis fidei, aut his, quæ cum
iis parem obtinent auctoritatem: tum, ſimul
ac quis a T1 voma diſſentiebat, hæreticus voca-
batur. Quicquid non placebat, quicquid
non intelligebant Theologiſtæ, hæreſts erat,
Græce ſcire hæreſis erat: quicquid iſti non
faciebant, hæreſis erat (8). At prudentisſi-
me ab ſeueris huiusmodi inquiſitoribus, ri-
gidisſimisque exactoribus quæſiuit ſuo tem-
pore Peutingerus (ſ). LVbi ergo illa Hiero-
nymiana, Ambroſtana, altque dAureliana eru-
ditio? Wuis ex iſtis (Pſeudotheologis) Hila-
rium
(§) Eraſm ep 10, lib XII, p m. 588. Ipſius Eraſmi
ſeripta Thomiſtis ita inuiſa fuiſſe, Huttenus tradi-
dit, in præfat. Nemin. A. 2, b. vt, licet ſummi viri
laboribus nihil magis Chriſtianum ætas iſta habue-
rit, atque viderit, ſuſurrarint tamen homines iſti
contra ea, fremuerint, ſtrinxerintque ſupercilia, &
naſos ſuſpenderint: adeo, vt Ilia rumpi iis credere
quis potuiſſet, quoties Eraſmi ſociorumque eius
ſcriptum viderint; ignauiæ ſuæ conſcientia excru-
ciati: qui hac ſua arrogantia Herm. Nuenarium eo
perduxerunt, vt hanc inſtituerit querimoniam in
epiſt. ad Io. Reuchlin. cum huius, & Buſchii Hutte-
nique epiſtolis nonnullis exc. O calamitoſam fidei
ſortem! o deplorandum ecleſiæ ſtatum! ſi hæc illi
eueniant, ſi non alios propugnatores, non alia præ:
ſedia conſequi pogit, quam eiusce conaitionis, male
ſanos quosdam & phreneticos ſycophantas, ſophiſti-
ca non catholica imbutos doctrina!

(5ſ) lib. Il epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. A. 2, ſeq.

giͤc
Gecln
Winn
culos
Iheo
tiut
I6

dat

A

enſerth
urtun
tumſ
ro.
licgul
Noetetdh
R iſti on
dentieh.
ibis 1
10 tem⸗
d -
rium
Pyozni
us tadt⸗
nini
habce
nes iki
cllin
fegere
ejus
Xcril⸗
ameo
zmn in
ſutt⸗ e-
ki
i
, 4.
ale

IN GERM. FATIS CAP. IV. 16 5

rium Pictauorum epiſeopum imitandum ſibi
proponit? quis Leonem Pontificem Maximum,
Cyprianum Martyrem, Lactanrium Firmia-
num, Florentem, Tertullianum, Aurelium Pru-
dentium, Proſperum Aquitanicum, Ioannem
Damaſeenum, Calium Sedulium, Iuuencum
Hiſpanum, Aratorem Subdiaconum, Serauium
Sulpitium, Gregorios vtrosqque Naxziäanzenun
& Nyſſenum, B.rß, Tinm, dihanaß um, Origenem
Adamantinum! Quærendo perg Peutinge-
rus ad ſuæ ætatis cruditos progreſſus „nomi-
natim ad Mirandulanos comites: Huir lo-
anner duos, Picum & Franciſoum eius ex fra-
tre nepotem, quie Marſilium Ficinum, vel ali-
um quemuis politioris litteraturæ Theologum
imitari inter Germanos cogitat? Hi videlicet
omnss ac ſinguli pii eruditisſimique viri hæ-
reſeos crimine inſimulandi fuiſſent, ſi ſo-
phiſtarum noſtrorum de bono Reuchlino iu-

dicium verum exſtitiſſet atque incorruptum:

qui diuini ingenii ſui monimentis abunde
declarauserat, ſe ſanctisſimorum iſtorum ho-
minum virtutem atque eruditionem ante o-
culos ſibi propoſuiſſe. Damnauerunt itaque
Theologiſtæ, vt vere de iis Eraſmus pronun-
tiauit, in recentium libris, quod in Auguſtino
aut Gerſone non damnabant: quaſi veritas
cum auctore mutaretur: illos, quibus faue-
bant, ſi legerunt, nihil non excuſarunt, omnia
L 3 tor-

I66 DE LINGVAE LATINAE

torquentes: eos econtrario, quibus infenſi

erant, ſic legerunt, vt nihil non calumniaren-
tur. Quid quæris? grauisſimus doctisſimus-
que ſæculi ſui Iureconſultus refert (t), eum-
dem Reuchlinum fummo ingenio & ſingula-
ri doctrina virum, præclarum philoſophum,
Iuris & eloquentiæ conſultum, de bonis lit-
teris optime meritum a Colonienſibus ſophi-
ſtis diuinæ læſæ Maieſtatis eſſe poſtulatum.
præter enim quam quod grauisſimam in ſe-
dem Romanam inſtruxerit calumniam, eum
in biblia blaſzbemias effutire auſum eſſe coar-

guebant (tt).

Plurimi igitur omnino euehendorum ſtu-
diorum ratio conſtitit tam præclare merenti
viro: donec per maxima fortunarum vitæ-
que ſuæ diſcrimina effecerit, vt Germania re-
fipiſcere, & pueriles ſcholarum nugas deſere-
re inciperet. Enimuero quum par eſſet,
tempusque id poſtularet demum, magno
Eraſmo iudice (u), vt Reuchlinus, veneran-
dæ ſenectutis homo, pulcerrimis ſuis ſtudiis
frueretur, & ex honeſtisſima iuuenilhium ſe-
mente laborum ſuauisſimam caperet meſ-
ſem: quum conueniſſet, vt vir tot linguis,

tot.

(t) Conr. Mutianus lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuch-
lin. A. 1, b.
(tt) H. Buſchius in epiſtola quadam ad H. Nuenar.

(u) ep. 2, lib. II, p. m. 98.

ot
tunr
verl
bur

dus

que
nes;
Pot
ſodh

tect.
tes
ſelen
Gle
Urn
füne
tane
tand
nen
necl
ſert
ns6
Jvun
um
ſtten
le

Mern

t G e⸗
1 lng
loſopn
bonßl⸗
lbus ſti
am in ſe.
am ecun
ſecoar.

tumſtu⸗
merentl

naniale-
Gelere-
r elet,
nigno
netan-⸗
ſtudiis
umle⸗
t mel⸗
nois
tot⸗
geuch⸗

er.

IN GERM. FATIS CAb. IV. 167.

tot diſciplinis inſtructus iſto velut ætatis au-
tumno diuitem ingenii prouentum in uni-
uerſum orbem effunderet: ad quod laudi-
bus fuerat exſtimulandus, præmiis inuitan-
dus, ſtudio inflammandus. exorti ſunt,
quemadmodum vidimus, improbi iſti homi-
nes, qui quum ipſi nihil præclarum efficere
potuerant, peruerſisſima iſta via gloriam ad-
fectarant; ex friuolis nugis tantas concitan-
tes tragedias: vt peruerſis, Pirckeimero id
referente (v), & ſycophanticis iſtis ſceleratis-
que machinationibus mirum in modum ve-
varint inclitum, & optime de Germania, o-
ptime de litteris meritum Capnionem: immo
tantopere eum vndique oppugnauerant, Vt
tandem miris fraudibus Principis indignatio-
nem in eum concitarint: & vt alii Principes,
nec infimi nominis primates eius miſerti mi-
ſerabilem ipſius rerum ſtatum vix ſine lacri-
mis & vaticinati ſint, & congemuerint (X):
quum optime noſſent, Reuchlinum littera-
rum parentem & Hebraicz, Græcæ & Latinæ
litteraturæ apud Germanos inſtauratorem
eſſe, de omnibus bonis patriaque ſua optime
meritum, & pacatiori tempore ob nobilisſi-
L 4 mum

(v) ep. ad Eraſmum, inter huius epiſt. lib. XII, ep. 1r.
& lib. IV, ep. 12.
G) Io. Huttich. lib. II, ep. illuſtr. vir. ad Reuchlin.
D. 3, b.

I68 DE LING VAE LATINAE

mum ingenium, quo poſteritati recte conſu-
lere poſſet, dignisſimum. Quamobrem
cauſſam habuiſſe videtur Huttenus , cur

ipſum in Italia Germanorum puduerit, quo-

ties, de Capnionis afflictione orto cum Italis
ſermone, hi percontarentur: zantumne li-
cet in Geôrmania fratribus (y)? Nam licet
vir fuerit Reuchlinus, cunctis virtutibus o-
mniumque diſciplinarum genere non ſolum
excellens, verum extra fortunæ quoque ale-
am ita poſitus, vt nemo Therſites ſeu Zoilus

candidam eius famam dignitatemque viola-

re poſſe initio viſus eſſet: accidit tamen, vt

omnes boni timerent deinceps, ne in extre-

mam denique calamitatem coniiceretur opti-

mus vir; quum a tyranni faucibus neminem,

niſi Deum, eripere eum valere, cernerent (2):
quem omnino in partibus fuiſſe crediderunt;
mirificas poſtremo ei agentes gratias, quod
innocentem virum ex ore leonum & draco-
num liberauerit, vindictam ſibi reſeruans;
quam opportuno tempore grauius fulmina-
ret (a). Et vere quidam prædixerunt (b),
fore, vt poſteritas Capnionem ab animi ma-
gnitu-

(y) Hutten. in epiſt. ad H. Nuenar.
(2) clar. viror. ad Reuchlin. ep. p. 59 b.
(a) B. Pirckheimer in epiſt. ad Huttenum in Ritters-
huſ. Commentar. de Pirckheimeri vita p. 25.
(b) Hutten. in præfat. Nemini præm. BI, b. & Eob.
Heſſus lib. II ep. illuſtr. viror. ad Reuchlin. y, 2 b.

5

nitud
Audac
cihelt
OIhhun
ptere⸗
turlee
multit
titerti
ve ite
nin i,
naerah,
teſtimon
Petante
Ntpokt
tarum.
dumh
lemn
riorum

Iunt me⸗
„

1
n

Nepnun

NAI IN GERM. FATIIS CAP. IV. 169

taet. gnitudine admiraretur, qui deſcendere cum
nt audacisſimis hoſtibus in aciem, ac pugnam
ken, capeſſere auſus ſit. idque mira plane præter
en omnium opinionem felicitate: & fore pro-
vannli pterea, vt omnibus deinceps commemorare-
Atunn . tur ſæculis, quod Capnio contra tantam veræ
Nm Ie ſapientiæ ac meliorum ſtudiorum hoſtium
tuttbu, multitudinem in aciem progreſſus, tam for-
on ſon titer tamque animoſe decertarit, vt ſemel at-
oe le. que iterum ſuperior diſceſſerit. Euenit e-
en Zoilis nim id, quod ipſe Reuchlinus futurum ſpe-
e fiol. rauerat, poſtquam viuus ca iam de ſe ſenſerat
men tt teſtimonia, quæ paucis prius mortuis conti-
n ette⸗ gerant, & ipſe poſteritati ſuæ interfuerat (c);
tnrotl . vt poſt validam manum magna ætatis ſuæ poe-
enien tarum atque hiſioricorum accederet copia. qui
eent 7 dum Reuchlinum ita, vt par fuit, præcepto-
derunt; rem ſuum venerati ſunt, inſignem aduerſa-
gvoc riorum eius iniquitatem perpetuæ tradide-
Craco⸗ runt memoriæx, optimum virum innocenter
rvans, paſſum demonſtrantes, cum æterna Colonien-
Hnina⸗ ſium ignominia (d). Superiorem autem fu-
tc L 5 iſſe
niN. (&) Hutten. lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin.
ginn. A. 1, S. 1.
(d) id fore, Eob. Heſſus Reuchlinum confidere iusſit,
lib. Il ep. illuſtr. viror. y. 3, ita cribens: Coëgi nu-
(ner per iambos quosaam ſatis eruentes in iſtos Coloni-
enſes diabologos, & cogam multo blures & omnis ge-
Se neris, tibigue trangmittam, tunc gquum tempus erit;

magnum enim animum mibi facit, quod negut ſolus

I7o DE LINGVAE LATINAE

iſſe Reuchlinum, plurimi eo magis miran-
dum putarunt, quod ei cum inexpugnabili ho-
minum genere res fuerit, qui omnia habe-

bant,
negue alten futurus ſum. ſpero enim & Huttenum,
& Buſebium, & Crotum, & bpalatinum, & tuos con-
terrantos Philomuſum & Melanchthonem, & p: æ&-
ter ea multos mecum futuros buius victoniæ buccina-
tores. Et ego quosdam hie Herfurthinenſes excita-
bo, gui mecum iſtuc tamquam crabiones conuolantes,
iſta terriculamenta, & monſtroſisſima monſtra ita
exagitent, vt reguies illis nulla prorſus nec terra nec
mar: relinquatur. Tum Gallos, Francos, Perſas, G
It guid amplius vſpiam eſt malorum nominum, licet
inuocent. Agite igitur o vos,
Teutones emenſi Latialia negna poetæ,
veſtrum doecus viriliter defenaite.
Impia molitur certamina Capniomaſtix,
Tam nobilem ferens inigue gloriam-
Heu gquibus ille odiis, beu quanta exæſtuat ira
vir barbarus, vin omnium ſtultigſimus.
Quod tibi cum dodtis bharado ſignate cucullo
Hoſtrate nate pesſimis auguriis.
At vos Capnionem vates defendite veſtrum;
vobis comædiam ille primus obtulit.
Ad defendendum Reuchlinum excitaſſe Eobanum
Thuringos præter multos alios grauisſimos teſtes
Crotum Rubianum adducendum cenſui: qui ver-
boſa & diſertisſima ad Reuchlinum epiſtola abunde
id confirmauit lib. II illuſtr. vir. ad Reuchlin, epiſt.
2, a. Ex qua vt excerpta quædam tecum commu-
nicanda decreuerim, Lector, ſumma effecit eius ele-
gantia, non indignæ profecto, quæ ab omnibus ho-
dieque legatur: quum ſæœculi iſtius genius viuis
quaſi in ea depictus videatur coloribus. Poſtea-

IN
znt,

Aexan
tut, 4

quam
dum
cumn
Ult
lam
fuent
iptoh

ar

Canj/
ſecſſe
ſoo be
interia
(hon
fionit
ſeint
nateri
durun,
drain
Lere
ati.
lit ce
ſn
Kieli

lat

n.

Ctitet
le
n]
Un!

NA IN GERM. FATIS CAbP. IVv. I.

Ui ban t, quum nihil habebant. eam ob rem ipſe
tutt. Alexander VI Pontifex dixiſſe aliquando fer-
mnub tur, ſe cum potentisſimo quodam rege, aut
dn Princi-
Hum quam Reuchlini generoſum & alacrem ad pugnan-
un dum animum ex ipſius ad Mutianum data epiſtola
M ht cognouiſſe ſe ſcripſit Crotus, pluribusque declara-
nie hieu uit verbis, ſe, licet ſanguiſugæ Theoſoph iſtæ terribi-
lißerent, lia maxime per Vulcani Neptunique minas minati
mullutn, fuerint, Reuchlinianarum tamen partium ſocium,
rin ipſo Reuchlino nefſciente, ſe addidiſſe; commemo-
nne n rat, ſe eamdem iſtam ad Mutianum a Reuchlino
irſm & exaratam epiſtolam interpretando multis Tbeologi-
n Autt Rſis, Arnobaraiſtis, Thomiſtis, Scztiſtis, Oecaniſtis,

Canoniſtis ſtomachum mouiſſe, quod eo libentius
feciſſe ſe, ait, quo citius ad vomitum cum ſatellite
ſuo Peperi icorno perduci potuerint. Multis verbis
interiectis, ita pergit: Scribant, . Diis placet,
(homines iſti) commententur, inuebantur, propofßi-
tin tionibus propoſitiones ſuas accumulent, dummodo
ſciant terdæ & languidæ pecudes doctis ſe fræbere
. materiam ridendi. Tu guogue ſi volueris, tibi non
deerunt in reipondendo auxiliatores. Habes do-
igſimum virum utianum, hbabes totum Mutiani
orainsm. Sunt in eo bbiloſophi ,Poetæ, oratores,
theologi, omnes tibi dediti, omnes pro te centare pa-

d rati. Eobanum Heſſum cæleſte ingenium beat, lFri-
ni. bit carmen Jumma Felicitate. Vid iſti eredo eius
4 Iudicrum Bucolicum, in quo oſtendit ille, guid posgſit,
B I velit. In Hutteno meo exultat ardor & ſubtili-
tas, vno impetu conficiet ariaum Ortuinum. Non
ce. attinet, plura promittere. Manaa & iube, Quando
voles, præſto erimus. Hactenus Crotus Rubianus;
s quem Petreius Aprobacchus in epiſtola ad Reuchli-

num lib. II ep. y, 4 antiſtitis aulicum vocat, & qui

volker⸗

1I72 DE LINGVAE LATINAE

principe, malle ſibi bellum eſſe, quam cum vno

ex mendicantium ordinibus (e). Eo certe
. — . . 6
Colonienſium iſtorum Theologiſtarum con- m
. — . 8 /¹
tra Reuchlinum furor proceſſerat, vt quidam iſe G
eorum aperte iactare auderent, ſe, niſi contra ver
Capnionem in vrbe ſecundum ſe pronuntia- ,nOR
tum fuerit, ab eccleſia &ÿ ſummo eius pontißice unß
⸗ . au.
drfelturoe , nonumgue ſuſcitaturos fore ula⸗
Slehiſma (f). Alii dicebant, quicquid contra Sun
ipſos tta
is ipſe eſt, cui VIr. Huttenus Neminem ſuum longe unhe
eruditisſima iſta prœfatione inferipfit. Quid de peleild
Mutiani in Reuchlinum amore ſperandum eſſet, ipſe Gacisbon
Mutianus coniunctisſimo huic amico ſuo ſpopon- z
dit, quando lib. Il epiſt illuſtr. vir. A I, b. ſcripſit: Phand
Non feram, quantum in me eſt, non feram, tametſi ntorb!
probe noui, guam ſit mihi curta ſupellex, tantum conterl
Ger maniæx lumen indicte cauſſa exiingui. Yugfi ve- ſeme
ro lIoannes non babeat ſententiæ ſuæ ſubſoriptores fnzn
bis mille. Et Mutianum & Eobanum, vt Reuchli-
ni fauorem ſibi conclliarent, ſtudioſe operam dedis- Pnatul
ſe, Erycius Cordus ſuauisſima ad ipſum Reuchlinum larot?
epiſtola profeſſus eſt, lib. II ep. ad Reuchl. A. 4 b. ſue lud
qua eum blandisſime alloquitur: Salue, Salue igi- B
. . . . Iuin aud
zur, Salue, inguam, omnium optime & aoctigime
Capnion, integerrimæ integritatis bomo. Immo iton
aduerſus, aduerſus tot deterrima monſtra ex olida etlam e
barbariæ palude emengentia inuidtigſime Hercules.
Iterum ſalue, maxime litteratorum patrone & aßer-
tor, dulcigimum Muſarum aelicium. Din
(e) Hurtten. in præfat. Nemini præm. B. 2, b. & in cl. Pipe
Maii vita Reuchlin. p. 464. it. in epiſtola Eraſmi ad ihen
Pirckheimer. Iib. miſc. ep. 25. Sad
(†) lib. II ep. illuſtr. vir. ad Reuchlin. y. 1. .

N

A nn,
. e

IRN

ſanncn

ht Gln

lon
Ppropuntr.
nſe
r fne
id am
lum Loer
Cid ce
cletipt⸗
B frher.
anlt:
mn tanet⸗
ex, tuntin

n Eelſ⸗
Au
4 8
lie igr.
ctihene
lnmd
er lit
lruli.

v/ſyp.

lnid

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 173

ipſos ſtatuerit Papa, id nullius ſe exiſtimatu-
ros momenti; neque illum pro Papa haben-
dum eſſe, qui ab ipfſir ipſorumque ſententia
diſſenſerit. Adeo cæca atque præceps per-
uerſisſimorum hominum erat arrogantia, vt
non ſecus, aut honorificentius de ſummo ſuo

Pontifce loquerentur, quam de puero ſub fe-

rula adhuc viuente, cui nihil, niſi ad pædago-
gi ſui nutum, integrum aut liberum loqui: &
vt auguſtisſimum Imperatorem Maximilia-
num l, & complures Germaniæ Principes car-
pere auderent, temeraria vſi ratione (ff). Au-
dacisſimus temerariorum hominum antefſi-
gnanus Io. Hochſtraten in Pontificis, & Impe-
ratoris Romani, cunctæque Romanæ eccleſiæ
contemptum adfirmare non dubitauit (g);
ſe arcem molitum, quam vniuerſus mundus in-
fringere non poſſet. Nactum ccilicet erat
ignarum & atrocisſimum hominum genus a-
liquot Pfeffercorni cuiusdam, Chriſtianiſtæ,
ſiue Iudeaſtri, ineptisſimos libellos: quo-
rum auctorem, crudelem Reuchlini calu-
mniatorem non ſolum fouebat, ſed ſubſidia
etiam ei miniſtrabat, quibus innocentisſimi
homi-

(ff) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. c. I. & F, a.
vbi ipſam Imperatoris epiſtolam ad Leonem X P.
ſcriptam, qua homines iſtos accuſat, inuenies.
(g) H. Nuenarius in epiſt. ad Reuchlin. cum diuerſis
opuſc. huc ſpectantibus excuſ,

174 DE LING VAE LAITIINAE

hominis virtutem oppugnaret (h). Tanti
erat, exclamat Conr. Mutianus (1) vilis Iu-
daici ſanguinis trancfuga, vt Theologorum,
examen indocto, fallazi atque inſidioſo faue-
ret. Ipſius nimirum virtutis ac eruditionis
aduerſarii pesſimis Pſeudochriſtompſtæ iſtius,

vt idem Mutianus eum appellauit, libellis,

tamquam firmisſimo fundamento innixi, e-
gregia illa calumniarum ſuarum caſtra, cum
perpetua ſui infamia ſuperſtruxerant: & atra
Pſeudotheologorum acies, eæreumnoſaque Fra-
terculorum conuentio, vt Stromerus loqui-
tur (K), dementulato iſto ſignifero, tamquam
alteram Troiam expugnaturi, decennale con-
tra Capnionem bellum geſſerat: quo omnis
illorum doctrina, robur, vires, honor, & fa-
ma ſimul occiderunt (1).
Tantæ molis erat, Germanis condere tem-
plum
Palladis.
tantique Reuchlino ſubeundi idcirco fue-
runt labores, vt Conr. Rittershuſio dignus
viſus ſit (Il) qui Hercules Germanicus Alexi-
barba-
(h) H. Stromer Auerbachius lib. II epiſt. illuſtr. vir. ad
Reuchl. Z. 4, b.
(i) ibid. A. 1, b. (Kk) eod. libro II, 2, 4, b.
( Corn. Henr. Agrippa in epiſtola ad vrbis Colon. Se-
natum: quam inuenies in Reuchlini vita a cl. Maio
conſcr. p. 251.
(Il!) in Commentar. de Vita Pirckheimeri.

—

1

bart
yorn
torutn
gue li
modu
Alierqi
giei t
ignaun
iutis
fum,
cenn
inu
Cüllen
ls in
Coltid
bat.
guolt
inuech
Naun⸗
n
ſirſem
Ahe
ontel
Man
al

in u

IN
en

4

EE

h

i
1 lenen
ducn
ſt.

it,1 bels⸗

f imnithe
Calkrp aun
int:. & an⸗
leyt.
1s logui⸗
tanngvann
ndle con⸗
oomms

onohafr

lore ten⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. 17 5

barbarus vocaretur, & innumerabilium mon-
Krorum domitor, quæ barbarorum & obſcu-

rorum quorumdam hominum ignorantia at-
que malitia ei obiecerint. Nam quemad-
modum veſpertiliones, noctuæ, & bubones,
aliæque infauſtæ aues lumen ſolis ac lucida
diei tela ferre non queant, ſic inertes atque
ignauos iſtos homines, barbariei tenebris
diutisſime adſuetos, renaſcentium littera-
rum, linguarum, bonarumque artium lu-
cem, quam rectis oculis intueri non potue-
rint, auerſatos; ideoque in illarum ſtudioſos
& inſtauratores infeſtis animis, minis, & ar-
mis inſurrexiſſe, & clauſis quaſi incurſaſſe o-
culis, idem Rittershuſius pluribus verbis pro-
bat. Ethoc ipſum hominum genus fuit, in
uod magnus Eraſmus ſummo iure his verbis
inuectus eſt (m): Quid non moliuntur hoſtes
deuoti bonorum ſtudiorum? quas non tochnas,
quas non ſycophantias, quas non inſidias com-
miniſeuntur? quibus non cuniculis conantur
obrepere? quas non admouent lacrimar? quæ
non tela in nos torquent, mortali veneno tintta?
quæ conſpiratio, quodque artum inter ſtos fæ-
dus ad profligandas litteras, quas, qui pueri
non didicerunt, pudet ſenes diſeere? Tuod
mino=

(m) in epiſtola ad Fridericum Saxon. D. infra nomi-
natim citanda.

I76 DE LING VAE LATIN AE

minori pene opera diſceere poterant, quam im-
vugnant. quam hic concordes ſunt, qui nu NRgzuam
conſentiunt, niſiad ladendum? quam hic ha-
bent ingenium, ad meliora ſtupidi? quam hic
vigilant, ad bene merendum oſcitabundi?

In grauisſimo hoc Eraſmi effatô erudiĩtisſi-
morum hominum teſtimoniis comprobando
iuſto longiorem me fuiſſe, fateor, qui breui-
tati ſtudere conſtitueram. Verum tam egre-
gie de Germania meritus omnino eſt Reuch-
linus, vt laudari ſatis non queat, nec vlli ætati
de eximiis eius dotibus & incredibili plane
bene merendi voluntate conticendum vm-
quam videatur. Singularem viri doctri-
nam, generoſam facundiam, & infatigabile
ſtudium Mutianus Rufus cum primis admira-
tus, ſperauit, breui fore, vt Reuchlinus id,
quod omnes boni polliciti tum erant, exa-

mutſim perſiceret (n): vtpote quo duce no-

bilis veterum doctrina reſurrexerit: ſiue in
quo, vt aliis videbatur (o), vetuſtus ille Py-
thagoras reuixerit, Plato reuiguerit, diuus-
que Hieronymus refloruerit: Germanis tanto
veterum iſtam doctrinam amplexantibus ſtu-
dio, vt Mutianus ad Reuchlinum ſcripſe-
rit (p), bonos quotidie ad ſe confluxiſſe ado-
leſcen-
(n) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. 65, b.
(O0) lib. II epiſt. 2. 3, a. b.
(P) ibid.

AAMen
l eti
Aidla
inn
tus:
erlef
utn
i
Myliu
zmico
Our riun
(Olltra
Pronun
iumh

IINN

ant, litn.
l ga
Gtaling,

4 5.
tbenlit.
Onnprobnn
n guibrel.

untmegr.
eſtReuch.
ec iatat
bil ne
lum vm-
1l Cod⸗
Uigebi⸗
Misadcnur.
Chlinns
erutt et.
Cuceno:
lue in
Bileh⸗
t, Cluns⸗
nis tunto
tbuekr⸗

IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 177

leſcentes, quibus Capnio in ore fuerit & in
pectore: hunc Græcum ſe probaſſe, illum
Hebraicas & vere arcanas litteras ita admira-
tum eſlſe, vt, quantum ab inſulſis præceptori-
bus ad nugas vel emendas, vel diſcendas trahi
ſe ſenſerint, tantum vtroque pede ad Reuch-
lini veſtigia proſiluerint. Atque ita littera-
rum meliorum hoſtes reluttando nibil aäliud,

quam quod Reuchlini ſociorumque illuſtrarint

vibtoriam, ſuam ex aduerſo denobilitarint
ſtultitiam, dficnios eſſe, Eraſmus rectisſime
adfirmare potuit (q). Eius vicem Rud. Agri-
cola etiam valde ideo gauiſus eſt (r), quum
animi ac naturæ Reuchlini felicitati, tum vero
in primis Germaniæ noſtræ fortunis gratula-
tus: quam ſi pmquam, tunc aliquando ex-
pergeßieri oportere putauit, & a barbarie iſta,
dTua tot ſæculis, velut ſtupido ſopore, vel po-
tius X ddνααραο, Oppreſſa fuerat, excitari. Ea re
Erpycius Cordus Reuchlini verborum, quibus
amicos compellare conſueuit: Vincam, &
vos triumphabitis? fidem (licet patrocinante
contra pecunia) certam, immo certisſimam
pronuntiauit (s): & Eleutherius Byzenut
Triumphum ſuum adaucter decantare po-

M. tuit

(9) ep. 36, lib. V. (r) clar. viror. ad Reuchlin.
epiſt. p. 6s, b. & in Agricolæ Lucubrat. p. 179.

() lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. A-
4, b.

178 DE LINGVAE LATINAE

tuit ([). Neque vero etiam ſperare, ſed cer-
tiſime confidere eidem Cordo licuit: Præſto
iam Reuchlino aliquem eſſo Iolaum, qui ian,
dudum inciſam excetræ ceruicem inſequenti
face, ne repullulet, inurat. Nam non vnus
& alter præſto paullo poſt fuit, ſed tota agmi-
na: quando quidem hominum ceruicem
iſtam inurendi ſtudium ita in Germania ex-
citatum eſt, vt exeunte XV, & ineunte XVI
ſæculo, Maximiliano, Pio, Felici, Auguſto, im-
perante, plures numerauerit Latine doctos
ciues; quam integro inſequenti XVIIIe.
culo.

Qui temere id a me adfirmatum putauerit,
cuoluat modo elegantisſimam Pirckheimeri
apologeticam epiſtolam Luciani Piſeatori præ-
fixam; quippe cui longum ſatis exquiſitæ ſa-
pientiæ doctrinæque ætate iſta viuentium vi-
rorum indicem inſertum inueniet: quem
mirabitur, credo. Inſpiciat porro, qui in
adfirmando temerarium me putauerit, Cla-
rorum virorum ad Reuchlinum ſcriptas & to-
ties citatas a me Epiſtolas. me vere dicere,
deprehendet, ſpero. Nam etiamſi Reuch-
linus eruditos Romæ ætate ſua verſantes feli-
ces

(1) qui ſine anno & loco in forma quarta impreſſus
initio, integer a el. Maio vitæ Reuchlini inſertus eſt,

P. 479. ſcqq.

cesp
Hebt
torul
Fint,
tiom
nof6
MamZ/
Fauß
gvel

.

Ntunn

aros

GAum
gult

Uert

N.
G li
Vio
On
ſaßt
ſentt
Dine
at 1
MWert
bſe.
guin
e h
ſiltr
m
Cabee
tencn
enf

IN GERM. FATIS CAb. IV. 179

kin ces Prædicauit Eſ 5, qui inter doctisſimos tam
ga gi⸗ Hebræos, quam Latinos atque Græcos, mul-
torum auctorum volumina verſare potue-
tn iſin rint, quibus in omnium gentium atque na-
ſunhI tionum ritu euaſerint eruditiores: Germa-
4 ongr. nos ex aduerſo fucum & ignauum genus, inter
n cehlke Hamadryadas iaculatricemque Dianam,
eimalucr Faunos, & Pana ſola bucolica meditatos,
vunte queſtus eſt; ſeque medium inter Bacenas &
gnſthi. iugum Harynium absque Muſis & ſine Apol-
ne Code linis clementia vitam degentem, ſolaque Sue-
WIIſ uorum conuerſatione contentum, inter bar-
baros Sc ποαοαοιι coactum fuiſſe, doluit,
quum circa ſe nemo fuerit, qui vel Græca ex-
Maned quiſitim dilexerit, vel Hebræa ſtudioſe ama-
niltenten uerit (t): in Latinis tamen litteris excolen-
nni e M 2 dis
gilel. (â) in epiſtola ad P. Galatinum, lib. II epiſt. illuſtr.
entiuum IlS. viror. ad Reuchlin. D. 2;
t: gen () in præfat. lib. III Rudiment Hebr. circa an. 1506
gi i kaibr. parum etiam honorifice de Popularibus ſuis
entit, vbi ſcribit pag 546. Solus ergo quum in hoc
Ihlt- Diogenis dolio totos dies deliteſram: nec mecum vi-
to⸗ uat vllus hominum, cui verborum elegantia & elo-
e dicele, guentiæ ſtudium ſit in pretio, ſed agricolæ tantun
heuch⸗ * Hacrifculi, aut ſe qui accedant, vt fit guotigie] .
el. gui me non de muri legulisnec auro coronario: ſed

de cloacis, paludibus, tigno, itinere aliisve popula-
cc⸗ ribas iurgiis tam prætoriis, quam ciuilibus conſu-
lunt guibus de iure pro mea profesſtone reſponaere
debeam, non Latinorum, ed Saueuorum obleruato di-
cendi ſu. nihil vltra " ireris, mi Frater, me poſt vi⸗
rentia prata iam ſcabros calles ambulare.

inßreſtus
lettuset,

I180 DE LINGVAE LATINAE

dis populares ſuos ignauiæ coarguiſſe ibi non
videtur Reuchlinus, quum Græca & Hebræa
propter fanaticos & deliros philoſophaſtrot
Germanis exulaſſe dicat: hosque litterarum
auidos alioquin fuiſſe tum, teſtetur; ita, vt
in ſola Alberti Archiepiſcopi Moguntini aula
complures repertos eſſe adfirmauerit (tt),
qui ſuaxiter, erudite, integre, ample, ornate,
copioſe, cum admirabili facultate valuerint
rem amplexari. Accidit etiam paullo poſt,
vt, magnam & Hebraicæ & Græcæ linguæ
diſcipulorum in Anglopolitana academia co-
piam ſibi fuiſſe, lætandi habuerit copiam (u).
De Germanorum certe ſingulari tres iſtas lin-
guas perdiſcendi ſtudio ſcriptæ ad Reuchli-
num epiſtolæ tam luculenter mea ſententia
teſtari queunt, vt nulla plane relinquatur du-
bitatio. Quas ſi quis euoluerit, præter mul-
tas eruditisſimorum Italorum, Gallorum, Græ-
corumque, & clarisſimorum iſtorum Dringe-
bergii diſcipulorum, mox denuo laudando-
rum, Camerarii Dalburgii, puta, Pirchheime-
ri, Bebelii, reliquorum, epiſtolas, inueniet
ADOL-
(tt) in epiſtola nuncupatoria Auguſtini de variis Quæ-
ſtionibus libro Latine ab ſe verſo præf.
(u) epiſtola ad Io. Forſterum in vita Reuchlini a cl.

Maio conſcr. p. 542. & in epiſtola ad B. Pirckheime-
rum, libro huius familiar. epiſt. miſcell. ep. 13. de

Reuchlini in Anglopolitanam academiam migratio=

ne dicendi infra erit mihi occaſio. —

00

cole
gel
tri li
mane
dem.
e0 .
Fl.
N.
inuenie
Mits V
ſehrte
punti
ſcente
Cin in
ctiam ,
lete epote
Vella in
as honn
ſtei

G)rid
clbrt
jd i
lne
.s
1.A⸗
Gen

INN
Puileinin

—
E
=
☛ͤ = —

ſe ltetur; 1 11
Puntini
Auenit . .
lecmnun,
alnin
ullo vol⸗
2 Ingne
lemiz o.
piumſo)
iosle⸗
(Nendh⸗
Alententi
Nutuetr.
Ltermnul
mi-
Mynge⸗
anco⸗
nveniet
Mol⸗
nisr⸗

lmiich
Mheime-
ep.l e
nigaro⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. 181

ADOLPHI OCCONIS, Friſti, Rud. Agri-

colæ, asſidui eorumdem ſtudiorum colle-
gæ (v), medicorumque ætate ſua eruditisſi-
mi, & Sigismundi Archiducis Auſtriæ archia-
tri, litteras. cuius viri doctrina eo pluris æſti-
manda videtur, quo maior reliquorum eius-
dem ætatis medicorum fuit imperitia (X). de
eo Celtes cecinit:
Clarus per oram noſtram Alemanicam
Docltus Pelaſgis diſeiplinis,
Et Latiis pariter Camænis.
IO. NAVCLERI, Sueui, porro epiſtolas ibi
inueniet. qui quum Eberhardo, Ludouici co-
mitis Wurtenbergici filio, ephorus datus eſ-
ſet, vt & mores & litteras eius formaret: pur-
purati tutoresque Latinam linguam adole-
ſcentem comitem doceri interdixerunt, ne
diu in litterarum ſtudiis retineretur: cuius
etiam vſu eorum iudicio princeps facile ca-
rere poterat (y), quid, quod praua atque per-
uerſa inualuerat ea tempeſtate opinio, litte-
ras hominibus militaribus & aulicis dedecori
atque ignominiæ eſſe (2). Licet vero optimus
M 3 co-
(v) vid. Alardi Amſtelred. præf. Rud. Agricolæ Lu-
cubrat. præm.
(xX) cl. viror ad Reuchlin. epiſt. p. i, b.
(V) Mart. Cruſius in Annal. Sueu. P. III, lib. VII, c. 9.
p. 395. & Declamat. Melanchth. T. III, p. 160. add.

M. Adami Vit. philoſoph. p. 28.
(2) C. Rittershuſ in vita Pirck heimer. p. 4.

I82 DE LINGVAE LATINAE.

comes adultior factus, & imperii Romani
principum, ſiue Ducum, numero deinceps
adſcriptus; qua tamen dignitate paucos ad-
modum menſes per mortem frui ipſi licuit;
male ſibi ab hominibus iſtis conſultum eſſe
conqueſtus ſit, deceptumque ſe ab iis valde
doluerit: Ipſius tamen ſucceſſori Vlrico non
melius a miniſtris eadem in re conſilium da-
tum legimus (a): nam neque tunc nobilibus,
vt Princeps aliquis Germanus Latinis litteris
admodum operam daret, placuit (b): quum
has indignas plane iudicarent, quibus Prin-
ceps ſtuderet; quippe quem palæſtricis tan-
tummodo ac venationibus vacare deceret, vt
vires ad belli labores ſuſcipiendos augeret,
corporisque tueretur colorem. Animum
litterarum ſcientia exercitare, non ſolum non
neceſſe habere principem, exiſtimabant con-
ſiliatores ii, ſed litterarum ſtudia noxia etiam
eſſe perſuadere conabantur domino, quæ ani-
mos effeminarent. Idem hac in re cenſen-
tes, quod Gothorum principes olim, ad Ama-
laſuntham, prudentisſimam Theuderichi vi-
duam, optimam Athalarici matrem, venien-
tes

(a) Io. Pedius Tehtinger. in Commentar. de reb. Wur-
tenberg. Hulderico Principe geſtis in Schardii Col-
lect. T. II, p. 57. .
) M. Cruf. Annal. Sueu. Part. III, lib. IX, cap. Io⸗
P. 516.

tes, exp⸗
aricun
nunal.
eiui 1
Qolenn.
ſt⸗
rum me
modi i
ſtimatot
ges
20levert
unine

ip⸗
teo⸗
Worum
luter he
MNAI
glen r
gui e
Uiginean
und)
n Cen
ren
Kols:
MVTNS

Ooen
61
de
Oni
urce

N.

etiion
eto dene
epeucn.
ili

nlaleumc

3b iirlle
Vipuynon
undr.
nobilbon

is ſittert

. gull
s Puin-
eistan⸗
Kereh N
Apeled
Animun
unmnon
mt con.
etian
rni⸗
cnlen⸗
Aul-⸗
Chini⸗
enien⸗
tes

Wur⸗
icol⸗

c.

IN GERM. FATIS CAP. IV. 183

tes, expoſtulabant (C) non recte puerum Atha-
laricum, neque, vt regem deceret, educari, mul-
tum abeſſe a virtute litternase & inſtitutione
deiici plerumque, &0 ad metum incuruari in-
Aolem. Qui magna auſurus, qui bello deco-
ra ſit quæ ſituris, debere liberum a magiſtro-
rum metu, armis traltandis erudiri. Cuius-
modi iniquis & minus intelligentibus exi-
ſtimatoribus dudum ipſi principes atque re-
ges reſponderunt: ipſe etiam iſte Eberhardus
adſeueraſſe fertur (d), doctrinæ linguarumque
cognitione nemini magis opus eſſe, quam Prin-
cipi.
Vt eo, vnde diuerti, ad clarorum videlicet
virorum ad Reuchlinum epiſtolas, redeam.
Inter has ſunt etiam, quas SEBASTIANVS
MVRRHO, Colmarienſis, ad eum ſcripſit,
quem primum iis ſeſe oppoſuiſſe nouimus,
qui de Germaniæ limitibus, Francorumque
origine ac ſede peruerſam fouerunt opinio-
nem (e). Jo. Cuſpiniani præterea, Ioach. Va-
diani, Georg. Spalatini, eruditisſimorum elo-
loquentisſimorumque offendimus ibi epi-
ſtolas: nec non tales, quas MVTIANVS

RVEFVS, ſæpius in ſuperioribus a me citatus

M 4 teſtis,
(e) Procop. Hiſtor. Goth. lib. I, p. 143, edit. Elzeuir.
1655, 8.
(d) Declamat. Melanchth. p. 160.
(e) præfat. Peutingeri Sermonib. præm. p. 7. cuius au-
ctor cel. Georg. Schubartus traditur.

184 DE LINGVAE LATINAE.

teſtis, ad Capnionem ſcripſit (C). cuius e-
mendatum dicendi genus complures magno-
pere prædicauerunt; ſententioſo & inciſo
orationis genere eum vſum eſſe, quibusdam
cenſentibus (ff): quale Politiani fuerit; ad
quod in Italia adſuefactum eum arbitrantur,
tam excellenti deinceps eruditione virum, vt
Germanerum doctisſimum, ſæculi ſui Var-
ronem atque Ciceronem, ac totius Germaniæ
ornamentum eum vocarint (g). ipſe Mutia-
nus de ſe ita ſcripſit: id ſcio, nos omni doctrine
genere, nedum in ſacris litteris & iure, tantum
Profeciſſe, quantum ab homine barbaræ natio-
nis ſieri poteſt (h). Neque vero CONR.
PEV-
(f) Ex nobili Hasſiæ familia ortus fuit Mutianuc, in
vrbe Gothana haud vulgaris pietatis deinde Cano-
ols.
(ff) Ioach. Camerarius in vita Eob. Hesſi.
(g) vid. Vdalr. Zaſii, & citat. præfat. Peutingeri Sermo-
nib præm. Bibliothecæ conſtituendæ rationem quum
petierit Mutianus a Reuchlino, lib. II epiſt. illuſtr.
vir. ad Reuchl. Z. 3. Satis inde apparet, librorum,
quos collegerit, numerum haud fuiſſe exiguum, eo
magis tum mirandum, quo pauciores artis typogra-
phicæ inuentioni & Mutiani ætati interceſſerunt

anni, & quo tenuiores conſtitiſſe ei dicuntur ex Ca-

nonicatu ſuo reditus; in vita, quam M. Adamus
dedit vit. Ictor. p. 27. vbi is onnium ſtudioſorum
vnicus patronus & hoſpes in re quidem tenui admo-
dum fuiſſe, oſtenditur.
(h) in epiſtola ad Henr. Vrbanum, quam M. Adamus
vitæ Mutiani addidit vna cum Aldi Manutii ad

.

P

VI
utruĩ
rumnqu
Reuchl
mam 1
mam e
neratul
Ge inco
laudato
eum a
tetſolr
ſlio n
Eeterul
tatlatqus
ſguiden
tus Cici
etiamm
6
Ci cel
aunen
numel
Muglhe

N.

1. Cli .
ure D
lo Kini
Iubictn
flert
Abituunn,

leylunſt
li hui e.
Cermime
ſe Mute.
aun
tannmn
e Maru⸗
60 NN

TV

MV⸗
utiurunit.
nge (/.

eiKtno⸗
uen
Kllut
brorun,
guuem 10
ijhoti⸗
ceſſerunt
relle⸗
ACamus
obruK
odn

Adaions
mati 4

— —DW

IN CGERM. FATIS CAbP. IV. I8 5

PEVTINGERVS, vir nominis celebritate,
Patriciæ Auguſtanæ ſtirpis origine, merito-
rumque magnitudine conſpicuus, nullas ad
Reuchlinum ſcripſit epiſtolas: quem ob ſum-
mam vitæ morumque integritatem, & maxi-
mam eruditionem amaſſe, obſeruaſſe, ac ve-
neratum ſe eſſe, ipſe teſtificatus eſt (i). Nihil
de incomparibili viro, a plurimis merito ſuo
laudato, proferam in præſenti, niſi, quod
eum Italiæ diſciplina egregie formatum, in-
ter poſtremos, qui meliora ſtudia ope & con-
ſilio in Germania iuuerunt, cenſendum ne-
gent eruditi: cuius exemplo multi humani-
tati atque litterarum ſtudiis ſeſe dederint (K):
ſiquidem ea magnificentia in litteris verſa-
tus dicitur, vt non ciues ſolum, ſed exteri
etiam magno in pretio eum haberent, & ipſæ

4.

Muſæ Gratiæque communem quaſi patronuöm

ſibi delegiſſe tum viderentur (1). Eiliam

Peutingeri Iulianam, quum adhuc quadrien-
nis puellula eſſet, Maximilianum Cæſarem
Auguſtam venientem Latina acclamatione,
M 5 quaſi
eumd. Vrbanum epiſtola, qua Mutiani doctrinam
& humanitatem magnopere laudat Manutius.
(i) lIib. II epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchlin. A. 2, b.
(K) præfat. Peutingeri Sermonib. præm.

( Nic. Baſſelius ap. G. I. Voſſ. lib. III de Hiſtor. Lat.
C. X, p. 652. conf. Rittershuſ. Commentar. de Vita
Pirckheimeri p. 25.

186 DE LIN GVAE LATIN AE

quaſi rei publicæ nomine ſalutauiſſe, ſcri-
ptum reliquerunt (II).

Tantum de priore clarorum virorum ad
Reuchlinum Epiſtolarum libro. Ad alterum
librum quod attinet (m); quo cultiori ſæ-
culo
(I!) Mart. Cruſius Annal. Sueu. P, III, lib. IX, cap. 13.
Pp. 526: qui p. 561 Iabellam, Georgii Fuggeri fuiam,
Villingerano Baroni deinceps nuptam, nominat,
quæ lingua Latina exactisſime logui potuerit.

(m) Prodiit Hagenoæ ex officina Anshelmi an. 1519, 4.
priore etiam iſto libro præmiſſo; quo extremo hæc
leguntur verba: Mox, lector amice, ſelectarum ad-
eſt Capn epiſtolarum liber ſecundns, hactenus typis
ac formulis minime aratus. Tertius liber, quem
typographus & in præfatione & in calce lib. II pro-
miſit, an emiſſus ſit, confirmare non queo: nus-

quam certe citatum eum me legere memini; neque

aà cl. Maio eum editum eſſe, docemur: qui duorum
dumtaxat librorum mentionem facit, quantum ego
quidem recordor. Tbom. Anshelmi ad lectores
Præfatio hæc eſt: Annis ſuperioribus epiſtolas non
inelegantes illuſtrium gquorumdam virorum vo-
bis diuulgeuimus, guas illi aa Io. Reuchlinum virum
noctrinæ ſingularis ſcripſerunt, guibus vos mirifce
aelectatos eſſs accepimus, non ſolum ob earum ele-
gantiam, ſed rerum guogue, guas tractant, miram
coneinnamgue varietatem. Qua re cognita, ſecun-
dum librum ex Cbartophylacio Capnionis noſtri acd-
ecimus. Quem ſi vna cum prioribus placuiſſe vo-
bis, cognouero, zon pigebit me religuas etiam in
communem ſtudioſorum omnium vtilitatem publica-
e. Præfationi acerrimorum Capnionis defenſorum,
virorum totius Germaniæ litteratigimorum ſplen-

14

IN

cllo NH
tur, ſai
gue⸗ cas
nimuen

Siditß⸗
ipt0
Iuſi
Latiu
noſtras
uluj
OM ℳ
in i
D. Emß
Commet
gdicdam
Gbenti
ſolan e
viri n
Nelchi
iln au
mic
poleſiu
Gldean
Guumd”
Umn⸗
ganle
li Pne
trum
eguicen
to n
uule
Kit
Mi

I h

UINN IN GERM. FATIS CAP. IV. 187

lunilii culo pleræque epiſtolæ, quæ ipſo continen-
tur, ſcriptæ ſunt, eo elegantiores doctiores-
i que ceas eſſe, per ſe quilibet coniecerit. E-
Aden nimuero præter complures celeberrimorum
0 clltoi,, Italo-

Vidisſimorumgue ſubiungitur catalogus. qui in
ipio ſtatim libri titulo promittitur; qui hic eſt:

lolleng Iltuſtrium virorum Epiſtolæ, Hebraicæ, Græcæ G
riſiu Latinæ, ad Ioannem Reuchlin Phorcenſem, vin
. . 6 bpli? ρ¹ν, UAn
n, nmi noſtra ætate doctigimum, diuerſis temporibus miſſæ.,
betef guibus iam pridem adaitus eſt liber ſecundus num-
1. ,4. guaim anten editus. Reuchliniſtarum exercitum
Anemo kr pagina inuenies mox ſequenti. Horum agmen ducit
Amma D. Eraſmus Roterodgamus⸗ plerosque eorum in
almm i Commentatione hac mea hactenus iam nominaui,
lten qlen quidam nominandi reſtant. In calce II libri ſe-
celbI po⸗ quentia verba leguntur: Finis adtitionum ad Epi-
n gleoe u ſiolas clarorum virorum ex Chartophylacio ſecundo
minl; nete viri noſtræ ætatis celeberrimi doctisſimigue To.
Gui duonm Reuchlini Phorcenſis. Seguetur tandem liber ter-
Centun en tius, qui erit rerum Romanaz um ex Chartophylacio
11 lctne zentio. qui an emiſſus ſit, me plane dubitare, modo
un profeſſus ſum. neque vero etiam exputare queo,
ruN ⸗ quid cauſſa ſit, quamobrem Chriſtoph. Fro ſehouerus,
Munuinmn quum Tiguri lib. I an. 1558. cypis ſuis exſcripfit, lib.
Or mirſfe II non addiderit; quum tamen hoc non minus ele-
lunin gantes diſerteque comprehendantur epiſtolæ, a vi-
Gt, nim ris longe celeberrimis conſcriptæſquam priore. v-
te Kur trum poſterior liber Froſchoueri notitiam fugerit,
Ghiet. equiĩdem ignoro: dummodo Froſchoueriana lib. II
uſe n editio notitiam non fugerit meam. ſi illud fuerit,
in in haud leue ſingularis libri raritatis ſignum videri po-
ullir terit. Ego certe in quam plurimis, & publicis S

priuatis, bibliothecis librum fruſtra inueſtigaui. nec
in copioſisſimarum celeberrimarumque bibliothe-

ſeſſnmn

ł

188 DE LIN GVAE LATIN AE

Italorum atque Græcorum quorumdam do-
ctisſimas epiſtolas non paucæ ibi occurrunt,
quas Deſid. Eraſmus, Herm. Buſqhius, Herm.
Comes Nuenarius, Vir. Huttenus, Io. Cæſarius,
Henr.

carum catalogis eum reperi. Quid, quod clarisſi-
mus Morhofius, quem diligentisſime de Epiſtolo-
graphis commentatum nouimus, neque prioris ne-
que poſterioris libri mentionem fecit: id quod ſane
miror; quum vterque dignisſimus mihi videatur,
qui inter recentiores epiſtolographos, ſi non primo
loco, inter primos ſaltem ponatur; præſertim a
Germanis, quum temporum, quibus litteræ in Ger-
mania renatæ ſunt, hiſtoriam quam maxime illu-
ſtrent: controuerſia in primis, quæ Reuchlino cum
Colonienſibus fuit, optime ex iis cognoſci poteſt.
Quod Eraſmi Epiſtolas ad Reuchlinum fcriptas, qua-
rum quinque libro Il reperiuntur, eæque elegantis-
ſimæ, Lonainenſi editioni haud inſeruerint; cui ta-
men præfationes EFraſmi adiectas eſſe nouimus, eſt
etiam, quod mirer: teſtari id ſimul poſſe arbitror,
librum inuentu ſatis eſſe difficilem. Vtrum quin-
que iſtæ epiſtolæ augmento, quo Bataui Eraſini E-

piſtolarum editionem nuper locupletarunt, acceſſe-

rint, confirmare non poſſum; quum nitidisſimam
iſtam & pretioſisſimam Eraſmi Operum editionem
in terris his inuenire non potuerim. Vtcunque ſe
res habeat: clagorum virorum ad Reuchlinum epi-
ſtolas, præſertim poſteriorem harum librum in pau-
cisſimorum manibus eſſe, ſcio. Quod quum cogi-
tarem, ne non ingratum amicis lectoribus facturum,
arbitratus ſum, ſi plurima inde excerpta darem, quæ
ad argumentum, quod tracto, pertinere quodammo-
do videbantur: vt vel ex his ipſis excerptis de Epi-
ſtolarum elegantia ſtatuere illis liceret, quibus euol-

N

enr. 6l
Gerlelin
14 heue
Gisſimna
ſtimori⸗
Ga erltn
punions
nos con
ſteriͦ pen

leteeube
pole,ego
Conlolus
VGor.
Kols gn
fabiunn
le ſem
ſlauar⸗
S un/
tendin,1
hertetihe
zla yote
nnluen
Aünn
tutun e⸗
hudi
ilt
ltienem
s utan
n auſn
MEdle
ſt

IN IN GERM. FATIS. CAP. IV. 189

numtnt. Henr. Glareanus, Eob. Heſſus, Er. Cordus, Nic.
ionn Gerbelius, M. Lutherus, Ph. Melanchthon, alii,
Niliul ad Reuchlinum ſcripſerunt: quorum gra-
lihen, uisſima de eiusdem meritis iudicia atque te-

in ſtimonia hactenus a me ſunt adducta: & de

gvodc quibus ſingulis plenior paullo poſt iniicien-
ece hit⸗ da erit mentio: quoniam mirifica eorum in
en Ne purioris Latinæ linguæ ſtudio inter Germa-
tin nos concitando exſtitit opera, plurimi a po-
ſmmpin ſteris perpetuo facienda.
Drelerim¹ . Quum
ae iner⸗
Wineid⸗ uere eas haud contingit. Rectisſime de iſtis ſtatui
inocun poſſe, ego mihi perſuadeo, quod olim magnus Iure-
ſd et. confſultus, Matth. Waſenbecius, de non ita multis
Gifrugu Victor. Strigelii, & aliorum clarorum virorum, epi-
e depnti⸗ ſtolis, quas Papiniano ſuo Witteb. an. 1569, 8. edit.
ntz clit fubiunxit, ſtatuit Magna bars eruanzionin, multa-
nolinlcgel que ſermonis Teſtiuitas, in eiusmodi piorum bominum
ſertin, ſohedas M recondita: cædemque latere mores cuius-
munguir⸗ gques non Rnunt, & velut in ſpeculo virtutes adimi-
raril. tanaum . vitia 2d cauendum repræſentant —mmüulta
rcale. bietatis, crucis, inuocationum, liberationum eémn-
Aslman Ppla proponunt: eruiunt hiſtoriæ temporvum, metmno-
eltonen riamque rerum cognitione dignarum conſeruant in
wungletk dubium vt venire nemini debeat, guin eiusmodi inſti-
inmn eni tutum (edendi charor. virorum epiſtolas) . moribus
* & ſtadiis di centium blurimam aaiumenti aaferri
Uuncgi⸗ osſt. Qare de reliquo prioris epiſtolarum libri
Schun⸗ editionem, quam Froichouerus dedit, citandam po-
en de tius putauerim, quam illam, quæ⸗ Anshelmo debe-
ohmm. tur, cauſſa hæc eſt, quod, quum huius editioni Pagi-
6 Ely⸗ additæ non ſint, difficilius ideo citanda mihi vi-
a ſit.

ibuen⸗

190 DE LINGVAE LATINAE

Quum de reliquis etiam Dringebergii di-
ſcipulis, fidisque Reuchlini amicis, & vindi-
candæ in Germania Latinæ linguæ adiutori-
bus, quædam proferenda putem; vtpote
quorum non minus, quam reliquorum, quos
hactenus nominaui, epiſtolæ ad Reuchlinum,
velut communem Præceptorem, in binis iſtis
epiſtolarum libris exſtant: IO. CAMERA-
RIVS DALBVRGIVS, Wormatienſir Eyiſco-
pus, primus inter eos nominandus videtur:
cui Rud. Agricola & Io. Reuchlinus tanta be-
neficia accepta retulerunt, vt longe munifi-
centisſimum eum venerati ſint Patronum;
immo quem omnes boni renaſcentium in
Germania humanitatis ſtudiorum ſummum
coluerunt fautorem atque Mæcenatem (n).
dum ſingulos eruditos illis caritatis beneuo-
lentiæque officiis tam cumulate proſecutus
eſt, vt ædes eius tutisſimum ipſis præbuerint
aſylum. Primus & ſolus habebatur, qui
trium linguarum peritisſimus elegantiora
ſtudia in Heidelbergenſe lyceum intulerit, &
ui ea ab indoctis, incultisque veteratoribus
defenderit; adeo, vt nullæ tum fuerint litte-
rarum deliciæ, nulla Germaniæ Muſa, quæ
non in eius laudes adſpirarit, ab exteris etiam
magnifice laudati (o). Iacobas öadoletus,
quum
(n) M. Cruſius Annal. Sueu. P. III lib. IX, c. 8, p. 508.
(o) in vita lo. Reuchlini a cel. Maio conſcr. p. 189.

numn ſn
hiloſp
milt:
ſulem o
guohee
ſ vtris
Ciuilit /
heneet
longe h,
ſruili
nare
ſ,ſſ
rin

ctem l
mo
Aumenti
Fri n,
nus ate
ingeſu⸗
ſwilihos
urr pen
Knbacun
nutbu
honle
e ſein
tr flenn
talma he
eins
Pletoones
14 iucie
Cllen
nnnen

9 N lle

TIN

mmichti

Nlten;
igtonnen
IRenclin
I, In „ H
0., CN.
ahſi ⸗.

tns nicen

tanti be⸗
nge muniß⸗
Ditoonun;
leninmn in
Infunmum
tennten
tltßbeneno⸗

Proleom

Urrhlennt
Parur, gll
egnnta
tulerit, EN
ertonb
i lite⸗

IN GER M. FATIS CAP. IV. T91

quum matrem eius decesſiſſe inaudiuerat,
Philoſophicam iſtam Conſolationem (p) ad eum
miſit: quæ præconiis, quibus optimum Præ-
ſulem ornandum putauit, eſt refertisſima.
quo hæc etiam verba ſpectant (: Quum⸗
ſis vtriusque linguæ doctisſimus, ac ſcientiæ
ciuilis pontifßicalisque conſultus, & in omni
genere diſeiplinarum vel vnicus ætate noſtra⸗
longe conſummatitſimur, adeo, vt pro exqui-
hita illa, & certe rarisſima diuinarum huma-
narumque rerum cognitione, qua polles, in vni-
uerſum, & quaſi ex toto, nibil in te deſiderari
Vosſite
(P) quam Ioach. Camerarius, Ioach. Fil. cum quibus-
dam optimi Parentis ſui & Io. Sambuci eiusdem ar-
gumenti lucubrationibus primus in lucem edidit,
Frf. 1577, 8. ap. Andr. Wechel. poſtquam Camera-
rius Pater eam ab Sambuco illo tempore, quo con-
iuge ſua orbatus erat, acceperat manu ſcri ptam, cum
ſimilibus argumentis publicandam. quod quum,
Pater perficere non potuerat, (qui in litteris ad
Sambucum, ſe de epiſtolis & aliis quibusdam non
inutilibus ſcriptis proferendis aliquot annos fruſtra
laboraſſe conqueſtus eſt, quod typographicæ offici-
næ ſcriptis, quibus vulgus tum maxime delectaba-
tur, fuerint occupatæ) filius demum peregit, elegan-
tisſima Parentis Meaitatione in aduerfis, cum allis
eius & Sambuci ſcriptis, adiecta. De Sadoleti Con-
ſolatione Sambucus in epiſtola ad Camerarium pag.
I24 iudicauit, eam ab auétore admodum iuuene
conſcriptam eſſe, in qua primæ Ciceronianæ exerci⸗
tationis apparerent indicia.

(9) Pag. 10. ſeq.

192 DE LINGVAE LATINAE

porcßit: quod ad ſummum virum, præſtantir-
ſimum ſapientiæ dottorem, optimum præſulem,
pertinere videatur. Extrema conſolatione
eum ita alloquitur, poſteaquam optimarum
artium amplificatoris laudem ei quoque attri-
buerat. Vbique magnus occurris, vt omnes
omnium gentium oratores, omner nationes te
ſuſpiciant, obſeruent & admirentur, quod ad-
modum paucis euenit, vnice diligant, Bingulari-
ter & vehementisſime ament, miriſicis laudibus
ad cœlum efferant (r). Hie ipſe Dalburgius
eſt, in cuius honorem inuſitato plane in Ger-
mania exemplo, magnoque ſimul cum plau-
ſu, Comædia Latina ab adoleſcentibus qui-
busdam ſtudioſis adta eſt, idque optimis
Reuchlini auſpiciis (). Is ipſe porro eſt, pro
quo Rud. Agricola ſupra citatam orationem
coram Pontifice habuit; & cuius ſumma hu-
manitas ac munificentia eumdem Agricolam
Heidelbergam pellexit; ſeu vt eius conſuetu-
dine ſe ipſe ad recte ſcribendum adſueface-
ret, ſeu vt iuuentus haberet ſtili formato-
rem (*). poſtquam Epiſcopus E ormatienſts
factus erat, per Theod. Plinium, infra pluribus
lau-

(r) p. 98.
(S) cl. Maii Vita Reuchlini p. 188. conf. M. Cruſius,
Annal. Sueu. P III, lib. IX, c. 8, p. 5oS. & D. Chy-
træus in Saxonia, ad an. 1497 lib. III. pag. 81.
(*) Phil. Melanchth. de Vita R. Agricolæ T. II De-

clam. p. 451 ſeq.

——,,C2 zUdhe.h.'. 8eeQſ20—

luudane
propen
centla
quumn
loretſ
perter
Dalbu
Auluin
Aine e
cunch
turusel
litle b
Mrrlulem
et
Crin
ſummAn
teras.
Eiuec
gricole
ILZr
u Heid
Poeicet
Potennn
Flti
cin laure
Ubuacce
kundot
nenia

)b

UINN

tump veſan
inumn i
11 onte
um gnnn
eigoletn
nn Nt
Uer niturt
un gult d
nt t, .
Kurlutin 4
Dalgi
ineiner
amm r.
enddus Gr
r ohüins
onoelh
mOfationen
ſumm hr-
gginn
Colluetl.
Nlutre⸗
ſormnito.
mitenſi
hintn
.

1. ulus,
ED.C)-⸗

H

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 193

laudandum verbis, confirmauerat ei, ſe tanto
propenſiore in ipſum futurum eſſe munifi-
centia, quanto paratior tunc, quam antea,
quum Electoris Palatini Cancellarius fuiſſet,
foret ſibi facultas: curaturum, omnique o-
pera enixurum ſe pollicitus eſt, vt appareret,
Dalburgium non ſibi magis honore rebusque⸗
autltum eſſe, quam Agricolæ, longa conſuetu-
dine coniunctisſimo ſuo amico; cum quo
cuncta diuiſurus, & communia omnia habi-
turus eſſet. Quæ ſingula liberalisſime præ-
ſtitiſſe bonarum litterarum cupidisſimum
Præſulem, ipſe Agricola grauisſimus teſtis
eſt ([): cuius cauſſa domi ſuæ Iudæum, ad
Chriſtianam religionem paullo ante conuer-
ſum, aluit, vt Hebraicas ex eo addiſceret lit-
teras.
Eiusdem etiam huius Dalburgii atque A-=
gricolæ fama permotus CONRADVS CEL-
TES, Protucius, Dringebergii itidem diſcipu-
lus, Heidelbergam abiit, vbi oratoriæ atque
poeticæ tanta cum laude operam nauauit, vt,
poſteaquam egregiis in Italia vſus fuerat ma-
giſtris, primus omnium Germanorum poeti-
cam lauream a Friderici II Imperatoris ma-
nibus acceperit. de Latinæ linguæ ſtudio ſub-
leuando tam præclare deinceps meritus, vt
eloquentiam Romanam, quantum Germano
NJ— ſal⸗

() Lucubration. pag. 200, 205, 215.

194 DE LINGVAE LATINAE

ſaltem homini conceſſum tum fuerit, brimus
in Germaniam perduxiſſe nonnullis videa-
tur (s1).
Ad HENRICVM BEBELIVM, Iuſtingen-
ſem, qui ex toties laudati Deingebergii ſcho-
la cum tot eximiis viris aliis prodüt, & a Ma-
ximiliano I laurea donatus eſt, quod attinet;
ipſa viri ætas illis eum adnumerauit, qui Ger-
manicam rationem Romanæ linguæ ſblenda⸗
re ornare ac illuſtrare cœperint. Multum
rofecto ad rem litterariam ar aufe andam
contulit: ſiquidem in Tubin e nſem academi-
am omnium primus manſuetiores Muſas,
terſamque Latinitatem ſanis perſuaſionibus
inuexiſie putatur; frequentique auditorio
Poctas, oratores, ac hiſtorj 1008 rliennde for-
dam barbariem inde pepulit (t): ita, vt ad
Reuchlinum fſcribens Pabrtozuhan irto,is

prfelti titulum iure vſurpare potuerit (tt).

Qua ratione litteræ, quæ per tot ſæculæ deli-
tuerant, ex tenebris ſeſe ſenſim emerfſerint,

ex Bebelii huius epiſtola quadam ad Reuch-
P

linum ſcripta cognoſce realiqua ex parte licet:
qua ex c0 ſciſcitatus eſt, gi uomodo voces Ky-
rie eleiſon, Euangelium, Metamorphoſir, Sophiz
eſſent
(sſ) Adami Vit. Philoſ. p. 29. ſeqꝗ·
(2) Mich. Coccinius ap. M. Cruſium, Annal. Sueu.
P. III, lib. IX, cap. 10. pag. 516. & in Adami Vit.
Philoſoph. p. 26.
(tt) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt, p. 35.

Aentyt

guntiat
elpond
ni belt
emeru⸗
pix?
zun. !.

erleuchl

. benipni,

AT
llonmet

Unte xtet
Ie Eiate

U Wa
teneban 4
iim Atn

uf

INN

n khert

l. e,
i,

Onnblit i

gvoc tin
rit id⸗
Purſplent,
Multnn
plitcndn
macaCem-
Nres Mli,

l. M.

e Witori
Mor Artm
Otuert it
ſeenicel
nelletindh
AReuch⸗
Purrlict

1Oces
lNu
Ment

itl Sen⸗
Ami V⸗

IN GERM. FATIS CAb. IV. 195

eſſent pronuntiandæ ()quarum rectam pro-
nuntiationem priusquam illa epiſtola, qua
reſpondit Reuchlinus, oſtendit, iocoſe oppi-
do Bebelium compellauit (v): Sed heus tu,
mi Bebeli, cun a me veterano, & Iudi litterarii
emerito milite, grammaticum opifeium quæ-
ris? uius & dux & imperator ipſe in Muſa-
rum caſtris quotidiannm erercitum agit. Re-
digere me viv ad incunalbula & vagitus puero-
rum. Pari modo lodocus Gallus Rubeaquen-
Er, litterarum Græcarum rudis, per litteras
ex Reuchlino quæſiuit, num in illo Matthæi:

Lidimus Stellaw eins, & venimus adaorare,

T venimur, ſit praſentis, an Prateriti tempo-
rig (X)? Quanti de reliquo Bebelius fecerit
Reuchlinum, quem Praceptorem ſuum ap-
pellare conſueuit, ſupra a me declaratum

eſt,

BEATVS RHENANVS, Sleſtadienſer, in

2
illorum etiam refertur numero, qui ab ine-

unte ætate magiſtros audire maluerunt, qui
aut vtramque linquam Græcam & Latinam

tenebant, aut ſermonem Latinum ad elegan-
tiam artium potius, quam ad earum depra-
uationem fœditatemque tradebant. id quod
vel ſua ſponte, vel familiarium hortatu, vel
N 2 exem-⸗
(u) ibid.
(v) ibid. p. 35, b. (x) M. Cruſius in Annal. Sueu. P.
III, lib. 1X, c. 10, p. 516.

196 DE LIN GVAE LATINAE

exemplo aliorum feciſſe Rhenanum, Io. tur-
mius dilucide demonſtrauit, vtpote qui vitam
eius elegantisſime ſcriptam reliquit (y); præ-
clarisque eius in litterarum ſtudia meritis ex-
plicatis, oſtendit, optimum virum Græcæ &
Latinæ linguæ ſcientiam, litterarumque iu-
uandarum ſtudium Jo. Cononi, Norico, qui
ſub eruditisſimorum Italiæ hominum diſci-
plina profecerat, vltro debuiſſe. Ioſ. Scaliger
tanti æſtimauit Rhenani merita, vt eum do-
Gtisſimis Germanorum adnumerarit, cui non
Germanja ſolum, ſed omnes quoque eruditi
in antiquitatis & veterum aubtorum reſtitu-
tione plurimum debeant (2). Idem Mart.
Dorpius
(y) eam M. Adamus integram fere dedit in Vit. Philo-
ſoph. pag. 132 ſeqq. verum illa in primis, quæ Stur-
mius de religione retulerat, omiſiſſe Adamum, eſt,
quod miror. quo hæc verba pertinent: guamuis
conſtat, ſincerioris Tbeologiæ ipſum fuiſſe ſtudio-
ſum. De Eraſmo fertur, guod aicere ſolebat, Lu-
theranos bonam comædiam male agere., eius ipſe
principio opinionis fuit, ed atate accegſit propius,
vt idem ſentiret, tametſi idgem non tueretur. dignus
ſane vir cuius religionis caußſa committi debuerit, ſi
iudicibus fuiſſet opus: propter probitatem, verita-
tem, doctrinam, iudiciique acumen, id gquod in ſeri-
ptis perſpecte exſtat. eodem hæc etiam verba perti-
nent: Veniamus aa religionem, in gqua aligui for-
tem eum non fuiſſe culpant: gquod guum probaret
noſtram, partes eius non ſuſceperit.

(2) Scaligeran. I, p. m. 129, II, p. 204.

Dotpiu
Rveman
ullon
Nn
& (un
tidian
& me
tumf
Gul
ſtbi
monin

Dynge
tuntun
nnsen
luben
tutis
Aucko
genn
Tkatis!
Clau
Men⸗
60
Ttaten
Popt

Kno

n
h

Trumre,

elarumane 1

NMor/ l
ninumn li
lol Kller
Vt euun .
t, cinon
be eruci
n nſinr

lden Mart
Dori
tin vt. Dh-
nis e
Adumun en
4. AAl
illat, u.
ei iN
Unhin
tur. AN
Aluniß
nn, tenir.
luſri·
eipeſt⸗
Aihifn.
lhmt

IN GERM. FATIS CAP. IV. 197

Dorpius in epiſtola ad Eraſmum cenſuit (a):
Rhenani ſcilicet ſedula in caſtigandis optimis
auctoribus vigilantia omner doctos adiutos
ſeſe proßiteri, viri, qui re fuerit beatisſimus,
& cuius ſolo nomine exſiluerit: cuius quo-
tidiana pene conſuetudine, doctisſima pariter
& mellitisſima, ipſe Eraſmus ſic ſe delecta-
tum, faſſus eſt, vt hac re ſe plane putarit eſſe,
quod ille dicebatur, & vt ipſo hoc amico nihil
ſibi fuerit amicius; cui diuini ingenii ſui
monimenta dedicare non dubitauit (b).
Rhenani popularis, eiusque ætati ſuppar
fuit IOANNES SAPIDVS, qui eodem iſto
Dringebergio præceptore adoleſcentulus vſus,
tantum laudis deinceps conſecutus eſt, vt v-

nus ex felicioribus ſæculi iſtius ludimagiſtris

haberetur; qui, barbaris ſcriptoribus iuuen-
tutis aures perſonantibus exploſis, clasſicos
auctores eorum in locum, puriusque dicendi
genus introduxerat: ab ſummis eo nomine
ætatis ſuæ viris, quorum numero Eraſmus,
collaudatus. Idem dicendum eſt de altero
Rhenani populari IAC. IMPHELIN-
GO: quem maiore in obſeruantia propter
ætatem & æſtimationem, quam in amicitia
propter iuuentutis ſtudia inter familiares,
& modo laudatos ciues fuiſſe, Sturmius te-
N 3 ſtatur
(a) Eraſmi epiſt. lib. VII, ep. I. (b) Pirckheimer,
Epiſt. lib. miſcel. ep. 23, & 29.

198 D E LINGVAE LATIN AE

ſtatur (*). Inter plurima eaque inſignia præ-
conia, quibus Eralmus Wimphelingum con-
decorauit, haud poſtremum eſt, quo confir-
mauit, tantum eloquentiæ, tum in carmine;,,
tum in oratione ſolata, eum præſtiriſſe, quan-
tum vel a theologo, vel ab' illorum temporum,
homine potuerit requiri (C).
Quo longius plerosque hactenus comme-
moratorum a me virorum, optimorum boni
Dringebergii diſcipulorum, & in rem publi-
cam & litteras inſtaurandas meritorum ma-
gnitudine ſuperauit BILIBALDVS PIRCK-
HEIMERVS, Patricius Norimbergenſis, eo
maiore iure, ſi dignitatis gradu atque ordine
fingulos collocaturus fuiſſem, primus a me
poni debuiſſet. quandoquidem præter am-
plisſimos honores, quibus patria & pacis &
belli temporibus eum fubinde exornauit, po-
tentisſimorum Imperatorum, Maximiliani I,
huiusque nepotis Caroli V a conſiliis fuit.
Quod de Catone Cenſorio proditum eſt,
quod ſimul & bonus imperator fuerit, & ſe-
nator,
(*) in vita B. Rhenani.

(C) epiſt. 10, lib. XXIII, quæ ad eumdem Io Vlattenum
ſcripta eſt, cui Eraſmus Ciceronianum ſuum dedi-
cauit, in cuius ipſius defenſionem multa epiſtola
iſta profert. qua poſtquam de Wimphelingi morte
egit, addit demum: Annum attigit pene octogeſt-
mum, aiutins etiam victurus, corpuſculi deficioi-
tis rationem i llam habere voluiſſei. conf. M. Adam.

N

6410)
Pirelbe
ſertbau
Com
guum
nono
culorul
exiſtin
tutibus
Dabugi
ſrun h
Cockbn
dulati
gnando
heimenn
2dpelin
conpeot
1Alun

ſtkan
Uans
nd

0en

e

UAIN

guein Pi
inphelt ligun
n h gon
n iy mr
ref , 1
nin mm

tenusconne.
timorumbor

inlen Dbl
torum mn.

S MRCI.
ſr, eo
Neoriine
UImis a me.
n ent an.
u s
Crnanih⸗
Armulanh,
lis fuit.
itun elt,
erit A /
PAll

hPluerun
ſun bel⸗
hreniln
in NorH
e l
1 ein ier
NlAR

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 199

nator, & orator & paterfamiliats, idem de
Pirchheimero vere adfirmari poſſe, Conr. Rit-
tershitſius, cui luculentisſimum de Vita eius
Commentarium debemus (d), cenſet: &
quum ipſum hunc Catonem ſuperauerit in
nonnullis rebus Pirckheimerus, ab omni ſæ-
culorum memoria per paucos repertos eſſe
exiſtimat Rittershuſius, qui tot tantisque Vir-
tutibus fuerint Præditi, quantis eum prædi-
tum fuiſſe, oſtendit: præſertim quum litte⸗
farum harumque cultorum tantus exſtiterit
vna patronus, vt æder eius, æque ac Ioannis
Dalburgii, eruditorum hoſpitium, ſeu Aiuer-
Jorium habitæ ſint (e). Hinc Io. Cæſarius,
doctisſimis ætatis ſuæ viris adnumerandus,
adulationis nomine ſuſpectus eſſe non poteſt,
quando ad Reuchlinum ſcribens (f), Pirck-
heimerum rarum inter Germanor miraculum
adpellauit: namque Eraſmus ſatis etiam
comprobauit (ff), tantum viro in terris his
obtigiſſe Nelietrotin, qiantum eriei mis mor-
talium obuenire ſoleat ; alibi common-
ſtrans (g), rarisſimam prorſus ſæculi iſtius a-
N 4 än
(d) Operibus Pirckhcimeria M. Goldaſto Frf. 1610, fol.
editis Præmiſſum. Comparstio iſta reperitur p.
21 leg.
(e) Commentar. pag. 2;3. (F) lib. II epiſt. illaſtr. vi-
ror. ad Reuchl. x. 4, b
(ff) lib. XXVI, ep. 33. (g) epiſt. Pirckheimer. lib.
miſcell. ep. 22.

— -

200 DE LINGVAE LATINAE

uem fuiſſe virum, qui tam eximiam eruditio-
nem cum tanto fortunæ ſplendore, rurſum
cum hoc tantum comitatis & humanitatis
copularit, & qui cum ipſo & compluribus
Germaniæ eruditis amicitiam conciliare
haud ſit grauatus. Ipſi adeo Itali, inuidi ſa-

tis alioquin Germanorum laudis fautores,

præter gentis & animi nobilitatem, excellens
vtriusque litteraturæ ſtudium in Pirckheime-
ro admirati, eum vnum & multis populari-
bus & Germanis prætulerunt, qui in magnis
ſemper negotiis verſatus, principibusque ac-
ceptisſimus animum ad elegantiores Muſas
primus applicarit; & veram rectamque ſtu-
diorum ingreſſus viam, eloquentiæ vim atque
ornatum ad ſacram rem iuuandam oontule-
rit (h). Pater etiam eius loannes Pirchbei-
mer Germaniæ Muſas admodum iam ſibi de-
uinxerat, quod Senatui Norico auctor exſti-
terat conſtituendi publici profeſſoris, qui o-
ratoria & poetica facultate pollens ſalario
publi-
(h) I. Bapt. Egnatius epiſt. Pirckheimer. lib. miſc. ep.
70. qui epiſt. 71 audacter ſic profeſſus eſt Pirckhei-
mero; inuideo plane tantæ virtuti tuæ, inuideo huic
laudi, inuideo non ſolum patriæ, gquæ te genuit, ve-
rum etiam vniuerſe Germaniæ iam tuæ, Quæ noſtræ
Italiæ hoc alumno præferre ſe'e & oſtentare nobis
ſuo iam iure poteſt. Negque enim ille iam ſupereſt,
guem tibi non modo præponere, ſea nec quem tecum
conſerre babeat.

IX

ublie
damn
ſauore
uoru
terohnn
clarat
Vindie
n1. 0
lbus

implor⸗

1it (K)

6) Riten
bos
leenici

Mert
t,
in⸗
luua
Uir ihel
nhu
Niſct

ATINN

iniumenl
lenton, lſn
luneni

lam conclig
lal inuic
Auhis fata
tem, ercel
nHrchhein.

ttis popoln.

Ui in mpni
Pbnegueer⸗
tores Muls
Qumqnehn.
tu nin ette
mn ntll⸗
Ger Nle-
Uiumbice⸗
clor el .
niy lio⸗
ns ſalario

Pbl⸗

.

lb ile ey⸗
eltbircle,
iehicet r
,gebli 1-
urt nolis
hert
enn teclin

IN GERM. FAIIS CAP. IV. 201

publicitus præbito ad Italicarum quarum-
dam vrbium morem doceret (1). Quanto
fauore filius proſecutus ſit litteratos, præci-
puorum eius amicorum Nomenclatura, Rit-
tershuſii Commentario adiecta, maxime de-
clarat: qua plerorumque Latinæ linguæ
vindicum a me laudatorum leguntur nomi-
na. Quanti Reuchlinum fecerit, vel ex plu-
ribus ſupra a me prolatis teſtimoniis cogno-
ſci poteſt. enimuero hunc arctiori vinculo
adfſtrictum ipſi fuiſſe, complures perhumanæ
vtriusque epiſtolæ, quæ ſuperſunt, nos edo-
cent: cui etiam in exilio rei familiaris ino-
pia nonnumquam laboranti, & amici opem
imploranti prompte liberaliterque ſuccur-
rit (k) : puleerrimam præterea pro ipſo
5 emit-
() Rittershuſ. Commentar. p. 2;, & Conr. Celtes in

Vrbis Noribergæ deſcript, cap. 12, fin. quæ Franc.
Irenici Exegeſi Germaniæ ſubiecta eſt.

(K) Eo Reuchlini res erant redaéctæ, vt ad Pirckheime-
rum ſcribere neceſſe habuerit (Pirckheimer. epiſt.
famil. lib. miſcell. ep. 9.) Fugi peſtem, fugi gladi-
um, vtinam effugerim famem! Ferme namque hoc
Marte decoxi, dum a nobis tyrannus noſtra vi abſtu-
lit, & bis victores, bis nocuerunt Semigis autem
hbomo ſum., quia dimidium arimz mez Bibliothecam
plusguam dimidiætam domi religui, & ego cum minu-
tis libellie, vt in tanta velocitate perfugii fieri potu-
ir, Anglopolin, quam Ingotſtaaium appellant, me
corripui, multis de caugis. Quam benigne ac mu-
nifice opitulatus ſit Pirckheimerus Reuchlino in his

202 DE LINGVAE LATIN AE

emittens Apologiam (1). Magnus autem
Eraſmus Pirckheimero id, quod Ciceroni
Atticus quondam fuit, exſtitiſſe, Rittershu-
ſio

anguſtiis, ex epiſt. o cognoſcere poſſumus, qua ad
Ma=. ecenatem hunc ſuum, quem epiſt. 13 tempeſta-
zaim ſuanum anchoram vocauit, & mirificam ſpem
Juam, ſcripſit: Omnia magnifica Bilibaldi mei, o=-
ennia heroica, animus Ssogre. Id adeo nuper, atque
10νtum primum, νρο iebar. Ac Praier Jor⸗ mane
tuam cetera oculis ipſe meis vidi & manu tetigi. Su-
perabas omnia vota meæ guam munifcentisſime. W.-
gentum petii, auĩ um miſ, ſti, negus id Jolum, quod e-
rat, ſed plura bollicitus, ſe5 Dlurihs egere & ρν.
Et gqui hactenus Pueram bibula vus pabyro, gQuæ a-
tramentum lorbebat „volebam chartas vel Pannia-
nas: tu non vntusmodi generis, ſed &aug uſtam Jor-
taghis & Per'otham as Siciſti. Deſiad, deraui pauonum
terver. vt quandogue lecta doſcriberem:- tu me olo-⸗
rinis donc ti plus gquam egregiis, ac ne decſes obzcioſæ
mmiritie, calamos etiam Niloticos, vehe gud potius
reor, Cuidios ad ſeribena:, m abtiores miſiſti⸗ &gla-
diolos ineifioni commodisſimos. Vix cr. Saere poghe,
quam exhilararis vltroneum exilium meum Quo
facilius ſæculi iſtius mores adpareant, quin ex ea-
dem Reuchlini epiſtola nonnulla adiiciam, tempe-
rare mihi non queo. quibusdam interiectis ita per-
git: Iam nibhi! eſt, qusd amori erga me tuo non per-
ſolueris, gquamquam intemperans ego, rerum pueri-
lium ægno cupidior eſſé videor, guo futurum eſt, guog
ze poſthac pluribus impetere haud ceſſauero. Nunc
enim venit in mentem, ex iis crepundits forficulam
eſſè oblitum me, ad pilos narium adimendos: &tri-
plieis mægnitudinis chordas ag exornandam citha-
am, gqua ſæpe mecum ſolus commodata vtor, ſi guan-

Continen
D ſlopo,
ltümm 4
tekholi⸗
oa leli
eſ; gvod
Dguen
1 ctale⸗

ſin ern

MIIN.
IN GERM. FATIS CAbP. IV. 203

Mhnune
dol (en ſio viſus eſt (I1). qui Bilibaldum hunc ſuum
tit ⸗ 85 Duumuiris iſtis, Neuchlino atque Eraſmo,
, MIN. . 1
u fidelem
1 do poſt inmoderatum & erudelem patriæ cafum a-
e ouns nimo conſternatse edare choleram molior. Et mi-
Ptren aie zum tibi videri poteſt, in tante ciuitate, guzm bhbabi-

to, nibil horum eſſe venale, niſi vetus, id eſt, quod le-
giſtt: Deſerta Boiorum regio. Male veno mibhi ſit,
Annufen Bilibalde, ſi cupiam, te cum opera etiam peraidißze
impenſam. guapiopter in apocha, guam his incluſam
litteris tibi ſecuritatis cau De mitto vnum adieci au-
zeum ad en, gquæ meo nomine in ecutas erogaſti.

Preer finn
nuttrcj N
ertiſie 4.

— —

um gulte () Continetur Apologia hæc præfatione, quæ Luciani
en crzen, dialogo, Picator inſeripto, & a Pirckheimero in
n glee⸗ Latinum ſermonem conuerſo, præmiſſa eſt, a Rit-
enr. tershuſio p. 24 Comment. inſignis dicta. Eraſmo
aellen ſr. quoque Pirckheimerus ſolito facundior in ea viſus
vin n eſt; quod fortaſſe pectus quoque ipfum reddiderie
eloquentem, non tantum ingenium aut eruditio.

Ne ⸗

at catalogus Reuchlino fauentium ipſi iſti doctisſi-
mo alioquin libello, ſiue præfationi, adiectus non
admodum placuit Eraſmo. gus enim, quærit,
ſguam illt non fauet, erudltus aut pius² guis non

, iſtam execiaturbelluam, niſ gui aut cauſſam non in-
telligit, aut publico malo ſais conſulit commodis *
mett. epiſt. Pirckheimer. lib. miſc. ep. 25, Prodiit Dialo-
mtenſe. gus Noriberg. 1517, 4: Laur. Beheym, Babenbergenſi
ksinger Canonico, cuius doctrina mirifice laudatur, qui
n /. Græcaà & Latina facundia ita excelluerit, vt nemo
n hu, ipſi ætate ſua præferri potuerit, dedicatus. Non ita
89 ipn procul ab initio præfationis ſcribit Pirchheimerus:
r Sunt, gui conivra Chr- Mianami inſtitutienem ac bono-
fuhn rum morum honeſtatem, in optimum &accu: atig, me
Efr. agoctum virum Ioannem Reuchleyn blai Pra conuiciis
atle Plena exonerare, tam petulanter Lue⸗ gacundiam ca-
hver. ninam exerceze non erubuerunt. Extrema præa-

N

204 DE LINGVAE LATIN AE

fidelem in expugnanda barbarie νοοααοοαα nitor
ac ſocium ſe præbuiſſe, meritisſimo prædica- Aulcedi
uit. Nam quum præter reliqua litterarum Varh
genera humanitatis in primis ſtudia, Italo- mdits
rum, apud quos iuuenis ſtudiorum cauſſa ge er
commoratus erat, exemplo adductus, dili- Charii
genter excoluerat, ita, vt, Græce Latineque nobioN
doctisſimus, Reipublicæ ſuæ cauſſam facun- mmnl
disſime, non ſine ſumma audientium admi-
ratione, perorare ſemper conſueuerit: & (r) di
quum facili quoque ac eleganti verſus ſcri- cinm
bendi præditus fuerat vena. bonas litteras ailin
quam maxime volebat adiutas; ſedulo cu- *

rans, vt vetuſtis auctoribus ſuus reſtitueretur
nitor
fatione hunc ita compellauit: Wihil deerat, quod
virtutum tuarum cumulo axcedere poſſet maximis

honoribus funtctus eras, eam vitam exegeras, guam uudhnd
optimus guisgué etiam votis expetere aeberet, in te ſoju⸗
natura omnes vires ſuas contulerat, eruditione vber- e
tim excellueras, litteris Latinis ornamento fueras, lin 32
Græcas ferme primn Germaniæ intuleras, Hebræas zntenn
non absgue ſineulari induſtria & ingenti admiratio- “
ne didiceras, felicisſimi ingenii tui quam plurima, jna
ſed non vulgariz monimenta religueras: tam nu- Uhl
meroſis igitur artibus, ac ſupra captum cogitationis iut,,
arduis, curſum ecomptleueras, ac olum hoc deerat, vt ſlacin
a luerſitate aliquan inſigni animi tui magnitudo pro- entinn
karetun, ac tamquam aurum igni examinaretur. en ltmrei

occaſio tibi oblata eſt egregia, gu: Fortitudinis, con-
ſtantiæ, ac probitatis tuæ ſpecimen ſingulare praæbe-
re poſſés.
(Il) in Commentar. de Vita Pirckheimer. p. 4, 15, 24.

IN CGERM. FATIS CAbP. IV. 20 5
euetn
un term

nitor atque dignitas. Quarum litterarum
dulcedine Sororer adeo eius, Cbharitas, &

l Clara, captæ, tam doctæ euaſerunt, vt ad e-
. . .75 . . .
Conm au ruditisſimos æui iſtius viros epiſtolas Latinas
nchn 4 de arduis ſæpisſime rebus miſerint (m): &
ſAll . . . . .
e laine Charitati, quæ Ordinis Santtæ Claræ in Cœ-
1e Lallnhem . . . . .
Nlament. nobio Norimbergenſi Abbatiſſa fuit, Epiſto-
llamtacun. . . .
Wü . larum liber etiamnum exſtet (n). Neque fi-
UI3 AN. .
euett: 4 lia
i (m) ibid. pag. 3.
ſerc .H (n) inter Pirckheimeri opera p. 339 ſeqq. Fa ipſa eſt,
nas litteta cui Conr. Celtes Roſuitæ Carmina nuncupauit: de
ſello eu. qua ea epiſt. II Celti reſcribit: Verificatum eſt in
, udentisſima virgine illud . rm
Altnetetut illa Ppru lentigim. 4 illu Aooſton; Infirma
mundi eligit Deus, vt fortia quægne contundat, lau-
“ utor duanda eſt pro certo gratia almi pyneumatis, guæ iſtud
. lunm uf ingenium virgineum tantis plendoribus ſcientiæ &
t: mm induſtriæ decorauit illuſtrauitque. Extollenda atque
ercn in laudanda veſtra humilis diligentia , gua ſtucuiſtis
,1 . „ . . . .
Aench AH4 ſeripta & carmina mulierculæ in lurem producere,
im ur. atgque arti impreſſoriæ tradere, non ſperrendo fra-
enn fen gilem ſexum, humilemgque ſtatum Janctimonialis
, MMen pauperculæ. Chr. Scheurl. ep. leamdem Charitatem
Amiretih his alloquitur verbis: Super ingenii muliebiis ca-
Prind ptum ad tantum litterarum faſtigium bperueniſti, vt
8: tann . epiſtolas ſeribas, & orationes componas, ſubtiles, ele-
oittim gantes, Latinas, eruditas & guamguam virginali
rAnt, n quadam gratia ulciſemas: tamen etiam mira ſen-
Pr tentiarum grauitate refertas. In præfatione, quam
. S5 Plutarchi libello de Ser Numinis vindicta ab ſe La-
4 i,r . tine facto, præſixit Pirckheimerus, natu hanc maio-
. Nrer. rem ſororem ſic compellat: Non eo ſolum mibi

chara es, mea charisſima Charitas, gquoniam oror

lg germana, eisdem orta parentibus, arctiſimo naturz

206 DE LINGVAE LATIN AE

lia Pirckheimeri Catharinez Latinarum litte-

rarum
ac ſanguinis vinculo mihi aftricta et, ſed Ziuæ G& præ-
ter vitæ inſtitutum laudabitle tibi cum eruäditione
commercium eſt, bonarumgue diſeiplinarum præci-
bpuo teneris deſiderio. Sostita eſt vamiliz noſtra vl-
tra honores ane, oc opes Lguibus jam diu floruit]
præclaram banc, bonitate diuina, gloriam, vt longa
Jerie, non ſolum viris ornata fuerit eruditisſimis,
Chriſtianægue pietati arctius adadibèkis, ſed G feminis
gecorata religieſis, ac impen'e doctis. De ambabus
ſuis ſororibus ad Eralmum ep. 26 lib. miſc. ſcribit:
Salutant te geminæz meæ ſorores, Abbatiſſa §&. Clanæ
vna, altera eiusdem regulæ ſectatrix, guæ asſidue tua
Neripta manibus vetinent: maxime vero iam nouo ob-
lectantur teſtamento: quo mire aafeciuntur mulie-
res, multis viris, gui ſibi cioli videntur, dodtiores,
Scriberent ad te Latine, niſi ingignas ſuas exiſti-
marent litteras Singularem certe Charitatis epi-
ſtolæ ſpirant pietatem. quarum III C. Celtem ita
hortatur: Recogitate peto, inſignisſime Doctor,
gui ſapientigimns hominum poſt inueſt igationem o-
mnium ſub ſole fjatetun. Vanitas, inguit, vanita-
tum, & omnia vanitas, & affickzio biritus, plenitudo
autem ſapientiæ timene Deum: ſt ngo omnia vana
ſunt, prater Deum timere, colere &αamare, cui ſen-
uine regnare eſt, vtigne vanitati non eſt adbærenädum,
ſed omni celerita te ad certigſimam ve, itatem, quæ in
Jſacra scviptura recondita eſt, recuy rendum. Miri-
ficum eædem epiſtolæ præ ſe ferunt in optimum
fratrem amorem: quem dulcisſimum ſuum bra-
„ρ v† +bðn nuncupare conſueuit Charitas: in ep. VII
eum ita compellat: Dabis veniam meis incultis at-
gque incongruis litteris, guas ideo ad te earaui, vi
babeas occaſionem corrigendi meem ruditatem, cete-
asgue incongruitates in lingua Latina, cuius mini-

zrimnuc
.

7
4
1

foltern

ſeerigte

tantate

ſ
Amn ſori
ſa . .

Mtmmru

IIN

tinarun E

,* ſe
, ed aue
RA ue

.

eget,

n n ſni

inn lr in

gultgi
A ſeni

De anbahi
miſe ſenltit
Hd Qe
dte tu
ionnttet.
ntur mule⸗

N, ctioret⸗
uritnsen⸗
(clen i
Dlcr,

5

, ule.

plrimin
iu u
eliſe⸗
crencinn,
en guein
1. Mr.
ptmum
ute.
isat

*

IN GERM. FATIS CAP. IV. 202-

rarum ſtudioſa non fuit (0). Ipſe vero ſin-
gulari in Muſas fauore id meritus eſt, quod
doctisſimus Italus prædixit fore (p); vt nulla
ætas tacitura videatur, qualis in doctos & bo-
nos viros exſtiterit Pirckheimerus, & vt poſt
fata etiam ſingulare patriæ & totius Germa-
niæ colatur ornamentum: velut is, quo duce
primum efſioreſeere cœperit avpud Gerxanos e-
loquentia quam & morum pietate & for-
tunæ ſplendore illuſtrarit, & qua tantum in
legationibus, quas ſubiit creberrimas, value-
rit (): longe dignisſimus, qui Germanis in
exemplum adſumatur, vt & ipſi acriori ſtu-
dio litteras adiuuent (r); ſtupentes ferme,
tan-
me ſum perita, gunm nulluni vmguam habuerim pic-
ceptoτ—⁰m . bPikter 1 62 gérmannt 6lun amantisſi-
mum, quem non lolam amplector Praterna charita-
te, vt menm fratrem vnicum, ſed etiam veneror, vS
Patrem ſideligſimum, prerveptoremgue colendisſimum,
cuius eorzecttoni per omnia me humillime ſubiicio,
deſiaerogue cordaligime, vt aliguando nacta oppor-
tunitate non dedigneris venine ad nos, cauſſa infor-
mationis, guia etſe guid monicum mediante Dei gra-
tia ex diuina ſeriptura intelligo, tamen neſcio intel-
lecta mentibus iunencularum meæ eruäaitioni commis-
Tarum ſatis imprimere.
(o) M. Cruſii Annal. Sueu. P. III, lib. III. c. 4, p. 147.
(P) Egnatius ep. 70o Pirckheimer. lib. miſcell.
(q) Eraſmi Ciceronian. p. m. 380.

(r) Franc. Irenici Exeg. German. lib. III, c. 3, & in

Rittershuſ Commentar, p. 39.

208 DE LINGVAE LATINAE

tantum litterarum vni viro ſupereſſe potuis-
ſe, inter tot curas diſtracto, & qui plurimam
temporis ſui partem inter iuris ciuilis pugil-
lares transmiſerit. Quamquam enim fue-
runt inter iurisconſultos ætati ipſius ſuppa-
res, qui reprehenderunt, quod, veneranda &
fructifera legum maieſtate neglecta, ad ſteri-
lia iſta, & vt ipſi contendebant, inania diuer-
terit ſtudia; quum neque amici boni conſu-
lerent, quod tot publicas priuatasque curas
litterarum etiam degrauarit incommodo.
Quamquam porro exſtiterunt, quibus, quum
ſacras quoque litteras tractare ipſum cogno-
uerant, leuiora, quam exiſtimatio, aut legalis
doctrina admitteret, verſare viſus eſt. quem
milites non minus quondam deriſerant,
quum eum in caſtrir nonnumquam libellos
manibus tenere, ac inter bellicum furorem lecti-
onioperam impendere, viderant (). Quemlibet
tamen in hac tam ambitionis, quam lucri
contemptione irridere facile paſſus eſt pru-
dentisſimus vir: vtpote qui, nullum plane
ſtudium, dummodo honeſtum, bonoque vi-
ro haud culpandum fuerit, vile ſibi exſtitiſſe,
confirmauit: quum nec gloriam, cuius ſa-
tietas

(5) Pirckheim. epiſtol. dedicat, lib. ep. 2 & 6. Germa-
nos enim adhuc tum perſuaſum ſibi habuiſſe addit,
litteris animum effeminari virilem, nec quemgquam
manu ſtrenuum pariter & eruditione clarum Gi

ſan: an⸗
ge lnmim
nas homum

mencacla ⸗

treckgtiones

IIN

herele Uetn

rgciile.

uum eniniz
tiipſun in
enenni
lechh al .
MMania (ile.
ibonicori.
tasgue alng
ncommoco.

ibug un

n cogno⸗
uut eglis
veck. gen
Getlerunt
uen illi
Gotnlil.

2 S==

=S

Cenlb

.

amn Mucrt
6 ekpru.
un ine
nogeſ⸗
cuis ſi⸗
tetis
Cermæ.
ile i,
ſienhan
rm .

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 209

tietas ipſum tum tenuerit, venari, nec diuitias
quærere decreuiſſet. Sperauerat ſimul, pas-
ſuros vicisſim fore ſuaues iſtos viros, rigidos-
que cenſores, Pirckheimerum aliquantulum
animo ſuo morem gerere, ſuisque non peni-
tus aſpernandis perfrui deliciis: præſertim
quum nec ipſe multiuariis eorum inuidiſſet
voluptatibus, & fata ita tuliſſe credidiſſet, vt,
quum alius aliis indulgeret oblectamentis,
ipſe interim, tamquam plane a negotiis fe-
riatus, in piſtrino litterario ſeſe torqueret, non
ſine bonæ valetudinis diſpendio, amicorumque
obiurgatione, vulgi denique riſu ac ſubſanna-
tione. Si qui vero conuiciis publice priua-
timque ipſum ſunt inſectati, velut Reuchlini-
RKtam: tantum abfuiſſe, ſcripfſit (F), vt inſa-
nas hominum contumelias, conſarcinata
mendacia, & &regiorum Theologorum ob-
trectationes ægre tulerit (ſ), vt periculum
immi-
(ſ) ibid. ep. 8. b. quæ ſcripta eſt ad illuſtr. Comitem
Hermannum de Nuenar. cui Luciani dialogum
quemdam dedicauit.
(S) in Append. epiſt. 14, p. 401, ſcribit: tantum abeſt,
vt &α*t feraxvi, ſi Reuchliniſta appeller, vt etiam ma-
xime ob illius amicitiam glorier, viri, guem nec im-
Probi laudare digni exiſtunt, poſſem & ego contra in-
Janientes inſanire, ac non ſolum erimina, ſed & ful-
mina jacu ari, vtpote yhetoricis attritus exercitiis,
nec alihi latior bateret campus, eu vberior daretur
materia, ſiue in veteratorum iſtorum vitam ſcelera-
tam., moresque peruerſos inuehi, Jeu craſſam ac ſapi-

210 DE LINGVAE LATIN AE

imminere ſibi timuerit, ne eius rei gratia ſe

aliquem eſſe putaret, & plus æquo ſeſe effer-
ret: & vt eorum tam dicta, quam facta ſem-
piterna potius obliuione delenda, quam vllis
litterarum monimentis committenda exiſti-
marit. Eo enim res deuenerat, vt optimus
quisque Reuchlini litterarumque hoſtium
conuiciis magis delectaretur, quam eorum
præconiis. Enimuero quum optimum, do-
tisſimum & innocentisſimum Capnionem
laudibus extuliſſet Pirckheimerus, & a ca-
lumniatorum obtrectationibus vindicaſſet,
ab omni plane ſcelere innocentem eum os-
tendens: Germaniæque nobilitatis decus,
& litterarum columen, Huttenum, plus æquo
præconiis decoraſſet: illas obortas adfirmat
lacrimas, & has ipſas cauſſiqs exſtitiſſe, ob
quas non ſolum degener, impitlene, contume-
lioſur, indolctus, ſed etiam blaſobemur, impius,
& heæreticus ſit appellatus (t). Qualia ine-
pta conuicia prohibere haud potuiſſe adſeue-
rat; quo minus ipſe, quemadmodum olim in
bellicis rebus Martialium copiarum dux fue-
11t,
nam eorum ignorantiam canpere luberet, verum ab-
ſet, vt imitator eorum ſim, qui ob virulentam linguæ
rabiem merito reprebenduntur, & quæ ſequuntur.
Epiſt. 19 Hutteno fatetur: Nec mihi tam Lutheri
quam Capnionis amicitia nocuit, cuius inimici præ-
cipue me infeſtarunt

(t) epiſt. dedicat. lib. p. 242 ep. 8.

Hun niceln
menmn dibn
henoſker

Miſcello co
heineji l

Cnenri,
e kdori
art en
lenparbce
igzenenl
Cemmul

m alborbe

IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 21I

rit, ita tum in Reuchlinianir caſtris ordiner ge-
reng, non ignauus repertus ſit ceςιτα
Tantum de Dringebergii, Weſtphali, opti-
2 mis
(tt) ibid. ep. 13, p. 246. Quod ſi plura de excellentis-

ſimo Pirckheimero cognoſcere cupis, Lector, præ-

W3
Ilamkach l.

lendn, gunie
elal, pt Cpeunn

llam eonun ter citatum Rittershufii de vita eius Commentari-
pptimum d, um, ſane quam elegantisſimum, toties allegatos a
Copnionen me epiſtolarum libros, Operibus pſius ſubiunctos,
1. euoluas velim. præter enim eruditisſimarum
g, c Deaicatoriarum Epiſtolarum, litteratæque Pirckhei-
Tunctcalet, meræ Abbatißſz Epiſtolaærum librum, Eamiliazyium Ii.
tem eumot⸗ brum miſcellum, earumque abppendicem ex Pirckhei-
merana bibliotheca protraxit M. Goldaſtus: qua o-
1 Ca, pera poſteros magnopere ſibi deuinxit celeberrimus
Uunplmsaan vir: excellentisſimorum enim virorum libro iſto
ottasadimt miſcello continentur epiſtolæ. vt de ipfius Pirck-
erlittlle, beimeri, quas ad amicos miſit, & de Erafmni, quæ

,. mmune Epiſtolico ipfius operi adiecteæ ſunt, epiſtolis nihil
on, Dn * . . . ..
Nh dicam; quam plurimæ optimi Reuchlini, Io. Cu-

muIl u Piniani, Henr. Lor. Glareani, Iulii Pflug, Toache
Qu ine⸗ Camerarii, Petr. Moſelani, Hulder. Zaſti, aliorum-
lſealeue⸗ que, lectori ſeſe ibi offerunt. de quibus idem Præ-
nmln n dicari poſſe mihi videtur, quod de clarorum viro-
de rum ad Reuchlinum epiſtolis paullo ante adfirmaui.
in Aurkue-

Temporis certe, in quod Pirckheimeri ætas incidit,
facies, emendatæque religionis, ac renaſcentium in
yen ermn 4,. ermania litterarum conditio conſpici ex illis pot-
eſt, magni ea propter, mea quidem ſententia, faci-
endis, nec non dignisſimis, quæ a bonarum littera-
rum cultoribus legantur. vt illis, qui eas nondum
legerunt, aliquem ſaltem iſtarum guſtum darem,
quædam inde excerpta me protuliſſe, lectoribus haud
diſplicebit, ſpero.

1i

v üu*
ertmn h

2I2 DE LINGVAE LATINAE

mis præſtantisſimisque Aiſeipulis“ cuius viri
ſchola cum equo Troiano non inſcite com-
parari poſſet: tantum ſimul de præcipuis Io.
Reuchlini amicis, ac fidelisſimis in aſſerenda
litterarum apud Germanos gloria ſocits. quo-
rum epiſtolæ, Reuchlinum tamquam oracu-
lum ab ipfis aliisque conſultum eſſe, teſtan-
tur. In quorum ipſorum commemoratione
& breuior & longior iuſto videri tibi potero,
beneuole Lector: breuior, quod de tantis vi-
ris, quibus Germania tam obſtricta etiamnum
eſt, quam quibus maxime, pro merito eorum
auca admodum protulerim. at veniam mi-
hi dabis, ſpero, reputans, me non vitas cele-
berrimorum virorum conſcribendas decre-
uiſſe, ſed de Fatis linguæ Latinæ in Germania
agere conſtituiſſe. id ſi cogitaris, ne iuſto
longior tibi tum videar, eſt, quod metuam.
Sed tamen grauisſimorum eiusdem linguæ
vindicum mentionem, qualiscunque ea etiam
eſſet, faciendam exiſtimaui. Hoc enim fe-
lix iſtud tempus eſt, in quod ætatem ſuam in-
cidiſſe, Pirckheimerus tantopere gauiſus
eſt (u): quo videlicet veteres diſciplinæ apud
Germanos reuiuiſeere, litteVnarum ſtudia ſtore-
re, & omnes bonæ artes in lucem prodire c&=-
perint; quibus breui vniuerſos iſtos barba-
rOos
(u) Dedicator epiſt. lib. ep. 13, pag. 246. & Familia-
rium epiſtolar. append. ep. 13.

5

10 holt
tollipe
tor; it⸗
le, mn
Prtenl
bonaru
ſipin⸗
Diorun
decorar
ſalre el

h
awaria

ertetentn

ſocdi pole
GLun
Olanenn

Premenn
Corecot
Dutuui,
apt l
Gerae

Kucleh
unnh

AIINE

Nule. anin n
non inſatrn
4 Drteßuit
mi in Auen
ori ſinirl
gum
n elletelr.
memoratore
itbi oten
letintsſi
etiammunm
Ntocomum
eniamm--
rins de⸗
nln Cecte-
nCermeni
6, ne iuſo

ſuam in⸗
y A
ufni⸗
n-
bubr.
105

IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 213

ros hoſtes profligari, pelli, & penitus e medio
tolli poſſe, cenſuit tum prudentisſimus Sena-
tor; ita, vt Germania non ſolum bellica lau-
de, maiorum nobilitate, ac Romani imperii
præecminentia excelleret, ſed omnium etiam
bonarum litterarum ſcientia, cunctarum di-
ſciplinarum eruditione, clarisſimorum inge-
niorum felicitate, illuſtraretur, celebraretur,
decorareturque. Neque ſequens caput ob-
ſcure edocebit, minus fruſtra Pirckheime-
rum ſperauiſſe, fore, vt exploſa tandem omni
barbaria, cultiores litteræ ad Germanos re-
uerterentur, quibus, tamquam ſagittis, con-
fodi poſſe inertia pecora, crediderat; quæ
quum nihil, niſi fœnum rodere didiciſſent,
omnem lautiorem cibum adhuc erant aſper-
nata. Id futurum, non tam ſperauit, quam
confiſus eſt optimus vir; quum magnus vn-
dique emerſerat eius ætate doctorum nume-
rus, qui bonos auctores in lucem productos
iuuentuti expoſuerunt, Italorumque ſtudio
inſtigati præclaro admodum popularibus
præiuerunt exemplo. Quinam potisſimum
curæ cordique id ſibi habuerint, indicandum
putaui, reliquorum mentionem in ſequens
caput reſeruaturus, tam ampla enim atque
egregia exſtiterunt ipſorum merita, vt omnis
ætas celebrare ea, & Germania præſtantisſi-
morum horum atque ſalutarium maxime ci-
— 3 ulum

214 DE LING VAE LATINAE

uium ſuorum memoriam nullo non tempore
recolere debere videatur. Hæc tum quo-
que perpendas, rogo, Lector, quum in ſe-
uentibus verboſiorem paullo quorumdam
optime de Latinis litteris meritorum homi-
num mentionem a me fieri, cognoueris.
Prius vero quam Reuchlinum toties hacte-
nus a me nominatum relinquam, facere non
poſſum, quin vno verbo referam, Germani-
am communem ſuum præceptorem Phil.
Moelanchthonem eiusdem eruditioni ac diſci-
plinæ debere. Hic enim ſoli fere Reuchlino,
quem cognationis necesſitudine attingebat,
profectus, quos in melioribus litteris fecit
maximos, acceptos retulit (v). Curis itaque,
quas in tam egregiæ indolis adoleſcente, ſtu-
pendæ plane deinceps ſcientiæ viro, erudien-
do ſuſcepit Reuchlinus, mirifice de cuncta
Germania promeritus eſt. De cuius am-
plisſimis in Latinam linguam meritis vt di-
cam, rerum ſeries infra poſtulabit. Nunc
enim alia quædam dicenda ſuperſunt. &
quidem de Hermanno Nuenario, Vlr. Hutte-
no, & reliquis Reuchliniſtarum partium antée-
ſegnanis, eorumque, erga Romanum ſermo-
nem meritis, agendum mihi iam eſſet: ſed
quum inter hos ambos viros & Eraſmum tam
arctum necesſitudinis interceſſerit vinculum,
Vt
(v) vid. Vita Reuchlini a Maio conſcr. p. 147.

R6

1 lic
lie euehe
tatemn vn
ducena
fe animus
no Alcen
genli ei
pouum h.
puuluun
Latim in-
in konti

Mulendh In

1
49 mod
etin u

on

(bevidedin

1.

Cumdl ingn
zumell,a
Hguiten
rumkKome
ton lene
Geiil g⸗
Negrunte
Nn
on fule,
Nvim Ah
Ult locti
Nrneſit4

mnr,

Gun

ALIN

lnbloonten

X.

(

cor, Guuma,

vanlo GMonunte

Dentorumn
cynouneri⸗
Uun totieg hec⸗
Uam ficeren
Lam Germon.-
eptotem M,
toni acciſe⸗
leeuchlin,
Natipebe,
Utterts lectt.
Chrgiue,
lolelcente ſh⸗
iroenucier
ce e cundl
e clils an-
belits it -
bit. Mune
etfunt.
VIr. Hit
ytiuſt Al⸗
un ſend
nalet ſ
Mnum tanmn
ginclun,
t

IN GERM. FATIS. CAP. I V. 21 5

vt hic vtrumque eorum lubentisſime in glo-
riæ euehendis litterarum ſtudiis partæ ſocie-
tatem viuus admiſerit, ea, quæ ſtrictim de iis
adducenda putabo, in ſequens caput reſerua-
re animus eſt. vbi ea etiam, quæ de Reuchli-
no addenda forſitan videri poterunt, attin-
gendi erit occaſio. Antequam autem ad
nouum hoc caput progrediar, ſubſiſtam
paullulum, acerrimum hominum eleganter
Latina lingua ſcribendi ardorem, Italosque
in honeſtisſima ac vtilisſima re certatim æ-
mulandi ſtudium admiraturus. Si in illud
ctiam, quod animos ad gloriam ex iis ſtudiis,
quæ non ita multo poſt contempta iterum
eſſe videbimus, petendam inflammarit, breui
ſimul inquiſiuero, operæ pretium me factu-
rum eſſe, arbitror.
Equidem nemo facile inficias iuerit, ipſo-
rum Romani ſermonis vindicum ſcripta cul-
tiora ſæpe ac perfectiora eſſe poſle. ne-
que id, quod Io. Sturmius adfirmauit (X),
negatum ego nolo, plerosque exeunte ſæcu-
lo XV puerilium ſtudiorum formatores, vi-
ros fuiſſe, in quibus maior honitas fuerit,
quam doctrina. Occupabant enim tum, in-
quit doctisſimus Sturmius, adhbuc litterarum
Egymnaſia Alexander Grammaticus, & Petrus
Hiſpanus, Dialetticus, & Tartaretus com-
0°4 men-
(X) in vita Beati Rhenani.

216 DE LINGVAE LATINAE

mentator, & in Theologia plus poterant au-
btoritate sotus & Lpra, uam ii ipſi ſoripto-
res, quos ſunt interpretati. Id etiam quod
ex Ariſtotele, & ceteris ſoriptoribus Graæcæ
Philoſophiæ tradebatur, non ſolum verbir im-
purum, verum etiam ſententiis alt obſourum
erat, aut deprauatum, aut falſum. Omnia
hæc vltro concedo præſtantisſimo viro. at

vbi tradit: Præter Ku naolphum Agricolam⸗,

Alexandri Hegii magiſtrum, & Eraſinum Ro-
terodamuns, Hegii diſeipulum, Germania nihil
magnum atque praclarum in litteris viderat.
ſed tamen horum ſeriptis probabile eſt, & ex
eius æui bominibus intelligitur, iſtis exomplis
tum excitata fuiſſe adoleſoentum & inuenum
ingenia, ad maiorem non modo doctrinam, ſed
etiam ſermonis atque linguxæ puritatem: non
plane adſentientem ſibi me habet: qui com-
plures ſane vtriusque, & Agricolæ & Eraſmi,
æquales hactenus nominaui, magnos vtique
& præclaros i in litteris viros, ex Germania
oriundos, Beato Rhenano natu grandiores.
Magni profecto & in litteris præclari ſæculo
XV exeunte præter quumuiros s iſtos exſtitere
inter Germanos Rudolphus Langiut, Io. Ca-
merarius Dalbungiur, & in primis Io. Reuchli-
nus, qui non quidem magnus, ſed ſummus
vtique in litterarum ſtudiis exſtitit: cuius
familiarium a me enarratorum numero fue-
runt,

funt, ſ.
Cnr. G
Mutisni
tjonls,

complun

5. N0οα

pergtes

infanpu
nano

Veroctliam
onument

4

ℳ
i⸗
1. ltn
1. . N1 nd 7

“ .
Gen Nun,

cſun h.
kri vilerc,
l h, Ger
e enenhli⸗

Uinan ,
ren: Mon
: i con⸗
& ſn
Norſtigle
Cermuniz
tundiores,
ri tello
extt ſtitere D
1 l. Ul⸗
DVukl⸗
ſummmns
(nins
etofle⸗
funh

IN GERM. FATIS CAb. IV. 217

runt, qui Rhenanum ætate ntecrflerunt .
Conr. Celtes eum antecesſit, Henr. Bebeliut,
Mutianus Rufus, haud contemnendæ erudi-
tionis, optimeque de litteris meriti viri, &
complures alii. Conr. Peutingerus viginti, Bi-
lib. Pirchkheimerus quindecim annis Rhennas
Præſtitit: ho omines omnem omnium Ia nuder
ſupergresſi. Horinannut Buſohius itic dem,
infea pluribus verbis a me laus dandus, Rhe-
nano quindecim amplius annis fuit ſuperior.
Quod ſi vero, laudatorum iam virorum ætate
ſtudiorum litterarumque in Germania infan-
tiam fuiſſe, quod idem Sturmius adfirmauit,
negaturus eſſem, ipſi ſane refragarer veritati
ſimplici omnibu sque perſpicuæ. quæ vt per-
ſpicua magis redderetur, opera hactenus a
me nauata eſt, non leuis forſitan plane, ne-
que penitus, vt confido, ſpernenda. Neque
vero etiam eorumdem Præſtantium virorurm
monimenta horridius impolitiusque ſæcu-
lum ſæpenumero redolere, negatum volo.
ed tamen, ſi omnes ipſa iſta infelicia & bar-
bara maxime tempora, quibus elegantiora
ſtudia vix eluctari tum in Germania cœpe-
runt, accuratius paullo conſiderauerint, ne-
minem plane futurum, credo, quin optimo-
rum virorum ſcriptis, quibus plurimum vti-
litatis Germaniæ ſtudiis vel ſic accesſiſſe cen-
5 ſuit

218 DE LIN GVAE LATINAE.

ſuit Eraſmus (y), faeile vltroque ſit condona-
turus, libentisſime inſuper conceſſurus, eo
tum, quod ad Latinæ linguæ nitorem attinet,
perueniſſe Germanos, quo longe paucisſimos
hodie peruenire videamus: quum tamen il-
los plerisque induſtriæ ſubſidiis deſtitutos
fuiſſe, non ignoremus, quibus abunde nos
hodie ſumus inſtructi. De Reuchlini cogi-
temus modo Breuiloquo, ſiue Ditctionario.
Graäammatica quomodo comparata tum fue-
rit, ex ſequentibus patefiet.
Quando Latinæ linguæ ſtudium tantopere
ego dilaudo, neminem exiſtimaturum ſpero,
me omnem humanitatem in diligentiore
paullo eius cognitione poſitam efſſe, perſua-
ſum mihi habere. Linguarum fſcientiam
vel maximam ſolidæ eruditionis partem eſſe,
cum eruditisſimis viris ſtatuo (2): & ſi quis

citra linguarum cognitionem conetur ſibi

veram eruditionem comparare, hunc εαm„v;
7ο Onι cum iisdem credo; quum ea o-
mnia, quæ in quoddam quaſi bonarum litte-
rarum artiumque præconium congeruntur,
vt hæ ipſæ quoque, veterum ſcriptorum a
Latinis Græcisque auctoribus, tam ſoluta,
quam numeris adſtricta oratione editorum
libris
(y) in Ciceroniano, p. 379.

(2) vid. Conr. Rittershuſ. Commentar, de Vita B.
Pirckheimeri p. 22.

IN

ſbris con

0, gr

giilngt
antet et
tus ),
Latini l
taun, Nec!
Abitror:
Felbis ehl
ir Mn
nni
me u
nliget.
ur gunta
i, gua
Cnclubit:
Nut latnan

lilen

Oloen
4
ncoh⸗
nen
(An
Ke

IIN.

eſtonle

conceſn

nitonnttn
n, Eir
Ouunntener,
lli Geltr
6 Aunle
hlin .
t tunf.

tantopere
wunhen
igeton
l n.
Kientan
puten ele
AKNnS
hhetur bi
Ne Ali.
un 0⸗
ulaltte⸗
etuntu
orumn?
n Colt
Aitorun
brs

e Vn .

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 219

libris contineantur (a). Neque cum Caſe-
lio, grauisſimo cenſore, dubito, quin idem,
qui linguis pulcre inſtructus intelligatur, ele-
ganter etiam, & vtiliter vitæ cultui ſit erudi-
tus (b). quare haud mancam & inchoatam
Latini ſermonis ſcientiam ſufficere, ſed cer-
tam, nec vulgarem elus requiri cognitionem,
arbitror: id quod eruditisſimi cuiusdam viri
verbis eloquar (c): Equidene Latini ſermo-
nis pſum erpetendum eſſe, omnes boni ad
vnum ſentiunt? quippe quitam late hodie pa-
tet, vt non vnus facite viquam gentium angu-
lus reperiatur, vbi non aliquis) t, qui vel La-
tine loqui ſeiat, vel certe Latine loquentem in-
telligat. Si ergo ſermo iſte tantopere proba-
tur:⸗ quid eſt quod non insdem etiam ame-
tur puritas? Etenim, pt in aliis rebus, ſic in
ſermone etiam gratior eſt candor, & nitor pro-
priut, quam ſqualor & ſordes aſperſæ ineptæ
& putidæ. pluribus quæ huc faciunt, adiectis,
concludit: Si igitur linguam ipſam expeti-
mus Latinam, dementes ſimur, niſi eamdem
deſideremus puram & emendatam quum
eadem pene ſit operæa retcte aliquid docere,
Aiſcee-
(a) Ioach. Camerarii orat. de Studio bonar. litterar.
A. 5, b.
(b) in Cohortatione ad Latinum ſermonem paullo
accuratius diſcendum.
() Matth. Dreſſerus in Rher. lib. III, præfat. p. m.
555, edit. Vœgel. 1606.

22 0 DE LINGEVAE LATIN AE

diſeæreue, ac pervenam. Non enim minore
laboré barbarut ac- fwrdus ſermo inculcatur,
qquam ſanus atque eruditut. Nec aliter E-
raſmus ſtatuit; vbi ſimplicius multo ac faci-
lius eſſe cenſuit, vt, quum barbare loquendi
mille ſint ſpecies, ac ſubinde nouæ exorian-
tur, vnam omendate loquendi rationem di-
ſcant omnes, quam vt omnes barbare dicendi
formas ſinguli (d). Quid, quod in omni
gente non modo pulcrum ac laudabile, ſed
plane ad rei tam publicæ, quam priuatæ con-
ſeruationem atque incrementa neceſſarium
exiſtimarunt quidam (e), bona & perculta
verborum ſermonisque dunt n proprietate
tum elegantia vti. quæ cura vbi omiſſa, ſtu-
dium-
(d) de conſcrib. epiſt. p m. 10. Nam gaum vſu, velut
vuummi vocabula pruybentur, inquit Melanchthon in
orat. de Scudio Artium dicendi, Declam. T. I, p. 391,
receptis vtenaum eſt, quz, gquia elogisstes homines,
gquaſe pe manus poſteris tradidere, obſouritate va-
cant. Superiore ſæculo guum jua ſibi guisque ver-
ba cuaeret, & peregrina Latinis miſcenentur, eius-
modi conflata eſt oratio, gquæ ne illius guidem ætatis
bhominibus intelligi potuit. tantum abeſt, vt poſteri-
tas adſequatur. Quis enim scotum, aut huius fari-
næ alium ſcriptorem hoc tempore intelligat? Deinde
vix exercitatigimi præſtiterint, necubi ſtructuram
orationis ac phraſin violent guæ ſi vitiata fuerit,
neceſſé eſt orationem obſeuriorem reddi.
(e) vid. Ioach. Camerarii paullo ante citatam oratio-
nem de Studio bonarum litterarum.

6 umuet
Cnitatum
uenn⸗
peglel ita⸗
poellepo

u Ali

Puumamtn
tucdinen .
omnin
Aignthin
chen lite
m Utis non
ſed etlam
enett.
ſoummmanng
Truunte
Guibusſen ep
Tuahu
ge etl
Ungentin
n ent;
Non fühnn

Poltonen

Gubol
tlent, ni

er otll

Auchue
Eungdur

IIN

1n enn ih
llon,
Nee Aerd
unſorit
5 reloanen
bareſen
od inomn
cblſ
luate con.
kelnin

Eſe ercult 4

lem etate

1, ſen.

IN GERM. FATIS CAb. IV. 221

diumue remiſſum ſit, magnos ſemper felicis
ciuitatum ſtatus lapſus ſecutos ibi eſſe, ſta-
tuerunt. hæc facultas, eorumdem opinione,
neque ita animaduertitur, neque tanta omni-
no eſſe poteſt in vlla lingua alia, præter Græ-
cam atque Romanam: in quibus licet omnis
humanitas incluſa ſit, earum tamen pulcri-
tudinem tantam ſimul eſſe, diiudicarunt, vt
omnium, qui modo aſpicere haud fuerint de-
dignati, animos mirabiliter percellere atque
capere videatur; & vt cearumdem notitia
multis non ſolum ad famam & celebritatem,
ſed etiam ad honores, ad opulentiam, viam
aperuerit. Vtriusque linguæ præſtantiam
ſummamque necesſitatem vel inde demon-
ſtrarunt cenſores iſti, quod iis temporibus,
quibus ſepultæ iacuerunt, nihil fere inter ho-
mines humanitatis vmquam vixerit viguerit-
que. etſi enim omnibus ſæculis ſapientia
prudentiaque excellentes viros fuiſſe, negari
non queat; lis tamen, qui litteris iſtis tincti
non fuerint, nitorem quemdam defuiſſe, ex-
politionem atque elegantiam, probauere;
quibus ſi illa naturæ beneficia accumulatæ
eſſent, nihil præſtantius, admirabilius nihil,
fieri potuiſſe, crediderunt. Iam vero quum
duabus de cautſis, quemadmodum S8. Augu-
ſtinus dudum nos edocuit, non intelligantur,
quæ ſeripta ſunt, ſeilicet e vel ignotiz, vel

5 i

222 DE LIN GVAE LATIN AE

non relcte Tomati vocibus res obtegantur, con-
ſoquens eſt, vt huiusmodi voces erbarbanie aut
Jolaciſmo obſeuræ regulis grammaticis iudi-
centur, quæ ſi illiz accommodari nequeant, e
Foro Romano, tamquam ſarmenta ezſucca
eiiciantir.

Quod ſi autem fuerint, quales plurimos
hodieque eſſe, ſcio, qui, eruditisſimis his viris
haud aſſentientes, ſtatuerint, Latinam lin-
guam dignam non efſſe, cuius nitorem con-
ſect landot tempus, rem carisſimam, perdamus,
grauioribus ſaltem ac vtilioribus rebus co-
Brcken i præripiamus: & qui in eruditio-
nis exædificatione ordine inſtituenda a ſetmo-
nis Kndium velut fundamentorum locum
obtinere negauerint, ita, vt ab hoc diſcendi
initium fieri oportere non putent (F). His
nihil plane e, niſi Agricolæ, Reuchlini, Dalbur-
Sii, i,crinzeri, 5 eutingeri, exemplum op-
ponam. quorum ſingulorum ſtudium Lati-
næ linguæ inimicos conuincere pote rit, tan-
tum abeſſe, vt plenior linguæ cognitio impe-
diat quemquam, quo minus doctrinam re-
rumque maiorum ſcientiam aſſequi queat, vt
hanc quam plurimum adiuuet. lpfi iſti de
reliquo inimici videbunt, ne ſuo etiam exem-
plo comprobent, artem non habere oſorem,
niſi
(f) Caſp. Hofman. de Barbarie imminente orat. C.

.„ D.

it, e⸗ nnm M
Ferine

e mecli
aclt,eo l

o crol

u brince
Puertt: aul
Germanie
Auckoritate,
tari; ſu

oe
1; adei

Nens tanden

WIIN

1
Ulte S, .

hutin D

A, lum

La ti ham 1.
perlamu,

oe Clcene
, M
lun o⸗
etihten⸗
toimye.
finam te⸗
Oleinſt
Kc
ekeln⸗
Clorem,
i
ont. 6

IN GERM. FATIS CAb. IV. 223

niſi ignorantem. Sin autem alii fuerint, qui

obiiciant, ſæculum, quo Pirckheimerus vi-
xit, præter hominum ſtudium quæpiam ha-
buiſſe, quæ ætas noſtras non habeat: tale ſci-
licet aliquid, quod ſtudium illud incenderit.
his tantopere ego haud repugno: ipſis potius
laudatorum virorum teſtimoniis, quid in-
flammarit diſcentium animos, declarabo.
In quæ tempora Vita Ac virtis nilusqué in-
cidat, plurimum omnino referre, Conr. Celtes
verisſime quondam dixit. IIla tempora, in
quæ Prædicatorum virorum vita atque virtus
incidit, eo nomine felicia putanda eſſe, cen-
ſeo, quod optimus litterarumque amantisſi-
mus Princeps naperie Germanico tum Præ-
fuerit: cuius illuſtri exemplo quamplurimi
Germaniæ Princi Ppes ſunt commoti Vt t pro
auctoritate, qua quisque pollebat, litteras in
terris ſuis quam maxime voluerint ſubleua-
tas; barbarie⸗ vt loco tamdiu occupato ge-
mens tandem cederet, coacta. Perſuaſum
ſibi tum habuiſſe videntur Germaniæ Princi-
pes, curam in euehendir litterarum ſtudiis ab
ſe poſitam non minurs laudiz & ſibi & patriæ
comparare poſſe, guam militaris ei gloria⸗
antea peperiſſet. cuiusmodi opinionem Olta⸗
ii Auguſti & Caroli M. exemplum i 1n Primis
confirmare potuit: neque vero opinionem
hanc ipſos fefelliſſe e, arbitror. MAXIMILIA-
NVM

224 DE LING VAE

NVMI. omnium certe libe

.

ralium artium ma-
ximum amatorem fuiſſe, inter o⸗ nnes con-
ſtat, qui præter vernaculam & alias exoticas
linguas, Latinam præcipue optime calluit;
qua C. Iulii Cæſæris exemplo rerum ab ſe ge-
ſtarum commentarios conſcribere inſtituerat:
Horum partem quum aliquando Pirckhei-
mero prælege endam curaſſet, pro ſingulari
ſua erga eum n eleme ntia, qua omn 8 eruditos
dignatus eſt, ex ipſo quæſiuit, au omodo e-
queſtre Latinum (ſein Reiter - Latein) place-
ret (K): Pirohkheimerum enim apud Im Pera-

torem gratia ſinul & auctoritate tantur va-

luiſt d, Eraſmus teſtis eſt S, vt vix cuiquam
fueritſe ecundus. ALBERIVS Archiepiſco-
yus Moguntinns eruditorum litteris ac ſua
VIrtu-

ff) Rittershuſ. Comment. de Vita Pirckheimer. p. S.
Phil. Melanchthon de Maximiliano Imp. in Præfat.
in Danielem, Aue epiam T. II Declam. p. 232 feqq.
legitur, ſcripſit : Nulli Reg um aut Iuperetorum opti-
morum abpi ud Gracos, aut Romanos in omni genere
laudis ſecunaas. in iphis caſtris etiam legebat, & cum
doctis non movco de religi one, degue omni ratione re-
gendæ Reipub. ſed etiem de leuioribus artibus com-
mentabatur, de ſederum motibus, de aliis naturalibus
cau ſer, de hiſtoriis. Nulla res era 1, gue guidem di-
gna eſſäét hominis ingenui cognitione, in guam ille non
intenderet animum, vide eiusd. Melanchthonis o-
rationem funebr. Maximiliano õ ſari dictam eod.
T. P. 557 1ieq q.
(2) ibid. p. 43.

) nhrit it
jj! u Elbben,
Kadnont
helnumn
Gerle

5 Nadum 1

lure l
l e er

IN GERM. FATIS CAP. IV. 225

virtute, propenſoque in optimarum artium
vindices ſtudio, in memoria hominum etiam-
num viuit : cuius laudes optimus etiam
Reuchlinus fuſe eſt perſecutus (h): vtpote
P quem

(h) in præfatione, qua S&. Athanaſii de variis Quæſtio-
nibus librum ex Græco in Latinum ab ſe traductum,
& adnotationibus illuſtratum, Hagen. ap. Th. Ans-
helmum 1519, a, Alberto nuncupauit: & qua vni-
uerſæ controuerſic cum Colonienſibus Theologiſtis
ob Iudzorum libros comburendos ſi uſceptæ hiſtoriam
late eſt proſecutus. vbi inter plurima præconia hoc
quoque legitur: quod ſumma quægue meruerit Al-
berti ineredibilis ingenii magnitudo, freguenti gima
optimarum antium exercitatio, doctigima totius ſa-

10 IIN

0
Ines eruclte

OUONOCOο⅛:

n eræ theologiæ iurisgue cognitio, elegans dicens con-
eh⸗ . ,.„—„ „ . .
2 4 Juetudo, præcipua religio, & omnium, guæ moribus
tteriͦ a hun laudatigimis inſunt, perfectio, moderatio cum ſum-
FItu. ma humanitate diſeiplinægue ſtudio E olida pruden-
(Ceimer ,9 tia, ad quem ceteris Germaniæ pyineipibus litterarum
np irfetir amantiorem omnes, gui doctrina, conſetio, eloguentia
bpolleant aditu perfacili obtento conueniant. Poſtquam
i. Huttenus Nuenario in epiſtola quadam ad ipſum

ſcripta confirmauerat, dici non poſſe, quam con-
. —. . . . . . —,
ſultum vellet Princeps ſtudiis: cuius vi aliquid pe-

ebat, GXRW
“W e⸗ nes te memorabile ſit, pergit, accipe rem facetam,
rtibor on. Jed guæ documento erit, gaid ⸗ hoc Principe ſpe-
zmturolitu randum ſit. Quum illi obtuliſſet Seromer omni con-
en d. uiciorum genére refertum librum Pepericorni, ad.
g uerſum Capnionis amicos, legit guidem, Jed lectum.,
m vt ad ignem forte conſeaerat, impurigima Indæi ne-
Cthonse bulonis maledidta deteſtatus, E& hoc omnium ſæca-
lamen. lorumn memoria dignum apophthegma prætatus:

Sic pereant, qui ſic loquuntur: Kammæ iniecit.

226 DE LING VAE LATINAE

quem pienticſimum clementirſimumque pär
frem veneratus erat. Poſtquam Conr. Peu-
tingerus, FRIDERICVYM Saxoniæ Duvem at-

que Electorem in diſertisſima quadam ad

Conr. Mutianum epiſtola ad ſe ſcripſiſſe, ad-
firmauit, mirificeque cum laudauit, bene a-
gentium & pracipue eruditorum Maieſtatem
atque Numen cum appellans, addit: &i du-
dum Germania noſtra hos & ſimiles congermi-
naſſet flores, bene & maioribus & poſteris con-
ſultum fuiſſet. ex Germanorum enim geſtis
facile perſpiceremus multa, qua decori eorum
& ornamento axccederent. Hac torpore alias
& deſidia & incuria oblitent iacent. Eraſmus
Muſas ingratisſimas ea propter fore cenſu-
it (1), niſi tanti herois merita monimentis
conſecraturæ eſſent numquam intermoritu-
ris: cuius auſpiciis feliciter apud Germanos
efforuerint. Ad ipſum Eraſmum quod atti-
net, is certe, poſtquam cognouerat, quanta
animi propenſione bonis litteris, cum vete-
ris inſcitiæ patronis adhuc tum digladian-
tibus,
Quæ omnia pem faciunt nobix, e, gu tendimus eua-
dendi. Stromerus iſte Aurbacchius, Medicinæ do-
Ror celeberrimus, ab Hutteno & Reuchlino impen-
ſe pasſim collaudatur: quorum hic ad ipfum Al-
bertum, cuius archiater fuerat Stromerus, epiſtola,
eloguentiz ſtadioſis Maæcenatem eum exſtitiſſe, præ-
dicauit.
(i) lib. XIII, ep. 40.

1N6
tlbus; ſnen
tantopete
gumhei⸗
1o ineo⸗
c

i
henefech
petpetnol

= —

8
1
8

4

Glann gi

bis Ce yg

UINN

,
NunCor
ie Nin
1 Cuudn ,

aſ
eſcinlle⸗

, Imm

Canit ,er,
17 Muiſua
llit: G.
nhen.
Nllenzan.
min N
An an
Imb alif
Eialnms
Ne Elll⸗
onunents
termorit
Gernune
NoM It⸗

ę
1 ſete⸗
.

mutet⸗
ne
inperr
n 41
Pllol,
lehre.

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 227

tibus, faueret Fridericus, in monimentis ſuis
tantopere eum prædicauit, vt ex ſolis his plus-
quam heroicarum virtutum, quas cuncta Eu-

ropa in eo admirata erat, verboſus ſatis pane-

EOyricus confici poſſe videatur. In primis illud
beneſicium, vti par erat, magnifice laudauit
Erafmus (k), quo vniuerſam Chriſtianam rem
perpetuo ſibi deuinxit optimPrinceps; nouæ
ſcilicet ſeholæ E itebergæa fundatæ conſilium.
quam quum perpaucis annis ex rara frigida-
P 2 que

(X) ibid. & ep. 19 eiusd libri. Idem fecit Pirckheime-
rus, qui ad Hieron. Emſerum in præfatione, Luciani
Rhetori Latine ex Græco translato præm. (dedica-
tor. epiſt. 13, P. 246) (cripſit: Vt religuos ſtudiorum
Pratereamus refocillatores, nonne illuſtrisſemi illi
Saxoniæ Duces, gquamuis maiorum titulis adeo ſint
inſegnes, opiluus tam potentes, animi & corporis do-
tibus perinde fortunati, vt nibil ad tam alolutum
Felicitatis cumulum adei poſſe videatur. Ultra baæc
tamen litteraria inſteuratione immortalem, veram
& namguam intermorituram ſibi peperere gloriam.
Quam enim maiorem, firmiorem, & honeſtiorem ſui
memoriam, magnus ille Romani Im perii Elector Fri-
dericus Saxoniæ Dux incomparabilis relinquere po-
zuiſſet, guam talem tamque egregiam Academiameri-
gére, guz etiam ocum priſeis illis contenderet, praſen-
tium vero nulli inferior, plurimis eſſet ſuperior. Si-
guidem cœli gquis Iellas antea numeraret, aut tot do-
dTigimorum vivzorum merita præconie cetebrare pof-
ſet. Hoc nullo non memorandum zæuo, primos fuiſſe
Witenbergen'es lapientes, gui poſt tot ſæcula oculos
aperire, verum a falſo dignoſezre, G& deprauatam
Philoſophandi rationem a Chriſtiana Theologia ſe-
sernere inceperint.

22 8 DE LIN GVAE LATIN AE

que, omni linguarum ac litterarum genere

florentisſimam reddiderit conditor, eaque
ipſe optimis ſtudiis fauerit moderatione, vt
veteris ddrina patronis, de quo quereren-
tur, non fuerit: adiutis ſtudiis, quam ſtem-
matum duce, nobiliorem eum aliquando fu-
turum, exiſtimauit. dum litteras non ita in-
gratas fore, ſed trilingui facundia vindicem
ſuum immortali gloriæ conſecraturas, con-
fidebat (1). GEORGII Saxoniæ Ducis
auſpi-
() lib. V, ep. 36. quæ ad ipſum Fridericum eſt perfſcri-
pta. Aliam verboſam fatis ad eumdem Principem
datam epiſtolam, manu, neſcio cuius eruditi, ſcri-
ptam in bibliotheca Auguſta Wolfenbuttelenſi legi:
quæ licet Londinenſi Eraſmi piſtolarum editioni
inſerta non ſit, atque ita neque Baſieenſi: ea ta-
men quin dudum typis forſitan exſcripta, & recen-
tisſimæ editioni, quam Bataui curarunt, addita ſit,
haud dubito., ii, quibus tam felicibus eſſe licet, vt
editionis huius euoluendæ habeant copiam, ſcrupu-
lum, ſi quis reliquus ipfſis fuerit, facile tollere ſibi
poterunt. Scripta eſt epiſtola Antwerpiæ a d.
XVIII Kal. Maias, an. 1519, & nulli plane Eraſmi
epiſtolarum elegantia rerumque varietate cedit: fi-
quidem præter laudem, Friderico ob mirificum erga
bonas litteras, pastim per Germaniam tum effloren-
tes, magis vero magisque principum fauore eue-
hendas animum, ebitan. Ronorigheand admodum
Lutheri nentionem continet: de quo inter alia ita
ſcribit: Vitam hbovinis nembo, gui nouit, non pro-
bat, guæ quum Lonegigime abfit ab emni ſuſpiciene a-
Uar. itiag 11 güs ambit tionis „ mor. Un innocentia vel
apud ethnicos fauorem muenit: guam non conuenit

germann,
Kocdis 4

nunſi⸗

iln

ſanan
linn n

conmurte/
1
(atur, di

,
i

Cus
lenten
lcer
ſabt
lilen
ſun
u t
ſieſu
Chlont
ei
en

UIIN
IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 229

tetann
ſe . . . . . .
nlie Ke⸗ auſpiciis atque munificentia Lipſienſem aca-
“ demiam, celebrem iam prius ac ſolennibus
dloe s .. . . . .
in ſtudiis florentem, politioris demum etiam
olere P*3 lit-
ls Cnante ,
l. manſuetuäini theologicæ, protinus, ac ne perlecto
liguancet. idem Ilibr , teer. ,
guidem libzyo, tam inaniter debacechari in nomen ac
1S Ron an. Ffamam probi viri, idque apud imperitam plebecu-
dia Fincien lam, quæ pivrſus caret iudicio? præſertim quum ille

diſputanda propejuerit, quum omnium iudicio eſe

Tatllras . i n, .
Jubmijerit. & quæ honorifica astque egregia verba

Me Nun iequuntur alia. Extrema epiſtola hæc leguntur:
Aulii. Ceterum "t tuæ celſituginis eſt, Chriſtianam religio-
neſt helti nem pietate tua protegere: ita prunentiæ eſt, non
n Eyncpen committere, vt quisguam innocens, te iuſtitiæ pi gſi-
erudti ſer- de, ub prætextu pietatis aliguorum impietati de-
Ungell ket datur, vult iuem Leo Pontifex; cui nihil magis eſt
rum eltoni cordi, guam vt tuta ſit innocentia Pater vecari
Ueenl: ant- gaudet, nec amat eos, gui ſub ipſius mbratyranni-
e, Ette aem SNes cent. negue Zuisguam magis bparet nimo
r luſ, pontificis, quam is, qut guod uisſemum eſt exſecgui-
eleliett tur Luia ſtic de Luthero ſentiant, neſotn. rede,
un Anpl- bie viaeo, libros eius ab optimis guibu, gur 1ogt.
Olere hi Quid Frigericus ad kraſmi hanc epiſtolarn reipon-
ien . derit, ex huius l piſt. lib. XIII ep. 4, quodammodo
netnlni Qiſcere licet, vbi Fraſmus ad Epiſcopum Roffeniem
cellt: ⸗ ſcribit: Dux Savin & Pridericus bis ad me Nriphit,
hcumergr eidem meæ reponaens epiſtolæ: hutus vnius Praæſidio
ekiuer⸗ ſubiſeſtit Lutherus. id, ait, ſe cauſßſz dodiß, 4 verinus,
e ele⸗ gquam per onæ. Adeit, non commiſſurum leſe, vt in
Arotun Jua ditione opprimatur innocentia, eorum malitiu
raltiti guæ ſua quærunt, non gque en Chriſti. Fridericum,
n ijr. Coloniæ arcesſiuiſſe ad ſe Fraſmum, vt eius de Lu-

theri doctrina iudicium coram ſciſcitaretur ex Ora-
Arut . tiene de Friderico, T. III Declam. Ph. Melanchth.
. pag. 93, intelligimus. Quod ſi plura de ſapientisſi-

cunenit

23 DE LINGVAE LATINAE 5
Pet
litteraturæ ac linguarum accesſione ſic orna- mnnkf
. erat, G
tam eſſe, idem Eraſmus confirmauit (m), vt kiee
vix vlli ceterarum tum ceſſerit. vtpote cuius nard⸗
principis benignitas egregia ingenia ita ex- 11,l
citarit atque euexerit, vt &ο ο:ιοο ſüumma ſpei
. . 7 ⸗ Eelkore,
iuuener fouerit tum, nihil mediocre de ſe pol- M
liciti (n). Aliquot annis ante, quam Eraſmus ſuibche⸗
de Lipſienſi academia hæc ſcripſit, VlIr. Hut- 4geen
tenus tun fu
mo hoc Principe cognoſcere volueris, confer Phil. denen,
Melanchthonis elegantisſimam orationem in fune- ſumit ihe
re eius dictam T. II Declam. p. 573 ſeqq. p. 583 hæc miölunde
leguntur verba: Amiſerunt G. Kudia noſtra Mace- ſtr rum
atent, umo enim Principum ingena, aut nzorat me- d icn
lius, aut aluit benignius, de quo in oratione de Maxi- unlu 1
miliano Imperatore p. 57 prædicauerat, eum ipſius lunwden
huius Maximiliani exemplo animum ad litteras ad- ta, N
jeciſſe, & cura eius Theologiam fontibus ſuis eſſe Prſon
reititutam confer porro alteram iſtam de Friderico Kek
orationem T. III Declam. p. 85 ſeqq. p. 88, litteras 1 .
& linguam Latinam celerius arripuiſſe, & doctrinæ Plutace
auidiorem fuiſſe optimum Principem, relatum le- ſoterte
Sunts. ltne
(m) Iib. XIII ep. 19 Iſti Eraſmi adfirmationi pondus firker
addunt Pirckheimeri verba, dedicator. ep. 13, p. 246.
Friderici veſtigia ſecutus illuſtrigſimus Dominus Ge- ng
orgius Saxoniæ dux florentigſimus, qui ne Patruo
virtutibus cegeret, aut pace minor, quam bello eſſet, lue
Lipſenſem ſuam Academiam ita doctis viris exornat, Oni
ita ſtudiorum incuriam diligenten emendat, ita bona- Fren
rum artium cupidos inſtigat, vt non minorem inde Preir
gloriam conſeguatur, guam diſciplinarum candiaati, en⸗
vtilitatem adipiſcantun. HW

(n) Eraſmi Ciceron. p. 378. A

TINA

oreſe C
tmaut ſ
t Ftpokran
IMgenin ie
Na ſinnt
am Eninn
ſt V. r.
ten
iconkerlll
NMenn infone⸗
ker
t vorat ne-⸗
ne dea⸗
1 euniplus
A lterual⸗
ibeo ſusele
ce itenc
G Uirnms
ACAchine
elrum le⸗

ipondis
. 5 46.
innre⸗
e un
euirun
bou⸗
en inte
htati

IN GERM. FATIS CAP. IV. 231

tenus Herm. Nuenario de eadem confirma-

uerat, quamquam pertinaeiter adhuc relu-
Gati eſſent ſophiſtæ, erexiſſe ſe tamen ibi lit-
teras, reltaque ſtudiz eſſe aucta.
De PHILIPPO, Comite Palatino Rheni,
Elettore, cuius Cancellarius Dalburgius prius.
fuit, quam epiſcopus creatus eſt, Rudolphus
Agricola ſcriptum reliquit (o): Principem
eum fuiſſe æquitate, iuſtitia, moderatione,
clementia, religione, omni vitæz morumque
ſuauitate, & omni principis priuatique ho-
minis laude conſummatisſimum. qui quum
litterarum haud rudis eſſet, & eruditis ſer-
monibus magnopere delectaretur, ac ideo au-
lam habere vellet litteratis hominibus orna-
tam, Agricolam familiariter complecti coœ-
pit (p),; in conſilium de republ. adhibitum;
ſeque ei ita deinde præbuit, vt neque ipſe
plus facere potuerit, neque Agricola tantum
potuerit ſperare. Quid de IOACHIMO I,
Electore Marchione, dicam? cui Latine dicen-
di facultatem plurimum laudis peperiſſe, ſci-
mus (q); dum eius orationes prudens quis-
. P 4. que
(o) Lucubrat. p. 206.
(P) Phil. Melanchthon epiſt. Lucubrat. Agricolæ
præmiſſ. & quam Abbatis Vrſperg. Chronico
præfixit, item in Vita R. Agric. Declam. T. II, P. 451.
(9) Georg. Sabini Orat. de Vtilitate ſtudior. Elo-
quentiæ A. 5, b. quæ etiam reperitur T. I De-
elam. Ph. Melanchth. p. 418, ſeqq.

232 DE LINGVAE LATINAE

que propter conſilium & ſententiarum gra-
uitatem, eruditi propter genus verborum,
magna cum admiratione audire conſueue-
rant. Tanti fiebat tum a ſummis etiam Prin-
cipibus Romani ſermonis cultus! cui vt ſedu-
lam nauarent operam Elelctorum Principum ſi-
lii, in Aurea Bulla diſerte eſt ſancitum: cuius
conditor Carolus IV fauore, quo litterarum
ſtudia proſequi conſueuerat, ſingularem ad-
eptus eſt laudem: qualis etiam filio eius Si-
gismundo debetur. Hic quum ſapienter ſta-
tuerat, neminem ſine litteris recte imperare;
ſcire, & hancce ſententiam ſuam Ludouico
Comiti Palatino Rheni, modo laudati Philippi
Parenti, confirmauerat, eum ſenem iam per-
mouit, vt canus Latinas litteras diſceret, non
aliter, quam Cato Græcas (*).

Ad EBERHARDVM, Wurtenbergenſium
Principem, quod attinet, is non modo omni-
bus ſui temporis Principibus præferendus,
ſed & priſcis clarisſimis & illuſtribus viris ob
virtutem merito comparandus quibusdam
olim videbatur, ita, vt quum diem obüſſet,
ad omnium Minerua infignium perniciem:
& incommodum decerſiſſe, eum, crede-
rent (r). quippe quem hoc præcipue egiſſe
legi-
(*) T. II Declam. Melanch. p. 571.
(r) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. 25, & 33.

—

—,

N

lgims
1liul
conlilil 4
Venetoru
Gawoie,
hibitos
guanet 1
bilibis e
Nauali
el
Colonin le⸗
pimsbri,

i Prumn

Dect
ſbiſe

Uuenu⸗

IINN

tentinmn,

n ehn

e Col⸗ RS

nstin

97 culſten.

izn

ctum: iu
1o Iitennnn
Plarena
floeiug⸗
Pienterlr.
npecz,
1 d

üipe

nel⸗

letet non

yeln
omui
Tencuc⸗
irisob
Posanm
pigen-
ele.
gle
legr⸗

IN GER M. FATIS CAbP. IV. 233

legimus (s), vt ſibi viros ſapienter, & erudi-
tos adiungeret, quorum de rebus maximis
conſilia audiret. Imperatoris enim aulam,
Venetorum gubernationem, & aulas ducum
Saxoniæ, vbi doctos homines ad negotia ad-
hibitos nouimus, vidiſſe optimum princi-
pem, qui hæc memoriæ prodiderunt, addunt.
qua re factum perhibent, vt & ipſe viris no-
bilibus doctores addiderit, inter quos Io.
Nauclerus & Io. Capnio excelluere. ITubin-
enſem academiam, quæ auſpiciis eius funda-
ta eſt, & vnde Wittebergenſis academia quaſi
colonia deducta videtur (1), quum inuiſit o-
ptimus Princeps; ad exiguam Naucleri ſui,
qui primus recens conſtitutæ academiæ re-
ctor fuerat, domum plerumque eum diuer-
tiſſe, referunt, comitatu in arcem dimiſſo.
aula hac ratione in ſenis doctoris tuguriolo
conſtituta, modeſtia, ſobrietate, caſtitate
Pauli & Antonii congresſibus par, vtilitate
antecelluiſſe, quibusdam viſa eſt, quod deli-
berationibus ibi captis terræ principis rectæ
ſint, iuſtitia, pax, diſciplina, conſeruatæ (sſ).
Quamquam Latine ignorabat celſisſimus
Eberhardus, peruerſis purpuratorum conſi-
P F liis,
(§) Declam. Ph. Melanchthonis T. III, p. 170, ſeqq.
vbi ſcilicet verboſa de Duce Eberhardo oratio
Inuenitur.
(1) ibid. p. 165.
G1) ib. 172.

234 DE LINGVAE LATINAE

liis, vt ſupra vidimus, deceptus: theolo-
gorum tamen & iureconſultorum diſputa-
tionibus crebro interfuit, ſciſcitans ſubinde,
qua de re diſputatio eſſet. Cuiusmodi eru-
ditorum conſuetudine eam conſecutus eſt
doctrinam, vt de omnibus rebus diſſerere pos-
Jet (t). inde etiam factum eſt, vt, quum ora-
toria laude Præcipue delectaretur, ipſe, ab
eruditis ad partis ſuæ ius exponendum arma-
tus, aliorum ſæpius principum cauſſas in con-
uentibus agere haud dubitarit: poſteaquam
ſcilicet a doctoribus ſuis fontes argumento-
rum, ornamenta, exempla, hiſtorias, zaut alias
narrationes negotio ſuo conuenientes rece-
perat. Quum tantæ optimi Wurtenbe ergen-
ſium Principis fuerint virtutes; quid mirum,
ſi Germania earum gloriam capere non po-
tuit? doctisſimi enim Italiæ Viri principem
eum coluerunt (tt), qui pacis ſtudia rebus bel-
licis antepoſuerit, templa ſundarit, publica
litterarum gymnaſia fecerite quem ſubditi
non tam metuerint, quam amarint, obſerua-
rint; atque mirati ſint.

Diuino omnino factum credunt benefi-
cio, vt ſæculo, quo litteræ renaſcebantur,
Prin-
( M. Cruſius, Annal. Such. P. III, lib. VII, c. 10,

P. 439.
(tt) Marſilius Ficinus in M. Cruſu Annal P. III,
lib. IX, c. 6, p. 502.

R

1

pyi inlipen
r aan
pon Penl
bi Gisheni
caule II
ſummunm
inhenin
ommihnn
cam tmmen
judicebn⸗
Prnehh
oraine tuo

ii
n gloe
Uunlitera
N Uten
Ukieor
ces do
ucsben⸗

IINA

Ntus:
Nun

luuemotir.

oNnn

Aſumn N

6un .

„p

19 e, O

Glm TmM.
. .
iri, .

Memuun
nmento.
Autaliss
1 lece
hengel
Amimmn
ton .
Nulbel.
ℳA
Ntt

ſrut⸗

enet⸗
Mtul,
yi-
clo⸗,

Pll,

IN GERM. FATIS CAP. IV. 235

Principes rerum ſummam in cuncta fere Eu-
ropa adminiſtrarint, qui juſtitia & virtute,
non Perſico faſtu magni, ftudiorumque cu-
pidisſimi, illorum, qui litteris operabantur,
cauſſa magnopere cuperent, & inter quos
ſummum exiſteret certamen, vt ipfi litteris
impenſius imbuerentur. Etli enim virtus in
omni humana ſpecie præclara & pulera eſt:
eam tamen in nobilitate ſplendidius elucere,
judicabant, & quidem adeo, vt, quo quisque
princeps, aut nobilis doctior eſſet, eo plur in
ordine ſuo auctoritatis ipſum habere crede-
rent (u). Horum ipſorum Principum pie-
tati tribendum exiſtimauit Eraſmus (v), quod
tum pasſim, ceu ſigno dato, excitata ſint præ-
clara ingenia, quæ ad reſtituendas optimas
litteras inter ſe conſpirarint. Neque maio-
rem felicitatem humano generi contingere
potuiſſe, idem eruditisſimus vir cenſuit (X),
quam quod principum benignitas optima-
rum litterarum profeſſores & iuuenum non
vulgarem ſpem de ſe præbentium ingenia fo-
uerit, eorumque auctoritas aduerſus igoſs-
ıο iſtos, veteris inſcitiæ tyrannidem perti-
nacisſime tuentes, fuerit præſidio. Nihil
enim
(u) Io. Sturm. in dedicat. qua Golii Onomaſticon
Iac. Marchioni Bad. Inſcr.
(v) Epiſt. lib. I, ep. 4. (X) epiſt. cit. ad Fridericum
Saxon. El.

236 DE LINGVAE LATINAE

enim ad eruditorum laudes illuſtres redden-
das aptius eſſe videtur, Imperatorum, Regum,
Principumque patrocinio Franciſeum I, Gal-
liarum Regem, ditandis eruditis ærarium ex-
hauſiſſe, ſunt, qui exiſtimant; quum amplis-
ſimis præmiis inuitarit & allexerit vndecun-
que viros virtute, doctrinaque excellentes.
Hiſpania a diuinæ plane indolis regebatur
Principe. Nec Anglia litterarum imperi-
tum habebat tum Regem: qui quum bene
nata ingenia non præmiis ſolum excitauerat,
ſed ſuo etiam exemplo pigris calcaria ſubdi-
derat: non mirum putauit Eraſmus (y), iu-
uentutem illic effloruiſſe. Eiusdem Regis
voluntate, iudicio, & liberalitate Linacer,
Morus, & Coletus excitati, tam diligenter lit-
terarum ſtudia coluiſſe a Sturmio dicun-
tur (2), vt eorum protela, ſua etiamnum æta-
te, in Anglia vim ſuam retinuerint, & Eduar-
dus Rex incredibilem ſapientiæ atque doctri-
næ excitarit exſpectationem, ſi modo vita
ſuppeditaſſet diuturnior. qua in re Eliſabetha
Regina mortalibus felicior exſtitiſſe ab eo-
dem Sturmio prædicatur; cuius ingenium,
æque vt fratris, ad humanitatem litteris ele-
gantioribus excultum fuerit. Quam beni-
gno in litteratos animo fuerit Matthias, Rex
Hunga-
(W) Ciceron. p. 373.
Æ) in præf. St. Doleti Phraſib. præm.

1

IN

ugi
elt, gun
inlignen
ta extta
ter coll
dorumm
clos
rentiun
Mulen
fat!
teratumel
ein Coch
ſCnister

Acehti,

delicet
mnuditile
lrumgue
Aurieban-
esprte
ntolos

untelgi

Der
n.
Phibu
Ene
Uhn
Eil

(Ugd in
Wr

IINE

lhe N
. n, N

.
rzr,
un ie

4

g eratine.

TMumnaNI.

1

it mlean.
excelents
ngehrn
lum inper.
guumn bene
Neitinenth
la ſubcl.
1 Gir.
len ezs
te linder,
genterl⸗
Ho dun⸗
mun att
AMuar.
Cockt.
o it

=☛
S
=6☛Rts ä
S= —
=

IN GERM. FATIS CAP. IV. 237

Hungariæ, inter omnes conſtat: is enim ipſe
eſt, qui incredibili cura, ingentique ſumptu
inſignem Budæ inſtruxit Bibliotbecam; quan-
ta extra Italiam tum nulla erat: ex qua præ-
ter complures libros alios, Polybium & Dio-
dorum Siculum primum prolatos, typis ex-
cuſos eſſe, nouimus (a). Coſmum & Lau-
rentium Medices ſtudioſe operam dediſſe, vt
Muſæ in ſplendorem aſſererentur, quis igno-
rat? Lesnem vero X, Pontificem, tantum lit-
terarum exſtitiſſe Mæcenatem, ſcimus, vt æuo
eius doctorum etiam mulas hordeo pretio-
ſisſimis tapetibus effuſo laute atque opipare
exceptas, verſibus nonnulli luſerint. Multo
videlicet meliori fortuna vtebantur Romæ
eruditi Leonis ætate, quam Sixti IV, anteceſ-
ſorumque temporibus, quibus litterati miſere
eſuriebant Romæ: quum tamen pontificiæ
opes præcipue collocari debuiſſent, vel in ca-
lamitoſos, vel in eos, qui tractatione littera-
rum religioni operam nauarant (b). At Leo-
nis
(a) vid. orat, de Matthia Rege Vngariæ Tom. III
Declam. Melanchth. p. 191.
(b) Tom. I Declam. Melanchth. p. 441 vbi Melanchth.

pluribus verbis enarrat, quam exigua Theodoro
Gazæ merces a Pontifice, cui Ariſtotelis & heo-
phraſti libros in Latinam linguam verſos obtulerat,
reddita ſit. nihil ſcilicet præmii præter ſumptus,
quos in ornando libro poſuerat, retulit doctisſimus
Caza.

238 DE LIN GVAE LATIN AE

nis auſpiciis Prytanea alendis eruditis multis
in locis excitabantur: nulla bonis litteris
quæſtuoſior aut honoratior habebatur ars.
Eruditi, licet obſcuro loco nati eſſent, in prin-
cipum vbique perueniebant iſto tempore di-
gnationem, atque inuidioſis plane ab extre-
mis orbis partibus euocabantur ſtipendiis.
Enimuero principes atque respublicæ certa-
bant tum, penes quos maior litteratorum
conſpiceretur numerus, & quæ aula plura do-
ctorum virorum capita in pompam oſtenta-
ret (c). Quæ quum ita ſint, cui mirum,
quæſo, videatur, ſi cognouerit, temporibus
iſtis in Italia aliisque regionibus principes,
comites, ac nobiles genere proſapiaque viros,
vel iura, vel etiam philoſophiam, & bonas
litteras publice docuiſſes idque ſine vlla ordi-
nis ac familiæ ſuæ dignitatis diminutione (d):
ſi porro legerit, viros, quorum ante acta vita
domi bellique clara exſtitit, Muſarum dulce-
dine captos, gloriam per litterarum ſtudia
adlfeltaſſe (e).
Tali

(O) vid. elegantisſima Oct. Ferrarii Proluſio de Causſis
pereuntium litterarum, quæ in editione Patauina a.
1668, 4. eſt octaua, pag. 67 ſeqq. & Eraſmi epiſt. 4,
lib. I.
(d) Rittershuſ. Comment. de Vita B. Pirckheimer.
P. 23.
(2) Reuchlin. ep. Io. ex Lupis. p. 22 c,. clar. vir. ad
Reuchlin.

1d Germin
erabantun,
dem heuk
tantlih
Potentes l
R

lerglch,ne

udatstum
Reuchhm
Gvin wunn
Tihl non
ſbi nietul
ume

UiKePh

(hors obn
Donalul
Zerturun

1lleipr⸗

IN

ulitiun
horil
Cbehein
elentiin
tenport
ne ert,
r Kipendi
blickee
tterttonn
Aplurd,.
molen -
iinn
nponbu
Ninrieh
neninn
& bons
Iaorl
tone /0
vitt
lce
di

Tll
e Cnnſs
tuuina4.
heiner.

Vit⸗ 4

IN GER M. FATIS CAP. IV. 239

Tali nimirum ſæculo ad Germanorum
cum primis ingenia, quæ hebetiora, aut nulla
potius, paullo ante iudicauerat Campanus,
excitanda opus erat. Neque enim Centauri,
Reuchlini iudicio (f), neque Androgyni, id
eſt, nec agreſtes tantum, nec ſolum compti,
ſed homines ſimul & manu & lingua potentes
ad Germanorum gloriam reſtaurandam deſi-
derabantur: quales plus prodeſſe poſſe ei-
dem Reuchlino videbantur, quam ſoli toga-
ti, aut ſoli, vt poeta dixit, bene ocreati (ff).
Potentes huiusmodi viros, Alberti Archiepi-
ſcopi, Philippi Palatini, Eberhardi Wurten-
bergici, nec non Alberti Saxonici, Principum
laudatisſimorum , aulæ Agricolæ atque
Reuchlini tempore oſtentarunt. quorum
quin vnum & alterum nominem, temperare
mihi non queo. Primum locum vindicare
ſibi videtur IHEODORVS DE PLENIN-
GEN, doäctor & miles auratus: vt in epiſto-
la, quam ad Reuchlinum de edit, ipſum ſeſe ap-
pellaſſe, cernimus (g) qua etiamſi confirma-
uit, ſe Philippi Principis ſui negotiis ſingulis
horis obrutum in bonas litteras incumbere
non valuiſſe, harum tamen minus expertem,
Veritorunz viroram amatorem & aäamiratorem
fuilſe, profeſſus eſt. Huius viri, quem Agri-
cola,
f) ib. (fſt) ibid.
(g) inter clar viror. ad Reuchlin. epiſtolas p. 20. ſegq

240 DE LINGVAE LATIN AE

cola PLINIVM vocare conſueuit, præconiis,
& ipſius huius Agricolæ, & Reuchlini, epi-
ſtolæ plenisſimæ ſunt: ex quibus ſatis appa-
ret, quantum ipſi meliorum litterarum ſtu-
dia debeant in Germania, qui is ipſe eſt, per
quem Dalburgius Agricolam Heidelbergam
arcesſiuit; ſiue cuius ipſius amicitia Ferrariæ
dudum contracta ex Melanchthonis ſenten-
tia (h) Agricolam eo pertraxit: vbi huius
contubernalis factus tantopere ſeſe probauit,
vt eum virum ornatum, ſui amantisſimum,
& iuris ciuilis doctorem in primis eruditum.
pasſim in epiſtolis ſuis collaudet Agricola.
Quum induſtrius eſſet, Principi ac omnibus
aulicis gratus, vſumque prompti & pruden-
tis iuuenis tunc præſtaret, magni viri ſpem
eidem Agricolæ ſuo promiſit (i): quam ex-
ſpectationem eum haud fetelliſſe, vel ipſius
ad Reuchlinum epiſtola oſtendit. Nam li-
cet is a Reuchlino barbariei ſuæ ruſticæque:
epiſtolæ veniam expoſcat: hæc profecto ne-
que barbara, neque ruſtica eſt, ſed magnar
ſpirat eruditionem atque elegantiam, nobili
viro, doctore, & equite quam dignisſima (K).
Non
(h) epiſt. ad Alard. Amſtelredamum Lucubratio-
nib. Agricolæ præf.
(i) epiſt. ad Iac. Barbirianum Lucubrat. p. 205, &
ep. ad Ioannem fratrem, p. 216.

(K) M. Cruſius, Annal. Sueu. P. III. lib. IX. c. 16, p.
533. vbi epiſtolæ partem excerptam dedit.

Aer I.
celih liyd e
telifarmuek

endutun
1

vernerit i
ſmun jern
orun de
ſna, Mr ⸗
AttenulerM

amniingie 4
Iubus his 49

tbus NN
len er Alelna
loed met e
enuditionisi

0 Uter, chr.
nſegg
Dälnn

IINN

eu Mmen
Nenllig,
ibualtem.

iitleck

Hithern

lcitinkenn⸗
hons ſanen
W . 4 6
pbi Munn
leptoben
/.
Antlumun,
8cruditun
Aoncol.

Kolnebus
Kpruden

p

a Hen

. uamnel⸗

bſel hlu⸗

Nun

ello re⸗
grarm
nodil

1.)
Sunn .
NNn

uelhmni⸗
4 P. 2061

e. 4 .
edi.

IN ERM. FATIS CAbP. IV. 241

Non minorem elegantiam præ ſe ferunt IO-
ANNIS EXNX LVPIS DE HERMANS-
GRVN, Oratoris Magdeburgenſis, epiſto-
læ (1): de quo Reuchlinus adſeuerauit, ad-
mirabile hominibus videri potuiſſe, talem &
tam armis ſtrenuum, quam litteris doctum
virum ex puellarum arce, quam Maidburg
appellarent, procesſiſſe (I). Quanti ER-
HARDVS DE WINSBER G, Doctor, & in
Alberti Ducis Saxoniæ gula Miler, eruditos fe-
cerit, his, ad eumdem Reuchlinum ſcribens,
teſtificatus eſt verbis (m): Zu vero meus eſto,
quemadmodum ego tuus. Neque nouum
aſperneris militem diui Caroli enſe cklitus
ſacrato percuſſum“ qui etſt er Ventimonta-
norum de W'indrberg familia olim ſtrenuis-
ſima, nunc obſeurata, nouus reſurgere miles
attentauerim, ſum tamen & ero ſemper tuus,
omniumque doctorum virorum deditisßimur.
Tribus his a generoſisſima ſtirpe ortis homi-
nibus BERNHARDVM ADELMAN nobi-
lem ex Adelmansfelden, non minus illuſtri
loco inter Squeuor natum, præſtantisſimæque
eruditionis virum, adiungendum arbitror:
quandoquidem, Eyſtetenſir & Auguſtanæ Ec-
QC leſta-

(D) inter. clar. viror. ad Reuchlin. epiſtolas p. 21,
b. ſeqq.

(Il) ibid. p. 22, b. (m) ibid. p. 19.

242 DE LINGVAE LATINAE.

cleſtarum Canonicus, ſummus litterarum cul-
tor atque fautor a Rittershuſio & aliis lauda-
tur (n). Qui pro ſingulari ſuo in Latinam
lin-
(n) Quanti B. Pirckheimerus viri virtutem atque e-
ruditionem æſtimauerit, pluribus epiſtolis, quas ad
eum dedit, & quæ etiamnum exſtant, declarauit:
idem effecit luculentisſima ſane ac pereleganti præ-
fatione, qua Adelmano Platonis aliquot Dialogo-
rum Interpretationem nuncupauit (Dedicator. E-
piſt. IV) & ſeceſſum pariten ac vitæ, ſtudiorumque
uorum ationem verboſe, dilucide atque ornate ex-
poſuit. Conradi Adelmani, haud indoécti, minus-
que inglorii, Augiſtani jtidem Canonici, frater
fuit Bernhardus. qui Conradus, prout ſingularis er-
ga patriam amoris homo erat, quale teſtimonium
ipſe Bernhardus fratri ſuo in epiſtola ad Reuchli-
num ſcripta impertiuit, Richardum Bartholinum
quotidianis precibus lacesſiuit, vt Conuentus, Au-
guſtæ Vindelicorum a Maximiliano acti, celebrita-
tem traderet; veritus, ne poſteritas ætatem ſuam, ſi
id factum non eſſet, inertiæ vere inſimulare poſſet.
Idem Bartholinus, natione Peruſinus, eſt, cui præter
XI Auſtriados libros, a G. I. Vosſio lib. III de Hi-
ſtoricis Lat. p m. 679 memoratos, Hodæporicon, ſ.
Itinerarium Cardinalis Gurcenſis, & eorum, quæ in
conuentu Maximitliani Cæſaris, G& Regum VIadislai,
Sigiemunai, & Ludouici memoratu digna geſta ſunt,
narrationem debemus, a Frehero T. II Rer. Germa-
nicar. Scriptorum p. 321 ſeqq. inſertam. Adelma-
nus in præfatione, quam libello ipſius precibus a
Bartholino edito præfixit, auctorem impenſa erudi-
tione virum appellat, qui Conuentum conciſe qui-
dem, ſed ita deſcripferit, vt nihil eruditius & ele-
gantius legi posſit. Integra libri inſcriptio hæc eſt:

N6

lpguam l
le ettore
Ne con
mines ep
horrere
Ubere,til
lia fuiſſent

„9
1 jcken ℳ

innelli ie
1,,er,,
Lutber cun,

o

Hlihc⸗

lin oe iaß

Unchion

ſurarn .
4
1

IN

4

IN GERM. FATIS CAP. IV. 243

iter
Alkkatumon. . . .
i linguam amore grauiter moleſteque tulit, &
tno nlic de errore ac detrimento patriæ ſux magno-

pere conqueſtus eſt, poſtquam ætatis ſuæ ho-
mines deſpicere, immo tamquam venena ab-
horrere, ac aliquando in illa incumbere pro-
hibere, vidit, quæ Latinis iucunda, Germanis

Berkeniß vero ob ſuam barbariem perneceſſaria ac vti-
gun ⸗ lia fuiſſent. In rei teſtimonium Principis
Richardi Bartholini, viri eruditisſimi, de Conuentu
iun Augufſten eoncinna de, criptio rebus etiam externa-
i Sae rum gentium, quæ interix 2 Ie Junt. cum legan-
ſiaane. tia interſertis 1518, 4. Abiectisſime in deſcriptione

4
1 Neuchl⸗
Bartkolinunm

hac ſua de Luthero iudicat Bartholinus: Cutiusdam
Fratris Luther ſectatores, ſeribit, guum Echius eccle-
Naſticam dignitatem, ac veritatem Jortoſſe ipſam de-
Jenderet, in eum grauius, guam vt theologos deceret,
inuecti fuenant. Iudicium deinceps ſuum de
Lutheri canſſa ſubdit, idque verboſum ſatis, ac ita
comparatum, vt docta manus in exemplo, quod
Wolfenbuttelenſis Auguſta Bibliotheca cuſtodit,

Ulne olet

P . ipfſi iudicio adſcripferit: Notandum bene hominis
ei, . eihei de Chriſtianæ religionis controuerhiis iudicium
en impium. Ita verboſum eſt iudicium hoc, vt hiſce
notis addi poſſe non videatur, neque tanti id æſti-
ek mo. cuiusmodi ſit, vel ex his verbis coniici poterit:
H Ego gquum hæc & ſimilia fere animo repeto, ſtultos
n bem. illos, immo ſtultisſimos, eſſé iudico, qubrum opera ac
Auln. Nudium ſolum in iis, quæ ſibi nihbil præter detrimen-
Nrbis rium, ac iacturam parere pogint, verſjantur. cum
ieniß principio reliqua, quæ ſequuntur, conueniunt; in
Gele G primis hæc verba: Sapere cum vitæ interitu mihi
s ⸗ Itultisfimum videtun. S Deo gratus eſſe vis, ſine

gohers mundum ſua zegi prudentia, plurimis verbis parum

244 DE LIN G VAE LATIN AE

Eberhardi Coniugir Barbarz, Ludouici Man-
tuani Marchionis ſle deen litteris ad
Reuchlinum ſcriptis adiecit: quæ, ad Cardi-
nalem Mantitanlum exa “ quum minus ver-
boſa ſit, & clarorum virorum ad Reuchli-
num Epiſtolæ, inter quas reperitur, in pau-
corum ſint manibus, eam apponam: quam
dignam puto, quæ Obſcurorum virorum
Epiſto-
piis interiettis, addit: Dii ſuperi, medioximigque,
barum abeſt, gquin dicam, i imſeri gucgue hoc velint, ne
tam lrupuloſa religionis cura vobis noceat pariter
„* vobis. nam in cr. 7ibendh guantun gloriæ, tantum
etiam eculei & compedum vobis paratis. Denique
tamquam egregium epiphonema adiicit: Sed ſuo
guisque viatur, vt vult, iudicio., ego bhoc vnum ſentio,
vt munaum reperi, ita quoque relinguendum eſſé.
Qod ſi friuolo hoc iudicio abſtinuiſſet auctor, cu-
ius prudentiæ nihil non tribuerat Eraſmus, (vid.
huius ep, 31, lib. VI) neque ie quaſi ſorex prodidis-
ſet, pluris forſitan poſteritas narrationem ipfius fa-
Gtura fuiſſet, quum non pauca memoratu digna ea
contineantur: inter quæ & illud reputo, quod de
Alberto, Archiepi copo Moguntino, ad Cardinalis
dignitatem in ipſo iſto Conuentu euecto, refert.
omnes enim cærimonias, quibus ſolemnitas eſt pera-
Sta, Pproſe quitur. Verbis: Legatus pileum Cardi-
neum eius capiti impo uit, comitatusque eſt ad ſub-
ſellia: manus, ab illa, quam iudicium iudicio ad-
ſcripiiſſe, memoraui, diuerſa adnotauit. Ex hoc
loco error sleidani corrigendus, qui libro primo pu-
tat, Epi copo gladium datum At Sleidani adrma-
tionem hanc, lib.I Comment. p. 2, b. edit. Argent. in
fol. 1559: Cæar deinde nouum Cardinalem e tem-

RN6

H lolei
Giſs
aluriß
aui⸗ e l
1N. fam
Ao futer,

4 uitth

1 ſy latinin.

lnm/

Nent 10
„

Vindehcorun
ſciptunn
forntandel⸗
tenlg mnie
ulen 17¾
luni⸗ iſen

brijtati /

ehen 1MH

NImIANn.

Utn admnod

rondti

Conn

konnn.
N
Aen tene,

Inp , 1
Ic allt

Tu I C
uliſrinit,

lebic elizn ,

renr ſunitn
Wris tuttmn
1. Denigue
ict. Ne

iſet ucton e⸗
nulnus, (Nid

Ger r
emn lls ⸗
nnin l
oglalte
CCriinals
o, delen,
iusetper.
ln Cni⸗
44 .
lur
pyind ,.
i aCürcnr⸗
. Agenrin
aleneter

IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 24 5

Epiſtolis adnumeretur. Reuerendisſime in⸗
Chriſto patera- Domine, domine frater mi
ſengularisſime, humili reommendatione para-
taque ſemper obſequendi præmiſſa aſfectione,
2 N. famulo meo ſidelizxſimo percepi, quomo-
do frater ipfius nomine N. negotia aliqua er-
ga ſunctisſimum expedire habeat, vt D. V. ab
ipſo latius intelligere habet, & propterea me
Q3 Nup-
plo domum reducit, ac munera mittit, regiem lecti-
cam, eguos & ſtragulam veſtem multam, valae pre-
cioſam: Pontitex autem dono dabat pileum, auro,
gemmis & margaritis intextum, G& en, em deaurata
vagina: elegantisſima VIr Hutteni epiſtola, ad lu-
lium Pflugk in Italia tum commorantem Auguſta
Vindelicorum ipfo eiusdem Conuentus tempore
ſcripta, confirmare poteſt: vnde Sleidanus iſta fua
forſitan deſumpfſit: ibi enim cærimonias iſtas Hut-
tenus amico ſuo ſic perſcribit: Calenais Auguſti
galerum ſumpfit ille (Albertus) apponente legato
Pontiſicio Iucundum fuit id ſpectaculum., maima
nobilitatis Frequentia facto ſacz 9, ac ingenii omnis
generis hominum circumfuſa multitudine. Ipſe Ce-
ſar a ſacris domum reauxit Albertum, deinde mune-
ra miſit, regiam lecticam, eguos, & tapetes opere NRe-
mul ac materia admirabiles. Iuxta bac Leonis WMa-
ximi donum, gemmis, auro, ac margaritis intextum
pileum, & en'em deaurata vagina. Multa alia no-
tatu admodum digna de Conuentu iſto laudata Epi-
ſtola memoriæ prodidit Huttenus, quam Nemini
ſuo ſubiunxit, lectu propterea dignisſimam. non
pauca præterea de Germaniæ ſtatu, litterarumque in
ea conditione, profert ibi Huttenus. De ipſo
Conuentu ſic ſcribit: Certe iucundiimum hie o-

246 DE LIN G VAE LATIN AE

ſupplicauit eum erga D. V. promotum haben-
do. Cum autem tempore vitæ ſux mibhi & le-
gitimo meo ſuis ſeruitiir ſemper diligentiam
Iſummam erga nos exercuit. Ea de cauſſa D.
V. intime implorando, eique fratri N. in ſuis
fablis erga Santlisſimum ſabiuenire pelitis. In
hoc mibi rem graticſimam D. V. faciet, quam
Cbriſtus ſcliciter & & longaue conſeruet. Da-
tum oppido meo ́ryningen, ſocunda feria poſt
Bartholomei Apoſtoli. Anno, G&c. LXXX.
quarto. Barbara ſilia & ſeruitrix veſtra.

Hæc epiſtola Adelmano tantopere impro-
bata eſt, vt ſummo cum pudore ſe eam Reuch-
lino

mnibus ſpedtaculum ob oculos verſatun. Tot prin-
cipes iuuenta ſimul & corporis ſpecie præſtantes.
ranta Comitum ac Egquitum multitudo, ſlos ſcilicet
Germaniæ nobilitatis, vt gui hos intueatur, formi-
danaos magnopere Turcas non putet. Quod ſ R ho-=
die tantum cerebri eſt Germaniæ, guantum virium,
auſim orbi terranum minari iugum. multis interpo-
ſitis addit: Quod mihbi ſumme placet, minorl appa-
ratu noſtri, quam ſoliti ſunt aliis conuentibus, a-
gunt, ſiue ob annonæ difficultatem, ſiue gquod in mul-
tis mihi reſipijcere Germania videtur. quamquam eſt
adbuc mira veſtium luxuria, a Gallis ſ-umpto ecxem-
plo, quos pPræter patnium morem æmulari in hboc cer-
tamus. G. Rrenue bibitur, nondum ſanitatem acci-
Bie gui rectis ſemper wonitio Fibns reclamare
olent.

1
olerieht
cxiſtünaut.
4 1 1 ,ſ
epn Ee

iunrdcont

Ungne win
gormlun
Eet, Kptine
tates ellaud
Geret iemn
ptlr AAA
luns bonar
ſterun (ice

10) Oünn
tkenn un
trir cele

Nuros ell

WTINN

opotnit.

fui,
ſeruef h
naa ſfmu,
Ge. LII.

iyyiſpe.

er inpto.
camhench⸗
no⸗

r. Vr zn
e, rmn⸗
, uſcitiu
utr, ſinl
Qulhlr
Nun M,
lasintetpo⸗
ninarl )e⸗
,bentur,
um unl⸗
nunnunh
inreun⸗
,tmen er.

terlanctt

IN GER. M. FATIS CAbP. IV. 247

lino miſiſſe adfirmarit (o); conqueſtus, mul-
tos tum non philoſophos, ſed philopompos non
magiſtros ſacrarum litterarum, verum tene-
brarum, non iuriſperitos, ſod potis leguleos
fuiſſe, qui poeticum nomen execrantes, Poetas
laſeinuiis, ac nugis deorum gentilium refertos
eſſe prædicarint. quare ab urbibus pelli ac
aboleri debuiſſe ineptos huiusmodi cenſores,
exiſtimauit; argumentis iſtorum eleganti
epiſtola refutatis: qua a Reuchlino, tutisſi-
mo litteratitſimoque hominum refugio atqué
receptaculo, vt eum appellat, etiam atque et-
lam vna contendit, vt viris ſtudioſis liberali-
umque artium cupidis ſubueniret, dignitati,
gloriæ, laudi ac vtilitati reipublicæ conſule-
ret, & principi Eberhardo, cuius inſignes vir-
tutes dilaudat, ſumma cura ac ſtudio perſua-
deret, neminem vmquam ad veram rerum co-
gnitionom peruenire poſſe, niſi primir rudi-
mentis vacauerit. Quod ſi effecerit Reuch-
linus, bonarum litterarum cultores ipſum vt
alterum Ciceronem immortalitati dedicatu-
ros, optimum vero Principem, Patriæ Pa-
trem, cuius opera tantum commodum pa-
triæ acceſſerit, vt alterum Oltauium aàd aſtra
laturos eſſe, ſpopondit. Reuchlinum cer-

Q4 te⸗,

(e) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. I4, b. eamdem
minus comptam epiſtolam inuenies etiam in M.

Cruſii Annal. Sueu. P. III, lib. VIII, c. 19. p. 470.

248 DE LINGVAE LATINAE

te, vt rem eo perduceret, quo Adelmanus
maxime perductam volebat, nulli labori po-
ſtero tempore peperciſſe, ſupra cognouimus,
ita, vt famæ vitæque diſcrimina ſubire ea pro-
pter haud dubitauerit. neque vero conata
optimi viri ſucceſſu caruiſſe, ſed eum, ex quo
Adelmanus epiſtolam iſtam ad ipſum miſe-
rat, triginta octo amplius annorum ſpatio
fortiter & ſecundo Marte contra barbariem,
tamquam ferum ac immanem hoſtem, pu-
gnauiſſe, pariter intelleximus. Nam tum,
quum epiſtola ad Reuchlinum miſſa eſt, vix
triginta natus is erat annos, & Agricola non
ita pridem Heidelbergæ ſcholas inſtituere
cœperat: Tubinga vero humaniorum litte-
rarum ſtudia etiamnum fugiebant. Eo ma-
gis mirandum puto, Adelmanum inter bar-
baros adhuc tum Germanos verſantem tam
puro ac eleganti dicendi genere vſum eſſe.
verum hoc Italiæ vltro acceptum retulit: cu-
ius gymnaſia optimarum artium nutricer, au-
torer atque opiſices quaſi collaudauit: quam-
quam Reuchlino, communi Germanorum
Præceptori, multum etiam debere ſe pro-
feſſus eſt. qui quum diſcipulum hunc ſu-
um virtutibus & eximia ſcientia ornatum
noſſet, ipſum, quod nihil nee ſcribendo,
nec dicendo proferret, vitamque ſuam in-
glorio-

—)

“

N

lotiotun
uto iget
Plures
ſtres Etit
fiam mi
nühilattn
pore en
ſuo eos
diis com
pelpel .
tio,rete elal
Cacaltere
N chattis
abat vete
trociniisla
chetacure
Hadenn
pon obln
ltteras ſic
Ingue fud
Ttorumpat
rs ht
Virum de

Cioſt fum

Cbrs n

Culriamn

r,

Grn

ATINE
C Mln

nullile⸗ ann.
n onnin
iuſt iran
red
leleun rn
4l ipünn.
nOfIN ſH
tahrtnin
Poten .
Nm tun
nilaett ni
Gcoleton
inlituete
niormum ltte-
nt. bo mi⸗
Un ierbr⸗
Hanten tun
nd
fetolt: a⸗
ruen
it:an⸗
mncrun
te ſe nlo⸗
n hurſi.
1 Oletumn
ſubenco,
ſuann ir.
goro⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. 249

gloriorum monachorum exemplo ac inſti-
tuto ageret, ſatyrico more coarguit (p).
Plures antiquitate generis & honore illu-
ſtres ætatis iſtius homines, ad ſtudiorum glo-
riam magno conatu adſpirantes nominare
nihil attinet. Qualibus nec inſequenti tem-
pore caruit Germania. huic ſaltem Eraſmus
ſuo æuo gratulatus eſt, quum vidit, multos
nobilitatis iuuenes ad laudem litterarum ſtu-
diis comparandam contendere, idque tanta
peragere æmulatione, vt tum, Eraſmi ſenten-
tia, vere clara, generoſa, illuſtris, ac ſuſpicien-
da exiſtere cœperit Germaniæ nobilitar quæ
pro chartis luſoriis, atque alea optimos tra-
ctabat veterum libros, & cui pro bellis ac la-
trociniis ſanctisſimæ leges ac philoſophiæ de-
creta curæ erant cordique (ꝗ).
Hactenus id, quod declarandum ſuſcepi,
non obſcure comprobaſſe ego mihi videor:
litteras videlicet, in primis purioris Latinæ
linguæ ſtudium, Principum ſummorumque
virorum patrocinio adiutum, tam breui tem-
poris ſpatio in Germania noſtra effloruiſſe,
mirum adeo non eſſe, quum litterarum ſtu-
dioſis ſummi tum decreti fuerint honores.
Quibus amplisſima acceſſerunt præmia in-
duſtriam hominum mirifice excitantia. Nam

5 et-

(p) clar. viror ad Reuchlin. ep. pag. 15.
(9) Eraſmi epiſt. 94, lib. 19.

257H DE LINGVAE LATINAE

etiamſi Pirckheimerus ſe ſuæ ætatis Princi-

pum conditiones probe cognitas habuiſſe ad-
firmauit (r), diu inter eos verſatus; ſeque
falibus ipſorum promisſionibus vel ditisſi-
mum pronuntiauit; quibus ſi ſuſtentari de-
buiſſet, bonis ſæpe, vt aiunt, dentibus male
comedere coactus eſſet; quum magnifica
verba neminem opulentiorem reddant, & in
actione demum omnis laus virtutis conſiſtat.
Eraſmus tamen, ad quem talia ſcripſerat
Pirckheimerus, edocuit, fortunam a Princi-
pum liberalitate exſpectandam ſibi haud de-
fuiſſe: qua quo minus abundarit, ſe ipſum
culpam ſuſtinuiſſe, fatetur, cui libertas nimis
dulcis fuerit (). Equidem præmia, caque
ampla ſatis, in Germania propoſita fuiſſe iſto
tempore litteratis, non paucis teſtimoniis
demonſtrare poſſem: verum id ſuperioribus
comprobatum ſimul eſſe, arbitror: vbi præ-
ter ſingularem ſummorum Principum erga
Muſas clementiam, de Dalburgii, Pirckhei-
meri, Peutingeri, Matiani actum eſt benigni-
tate. Tantum iis, quæ ſupra de R. Agricola
protuli, in præſenti addam, Burgundiæ Can-
cellarium monitis, ſuaſilbus, impulſu & blan-
dimentis propemodum promisſirque Agrico-
lam, vt Maximiliani Imperatoris aulam ſe-
quere-

(r) epiſt. familiar. lib. miſc. ep. 27.
(S5) ibid. ep. 28.

N

eretunn
7 etiam
tet Agne
tonem
cigem den
ſt, t 1
ſuæ quat⸗
ſacele;
Eti feli
lluiin
ioneumho
ſbi eumn vt
eulndeugu
Ave coner
Gvorun n
unlabori,

)Lucubr
Onid Eutr
lneltn
Dechma
Aguit
inſituern
ip nern
ſlolt en
Meereate
nln ne

hle
l⸗

1 iplet
Iaunci.
aud⸗
Einin
tununis
n,caale
ulleido
limonu

eig
rieol
0

4 Mor⸗

un-
4

ger⸗

IN GERM. FAIIS CAP. IV. 2 51

queretur, pellicere ſtuduiſſe (ſ): Antverpien-
ſir etiam ſenatus, vt in vrbem ſuam attrahe-
ret Agricolam, opulentam ei obtulit condi-
tionem (ſ). Qui quum, vt eam acciperet,
propoſitis præmiis permoueri non potuiſſet,
eidem Senatui ſuadere tamen haud intermi-
ſit, vt hominem, vbicunque liceret, ſcholæ
ſuæ quæreret, qui docere poſſet, dicere, &
facere; & qui bonas litteras didicerit: nec,
vti fieri conſueuerit, infanti theologo, aut
Phyſico, id muneris committeret (t): quod ſi
idoneum hominem inueniſſet Senatus, omni
ſibi eum vt pararet mercede, hortatus eſt;
eumdemque cogitare iusſit, non de re vili at-
que contempta, ſed de filiis conſilium eſſe,
quorum vtilitati futuræque vitæ omnis ciui-
um labor inuigilare deberet (tt). Nec vero
Ger⸗
(ſ) Lucubrat. Agricolæ pag. 207. (Sſ) ibid. p. 215.
(t) vid. EFraſmi Adag. Chil. I Cent. IV, n. 30. Quid
cani & balneo?
(tt) Lucubrat. pag. 210. Id Senatui Noribergenſi
Melanchthon his verbis perſuadere contendit T. I
Declamat. p. 443: Eſt non modo in ſuperos impius,
Jed plane bumana ſpecie belluinam mentem tegit,
guisquis non dat operam, vt ſui liberi rectisſime
inſtituantur: hoc inter bominem ac belluam diſeri-
men natura fecit, gquod belluæ deponunt curam
ſobolis cum adoleuit, heomini iniunxit, vt exr ſe
procreatos non modo in prima infantia alat, ſed
multo magis, v? mores eurum, guum adoleuerint, ad
boneſtatem formet.

252 DE LIN GVAE LATIN AE

Germaniæ Muſæ nullos inter exteras natio-
nes habuerunt Mæcenates; qui ipſas colen-
das, & pro inſigni ſua in litteras beneuolentia
eximiis præmiis ornandas ſibi exiſtimaue-
rant. De Roßfenſt Epiſeopo, magno littera-
rum ac pietatis in Anglia Antiſtite, narrat
Eraſmus, ſe ſollicite ab eo rogatum eſſe, qua
re Reuchlino, quem propemodum adoratum
ab ipſo ſcribit (u), gratum facere poſſet: &
quum viri fortunam eiusmodi eſſe, negaſſet
Eraſmus, vt pecunia magnopere egeret; ve-
rum, ſi annulum, aut veſtem, aut aliud eius-
modi, quod ceu ipſius monimentum ample-
cti poſſet, miſſurus eſſet, gratisſimum id
Reuchlino futurum, confirmaſſet; epiſco-
pum reſpondiſſe, addit, ſe nihil laborare,
quanti conſtaret, ſe modo id gratum fore,
noſſet. Quare petiit Eraſmus a Reuchlino,
vt ſcriberet, quid ſibi potisſimum mitti cupe-
ret; nullis epiſcopum ſumptibus parſurum:,
ipſi perſuadens (v). Angliæ etiam Archie-
piſcopum omnia ſua Eraſmo detuliſſe, ipſe te-
ſtis eſt: qui quum pecuniam recuſaſſet, e-
quum donauit abeunti Archiepiſcopus, &
calicem cum operculo elegantisſimum inau-
ratum, pollicitus, apud menſarios pecuniam,
quantamcunque iuſſerit Eraſmus, ſe depoſitu-
rum
(u) lbb. I epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. ſ. 4, b
(v) ibid.

IN

rum
Hlltorß
zulin P
forenos
potauit
Prius
iſta in e
Joedan
eſt, numn
cupicie
mni
ſrim ali
Cermmania
Pellio Pon
Citorucnan
Gulu⸗
Nt Coci
Amnanter .
lubemus
enim omn
Ceerebatt

(Jütn
Geit
)Dech
Gel
Gledono
heinen)
ie e
Nue ,

antt .

INN

.
*

llane.
benenberi
etilkinne
mpnoliten.
ilite, Munt
n ele
polket,
lynentlit
eret; .
liuden-
mmml.

tz lc⸗.
MArer,
n fn
uchlino,
ttiage⸗
n,
Allu .
Ne te⸗
le, e⸗
ohi,
minar.
linm
-
un
4

IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 2 53

rum (). Idem Eraſmus Friderici Saxoniæ
Electoris erga ſe liberalitatem in epiſtolis ſuis
pasſim prædicat; quem Melanchthoni mille
florenos aureos legato morientem reliquiſſe
notauit (y).
Priusquam denique de ratione, qua ætas
iſta in perpoliendo Latino ſermone vſa eſt,
quædam adiiciam, inquirere porro animus
eſt, numne præter bene per litteras merendi
cupiditatem, honores, atque præmia eadem
ætas quidpiam amplius habuerit, quod indu-
ſtriam ad linguarum litterarumque ſtudia in
Germania excitarit, quod vero rareſcere
paullo poſt cœperit. Concordiam, qua eru-
ditorum animi conglutinati ſunt, & vitam-
& ſtudia dulciora reddidiſſe eo tempore, ita,
vt docti operam ad illuſtrandas doctrinas
amanter contulerint, grauisſimum teſtem
habemus Ph. Melanchthonem (z). Magni
enim omnino ſtudiorum, Eraſmi ſententia,
referebat (a), eos, qui politioribus litteris
mili-
(X) ib. t. 1.
(y) epiſt. II, lib. XVIII
(2) Declamat. T. III, de Io. Capnione, p. 297.
(a) ep. 77, lib. XX. Quam ægre hunc conſenſum at-
que bonorum concordiam tulerint hoſtes, ex Pirck=
heimeri verbis intelligi poteſt, quibus in Apolo-
getica epiſtola, Luciani Piſcarori præm. quærit:
Nonne boc piaculo, vel rin potius dignum, quod
tos tantssque viros tam efienæte laceſſere, tam pe-

2574 DE LING VAE LAIINAE

militabant, iunctis vmbonibus ſeſe conden-
ſauiſſe, aduerſus hoſtium phalanges, qui nus-
quam magis concordes fuerant, quam ad op-
primendum feliciter ſuboleſcentes linguas ac
bonas litteras. Vel ſolam concordiæ, qua
harum litterarum vindices quam maxime
coniuntti fuerunt, cogitationem iucundisſi-
mam eſſle, laudatus Melanchthon cenſuit.
Nam etiamſi maxima inter eos laudis fuerat
æmulatio: tantum tamen abeſt, vt inuidia, vel
obtrectatio vlla intercesſiſſe videatur, vt bene
Patria merendi ſtudium ipſorum fuerit co-
ula. Quum nominatus paullo ante Epiſcopus
kaffeng. 7, Eraſmum, quem plurimi antea fece-
rat, Reuchlini admiratione contemnere pene
viſus eſſet: ſiquidem ad Eraſmum ſcripſe-
rat (b), ſibi tantopere placere viri eruditio-
nem, vt, qui vicinius ad Io. Picum acceſſerit,
alium extare neminem, crederet: ipſe Era-
ſmus, nulla plane inuidia hanc rem ſe vsſiſſe,
vehe-
tulanter ſugillare non verentur ²à Conradum Peu-
tinger, Io. Cu piniænumm, gqui ambo præter iuris lau-
ream, ea fulgent aignitate, vt diui quogue Cæſaris,
etiam ecretioribur adhibeantar conſiliis. IToachi-
mum Vadianum, Simonem Lazium, quos omnes bono-
ris gratia appello. Quin immo cauillis inſectari
Jſat non erat, niſi e hbominum eiedtos numero, etiam
brutis impurisſemis æ‿ρuipar aſſent. nI mutuis, inqui-

unt, ſe laudibus extollunt, ex porcorum more
Nrricant.

(b) lIib. II epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchlin. ſ.ꝑ3.

6

ehelnebte
currentelb
cellebatn.
Eralmi
teni & 1
Ium, gi⸗
Aula vnote
lat, ſciſt⸗
gelin g
doctop teen
Chatoney d
Cotcor, non
tandeinre
güporul

nis os,
Cerecapil
mum pirun

N

lbe in. Umn.
eduna
lees lnur

Nortir
ln mernn
iucunctc⸗
on cenlni

Auchsflent
inuiciyne
n ytbene
flent o⸗
elyſinu
nken tece⸗
mmerfen
n ſeil⸗
nii
ifr
ſd
jehe

dumn Peu-
or.

imis .
Clini
Nn.
meim
t u.
1 Mrs

IN GERM. FAIIS. CAb. IV. 2 55

vehementer potjius iſta gauiſum, & pro virili
currentem ſeſe exſtimulaſſe, teſtatus eſt (c).
Reuchlinus vicisſim, pro ſingulari, qua ex-
cellebat, modeſtia, ſua ſe tripta a ac merita præ
Eraſmi dotibus contempfſit (h. immo Hut-
teni & reliquorum eruditisſimorum viro-
rum, quos Alberti Archiepiſcopi Moguntini
aula vno tempore, nec paruo numero, foue-
rat, ſcripta ſuis prætulit ; longe remoto
greſſu eos, vt ſibi videbatur modeſtisſimus
doctor, ſecutus (e). Quando minas, obtre-
ctationes, atque conuicia, quibus Reuchlini
huius famam roſciderint Colonienſes, re-
cordor, non adeo magnæ leuitatis, neque no-
tandæ in retinenda amicitia inconſtantiæ, ar-=-
gui potuiſſe, arbitror, ſi quos, illuſtres in pri-
mis viros, hominis, a theologorum ordine
diuinæ l Maieſtatis accuſati, amicitiæ pu-
dere cœpiſſet. At Pirckheimerum illuſtrisſi-
mum virum audiamus, quæſo, denuo (f):
Reuch-

(c) ibid. ſ. 4, b. () ibid. t. 1, b.

(e) epiſtola, qua Alberto Mogunt. Athanaſi de
Variis Quæſtionib librum dedicauit.

(f) in epiſtola apologet Luciani Piſcatori præm. vbi
ſingularis ſuæ modeſtiæ ſpecimen præbuit Pirck-
heimerus, quando extrema epiſtola ſe haud parum
multa, quæ antea ignorauerit, tam in aſtronomia, &
mathematicis di ſciplinis, quam ſecretiori philoſo-=
phia, ante medendi, ac Martialium tormentorum
vſu a Peæurentio Bebeym, Canonico Babebergenſi, ad

256 DE LIN GVAE LATINAE. RN

Reuchliniſtam, inquit, me appellant, verum lit: gon
tantum abeſt, pt cognomen id agre feram, pt c keliqu
etiam ſummopere ob illud exultem. ſiquidem lurimnun
vere adfermare auſim, inter cuntta externa, Nrrchna
quæ mihi diuina benignitas vel indulgenter etiamn 4
concesſit, vix aliquid æque me, ac bonorum vi- cuisnol
rorum amicitiasm obleltare. pracipue, quan Aut hikon
non caſus, ſed litterarium peperit conſortium. corumn c
eam ſiquidem tanti facio, yt potentitſimorum tur. C.
etiam principum dignationi æquare non dubi- ublicsc
4 tem. magnam igitur eruditorum amicorum o halnt
copiam, non ſolum per Germaniam, ſod vni- lenolcen
uerſam fere Europam, mihi eſſe gaudeo, & gimuſt
glorior. poſtquam Eraſmi & Reuchlini vir- r colc
tutem, doctrinam, & eloquentiam mirifica a itet
laude extulit Pirckheimerus, addit demum: Colniteril
Duis igitur tantorum virorum amicitia non convenin
gauderet, quir eorum familiaritate non oble- colame
btaretur ?* hiue igitur me Eraſmiſtam, ſiue ſcnulerts
Reuchliniſtam nuncupent, nulla contumelia 2; Uunten
ſed potius me laude adfeciſſe, ſeiant. Nec giilultri
quisquam fere litterarum in Germania in- cmhliN
ſtauratarum laudem in ſe nominatim trans- Gnmitt
fuſam voluit. Agricola certe ea fuit mo- Rcnurke
deſtia, vt laudem iſtam Rud. Langio atque ne li
Reuchlino, nec non Hegio ſuo vltro conceſſe- Vütmts
rit: Letbam,
quem ipſa epiſtola ſcripta eſt, didiciſſe vltro pro-
feſſus eſt, & quidem tum, quum amplisſimis mu- (n

neribus iam erat perfunétus. =
lrec

INN.

Pelan, zn

M4 ln

Ulten,

Aln
ligte, n
Aninia

eni ſrn

Are nnal⸗
1 Amltrn
n ſith.
liuli 6
Uchlnnni⸗

lum mühe⸗

t Tennn.
it enun,
iti

erAl-
mal-,
uni in⸗
inttabe⸗
fuit mo⸗
Gratie
cneele⸗
lit:
lro hro⸗
Cmmim

Z

IN GERM. FATIS CAP. IV. 257

rit: quum tamen ipſe huius fuerit magiſter,
ac reliqui duo, immo vniuerſa Germania,
plurimum ei debuerint, tamquam primo ac
præcipuo bonarum litterarum vindici, qui
etiam ab omnium artium profeſſoribus, ſi
uis nodus inciderat, ad cuius explicationem
aut hiſtoriarum, aut Latinæ linguæ aut Græ-
corum cognitione opus fuerat, conſuleba-
tur. Quum Heidelbergæ mos fuerat, vt in
ublicis diſputationibus profeſſores, ſi quan-
do hæſerat diſputator, interfarentur, diffici-
les nodos ab Agricola publice explicatos eſſe
legimus (ff). quæ omnia de ſingulari teſtan-
tur conſpiratione, & eruditorum ad excitan-
da inter Germanos ſtudia concordia. nam
comiter in eruditorum grauiumque virorum
conuentu diſputaſſe, nec rixatum eſſe Agri-
colam, adfirmarunt. Quod ſi vero omnino
ſimultatis quicquam intercedere cœperat,
mature opprimere eam contenderunt. cuius
rei illuſtris Pirchheimerus illuſtre iterum ex-
emplum ac teſtimonium nobis præbent. Is
quuma fide dignis hominibus acceperat, Eo-
banum Heſſum parum amice, immo infeſtisſi-
me de ipſo verba feciſſe: tanta incredibilis
virtutis homo vſus eſt moderatione, vt minus
acerbam, ſed Chriſtianæ lenitudinis quam
R plenis-
(ft) in Phil. Melanchthonis epiſtola ad Alard, Am-
ſtelredam. Agricolæ Lucubrat, præm.

258 DE LINGVAE LATIN AE

plenisſimam ad ipſum Heſſum miſerit epiſto-
lam (g). quid enim ſubmisſius, quid lenius
ſtatui poſſet, his pio maxime Chriſtiano di-
gnisſimis verbis: Id licet mihi haud parum

fuerit molsſtum, quoniam mihi conſeius eram,

quod te nulla in re vmquam læſiſſem: potius
tamen iniuriam illam tacendo disſimulare:
Ktatui, quam expoſtulando aliquam ſuſcitare
Tragædiam, præcipue quum pietas Chriſtianæ
ab omni me deterreat contentione; atas vere
ac rerum pſur longior talia prohibeat certa-
mina. Verum poſtquam tu ita coegiſti, rem
tibi ingenue aperire volui, non quod tibi iniu-
riam aliquam obiicere quæram, quum talia
potius contemnere, quam vindicare ſoleam,
ſed vt ſilentii mei rationem reddam. Scio
enim, quod nemo me offendene poterit, niſi me
ipſum lædam. Extorſiſti itaque, mi Heſſe, ſi-
lentii mei rationem, vt arbitror, haud inanem.
Duid enim ſeriberem, quum taliter te ſcirem
adſebltum? Verum tantum abeſt, vt tibi ira-
ſcar, vt quam optime euenire cupiam, & cul-
pam, ſi qua eſt, potius fato meo, quam vlli
bhominum acceptam feram. Sum enim ami-
corum delelctu parum fortunatur, adeo, vt
omnes fere, quos multir demerui officiir, ma-
lam mihi quotidie referant gratiam. Verum
. non
(g) eam inuenies in Pirckheimer. Epiſtolar. famil.
Append. p. 404.

K6

N let
ropt e/
Amn MM
atavert
heinnern
bu
eratorn,
excelen
Venetatu-
tores in
Ne
ſne woln
Aum ingen
tan ber⸗
Go
ſole in
e
2dipſon
lautoe

Tleuiriya

(Nrenn
CuND)
leeſel
micoi
ſi ſen
men
Cedere!
lun lte
irl
(kn

etit .

Nidlei,
itinog

l n

7

.
1 e
. Nn

nulne

ſcln

yien
Ararn
Ant-
4 ℳ
1mi.
e,
.

ee

IN GERM. FATIS CAP. IV. 259
non ideo a bene faciendo deſiſtam. Mua-

bropter, niſi tu renueris, me potius amicum,
quam inimicum habebis. Bene rale. Si re-
putaueris mecum, Lector, quis fuerit Pirck-
heimerus, quam amplis functus ſit muneri-
bus, & quanta eius in potentisſimorum Im-
peratorum aulis habita ſit auctoritas; tam
excellentes & ſummas viri virtutes mecum
veneraturus, ſæculum, quo eius generis ſena-
tores vixerunt, aureum exiſtimabis, credo.
Neque vero ego de eodem ſummo viro
Kne voluptate legi (h); ipſi minime inui-
dum ingenium fuiſſe, ſed geιννHινον &
tam liberale, vt ſi quid penes ſe habuerit,
quod ad publicam vtilitatem recte proferri
poſſe iudicauerit, id aliis libenter conces-
ſiſſe, & prolixe detuliſſe. Id quod epiſtola
ab ipſo Pirckheimero ad Reuchlinum ſcripta
liquido confirmat: qua ſignificauit (i), ſe
Treuiri varias, tam Græcas, quam Latinas re-
R 2 periſſe
(h) Rittershuſ. Commentar. de Vita Pirekheimer. p. 34.
Cum B. Rhenano humaniter expoſtulauit, quod is
anxie ſeſe excuſarit, perinde ac ſi minus ſincere cum
amico agere ſuſpectus fuerit, & Pirckheimerus non
ſatis ſciuiſſet, quo officio amici eſſent colendi: o-
mnem igitur vanam ſuſpicionem deponere eum, &
credere ſimul iusſit, omnia, gquæ penes Pirckheime-
rum laterent monimenta, Rhenano eſé communia.
vid. Pirckheim. Epiſt. famil. lib. ep. 81.
(i)] char. viror. ad Reuchlin. ep. p. 6, b.

260 DE LINGVAE LATINAE

periſſe antiquitates: ex quibus Græca cum
ipſa iſta epiſtola Reuchlino miſit, Latina
etiam, ſi placere intellexiſſet, miſſurus.
Quam faciles in codicibus manu fſcriptis
commodandis fuerint tum homines, Iacobi
Sprengeri, Prouincialis ordinis Prædicato-
rum in vrbe Baſilea, epiſtola, quam ad Io.
Reuchlinum ſcripfſit (k), quam maxime et-
iam poteſt teſtificari; cuius verba ſunt: Tu-
um deſiderium, quo libello Græcis apicibus
deſeripto langues, amplexatus, negare non Va-
leo. Reperi ad tuam voluntatem inclinatisſi-
mos conuentus Baſilienſir patres, qui potius
codice, quam tuæ voluntatis bene placito ca-
yere volunt. His tamen adiectis condibtio-
vibur, vt ad pſum tuum, quoad vixeris, ſit, vt
ſi caſu perditus fuerit, non tibi, ipfis autem
ſit amiſſus. Si vero tuis in extremis, apud
te remanſerit, tum erit, vt præfato reſtitua-
tur conuentui, prouidere, & ex tuis codicibus
alterum pro ornatu librariæ adiicere. & quæ
ſequuntur. Huc quoque pertinet mira &
memoranda Glareani in ſuis lucubrationi-
bus, emendationibusue alteri concedendis
facilitas, qui ad Pirckheimerum ſcribit (1).
Ego paratus ſum tibi tuum codicem remitte-
re, multis in locis notatum, ea tamen lege, vt
nouun
(K) lib. II, ep. illuſtr. vir. ad Reuchl. p. a.
(1) Pirckheimer. Epiſt. famil. lib. ep. 83.

on
ne il
yt julie
jecel
ytere⸗
eruditi
Gis aui
ſins
Poͤn.
fullen
ui 1
ſititt
elete .
Gs &
felut
entlay
umn

gi
pins
tempo
dlen
nr

R
ud

NN

. .
Glac

Ulin

Amimee.
int: N
Guie
ynt.
ni
ith c4⸗

☚

ſpn
Altſt
,A
iua-
e
onl⸗
enli
160,.
lit

IN GERM. FATIS CAP. IV. 261

nouum exemplar, ex is, quæ nunc adornas, ad
me mittere digneris. Notaui autem falta in hoc,
pt iudicio tuo ſubiicerem, tuque ea vel proba-
rer, vel reprobares, ac ſi vſui tibi futura ſint, iis
vtere, ſir, ſüppreſſo meo nomine. Plerique nempe
eruditi ita animati tum erant, vt in reſtituen-
dis auctoribus alter alteri auxilio eſſet, nec
ſuas quisque quæreret gloriolas, ſed litteras
ro virili iuuaret. quales vt omnes ac ſinguli

fuiſſent, Glareanus magnopere expetierat;

qui, ſi quisquam alius, talem certe ſeſe præ-
ſtitit. Idcirco complures, ſi quid in lucem
P 4

edere conſtituerant, id quibusdam aliis do-

is examinandum tradere conſueuerunt,

perſuaſisſimum ſibi habentes, pſum, experi-
entiam, & doctrinam effcere, vt multi plus,

quam ſinguli, videant, & facile inuentis addi
quicquam poſſe (m). Et, vt vere dicam, ſæ-

pius miratus ſum, tamquam rem his noſtris

temporibus longe rarisſimam, atque incredi-
bilem ferme, quando in ætatis, de qua mihi
in præſenti ſermo eſt, ſcriptis cognoui, quam
æquo animo cenſuras aliorum pertulerint e-
ruditi. Horum numero qui adſcribatur,
toties ſumma ſemper cum laude a me nomi-
natus Pirckheimerus omnium dignisſimus
mihi videtur, vtpote qui Eraſmo ſingulares
egit gratias, quod tam ſincere ac candide id,
R 3 quod
(m) ibid. ep. 80.

262 DE LIN G VAE LATINAE

quod in ipſius ſeripto quodam non probauit,
oſtenderit? quem animum, & quam mirifi-
cam plane ciuitatem ipſe Eraſmus vehemen-
ter ſuſpexit; quum ſcilicet pro admonitione,
quam ipſe cenſor Eraſmus audacem potius,
quam tempeſtiuam, habuit deinceps, gratias
etiam agere haud dubitarit Pirckheime-
rus (n).
Non minus vero prompta impreſſos etiam
libros commodandi voluntate fuiſſe ſæculi
eius eruditos, ex epiſtolis ipſorum ſatis co-
gnoſcere licet. Agricola, quamquam Plini-
um crebro in manibus habebat: Hegio tamen
ſuo, quum commodatum vellet, denegare
eum non potuit. Et hæc in commodandis
libris facilitas eſt, quæ magnæ bonorum li-
brorum inopiæ, qua Germania tum labora-
bat, mederi potuit. Quanta de reliquo li-
brorum Præſtantisſimorum pPenuria atque
caritas tum fuerit, ætatis eius monimenta ſa-
tis nos edocere poſſunt: id quod ſine nego-
tio quam plurimis teſtimoniis confirmare
liceret, niſi res pro ſe ipſa loqueretur. Anno
etiamnum c19 1o5 XII Nicol. Ellenbog, Otthen-
burenſis monaſterii Prior, ad Reuchlinum
ſcripſit (o), ſe mercatores longe lateque Græ-
ca Biblia inquirere iusſiſſe, ſed talia ſibi haud
conti-
(n) Epiſt. famil. lib. ep. 27, 28.
(O) clar, viror. ad Reuchlin. ep. pag. 48, b.

Man
AAerel
lo d
rum
iun
IAn.
ful ,
Auiſe:
it 9
ſaſtin
r 4
on ub
ninibu
.
guid
lbror
Cern.
leneti
at
ands
Gun
ſtuͤ
Nee t
elent

lllen

nmit,
ehenn
onltn
oin
gt
ckhen

Nrein
eſeell
ti o⸗
1in.
tamen
Neus
ands
un l
borr.
1.
gl
11
ego⸗
wate
nno⸗
hen⸗
nun
G-
uud

i⸗

—

IN GERM. FATIS CAb. IV. 263

contigiſſe. Plurimos libros, quos Aldus
Manutius Venetiis impreſſerat, Reuchlinum
adferendos ſibi curaſſe, ex ipſius Aldi epiſto-
lis, quæ ſuperſunt (p), intelligimus; qua-
rum vnius initium hoc eſt (q): Delectari te
plurimum litteris & laboribus noſtris, Capni-
on mi ſuauitſime, quantum ipſe delebker, non
facile ſeripſerim, tum quia principibur pla-
cuiſſe virir non infima laus eſt, tum etiam
quia laus iſta, quoniam a te laudato viro pro-
Fciſcitur, facit, yt me eſſe aliquem putem.
Soed Deum Op. M. oro, vt diu alter alterius
ſtudio delelctari posſimus, in dies magis, quod
non dubito futurum, ſi quamdiu prodeſſe ho-
minibus povſit vita noſtra, pterque vixeri-
mus. In ipſa hac epiſtola ſignificauit Aldus,
quid cauſſæ fuerit, quamobrem Reuchlinus
libros ex officina ipſius emiſſos minoris a
Germano bibliopola emere potuerit, quam
Venetiis eosdem vendere ſe conſueuiſſe, Al-
dus adfirmauit. quod ſcilicet mercator Ger-
manus quam plurimos ſimul libros minoris,
quam ſinguli venditi ſint ab Aldi ſocietate,
vt aliquid lucrari poſſet, Venetiis acceperit,
nec tamen ſoluerit, quum ad tempus dati
eſſent libri: gratis igitur hos fortaſſe acce-
piſſe ſe mercatorem putaſſe, credidit Aldus.
R 4 Ipſa
(p) ad Reuchlinum ſcriptæ; ib. pag. 58, b. ſeqq·
(9) Pag. 59.

264 DE LINGVAE LATIN AE

Ipſa hæc libros typis exſeribendi ars litteras
euehendas propagandasque, vt in cuncta Eu-
ropa, ſic in patria etiam noſtra, cui debetur
admirabilis ars, quam maxime ſubleuauit.
Quanta commoda eadem ars humano generi
attulerit, Auentinus breuiter quidem, at per-
quam dilucide elocutus eſt (r): cuius verba
quum non ad Germaniæ modo laudes perti-
neant, ſed ad Latinæ etiam linguæ fata, vtpote
cuius vſus artis iſtius beneficio magis magis-
que diſſeminatus eſt, ſpectent, ſi integra ap-
ponam, id non ab re fore, mihi perſuadeo.
quamuis non ignoro, Auentinum, quod ad
artis inuentores attinet, erroris coargui:
quod tamen de ipſo artis elogio a me addu-
cendo nihil plane derogat. Anno (cio Cc01ι),
ait Auentinus, magnum ac vere diuinum bene-
ERcium loanner Fauſtus Germanus generi hu-
mano contulit, nouum ſoribendi genus haud
dubie cœlitus reuelatum, (quod Chalcogra-
Vhiam excuſoriam, impreſſoriamque vocare
ſolent) inuenit. Conſuluit Pater indulgen-
titſimus honeſtis litteris, aulctoribus praclaris,
de quilus altum fuiſſet, ita torpore langue-
ſeimus, adeo delicatuli ſumus, fugitanterque
laborum s tantum litterarum yno menſe al
vno homine imprimitur, quantum vno anno
a pluribus ſoriberetur. Quod Campanus
Apru-
(r) Annal. Boior. lib. VII, p. m. 667.

N6

unmu

t

Iunpt

ir in
itrera
ne ſne
crter un
w.
Equſta
Latinu
ttenpol
lacin tere
tignele
Ceince
nühi etit
Clla long
lorun
Goum
ccptun

D
lobs 5a

IIN

1 Cni
Holite
deſiblait
Ummnoger,
icen 1r
Cnins ſein
nuce; Uet
fitzrmne
bis ny⸗
egnitn
eruadeo
Grod al
Crgui⸗
ne Ad⸗
DCC—N
nunber
milr-
uNuH
St
Mur

elren⸗
hen
elart
V⸗
neni⸗
AM
ganl

⸗

1

—

IN GERM. FATIS CAbP. IV. 26 5

Aprutinus pontifex vno verſu elegantisſime
ſcripſit
Imprimit ille die, quantum non ſcribitur
⸗ anno.
Hinc indies magis ingenia vigent, ſtudia=
litterarum floreſeunt, copia librorum paruo
ære ſuppetit, omnes ad capeſſendas praclaras
artes tanta librorum commoditate alliciun-
kur.
Equidem de via, quam ſæculum iſtud in-=
Latina lingua ſordibus purganda iniit, agere
itidem pollicitus ſum: ſed eo breuior nunc
hac in re, quam in ſuperioribus etiam pasſim
attigi, eſſe poſſe mihi videor; quo vberior
deinceps de reformata grammatica dicendi
mihi erit copia. optimi igitur tantum Agri-
colæ longiorem & ſalutarium maxime conſi-
liorum plenisſimam epiſtolam heic laudabo;
& quum vbique obuia ſit (s), nihil ex ea ex-
cerptum dabo, præter pauca oppido verba,
quibus Barbiriano ſuo corruptam loquendi
inſtitutionem, quam pueri in ſcholis accepe-
rint, emendandi modum præſcribit: Fac,
inquit, ſuſpectum tibi ſit, quicquid hactenus
didiciſti, damnes omnia, atque abiicienda pu-⸗
R ter. à
(S) cl. Rechenbergius iſtam vna cum Rol. Mareſii Epi-
ſtolis philologicis edidit pag 569 ſeqq. inter forman-
dorum ſtudiorum ſcriptores Baſileæ & alibi con=

iunctim editos ſæpius antea recuſam. in Lucuhrs-
tionibus Agricolæ reperitur pag. 193

266 DE LINGVAE LATINAE

tes“ niſt meliorum auctorum teſtimonio, &
velut decreto rurſus in eorum mittaris pos-
ſerſionem (ſ). poſtquam plura eadem de re
præcepta dedit, addit denique: quicquid eris
ſeripturus, des operam, yt Tuam Puritſi me id,
recte tantum, Latineque inter initia elaguari,.
ornate dicendi poſterior erit cura, quod con-
tingere certe, niſi ſana & integra ſit oratio,
non poteſt. Reuchlinum quoque ſtudioſe
operam dediſſe, ut ciues ſui grammatici pri-
us exſiſterent, quam elegantes euadere ſtude-
rent, vidimus. nihil etenim tam portentoſum
iudicauit Eraſmus, quam orationem, quæ
quum munda non ſit, ornata tamen videri
velit; & quum ſana non ſit, formoſa tamen
videri geſtiat. Et
(ſ) Equidem Ioach. Camerarius verba iſta non penitus
probauit in Oratione de Studio bonarum littera-
rum Lipſiæ pronuntiata, a. 1641, B, 6. vbi ſcripſit:
Neque ego auſim dicere, id guod Rudolphus Agrico-
ea pronuntiat, reiicienda eſſe omnia prioris ſæculi
ſtudia. ipſis Agricolæ verbis repetitis, pergit: Ego
vero vt penitus defugiendam prioris ſæculi aucto-
ritatem non cenſuerim, ita hoc nequaguam verear
oafrmere blerague tum vſurpata vel corrigenda
vel prorſus etiam mutanaa eſſ. Errarunt enim
multis in rebus ſuperiora tempora: guæ vel uſas
deincepo, vel doctrina, vel etiam vetuſtas ipſa im-
mutauit. Sed tamen, quum Agricola prudenter
addiderit: niſt meliorun aubtorum teſtimonio &
velut decreto rurſus in egrum mittaris poſſegionem,
Camerarium facilius aſſentiri ei potuiſſe, arbitror,
ſimplicis veritatis ſtudioſisſimo viro.

5

IN

lt ſc
euelteq

jann, gu
Videor;

iplan
in mecl
Circahe
zime in
Cend
ſeculo
tir er lu
inerelbi
us, culn
Poo ni⸗
enatabke
Penehe

gui Don

(licqui

Alumen
Cumin i
inpente
Conltet,
Coolor⸗
Prutent
heluene
a&
ider

Aho
9, glllr.
4 4 Ntn
ne Kutoe
maticl 1
lere kute.
tentolun
en, gr
en nieri
Oatanen
U
Monhenin
tun ten
tiſilt:
Air.
ieul
git e⸗
aucte
t vered
Urkenn
it em
1,
iy-
Abenter
rin
onenn
Ebitot⸗

IN GERM. FATIS CAP. IV. 267

Et ſic Latinæ linguæ in Germania ſuſcitatæ
euectæque non infantiam ſolum, ſed plus et-
iam, quam pueritiam, commonſtraſſe mihi
videor, inſequenti capite adoleſcentiam ac
ipſam virilem eius ætatem perſecuturus, quæ
in medium circiter ſæculum XVI incidit.
Circa hoc enim tempus linguæ ſtudium ma-
xime in Germania floruit, ad vigorem
quemdam perductum: poſteaquam ineunte
ſæculo, & paullo ante, eiusdem linguæ ſcien-
tia ex Italia Alpes in Germaniam translata,
incredibili, quemadmodum ſupra intellexi-
mus, cum lætitia a compluribus excepta, ma-
no ardore comprehenſa, & ſingulari cultu
erat adfecta (sſ): nec quisquam tum fuerat
erfectæ virtutis veræque laudis ſtudioſus,
qui non ad vſum aliquem, vel ad ſpeciem,
quicquid liceret, de Græca Latinaque lingua
adſumendum ſibi putarit, & ſero etiam inter-
dum in id laboris ac operæ aliquid dubitarit
impendere. ſatis ex ſuperioribus, vt opinor,
conſtat, eo cupidius quemque hoc feciſſe,
quo longius dignitate progreſſus, ad gloriam
prudentiæ, honorisque altitudinem maiorem
peruenerat. Tantum enim humaniora ſtu-
dia & honeſtatis, & iucunditatis, & fructus
habere tum exiſtimauerant Germani, vt, niſi
qui omnis humanitatis expers fuerat, nemini
non
(5ſ) Camerar. in cit. orat. B. 1, 2.

DE LINGVAE LATIN AE N

268

non ſequenda atque colenda eſſe viderentur. un M
Quantopere linguæ & poeticæ Romanæ ſtu- m 4
dio capti fuerint i initio ſæculi XVI, eoque Ethocin
procedente, Germani, ex ſequenti aperta nee Cilick
iniucunda narratione, quam excellentisſimus introdus
Camerarius, ſæpius iam, tamquam grauisſi- i ulln
mus teſtis, hactenus a me adductus, ſcriptam ſir luni
reliquit, haud obſcure etiam poteſt cogno- iirganin
ſci (t): Memini me adoleſeentem de quodam tunt.

non indocto, ſed qui ſerius has noſtras litteras
deguſtaſſet, qquod hominum genus non modo

eſt, vt Cicero ait, inſolens, ſed etiam ſlagrant lurriln
in primir ſtudio diſeendis de illo igitur cum Aili /
oetis potisſimum delectaretun, memini ali- I ert
quando audire quum diceret, ſe non recuſa- 11 1n6
turum, quin caput ſibi al⸗ ſeinderetur, ſi vnum Aeff.
modo epigramma ſe auttore èompoſitum re- guonu
linquere concederetur, bonitate & fſama par n lin
cuilibet erx omnibus a Martiale editis. Pru- Munn.
denter his addit Camerarius: Hic immodice; l
vt videtur, eupidus eruditionis, & perturbato lard
animo quid optaret, aut vellet, ipſe neſciebat. Grinah
Sed hoc profelto ſieri ſolet, vt ü, qui in his (i⸗
ſtudiis aliquid profecerunt, nihil horum dele- l A
ctationi anteponant. Eos videmus, quemad- ſee
modum his verbis Cicero dicit, nec valetudinis, un
nec rei familiaris habere rationem, omniaque nbiy
Ferpeti ipſa cognitione & ſcientia captos, & H
cum in

(t) ibid.

m gut.

l⸗ ſaſen
tek ann
. ſulia
tar ieng
un nut
Fgru
r mn
inl Al⸗
ſellir
S

un-

M.-
rher
in bi
enc-
dih

IN GERM. FATIS CAbP. V. 269

cum maximis curis & laboribus compenſare
eam, quam capiunt ex diſcendo, voluptatem.
Et hoc ipſum eſt, quod ſupra probatum dedi,
vbi Pirckheimerum de ſemet ipſo loquentem
introduxi: Ego tamquam plane a negotiis fe-
riatus, in piſtnino me torqueo litterario, non
ſine bonæ valetudinis diſpendio, amicorum ob-
iurgatione, vulgi denique riſu & ſuübſanna-
tione.

CAP. V.

Inter illos, qui procedente ſæc-ulo XVI incre-
dibili ſus ſtudio diligentiaque rem eo por-
ro perduxerunt, vt Latina lingua tam cul-
ta in Germania exſtiterit, atque ornata, vt
a perfeltione non procul abeſſe videretur,
quorum numerus ingens omnino Fuit; Pri-
mo loco qui ponantur, dignisſini ſunt Io.
Murmellius, Herm. Buſchius, Deſ. Era-
ſmus, optimi eruditi Hegii diſcipuli. quo-
rum duo priores inſignem in Ale xandri Do-
trinali & reliquis linguæ impuritatibus ex
ſoholis eiiciendis nauarunt operamz quibus
Io. Auentinus ſuam etiam adiunxit, eam-
que perutilem. PEraſmi vero merita tantaz
ſunt, vt ſoholæ vnicum fere litterarum in-
ter Germanos venerentur eum inſtaurato-
rem. cui in vindicandis litterarum Roma-
nique ſermonis ſtudio oppertunam maxime
atque

270 DE LINGVAE LATIN AE

atque ſidelem opem tulerunt Vlricus Hut-

tenus, qui obſourorum virorum ad Ortui-
» .

num Gratium Epiſtolarum auctor pvutatur,
& Hermannus Comes Nuenarius: for-
tirſimus pterque Reuchlinianæ cauſſæ de-
fenſor. Atque horum præſtantisſimorum
virorum ætate Latinæ linguæ, de cuius et-
iam orthographia perficienda eruditi ſol-
liciti fuiſſe demonſtrantur, adoleſcentia
deſinienda videtur; ita tamen, vt virilem
etiam vigorem, ſiue aureum linguæ in
Germania ſæculum attigerit: quale vt
hoc eſſet, ſumma excellentisſimi Melan-
chthonis in ſingulas diſciplinas merita effe-
cerunt. Ethoc ipſum peritisſimos oſtenta-
uit in Germania ſcholarum moderatores,
doctisſimos grammaticos, interpretes, atque
rhetores, elegantitſimor porro potas, gra-
nitfimosque hiſtoricos, aæ oratores, fa-
cundisſimos ſenatores, atque iureconſul-
tos, Latinisfimos medicos, & bonarum de-
nique litterarum cupidisſimor theologos.
uæ adfirmatio, nonnullis ſingularum ar-
tium diſciplinarumque ſtudiis eruditit ſimis
viris nominatis, comprobatur z & eorum
principem Ioach. Camerarium recte haberi,
oſtenditur. Quemadmodum vero ſuperio-
ri tempore potentitſimorum Principum
alementia ac nobilisſimorum virorum fa-

uor

N

lor in
udi
ulen
une⸗
tauit
nige
genul
ſ. ler
ulli
reti-
nj m
Gerl

N

Xſye
canſi
gopere
cts: 4

Guumqur

Uderauin

Mumbit

tuim en

ero hi⸗
enli
ſi
Mt en,
D n

IN

4 .
Gr n
auſel
Miſſnnn
Ae din.
mat ,.
Coleſcntt
r irlen
lngren
laln
Melen.
niutft⸗
hene
lernotey
tes⸗
Außt
1o, ſr
Cnll.
l
Noges
n A⸗
iſni
A
urh
ne⸗
Chum
Gen 1⸗
uor

IN GERM. FATIS CAP. V. 271

uor in Germanis dottrinæ eloquentiæque⸗
ſtudia excolendi ardorem concitarunt: ſio
eadem clementia ac idem fauor ardorem
bunc aureæ iſta atate quam maxime ſuſten-
tauit? ſiguidem Principes atque ciuitates
erigendis bonarum litterarum officinis, fo-
uendisque litteratis hominibus adeo inter
ſe certabant, vt quo plures produceret res-
publica eruditos, eo florentior iſta exiſtima-
retur atque ornatior. id quod Cisueſeranæ
in primis regiones teſtari poſſunt: quo do-
éti ex E eſtphalia conſluxerunt.

Elioribus Latinæ linguæ fatis, quibus
M ſub XV ſæculi exitum & inſequen-
tis initium in vtraque, & inferiore
& ſuperiore, Germania vſa eſt, cognitis; &
causſis, quæ effecerunt, vt ſtudium eius ma-
gnopere ibi effloruerit, breuiter ſimul expli-
catis: ad optatisſima progredior tempora:
quamquam ea, quæ antecedente capite con-
ſiderauimus, nec infelicia, nec Muſis inimica
plane fuiſſe, confiteri neceſſe habemus. IIIa
enim erant, quæ a Melanchthone, ſiue Peu-
cero, his prædicata ſunt verbis: Reductæ tum
ab exilio, & reſtitutæ aliquantum artes, miri-
Rco ſui dAeſiderio incenderunt, & compleue-
runt Germanorum animor, pertæſos barbariei,
in qua irretiti inſulſarum cauillationum in-
trica-

272 DE LINGVAE LATINAE.

tricatisſimis nexibus tot ſeſe annos proxima,
ztate fruſtra & pene nullo vel ſuo, vel aliorum
cum fructu macerarant; omniumque in ſè,
ſtudia conatusque concitarunt ac conuerte-
runt (a). Quemadmodum Romanus ſermo
tanto cum applauſu vna cum ceteris liberali-
bus artibus exceptus, tantaque contentione
certatim cultus ac celebratus, priſtinum ni-
torem in Germania ſæculo XVI recuperarit,
& poſteris maiorum diligentia cultiorem at-
que ornatiorem ſeſe exhibuerit, eſt, quod
hoc ipſo capite breuiter exponendum decre-
ui. Et quidem ad Alex. Hegii fidelisſimi fe-
licisſimique ſimul doctoris ſcèholam reuertere
mihi in animo eſt: quam complures dediſſe
Germaniæ viros, qui humanitatis ſtudia ma-
gno conatu reſtituerint, ſuperiore capite in-
telleximus: & ex qua ipſa Io. Murmellium
quoque, Herm. Buſehium, atque Deſider. E
raſmum progreſſos eſſe, vidimus. Horum
præclara in Latinam linguam merita, magis
magisque perpoliendam, breui etiam conſi-
derabimus. Nam etſi ii ineunte ſæculo XV
jam floruerunt; ipſorum tamen meritorum
commemorationem in hoc caput reſeruan-
dam exiſtimaui, quum ſermonem Romanum
in Germania viderint reſtitutum, & tam fe-
liciter vindicatum, vt a perfectione non pro-
cul
(2) Melanchth. Declam. Tom. IV, p. 738.

tolerin
1

ts goori
de hu
, 8 4
zis ſinul
tinsinft
notmmunann
Polchiite
me ellen
non ien
Genint
gri
nuaprope⸗
ciunt ind
jeclis
ures-

(rine j⸗

Mkgibuud
ſenoti er
Puln e
lainelnt
mloregt
Pegarint,

ollorun

.

Kaun!

UIN.

nm Mulſte
Mel in
nungle i 4
t Miei.
ommnuten
tenig lber,
Contentn
priſtiumu
reclyent,
Ultiorene.
clt,gol
lum ceare
lalnif⸗
Pkeuertete
nes Eelle
udiamr.
chirin
Horum
ngs
S
1C⸗
alon
torumn
Aenar.
mmm
un ke
unho⸗

ol

IN GERM. FAIIS CAbP. V. 273

culabeſſe videretur: tum virorum capite IV
laudatorum doctrinæ plurimum acceptum
retulerint; fundatæ in Germania humanita-
tis gloriam vltro quaſi eis concedentes. Idem
de Virico Hutteno, Hermanno Comite Nuena-
rio, & reliquis acerrimis Reuchlini, & purio-
ris ſimul Latinæ linguæ, defenſoribus, vbe-
rius infra laudandis, præmonitum volo. E-
quidem quum Herm. Hamelmannmus ſupra

nominatim a me citatis ſcriptis Murmellii,

Buſchii, reliquorumque merita luculentisſi-
me explicarit, & ſcripta hæc rarisſima antea
non ita pridem Ern. Caſim. Waſſerbachii
opera in tabernas redierint: potiora dumta-
xat, quæ ad Latinæ linguæ cultum, in Germa-
nia propagatur, breuiter demonſtrandum fa-
ciunt, inde proferam, non paucis aliunde ad-
jectis.
Plures præter triumuiros iſtos eximia do-
Gtrina præditos homines, præceptorisque
Hegii haud disſimiles diſcipulos alios in in-
feriori Germania exſtitiſſe tum, qui ſcholas

Ppasſim aperientes, iuuentutem ad limpidos

Latinæ linguæ fontes non minus deduxerint,

melioresque litteras æque magno ſtudio pro-

pagarint, quilibet per ſe coniicere poterit.
Etſi enim etiamnum plures olido priorum
ſæculorum veterno premebantur, vt neque

ad' claram ſolis lucem oculos attollerent:
8 haud

274 DE LING VAE LATINAE

haud defuere tamen alii innu ameri, ui quum
iam aliquos id poſſe viderent, ipſi etiam mal-
lent melius ſapere, ac loqui (b). Horum
numero fuit Anton. Liber, Suſatenſir U- eſt-
phalur, qui pl lurimi ab Agricola æſtimatus, &
ad communem ætatis iſtius ſcholarum for-
mam docendique rationem mutandam ab
codem incitatus, iuuentutem fideliter ad La-
tinæ linguæ fontes in Hollandia deduxit:
multa ea propter a barbaris perpeſſus, qui
Campis & Amſtelodamo eum eiecerunt: &
Conr. Goclenius, Paderbornenſis, cui Eraſmus
amplisſimas impertiuit laudes: Iauenis, in-
quit, vtriusque linguæ adl vnguem doctus N,
& in vtroque ſeribendi genere miriſicus arti-
fex, ſiue proſam orationem malis, ſiue car-
men, olim inter primos eruditionis proceres
præcipuas habiturur (c). Alibi de codem
Goclenio teſtatur Eraſmus, eum Latinas lit-
teras tanta morum integritate comitateque
apud Louanienſes docuiſie, vt apud illos, qui
iſtas prius aduerſati ſint, guatioſas reddiderit:
& poſtquam plurima, quæ ad Goclenii lau-
des ob dilucidum & in proſa & in ligata ora-
tione dicendi genus pertinent, protulit, ad-
dit demum: Ouod ſi noſtri Principes didi-
ciſſent egregiis ingeniir habere ſuum honorem,
quem-
(b) G. I. Vosſii præf. de Vitiis ſermonis* 3, b
(C) Adag. Chiliad. II, Cent. 7, n. 39.

In?

. R iluu

Piſſo⸗

muli N

elſoe
— us, zui⸗
nec conten
git
45 M.
Nlnil Gian
annosſbe
tonem; ſbi
Nuchi A
ſcol Alfin I
ntmerti!
H. (Mi
umtumn, 0
ltteris nen
u. Co
tenle
ick lter⸗

. H co

Okaikloy
lian 4

t urun n
Pbneg,.
ldusdam i
lhe⸗ ,6

Memtin 4

Sen

Arrns

R11

Mutandn,,

nellterl:

ndia Ge

deſpellugti
iecerunt
cli rlin
Mlengin-
1Alc eh⸗

N, ecn.
Uln gann
ͦ e colen
Saua i-
omnit⸗ ecle
llop i
cenu hr.
fotultrde

.

NeAKNN
Ah

8nseH

IN GERM. FAIIS CAP. V. 27

quemadmodum apud Italos habetur, Goclenius
totus fuiſſet aureus (d). Iaxobus Montant 44,
Spirenſis, e0 Pparro referendus eſt, quippe qui
Heruordienſi ſcholæ iſtis temporibus præfe-
ctus, purioris dictionis exercitia ibi inſtituitz;

nec contemnendis ſcriptis, quæ edidit, vt iu-

uentutem ad bonorum auctorum lectionem

alliceret, allaborauit. Vt de Perro Wehemio,

Caſp. Drolshagio, Alardo Assſtelredamo, aliis,
nihil dicam, quorum ſingulorum Hatnel-
mannus vberiorem in ſcriptis ſuis facit men-
tionem; vbi illorum, qui ex Murmellii ac
Buſchii diſciplina gregatim egresſi, de re
ſcholaſtica in Germania ſtabilienda præclare
ſunt meriti, longos dat indices; amplisſimis
Io. Cæſarii & Matth. Phriſſemii, clarisſimo-
rum tum, optimeque itidem de inſtaurandis
litteris meritorum virorum, adiectis laudi-
bus. Quorum hic, quum a Colonienſibus
theologis munus peteret, ab iis repulſam tu-
lit, propterea quod litteris cultior linguisque

inſtructior videbatur, quam vt Colonienſi
theologo conueniret (e): eadem prope vſus

2 for-

( ) Epiſt. lib. X VII, ep. 7. in Ciceronian. p. 3798, ſcribit:

Obinor illud ingenium poſſe, quicguid Jerio volue-
rit, verum manult obeſilus oſſo, guam polygraphus:
quibusdam interiectis addit: Goclenius collo & pul-
cre obeſo, & ageo non longo eſt, vt mentanm Pecfor:
pene contiguum ſit.
(e) G. Fabricius in Io. Riuii vita.

276 DE LINGVAE LATIN AE

fortuna, qua circa idem tempus Iac. Cerati-

num, Hornanum, vſum, legimus.

Hic enimn;

quum duro parentis imperio obſecutus Tra-
iectum (quæ Epiſcopalis ſedes fuerat) profe-
ctus eſſet, vt ſacerdotali dignitati inauguran-
dus nomen daret; & quum barbari ſæculi
more (quem veluti per manus traditum ita
mordicus obſeruare quidam perſeuerabant,
vt piaculum putarent, ab eo vel latum vn-
guem diſcedere) ab officialium collegio exa-
minandis presbyterii tironibus deputato,
grammaticalis regulæ auctoritatem recitare
juberetur: ſe hanc neſcire ingenue confes-
ſus eft. ad quod reſponſum e veſtigio ex
adyto illo ſanctiore, vt profanus, iuſſus eſt
excedere, grammaticamque felicius ac dili-
gentius euoluere, homo doctisſimus, ſpurcæ-
que barbariei proculcator ſtrenuus. Qui
quum Hadr. Iunii, hæc ita narrantis (f) iudi-
cio, cum Xenocrate reſpondere tum potuis-
ſet: Equidem ego vellus non carpo: rara mo-
deſtia ita contineri ſeſe paſſus eſt, vt nec excu-
ſauerit ſe, nec errorem illorum caſtigandum
decreuerit; contentus viro eiusdem ordinis
candidato repulſæ ſuæ cauſſam detegere: qui
mox introductus in ſacratius illud penetrale,
erroris magiſtros illos admonuit, inſignis ca-
ltimmiæ maculam ſe ipſis aſperſurum mini-

(f) Centur. V. Adag. 4.

tans,;

Cotio iban
Tum Iunin
u 4 un
Grglalm
Nrrodlige
Kohn,cosn
Virumnfull

Pickhe
glentuet

eI//2

lehe cindit

ſun anplin
M mhi⸗

ſoreleet,
miugte

borreret
Mrereta

TINE

lig lee,
flent 4
barbanitc
6 tracſuni
tſenent,
el ltunr.
olegber
cahuen
tem leclee
dne conker⸗
Uekigo
n Wlns
ells 1e dl⸗
Nls ſpunr.
nums. (l
ts Hincr
ſotui⸗
ua mo⸗
neceicl⸗
komam
nollnds
grigl
ettle
nicr.
mI--
an

N GER M. FAITIIS CAbfP. V. 277

tans, ni opportune illi mederentur. Cuius⸗=
modi caſtigatione factum, addit Iunius, vt
agnito errore Ceratinum reuocarent, iniuri-
amque deprecarentur, priſci moris excuſa:
tione, non enim integrum ſibi fu ſſe, a ritua-
lium librorum duétu, & recepto more diſce-
dere. his aliisque lenociniis delibutus ſacer-
dotio inaugurabatur Ceratinns qui nimi-
rum Iunii teſtimonio Latinæ linguz innutri-
tus quodammodo, triuialia grammatices præ-
cepta vel omnino non audierat, vel neglexerat
dedidiceratque. Qualis vir fuerit Ceratinus,
ex quadam etiam Eraſmi, qua eum Pirckhei-
mero diligentisſime commendauit (ff), epi-
ſtola,'cognoſcere licet: qua teſtatus eſt, eum
virum fuiſſe, qui ita Græce doctus exſtiterit,

. S 3 ne c
(ff) Pirckheimer. Epiſt. familiar. lib. ep. 46, b. vhi ſe-
quentia etiam de Qeratino ſcribit Praſmus : Eum

iuſzu vel flagitatione potius Georgii Principis per
litteras euocaui, non amodunt Perans, futurum, vt
hanc conditionem non aſpernaretur. Nam &' apud
Juos amplius præmiis ad publicam prefegionem in-
uitabatur. Succedet Petro Moſellane, ſed n
AMo ellanis eruditior, etiamſi Moſellanam doctrinam,
& ingenium haud vulgariter auamabam. ep. 91 eiusd.
Iibri ſcribitPirckheimero: Georgiussaxoniæ aux cre-
bris litteris perpulerat me, vt mitterem, gqui Moſellano
fſucrederet, miſi Iac. Ceratinum egregie peritum v-
trinsque litterature. Res non optime ſuccegit.
fortasſis incidit in ſu picionem, guod non. Jatis.· gb-
bor reret a dodtrina Lutheri.

N

278 DE LINGVAE LATIN AE

nec minus Latine, vt cum dignitate vel in Mimei
quauis Italiæ Parte profiteri potuiſſet: tumnmn prins .
moribus plane niueis, ſed adeo modeſtus, vt Lolis
pene putidulus. ngeni
Ad optimos iſtos triumuiros ipſos quod Krnd
attinet, IO. MVRMELLIVS, Ruremundenßer, ißeman
qui primus eorum decesſit, vir bonus a Io. AA gen
Sturmio appellatus eſt, & vtilis Dauentri? NlparM
puerorum in ludo modera ator (g): abſolutis UAuim
ſemum alii prædicarunt eum grammatium, biiyqu⸗
qui omnium ætatis ſuæ eruditorum in ſe con- Vultum ce
uerterit oculos. Quum Io. Bugenhagius iNl
ſcripta eius legiſſet, magnopere lætatum ſe knn
confirmauit, illo ſe vixiſſe tempore, quo & RH
ipſa Germaniæ adoleſeentia doctis atque Lati- Guh
nisſimis praceptoribus galtiſa ſite Murmellii Ain
certe ſcripta qui legerit, eum caſta, ac Latiali ſen
lingua loquentem miraturum fore, credidit. nit
Exquiſitæ ſummi Mæcenatis Rud. Langii eru- mlen
ditioni, quod complures mendas & ex proſa
oratione, & verſiculis ſuſtulerit, in primis ſe Eenkch
debere, faſſus eſt Murmellius: quem Colo- iai
nia ab inficetis ac illiteratis hominibus expul- ſe⸗ 1
ſum exceperat Langius, benignisſimeque re- Nnind
fecerat. Quod obſcurum Alexandri Galli gſnl
Doctrinale, de quo mox pluribus verbis agen- i tantu
dum erit, ex Germaniæ ſcholis ſit extruſum, Pkin
(2) in dedicat. qua Golii Onomaſticon lacobo Mar. ER

chioni Bad. inicripſit. i) cen

IIN

103

ur k.,
Ete,
79)

irbonmeh

rammatin,
um intecon

hore o
Kngdelat⸗
Uniclatd
rerclecle
Ca li
nprint ſ
len Colo⸗

busenbl.

ineglen⸗
uti Gl
hüggerr
Atruun,
MA⸗
o Nr.

IN GER M. EATIS CAP. V. 279

Murmellio noſtro atque Herm. Buſchio cum
rimis deberi, putant eruditi. Ille ſaltem a
doctis ſæculi ſui viris efflagitauit, vt omnes
ingenii ſui neruos intenderent, vt, exploſa
veteris Alexandri barbarie, politioribus litte-
ris erudiri ſe, gauderet Germaniæ iuuentus.
Ad quem finem librum etiam ſuum, quem
Scoparium inſeripfit, valde ab Hamelmanno
dilaudatum, emilſit; vt nihil de aliis eius li-
bris, qui ad recte emendateque loquendum
multum conducebant, addam (h).

HERMANNVS BVSCHIVS, Hegii iuxta
inſtitutioni, atque eiusdem Rud. Langii, ciuis
ac cognati ſui, conſiliis omne id, quod in ſe
fuit eruditionis, acceptum retulit: cuius
poſterioris perſuaſu in Italiam abiit, ab eo-
dem educatus antea, atque aliquamdiu in-
ſtructus. Vnde poſtquam optimarum re-
rum ſcientia ornatus redierat, & tantus deni-
que vir euaſerat, qui Eraſmi iudicio (i) in car-
mine pangendo felix fuerit; & in cuius etiam
ſoluta oratione magna eluxerit ingenii Vis, lé-
lctio varia, iudicium acre, neruorum ſatis, ſed
compoſitio Quintiliano propior, quam Cicero-
ni. tantus, inquam, vir quum euaſerat Bu-
8 4 ſchius,
(h) indicem eorum vide lib. III Hamelman. de Viris
in Weſtphalia ſcientia ſcriptisque illuſtr. Oper.
Pag- 171.
(i) Ciceronian. pag. 378.

289 DE LING VAE LATINAE

ſchius, optimi ſui cognati, & R. Agricolæ, quo
olim in Heidelbergenſi academia præceptore
vſus erat, & cuius hortatu Ciceronem dili-
gentius legere inſtituerat, exemplo incitatus;
tam egregie de bonis litteris, præſertim de
Romano ſermone, meritus eſt, quam qui ma-
xime. ſiquidem non inferiori ſolum Germa-
nia barbariem eiicere pro virili enixus eſt,
ſed in pluribus quoque ſuperioris Germaniæ
academiis, in quibus ipſe docuit, homines eo
perduxit, vt ſordium denique ipſos pertæſum
eſſet, meliora addiſcendi cupiditate adfectos.
Tanta equidem cupiditas hæc exſtitit, vt cla-
risſimos etiam viros ac diſciplinarum do-
ctores haud puderet, Buſchium, veteres ſcri-
ptores frequentibus admodum ſcholaſtico-
rum auditoriis explicantem, audire. Quo
magis enim cιοαιοiſti obſtrepebant, hoc
magis iuuenum ardor gliſcebat (K), illiteratis

litteris magnopere tandem ſpretis. uum

videlicet bonos auctores ſeientisſime inter-
pretatus erat Buſchius, Germaniæ iuuentus

penitus tandem cognouit, quid diſtarent æra

lupinis. id quod in plurimarum vrbium
ſcholis, & Roſtochienſi academia factum eſt:

in qua Buſchius quam fortisſimos barbariei

reperit propugnatores, maxime idcirco ipſi

aduerſarios, ſolumque vertere i ipſum denique

cogen-
(K) Eraſm. lib. XVII, ep. 8.

cogelit te
ſ. enſen
legenſ
ſcholue
feuocalt
Mus Bol
iue lit
latus, 4
tamndiutt
geinai
ſtam neln
empored
leficung

Orid H
ſegatum
un in⸗
Burch.
en
Werl
Ulhur d
glengn
in

Noluet

4 nlen,
eme leen

pl⸗ Uni

6, Preſetnt
Hgunn 1
lienims
1is Gennin
hominge
pertlin

Nteackechos

ll.

kitiyyte
Uurum do
ſttelehl⸗
cholihic.
lne. Co⸗
pebanh o
,Ukentt
ne inter⸗
innentus
Nenten
Trblun
gunck⸗
nbenei
oih
knine
coper⸗

IN GERM. FATIS CAP. V. 281

cogentes. Gripswaldenſem porro, Franco-
furtenſem, Erphordenſem, Lipſienſem, E itten-
bergenſem, Marpurgenſem, & alias Germaniæ
ſcholas ex barbarie ad Latinæ linguæ cultum
reuocare ſtuduit: in quibus adhue nihil fer-
me, niſi fœda fuerat barbaries; & doctisſi-
mus Buſchius, ab Hamelmanno ſßirmum La-
tinæ linguæ propugnaculum merito ſuo appel-
latus, Augiæ ſtabulum ibi inuenit. Lipſiæ
tamdiu reluctata eſt barbaries, dum optimum
virum inde expulerit; quum ex Witteber-
genſi academia eo redierat (. Aeque infe-
ſtam nempe Lipſiæ fortunam eodem fere
tempore expertus eſt Buſchius, ac Io. Rhagius
Aeſticamvianus, vir eruditisſimus (Il!), & an-
tea
() vid. Hamelmanni orat. de Herm. Buſchio ſupra al-
legatam: vbi multa notatu digna inuenies. conf.
etiam diſputat. de Græcarum & Letinarum littera-
rum in Miſnia Inſtauratoribus, Lipſiæ præſ. cl. Io.
Burch. Mencken 7 hab. &1s5. Vberiorem cultum.
quem Dantes Aldigerius, Florentinus, initio ſæœculi
XIV ex Italia Lipſiam ſecum attuliſſe &o eiusdem
diſput. dicitur, multo ante exſtinétum atque op-
preſſum fuiſſe, quam Buſchius eo venerit, facile
qꝗquemque ſibi perſuaſurum, arbitror.
(I!) qui plura de Acſticampiano cognoſcere cupit, e-
uoluat velim Dan. Fidleri diſputationem, de ipſo
hoc grauisſimo humanitatis vindice Lipſiæ 1703 e-
miſlam: cui oratio ſubiuncta eſt, quam an. 1511
habuit, quum quorumdam maleuolentia atque im-
probitas Lipſia abire eum cogeret. Quæ licet mi-
nus verboſa ſit, eruditionis tamen plenam, ſed quæ

282 DE LINGVAE LATIN AE

tea Conr. Celter. Quum Georg. Heltus, Ca-

merarii præceptor, promptam & expeditam
Latine ſcribendi elegantiam, & quocunque
in negotio verba faciendi copiam, dudum in

Buſchio admiratus, ipſum aliquando, quum

Lipſiz adhuc commoraretur, interrogas-
ſet,
multa acerbitate permixta ſit, deprehendet, qui eam
legerit: accedit, quod ſæculi conditio optime ex ea
perſpici queat. Valde ego miratus ſum, quum in
eadem, quantum operæ Lipſiæ in docendo per
triennium nauarit Aeſticampianus, cognoui.
C. Plinii Hiſtoniam naturalem, quam Germanes
antea vix cognitam, atque auditam, nedum lectam,
habuiſſe adfirmat, ibi expoſuit; tres etiam
Decades T. Liuii iſto temporis interuallo bono
publico explicauit, Plauti porro Comædias, Hora-
tii Carmina, Visgilii Aeneida, Ciceronis Epiſtolas,
eres de Ofciis libros, tres de Oratore, totidemque
Orationes, Corn. Taciti de Moribus Germanor. li-
brum, Hieronymi Epiſtolæs. Aul. Gellium, Priſcia-
num, Augiſtini aliorumque ſcripta illuſtraturus, niſi
vrbe excedere coactus eſſet. Quo ſingulari ſuo
ſtudio ſeholaſticorum qupsdam tam cultos factos eſſe,
lætatus eſt induſtrius maxime vir, vt alios ingenue
lerudire potuerint. Vehementiora ſunt extremæ
orationis verba, quibus in purioris Latinitatis hoſtes
ita inuectus eſt: Vos quidem oportebat primum lo-
gui verbum Latinitatis, ſed qquoniam repellitis illuc
& indignos vos iudicatie Romana eloguentia, écce
conuerto me ad gentes vicinas & barbaras. Quem
enim poetarum eloguentum non ſunt perſecuti pa-

zres veſtri, & gquem vos ludibrio non habuiſtis, gui ad

vos eœpoliendos gquaß cœlitus ſunt demigſi? Nam vt
5multis paucos referann Comad. Celtin pene boſti-

1

ſeh⸗ gu⸗
unch!
heidix
Poſtqn
polii
bonoru
ſcienti
rorolt
ſe polt
paturl
wbigven

tincum

lterer
fum ve
pianmn
tit
e ,
M m .

INN

1 Wlnce
. I
Ilbenn,
untdrn
Mlencen
lt,
nce,glin
optinee
n Ouunt
ocen,
1 poli
Cermmny

n e.

mnr Kin
lo o

ercenere

matirl

„
NtIrus nut
Nlni
leſe,
ilgenne
eatene
tskotes
nunrhr

IN GERM. FATIS CAP. V. 283

ſet, quam maxime rationem in illa compa-
randa ſecutus eſſet; reſponſum tulit: Le-
gendis & relegendis Ciceronis epiſtolis (m).
Poſtquam igitur ſtudioſa iuuentus Buſchii
noſtri exemplo ad Ciceronis & reliquorum
bonorum auctorum lectionem, quæ omnis
ſcientiæ quaſi fons eſt, inuitata, in obſcuro-
rorum grammaticorum labyrinthum includi
ſe porro non patiebatur, omnesque deteſta-
batur Latinæ linguæ impuritates, barbaries
vbique in Germania exſibilata terga tandem
vertebat. Arduum maxime opus, quod mi-
randum puto, in vrébe Colonienſi, quæ barba-
riei
liter expuliſtis: Hermannum Buchium diu ac mul-
tum vewatum eieciſtis Toannem gquogue Aeſticam-
bpianum variis machinis oppugnetum tandem euerti-
tis. Quis tandem Poetarumad vos veniet? Nemo
hercle, nemo, cuius modo ad aures virtutis veſtræ fa-
ma peruenerit. Inculti ergo ieiunigue viuetis ſædi
animis & inglorii, qui vel, niſi pœnitentiam egeri-
tis, damnati omnes immoriemini. Hoſce aduerſa-
rios publicas ſcholas præcluſiſſe Aeſticampiano, &
ſcholaſticos ne eum audirent, nequiter impediuiſſe.
ex eadem oratione diſcimus: quos a recta loquendi
via modeſteque viuendi regula inſulſis ſuis ſermo-
nibus & luxurioſis conuiuiis auocaſſe atque ſedu-
xiſſe iſti dicuntur. idque eosdem aduerſarios natu-
ra & conſuetudine iamdiu inueterata ac roborata,
vel peruerſa ac impia voluntate commiſiſſe, pronun-
tiat Aeſticampianus.
(m) Ioach. Camerarius id commemorat in præfat. Epi=
ſtolis Ciceron. præm. A. 5, edit. Vœgelin. an. 1605.

284 DE LING VAE LATIN AE

riei inſcitiæque propugnatoribus tutisſimum
adhuc portum præbuerat, ſtrenue optimi Co-
mitis Nuenarii auſpiciis adortus eſt; quum &

præſtantisſimos ibi enarraret ſeriptores, quos

Colonienſes ſophiſtæ ex mera adhuc oderant
inſcitia; & doctisſimis ingenii ſui monimen-
tis, quibus barbaros carpebat, ſedulo conten-
deret, vt Alexandri Doctrinale ſcholis eiicere-
tur, cuius haud ſegnis i impugnator etiam Bu-
ſchii ætate fuit ITimannus Camenerus.

Alexandri huius grammatici, qui ſæculo
XII vixit, amore per tot ſæcula ita capti fue-
rant ſcholaſtici, vt eos, qui Alexandri præce-
pta impugnare audebant, maximis proſcin-
derent conuiciis tamquam homines omnium
bonorum odio dignisſimos. Namque! per ho-
minum animos Per uaſerat tum opinio, nemi-
nem plane ad erximiam aliquam eruditionem
eruenire poſſe, niſe qui in Alexandro probe eſſet
verſatur. Quid, quod eo dementiæ proceſſe-
rant tum homines iſti, vt id, quod aurei ſæculi
ſcriptores litteris conſignarunt, imitari dubi-
tarent, niſi Alexander conuenire videretur; ita,
vt omne id, quod aliquis aliunde in Latinis lit-
teris addidicerat, ſuperfluum damnarent. vt
plurima paucis comprehendam: Alexander
um Gloſſa notabili Coloniæ nata inſtar omni-
um grammaticorum erat. Licet vero Hegius
con-

2
4

contid b
Coptkai.
ſcriptu
tates fot
mei
ſctiben
iſtud
Cupethl
Tiorum
nus nun
ſelici ten
antes.
XAAMa
Dockrnel
Collocara
nin tame
ſertorib
iusmoc
Perbene
Fideretur.
nlee
los eiusd
hols:
lrum G
e h 4 M .
Clin l
katnent

lnnrk

NN
utiire
ntht
lcockrn
eiſer.
tamb.

IN GERM. FATIS CaAp. V. 28S

contra barbaros huiusmodi libros, i inprimis
contra vocabularium, Gemma Gemmarum in-
ſcriptum, & reliquas Latinæ linguæ impuri-
tates fortiter cum Agricola antea dimicaſſet,
inuectiuas contra ine ptos grammaticos con-
ſcribens: & licet E. imobelingius in idem
iſtud Alexandri Doctrinale grauiter prius in
ſuperiori Germania eſſet inuectus: aduerſa-
riorum tamen ferocia prohibuerat, quo mi-
nus multum profecerint doctisſimi viri, de
felici rerum ſucceſſu penitus ferme deſpe-
rantes. Nam etſi ſciebant, Sulvitii Verulani,
& Aldi Manuti operam, quam in Alexandri
Doctrinali ex Italiæ ſcholis exterminando
collocarant, non irritam fuiſſe: in Germa-
nia tamen tot obiiciebantur humanitatis as-
ſertoribus impedimenta, vt ineptos libros e-
jusmodi ex iuuentutis manibus extorquere
per bene multos annos αττ—̈oᷓ plane ĩpſis
videretur. Præter enim Alexandri Doctri-
nale & Gemmam Gemmarum, complures a-
lios eiusdem farinæ libros verſabant tum in
ſcholis: quorum ipſi tituli barbariſmis erant
inſigniti. Huc referenda eſt Diſeiplina ſcho-
ariunm, &n vVocabularius breu ogaus um arte
diobthongandi, punctandi, & accentuandi:
cuius Mart. Cruſius mentionemn fecit (n).
Pertinent huc porro Hollockot, Breikot, Gorra;
Aia-
(n) Annal. Sueu. P. III. Lib. IX. c. §.

„-
ver

286 DE LIN GVAE LATIN AE

Alans, Mammetrallus, Moretug, Porißan,
Aurora; item Dialogi Pauli Niauiz, Iioma
Laur. Coruini, Hieron. Padizni &. Mancini
Dominici Carmina, Pluxrimaduc Germaniæ
ſubſellia tum occupantia, obſcura maxime
hodie, nomina alia: quorum indices Hamel-
mannus & Eralmus in ſuis monimentis de-
derunt; & quæ Ciceroni, Quintiliano & re-
liquis optimis :ſctip otoribus prælata eſſe ab ſæ-
culo iſto, pluribu nos edocent: nam iuuen-
tutem ſermonis in Amonachoruin culinis nati
fecem perdiſcere volebant ſæculi eius magi-
ſtri; vt delirantes ſcilicet ac miſere balbuti-
entes ſcriptores intelligerentur. quapropter
bonorum auctorum loco modi ſignifcandi,
& id genus gloſſemata, non minus ſtolida,
quam prolixa, eidem Germaniæ iuuentuti
tradebantur (o). Cui ſi omnino veterum
monimenta offerebantur a magiſtris; miris
& ineptis plane commentariis obſourata ei ob-
trudebantur: quales commentarios hos eſſe,
ipſi ſtatim tituli quaſi ſpondcbant. Eiusmo-
di erant Virgilii Bucolica cum Commento fa-
miliarivſimo, Pariſiis elucubrato, & Dauentriæ
c νD△ cααμNciI impreſſo: atque Catho cum
gloſa & moraliſatione, Coloniæ eodem anno
apud Henr. Quentell typis exſeriptus. Quem
poſtremum Commentarium ſatis ineptum

eſte,
(o) Eraſmus de conſcrib. epiſt. p. m. 10, 11 & 38.

4
le, Vel!

in⸗
ceat “

6*
)pfi
tur, V.
yerbis .

fulhguitu
menibut.
yntur
bantur
dertunt
ge latin
ſ
nutmn

ſie tii

IN GERM. FAIIS. CAP. Væ 287
eſſe, vel ipſum 'proomium declarat: quod
integrum ad ddendu m putaui, vt ſæculi iſtius
P Cinn, genius dicendique genu is quodammodo elu-
r R ceat (*): Summi deus largitor premii. via
EeRas .—„„A con-
nl im (*) Ipſum hoc proœmium ita comparatum mihi vide-
menns le⸗ tur, vt vel ſolum Mich. Neandri luculentisſimis
ano En⸗ verbis, que pag. 73 ſeq. eruditæ præfationis in
Rne. Erotemata Gr. I. profert, fidem facere queat:

Dum præter Schtentiarios, Lombardiſtas, Occiſtas
Scotiſtas, Summiſtas, Sermoniſtas, Thomiſtas, Scho-
laſticos doctores: gai boram ectatores erant,
Marialia etiam, ſeu potius MCrialla, quod eſſent ea
zdolomania ac cæca ſtultitia plena, roſaria Sathana-
lia & Diabolaria mera it Lutherus infremens Piri-
tu logunur] non ſe ſeriptorum aliud genus babebant in
manibus, in Tuibus evercebantur, Fe znτ οaντifica-
bantur potius, in ſcholis ac monaſteriis Quotidie:
perunt interea monimenta veter um Hebræa, Græca

nleeri .
ac Latina, non numeno vllo comprebendenda: ab ipfis
tencto .
K ideo neglebta, guod aſſuefalti ad genus dicendi mon-
AOH ſtroſum, ip'o ſono formidabile & obſeurum, vbi

dre tibi videaris: cum quo res etiam bonæ corrum-
pebantur, vt ſolet ſieri mutato dicendi genere, dam
noue loqui incipimus in eccleſta, ac dodtrinam Pa-
trum, Prophetarum, Chriſti, Apoſtolorum, ac pio-

S,
usmo⸗

ſt⸗

ej ob⸗ mugitum citius infernalem, guam voân hominis au-

lumt rum & on thodoxorum inter pretum vitiamus] melio-
ℳ— rves auktores ac vtiliora eript nec legerent, nec in-
1An telligerent, vt non male Zuis de monachis Wis ſtupiais
4 uſurpet, guod Gellius ae ſuæ gtatis bominibus pro i-
Ee⸗ dit, vbi ait: Quia ſæculum noſtrum ab Ennio &
Fuun ormni bibliotheca veteri deſcinit, multa ignoramus:
elx quæ non laterent, ſi veterum lectio nobis eſſet ſa-

8 miliaris.

288 DE LINGVAE LATINAE
conſtans. fons refrigerii terre vices obtempe-
ranz a quo ſtillationis gre Plenitudo ſitienti
mihi doctrine pocula ſalutaris domii cöferat
gre. vt ſtilus meus elatatus corpore deſidia
lenigratur. ocioriq rubidine excellentisſimis
eficacisſimisq; dotctrine dotibo acuatur. & vt
ſenſus meus interior excecatus erroris nebiulo
& cecitatis perfoſſus cuſpide elimante lugubri
ncipe tenebrarum luminoſo fulgure diuine
yneumatis miſoricorditer illuſtrentz. Ob hboc
fratres charisſimi deprecemur omnes vnanime
ſummum fontem miſericordie. vt inſulſus
nrm cordium infundat rorö cariſmatis vt
ſpus nr incluſus oſſbo carnis pondere ad ſum-
morls bonor. eleuetur noticiä. & cor nrm ve-
latum fantaſmatibg lintheo carnir exutus
ſummu boni intelligat. intelligendo diligat.
diligendo potſideat. & ſic mundifcetur a vi-
ciir, ſanclificetur a duo. & : pationes
cor pis memorias adipiſeatur eternitatis gliam
ſituatus irreuocabiliter inter cöciues ſckos
eccleſiæ triumphantis vbi ſedet vnica trinitas
maieſtatis in ſolio ſuauiter. diſponens diuina
cele-

16
leleſiu

zeculo
n ol
nnu 5
mio, quo
na gool⸗
ciiudicen
nio, cloq,
rumgvenn

.

tore ſocls
eos elenb
Uugci na
ettoctden
Cocete
lüs Loceti
ur ſopnn
potelhguea
ter tum co
Nem inpre
it beyrebena
ſenyit
E
le oru/

linn e,
1

INA

ler ier,
tu, 4
elanizin
A ,. G,
nt
elynn
Ge Ait
N.
Npepener
iſli
ſnent n
74 ſe.
ppru.
R
Ac
,/r.
unne
ſtr
thitet
iutnt

lr⸗

IN GER M. FATIS CAP. V. 289

teleſtia ſiue terreſtria. vidés eternitatis in
ſpeculo cuntta Ppterita. Eſentia & futura.
quod nobis triluat plaſmator omnium cuius
regnüu eſt vermanens ſine ſine. Ex hoc procæ-
mio, quod mihi ita obſcurum videtur, vt no-
ua gloſſa nouaque moraliſatione indigeat,
diiudicare quis poterit, quali fuerint inge-
nio, eloquentia ac eruditione homines, cum
quibus Agricolæ, Reuchlino, Buſchio, ho-
rumque in vindicando Romani ſermonis ni-
tore ſociis res fuit. homines erant, vt Eraſmus
eos deſcribit, qui falſa perſuaſione doctrinæ
turgidi, magna confidentia ſtultitiam ſuam
perdocebant: illiteratiores, quam vt alios
docere potuiſſent: elatiores, quam vt ab a⸗
liis doceri ſe pasſi fuiſſent (p). De ſcriptis.
quæ ſophiſtæ procuderunt, generatim dici
poteſt, quod R. Agricola de Rhetoricis noui-
ter tum conditis, & in eadem vrbe, qua Cato-
nem impreſſum adfirmaui, exſcriptis, iudi-
cauit (): Magnum ſane & loquax volumen,
vt deprehendere ex annotatione capitum totius
operis potui: ſed quod male de ſumma rei
ſontire cogit, eſft“ quod is, quisqquis demum
iſta ſeripſit; videtur mihi forte copioſius de
arte potuiſſe dicere, quam ex arte. Erant
enim ea, quæ vidi, horrida, & (quid aliud di-
cam)

(p) de conſcrib. epiſt. p. m. 20.
(q) Epiſt. ad Ant. Liber. Lucubrat. pag. 177.

290 DE LINGVAE LATINAE.

cam) barbara, & ſeholarum noſtratium ſor-
des redolentia. Continget tamen illi fortaſſe,
quod fere tultis ſolet? vt & ſuam turbam,
inueniat, & aliis errorem ſuum allinat. Ha-
bent enim vel præcipuum hoc malum deteriora,
quod non intra auétores ſuos ſubſiſtunt“ nec
fere quicquam tam peruerſe fir cui non modo
patronus, ſed etiam ſectator non ſit paratus.
Alexandro certe, vt eo, vnde diuerti, red-
cam, non modo patroni, ſed ingentes etiam
ſectatorum exſtitere per aliquot ſæcula cater-
uæ: quibus errores alleuit ſuos. Quum
prima rudimienta quam citisſime perdiſcere
oporteat iuuentutem, hæc diutisſime circa
Alexandri tricas occupata, non modo tem-
pus, rem pretioſisſimam, perdidit, ſed, prout
rælegebantur iſtæ in ſcholis (r), horrore
quodam barbarieque eſt imbuta, vt poſtea &
ſerius & difficilius meliora perceperit. Hinc
etiam euenit, vt Germania meliora docenti-
bus tamdiu repugnarit: quum nempe pæda-
gogos tam acriter pro Alexandro ſuo propu-
gnare conſpexiſſet juuentus. Cuius Doctri-
nale etſi iure ingeniorum carnificina nomi-
nari potuerat: tantum tamen abfuit, vt
Herm. Torrentinu, doctisſimus Hegii diſci-
ulus, integrum illud explodere auſus ſit, e-
legantiæ hoſtium impetum veritus, vt obſcu-
ros
(r) Agricola c. I. p. 188.

N

os Cumt
es Plane
gue Pard
tamnen V
Torkenti
licss ein
cellehubt

zy Gte
MA .
1.

mo Locbul

R

dermulta

yuin .
1 e„

ng. 1.
Irnnt,

ſ,
uren,

Nr,H

1in
ertre⸗
tez einn
licke
elleere
e te
Clo ten⸗
lchrnt
Loror
tota
Cocent⸗
oohl⸗
Dodr⸗
anoni⸗
ut,
Ali⸗
6 ſhe⸗
Mn⸗
10

IN GERM. PFATITIS CAbP. V. 201

ros dumtaxat, falſos, redundantes, & inuti-
les plane eius verſus emendare ſuſceperit: id-
que parce admodum ac caute. Crabrones

tamen vel hac opera ſua ita incitaſſe bonum
Torrentinum legimus, vt miſere ca a ſchola-
ſticis dilacerata, apologia defendere ſeſe ne-
ceſte habuerit (S).
IT 2 At

(S) quæ eius in primam partem Dodcrinalis Alexandri
Commentariis ſubieéta eſt, ita inſcriptis: Hermanni
Torrentini inten Grammaticos noſtiæ tempeſtatis
viri litteratigJimi Commentaria pulcherrima in pri-
mam partem Doctrinalis Alexandri cum accurstigſi-
ma vocabulorum interpretatione guibus. lam mendo-
Iis ſuperuacaneis & ob curis verſibus vel reiedtis vel
in veriores & planion'es muütatis. Continentur hic
permulta ſcitu dignigima, quæ nullis aliis habentur
gloſſzmatis. Sunt autem hbæc commentaria teetio
caſtigata diligenterque ab ipſo auctore recognita, ad-
ditis in mangine tenminuationibus cundtisgue vocabu-
lis & notis arithmeticis in ſingulas paginas vt faci-
lius inueniantur quæcungue vocabula. eſt præterea
Perfeltior & plenior vocabulorum index vel tabula,
nihit penitus prætermittens ſeld facillime deſidera-
zum oſtendtens. Item in obtrectator es einsdom Apo-
logia G Rpigrammata dug. Qum Apologia
elegans admodum ſit, quæ Commentartiis meis mul-
tum lucis præbere queat, integram adiicere conſti-
tui, præſertim quum ſatis nouerim, Torrentinum
in paucisſimorum eſſe manibus. Hermanpnus Tor-
rentinus religisſo aoctogue viro demino loaunni Tor-
rentino Canonicor. Præmorſtraten! in Harlemo
Prouinciæ Hollanaiæ Præpoſito, JZratri ſuo alutem
Pplurimam dicit. Audio, mi zater, nonnulios eorum,

292 DE LINGVAE LATIN AE

At quod Hegius, Wimphelingius, Tor-
rentinus, Murmellius, & reliqui, qui ad ex-
ſtirpandam barbariem conſpirarunt, tanto-
pere expetierunt, inſulſorum autem homi-
num pertinacia impediti efficere non value-
runt,
gui ſibi ſcientiam vendicant, vitio mibi vertere, gra-
uitergue culpare, guod in his elucubrationibus ali-
quot Alexandri verſus vel vt mendoſos obſcurosue
correximus, vel vt ſuperuacuos inutilesgue ſuſtuli-
mus. Tantum namgue & tot ſæculis approbatum
grammaticum temerari diſcerpique non oportuiſſe,
contendunt Hüuic igitur calumniæ paucis reſpen-
dere neceſſarium duxi, ne tacendo videar crimen a-
gnoſcere, ſcgue demnm labor noſter irritus bpereat.
Quicungue igitur banc noſtram in Alexandro emen-
dando carpit induſtriam Llibere ſeribam, quod ſen-
tio] aut illiteratus eſt, & grammaticæ prorſus igna-
us, aut certe inuidentiæ morbo deprauatus inſanit.
Quis enim vel mediociiter litteratus ignorat, quot
mendoſi, quot obſeuri inutiles verſus fuerint in Ale-
andro gquod & Sulpitius Verulanus, & Aldus
Manutius Romanus aliigue viri doctigimi perbhi-
bent : quorum opera effectum eſt, vt Alexandri Dodtri-
nale, gquod vocant, Italiæ ſebolis exploſum ſit. Quod
ipſum guoniam noſtris in regienibus factu dißicite
ac pene impogſibile videtur, doctorum hominum hor-
tatu inuidioſam hanc & ſane laborioſam hanc ſuſcepi
prouinciam; vt buius primæ partis mendoſa quægue
corrigerem, opaca illuſtrarem, & redundantia am-
Pputanem, præceptoribus ſimul & auditsribus conſu-
lens. Ts namque olim bueri non ſine malo noſtro
erti ſumus, quantus labor ſit Alexandrum edi-
ſeere, Gad vnguem intelligere; guod plerigue intra

uann he
entig e
nde
ANlungi
Alrain
nendnt
ltinoni
l nei
n hin

. „,
eti,

n peniſ⸗
/, „ / ..
ℳ /.
nner,
ſtut zerent⸗
runet ener⸗
mn, ut e
znyſi nr

AAM N.

l,zut
eucn

uAR.

un .

ſ 70

IN GERM. FATIS CAbP. V. 293

runt, Herm. Buſchius demum perfeciſſe recte
putatur, anteceſſorum tamen iſtorum labori-
bus quam maxime adiutus: horum enim vi-
ribus barbaries vehementer labefactata im-
petum ſuſtinere amplius non poterat. Co-
1 3 lonia,

ſeptennium vix poſſunt. Quando namgue pueri ca-
bient hos verus: Credo gradus ſummos collatis
connumerandos. Si gradibus fiat collatio &.
Item iſtos: Primitialis erit vox in qua dicitur eſſe.
Et iſtos: Perſonas dabit imperium primas in vtro-
que & c. gui laborioſe diſcuntur & parum ſructus
affenunt. Multague id genus Alexandri carmina
ve! reieci, vel correxi: guod facile videt probatgue
lector intelligens. Quam igitur culpam commerui,
guod pueros adoleſcentesque graui ſtultoque labore
leuaui? Alexandri mendas erroresque ſuſtuli. At
dicet aliguis, laborent adoleſcentes, vt nos fecimus,
nec otio marceant. Siccine ais, bone vir. ſed bæc
verba tua deteſtandam præ ſe ferunt inuidentiam,
quum indigneris, & ægre feras ephebos nzunc facilius
& melius inſtitui, quam tu ſis inſtitutus. Quid hoc
aliud eſt, quam ſi doleas, alios illac carpento vehi,
gua tu pedibus iten feciſti. Summa profecto ae-
mentia atque peruerſitas eſt, alienæ felicitati inui-
dere & aliorum commoais grauiter engi. Verum
boc pacto confutatus aduerſarius alteram profert
calumniam. &i, inguit, Alexander erroneus fuit.
eur maiores noſtri, viri vtique perdocti, eum non e-
mendarunt? Facilis eſt ad hæc obiecta reſponſio. Sed
vtinam inuidia careat veritas libere prolata. Erat
apud maiores n'ſtros mira bonorum librorum penu-
ias bumanitatis artes cum libris perierant: erant
docti quam plurimi, litterati vero perpauci. Doce-

294 DE LINGVAE LATINA

lonia anigem diutisſime perfugium ei præ-
buiſſe videtur; nam licet Herm. Nuenarius
cum primis eam ibi antea oppugnauiſſet,
quam Buſchius eo venit. hic tamen ſophiſta-
rum ſolœciſmis & turbine ita agitatus iſtic
eſt,
bant enim ea temrveſtate præceptores meram barba-
riem vt Ebrardum Cornutum, Modos ſignificandi-
& einsmodi guibus ſolæ continentur ineptiæ, diſcipu-
losque ſtultiores renaunt, gquam acceperunt. Quis
iitur io tem po ré Alexandi hbuüius erata corrige-
ret, immo guis intelligeret aut etiam animaduerte-
ret? Nunc autem Deo propitio humanitatis artes
reuixerunt elegantium libronum permagna adeſt
copia, vt non oporteat nunc barbariem legere, non
oporteat in Alexandri labyrintho apud Minotaurum
incluai. hoc eſt friuola dicene & numguam perdi-
ſcere. Legenai ſunt, vt Aeneas Syluius ait]) orato-

res, hiſtorici, poetæ non in pucici;, ſine guibus nemo

litteratus euadet. nemo ſacras litteras Vunditus in-
telliget. Verum opus eſt frins grammaticæ funda-
menta locare: id guod per Alexandruma nobis ca-
Rigatum & interpretatum iam facile futurum ſpe-
9. Nullus igitur Alexandrinum bunc, guem dixi,
labyrinthbum vereatur ingredi, guem Theſei exemplo
peruium reddidi, & latitanteni in es Minotaurum
wuuenesgue deuorantem, necaui. Sed baæc badctenus.
Sunt quogue, guibus diſplicet, guod in erponendis vo-
cabulis, aut pro dictorum confirmatione poticos
verlus attulerim, putantgue, latius fuißſe, verſi-
culos ineptos & plane barbaros, guos ſolos ipſt noue-
runt, allegaſſé'm Sed hi Zoili cum inſeitia ſua con-
temnendi ſunt: gquum ignorent, omnibus grammati-
cis id moris eqſjè. Nam ſi Pri cianum, ſi Seruium non
viderunt, ſaltem Donatum & Alexandrum meminiſts

lNt 4
us: 4
Hurtlal
105 0
61 eiecl

ben
i
Ilteri

„1
minA
n nlui,

toru Ter

t Nutuo
Pnthole

tonhi

Giudicen
Lyile 6
/
Memis

h
Guler
NU

IN GERM. FATIS CAP. V. 29 5

eſt, vt academiam relinquere demum ſit coa-
ctus: quæ ſupra laudatum deſticampianum,
hartholomaæum Colonienſem, Io. Cæſarium, &
alios complures eruditisſimos viros, propter-
ea eiecit, quod Buſchio adſtipulati obſole-
T 4 tam

debebant quorumælter de præpoſitionibus ſeribens
guiugue Virgilii Carmina pro teſtimoniis aſſumpfit.
alter de conſtructionibus agens multos Ouiaii verſu⸗
appoſuit. Verum cur non liceat poeticic vti verſi-
bus in grammaticis? gquum his etiam liceat vti in ſa-
cris litteris: vt non ſolum videre eſt abud Hierony-
mum & Auguſtinum, ſea etiam apud Apoſtolum Pau-
lum, qui ſaltem tribus epiſtolarum ſuarum locis poe-
tarum verſcbus vlurpatur: vt merito pudere debeat
vaniloguentiæ ſuæ quosdam nugatores, gui nefas exi-
ſtimant poetas voluere. Sed de hoc alius plura ſcri-
bemus, ſi fata ſineut. Hæc in obtrectatores noſtros
abunde dicta ſint: guibus ſi quid rationis ineſt, ma-

utue ful. nifeſtæ veritati tandein cedent. ſen autem bruti ſunt.
en. inanis fuerit apud eos omnis qerantumuis prolixa ræ
i ſS. . tiocinatio. Tu velim, mi germane charigime, no-
un iti ſiris opuſculis accurate patrocineris vt ſoles, nos-
lierenl que mutuo diligas. Hactenus Torrentini Apolo-

gia. Ad duo Epigrammata, quorum in libri titulo
mentio facta eſt, quod attinet, alterius auKor eſt
Bartholomeus Colonienfis, alterius, eiusque elegan-
tisſimi, ipſe Torrentinus: hoc quum dignisſimum
duüudicem, quod ab omnibus legatur, apponam.
Zoile gquid noſtros rabido petis ore labores,
Et ſtolide damnas. guæ minus ipſe capis?
Non mihi nowia ſunt tua ſibila ſed tibi: nempe
Stultititiam brodu, barbariemgue tuam.

Protousun

un tor

. 88
ekmnmc

296 DE LINGVAE LATIN AE

tam ſordidamque reprehenderant ſcholaſti-
corum dictionem, & obſcuris atque bar-
baris vocabulis repudiatis, Latina reſtituere
erant conati. id quod Andreas Canter, eru-
ditus vir, ibi etiam tentauerat. Sed tamen,
quum Buſchius ab laudato Herm. Nuenario
Coloniam reuocatus eſſet, Alexandri Doctri-
nale denuo adortus, non prius ceſſauit, quam
id penitus exſtirparit; limatisſimis ſcriptis
ſuis, præſertim eo, quod Vallum humanitatis
inſcripſit, & ſuo in Donatum Commentario,
operoſe maxime demonſtrans (ſ), tantum
abeſſe, vt informis Alexandri textus incor-
ruptum Romanum ſermonem præberet di-
ſcenti-
Nos Phœbea cobors laudat. ſtudio ague pubes
Nos legit; inuidia, rumpere liuor iners.
Rumpere liuor iners: diſcunt ætate minores,
Quod ſenior neſcis: rumperne liuor iners.
Commentaria, quibus Epigramma hoc, atque Apo-
logia ſubiuncta, impreſſa ſunt Coloniæ per Marti-
num de Werdena a. 1509. 4. & quibus in meo, quod
habeo, exemplo, addita ſunt Commentaria in ſecun-
dam partem Doctrinalis Alexandri ab eruditigimo
viro Kempone Theſſäalienfi Hollandiæ magiſtro bona-
rum artium Parrbhiſienſi 7pro anhelantibus Syntaxin,
poti ſamam grνaαicæ ſpem, luculenter intelligere
iam du lum in lucem edita. Coloniæ ap. eundum
impr. a. 1509.
(60) Buſchii ſcriptorum Catalogum dedit Hamelman.
in lib. III de viris in Weſtphalia illuſtr. Oper. pag.
166 ſeq. & in eius vita.

N6

ſentidicn
nſes loyt
itantes,
um rech
terum C
eum ed
l ſius celt

SS

mihilomin
1. gniue

ault ene
im .
n! ſacl * re

clle re

Eiuſine Pled

isne

uuen

Red imn

nciog.
lunitger

n ſp
ani
mrnm,
lantunm
inor⸗

lehlber

ven
iur,
Aleyo
her⸗ ct
neo lol
isſem.
Ctiſinn
nur

. N n ,

IN GERM. FATIIS CAbP. V. 297

ſcentibus, vt aridus pumex aquam citius da-
turus videretur poſtulantibus. At Coloni-
enſes ſophiſtæ, de vindicta porro asſidue co-
gitantes, rem eo perduxerunt, vt Bufſchius,
tam præclare de cuncta Germania meritus,
iterum Colonia relegaretur; quum vidiſſent,
eum Reuchlino eſſe amicisſimum, famæque
ipſius acerrimum defenſorem. Buſchium
nihilominus perpetuo, ſi quemquam alium,
R. Agricolæ conſilium fidelisſime ſecutum,
nouimus, quo cognato ipſius, R. Langio, du-
dum ſuaſerat, vt, quamuis magna eſſet indo-
ctorum manus, cam tamen auderet conte-
mnere, nec multitudine moueri ſe pateretur:
quum ipſa plerumque turba ſi bi obſtaret; &
raro inter ſe conſentirent, quibus non con-
ueniat cum veritate. quare prouocandos
putauit Agricola litterarum hoſtes, & in fa-
ciem coarguendos: quos ne tunc quidem in
viam facile redituros, ac deſipere deſtituros,
verisſime prædixit: id enim Reuchlinus &
Buſchius ſatis deinceps expertos eſſe, cogno-
uimus.
Quæ admirabili Buſchii in oppugnando
conſtantia effectum denique eſt, vt, barbarie
ex vrbe Colonia fugata, in cuncta Germania
mox ſit oppreſſa firmisſimis Deſ. Eraſmi, &
VIr. Hutteni armis, quibus Phil. Melanchthon
ſua deinceps conſociauit. Prius vero quam

1 5 hid-

298 DE LINGVAE LAIINAE

hic ſumma ſua eruditione inclaruit, Alexan-
dri Doctrinale ex Germaniæ ſiholis penitus
liam erat eiettum, Cinca annum ſcilicet
Cc1o 15 vI, quum cultiores grammatici libri
ederentur pasſim in Germania, Alexandri
grammaticam, quæ ſola fere per tria integra
ſæcula in monaſticis ſcholis dominata fue-
rat, euaneſcere demum cœpiſſe, M. Cruſius
adnotauit (sſſſ). Grammaticorum enim ſor-
des Reuchlini, E'imphelingii, Bebelii, Simleri
reliquorumque diligentisſimorum magi-
ſtrorum diſcipuli, poſtquam optimum optimi
Hegii diſcipulum, Buſchium, non infeliciter,
licet periculoſa ſatis contentione, id tentaſſe
viderant, coniunctis viribus vbique expurga-
tum iuerunt. Litterarum ſtudia, viginti
quatuor circiter annorum ſpatio, non parum
nitida quidem in ſuperiori Germania fieri
iam cœperant: ab anno videlicet XV ſæculi
octogeſimo ſecundo, quo R. Agricola Hei-
delbergæ ſcholas aperuit, ad annum ſæculi
XVIa Cruſio notatum. quod temporis ſpa-
tium quo breuius pro operis mole videri pot-
eſt, eo ardentius hominum ſtudium, eoque
maiorem inter litterarum ſtudioſos æmula-
tionem exſtitiſſe, coniicere licet. Romani
tamen ſermonis nitori, ita, vt par erat, con-
ſuli prius haud potuerat, quam fontis, ex quo
omnis
(Sſ) Annal. Sueu, P. III, lib. IX, c. 14, p. 528.

6

omnnis in
nterciſt
nauriret,
os non
Ui Alen

N
fum Naln
0
Plrct
vemI

7
4

Hcototes,

nid (1.

Oiueremer.

pyep tere⸗
Cirybem,
die. 4

run /

dtg. .
akere

..
arult 4
/
Nl
,„il.. .
, Alenune
ſet,
Ttrlinten
1 1/.
MCA

en
len M.

ſ, e
1 M-.
nCptu
eliclteh

lende

einntron
M
1. Viorit
IE Ii

rfenc
Ouperum

Veeui
,M-
ſrolli
dͤſor.
lipot⸗
Ml
⸗
do
ns

IN GERM. FATIS CAb. V. 299

omnis impuritas adhuc fluxerat, venæ eſſent
jnterciſæ; & iuuentuti, vt ex dulciore fonte
hauriret, contigiſſet, turbidos maxime riuu-
los non amplius conſectanti. Inter illos,
qui Alexandro exploſo in ſuperiore Germa-
nia grammaticas edere coœperunt, ſunt lo.
Alexander Bratſicanus, Tubingenſis Padotri-
ba, vt a Cruſio appellatur, & Iacobus Hein-
richmannus, vterque Bebelii diſcipulus. Quo-
rum grammaticas inſtitutiones, quum ob
Præceptorum multitudinem atque molem
ad tironum captum minus accommodatæ
quibusdam viderentur, non ita multo poſt
loco motas, infra audiemus (t). Iſtorum ta-
men
() vid. Caſp. Crucigeri Orat. de Initiis, progre gione,
& incrementis dobfrinæ erucditæ in Academia Lipfi-
enſe & Wittebengenf: L. V. Declam. Melanchth p.-
375, ſeqq. pag. 383. ſcribit: In grammaticæ tractlatu
conformando ad aliguem vi'um ſermonis, & ſos ipta
veterum intelligenda, haud ſcio an nemo noſtrorum
quidem hominum prius aliguid magnopere adiumenti
attulerit litterarum ſtudioſis gquam Bebelius &
Henrichmanus. nonnullis de Bebelio interpoſitis,
pergit: Hic (Henrichmanus) ante annos LV eaita
præcepta ab ipſo grammaticæ in pretio fuerunt,
propterea guod oraine per picuo tradi omnia
cernebantur, & addebatur exem plorum illuſtris co-
pia. Audiui ex patne meo, optimum virum & fiae-
lisſimum præceptorem gquo ipſe guogue vteretur] illis
temporibus Georgium Heltum noſtræ acaaemiæg non
enotum, ſuis diſecipulis eum librum propoſuiſſe, ita,
vt ediſcere cogeret bos verboſas ſane commentationis

300 DE LIN G VAE LATIN AE

men aliorumque ope factum denique eſt, vt
Alzxandri Doctrinalte tanti antea æſtimatum,
& tam acriter a ſordium patronis defenſum,
ita poſthac viluerit, vt centum iam abhinc an-
nis raro libri exemplum conſpeltun, ſit (tt).

In eodem Doctrinali exterminando a lo.
Auentino, celeberrimo præſtantisſimoque hi-
ſtorico, multa & ſtudiis elegantioribus vtilis
valde opera collata eſt. Hic enim ex vete-
ribus ſcriptoribus, ipſis adeo fontibus, gram-
maticam edidit hoc inſignitam titulo: Ullus.
Principibus Vilelmio, Litauico, Arioniſto, Li-
terarizaque Reipublicæ Boiorum dedicatum.
Rudimenta grammaticæ de olto partibus ora-
tioni? & conſtructione, Græcorum declinatione
ſeorſüm. de Figuris, Quantitate ſyllabarum,
Accentu, de Diſtinttionibus, Pedibur, Carmini-
bur, Ex Varrone, Cicerone, Muintil. Diome.
Phoca. Aelio Donatos Seruio: Priſciano:
Terentiano: Martiano Capella, collelta. Cæ-
teris quoque clarisſimis ſoriptoribus lectitan-
dis obſeruata. Encyclopedia orbisque doctri-
narum in calce. Ioannes Auentinus Thurino-
marlts
accuratæ expoſitiones: atgue multis fuiſſe id per-
guam moleſtum ac graue. Vixit adhuc tum Hen-

richmanus Auguſtæ Vindel. quum hæc de ipſo
ſcripſit Cruciger, centum circiter annos natus.

(tr) Abr. Bucholzer Ind. Chronol. p. m. 349, ad an.
1212.

Uttbio⸗
polqvann
Jetum,
Ee loone

Glarl polle
1

.
. Ce-

1,4.
Altr⸗

IN GERM. FATIS CAbP. V. 301

marur edidit atque recognouit. Studipſo
grammaticæ
Si vis grammaticam facile vel diſcere pau-
ci⸗y,
Vtiliore nequis ac breuiore libro.
Non cupio vanis, leltor, te fallere verbise
Luminibus credas ſod, ſiudioſe, tuis.

Conſcripſerat libellum hunc Auentinus,
quum ex academia Ingoll adienſi ad inſtitu-
endum principem Erneſtum, ſiue Arioniſtum,
vt ab ipſo Auentino appellatur „ euocatus
eſſet: quem deinde Ingolſtadienſium pro-
feſſorum rogatu recognitum & ſic locuple eta⸗-
tum emiſit (u), vt nemo de breuitate & red-
undantia iure queri poſſe ipfſi videretur:
poſtquam in præfatione ahen ita ab ſe ſup-
pletum, vt nihil amplius, quod ad rationem
recte loquen di ſcribendique pertineret, deſi-
derari poſſet, pollicitus eſt, quinque leges do-
endi,
(u) Auguſtæ an. 1517, 4, in Min lilleraniana impr.
In epiſtola ad lectorem Rudimentis ſubiuncta que-
ritur Auentinus, Rudimenta hæc ſua, quæ quinque
annis ante ad facilius inſtituendum principem
Monachii ediderit, iam tum toties ex officinis pro-
diiſſe, elegantioribus gaidem formis; at mire ab ar-
chetypo aberratum eſſe: quapropter contendit ab
lectore, vt cetera exemplaria, tamquam fœtum ad-
ulterinum ſubditiciumque, abdicet: iſtam vero re-
cognitam editionem, tamquam legitimum here-
dem, cognoſcat. .

302 DE LINGVAE LATINAE

ceudi, quas ſe ipſum expertum eſſe teſtatur,
inſtituendis pucrir quam facillimas, præmiſit.
Quæ profecto ſalutares maxime ſunt atque
neceſſari?ꝰ. Quum cognitio Latinæ linguæ
obſeruatio dumtaxat ſit, atque clarisſimorum
auctorum imitatio, prudentisſime Auentinus
præter cetera ſuaſit, vt ad bonos auctores ef-
Rngendos totis viribus, manibut bedibusque,
Properetur. Proinde Eraſmum & R. Agri-
colam eam inſtitutionem vtilisſimam duxiſſe,
confirmat, vbi grammaticæ præcepta quam
breuisſime traderentur (v).
Quo vero minus ſæculum ſuum in re lit-
teraria felix putare potuerit Auentinus, odio-
Ja grammaticorum quorumdam adminicula
prohibuiſſe, vmbratilesque eorumdem prace-
ptiunculas, adfirmat. quibus ipſi ſeæculo ſuo
nondum carere plane licuiſſe, vehementer
doluit; quum parum, vel nihil potius, iis
pro-
(v) Eraſmus ſuam ea de re opinionem aperte maxime
expoſuit Ep. 26, lib. XII. his verbis: Ego nec hos
probo, gui neplectis in totum præceptionibus, ex au-
doribus petunt loguendi zationem: nec bos, gui
precebtis adaicti, non uerſantun in voluendis aucto-
ribus. Præcepta volo eſſé pauca, ſod optima: guod
religuum eſt, arbitror, b'etendam exr optimis guibus-
gué ſeriptor wuas, aut ex eorum ollo‿ρρναi, gui ſic lo-
guuntur, vt illi ſeripferunt Hac vwia ſi cui nin
bplacet, non video, guid ſuperfit, Bift vt ad magicas
polygraphias ridiculas contugiavius: guas non
zicnd, age⸗ cuiguam uſui faihi.

1

oletun

ent
Uugement

ſere hetd
Cligent,
marimnerd
extabant,
Adhuc py⸗
haud mne⸗
eſſent I
bus rirh
Kruerene
Gitins
Crun arno⸗
gleni ſ
taernern
1 Mulo
lum u
Nliebco,e
tapaucos
AUt MMolel
cmptubn
Deruorenun
CMrllezn
4 Oenn d
Cortenlen
nis Ttiun

rproru

ell. *
e elits
inln I
ni in

1

Gnu

IN GER M. FATIS CAP. V. 303

profectum ſit in erudienda iuuentute, velut
nugamentis, quibus excutiendis tem pus mi-
ſere perdi ſoleat. Nullo enim iudicio, nec
diligenti cura, ſed imprudenter ae temere
maxime, quæcunque de grammatica re vulgo
extabant, legenda atque ediſcenda iuuentuti
adhuc proponebant nonnulli ludimagiſtri;
haud magni referre exiſtimantes, qualia iſta
eſſent . modo Sgrammatica vocarentur, qui-
bus principia ceteris artibus vtcunque præ-
ſtruerent. Vnde factum, conqueritur eru-
ditisſimus Melch. Volmarius (xX), vt vix mul-
torum annorum ſpatio, magna contentione,
vigilanti ſtudio atque labore emergere po-

tuerit Germaniæ iuuentus: quum ex aduer-

ſo paullo poſt nulla iniqua opera, immo per
luſum quemdam ac ſomnum, & quaſi dor-
miendo, eo doctrinæ peruenerit; idque in-
tra paucos admodum menſes, quo ſibi puero
aut adoleſcenti ceterisque ſuis zZqualibus
compluribus annis ægre adſpirare licuerit.
Peritos enim recte inſtituendæ pubis vbique ſe
obtuliſſe, addit Volmarius, artificer, id vnice
Operam dantes, & certatim Pro ſe quisque
contendentes, vt teneri animi nonniſi opti-
mis vtriusque linguæ e principiis initiati, Præ-
ciſa prorſus omni ambage, compendiaria via,

quam
(M) ap. Henr. Stephan. de bene inſtituendis Gr. lin-
Zuæ ſtudiis, p. 38 ſeqꝗ.

—

„

304 DE LIN GVAE LATIN AE

quam celerrime eo, quo tendebant, perueni-
rent. Eximio hoc & ſingulari ſtudio acci-

diſſe, certisſimum teſtem habemus Era-

ſmum (y), vt iuuener præcurrerint ſener, &
minores eo profeerint, vt his, quos præcepto-
res habuerant, ipſi vicicfim potuerint præci-
ere.

Peritis iſtiusmodi artificibus, quorum o-
pera tantum bonum contiti Germaniæ,
Auentinum adnumerandum, puto. Docen-
di ſaltem legibus iſtis quam ma AXxime vrgebat,
ne præceptores in grammaticis diu hærerent,
ſed ad ipſos auctores, clarisſimos dulcisſi-
mosque fontes, ſeſtinarent. Vrbanus Regius
quoque ſalutarium mixcrptionum plenisſi-
ma epiſtola, ad ipſum Auentinum ſcripta (2),
huius induſtriam & Propenſam bene faciendi
voluntatem mirum in modum extulit, quod
iuuenum Pasſim errantium miſertus veram
iis monſtr auerit ſemitam. N amque multo-
rum annorum periculo plusquam durisſimo,
quod in docendis pueris expurgandaue lin-
guæ vitiligine non ſine pulcro diſcipulorum
fructu fecerit, conſtitiſſe ſibi, & prope quoti-
dianis moleſtiis occaleſcentem ſe demum di-
diciſſe, confirmat Regius, neceſſaria quidem
AG⸗
(y) ep. ad Pirckheimer. huius familiar. epiſt. lib.
ep. 46, b.
(2) Auentini Rudimentis Gram. eſt ſubiecta.

6

llum
fen ed
nt t tims
ue e Nont
run Mon
hoeihſun⸗
ſuis Cocene
Tuin modn

adn

ſon gatn

Pein
A le le
m Mplo
le,ndt,
en puene
lentu Elp
toneguen.
feclum keeen
cenplun t
o bi n
Re
terechuun
Rudmentre
tlinonuum
nunml
teiti Ueni
or don in

WIX .

bent

.

. .
lebemn l

,

1,

unm m.

ronn
Cenmun,
b. Mer
nenget
Ilarmnh
Alest⸗
ltkegut
n ſenc.
nſapnl
enekctent
ul,

ts el⸗ 71

ate i⸗
plorun
Ne ⸗
mmnt

1 pin

Urifndne

IN GERM. FATIS. CAbP. V. 305

eſſe grammatica præcepta, ea tamen, quoad
Feri posſit, quam paucisſima eſſo debere, modo
ſint optima; & quo pauciora, eo facilius oci-
usque bonam indolem ad eloquentium aubto-
rum leltionem componi eruditisſemam. Et
hoc ipſum eſt, quod Auentinus quinque iſtis
ſuis docendi legibus tam diligenter ſchola-
rum moderatoribus iniunxit. Qui egregi-
um plane inſtitutionis ſuæ dedit ſpecimen, in
ſupra laudato Boiariæ duce Erneſto: quem
Auentino præeunte ſine oneroſis laboribus
& in aulæ deliciis breui grammaticam per-
didiciſſe, idem Regius teſtatur: id quod to-
tam Angiloſtadenſem academiam tum vi-
diſſe, ſcribit, quum Princeps hic, annis qui-
dem puer, eruditione autem veteranus lucu-
lenta, & ſupra ætatis iſtius captum graui ora-
tione, quem Auentini ductu in re Latina pro-
fectum fecerit, oſtendiſſet. Cuius Principis
exemplum vt Germaniæ iuuentus ante ocu-
los ſibi tum poſuiſſet, exoptauerat Regius.
Quum idem hic Princeps Erneſtus Auentini
lFidei ac dexteritati in inſtituendo ipſo adhibi-
tæ præclarum impertiuerit eſtinonium; &
Rudimenta eius grammaticæ, in quorum fine
teſtimonium illud cum pofſteritate commu-
nicatum legimus, in paucis oppido biblio-

thecis inueniantur: ſi id adſcripſero, me le-

ctori non ingratum facturum, ſpero, ſiqui-
dem

306 DE LINGVAE LATIN AE

dem argumentum, quod pertracto, egregie
illuſtrat. Arioniſtus Dux Boiorum. Præfe-
ctusque Rheni iuuentuti Boiariæ, praceptori-
busque ſinceros ad bhoneſtas litteras animos
optat. Quoniam neminem magis decet cu-
ram habere, quam Principem, vt iuuentus ipſæ
ebte inſtituatur. Ego vos iuuenet atque ludi
litterarii magiſtrog, præcipue regionis noſtræ
Boiariæ, hortor, admoneo, atque a vobis poſtu-
lo, vt Grammaticam IToannis Auentini, prace-
ptoris noſtri ſidelizſimi, legatis ac doceatis, eſt
enim facillina, breuisſima, & vtilisſima omni-
um, nihilque ſia breuitate, quod dignum ſei-
tu eſſet in hac re, omiſit. Audiui ego Nico-
laum Perotum, pontiſicem Spontinum, A-
dum Manutium Romanum, ſed ex nulla tam
facile & breuiter & absque omni verbere, adac
& in aulicis turbis, vbi tantum eſt litterarum
odium, didici ea, quæ ſpettant ad relte lo-
quendi ſeientiam, quemadwodum ex Auenti-
no: profectum illius bonæ inſtitutionis, quam-
uir altas ſape, nuper tamen optime evpertus
ſum, quando oratione publice is noſtro glrmna-
ſio Angiloſtadenſi habita, ſummo in noſtra re-
yublica litteraria magiſtratu me abdicabam,
t conſuetudo fert, eam orationem in teſtimo-
nium vtilicſimæ eruditionis noſtræ ſübſoribi
iusſimus. Aequum eſt te imitari Principem
tuum, & vnde ipſe profecit, crede, & te ibi non
me-

N6

echocruin
li ui

1

an
alemti!
uAaN,
ſfuliſß-
prtt/. liti/
ne
o tetumt l.

jltuenn,.

Dolovam
Heſua )

Enartauut,

.1
aho omln
C mma.

AINA

mn noe 8
Mung 1.
u, ag,
Mgenne

/

Ner AeH

epimnigßt.
4 ℳ6r⸗

n, Me

Alleiſt⸗
. um.

X IA NRD

ere, Ad

N, ,N M⸗
ee eri

nr⸗

run⸗
Aaickdenm
t ⸗
4 en 8
eſ
⸗

IN GERM. FATIS CAP. V. 307

metiocriter poſſe proficere, dignumque eſſes,
vhi & tü intendas neruos tuos. Acxccedit iudi-
rio noſtro conſenſus philoſophorum totius
Academiæ noſtiræ Angiloſtadenſer, quii illam A-
uentini mei grammaticam ex omnibus dignam
iuicarunt, Tam PVublice legerent. Proinde
zu, ſtudioſa Boiariæ iuuentus; atque vos, Præ-
ceptorer diligentes, experto credite, atque
prater ceteras Grammaticam Auentini lögite,
euoluite, diſeite, ſentietis breui commodam,;
& rem facietis nobir iucundirſinam, quam
ſuo tempore liberalitate & muniſicentia noſtra

proſequemur. Valete.

Poſtquam optimus Princeps in ipſa oratio-
ne ſua (a) imperatores, regesque apud quos
litteræ & litterati in pretio fuerunt, ſtrictim
enarrauit, & quantis in deliciis Græci ac Ro-
mani principes eruditos olim habuerint,
ſummatim commemorauit: de ſua ætate ita
loquitur. Nouiſtis probe, quemadmoum
Albhertis diuz memoriæ Parens meurt, littera-
rum amantitſi mus fuerit, ui Nicolaus Cuſa-
nus, vir vndecunque dobctisſimus diglax de
globo nominatim inſeripfit. Notisſimum eſt,
quantum in litteris, peritiaque multarum lin-
guarum pasleat dinus Maximilianus Enperator
Cæſar Auguſtus, auunculus ac dominus meus
2 le-
(a) quæ Epiſtolam continuo ſequitur in Rudiment,
Gram.

308 DE LINGVAE LATINAE

clementizſimnt. Frogenitorumque itaquen
meorum veſtigia ſecutus a teneris (vt ainnt)
vnguiculis, ſtudia Muſasque coluis diſeendi
cupidus in Italiam, litterarum parentem, abi-
ui. deinde ad hanc noſtram Academiam der
migraui, cuius moderatorem me communibus
ſußfragiis deſignaſtis, declaraſtis atque nuncu-
Paſtis. Quumobrem bene ſperare vobis licet,
optimi patres Gymnaſii noſtri ſenatorer: non
me alium parente meo præſtabo, ſed quantum
mea intereſt, ſumma ſemper curabo diligentia,

& apud fratres germanos id ipſum ſeodulo a-

gam, vt hoc almum Gymnaſium, largis locu-
bletetur donationibus, amplisſimis dotetur
Priuilegiis, omnigeniz artium ſioreat doctori-
bus, vosque condigna laborum, ſtudiorum ac
eruditionis veſtræ ſtipendia, Palmam, Præmia,
ac gloriam conſequamini. Ceterum te (o iu-
uenum ſtudia æmulantium cotur) adhorta-
mur, aumonemus, a eque iure noſiro & pro
offcio poſtulamur, principes imiterir, ſtudia

colar, litterar ampleltarix. Ita enim tibi di-
uitias, honorem, amicos, fjamam perpetuam

ac immoörtalem comparabis, remque nobis fa-

cies gratisſimam, & ob hoc, quum vſur vene-
rit, fauorem noſtrum 40 Uiberalitatem re ipſa

ſentier atque experieris.
Grauisſimorum teſtimoniorum loco, &
Epiſtolam & Orationis partem, protuli; quo
faci-

ſcli Uius lt
tunn Gemmi
1o gln⸗ lan
ntir vnen
mobitond
Zetut: Er,
Et ardoren
teranpifft
fathun bn⸗

gll okren n

irermnul

„1
erA /

. 4
Ginle Nerch
e W
errudt ne

79 7

entit:
len Pickh
jenn glee
ſin ſne! l
urt eun
und en⸗
erdinm
ten gur o⸗
anifinen
Drelßzur
inetle⸗

h ahin

I

Mgue ,,
1 D

Nreyte .

Audenig .
Ne nnl

Ate
7 %

4
4 A

ogulu
nil Atetur
edt Aoctofl⸗
ulurunn
7

Im fe ſ9
Ml .

,AA.

1. 1.

, udt
17—

.7
thlcl⸗
lehetn
elir

eo, &

aui; o
ſaer

IN GERM. FATIS CAP. V. 309

facilius pateret, quo animo in Muſas fuerint
tum Germaniæ Principes, Latinam linguam
ſingulari amore proſecuti. Neque vero Bo-
jariæ iuuentus hiſce optimi Principis ſui ad-
monitionibus imperatisque paruiſſe non vi-
detur: acerrimum ſaltem diſcendi præ ſe tu-
lit ardorem. quandoquidem quatuor circi-
ter annis poſt, quam orationem ſuam habue-
rat Dux Erneſtus, Reuchlinus in ipſa hac An-
giloſtadenſi academia Ariſtophanir Plutum
interpretans trecentos amplius diſcipulos nu-
merauit (b). Inhumana ac ingrata maxime
V 3 videri
(b) ipſe Reuchlinus in epiſtola ad Pirckheimerum,
quæ XIII eſt epiſt. huius familiar. lib. ſcribit:
Quando me nunc anno iſto elementarium effecit
oοοανοντνν. Quotidie namque de Throno dedto-
rum, frequenti auaitorio publice prælegendus eſt a
me in lingua Hebraica, mane, Rabi Moſe Kimchi,
& veſperi Plutus Ariſtophanis, diſcipulis plus tre-
centis: & multo inguam plus. in ep. XKVI ad eum-
dem Pirckheimerum ſcripta, ſequentia leguntur
verba, quæ eodem ſpectant: Hodie mecum ex com-
misgſione Illuſtriſ. Principis D. Wilhelmi Ducis Ba-
uariæ actum & peractum, vt Anglopoli & Græca doce-
am & Hebraica Annuum mihi conſtitutum eſt fli-
pendium ducendonum aureorum. QLuumgur hbuius
noſtræ calamitatis intemperies me huc adegit, vt ad
tempus oporteat extra patriam viuere, acceptaui
conditionem, ne nihil agerem. Perſuaſus etiam a
Ducalibus Commiſſariis, vt ſingularem Principis
erga me clementiam nonnibili facerem: gut & me in
bello captum ſeruauit, & omnia mea bona cum tota

310, DE LIN GVAE LATIN AE

videri potuiſſet iuuentus, ſi tam illuſtri opti-
mi Principis excmplo excitari ſe paſſa non
eſſet. quem Eraſmus cunctæ Germaniæ ma-
gnopere gratulatus eſt, & , vt ipſius quam
plurimi ſimiles reperti tum fuiſſent, qui ad
eas res, quæ ſemper egregiis heroibus dignæ
ſunt habitæ, adieciſſent animum, optauit.
qui ſe plurimum Erneſto Duci debere pro-
feſſus eſt, vel quod tam amanter errauerit in
Eraſmo, vel quod tam munifice eum prouo-
carit, & ad illa incitarit, quæ ſtudiis omnibus
fuerant ambienda.
Quoniam rerum ſeries ad magni ERASMI
mentionem denuo inliciendam me adduxit;
Alex. Hegii ſeholæ, ex qua tantum virum pro-
greſſum audiuimus, denuo recordor: vnde
in ſuperiorem Germaniam iterum deflexi.
Qiod ſi Germania Hegii ſui diſciplinæ nihil
præter Eraſmi eruditionem deberet: debet
autem ei, vti vidimus, præter hanc quamplu .
rimos eruditisſimos, optimeque meritos vi-
ros alios: in perpetuum tamen Hegius ope-
ra, quam in ſolo Eraſmo inſtituendo colloca-
ulit,
Jamilia ſub colore præde bellicæ conficata liberauit,
helli ſummus Inperaton. Ad Kalendas igitur pro-
ximas Deo adiuuante linguas docere incipiam. Quod
Juturum fſelix fiat. Tu vale felicitens & me Prin-
cipem Siciliæ Dionyfium Corinthi puerilia docentem

Pectato, Vtraque epiſtola ſcripta eſt an. 1520. Du-
coem Wilbelmum Erneſti frat: em fuiſſe, conſtat.

K

iit, Gemm⸗

☛
cahtn umt
inten y N
„n. I.
E Gu
am muld
Ulns A
contulle
Luurin
tigue Ones
enim mbos
lbor bells
1s is
o,enge
lo. Chelun
cio & oe
Din fellete
le, rli
umn cherte
ſter lin
Uononiloet
Mrthu
1meminiu
te go
ioer ſe
rin t

Obrii
9 Uunt

Penbuie
mum,o r.
idbern
rerrmnen,
eummr.
lisomnke

nikoNl
Ndurt;

nünmg⸗

nun Ceketi
hin Uli
Aet: c .
unht
ver 1tos Il⸗
egighe⸗
0 Cot-

44 Memu. 6
. r
ne⸗ Pyig
cocenten
o. D⸗

wuſt

Ut,

IN GERM. FATIS CAbP. V. 311

uit, Germaniam ſibi deuinxiſſet. Tantum

enim omnes Germaniæ ſcholæ huic vltro ac-
ceptum referunt, vt vnicum fere litterarum
inter Germanos venerentur eum inſtaurato-
rem. Immo Cutbertus Tonſtallus Eraſmum
& Guil. Budæum plus ad veterem eloquenti-
am multis antiquatam ſæculis reuocandam,
lus ad inſtaurandas humaniores litteras
contuliſſe, exiſtimauit, quam omnes Perotti,
Laurentii (Valle ), Hermolai, Politiani, cete-
rique omnes, qui ante ipſos fuerint. Hos
enim ambos Herculeo quodam & indefeſſo
labore denſisſimas barbarorum acies, & Xer-
xis copiis maiores, magno adortos eſſe ani-
mo, casque fudiſſe, ac pene profligaſſe e).
Io. Caſelius etiam Eraſmi potisſimum auſpi-
cio & opera elegantiores litteras in Germa-
nia feliciter ſiue renatas, ſiue primum ſatas
eſſe, prædicauit (d): quum ſcholæ pasſim
tum apertæ ſint, diuino conſilio, vbi pueri
litteras & linguaz didicerint. Cui tanti viri
honori licet nemo facile pro amplisſimis eius
meritis inuiderit: ſupra tamen commemorati
a me viri ſua gloria fraudandi non ſunt: vt-
pote quos Eraſino viam muniuiſſe, clare ſa⸗
tis ex ſuperioribus apparet; & quorum me-
moria, vt ſubinde renouetur, Germanorum
V 4 inter-
() Eraſmi epiſt. 29, lib. II.
(O) in orat. funebr. Andr. Mylio ſcript. D. , b.

312 DE LINGVAE LATINAE

intereſſe, cenſeo: ne ea obſoleſcat, & ne Ger-
maniæ iuuentuti domeſtiea quaſi deſint vm-
quam exempla, quæ in ſtudiis recte tractandis
imitari queat; quibusve ob oculos verſanti-
bus ad induſtriam ſtimuletur exciteturque.
Tempora Eraſmi azætatem antecedentia eſſe
omnino, quæ Germanorum meliora addiſcen-
di altiditatem accenderint, Melanchthon rei
veritate adductus, libentisſime profeſſus eſt;
R. Agricolæz, Atex. Hegit, & Herm. Buſchii in
Pprimis ſeriptix ſolæca priorum temporum ta-
rata, & Germaniæ inuntentutem ad retctius lo-
quendi diligentiam reuocatam eſſe, confir-
mans (e). Quid, quod ipſum Eraſmum tri-
umuiris his tantumdem tribuiſſe, ſupra co-
gnouimus : vnde etiam, quantum laudis
Reuchlino & Conr. Goclenio impertiuerit, ob-
ſcurum non eſt. Laudatisſimis iſtis ante-
ceſſoribus debebatur, quod Eraſmi ætate, vt
ipſe fatetur (f), multæ ineptiæ, Latinitati per
barbara ſæcula inuectæ, iam obſoleuerant,
bonis litteris ſenſim ſuboleſcentibus. In-
credibili eorumdem ac ceterorum ſtudio tan-
tum profectum erat, vt circa annum cr0 105 xx
nusquam in Germaniæ ſcholis audiretur am-
plius Michael Modiſta, nusquam gloſſema Ia-
cobi, nusquam Catholicon citaretur, Brachilo-
5 145
(e) Declam. de Vita Io. Bugenhag.
() de conſcrib. epiſt. p. ẽs.

Alquc ken

tutis un
uo mo
cublim
tmennla

Clarunſru

fHumNI

Varletatenn,
1.
indignuen
Ias tradtet,
Merttutect
Nofernd
lgua lſen
me dcdor
Tntu.
Larutate
Kicste

kelurt
,conhr-
Nun t⸗
Innnc.
n luds
Uetihob.
ilig ant.
Atite ſt
iirier
duekant
. Ir.
Aotan⸗
Wo
turan⸗
dr.
til⸗
u,

IN GERM. FATIS CAbP. V. 313

gus, aut Mammeætrattus, quos olim, ceu ra-
rum theſaurum, aureis litteris deſcriptos ha-
buerant monachorum bibliothecæ (f). A-
lexandri Doctrinale multo ante euanuiſſe et-
jam, probaui. Quamquam vero Eraſmus
pro ſingulari ſua modeſtia, laborem in reſti-
tuendis litteris hac fiducia ſibi ſuſceptum
eſſe, negauit, quod confiſus ſit, præclarum
aliquid ſe docere poſſe, ſed aliis maiora cona-
turis viam munire ſe voluiſſe, adfirmauit;
quo minus offenſi ſalebris ac lamis ſpecioſa
ac ſublimia facilius inueherent (g). Tanta
tamen, ipſa inuidia id confitente, eius in lit-
terarum ſtudia exſtitere merita, vt is, qui hæc,
& ſummi viri ingenii vbertatem, doctrinæ
varietatem, dicendique vim non agnouerit,
indignus videatur Melch. Iunio (h), qui litte-
ras tractet; & vt de præclaris Eraſmi in has
meritis tacendum mihi potius, quam multa
proferenda arbitrer; præſertim quum ne-
minem fugiat, quantopere purioris Latinæ
linguæ hoſtes exugitarit“ de qua re diligentis-
ſime elaborata eius monimenta abunde te-
ſtantur. Quorum nonnulla tam profundxz
Latinitate conſeripta viſa ſunt ineptis ſchola-
ſticis, vt vererentur, ne legentes iſta, in hære-
V ſin
(fr) ibid. p. 72.
(g) ep. 12, lib. I.
(h) in orat. de Vita Io. Sturmii B. 7, a.

314 DE LINGVAE LATINAE

ſin prolaberentur (i). Nam quum ſua et-
iamnum ætate non paucos vociferatores ſu-
pereſſe videret, qui, quod pueri male didice-
rant, non ſolum ipſi mordicus tenerent, ve-
rum ctiam ab aliis exigerent, nec vlla ratione
ab ineptiis ſuis abduci ſe paterentur: id
quod eorum, qui ab eruditisſimo Ceratino
barbaras exegerant ineptias, exemplo ſupra
a me demonſtratum eſt. in nugacisſimis iſto-
rum nugis illudendis multum operæ ſumpſit
Eraſmus, quo apertius irriſos ſtultitiæ ali-
quando puderet, & quo facilius iuuenes par-
tim veterum exemplis animati, partim me-
liora edocti, irriſos vna cum ambitione ipſo-
rum contemnere conſtituerent (k). Quam
ambitionem vel tum aperte maxime prode-
bant homines, quum moleſtisſime ferre ſe,
oſtenderent, Eraſmum & reliquos Romani
ſermonis vindices, vnum aliquem ſingulari
numero ſalutare conſueuiſſe: perpetuo id-
circo vociferabantur: Duid tu me tuiſſas,
tuiſſa famulor tuos; ego ſum & te & tuis o-
minibus melior. Quod quum Reuchlinus æ-
tate ſua haud ignoraſſet, Conradum Kollin,
ordinis prædicatorum monachum, litteris
compellans (1), orauit eum, ne ægre ferret,
quod
(i) Eraſm. ep. 31, lib. XXII. (K) de conſcrib. epiſt.
P. 5S, & 644.
(1) Lib. II illuſtr. viror. ad Reuchlin. q. 5, a.

16

utiue ſics
nul elt eju⸗
cet holn
umero
litterarul
obtem enn
10 Reuchn
Commpelunt
IIban? 1
perntmn ju
IIGl nongen
leto Mte d
lbtatiorudus
teß eſd
luiſecupie
gle ils li⸗
plos erorna
neno füt/
iiſiun ti
ſeſenen j
Iit. Illnin

rn i

IIN

nunf t.
lkernta ot.
imleii
tenerentn.
ellntn
crentre
moh⸗

enes
Win ne⸗
hmie
Enn
imepdot⸗.
e ken le
homai
ſupue,
hetlo ,⸗
ſ M
lel⸗
Uinnse
,M
ſten
efmn

—

IN GERM. FATIS CAP. V. 315

quod ad ipſum Latinum hominem Latino mo-
re per numerum ſingularem, nec, vt ipſe, plu-
ratiue vicisſim ſeripſerit; deprecatusque ſi-
mul eſt eius ſcribendi conſuetudinem, vt ſci-
licet poſthac quam humanisſime ſingulari ſe
numero appellaret, quum aliquid ad ſe daret
litterarum. Qua in re Reuchlini voluntati
obtemperauit Kollinus; ita tamen, vt, quum
ad Reuchlinum reſcriberet, ſingularique eum
compellaret numero, veniam quaſi minus
vrbanæ ac venuſtæ loquendi conſuetudini
petendam putarit, ſcribendo: TVAS (ve
TIBlI morigerus ſim) litteras accepi. Enim-
uero ante Reuchlini tempora huiusmodi ſa-
lutationibus; Oro reuerenditſimas paterni-
tates veſtras, domine Praſtantisſße, lime., compel-
lari ſe cupiebant homines in miris plane ho-
norum titulis fingendis periti, impertiendis-
que iſtis liberalisſimi. qualibus nonnulli ſe
ipſos exornarc veriti non ſunt: quorum nu-
mero fuit Arnoldus Tunger, vir optimo
Reuchlino infenſisſimus: vtpote qui profun-
dis ſimun heolog um, Laurt ntianæque Burſæ
regentem primarium appellare ſe conſueue-
rat. qui titulus Conr. Peutingero non iniuria
arrogans, immo petulans maxime viſus eſt,
præſertim in heologo (U1): cuius virtutem
humilitatis nomine a Chriſtianis prædicari
debe-
(II) ibid. a. 2 a.

316 DE LING VAE LATINAE

debere, cenſuit. At moris tum fuit, vt ſtu-
diorum præmia a titulis metirentur, ſic fere
quærentes: aid eſt iſte? ſi reſpondere li-
cuit: Doctor eſt, Magiſter eſt, Baccalaureus
eſt! aliquid Fir. ſin nullum illorum attigit
titulorum, nibil fuit. Non enim qualis quis-
que eſſet, ſed quo nomine vocaretur, quære-
bant eius ſæculi homines; in caſu nimirum
atque pecuniis omnia inerant; virtuti pro-
prium nihil erat: ita, vt nemo aut amorum
integritate bonus, aut ab eruditione doctus
tum iudicaretur, ſed alter cucullo oſtendere-
tur, alter titulo vtcunque acquiſito exprime-
retur (m). Tituli, quibus alios adficiebant,
erant eiusmodi: Religionis lucerna ſemper
Julgens: V. rinsque Teſtamenti gazophyla-
ciume Omnium virtutum heroicarum & non
heroicarum ſpeculum limpidisſimum cum
quibus vt reliquæ ineptisſimarum epiſtola-
rum partes concordarent, ſalutem non mi-
nus ridicula ratione iis, ad quos litteras da-
bant, adſcribere ſolebant: Quot habet cœ-
lum llas, quot habet mare guttas, tot tibi
mitto ſalutes“ pro his pedum interdum in
epiſtolis offerebant oſcula. Longe abſurdis-
ſimas etiam adiiciebant ſubſeriptiones, qua-
rum numero & hæc eſt; humillimus domina-
tionis

(m) VIr. Hutten. præfat. Nemini præm, A. 4, b.

B. 2, b.

zons
Ciusnod
qubis .
Natas, th
gits honin
ce loco l
tradebem
Gelecumn
notminund,
bunt dumul.
Uuinbonk!
ple Vonn
U Niwg
Adlenlun h
nnpmhu

Cilgue ll

Nceconled
)&1 ning 4ce

Ueen ge
einsſumor

Der
Cerciebl
. Pokee
um 0

orumat

ll

. cun
eikolr
Don m

Bullclihe

0

IN GER M. FATIS CAP. V. 317

tionis ſu«x diſoipulus & vilisſimus ſeruitor.
Cuiusmodi priſcis incognitas plane veneres,
quibus Latinæ linguæ ſimplicitas ac natiuus
lepor quam maxime corrumpebatur „ tùm
natas, ait Eraſmus (n), quum, linguis profli-
gatis bonisque auctoribus exactis, grammati-
cæ loco Michael Modiſta in ludis litterariis
tradebatur. Qualium venerum lectione qui
delectatur, ei Eraſiui & Vlrici Hutteni, mox
nominandi, ſènipta, & Obſeèurorum in primis
Virorum Epiſtolæ grandes earum ſubminiſtra-
bunt cumulos. De Eraſmo tantum, de cu-
ius in bonas litteras meritis ingens conſcribi
poſſet volumen (o), Ludou. Strebæi iudici-
um, priusquam progredior, addam: cui quin
adſenſuri ſint nonnulli, vix dubito: Horuit
temporibus noſtris vir in Attica tenuitate gra-
cilique filo ſermonis alter pene Eyftas qui
quum
(n) de conſcrib. epiſt. p. éo, ſeq. & 69.
(o) Si plura de Eraſmo cognoſcere volueris, præter o-
rationem, T. IV, p. 778 ſeqq. Declam. Melanchth.
inſertam, & a Georg. Pflügero vna cum Reuchlini,
Agricolæ, atque Friichlini vitis denuo editam; &
præter EFraſmi vitam a M. Adamo colleétam, euol-
ue ea, quæ ipfius Eraſmi Epiſtolarum libris de vita
eius ſunt præmiſſa, confer etiam vel maxime Io.
Clerici Bibliothecæ ſelectæ, Gallice conſcriptæ, T. I
Pag. 380, ſeqq V. 145. VI, 7. VIII, 229. XII, I. vbi
nouam Operum Eraſmi editionem recenſens Cle-
ricus, plurima notatu admodum digna de auctore
Profert.

318 DE LINGVAE LATINAE

quum eloquentia ſubtili iunenis excelluißet, &
barbariem incultamque linguam libris ad hoc
compoſitis inſoctatus eſſet,t tandem Jonior effe-
zus & barbaras voces admittere, & incom-
ptam locutionem effunaere bonum uxit, quod
ſibi perſuaſiſſet, vt ſeribit in epiſtola quadam,
officere Chriſtianæ purum aptumque ſermo-
nem. An disſimulet callidus, an quod ſontit,
dicat, neſeio. & quæ ſcequuntur (p).
Quamuis Eraſmus non nominatur a Stre-
bæo: eum tamen his verbis innui, facile,
mea quidem ſententia, patet. Iple certe,
quum prouectiore paulio eſſet ætate, præter-
quam quod orationem quaſi rerum veſtem
ſtatuit, ita, vt veſtis, quæ decora ſit puero,
non deceat ſenem: nec, quæ feminæ con-
gruat, viro conueniat: nec, quæ deceat in
nuptiis, deceat in funere: nec, quæ laudi da-
ta ſit centum annis ante Eraſmi ætatem, hac
ſit probata; immo ſibilis omnibus excepta
omniumque riſu: ſe de Latini ſtili formula
ſuperſtitioſe ſollicitum fuiſſe, negauit, ſat ha-
buiſſe ſe vltro profeſſus (q), ſe vtcunque non
ſpurce loquens intelligi potuerite non vno
loco declarans, quantum a Chriſtianiſmo ab-
eſſe
(Pp) de Verborum Plectione & Collocat. lib. II, p. 153.
() ep. 4, lib. XXI. in Ciceronian. p. 376, de ſe ita ſeri-
bit: Era,imus nte ailfodtat guidem Tulliano more di-
cere, non abſtinens a vocibus Thevlogicis, interim ne
a ſordidis guidem.

N

N ſbini⸗
3 ſcopllo
timm apr
Vitatnnu⸗
nate coliß
100 .
gvoc ite
ine⸗ 14
eri⸗ An,
“ n
wine oet
ſawercur

. numzin⸗ n

Pln, lien
Kenler l
lulpcen!
potiusten
De IN
lcgmi⸗
ſt un
lamn In

Renn erl ir

MA
Eralno l
netuco,

INN
ejrelute

Nalcn,

le ſyn.
turac
bi,ſal,
Ne n
Nrtr
ſten
Tnn r.
decen in
rluntir.
Nen ie
eleehti
lem
non 0
Hoot⸗
ennſet⸗
ore o.
terinte

IN GERM. FAITIIS CAP. V. 319

eſſe ſibi viderentur, qui in bonis litteris, velut
ad ſcopulos Syrenos conſeneſcerent, præſer-
tim apud Italos. omnem Chriſtianorum

vitam magis ad bene viuendum, quam ad or-

nate compteque dicendum, ſpectare, alibi di-
xit (1). Idem igitur ſtatuiſſe videtur Eraſmus,
quod vitæ Reginaldi Poli auctor cenſuit (s):
Chriſtianam pietatem in pauxis admodum re-
pertam fuiſſe, qui Latine ornateque ſeribendi
laudem ſunt conſecuti. Sed tamen, ſi in ne-
mine Præterea Italorum eſſet reperta, quod
ſtatuere durum forſitan foret atque inhuma-
num, in Aonio Paleario atque M. Antonio Fla-
minio, piis maxime hominibus, eam ſane of-
fendere licuiſſet admirabilem prorſus atque
ſuſpiciendam. Id quod pluribus verbis com-
monſtrare in præſenti nihil attinet: ad ipſam
potius rem reuertor.
De VERICO HVTTENO, Equite Franco,
elegantis ac peracris ingenii viro, meliori
fortuna dignisſimo, vt pauca quoque, poſt-
quam inſignia Eraſmi in Romanum ſermo-
nem merita attigi, proferam, promiſſa ſupra
aà me facta me admonent. Cui videlicet cum
Eraſmo iucundisſima prius intercesſit con-
ſuetudo, quam eam Lutheri cauſſa diſſoluit:
quippe quam Huttenus, vt contra omnes ad-
uerſa-⸗
(r) Ciceron p. 358.
(5) p. Io4, edit. Londin. 1696, 8.

30 DE LIN GVAE LATIN AE

uerſarios, ita contra veterem etiam hunc ſu-
um amicum acerrime defendit. Antea ho-
norihcentisſime de Hutteno ſenſerat Era-
ſinus, quum animus ipfſi præſagiuerat, eum
magnum aliquando Germaniæ faturum eſſe
ornamentum, poſtquam eruditum atque hu-
manum cognouerat eum adoleſcentem, cu-
ius ingenii laſciuiam, vti loquitur, ætatis ac-
cesſionem correcturam ſperabat (*). Ve-
rum euenit denique, vt glorioſum egentemque
vocaret militem, quem non ita multo ante
rotum ferreum nuncupauerat, qui non calamo
tantum, & lingua, ſod & Manortiis armis
pugnaret. & quem Latinæ linguæ appellaue-
rat prius delicium (ſ). Et certe quo fortius
cum inſcitiæ magiſtris (sſ) leporis feſtiuita-
tisque
(?*)) Eraſm. ep. u, lib. XI. & ep 26, lib. XII.
(ſ) ep. 14, lib. VI, ep. nʒ, lib. XX. ep. 29. lib. XXIX.
in Ciceron. pag. 379, de Hutteni ſtilo ſic iudicat
Eraſmus: ſat ſplendoris & copiæ praſtat in oratio-
ne loluta, in carmine ſelicion erat.
(Sſ) qui quantopere in Huttenum ea propter debaccha-
ti viciſſim ſint, Pirekheimerus in epiſtola ſua Apolo-
getica Luciani Piſcatori præmiſſa expoſuit, ſcribens:
Genmaniæ noſtræ ſpem certisgſimam, Vdalricum Hut-
tenum, & nobilitatis ſtemmate clarum, & ingenio ac
eruditione præſtantem, non lolum pfeudo-Chryiſtia-
num appellare, ſed etium, ſi diis placet, tali viro
palam minitari audent, a- omnem defenſtonem peni-
tus adimendam eſſeé, cenſent: nemo, inguiut, nobili-
tate excuſandus videtur, quin potius maioribus ſuis
degenerans poſteris omnibus uæ ignobilitatis relin-
guet exordium.

6

ieſlens
ludelan
metuiſlei
Ettutess
Cidus, alin
ſas et
gullumbed
Hic enn.
uſt) be
unuri/
,unhaben4
1o, 15 hui

Ppren Nei

Ouſmonun
Num thür
lintzbeg
te
ſe) in gett
mun ita
uuun lat⸗
kolehlenn
cenhe in
günboge
Vmn Hin
Aect gi
Cult nin
aichin
Nenehlni
Eebyitolst
ſedi dyge
hunk

.

Ccenten d.
n ttiit.
A

S
enfiyti
0 1
muloae
nlAA
tig ernis

lme.

mruet⸗
3 ſi
itchtgher⸗

oſurſerde⸗

Pluhim ⸗
N, GiNl
ſad. 6 S 1
gett, il
jni, 6.

i

IN GERM. FATIS CAP. V. 321

tisque plenisſimis ſcriptis decertauit; eo me-
lius de Latinæ linguæ decore vindicando pro-
meruiſſe, videri poteſt Huttenus. qui præter
virtutes & genuinum ſplendorem totus can-
didus, cultus atque elegans Herm. Nuenario
viſus eſt (t); quique litteras ita coluerit, vt
nullum barbaries hoſtem ſenſerit acriorem.
Hic enim ipſe eſt, quem cl. Iac. Thomaſi-
us (tt), & cel. Morhofius (u) verum obſeuro-
rum virorum ad Ortuinuim Gratium Piſtola-
runm habent auctorem: quamuis non igno-
ro, a P. Iouio & aliis Reuchlinum earum au-
ctorem perhiberi (v); & Hamelmannum
X edo-
9 teſtimonium hoc legitur in Nuenarii ad Reuchli-
num epiſtola, lib. II fepik. illuſtr. viror. ad Reuch-
lin. t. 3, b. quam cl. Malus vitæ Reuchlini inſeruit
P. 4,8. leg. WDõõ
(tt) in præfat. P. Manutii Epiſtolis præm. vbi Hur-
tenum ridiculi operis auctorem &ſe, certa fide expglo-
ratum ébabere, confirmauit.
(u) Polyh. litter. I, cap. 23, 9. 43.
(v) fidem hac in re Iouio habuit lo. Cunt. Dietericus:
qui in Programmate ſupra citato, poſtquam Obſcur.
viror. Epiſtolas nominatim Reuchlino vindicauit,
adiecit: gqui liber auide coemptu adeo grauiter per-
culit Coniurationis principem Hooch Mtratum, ut le-
thali dolore ſauciatus interierit. vid. cl. Maii vitam
Reuchlini, p. 423 ſeqq. vbi multa memoratu digna
de Epiſtolis his proferuntur, pluribusque declaratur
verbis, Eraſmum inſtitatum hand probaſſe, moleſte
admodum ferentem, ſe earum a quibusdam haberi
auctorem. Primeæ etiam ibi friorit ep Drlarem

*

322 DE LINGVAE LATINAE

edocere nos voluiſſe, Hermannum Comitem
Nuenarium, Vlricum Huttenum, Reuchlinum,
Buſaohium, Caſarium, pluresque, laboris ſocie-
tatem quaſi ineuntes, ebictola⸗ iſtas in Ortuini
Gratii inuidiam contexuiſſe (2). Quisquis
vero earum fuerit auctor, ſiue vnus exttiterit,
ſiue plures, qucullatorum theologorum barba-
re Latina lingua ſeribentium ſtilur tam accu-
rate iis expreſſus eſt, vt, vbi prius exierant,
miro monachorum exceptæ ſint applauſu,
aui-
iſtarum voluminis editionis mentio fit a cl. Maio.
in Aldi Manutii ſcilicet ouna volumen hoc eſſe
impreſſum. vidi & ego hanc editionem: at, vt vere
dicam, volumen ex Aldina typographia prodiiſſe
mihi non videtur: ſed parum abeſt, quin credam,
librum in Germaniz eſſe impreffum, & locum eſſe
fictum, vt nihil non in epiſtolis eſfet ſimulatum.
præter emim quam quod in calce libri hæc leguntur
verba: Et ſec ſinis efiſtolarum obſcuronum vinorum
Deo gratia eivusge ſandtæ matri. In Venetia im-
pr. Bümi in inipreſſoria Aldi Minurii (non Manutii):
Anno quo ſupra: etiam cauiſatum eſt, vt in aliis, ne
quis audeat poſt nos impreſſane per decennium per
illuſzrigimem principem Venetianorum: nec typi
cum Aldinis conuenire mihi videntur. Vt hoc
etiam obiter addam, vltima editionis huius epiſtola
eſt, quæ a Vilipatio de Antuer pia ſcripta fingitur, &
cuius initium eſt: Venit ad me vnus religioſus. cui
in editionibus, quæ iſtam inſecutæ ſunt, plures epi-
ſtolæ ſunt ſubiectæ.
(2) lib. IV de Viris in Weſtphalia eruditione & ſeript's
illuſtr. Oper. Hiſtor. pag. 199, & in vita Bulchu
P: 298. .

1X6

nidisſme
u ſbi 1
Ortumetl
emnilia:
dockucz
ſatebah tl
Kend, 4
Hullan
in. N
un 1
AAditil
ſctinn 1

Sep id)
Auns ble⸗
En, eugu⸗
riruniel
ele elitin
gue in el
alter 1n
ſlen ſeeul
ſhetſini in
oninun ſper
11

u leet e
Mrttitat
Kinla l
lo guen
aatn n
eluitmtirz
liei
Com nihin

Unn

li
1Retl
,.

ſin,
ltas /,

Uelttt,
Nun it
A,
Hcen

derlyum

s enike

S

l

IN GERM. FATIS CAP. V. 323

auidisſime vbique ab ipſis coemptæ, vtpote
qui ſibi initio perſuaſerant, eas in Reuchlini
contumeliam, monachorumque fauorem eſſe
emiſſas: & qui, quum vir quidam egregie
doctus, at naſutisſimus, cui rei veritas minus
latebat, coram ipſis fingeret, ſe ſtilo nonnihil
offendi, eum conſolati ſunt; dicentes, ne
Gpebtaris orationir cutem, ſod ſententiarun,
vim. Nec rei veritatem deprehenſuros eos
vmquam fuiſſe, niſi quidam epiſtola operi
addita lectorem admonuiſſet, rem non eſſe
ſeriam, Eraſmus credidit (y), addens: quis
X 2 fun-
(V) ep. 31, lib. XXII. Et tamen is, qui duobus abhinc
annis Obſcurorum Virorum Epiſtolas Londini edi-
dit, easque Iſaaco Bickerſtaſt Armigero, Magnæ
Britanniæ Cenſori, nuncupauic, credidiſſe videtur.
argumenta Epiſtolarum non ficta, ſed ſeria omnino
eſſe. editorem id ſibi perſuaſiſſe, ex his certe verbis,
quæ in dedicatione protulit, non temere aliquis
colligere poſſet. Patere, Cato Britannice, é ob-
Noletis ſæculi ſuperioris ruçeribus, altague, guam
ſiuperſtitio intulerat, ignorantia iſtud ArcaaicBum
bominum ſpecio o Theologorum Magiſtrorumue no-
mine inſolenten gloriantium pecus arcegi; & æter-
nu licet nocte dignos, a tenebris tamen ad lucem, a
mortuis ad viuos prouocari2 & quæ extrema dedi-
catione leguntur: præluaant hæ ob curorum Epiſto-
læ, guarum elaborata barbaries & ſolæciſmi legen.
tem in cachinnos ſoluant, & quicquid ri iculi vanæ-
gue léuitatis in pectore 'eſedet, exhauriant - - De-
nigue obſeuri iſti homunciones, guibus nibit guic-
guam viait inſulſius, longo poſt tem pore iam zandem

324 DE LINGVAE LATINAE
fungus posſit eſſe ſtupidior? Poſtquam igitur

odorati demum erant monachi, quomodo
res ſeſe haberet, ita debacchati ſunt, vt A
ſtolicum Breue, vti loquuntur, magna auri vi
extorſerint, quo Obſcurorum virorum Epi-
ſtolas ementes, vendentes, legentesque ex-
communicarentur. Quo facto, B. Pirck-
heimerus, ad Huttenum ſcripſit, ſuaſorque
fuit, vt Libri titulus mutaretur, & pro Ob-
ſcurorum Virorum Epiſtolis, Clarorum Firo-
rum Epiſtolz inſcriberentur, vt nebulones pe-
cunias dilapidare denuo cogerentur (2). Ad
Ortuinum Gratium, ad quem Epiſtolæ ſcriptæ
finguntur, quod attinet; licet is laudatisſimi
Herm. Buſchii popularis fuerit atque condi-
ſcipulus (a), vir alioquin non indoctus ab

Hamelmanno, ipſoque Eraſmo dictus (b):

ſe
reſipiſeunt; famam, quam olim non potuerunt, co-
nantur nunc aucupari, a coætaneis ſuis audiri viX
meruerunt, nunc in ſpem & lectores & emptores ſibi
conciliandi veniunt.
(2) Pirckheimer. in epiſtola ad VIr. Hutten. quam Rit-
tershuſ. de illius vita Commentario adiecit p. 24. in
qua ſcribit Pirckheimerus, monachos Huttenum ob-
fſcurorum aubctorem &ſé, clamitare.
(a) lib. IV de Viris in Weſtphalia clar. Oper. hiſtor.
P. 198. JJ
(b) ep. ad Pirckheimer. famil. lib. ep. 28 vbi hæc ver-
ba leguntur: Quod venit in mentem Gratio, vt
ſuas litterulas turpiter ſeruire vellet quorumdam
ſultitiæ, ſeu potius ambitioni, quum eo videatur in-

16

tamen
t, guun
jueret h
cvod ni⸗
eit
,ihAr A
ſmur.
barofunt
Duns uun
lent: Can
ſuncoltad
erdr
lcbetus
letoet
In loe
Pttonum
nle go)
ſen tahli

leun re⸗
nſett)
columnit
S n
ecudl
Onenit.
ud t⸗
ryid

orupn.
ulner.
r 9, 46
leſeipt⸗

1..0
ndatieſm
MWCnn

n Nd.

docs n

lasd.
ſ.
K
erunt, 0.
lnd

:
ztrerſtet
arßn

Cuumdi⸗
An
gerun t

eefel⸗
ntie, n
unain

iterif

IN GER M. FATIS CAP. V. 32 5

ſe tamen quam maxime tum opponere CC-

pit, quum Alexandri Doctrinale exploſum
iuerat Buſchius; & in primis reprchendit,
quod hic in Commentariis ad Denatum ſcri-
pſerit: eos magnir etiam 7 beologis, Dolto-

ribus atque Magiſtriz vtiles fore atque necei-
ſarios. Nullam vero aliam ob cauſama bar-

barorum theologorum partibus ſtetit Ortui-
nus, quam vt amplisſimum ab iis reportaret
beneficium, quod præbendam appelare N
lent: idcirco cum Iacobo Hochſtrato conſilia
ſua contra bonum Reuchlinum conſociauit:

qui in Ortuinum acerbisſime vicisſim eſt
inuectus, aſpere ſatis eum tractans, vt homi-

nem, qui vix litteras balbutire nouerit anal-
phabetus, quum tamen oratoriam poeticam-

que docere gloriatus fuerat.
In hoc contra Ortuinum & ſummum eius
patronum Hochſtratum certamine tam ſtre-
nue pro Reuchlino pugnauit Huttenus no-

ſter, vt a Pirckheimero optimus vocatus ſit (c)

X 3 Reuch-
genio præditus, vt ſi vero iudicio iuſtam operam ad-
iunxiſſet, inter eloguentes ac litteratos haberi po-
tuißſet? Nunc non alio facinore natus eſt, niſi guod
calumniatus eſt Reuchlinum & buius amioos, guod-
gue quorumdam in anti malitiæ, mercenarium cibo-
que conductum rhetorculum præbui * videatur.
() in epiſt. paullo ante citat. Etſi vero vel hoc ſolo,
quod inter Reuchliniſtas numeratum ſe haud ob-
ſcure viderit, ſingulari ſuo in eruditisſimum homi-

326 DE LING VAE LATIN AE

Reuchliniſta“ vtpote qui nihil magis in opta-
tis habuit, quam vt interirent, & emoriren-
tur, qui ſurgentibus impedimento eſſent lit-
teris; quo aliquando enaſcerentur viua pul-

cherrimarum virtutum, quæ toties iſti con-

triuerant, plantaria. Equidem tam con-
ſtanter a Reuchlini partibus ſtetit Huttenue,
vt, quum omnes boni optimo viro, qui cete-
ris quidem rebus omnibus ſuperior videba-
tur, ſycophantiis tamen, mendaciis, conui-
ciisque, vt ſuperiori capite demonſtraui, lon-
ge vincebatur, timerent, partes eius haud de-
ſeruerit, ſed ipſi cum reliquis iuſtisſimæ
cauſſæ defenſoribus opem ferre perſeuerarit
quam fidisſume. Deterreri ſe paſſus non efſt,
etſi
nem ſtudio ſatisfeciſſe ſe, credidit Huttenus, (lih.
II. epiſt. illuſtr. viror. A. 1.) eo tamen haud conten-
tum ſe fuiſſe, ſatis declarauit, quando ad Iulium
Pflugk, in Italia tum commorantem, Auguſta Vin-
delicorum, quo cum aula Archiepiſcopi Moguntini
Alberti ad frequentisſima iſta Comitia an. 1518 aca

abierat, ita ſcripſit: Ipſe mibi negotium his diebus feci,

diſcurrendo, ambienso, apprebendendo, dum optimum
guemgue exaulis principum in partes Capnionis tra-
ham'guamgquam huc vltro illi concedant, nec iam opus
Nt parare nobis amicos. Sibi id curæ fuiſſe, vt ad
Reuchlini partes, quosquos in principum aulis a-
ptos eſſe viderit, traduceret, dudum H. Nuenario
confirmarat elegantisſima epiſtola; qua complures
clarisſimos nominauit Germaniæ viros, qui cum
Reuchlini ſociis faciebant. citata modo Hutteni
ad Iulium Pflugk epiſtola ſubiecta eſt eius Nemini.

Hutenunm
Cünerai
inaltrn

o Nrun
er unathe
E lun ſ⸗
RK
gle h
Pter ochi
Tntiam n

Ghlni

Kunzr
hac.

lumnch

. mne (1c
atenns er
S neor.
uud cooter⸗
1o A1 MA

au.

puril
lNle

uufr 1

Mruno
Gies
l CUI
Honen
Nr

IN GERM. FATIS CAbP. V. 327

etſi plane non ignoraſſe videtur, multos ſub
innocentiæ ſcuto periiſſe, auroque loquente
cuncta ſilerc. Aduerſariorum certe opibus
& potentia quam maxime preſſum eſſe
Reuchlinum, ſupra cognouimus. Hic licet
potentisſimorum auxiliis numquam deſtitu-
tum ſe conqueſtus ſit: pro ſuæ tamen natu-
ræ modeſtia, pacem plus, quam gentium &
nationum bella, vel diffidationes, cupiuiſſe
ſe, adfirmauit (31). Quando vero Camera-
rius, ſummorum virorum fauorem Reuchli-
no haud defuiſſe, ſed omnium, qui amaue-
rint, aut videri ſaltem voluerint amare eru-
ditam doctrinam, ſtudia tam prolixe, vel tam
effuſe etiam præſtita ei fuiſſe, oſtendit (e), vt
ipſe Reuchlinus alacritate offenſin fuerit;
Huttenum cumprimis intelligere ſe, prodidit
Camerarius, dum paullo poſt addidit, Hutte-
num acerrimo ingenio, animoque confientisſi-
mo virum, litteris perquam eruditum, litigan-
ter monachos cum Capnione varie eragitauiſſe
& illam fatctionem vehementisſimis ſoriptis,
& aliquando poſft armir quoque expeditis ad-
ortum eſſe. Quare etſi magni ad vitæ finem
vsque fecerunt amici Huttenum ſuum, pro-
pter doctrinæ eruditionem ingeniique præ-
ſtantiam mirifice eum admirati: ſed tamen,
X 4 quum
(d) lIib. II ep. illuſtr. viror. r. 4, b.
(e) in Vita Melanchthon. p. 16.

328 DE LINGVAE LATIN AE

quum vehementem eius naturam, excelſum,
animum, & propenſam ad novas rer volunta-
tem probe noſſent, nonnihil ſemper de ſalute
eius metuere ſe, declararunt (f). Præſertim
quum ſummi Pontificis iram ita in ſe conci-
uerat, vt animus huius ipſo patrocinio, quo
Ubertus Archiepiſeopus Moguntinur Hutte-
num fouerat, quam maxime offendere-
tur (f). At Huttenus, ſe timorem, quo a-
micorum mentes ipſius cauſſa occuparentur,
inique ferre, epiſtola ad Reuchlinum ſcripta,
multum animi ſpirante (g), ſignificauit. qua
hunc timiditatis animique demisſionis aperte
cOar-
(f) ibid. p. 92. .—
(ff) vid. Iac. Sadoletꝭepiſtola Leonis X P. nomine ad
Albertum ſcripta, P. II Monumentor. Pietatis &
litterar. p. 47 ſeq. qua in Hutteni, velut parum mo-
deſti hominis, ſcripta acriter innehitur, quæ indi-
ghisſimis & rebus & verbis referta, plurimas in
Santtam Sedem continerent contumelias. Zuum
guæreremus, ſcribit Sadoletus Pontificis nomine,
guinam ille &et (H utterus,) intelleximus, eum Cir-
cum pectionis tuæ familiarem ſſe, guin etiam nobis
ſtenſus locus eſt, impreſſös hos libros, ſeilicet inci-
uitate tua Moguntia fuiſſe, guæ res inagnam in nobis

commouit admirationem, 7aum nec noſter in Cir-

cumſpectionem tuam perpetuus & ſingularis amor
cregere nos ſineret, te volente ita eſſe factum, & res
ipſa pene cogeret, credi, ante oculos tuos, in ſeae
vua, a tuo Domeſtico & familiari non potuiſſe edi tan-
tum ſcelus in apertum te ignorante.

(S) lib. Il epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchlin. A. 1.

P

t.
carguit⸗

Peril; 14
vrriglen
i⸗
leſpon⸗
Wn
dur ſ
nitilir
talel.
i M
ini a1
Uterqued

N

n cnfe/
limn ve
ilnu ir
e Eener
Aleſſmn
m etſuu
n. Nn
3 Fiin
uis. e
en? N
fi Munn
l nun
lin zer
lyan,

run ⸗

II
nn,
rn
mpels
) M
lan⸗ D
Crein,

nnrur A.

ſe ogen lit.
ken, ur
Cnpart,
um e ,
e CAit
itzen
(Oa⸗

Demominen
r. Metnd
n gleint⸗
Pluins n
s
S ponine,
AnCr.
Tur
her ind⸗
n M
7/ , 4
enr an
e,7
,
uiu⸗

IN GERM. FATIS CAP. V. 329

coarguit, quando epiſtolæ hoc fecit ĩinitium:
Per te, or: tuum, oro, per ſi quid hoc carius
vtrique, noli triſtia ominari nobiv. Quid enim
iſta ſibi volunt? Sin breui moriar, ſatis ti bi
reſpondebit virtus tua. NWoli me terrere, ob-
ſecro; noli Iſe imponere necesſitatem tibi &
illum refer animum, quo ſolitur es ferundis
aduerſis vti. Multos vltro ferocienter for-
miduloſus dux milites bis querelis emollitos
reddes. Ne tibi deſis: ne ardentibus pPro te
muliebre iſticl obſtrepe, ſin breui moriar. In-
mo non moritur, qui ſic vixit? & quæ verba
animi ac ſpiritus plenisſima ſequuntur alia:
inter & hæcſunt: Iam pridem incendi-
um conflo, quod tempeſtiue ſpero eflagrabit.
Lhum te quieſcere iubeo. Eos mihi adiungo
militiæ ſocios, quorum & ætar & conditio pu-
gnæ generi par eſt. Breui videbis Iugubrem
aduerſariorum tragadiam e ridentium thea-
tro exſibilari. Hac diuerſa opinante te mo-
lior. Neque enim de me ſi relte ſuſpicareris,
iſta ſeriberes. Noli deſerere cauſſam veri-
tatis. Egone deſeram aut hanc, aut te buius
ducem? Modicæ fidei Capnion: qui non no-
ſti Huttenum. Immo ſi tu hodie deſorat, égo
iſtud (quantum ber me hieri poterit) reſtituam
bellum, nec mihi ignauos cæptorum comites ar-
bitrare. bis ſtipatus conſortibur ingredior,
quorum vnumquemque huic colluuioni ſatis-

X 5 futu-

330 DE LINGVAE LATIN AE

futurum putesr. Hæc ex cpiſtola Hutteni

excerpenda hutaui, quum ea, quæ Bononiæ

anno cio 19 xvII ſcripta eſt, Hutteni animi

morumque index vere appellari queat, & ni-

hil de Hutteni indole luculentius ea ipſa te-
ſtari poſſe videatur (h). Nec minorem ani-
mum oſtendit Huttenus redux in Germani-
am factus epiſtola ad Herm. Nuenarium ſcri-
pta:
(h) Quæ de Doctonis titule, quem aſſumere decreue-
rat, in præfatione Nemini ſuo præm. A. 3, profert,
notatu mihi videntur quam dignisſima: Audi (ad
Crotum Rubianum ſcribit) meum in hac re conſili-
um, poſtquam mibi ſtomachum mouerunt Rti olim ſu-
perbi legum aiſpen atores, ſateor, &je aliguid con-
tendi, & e ſtudium contuli meum: ac diſpeream, ſe
vlla alia ratiene, quam, vel vt meorum doſiderio Ja-
zigacerem, vel ipſum illud, gquantumcungue nugato-
rum eſt, guo iſti triumphant Bartholiſiæ, aſſecutus,
acceptogue doctrinæ titulo, guo decipi vulgus amat,
ab illis poſtea audiri mereren, guod ainen per con-
temptum non fſiebat. Doctorem enim eſſe oportet
nunc, doctum negue neceſſé eſt, negue omnino aliguid
eſt. Quanta litterarum iactura hoc facies aiebat a-
liguis? N. alla reſpondi, guippe impendendum aliquid
ſuceiſiui temporis, dum iſtas illiteratas litteras algue
hanc doctninarum fecem iactare dicam. Nam in-
telligere nullo negotio licet Sum enim plane in ea
spinione, vt, gqui in his ſtudiis ſuperbire ſciat, & pro
tempor?e ingerere ſe audeat, eum conſummatum hoc
tempore iureconſultum exiſtimem; guod inſtitutum.,
guid refert, guomodo poſtea immutauerim, ſeribere.

Multa inſuper de Barthsliſtis minus honorifice præz

dicat.

ta: t⸗
oinenn
Qunn
er. ſon⸗ W
piu tN
gunrot
9r0. .
iirun
nhrn h⸗
i miliſe
dis inteen
in NMan
llir nten
npllrani,
ze,l l
tl on/
cun N
Oli
ſu. ha
mr,
rer
Itet eo
lnierles
prinng ſl
Cneekentk
S N
lne hac
N Pimun

1 ne m⸗
lscillit⸗
eInlnolengt,
EInCemg.

faren 1
enlerlumle.

e
.

— -

N,

Per A.

undli
6teretal
1. Mnir.
zlin in

4 .
„ ,
4
4
%
gfmettt N.

nn

IN GERM. FATIS CAbP. V. 331

pta: vbi, poſtquam complura animi magni-
tudinem teſtantia præmiſerat, ita ſcribit:
Guod ſi me audiat Germania, quamquam in-
ferre Turcis bellum neceſſe eſt hoc tempore,
prius tamen huic inteſtino malo, remelctium op-
ponere, quam de Aßiatica expeditione cogitars
iuſſero. Nam quid Oihomannorum domum,
imperandi ſiudio inimicam nobis exciſam tan-
topere cupimur, ſi iſtos, ferimus in medio no-
ſtri vniuerſæ pietatis inuerſores? multis ver-
bis interiectis, ita pergit: Quamquam inte-
rim dubitatio accerſit, an obſtinatisſime hos a
nobis contemni, quam infenhſame aliquando
impugnari præſtet. Cente enim hoc contemne-
re, quod ego omnibus hactenus apologiis præ-
tuli, non ſatis eſſe videtur, ad illud, quod pa-
ramur, vt vigeant littere, barbaries exſulet,
docti in veneratione, ſeioli pasſim deſpectui
ſint. Id quod Chriſto adiunante, ad aliquem
iam progreſſum deduximas, ſed non, quo o-
portet. .
Inter eos, qui contra pertinacis ſimos Co-
lonienſes ſophiſtas, capitales Reuchlini, o⸗
mnisque humanitatis hoſtes, decertauerunt,
primas, vel ipſo Hutteno atque Buſchio eas
concedentibus, tenuit HERMANNVS CO-
MES NVENARIVS, ſiue Nouz Aquilæ, ſæ-
pisſime hactenus a me nominatus: Canoni-
cus primum, Præpoſitus deinde ſummi Colo-
nienſis

7

332 DE LINGVAE LATINAE

nienſir templi longe eruditisſimus, & elegan-
tiorum litterarum, Romanæ in primis linguæ
vindex ſummus, ſiue, vt ab Hutteno appella-
tus eſt, omnium ætatis ſuæ in GeVrmania nobi-
lium dAoctisſimus, omniumque ibidem doctorum
nobiliſimut. Qui quum barbariem Colo-
niæ oppreſſam vellet, Buſchium atque Cæſa-

rium benignisſime ibi, vt ſupra oſtendi; cum

aliis præclaris viris fouit, eosque auctoritate
ſua, qua plurimum valebat, contra audacisſi-
mos aduerſarios ita grauiter defendit, vt is
horum ducem Hochſtratum, qui Herculem ſi-
cticium appellare ſe conſueuerat, Colonia ex-
pulerit, propter impurum nebulonis figmen-
tum, quo Reuchlinum proſciderat (1). Ve-
hementisſime Nuenarius binis epiſtolis in
hominem inuectus eſt, vna, eaque verboſa ſa-
tis, ad Reuchlinum, ad lectorem altera: quas
cum Reuchlini, Buſchii, atque Hutteni ad i-
pſum cpiſtolie, Iac. Hochſtrati libello accuſato-
rio contra Oculare Speculum Io. Reuchlini,
eius-
(i) Hutten. in epiſtola ad Iul. Pflugk Nemini eius
ſubi. Io. Conr. Dietericus in ſuo de Reuchlino
Programmate ſcribit: Tantus erat furor Hooch-
ſtratianus, vt inclitæ nationis Germanicæ litterarius
ordo a Carolo V Imp. guum ei felix regimen ben O-
ratorem Hermannum a Nuenar, Comitem, gratula-
retur, hbumillime beteret, vut renaſcentium bonarum
artium curam babere, barbariem e ſuis finibus ex-

N

iüdeman
NMu ..k
ſeni
wum Ae
Tiumn con
lecttol
lit tlel
ſonnin,
Arge uu
nuſinieg
unn Ncelen
Reuchlnuun
ucſos Ge
Cumcmile

Erahe
lan. M.
19

etus, cort

Gidenntin

ono tie
umſi
eul CCan

es encee !

IN

inis

Uttenan,

, „.

en

ien l.

lonuer.
ner.

etbollr
ſene gus

ſur.
en,
ell.
eninl ein
Necklrn
Pr ut
trm
670
7 ntli⸗
715
1ANAAENR
ſptui 1
geul

IN GERM. FATIS CAP. V. 332

eiusdemque Iacobi Diffamationibus, item
Nouæ Io. Reuchlini ex vrbe Roma allatæ Defen-

ſioni prafixas iuris publici fecit: Hochſtrato

quam acerbisſime iiis reſpondet, qui Nuena-
rium contra Colonienſes theologos, contra
præceptores, & vicinos graſſutum eſſe, ſcripſe-
. ſyyhzn m
rat, theologorum Philof horumque oſoreni, de-
Sgenerem, præceptoribus in gnatum, temerarilum
atque dicacem eum appellans bominem, gra-
uisſimisque conuiciis aliis doctisſimum vi-
rum laceſſens; & quidem adeo, vt præter
Reuchlinum & Pirckheimerum complures
eruditos Germaniæ viros ſimul diris admo-
dum cauillationibus ſit conſectatus (K). Ri-
dicu-
(kK) Pirckheimerus in epiſtola apologetica, Luciani
Dialogo præf. de iniuria fibi illata modeſte admo-
dum conquecritur, ſcribens: Quæ t Cbriſtienæ re-
ligionis defenfio, longe acrius, guam Chriſtiana
manſuetudo permittat incandeſcas, ac nen ſotum in
tantum virum (Reuchlinum) fanda pariten & in-
Janda euowias, e& & omnes amicos eius mordicus ar-
ripias? poßſem & ego ſtulta illorum loguacitate ir-
itatus, contra inſanientes inſanire ac ſuaues illos ni-
ros, ſibi ipfis, tamquam in pecalo oſtendere, ni ia
nataralis prohiberet æguitas, ni id Chriſtiana dete-
ſta: etur pietas. Vel his verbis in ſaniam ſuam pro-
diderant inepti homines; ſea Bibibalds, neſcio quo,
in Nurenberga lIæ,os eſſt, tamquam infimæ fortis
homo fuerit Bilibaldus, quoniam ipfis erat incogni-
tus: quibus vt ſemper ignotus exſtitiſſet, ac num-
quam ſibi a talibus benedictum eſſet, a quibus vili-
pendi, quam laudari præſtitiſſet, exoptandi non le-
ues cauſſas habuiſſe videtur Pirckheimerus.

334 DE LINGVAE LATINAE

diculum præſertim titulum, quo ipſe Hoch-
ſtratus dignum ſeſe diiudicauerat, exagitat
Nuenarius. Apologiam ſcilicet ſuam is ita
inſcripſerat: Apologiæ Reuerendi Patris, Fra-
tris Iacobi de Hoch lſtraten hæreticæ prauitatis
Inquiſitoris. Quo facilius de rarisſima Nue-
narii ad Reuchlinum epiſtola iudicare queat,
qui illam numquam vidit, extrema eius verba
apponenda cenſui: quum hæc non de au-
ctoris modo eruditione ſtilique elegantia, ſed
etiam de ſæculi iſtius conditione abunde ſi-
mul teſtari poſſe, arbitrer: OQuod ſi huit
malelicendo rices reddere decreuiſſems iawm-
iam, (vti credo) experientia doctus eſſet, non:
parum vel ad maledicendum dufon,e poeti-
cam & oratoriam, idcirco voeſeor nomen non
recte mibi improperare ridetur, quod tam ab
eo abeſt, vt non posſit longius,; etiam ab inf ante
bimo: ſed ptinam verum diceret, contumeli-
am certe nullam inflictam video, niſi quod
mendacium plane agnoſeam; verum id ei li-
bens condonabo, qui in omner æque mentitur,
quam optarem, vt de me ſomel verum protulis-
ſet; ſed ſicut ego mihi nihil horum arrogare
außim, ita pro comperto habeo, maximam eff-
caciam, & incredibilem vim ſuppetere poetis,
quando ab improbis & malitioſir hominibus
prouocantur: Eſt furor in nobis (inquit Ouid.)
agitante caleſeimus illo. Conſtat Archilochi
iam-

Atoriut
.
tc e⸗
ur, 4
Puprisc
ut, Nlu
lummitiſ
terud,

lentes,
guilen
i
mur D
uleu/
ie re lee.
NMſne, eugata 4,.
uculi
eren tnn
ip haber
nſto eumn
¹ amie
inynſx

UINt

1 ine
rnn,
41 un be
Muin
iann
neiun
non len 4.
guli
Lbuntel⸗
, ,e:
1 n⸗

l⸗ .
G ti 4
AMitn
1 l
14 4 4.
peytitun
zltule
mrn
Gunku
hch
n

IN GERM. FATIS CAP. V. 33 5

iambor Lycambis exitio claros fuiſſe. Cice-
ronis eloquentian potentisſimus alioqui M.
Antonius etiam fuga celebrauit. amob-
rem quum adeo parui pendit poeticas Facal-
tater, caueut ipſe . bi, ne epente nune in Hec-
tas Atueltut, Uis fruſtratim & emembre-
tur, & dilanietur, non ſecus quam Aälæon a
Ppropriis canibus, & Pentheus ab inſanis mulie-
ribus, poenas luens temeritatis ſuzx, qui ea
damnet, quæ nümquam didicit, & quæ tanto
interuallo ſenſiss illins ingeniumque tranſoen-
dant, vt aſſequi vel ſuumnmmis digitis numquam
Potſit. Sienim ſacræ oahoc, merita ignoratz
ſi veros theologos ipfſius præconia ſeriptis ex-
tollentes non legit, aut didicit, quod valde e-
quidem crediderim, perluſtret Vallum Buſchii
viri vndequaque ornatisſimi, ut tandem ſenex
faltus diſeat, quæ puer ſeire debuerat? tum
fatebitur iniuriam fibi faltam, quod hucuſque
theologus ſit habitus, qui ea ignoret, quæ de
hac re certatim a ſanbtisſimis viris memoriæ
commendata ſunt. Et de nugis hac quidem
paucula. Nos vero interim ſtudiis noſtris o-
peram demus, & quum ludere aliquando libe-
bit, haæbes iam argumentum, quo te exercere
posſer, etiam vique ad riſum. Vale commu-
nis patriæ oxrnamentum & me quem amas,
fac impenſius vt amer, Coloniæ Calendas
Maias.
Con-

326 DE LINGVAE LATINAE

Confirmauerat prius Nuenarius Reuchli-
no, ſe contra belluam pedetentim inceden-
dum decreuiſſe; quam, ſi externa præſidia
accesſiſſent, coniunctis copiis commodius

expugnari poſſe, ſentiret: licet non ita ma-
8 . 4

gnis auxiliis contra paucas ranas opus eſſe iu-

dicaret, quas ipſas garrulitatis ſuæ iam pude-

ret, & quæ paullatim disſidere iam inter ſe
inciperent (1). Senſim enim fiebat, vt,
poſteaquam Parißenſes Theologiſtæ maxima
ſua cum infamia ac dedecore contra Reuchli-
num ſteterant, nee prohibere potuerant, quo
minus Reuchlinianum nomen in omni Gal-
lia ſit celebratum, ſpe victoriæ reportandæ
penitus adempta (Il); plurimos pc: niteret,
ſe a Colonienſibus aſinis & circumforaneis
nugiuendis, deceptos potius, quam inſtru-
tos, ſuffragium addidiſſe ſuum (m). quum
præſertim doctisſimos quosque vrbis Romæ
viros Reuchlino fauere; plurimisque, vel

ipſis monachis, conatum eius probari,

animad-
Integram epiſtolam, qua hæc Reuchlino confirma-
uit Nuenarius, vide in Reuchlini vita a cl. Maio
conſcr. p. 458 ſeqq. deſumptam ex lib. II, epiſt. il⸗
luſtr. vir. t. 3, b.
(I!) Hutten. in epiſt. ad Iul. Pflugk, Nemini ſubiect.
vbi, Guil. Budæum, nobilem, & egregie dactum vi⸗-
rum odium in Capniomaſtigas ſtrenue in Gellia aluiſſe,
ſcribit.
(m) Eob. Heſſus lib. II epiſt. illuſtr. viror. y. 2, b. & 2.
3, 2.

gimhtetc
Neuchlinmn
amihls
geclarodent
lggiu M.
Aqvando 0
mus (0)
Ijteſ Reuctl
uclhri
ui: Ann
teln dokm⸗
güher ſeleu

— — —

6Dal Ceren
ſnldl
dreri kuon
im ku
ſuli, Phl
ſole preter
rel: cui⸗
umc „eVer
ſelit hunner
iüetir al 6
li kſeenmtn
fein l⸗
luiermimnmn.
urinmn en
liprets mu
ammiſt, ſni
ſin ten inpe
ſude, iulei
reſlen!

IIN

inkki.
Utlmn inh.
Km l
5 Comnoh
Phoniun.
Cpgeleir
e in,l
n innt
febn,
mun
1Manl.
no
nni
munnte
Priten,
Umtormnes
n iln.
) Cun
Pihone
le,ſt
Nobni
Nüimnd⸗
cMirmx.
10 Mi
lhepct 1

e .
ugie⸗

. „an

IN GERM. FATIS CAb. V. 337

animaduertebant: ſiquidem multi eorum, ſe
Reuchlinum ſanctius & maiore cum pietate,
quam ipſas cerimonias & inſtituta ſua colere,
declarabant. Quid, quod quum FHranciſeus
Poggius Florentinus ad ſummum Pontificem
aliquando oraſſet; inter alia eum dixiſſe le-
gimus (n): Pater Santte; ego ſumam mihi
partes Reuchlin, & volo ſtare loco ipſius. legi
ſuas lucubrationes omnes, omner, quas habere
potui: bomini ſit iniuria. Ad quæ Pontifi-
cem poſt multa verba reſpondiſſe, addunt,
qui hæc referunt (o): NWoli curare, Poggi,
non

(n) Paul. Geræander epiſt. ad Reuchlinum Romæ
ſcript. lib. II epiſt. illuſtr. vir. B. 3, b. .
(o) ibid. Quantus Mæcenas exſtiterit Leo X P. Mℳ
breui ſupra a me commemoratum eſt. quanto et-
iam is bonæ notæ codices conquirendi flagrauerit
ſtudio, Phil. Beroaldi ad Reuchlinum noſtrum epi
ſtola præter complura teſtimonia alia confirmare
poteſt: cuius lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchli-
num c. 1, b. verba hæc funt: Qui tibi has litteras
yedit loannes Heitmers Commiſfarius eſt Pontificis
deſtinatus ad Germaniæ partes pPro libris antiguis,
qui deſiderantur, munitus venit multis litteris pon-
tifieiis & diplomatibus. Sperat, ſe omnino aliguid
oni eruturum. ſignificauit autem Pontifici, poſſe te
plurimum negotio iſti fauere, qui diu tam ſagax canis
vepreta omnia & nitedulas olfeceris. Quare mihi
commiſit, ſeriberem ad te, velles operam tuam ad
iſtam rem impertiri, confilio ſeilicet iuuare, moni-
tionibus, indagine, audtoritate non deeſſe, præ ertim
apud Præſulem Wormatienſem. Cyede mihi, doctis-

338 DE LIN G VAE LATIN AE

non feremus, vt quicquam mali patiatur hic
vir. hinc etiam id, quod iidem adfirmant,
eueniſſe, arbitror, vt maior ſuffragiorum
pars pro Reuchlino fuerit, quam pro eius ad-
uerſariis: pro quibus vix quatuor ſtetiſſe,
ſcriptum eſt ad Reuchlinum ab amicis Romæ
commorantibus (p).
Vt
ſime Capnion, te animum Pontificis optimi in te certe
amando diu excitatum, bac potigimum opera arktis-
ſeme tibi deuincturum. nam hæc illi cura non in po-
Iſtremis. Dudum fcilicet, Campanus populares
ſuos (lib, IX epiſt. 45) edocuerat, magnam vetu-
ſtisſimorum librorum in Germania inueniri copi-
piam: at omnibus ætate ſua aditum ad eos patuiſſe
negauit; mirum enim in modum libros iſtos eſſe
obſeruatos, nec vlla arte tam capi potuiſſe, ſcribit,
quam quod poetici fuerint. Quare, guem libel-
lum ab bis (Germanis) poſtules, inquit, non aliter
potes impetrare, quam quod poeticum adferri pa-
tiuntur: & poſtquam eosdem Germanos ſuſpicio-
nis, ignauiæ, inſcitiæ, ferociæque inſimulauerat,

addit: quantum ad libroxattinet, teſtimonio nobis
eſt, quod vſurpatum veteri eſt prouerbio :⸗ Arma

non ſemper artifici conuenire.

(p) Epiſtola, qua Mawximilianus I., Imperator, honora-
bilem, fidelem ſibique dilectum Reuchlinum Pon-
tifici Leoni diligentisſime commendauit, lib. II epiſt.
illuſtr. vir. ad Reuchl. fa, addita eſt; eo pluris fa-
cienda, quo apertius auguſtisſimus Imperator ſuum
in Germanorum eruditisſimum, & ingenuas ſimul
artes, fauorem ea declarauit. Quam qui legerit,
Huttenum vere iudicauiſſe fatebitur, ſpero, vbi ſeri-
Ppſit (in præfat, Nemini pram.) Omnia debentur

N

It en 4

nöslignu
Mauin

cAris tont
lugin/
nugiſtton

n
jet, Me

Minim

,

nitter

Eimpolui
lirtan /,

ſtimoe

finen ete
lie l on
enittere n
Mmqun
Crun hen
un ſrtt
Unteſſoe
r ei
truſe d

latuor deer.
or lile

Un lor

Gun Ueth⸗
nſet9, .
ul con

Aarniſe

honon⸗
unbr
Pbleit.

eollulzt.
euurfuun
Gunl
hi ſgei⸗
1, hitor⸗
Cten

— — — — — —

IN GERM. FATIS CAP. V. 339

Vt ex diuerticulo in viam, ſiue ad excel-
lentisſimum Comitem Wuenarium, reuertar.
Mauritius Comers Speigelbergicus erat, cuius
curis tantum Mæcenatem debebant Germa-
niæ Muſæ. Nam quum is in Italia, quo opti-
mi præceptoris ſui Hegii conſilio cum Rud.
Langio profectus fuerat, ſub clarisſimorum
magiſtrorum diſciplina plurimum profecis-
ſet, magnus ſemper, poſteaquam redierat,
X 2 bo-
Maximiliano, Principi, gui ſe funentibus oppoliit,
non paſſis euerti optimum virum, & de hoc imperio
ſuis comſeliis ſuague induſtnia ſic meritum. Quare
tam integri, & innocentis viri, ac optime de ſe meriti
conſ-liarii protectionem ſuſcipere Oρii ſui exiſti-
maſſé, ſe, ſcribit Imperator; Pontiſicem magnopere
obteſtatus, vt Reuchlini aduerſariis, quos ordinari-
am & regiam iuſtitiæ viani ex inänſtria vitantes va-
riis viis aliis modisque integrum, bonum, dobtum, &
a catholica dodtrina nibil adiſſentientem opptugnare
adbuc ſtuduiſßſé, intellexerit, perpetuum ſilentium
imponeret: (quale pro negotii paeificatione dudum
ſe impoſuiſſe iis, adfirmabat) quo innoceéntigimus
vir a tam ſiniſtris vexationibus liberatus, commodius
vltimos ætatis ſuz annos peragere, G& aliis ſtudiis,
quæ aa communem Reipubl. Chriſtianæ vtilita! em
emittere in animo haberet, liberius vacare poſſet.
Nam quum diu ſpeéëctando, quorſum optata inimi-
corum perrectura, aut quem tandem finem vota eo-
rum ſortitura eſſent, ita animi ſe pependiſſe ipſe
profeſſus eſt, vt nihil magnum adgredi auſus fuerit,
par ei, quod a libero ingenio prodiret; coaétum
interea ſe docuit, dum otio langueſcere prorſus non
poſſet, paruis ſaltem quibusdam follis nauare ope-

340 DE LING VAE LATIN AE

bonarum litterarum fautor exſtitit, atque
amplificator; de Comite Nuenario ingenue
educando, quam maxime ſollicitus. & quo
melius hic de litterarum ſtudiis in Germania
magis magisque euehendis mereri poſſet, in
Italiam fidisſimam ſuam magiſtram, eum
ablegauit: probe deinceps ſentiens, ſe curas
in tam liberali ingenio alendo non fruſtra
ſuſtinuis-

ram: vt arbor ſua nihilo minus fruticaretur, qua-
triennium iam tum ab hoſtibus cæſa, non autem di-
uino beneficio euulſa. Scripſit ita Reuchlinus
Stutgardiæ an. I5i5 ad Iac. Aurel. Queſtembergum,
ICtum, Leonis X Cubicularium & a ſecretis: cui
videlicet S. Athanaſium in librum Pſalmorum ab ſe
translatum eximia dedicatione inſcripfit. qua in
laudes viri excurrit, qui Græce fuerit doctisſimus, &
cui ab adoleſcentia dulcibus Muſis adſueto, Roma-
næ linguæ uauitas propria ſuerit ac peculiaris.
Germanus natione fuit Queſtembergius, Freiberga
Miſniæ oriundus; non Reuchlini modo, cui firmis-
ſimum contra furioſos Monachos Romæ accuſan-
dos auxilium præſtirit, & Aeſticampiani, ſed o-
mnium popularium, litterarumque in patria æſti-
matorum, ſammus fautor exſtitit atque adiutor, ita,
vt eis non tantum raros ſubminiſtraret codices in
lucem edendos, ſed etiam tam liberalem atque mu-
nificum erga eosdem ſe præberet, vt opes ſuas Ger-
manorum in Italiam venientium cauſſa profudiſſe,
dicatur. vid. ſupra allegatam de Io. Rhagio, Aeſti-
campiano diſſertat & 7. Præſkantisſimo huic viro,
& communi Germanorum in Italia coram pontifice
cauſſas agentium patrono, Reuchlinus in comme-
morata præfatione expoſirum iuit, quam grauiter

ee Aut Mℳα

65

gu ſer
uere eun
tomn unene
E plusgben

late,cind
fudiorung
Alettani 1
uam be

Inlctia⸗ Innn

nbek: C,
(irit, hen
Cleſtus zuef
,ſra 140
1trd huu .
necun g⸗
le Puumni
Huler Nn
lfuij 4

Suuititay in

uere i.

Hamenn

)bunnen:
ſus eſet N
Cniden

ſiuum dlſoe
luuir Nimen

kucllantirn

nulit b

Nl IN GERM. FATIS CAP. V. 341

eed ſuſtinuĩſſe, quum exſpectationi abunde ſatis-
“ N facere eum cognoſceret (). De quo adhuc
“r tum iuuene Eraſmus Prædicauit, quod rara
rizi & plusquam ſenili prudentia, pauciloquus
i fuerit, & quod de Menelao Prædicauit Ho-
lnin, n merus, ααα„α Xανπια locutus ſit, immo cor-
teutan date, citra oſtentationem doctus non in vno
M ſtudiorum genere tantum, totus candidus, &
lin amico amicus (r).
ſarnn V 3 Ha-

aduerſarii ipſum perſecuti ſint, entent ia Apoſtolicæ,
quam Georgius Spirenfis epiſcopus promulgarat,
inſerta. Inſignis huius præfationis notabilis hic
finis eſt: Cabaliſtarum adagium eſt: piritus & non
canit, niſi pen medium lætitie Quam ſi perfecte

D auin adeptus fuero, enitar maiore diligentia, vt ſæculo
acuhnat noſiro haud fruſtra tixiſſe videar. Conſtitui nempe
len Mur mecum, poſſe angelerum auiutorio fieri, vt quanaolta-
r Mulm liæz Platonica Ma ſilius Ficinus attulit, & Jacobus
Rihin Faber Stapulenfis Ariſtotelica Galliæz reſtaurauit,
Naifmnd ego quogue Capnien Pythagorica contemplantigimis
exulu hominihbus iucunda Germaniæ donare gueam, modo
,(A- rece lant diaboli, id eſt, detractores, & vadant retro
i el: Satanæ, id eſt, impeditores.
antn (q) vid Hamelmannus in ſcriptis citatis p. 322 Oper.
CNoei & alibi.
le. (r) Eraſm. ep. 25, lib V. Quum in Germaniam reuer-
ſur ſus eſſet Nuenarius, Romanam illam de loquendi

conſuetudine, verbisque deligendis lepidam ac fe-
ſtiuam diſceptationem, ſuue Cci & Volſei Dialogum
Luais Romanis actum, Reuchlino dono dedit; qui
libellum Nuenarii in ſe beneuolentiæ, ac ſingularis
ſtudii gratitudinisque ſuæ teſtimonio excudendum
tradidit Ph. Melanehtboni: cuius præfatio Tubin-

„ /
lſcie

4

eſer⸗

342 DE LINGVAE LATINAE

Habes, Lector beneuole, virorum nomi-
na, quibus, dum Agricolæ, Langii, Hegii,
Reuchlini & ceterorum, quibus ſuperſtites
fuerunt, veſtigia ſummo ſtudio ſecuti ſunt,
potisſimum debetur, quod Latinæ linguæ o-
mnisque humanitatis decus contra barbaros
monachos ac inſulſos ſophiſtas in Germania
porro ſit aſſertum. nomina profecto tam
clara, & tam celebria, vt mentione mea, ex
diuerſis ætatis iſtius monimentis repetita, fa-
cile indigere potuiſſent. At recorderis,
quæſo, obteſtationis, qua ſupra rogaui, vt ne
peruerſe interpreteris, me vberiorem paullo
clarisſimorum virorum ſubinde inſtituere
commemorationem; ſed vt reputes mecum,
quanta excellentisſimorum horum Germa-
niæ ciuium in Romanum ſermonem elegan-
tiorumque litterarum ſtudia exſtiterint me-
rita: tanta videlicet, vt omnis ætas hæc cele-
brare, & memoriam eorum recolere debere
videatur. Candidos lectores hocce inſtitu-
tum meum non plane improbaturos fore,
grauisſimum ſummi Caſelii iudicium ſperare
me iubet, quo centum amplius abhinc annis
opta-
gæ ſcripta præmiſſa eſt: qua extrema fere honorifi-
centisſima hæc de Nuenario leguntur verba:
Quando virtus etiam tua ſplendore natalium tanto,
& mira fortunæ gratia illuſtrata meretur, vt omni
ſtudioſorum ardore Muſageta gquidam, veluti commi-
nis inter Muſas Hercules, colare.

N6

Optwit )
Amnlatent
tetatunn 1
6Cun ſen
nn d ſ⸗

fantu nee
eit n⸗
torann 2
WIaNnn
ſeentn
Cfeumſn
tehocher
glogle l

tolemn chi

ſuget
ſecllism
Ute Iͤbro
tumguan
Unt in

Uotr eti
n. in

N,.
Sn Cermunge
Ure Me

e e⸗
tone n ehek

lee t.
. Zeclſtetis els
Couft 7the
mnunlo
Wlirnere
Wankann
un Cam.
lbtenntr.
kercel⸗
le leber:
eſtitn.
ce olutu⸗

Ulos dole,

Unnlpete.
1.
Ninc unmd

nr
eimu
r ſebe⸗

tee

,1
tiemme

IN GERM. FATIS CAP. V. 343

optauit (“*), vt exſiſterent ſemper, qui illorum
æmularentur induſtriam, qui fua ætate de lit-
terarum luce in Germania exorta luculente
pasſim ſcripſerint. mnti enim beneſicii aubtores
non agnoſcere imbium, memoriam ſilentio ſe-
elire nefas BPutauit! prudens cenior. Qaamuis
ego tantum mihi non ſumo, vt mihl perſua-
dere audeam, me induſtriam iſtorum digne
æmmulatum eſſe. meam ſaltem id præſtandi
voluntatem a quibusdam laudatum iri, con-
ſido, ſi vires defuiſle, cognouerint. Neque
confuſe me acturum, ſpero, ſi, Latinæ linguæ
infantia nec inerti eius pueritia ſuperiori
capite adumbrata, nominatorum hactenus
virorum ætate, quæ ad XXX circiter ſæculi
XVI annum adſcendit, eiusdem linguæ ado-
leſcentiam optimæ ſpei quam plenisſimam
circumſcripſero; ita, vt virilis eius ætas capi-
te hoc perluſtranda reſtet; quam quum ipſa
quoque laudatorum virorum ætas attigerit,
eodem capite eam deſcribendam putaui.
Quum ſuperioribus capitibus de litteras
pingendi ſcribendiue ratione, qua barbaris
ſæculis monachi in Germania vſi ſunt, & de
arte libros imprimendi, quædam adiecerim;
tamquam rebus, quibus Latinæ linguæ ſtudi-
um, vt in reliquis Europæ regionibus, ita in
noſtra etiam Germania, plurimum eſt adiu-
tum. in præſenti obiter monendum, exi-
4 ſtima-

344 DE LIN GVAE LATIN AE

ſtimaui, Mart. Cruſium quidem in Annali-

bus ſuis adnotaſſe, cir-ca annum clh' LXrIII
alicubi diphthongos ſoribi iam capiſſe, quod

antehac tot ſæculis inauſitatum fuerit. verum
innumeralibus exemplis probari poſſe, id
multo ante, & ipſo iam Xl ſæculo, non in Ita-
lia ſolum (s), ſed in Germania etiam factum
eſſe: vt, quod ad Germaniæ typographias
attinet, vnicum ex ſæculo XV proferam ex-
emplum: in P. Terentii editione, quæ Argen-
tinæ Cio CcCGατ apud Loannem Grüninger,
cum direlctorio, gloſa interlineali, cæmmenta-
riix, vt titulus præ ſe fert, impreſſa eſt in folio,
ridiculis ſatis adornata ſguris. in rara, in-
quam, hac editione, quæ in calce libri niti-
disſime elaboratum opus vere dicitur, & cuius
exemplum non ita pridem ab interitu, qui
imminebat, liberaui, diphthongi omnino ex-
preſſæ ſunt, eæque integræ, ac ita plane for-
matæ, vt hodie ſcribi ſolent: nam, quæ alte-
ra ſunt figura, qua olim ſcriptæ ſunt, raro ibi
occurrunt; præſertim in ipſis Terentii ver-
bis. In Auentini etiam Grammaticæ rudi-
mentis an. CI5 10 xvI editis, & in VIr. Hutteni
monimentis, diphthongos exſcriptas obſer-
uaui. nec non in Reuchlini ſeriptis a Thom.
Anshelmo excuſis ſæculo XVIineunte: quam-
uis
(5) & in Aldi Manutii, & reliquorum typographorum.
qui exeunte ſæculo XV vixerunt, editionibus.

H

N

Gis nullr
tecohl
ges: l
ſle hud
atibug
uncte
Cmin
vat4 Ppu
eetiper⸗
Gire co
elumm
Celmmam!

(o

umohre
Nrechit
torum,n
tatent den
tenptio
em adn
Commouen
der eteros
uGenm
giton
tim: c
Homidan

Oreti,
cire⸗
ine

N

MNe

nche
N
n h .

Nen

1fun, n
Pole,i
Anon l.

Letianlrn
hpognegi
Prokenner.
gle er.
Ginen,
Aent-
ekintolo,
nmir.
Elint-
n Koun
tetth gt
omnnver.
lne.
4 Ar.
un ſl
ntl er⸗
au l⸗
6. Hynni
Nötr
an
teguin⸗
i
nphotun
4

IN GERM. FATIS CAbP. V. 34 5

uis nullæ aliæ præter eas, quas puncta nomi-
nare conſueuimus, comparent ibi, diſtinctio-
nes: quod in Auentini Rudimentis aliter
ſeſe habet: in quibus ſcilicet periodi com-

matibus, aliisque diftinctionibus ſunt inter-

punctæ: in 7 orrentini vero, aliorumque
Commentariis non item; vbi puncéta dumta-
xat apparent, & nullæ plane diphthongi ſunt
exſcriptæ. vt de creberrimis notis ſcriben-
dive compendiis, quæ abbreuiaturæ vulgo ap-
pellantur, taceam (ſ); ad aureum iſtud in
Germania ſæculum perrecturus.

Quod ſi nulla alia Germanis cauſſa eſſet,
quamobrem eruditorum ciuium ſuorum,
præclare de Latina lingua vindieanda meri-
torum, memoriam recolendam ſubinde pu-
tarent renouandamque: eos vel ſola con-

temptio, in quam exterorum plurimi natio-

nem adducere ſtuduerunt, vt id facerent,
commouere poſſe videtur. quum nimirum in-
ter exteros numquam non fuiſſe cogitarint,
qui Germanorum laudem hac in re, vt in re-
liquis, obliuione maxime voluerint obſcura-
tam: cuiusmodi in præfatione nonnullos
nominaui: quibus Lazarum Bonamicum
VX F iti-
(ſ) verba iſta, quibus M. Cruſius adfirmauit, diphthon-
gos circa an. 1518 alicubi ſcribi cœpiſſe, legun-
tur in eius Annal. Sueuic, lib. X, P. III, cap. 7.
Pag. 560.

346 DE LINGVAE LATIN AE

itidem adnumeraturus fuiſſem; quum eum
vel Germanorum facundiæ & in Latinam lin-
guam meritorum ignarum plane fuiſſe, vel
inuidentiam forſitan memoriam iſtorum ex
animo ipfſius euulſiſſe, mihi perſuaſiſſem;
dum poſtquam in colloquio cum Georgio
Fabricio Phil. Melanchthonis mentio facta
erat, dixit: Certe ille homo loqui incipit (ſy:hoc,
inquam, reſponſo adduci me paſſus eſſem,
vt crederem, Bonamicum etiam non adeo
honorifice de Germanis ſenſiſſe (ſt), niſi Io.
Caſelius, eum Germanos amaſſe magnigq; ſem-
Fer feciſſe, confirmaſſet (t). Quis enim, quæſo,
ſtatuat, Rud. Agricolam, Rud. Langium, Io.
Reuchlinum, infantes fuiſſe: qui Italis du-
dum,
(Sſ) Dreſſerus in præfat.lib. III Rhetor. præm. p m. 553.
(ſt) præſertim quum Bonamicus eidem Dreſſero in
orat. de Libris, quos legere deceat, viſus ſit putaviſſe,
Germaniam ita rudem, verigqué ſermonis tam igna-
ram adbuc tum ſuiſſeé, vt Melanchthon inter Germa-
nos, apud gquos & ſceribendo & dicendo primas tenue-
rat, recte demum logui cooσberit, nec aſſeuerare veri-
tus eſt Dreſſerus, doluiſſe eximio viro, quod Germa-
nus Melanchthon cunctis pene nationibus religuis
eloguentiæ laudem præripuerit.

(t) in orat. funebr. Andr. Mylio ſcript. C. 4, a: vbi in

prædicando Bonamico multus eſt Caſelius; inter

reliqua præconia & hoc eſt: Erat Bonamicus omni-
no vir eloquentigimus: guod er bperpaucis, güg
ſeripta reliquit, exiſtimare facile eſt: & artem di-
centi tradebat nouo modo, h. e: veteri & apientibus
vſurpato. .

Anted,

„

urpeb
zum ſcl
cumn ſu
Ciüi
Cenp

1
nn
Un

(ehar⸗
chtho
Crer
1Rer
uer
⸗

; Gn
ne flle
I eln
rlhe

0
9

uzehen

pon ,.
DN N—.

6
yC.

anererd
NCemne⸗
1 ltri

ten /r.

Hentkn

——

IN GERM. FATIS. CAPF. V. 347

dum coram oſtenderant, ſe non loqui ſolum
poſſe, ſed eloquentia plurimum etiam valere.
Germani, vel ipſo Melanchthonis æuo non cœ-
perunt, ſed, ſi vere dicendum eſt, extremo eo
ſenſim iam Romane loqui deſierunte ita, vt ſi
quis Latini ſermonis apud Germanos ortus
ac incrementa, velut in ſpirante quodam hu-
manæ vitæ ſimulacro ſtatuere vellet, quemad-
modum quidam faciunt, quando de eiusdem
ſermonis ſub Romanorum imperio fatis a-
gunt, Melanchthonis tempore non incuna-
bula, non puerilis ætas, atque adoleſcentiæ
flos, ſed virilis vigor eſſet conſtituendus: id
quod ex ſequentibus magis magisque eluce-
bit. Eo enim etiamnum puero in plurimis
Germaniæ ſcholis melius longe, quam
antea, inſtituebatur iuuentus, doctrina
vſurpabatur politior, bonorumque aucto-
rum ſcripta pasſim iam verſabantur ſummo
cum ſtudio; Alexandri Doctrinali, & reli-
quis ineptiis magno conatu ab iis, qui Buſchii
exemplum ſecuti fuerant, exploſit. Quod
vehementisſime lætatus VIr. Huttenus ad Iu-

lium Pflugk ſcripſit anno c1 15 xvVIII (tt);

Ma-
(tt) quo ipſo præter ætatem eruditus iuuenis Melan-
chthon, XXII annos natus, non illiberali ſalario, vt
Græcas litteras doceret, Wittebergam eſt arcesſitus,
a Reuchlino Friderico Electori diligentisſime, vt
par erat, & vt ſumma Melanchthonis virtus ac eru-
ditio merebatur, commendatus. .

348 DE LING VAE LATINAE

Magna eſt ſtudioſiz omnibus (in Germania)
cum barbarie lulcta, ſye ingenti, fore, vt per-
uincamus, ac litteræ vigeant. iam enim deſpe-
öitiur audiuntur magiſterculi, & relte ſe vbi-
que ſtudia excitant. Ipſi Melanchthoni eo-

dem iſto anno ſcribere licuit (u): Videor

mihi videre aliquot locis reſtoreſeere Germa-
niam, planeque moribus & communi hominum
ſenſu miteſeere, & quaſi cicurari, quæ barbaris
olim diſeiplinis effera, neſcio quid immane, ſo-
lita eſt ſpirare. Enimuero Germaniæ iu-
uentuti contigit tum, vt ſaluberrimis erudi-
retur præceptis, & ipſos artium fontes ex
optimis auctoribus adfluentius hauriret;
poſtquam hic natiuum ac ſincerum Ariſtote-
lem, ille Quintilianum Rhetorem, hic Plinium
tantum non ditisſimum pædezæ, ac veluti
quoddam copiæ cornu, ille argutias ſed arte
temperatas, porrigebat. quibus mathemati-
ca accedebant, item poemata, oratores, pro-
feſſoribus non proletariis (): & quidem au-
ctores explicati cum adoleſcentibus in acade-
miis atque gymnaſüs Germaniæ ita relege-
bantur, vt omnia inter examinandum cum
præce-
(u) in nobilisſima oratione, quam eodem anno 1618
Wittebergæ de Corrigendis ſtudiis habuit, T. I De-
clam p. 502.
(v) Melanchthon ead. orat. p. 406, vt ea in Witteber-
genſi academia acciderint, optimi ac ſapientisſimi
Principis Friderici auſpiciis factum, confirmat.

IN

preehi⸗
ene lin⸗
inytragn
gekentu

Hxco
ſup ell.
CH
heat. 1
nuurlu⸗
lecorat
gniinun
Iukthon,
u ele ,
ſcentes n
Mencatas
lpentsk
inaduenn
Corum tit
Utbus, ho⸗
Ndltiolsf
Nafni
minc
zun cett

An
Robochi⸗
ie hun
el

UIN

1nEen
re, lt
Geh, i.
Ntttlanis.
Ni inr
e M
nmßt ,.
Nanz l.
enl
Cltsen
itt

C Muun

Nſel e

15 .
nan.
ule⸗
Rie
n a
ler⸗
IIIe.
ſeher
1ni

IN GERM. FATIS CAP. V. 349

præceptis enarratis diligenter conferrentur,
& ipſi adoleſcentes ad rei grammaticæ & La-
tinæ linguæ cognitionem non ſatis inſtructi,
in vtraque re aliquem progreſſum facere co-
gerentur (X).

Hæc omnia ita dicta nolim, quaſi ego nihil
ſupereſſe iudicem, quod Germania MELAN-
CHIHONI ſuo acceptum referre neceſſe ha-
beat. Tantum hæc vltro ipſi debet, vt com-
munis ſui Præceptoris titulo ſemper eum con-
decorarit; quo honore omnes boni longe di-
gnisſimum eum cenſent. Is enim fuit Me-
lanchthon, qui, quum ſingulari in recta ſtu-
dia eſſet pietate, bonasque litteras ac rena-
ſcentes Muſas quam maxime vniuerſis com-
mendatas vellet; illarum cauſſam omnium
diligentisſime fortisſimeque tutandam ſuſce-
pit, aduerſus eos, qui vulgo ſibi in ſcholis do-
ctorum titulos ac præmia, barbari barbaris
artibus, hoc eſt, vi & fraude arrogauerant, &
malitioſis fere ingeniis homines retinuerant.
Non pauci eo tempore, quo Melanchthon
Wittebergam venerat, exſtiterant in Ger-
mania, qui iuuentutem in felix iſtud littera-
rum certamen alicubi deſcendere conatam
velut
(X) Arn. Burenius in oratione de diſciplina Scholæ
Roſtochianæ, quæ vna cum Melanchthonis præfa-

tione huius Declamation. T. IV, p. 176 ſeqq. inſer-
ta eſt.

370 DE LIN GVAE LATIN AE

velut e medio curſu, commento plusquam
Thracico iam reuocare tentabant: Aiſßſicilius
eſſe ſtudium litterarum renaſeentium, quam
vtilius? Græca a quibus dam male feriatis in-
geniis arripi, ac ad oſtentationem pararie
dubiæ Pidei Hebræaeſſor interim a genuino lit-
teras cultu perire? philoſophiam deſortum
iri, & id genus reliquis conuiciis (). Cum
hoc indoctorum inſulſorumque hominum
grege Melanchthon per omnem vitam ſuam
acerrime decertauit. vtpote qui magiſter
fuit, qui & animum & linguam diſcentium
quum doctrinæ copia, tum exemplo formare,
poterat ): & in quo plus doctrinæ & ſapi-
entiæ fuit, quam in toto ſciolorum multa &
magna crepantium grege: qui denique non
de Wittebergenſi tantum academia, ſed de
ſingulis per cunctam Germaniam ſcholis be-
ne meritus eſt, quod primum ſaluberrima de
inſtituendis iis impertiuit conſilia; & omnes
præterea diſciplinas recenſuit, in luculentum
ab ipſo ordinem redactas; nec non in opti-
mis
(y) Melanchthon. Declam. T. I, p. 483.
(2) id coram admiratum ſe eſſe, genuinus Melanchtho-
nis diſcipulus Io. Caſelius teſtatur, ſecund. Luhiad.-
B. 3: vbi Melanchthonem auditores ſuos ſæpe hor-
tatum eſſe, ſcribit, vt, quorum ipſe initia fideliter
depromeret, ea ipſi porro perdifcerent: nec aliud
quicquam eum ſæpius docuiſſe, quam vt in conſpe-
Qu collocarit, quæ deinceps diſcenda eſſent.

tumn tenm
tut opti,
artll
Melane
. l
rit d/
Qui nili
6 Morho
0 Boilen
AA ide
Nemo Pl
gr
Ahne
menls
nun
glum
terent
hemmj/
ſuiſe
inje
6 ſey
N
k
on
Ig
ſcenn
dürn
oſtend
num!
ne ſe
ie

eMCX&
Uentun
Uehlu.
. .
1 .
U

larlor
teltet
ee d
cnhe

1

—=

—

IN GERM. FATIS CAP. V. 3 51

mis Latinitatis auctoribus enucleandis mul-
tum temporis inſumpfit (a). Vel ob id igi-
tur ovtimarum litterarum ac artium & re-
ſtanrator, & conſeruator dicendus videtur
Melanchthon, qui omnem doltrinam, quæ va-
ga quaſi & disſeipata prius exſtiterat, ollege-
rit atque in certam rouocarit rationem (b).
Qui niſi ſegetem ſeuiſſet, an multi ex poſteris,

quod
(a) Morhof. Polyh. Litter. I, 16, 5I & II, 2, 12.

(b) Boiſſard. T, III Icon. p. 46. Neceſſaria præcepta &
ad iudicandum vtilia iacebant vsque ad id tempus
ſtultisſimis rixis, nihil ad rem pertinentibus, obruta.
nemo plane de artis in bonis auctoribus legendis,
aut grauibus controuerſiis iudicandis, vſu quicquam
adhuc monuerat. quare Melanchthon, vt ex im-
menſis illis voluminibus neceſſaria præcepta, quo-
rum vis atque vſus conſpici antea non poterat,
quum in aliarum inutilium præceptionum turba la-
terent, eligeret, exorari ſe paſſus eſt. Quod vero
Rhetoricos libellos ediderit, alias longe cauſſas ſibi
fuiſſe, perhibuit: huius enim artis ſcriptores, non
ita, quemadmodum Dialecticorum vulgus, accuſari
ab ſe potuiſſe, ſcribit; quum nulli adhuc exſtite-
rint tum auctores, niſi optimi, Cicero & Quintilia-
nus, quos in hoc genere adeo excelluiſſe, iudicauit;
vt omnes Græcos, quorum ſcripta viderimus, vice-
rint. quare non fuiſſe, cenſet, vt recentium ſeri pta de-
ſiderarentur; ſeque ſuos libellos rhetoricos edidisſe,
adfirmat, vt Rhetorices cum Dialecticg cognationem
oſtenderet: quos his, qui Ciceronem & Quintilia-
num legere conſtituerint, profuturos eſſe, non ſpe-
rare, ſed confidere ei licuit, vid. Criſ. Melanchthon.
P. 673 & 716, ſeq.

35²1 DE LINGVAE LATIN AE

uod meterent, habituri fuiſſent, valde non-
nulli dubitarunt (c).
Poſtquam Agricola atque Reuchlinus ſtu-
dioſe antea operam dederant, vt barbari Ger-
mani grammatici prius euadere, quam ele-
gantes eſſe ſtuderent, ſiue, vt pure prius elo-
qui rem diſcerent, quam ornate eam propo-
nere tentarent: & poſtquam Hegius, huius-
que eruditisſimi diſcipuli in barbariſmis ac
ſolæciſmis ex oratione eliminandis diu vehe-
menterque laborarunt. huiusmodi porro
magiſtrorum deſiderabatur opera, qui Ger-
manes copioſe ornateque loqui docerent:
quemadmodum Agricolam & reliquos litte-
rarum reſtauratores, veteres diligenter imi-
tatos, pridem locutos fuiſſe, vidimus. Hac
in re Melanchthon in primis Germanicæ iu-
uentuti, quoad in viuis fuit, præiuit: cuius
eruditionem Reuchlini potisſimum conſiliis
atque diſciplinæ deberi, ſupra cognouimus;
& qui non ad ſuæ modo patriæ vtilitatem ac
decus, ſed ad omnis Germaniæ eximium or-
namentum eidem ſuo cognato natus videba-
tur. Eum iam tum, quum in avademia Hei-
delbergenſi iuuenis admodum commorare-
tur, exercendi ſtilum ſeribendique rationem
ſuo exemplo ſuſeitaſſe, a Ioach. Camerario,
quo ita familiariter vſus eſt, vt nemine fami-
liarius,
Melch. Iunius in Orat de Vita lo. Sturmii B. 7, a.

65
ſarins,
Gudunn fun
tum leginds
n Ge
lelnchtio⸗
uagne en
di petſhici

vltio conit

gutbochi
ſetent eotun

. 15
cltarent

lote ele
ginum ingenn
Sguum gui
ent. Et hoc
lun Vite
nngnoete ce
Monlrars,niͤ

7

tutoenm

R, „ f
uhi⸗ facu
in e) nec

Qa n bul
reren
s Ander
Cints
be4 .
) f imn
DPhil Meline
to 1 5D
4 Lemtim
Scdo
MeN,N e⸗
Amigeſuc

AIN

lenn

Reuchlint
titrit,
len, gune
tue nt
ntemgn,
nHerium.
mlmſe .
Uunmnot
Opet gi⸗

Genmuizr
mum Cn
cogne

ſeſtütten
eln nun 4
nete
uaß n
CwNNNN
en

1 ,
,. ℳN
n

ns;
Gnid

nem

IN GERM. FATIS CAb. V. 3 53

liarius, & quem dignisſimum ſummarum
laudum ſuarum nactus eſt præconem, nota-
tum legimus (d). Nam bene dicendi curam
per ſeſe vegetiorem animum reddere, ſtatuit
Melanchthon, & quidem adeo, vt quid in
quaque re maxime conueniat, aut proſit, re-
ctius perſpiciat. vt enim corporum robur ex-
ercitio confirmari videamus, ita fieri poſſe,
negauit doctorum ſapientisſimus, quin hebe-
ſcerent eorum animi, qui nullo ingenioſo la-
bore excitarentur. uare neminem de ho-
minum ingeniis melius mereri, arbitratus
eſt, quam qui dicendi exercitationem adiu-
uent. Et hoc ipſum ſtili exercendi ſtudium,
quum E ittebengam concesſiſſet, iuuentuti
magnopere commendauit, dilucide com-

monſtrans, niſi ea ſeſe ad bonorum auctorum

imitationem componeret, rette dicendi iudi-

candique facultatem prorſus eſſe deſperan-
dam (e). nec fruſtra; nam ex quo tempore
7 Me-
(d) de Vita Phil. Melanchthonis Narrationis p. 10,
edit. Vœgelin. an. 1566. Narrationem enim hanc ſæ-
pius & in Germania & in Batauis eſſe recuſam, no-
uimus.
(e) vid. fupra iam a me commendata elegantisſimna
Phil. Melanchthonis de ſtudio artium dicend: ora-
tio, T. I, Declamat. p. 389. Præter Ciceronem
P. Terentium, in primis atque Iulium Ccſarem,
asſidue legendos commendauit iuuentuti, ita ta-
men, vt Ciceronem potisſimum ſibi Pptoponeret,
omnique ſtudio efſingere conaretur: Tantum enim

354 DE LINGVAE LATINAE

Melanchthon Wittebergenſem academiam
doctrina ſua beare cœperat; hæc nouum pla-
ne ab ipſo eruditionis lumen in ſe translatum

ſenſit. Enimuero licet ea eruditos antea ha-

buerit doctores, quam Philippus Friderici E-
lectoris auſpiciis eo eſt arcesſitus: quorum
numero præter Buſehium Herm. Tulichius
cum primis fuit, laudati Murmellii auditor:
qui Lipſiæ etiam bonas litteras tradiderat,
priusquam Wittebergam abiit; quo poſtre-
mo loco Lutherus tanti operam eius æſtima-
uit, vt ipſi ſcripta ſua, quod ſtilum ſpecta-
bat, ſæpius corrigenda dederit (f). rudis ta-
men ſæculi ſqualor detergi, litterarumque
cultus ante Melanchthonis aduentum peni-
tus eniteſcere ibi non potuit; dum cogita-
tionum ſollertiæ explicationis officiebat ad-
huc obſcuritas, nec optimarum litterarum
artiumque pulcritudo ordine ac elegantia
prius conſpiciebatur, quam ſapientiæ horror
qui-
aberat, vt vllius generis artificem ſine imitatione
feri poſſe ſtatueret, vt Poetam aut Oratorem exſi-
ſtere poſſe, negaret, qui nullum certum proponeret
ſibi exemplum, ad quod manum quaſi dirigere li-
Ceret.
(f) Herm. Hamelmann. orat. de Doctis Weſtphaliæ
viris Op. hiſt. p. 123. Idem Tulichius eſt, qui vel
primus, vel cum primis primam ætatem in ludo Lu-
næburgenſi reéte erudiit, vid. Io. Caſelii cit. ad Io.
Reccium epiſt.

N

1
vilam 6
Obthons

dat ſalic
düms⸗
Pottr
me⸗ anm
pep in
jute 10

reraſ
r rtlid

“ in Nir

ſerud 48.
Crutione
Uisluen
ten then
Cnltet

mmi zoi t.
Cenie
Pergnun
tione, 4
rtirn

len li
tenonng,
inſe tl
ito⸗ Atale
P Hilezen
r; Grn
lyn. i
nelia
1 tilten,
onl⸗
neilsat.

⸗
to

klumfetr.
ptr.
temme
Can angtn
CKicebat⸗
N Utenuun
dynni
Hie kouor
nitrim
tatorem ex⸗
—
Gigeel⸗
elntlis
ah jel

IN GERM. FATIS CAbP. V. 355

quidam doctrinæ veluti ſerenitate Melan-
chthonis ductu eſt depulſus (ff). Miſere-
bat ſcilicet eum iuuentutis, quum videret,
optimis quibusque auctoribus velut ordine
motis, in pretio eſſe, amari, teri libellos
2 .— . .
quosdam 0νρ,, quorum alii ſimpliciter
inepti erant, alii etiam pernicioſi (0). Hinc
iure a Caſelio is habitus eſt, qui politiores lit-
teras primus E ittebengam intulerit, præ omni-
bus praclare de saxonia meritur (g). & cuius
2 in-
(ff) Camerar. Narrat. de Vita Melanchth. p.27, & 3.
C“) Criſ. Melanchth. p. 227.
(9) in Née α εςοονο. E. 4, b. Nam etſi Chriſto-⸗
phorus Scheurl, Patricius N oribergenſis, & Iuris in
academia Wittebergenſi doctor haud obſcurus, in
oratione, quam an. I1507, vndecim ante Melanchtho-
nis in eam aduentum annis, quum Iodocus Trutfit-
ter, theologiæ profeſſor, academiæ non ita pridem
conditæ rector electus fuerat, habuit; ipſius huius
Trutfitteri eruditionem mirifice prædicauit, cuius
ingenli monimenta Pariſienſis ſchola in manibus
tum habuerit, nec probarit ſolum, ſed iſta etiam ad-
mirata propter vnum Tratfitterum Germaniæ plus
tribuerit. Quanta tamen cæcitate vel in hac luce,
qualiscunque etiam ea Scheurli iudicio fuerit, aca-
demiæ doctores laborarint, Io. Cont. Dietericus in
perquam eleganti ſua diſſertatione de Infelicitate
ſeculi ſupericrir in Græcarum litterarum ignora-
tione, aperte maxime oſtendit, quando pag. 20,
Alartinum Poilichium Cræca Logices vocabula enar-
rando ita hallucinatum eſſe, monſtrauit, vt vel ex
ima plebe philoſophum puduiſſet Dieterici ætate.
& hic tamen Pollichius, Melerſtadius, in Scheurli

276 DE LINGVAE LATINAE

ingenio felicius nihil cenſuiſſet Eraſmus,
totur Muſis vacaſſet; qui naturæ felicitate
contentus, nec artis, nec curæ permultum ad
ſcri-
oratione nuncupatur artium, medicinarum, & theo-
logiæ doctor illuſtris, theologorum decanus, vniuerſt-
tatis primus rector, & vicecancellarius perpetuus
excellentigemusgue. Melanebthoni ergo illa laus
perpetuo manebit, ipſum politiores litteras pri-
mum MWittebengam intuliſſe. ſed tamen ita, vt nec
Trutſittero nec Pollichio debita laus detrahatur: ſi-
quidem grauisſima iſta temporum infelicitas Ger-
maniam etiamnum premebat; quum fatalis elegan-
tiorum ſtudiorum ignorantia nondum penitus erat
ſublata, & ipſa iſta tempora, minime vero ingenis
Germanorum, adhuc degenerauerant, vt eruditisſi-
mus Dietericus in modo citata diſſertatione pru-
denter ac dilucide commonſtrauit. Neque vero
Chriſtophorus Scheurl præconio priuandus eſt, qui
etſi in orationis ſuæ ad Martinum Kotlebum, Du-
calem Saxoniæ Secretarium, dedicatione veniam
orationi depopoſcit, quæ piperis cucullos ſubire,
quam eruaitorum cenſuram perferre maluerit, &
cuius auctor quotidiano docendi munere diſtrictus
rariuſcule ad humaniora ſtudia diuertere potuerit:
ſatis tamen culta eſt oratio, ſatisque pro ſæculi con-
ditione ornata; ita, vt Trutſitterus plus eloguentiæ

in Scheurlio reperiſſe ſe, teſtatus ſit, quam in cuncta

Saxonia guæſierat: id quod ipſe Scheurlius in dedi-
catione confirmauit: cuius oratione academiæ re-
cens conſtitutæ ſtatus ſcite ſatis adumbratur, di-
gnam idcirco ego eam diiudicaſſem, quæ aliis ipſius
monimentis in Pirckheimeri operibus adiiceretur.
vtrum forſitan alibi typis denuo exſcripta exſiſtat,
equidem neſcio: ego ſaltem nullam aliam oratio-
nis huius editionem, præter eam, quæ ipſo anno,

N

Cebenun
cam olun
ſcientie
Eotba
tet:
Zenciin
l lln
lpuimß,

1op ia
Ceſotsi
Eito, Nun
coht
nsone
tondbe
tumoo
nteh
Cumatr,
terei ſe
Comme
hlue
Punk
uN
mere,
nudl
ine
Felare
dm
Nor

(Dl

AIv 8
Uu

/
4

ePennllu,

Auim, Zl
kegyln ipient
ar: ke
Mnj er ili
er hefer n.
1

men in, Ntſee

scetgkenn ,⸗
inklcinte.
ntnlege
imn enien
en ens
Nenldtl⸗
lniore K⸗
. Negre veie
innduthi
Hitehm D-⸗
None fenin
eni,,
aeclrius
e wtutir
ſeelli co⸗
Algteſt⸗
nin eunct
liusin lel⸗
adeniet⸗
Punn
s n
icen etur⸗
1 elclat,
b⸗
No mn,

IN GER M. FATIS CAbP. V. 3 57
ſcribendum adhibuerit (h). Sed tamen

eam omnes ferme in ipſo admirati ſunt, &

ſcientiæ & eloquentiæ facultatem, quæ ætatis
gentisque rationem & modum longe ſupera-

ret : & Lutherus in epiſtola quadam ad

. . . . .
Reuchlinum (i) admirabilem eum virum
vocauit, nihil pene habentem, quod non ſupra
hominem fuerit. Piimus certe Germanorum
fuiſſe videtur, qui cœleſtis veritatis doctri-
nam obfcuris, ſpinoſis, & intricatis ſuperio-
rum temporun quæſtionibus expurgatam
propria ac pura oratione explicuerit: qui-
que votis dudum a Conr. Peutingero, illuſtri
viro, nuncupatis, cumulatisſime reſponde-
1 3 rit.
quo habita eſt, prodiit, conſpexi. Ceterum oratio-
nis nicorem & in hoc & reliquis Scheurlii lucubra-
tionibus comparere, mirari deſii, poſtquam legeram,
eum complures annos in Italia eſſe commoratum,
vnde Romani ſermonis cultum in Germaniam ſe-
cum attulit. Si quis viri merita noſſe, & quid præ-
terea ſcripſerit, ſcire voluerit, Conr. Rittershuſii
Commentarium de Vita Bil. Pirckheimeri, & huius
ipſius opera, quibus vnum & alterum Scheurli ſcri-
ptum ſubiunétum eſt a Coldaſto, Pirckheimeriano-
rum collectore, euoluat inter Charitatis Pirckhei-
meræ, Abbatiſſæ, epiſtolas, & quidem omnium pri-
ma, Scheurli epiſtola ſeſe ſiſtit, qua doctisſimæ fe-
minæ libellum inſcripſerat, quum in Italia adhuc
verſaretur: in hac epiſtola Studii Bononienfis Ga-
aicum ſe nuncupauit.
(h) Ciceronian. p. 379.
(i) lib. Il epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. c. 4, a.

3/78 DE LIN GVAE LATIN AE

rit. Hic enim ineunte XVI ſæculo in opta⸗
tis habuit (), vt philoſophi, theologi, & o-⸗
mnes alii, qui liberalia ſtudia profiteri ſeſe
dicerent, vocabulis ſordidis plebei ſermonis
fere, & ſophiſticis argumentationibus non
neceſſariis, reiectis atque confosſis, ſenticoſis
captionibus & confragoſis abſtinerent, bonis
& ſinceris agerent omnia mentibus, & ſi qua
caſtiganda eſſent, pie, debita fide, ſummoque
iure caſtigarent, & noctuinam fugerent atque
diſpuerent litterarum inſcitiam.
Quamuis vero Melanchthon maxima ani-
mi intentione in Theologicam diſciplinam
incubuit, ingenuas tamen artes colere, omni-
busque modis ornare, ac veteres auctores
ſtudioſæ iuuentuti commendare numquam
deſtitit: licet Eraſmo aliis rebus intentus e-
loquentiæ ſtudium magna ex parte abieciſſe
viſus ſit (). Equidem quosdam longe ali-
ter, ac Eraſmus fecit, hac in re mecum ſen-
ſuros eſſe, arbitror, haud inficiaturos, Me-
lanchthonem optimarum litterarum doctri-
næve ſtudia conformando, & expoliendo
ſcholaſticæ rei conſulere nullo plane tempo-

re ceſſaſſe, a primis quaſi lineis ordientem, ad

ipſas doctrinas maiorumque rerum ſcientias
progreſſum. Id quod præter Camerarium
diui⸗
(K) ibid. a. 2, b.
(1) Ciceron. p. 379.

N
in niil

glicnit
olunt

bebat ) ni

rorlis

ur .
Gjtin
Pleintrn
torelluĩ
Poveltumt
no ipli
oloenndt
lqundo
Gan .
Uutt;
celit cete
ſiris tue
Gagamn
fnereſe

Do C
Prer kete
tlibus
non erl
Uun ſei
nelinsn

mrnm 4

n IN GERM. FATIS CAbF. V. 3

llelin, diuini ipſius ingenii monimenta, quæ nobis

uchkatg, relicslit & plurima & cruditisſima, teſtari
rin Ult poſſunt (Il). Nam perſuaſisſimum ſibi ha-
b bebeiſen⸗ bebat, niſi litteris conſeruatir, durare religio-
PReNN bat, 151, 920-
Cntinbun vzem, & bonas leges non poſſe, & &α ävτοo
niatueti⸗ prorſus eſſe, vt &œtus Chriſto in hir terris pro-
Mlinetphe priur ſine ſeholaſticis conuentibus ac bonarum
ibudl artium cultura conſtitui ac perſiſtere queat.
dcoümnn, Inde in ſtudiorum e zordiis & primis elemen-
y min tis verſari aut Deo minus gratum, aut ſibi in-
N honeſtum eſſe, nequaquam exiſtimauit. im- .

mo ipſa iſta fundamenta fideliter & accurate
collocanda cenſuit, ſuper quibus præclara a-
liquando doctrinæ exſtrui deberent ædificia.

.
mar.

ſſelnſ
Ulcplnmm

aiin & quum inſcitia Gr emmaticæ omnes artes,
Gnmn reli gionem ac leges ingentibus tenebris ob-
gie. ruat; & niſi quis grammaticen recte didi-
Geaiech cerit, ceteras artes Eocleſiæ ac Reipub. neces-
lugi. ſarias tueri non queat: neque Puerilia ſtu⸗
eun iar. dia grammaticis etiam præceptiunculis in-
Mlos, NMe. ſtruere ſe piguiſſe, neque huiusmodi operæ
nA. 2 4 ſe
1 D/ͦ, .
enil . (Il) Io. Caſelius etiam Prolegom. in Thucyd. inter-
eh pret. teſtatus eſt, Melanchthonem ad bene de mor-
ſenten d talibus merendum propenſisſimum hoc numquam
Glientun non egiſſe, vt ad veterum ſapientisſimorum homi-
nunn num ſcripta amanda & perdiſcenda, quibus nihil
i⸗ melius, nihil pulcrius, nihil perfectius ſtatuerat, lit-

1 terarum ſtudioſos introduceret.

360 DE LINGVAE LATINAE

ſe puduiſſe, confirmauit (m); idem ſentiens,
quod Duintilianut olim iudicauit, vbi eor,

qui Eraämmalcakm artem pt tenuem ac ieiu-

nam ceailontar, minur ferendor, cenſuit (n):
düa niſi oratori futuro fundamenta ſideliter
iecerit, quicquid ſuperſtruxeris, corruat ne-
ceſſe ſit; neceſſaria pueris, itcunda ſenibur,
dulciz ſocretorum comer: quæ vel ſola o-
mni ſtudiorum genbre plus operis habeat,
quam oſtentationis (o). Plura de ipſis Me-
lan-
( m) in epiſtol. ad Ioach. Camerarium ipſius Melan-
Chthonis grammaticæ an. I552 ed. præf. conf. porro
T. I declamat. p. 443. & T. II, p. 209, 231. vbi doctis-
ſimas præfationes offendes, quas Melanchthon Me-
tricæ Iacobi Micylli, & Syntaxi præmiſit.
(n) lib. I Inſtitut. orator. cap. 4, 5.
(o) Multus eſt Melanchthon in hac Quintiliani adfir-
matione probanda in præfatione Syntaxi præmiſſa,
modo a me citata: Scioο inquit p. 230 L. II declam.
ſ puerile ſtuaium, & negotium vider! leue, ſed mi-
bi credent adoleſcentes, non minus prodeſſe generi
bumanog Grammaticen, guam plerasque alias artes
aut profegſiones. hæc, quibusdam interiectis pergit,
religionum, legum, biſtoriarum, & multarum arti-
um, quaſi nutricula quæKtam eſt. Quum circa an.

1530 Thom. Linacri de Emendata Structura Latini

ſermonis libri VI ex Britannia in Germaniam eſſent
allati, eosque ſtudioſis ad emendate, & vere Latine
loquendum, ad recte iudicandum de phraſi, & o-
mnibus Latinæ linguæ figuris, magnopere profutu-
ros iudicaſſet Melanchthon; vt opus quamprimum
in Cermania excuſum, in omnibus pasſim ſcholis
ſpargeretur, curauit: illos, qui ludis litterariis præ-

peers Men

N

,nehthon
luint
ſed ,
non luio
gnans A
eeptgt
anm⸗
n mlemon

owcret

ephrrh l
nt, e,
en
lon ; t gun
4 i⸗ nec 4
ſurite lid

S

1iien

D

1 ene 15

in allit

a Meyte /⸗ ſier

r, Ate;.

yyy 1 .
uli ſuln
Gni ili

1eil.

Pvaliprtml,
0L.Eln.
luſin
AlKrertet
bſett
urun ort⸗

iutleni N.. .

umn ren
Gn luir

nmimclt
ſerlan
o⸗
Nnd
MI Uel⸗

ee

IN GERM. FATIS CAP. V. 361

lanchthoniani ingenii monimentis, quibus
Latinæ linguæ, eiusque non purioris ſolum,
ſed copioſioris etiam ac ornatioris ſtudium
ſubleuatum iuit ſummus vir, addenda
non puto: in eruditorum manibus ea ho-
dieque verſantur, plurimi, vt par eſt, a rerum
gnaris æſtimata. Eos videlicet, qui ſine
præceptis quemquam e conſequi polle, Pputent,
vt certam loquendi rationem teneat, & de na-
tura ſermonis recte iudicare queat, tota via &
toto cœlo errare, ſtatuit: immo pesſime de
pueris M elanchthonis iudicio merentur præ-
ceptores, qui aut regulas nullas tradant, aut
certa ſtatim abiiciant, & magnifice promit-
tant, fore, vt vſu loquendi diſcantur con-
ſtructones: quum aliter fieri non queat,
quam Vt 1i, qui præceptiones non didicerint,

. paullo poſt vel erroris ſui, vel ignauiæ kEena⸗

dent; quando inſcitiæ ſuæ ſibi conſcii, nec
loqui, nec ſcribere Latine audeant. Hinc
ſua ætate factum, adfirmat Melanchthon, vt
alii deſperatione quadam in totum abiecerint
litteras, alii etiamſi in ſtudiis ſint commorati,
„ F iuſtos
erant, diligenter hortatus, vt doctisſimum Linacri
librum, quo nullum perfectius in hoc genere ſcri-
ptum exſtare tum videbatur, adoleſcentibus propo-
nerent atque prælegerent; ſi vulgares regulas
breui prius tradidiſſent compendio. vid. elegantes

Ppræfationes, quas Camerarius & Melanchthon ipſi
Linacri libro addiderunt.

6

362 DE LING VAE LATINAE
ent
juſtos tamen fructus ex iis perciperè haud po- unen
tuerint (). leden
neken
Tantum de dicendi genere, que vſus eſt Cen
communis Germaniæ noſtræ Præceptor, quæ- hu⸗ “
dam adiiciam, brevi comprobaturus, de Me- .
Etolunta

lanchthone dici non poſſe, quod Quintilia-

an
. 1. . . ns O
nus adfirmauit (q): eos, qui diligentisſimi ar- mg. n

ſandhe
tium eſtiterint ſeriptores, ab eloquentia lon- rat
girſime fuiſſe. Is potius quum bene ac pro- , un
Prie loquendi ſtudium perpetuo euſtodiri plu- etn *
rimum reipublicæ intereſſe, quemadmodum nn i
aullo ante declaraui, ſibi perſuaſiſſet, nec Ndt un⸗
non ſcribendi dicendique exercitationes diu ee
in academia Wittebergenſi intermiſſas ſum- uig⸗ .
ma inſtituiſſet cura (?*): & rerum vtilium lin i
ar- ſrend
(p) eod. T. p. 223. Nam, etiamſi ad quotidianum collo- Sanen lerun
uium ſatis formularum luppeditat lectio, guid fa- Conuun h
cient, interrogat p. 226, gui omigis praceptis e ſola Ribuheit

aubkorum lacone lungere verba didicerunt, ſi lon-

Cnoenuit
Yior cauſßſa ewplicand erit, Zuomodo om poftionem cinth

illam periodorum, & totam ſeriem membrorum in Utmeelhaud
oraætione intelligent: niſi omnem rnationem syntaxeos nian otge
. probe cognouerint: Poſtremo gbicuræs aut vitioſas illlnn

Wutaxer quomodo iudicabunt, niſi adhibitis regulis
& quæ ſequuntur grauisſima verba alia.

otet en⸗

lehnun d
(ꝗ) Inſtitut. orat. lib. VIII cap. I. 1 1
(*) cuius curæ VI Declamationum Tomi vberrimi ſunt
teſtes: quorum ſexti præfatio vere prædicat, ipſa- ss
rum declamationum lectionem, etſi eæ ad eloquen- com⸗

tiæ oſtentationem & panegyricas Pompas compoſitæ

AN.-. .
non ſint, propter rerum tamen varietatem, viros do- ecucen
Nigni

ine, Glo
tie lnen

e
Ime
obenn

l

7 h. 4
Noltanhit .

Mu

Kalumn ulumn

nhnunt
t uitet

trnenit

IN GERM. FATIS CAP. V. 363

argumenta vt orationibus tractarentur, pu-
bliceque declamarentur, perfecit, & ſuo et-
iam exemplo ad pure ac emendate ſcriben-
dum Germanos magnopere allexit. Cuius
naturam a granditate abhoöorrentem iudicium
& voluntatem eius ad curam in caftigato po-
tius quodam, paro atque ſano orationis gene-
re verſandi, quam in ſublimi & pehbemente, &
cuius compoſitio operoſa eſſet, elaborandi con-
uertiſſe, autumat Camerarius. qua in re E-
raſmum ſibi adſentientem habuit, qui Me-
lanchthonem naturæ ſuæx felicitate conten-
tum, nec artis, nec curæ vermultum ad ſeri-

bendum adhibuiſſe, cenſuit (r), extemporali

dittioni quaſi natum. At quando Eraſmus
ſcire ſe, negauit, an Melanchthonem adfe-
ctantem nerui defelcturi fuiſſent; Camerarius
ſcrupulum huiusmodi remoturus viſus eſt,
vbi lucubrationer viri in teſtimonium quaſi
conuocauit, quas ſatis confirmare poſſe, opi-
natus eſt, auctori non ingenium defuiſſo, non,
copiam atque ſapientiæ & doctrinæ vim, non⸗
ſingularem litterarum eruditionem, ſed in-
choata perficiendi atque elimandi temput at-
que otium (?*). Poſteaquam æquisſimus, vt
in
rinæ ac veritatis amantes delectare, & proficere
cupientibus magno vſui eſſe poſſe.

(r) Ciceron. p. 379.
(?) ipſe quidem pro inſigni ſua modeſtia de ſe ſcripſit:
AMe ingenii infrmitas impedit, quo minus hoc decus

364 DE LIN GVAE LATINAE

in hac, ita & in reliquis rebus, iudex pluribus
verbis probauit, ſubtilem omnino & argutam
concinnitatem & proprie diſerteque eloquendi
omnia ſtudium doctrinæ diſputationibur &
ſeholaſticæ veluti vmbræ conueniſſe; ceteras
Melanchihoniani ſtili virtutes integris pagi-
nis enarrauit (s), quas tranſcribere nihil at-
tinet ([!). Nec vero ſolos Ger nanos ſingu-

lares
(Ciceronis imaginem) ſperare vmgquam auſus ſim,
etſi quid eſſet optimum, videbam. addit tamen con-
tinuo: deinde inciai in has rixas, in guibus diſputa-
tio aliam pene linguam requirit: multisque interpo-
ſitis: miſeriæ noſtræ non ſinunt, nos in ſtudiis eum
&urſum tenere, guem maxime probamus. Vtor erge
boc parabili ſermonis genere, vt poſſum. Criſ. Me-
lanchthon. p. 445, ſeq.
(s) Narrat. p. 73 ſeqq-.
(1) Egregia ſunt, quæ Frid. Taubmannus de Melan-
chthonis dicenai genere in Diſſertat. de Latina lin-
gua profert p. 34, ſeqq vbi præter alia, ab iis potisſi-
mum, quos vel ingenii vel doctrinæ ratio ad exqui-
ſitius genus difficulter admitrat, obſeruandum du-
xit, Philippi orationem, eam præſertim, quam illa
robuſtæ ætatis æae & vigore, ſed & in otio maiore,
quo tamen optimus vir vt plurimum caruerit, ela-
borarit, ita cemparatam judicari a prudentioribus,
vt, ſi peiorem nemo ſeribat, nullum ſit periculum,
ne respublica litteraria, ob hanc guidem cauſſam,
damnum aliquod grauius patiatur. planam enim &
apertam orationis faciem, in qua verborum & phra-
Rium obuia & nuda ſimplicitas dominetur, in Philip-
pico dicendi genere aeprehendi, addit: quod lac.

Monauius Criſ. Melanchthon. pag. 636, propriums

ſeile
ſuis Leclut⸗
15, cogle

Ceendi ikact
gonumus l⸗
Umhlchfſen
giiol ſt
ter excellen

Gilt

tA

MR u

ſetun, 9
u onrend
Gandm
le nle,
4 ibim⸗
Pol tamcon
1e enuſte

Eelulbutteh

Pnbegg
Clepen
d n n⸗
dendncn
Ahneteh

ye

iner
nug N
l

ſ
, : n.

ntzün

netuſun.

618

ſun ai

ce Ar.
elaunz il.

ſun lu
nuige,
leih er
Nrorbus
rinln,

ſs

1 r
Sr
lip⸗
Ne.

yun

IN GERM. FATIS CAP. V. 36 5

lares Melanchthonianæ dictionis dotes ſu-
ſpexiſſe, verboſior Iac. Sadoleti epiſtola (sf)
ſatis declarat; cuius viri iudicium eo graui-
us, eoque verius ac incorruptius exiſtiman-
dum puto, quo maiorem ei propter ſummam
dicendi facultatem ab omnibus impertitam
nouimus laudem. Minus inuidioſus, ſed
ſimplicis veritatis ſtudioſisſimus hic Italus in
epiſtola iſta, ſe Melanchthonis ſcripta pro-
ter excellens eius ingenium, & propter ele-
gantiam ſtili atque orationis libentisſime le-
giſſe, adſeuerauit. Hæc de Melanchthonis
in Latinæ linguæ apud Germanos magis ma-
gisque
diſertum ,ͤ planum, perſpicuum lKgniſicantigſimum
ad omnem dicendi rationem maxime accommodatum
& airectum s, monſtrauit. Melanchthonis pro-
pterea Epiſtolarum lectionem nemini iniucundam
eſſe poſſe, cenſuit Camerarius, in præfat. Ppiſtolar.
ad ipfum a Melanchthone icriptar. quum in iis
non tam compta, & accurato exquiſitoque elegantis
ac venuſtæ compoſitionis ſtudio perpolita, quam
Pura, aiſtinta, perſpicua, & uſitata oratio, & rebus,
de quibus habetur, conuenient, non posſit non hone-
ſtisſimis blanditiis legentes delinire.
(ſs) Camerarius integram eam Narrationi ſuæ inferuit,
P. 172 ſeqq. quam Io. Brant nondum editam credi-
diſſe videtur, daum eam inter Claror. Virorum Epi-
Kolas centum ineditas, vt titulus præ ſe fert, Amſte-
læd. an. I702, 8, p. 290, ſ. num. XCVIII typis exſcri-
702, 8, P. 290, ſ VIII eypis e
bendam curauit; quamlibet ea etiam inter epiſtolas
Melanchthonis, a Peucero editas, reperitur: & qui-
dem in edit Londin. Iib. III, n. 39. p. 519, 1sqꝗ.

366 DE LINGVAE LATINAE

gisque concitandum ſtudium meritis dicta
ſufficlant. Camerarii Narratio, qua lima-
tius ac eruditius quicquam vix excogitari
poteſt, iis, qui plura de tanto viro ſcire cupi-
uerint, abunde ſatisfaciet; nec aliquoties

repetita diſplicebit (t).

Non autem exquiſitisſimis modo diuini
ſui ingenii monimentis præclare de poſteri-
tate meritus eſt Melanchthon, ſed etiam in
perpetuum Germaniam ſibi deuinxit eo,
quod tot excellentibus ingeniis doctrinam
de manu quaſi in manum tradiderit, cum po-
ſteris fideliter communicandam: & quod
prudentisſimo ipfſius conſilio in omnibus fe-
re Germaniæ angulis litterarum oficinæ ſint
conſtitutæ, ac ſalutaribus maxime legibus
ſtabilitzæ: quibus Romani ſermonis cultus
ita amplificatus eſt, vt medium XVI ſaculum,
& qui id proxime anteceſſerunt anni, veres
aurea præſtautisſimæ Linguæ in Germania no-
(t) Confer præter Narrationem Camerarii, Orationes,
Epitaphia & Scripta, guæ edita ſunt de Morte Phil.
Melanchihonis omnia, coniunétim edita Witteber-
gæ an. 1561, 8. cx offic. Io. Cratonis. His addantur
Criſeis Melanchthonianæ, de eligendis optimis qui-
busque in omni diſciplinarum genere auétoribus,
collectæ a Gregor. Richtere Isleban.1597, 8. præſertim
P. 6zr vsq. 768. vbi ſcil. de ſingulis Melanebthonis Iu-
oubrationibus judicia recenſentur, poſtquam in ge-
nere primum de iis iudicia erant prolata.

cobuenlls,
Ant ſteeln

Gent; le
gicte ſisn
clertaterl
ihle Ain
Aakben

Raue med?
1

1
AAces

r, % 2
,, e ſe

l er 6

ſecllo 2dos

Aue exos!
1

Radfman
Culehuirl
iſuran
6. Euumn

.

en

IN

Vir, .
11o leteg
1 .

I

ra Ja n
e epole.

lleteni,
inelgbn
s altn
ſulen,
9, ο
A.
/
Crrtlten
ſre Pll.
Virhr⸗

Sn

IN GERM. FATIS CAb. V. 367

Rra atas appellari poſſe videantur: quando-

quidem opportuna magis ad meliorum litte-
rarum artiumque copiam addiſcendam tem-
pora vix optare potuerunt tum Germaniæ
ciues. Horum plurimi ab Hegii diſcipulis
præparati quaſi, Melanchthonis exemplo, ad
quem videndum, compellandum audien-
dumque innumerabiles vndique locorum
conueniſſe, legimus, ita denuoò inflammati
ſunt, vt de laude ex bonis litteris petenda cer-
tarent; ſic tamen, vt nemo metueret, ne
quid de ſuis vel laudibus vel vtilitatibus de-
cederet alterius gloria atque commodis; &
vt ipſe Melanchthon ſua æpius merita aliis
adſcribere haud dubitaret. Proſperrima
itaque fruebantur tum bumaniorer litteræ
in Germania fortuna: vtpote quæ in huius
academiis ita colebantur, vt nemini perſuaſum
Wet, ſe ſine iis yllam ſapientiæ profesſtonem
tueri poſſer Græcæ & Latinag linguæ ſeriptoret
ſummo eam in rem euoluebantur ibi ſtudio,
ſedulo a doctoribus iuuentuti commendati
atque excusſi (u). Quæ quum ita ſint, ne-
minem temeritatis me inſimulaturum, ſpero,
ſi adfirmauero, florenter quafi er Germaniæ
academiis longe eruditisſimorum & Latine do-
itſimorum hominum emiſſas tum eſſe coloni-
. Enimuero peritisſimos iſto tempore pa-
tria
(u) Camerarius in Narratione de Eob. Heſſo, init.

366 DE LING VAE LATIN AE

tria noſtra habebat ſeholarum moderatores,

doctisſimos fouebat grammaticos, intenpre-
ters, rhetores, atque oratorer, elegantisſimos
oſtentabat Poetas, grauisſimosque hiſtoricos,
facundisſimos ſummis Principibus pfæbebat
miniſtros, iureconſultos atque ſenatores: La-
tinisſimos etiam alebat medicos: neque bo-
narum artjum litterarumque cupidisſimi de-
erant theologi. Quæ arroganter ſatis ſcripta
quibusdam videbuntur: in primis extero-
rum nonnulli, ſi modo omnino erunt, qui
Commentarios hos meos dignos diiudica-
uerint, quos inſpiciant, neſcio cuius, me talia
ſcribentem coarguent fortaſſe audaciæ.
Quod ſi inſtituti ratio permitteret, ſcriptis fi-
dem facere intermiſſurus non eſſem, corda-

tisſimos idcirco exteros, alienæ laudis minus

inuidos fautores, teſtes adducturus. At
quum breuitati ſtudendum, & ſumma ferme
dumtaxat argumenti capita pertractanda de-
creuerim: vix præcivuor bumanitatis aſſer-

torer, Latinitatisque vindicer nominando ad-

firmationem iſtam meam probabilem redde-
re licebit, nedum accuratum ac plenum eo-
rum indicem a me exſpectare te iubeam,
Lector.
Prius vero quam vnum & alterum ſecun-
dum claſſes iſtas, ordinis cauſſa paullo ante a
me conſtitutas, collaudem, ſiue nominem
potius,

ui fin ſe Uln

ents
inumhlocn
gli in tto
mtun e
16 Chrtol-
X 6te⸗
tun ut

Cimenni
Bfucdiamh
lCrruii
dcan
Wihnnde
ns dl
Jtenadtno
Plencdite
lice,
WII
Enen ſom
ninne cent
ui enr

TIN

Maireeli
1 Ngrete.
pcini.
Elte ſi
ilnß ate.
Nenunt, gi
0 Cluhter.
e uler.
leined⸗
ſemdortt
udsmn
ung. 4
nke
Uuntonk.
knnelle
Nemmnc.
iwemn

m haut⸗
Uoute
Ponined
pouin

IN GERM. FATIS CAP. V. 369

potius, IOACH. CAMERARIVM Paleper-
genſem, Germanis carisſimum & toties hacte-

nus a me adductum nomen, ſummum Nori-
bergenſis ſcholæ, Tubingenſis deinceps aca-

demiæ, atque Lipſienſis denique ornamen-
tum, Melanchthoni adiungendum cenſeo:
quum alter alterum mirifico proſecutus ſit
amore. accedit, quod tanta exſtiterint Came-
rarii in politiorem litteraturam merita, vt
inter eruditisſimos Germaniæ grammaticos,
interpretes, rhetores, oratores atque poetas,
primum locum ſibi posſit vindicare: quippe
qui in vtroque ſermone, Latino & Græco,
tantum adſecutus erat cognitionis, vt & ver-
bis Ciccronis, quæ volebat, Latine enuntia-
ret, & Græce melius, quam vllus fere Italo-
rum aut Gallorum ſcriberet (7); & quem
Aa do-
(v) Matth. Dreſſer. præfat. Rhetor. lib. III, p. 553. qui
Camerarii mortem oratione, an. 1574 in academia
Erfurdiana hab. deplorauit; lib. I orat. Dreſſer. p. 235
inſ. Grauisſimum Melanchthonis de Camerarii ſtilo
iudicium legitur Melanchthon. Criſ. p. 444, ſeqꝗq.
Scripta videlicet Camerarii propemodum vt Dureri
picturas diſcernere conſueuit Melanchthon: nam
quemadmodum Durerianæ picturæ grandes &
ſplendidæ omnes fuerint, ſed poſteriores minus ri-
gidæ, & quaſi blandiores, ita, quum Camerarius
XXXVIII circiter haberet annos, & copiam, ſplen-
dorem, ſonumque grandiorem amaret, futurum de-
nique cenſuit Melanchthon, vt, fidibus nonnihil
quaſi remisſis, oratio eius hilarier etiam exſiſteret;

37 0 DE LING VAE LATIN AE

doctisſimi ſummique vtriusque gentis homi-
nes amplisſimis adfecerunt laudibus; Ger-

manorum ætatis ſuæ ingenioſi tſimum, & linguæ

vtriutqué Principem, totilts denique Furopæ
decus & ornamentum eum appellantes (X).
Neque vero Germania vmquam ignorauit,
quantum decoris ſibi Camerarii eruditione
obtigerit; quum tam clarus exſtiterit, vt vel
ſolus doctrinæ gloriam, qua inuidi patriam
priuatam voluerunt, aſſerere valeat, qui ma-
gnus vtique fuit, ſiue eius virtutem, vitæ
grauitatem, & conſilii copiam, ſiue multipli-
cem bonam doctrinam ſpectaueris; bene de
juuentute Germaniæ, bene de litteris in vni-
uerſum ad poſteritatem meritus: quantus
vir fuerit, præclara i pfius ingenii monimenta
hodieque dilucide maxime nos edocere que-
unt (y). In his quotiescunque occaſio tulit,
hono-
qualem in epiſtolis familiaribus fere vſurpauerat:
poſtquam compoſitionem periodorum ad Ciceronis
imaginem inſtituerat; cuiusmodi compoſitio antea
in Camerarii ſtilo deſiderabatur: etſi nec verba, nec

phraſis Ciceronis deerant. tantum recentia eius
ſtudia præſtabant ſuperioribus.
(X) Caſp. Scioppius de Arte Critica p. 7. & Huetius de
claris interpretib. p. 277.
(y) Io. Caſelius in Orat. funebri Andr. Mylio ſcripta
D. 3, b. in Proleg. in Thucyd. interpret. Camera-
rium virum nominat, & virtute & litteris ita præ-
INtantigimum, vt princeps doctigimorum Germaniæ
iare appellari pogit.

R

lonoriien
1i, büigen
getatorts,
e ein
ſt
nae
,mn otin
umin ie⸗
ile, &k.
undneins
nlis kee
netarinsbe
Nicherd
nciel
inpenio a
uln e
chi

)terin Nel
Ete, Un⸗
Cimni i
Uiple ed
Mimrt
Uithetien
Geggiin .
en contoh
Inpudnin
GilN

nnn
.1
Ppelants

un D

lengin

Pirbntan wi
Hlfenn,

einherte
teniami⸗
guns
AMen ⸗
oecllotli,
on⸗

nulCemns
Uglineme

Neeſtſtene
enn ei

Eheie

Mlulthe
rR 4
Cemnon’

IN CGERM. FATIS CAb. V. 371

honorificam maxime magiſtri ſui, Georgii
Helti, Vorchemii, fecit mentionem, velut bo-
ni, diligentis, doctique iuuenilis ætatis mo-
deratoris, ſic de ſe meriti, vt non minus gra-
tiæ ei, quam parentibus, debere ſe faſſus
ſit (2). quem Herm. Buſchii reſponſione, ſu-
pra a me prolata, motum, Ciceronis eviſtola-
rum ordinariam horæ quotidie vnius doctri-
nam in frequenti admodum ſchola ſuainſti-

tuiſſe, & ſe vnam quotidie ex illis memoriæ

mandare iusſiſſe, ſcribit; quod quaſi penſum
indies fere ad veſperam exigere conſueue-
rit (a). Nec minorem gratiam habuit Ca-
merarius Petro Moſellano, Treuiro, quem poſt
Richardi Croci, Britanni, ex Lipſienſi acade-
mia diſceſſum magiſtrum nactus eſt, & quem
ingenio ac eruditione doctrinæ excelluiſſe
pasſim prædicauit (b). P. Moſellani huius,
Buſchii atque Cæſarii, quibus Coloniæ ope-
A a 2z ram
(2) de vita Melanchthonis p. 2r6. Quantum debuerit
Helto, pluribus etiam verbis expoſuit in vita
Georgii Principis Anhaltini, p. m. 12. vtpote qui
Lipſiæ eodem vſus fuerat præceptore: & in binis
epiſtolis, quas ad eumdem Principem de optimi ſui
Helti morte ſcripſit, una cum Melanchthonis atque
Lutheri epiſtolis, quibus religioſisſimum Principem
Georgium, fidelisſimi præceptoris obitum lugen-
tem, conſolatum iuerunt, Camerarii Narrationi ad-
iectas, p. So, ſeqq edit. Lipfſ. 1696.
() in præfatione in Epiſtolas Ciceronis ad familiares.
(b) vid. Narrat. de Vita Melanchth. p. 91.

372 DE LINGVAE LAFINAE

ram dederat, diſcipuli, mentio iniicienda
fuit, propterea quod humanitatis Romani-
que ſermonis in Saxonia vindicibus ſtrenu-
um admodum ſeſe præbuit adiutorem, &

quidem ante Melanchthonis in Witteber-

genſem academiam aduentum. Præclaræ
eius cruditioni Iulius Pflug plurimum acce-
ptum retulit (c), præmaturum eius ingenium
vehementer ſuſpiciens; cuius fœtus adhuc
admirari licet.

Quando ſupra ſcripſi, eruditisſimos Me-
lanchthonis ætatem habuiſſe ſeholarum mo-
deratorer“ ingens talium ineundus eſſet nu-
merus; non, ſi omnes ac ſingulos, quis enim
id poſſet? ſed ſi dumtaxat præcipuos eorum
enarrare vellem. Horum itaque nonnullos,
ſcriptis quam maxime claros, ſummorum vi-
rorum verbis collaudare in animo eſt. Plu-
res qui cognoſcere cupit, cl. Gotofr. Ludouici
Scholarum Hiſtoriam conſulat velim. quem
virum honoris cauſſa nomino; qui iuuentu-
tis meæ ſtudia in Schleuſingenſi gymnaſio,
cui bene multos iam annos magna cum laude
præeſt, per integrum triennium vna cum
Chriſtia-
(O in epiſtola ad Heſſum, P. II Monimentor. Pietatis
& Litterar. p. 31, ſeq. Quantum debuerit Iulius
huic ſuo magiſtro, oratione, qua illum laudauit, te-

ſtatum fecit, a Caſelio in orat, funebr. Andr. Myli⸗
ſcr. citata D. i. a.

u den N
nas ceede
Eetur 0.k
, een
Hc euin
Ung inte
Cinto
Cläpuls⸗
Aleermu
Kin terlern
ibe! pel
dans
int :
Giatone,

Pocl
unlte

UlNe

eNtio ⸗
U

nititr,
Miint.

–RW

1 Vir
n i

linmn.

eiu inin

AN
ſerur re

e nounul,
1
elt. !.

3
1

, ℳ

NIh.
1u

e
n. etns 10S

6r NWiu
hit

luile

Gr N

IN GERM. FATIS CAbP. V. 373

Chriſtiano Iunckero, clarisſimo viro, optime
de bonis litteris, & Iſenacenſi nunc Lyceo,
merente, tam egregia direxit fide, vt vtrique
eorum quam blurimum debeam, gratiam
perpetuo habiturus Præſertim quum pu-
blicis ſingularis ſni in me amoris ac beneuo-
lentiæ teſtimoniis ſemel atque iterum in do-
Ctis ſuis lucubrationibus condecorare me
haud dubitarint. Inter optimos aurea iſta
Latinæ linguæ in Germania ætate viuentes
ludorum magiſtros, Melanchthonis partim
æquales, partim diſcipulos, ſcriptis etiam-
num celeberrimos, primo loco ponendus vi-
detur IO. RIVIVS Atthendorienſis, ü. eſtpha-
lus, eodem, quo Camerarius, natus anno.
Hic enim merito ſuo, ſi non omnium pri-
mus, inter primos tamen, cenſetur, qui, poſt-
quam in Saxoniæ regionibus inculta loquen-
di ratio, Agricolæ, Hegii atque Dringebergii
diſcipulis, Buſchio cum primis, meliora vbi-
que Germanos docentibus, nonnihil ſordere,
& altera eruditam vetuſtatem ſapiens elegan-
tibus ingeniis placere Paullatim inciperet,
Saxones ad veterum imitationem adſuefece-
rint (*): ſiquidem omni in id ferebatur co-
gitatione vt ſingulorum verborum vim ac
A a 3 VPro-
(*) Io. Caſelius in Oratione funebr. Andr. Mylio ſcr.

CG. 2, a. & in epiſt. cit. ad Io. Reccium, ubi laudabi-
lia multa de Riuio narrat Caſelius.

374 DE LING VAE LATINAE

Pr. oprietatem doceret, compoſitorum elegan-
tiam & vſitn monſtraret; & vt in ſoriptir,
quæ proponebat, exempla æimitatio illorum,
clucorent (4). Buſchiu, m enim atque Tuli-
chium, ineredibili inimicorum pertinacia im-
beditos, quantam quantam adhibuerint in-
duſtriam, deſperatam fere antea rem eo, quo
maxime voluerint, inter Saxones perducere
non potuiſſe, vidimus: qui tamen Riuio vi-
am ſubſtruxiſſe recte putantur, a Melanchtho-
ne atque Camerario egregie deinceps com-
munitam. quamuis negari non poteſt, non
arum Latinæ linguæ ſordium ex plerisque
Miſniæ ſcholis, quibus Præfuir, expurgan-
dum reperiſſe Riuium; & ci non leuia bona-
rum litterarum cauſſla cum harum inimicis
ineunda fuiſſe certamina: quorum ſummam
ſubinde inſcitiam carpendi cauſſas habere ſi-
bi videbatur iuſtisſimas. Non autem peri-
tis modo ſcholarum moderatoribus adnu-
merandus eſt Riuius, ſed meritus quoque eſt,
vt grammaticorum, criticorum ac rbetorum
eruditisſimorum clasſi addi queat: dum in
bonis ſcriptoribus emendandis non ſine lau-
de
() G. Fabricius in Narratione de Riuio longe elegan-
tisſima, digna idcireo, quæ ab omnibus legatur. M.
Adamus Philoſophorum vitis eam maximam par-
tem inſeruit p. 147, ſeqq. Riuianarum lucubratio-
num indicem quære in Hamelmanni lib. III de Vi-

ris in Weſtphalia illuſtr. oper. p. 175.

1lMeallspn
1 1
Kln Addtus

(R dei Gni
Chinctunod⸗
tn And
etgtonen .
uttui 4 4 c.

Ohll ecenlen
mbiune
ftisd E loge

11
Cmnhneen
1ohuernren.

Elahekl⸗
ten en
Nn⸗

odle eh

A

IN GERM. FATIS CAP. V. 37 5

de deſudauit; immo talem in hac opera ſeſe
præſtitit, vt tum etiam, quum litteræ ſummo-
pere erant excultæ, principibus criticis ad-
ſcribi potuiſſe videatur (e): ſiquidem eius
in Terentium, ex quo præcipue Latinæ linguæ
addiſcendæ auctor ſuis exſtitit asſiduus, atque
in Salluſtium caſtigationes ab Italis & Gallis
in pretio habitas eſſe, ſcimus. Is etiam eſt
Riuius, qui Bracſeani & Henrichmanni
grammaticis libris breuiorem ac tironum ca-
ptui accommodatiorem multo ſubſtituit; &
qui iuuentuti concinna rhetorices propoſuit
præcebta. in quibus artibus, vt in omnibus
reliquis diſciplinis, Melanchthonis præſertim
induſtria Germaniæ iuuentutis commodo
magnopere deinceps eſt conſultum.
In eo etiam ſingulari felicitate vſus eſt Ri-
uius, quod egregios in prouincia ſua habuerit
collegas, quos inter MATTHIAS MARCVS
DABERCVSIVS, ad Megapolitanos tandem
euocatus, vir pluribus verbis a magno Caſelio
pasſim laudatus (f) vtpote in quo omnia, quæ
A a 4 „agd
(e) Caſp. Seioppius in Arte Critica, p. 7.
(F) in citata modo oratione funebr. Andr. Mylio ſeri-=
pta, & in Grammatica, cui ad Grammaticonidaſcalos
præfationem præmiſit; loco ex Commentat uncula
Dabercuſii ad calcem libri ſubiecto: quo multa vo-
cabula recenſentur: quorum Vſus fuit apud opti-

mos ſcriptores, etiamſi regulis aduerſari videantur:
vt iis de linguæ Latinæ proprietate tuto & reRe vti

376 DE LINGVAE LATINAE

ad rem ſcholaſticam pertinent, eodem teſtan-
te, fuerunt eximia, & qui in perquam doctis
lucubrationibus, quibus Latinæ linguæ ſtu-

dium adiutum iuit, accuratisſimum ætatis

ſuæ ſe præbuit grammaricum. ADAMVM
SIBERVM porro in adminiſtranda re ſchola-
ſtica habuit Riuius adiutorem, atque IO-
BVM MAGDEBVRGVM, viros pPerdoctos,
elegantisſimisque ſcriptis claros maxime, & a
plurimis collaudatos. Neque vero in Miſe-
res ſehola indignum habuit ſacceſſorem.:,
collegam antea carisſimum, GEORG. FA-
BRICIVM Chemnicen Jom, de cuius doctrina
ac noua dicendi facultate magna am ſua etiam-
num ætate famam fuille, laudatum modo
Caſelium teſtem habemus (ff). cuius viri
teſtimonia eo libentius atero⸗ quo inſignio-

rem eius nouimus fuiſſe eruditionem, & quo

maiorem in eo cognoſcimus in iudicando
gra-

intelligamus. Multum laudis impertiuit etiam Ca-
ſelius Dabercuſio in cit. epiſt. ad ĩo. Reccium; præ-
ter multa alia narrans, tum, quum Dabercuſius Sue-
rinenſi ſcholæ præfuerit, non ſolum pueros nobiles
& fortunatos, & tenues e prouincia, ſed ex longin-
quioribus etiam locis, & e Borusſia, & e Polonia eo
accurriſſe, nec inanes domum reuerſos. Idem con-
firmauit in Laudatione Io. Alberti Ducis Megap.
C. 4. vbi Dabercuſium virum gnarum vtriusque lin-
guæ, ſollertem interpretem 'éterum“, induſtrium
Jormatorem & ſtiii & morum pueritiæ nominauit.

(E) in cit. funebr. orat, Andr. Mylio ſcript. C, 3, a ſeq

- J

b
1

omqhe⸗
Micinl
ones 10 4
nuloon
ſeto
e linsla
cenlit:

erit kab

0 Ndk.4 .

cood⸗

(On

ſcenen
ſuet4

.
NRN

19,01
heee,

limumnp

A

. Au

u

onlgin
mi
,,09
NCNN
Al’⸗
ſtetanr.
clum: pre⸗
clligd⸗
4.
letos UNblcs
ede⸗ ) Ahrgn.
ePebnee 0
5 Nbencon⸗
. Nes Me Ne⸗ .
ruſei .
vn
Unit.

. 109 1

9

I N GERM. FATIS CGAbP. V. 377

grauitatem. Qua doctrina fuerit, quan-
tumque & dicendo & ſcribendo valuerit Fa-
bricins, ipſius eruditas & perpolitas lucubra-
tiones loqui, iudicat-Caſelius (g): quas ſi⸗
mulomnibus de causſis apud viros doctos in
pretio eſſe, & locum ſuum inter melioris no-
tæ iſtius ſæculi mopimenta fac le tueri Poe
cenſuit: neque dubitauit, quin recte dicendi
facultatem in Iialia potisſimum ſibi compa-
rauerit Fabricius. què cum M'ertberir fra-
tribus, nobilisſimis & magna deinceps eru-
ditionis, & in litteratos beneficentiæ laude
Aa 5 con-

() ibid. E. 4, a, Judi Fabriciani ſonmam exponit, quas
commodiorem habuiſſe tum Saxoniam, negat, quum
pleraque ibi recte fuerint conſtituta Etenim pueros,
inquit Caſelius, in utraque lingua infonmari rectum
eſt, itemque ad ſcriptores lexennos & reeε intelli-
gendos adauci, teneri diutius in Reerie non ſolum,
quod ver'us bær ent in memoria, ſed et'am, quod ani-
mi hac via ad rectæ vitæz ration m præparentur, ſt
eorum ſit doctus interpres: nec arceri ab hoc genere,
ſi ingenia eo aeclinent: ad puram orationem non
minus, quam ad elegantes mres ad uefieri: in eri-
bendo exerceri pueros pro ætatis captu: doceri præ-
cepta non multo plura, quam neceſſäria ad dicenaum.
guæ ad d'ſerenzum faciant, pauciora: iplam fa-
cultatem & vum relingui philolophiæ magiſtris.
His omnibus fanantur ingenia ad percipiendas vbe-
riores doctzinas, non deaue ntur onionibus. Et
ad hanc tamquam egregii ædificii formam complu-

res pasſim in Germania ſcholæ tum conſtitueban-
tur. . 94

378 DE LING VAE LATIINAE

conſpicuis hominibus, abierat æ uhorus. Vſi-
tatum enim adhuc erat, id quod dudum a
Germanis inſtitutum fuiſſe, cognouimus, vt
Germaniæ adoleſcentes, qui doctrinæ ſtudia
colebant, Alper tranſirent, auditum doctos
homines, & viſum Italiam. Iſtuc autem ten-
dentium paucisſimos ſemper eloquentiæ &
ſapientiæ ſtudia colenda ſibi putalle, ſcribit
Caſelius, vel quod cxemplo potius, quam ra-
tione conſilia vt plurimum dirigere conſue-
uerimus, vel quod non appareat ſtatim ho-
rum vtilitas. Eloquentiæ vero ac ſapientiæ
ſtudia in Italia recte colentium Germanorum
numero Fabricium, & quidem in primis, ad-
ſcripſit Caſelius. ingenii certe opibus onu-
ſtus inde in Germaniam rediit, & ſuos ad le-
ctionem, meditationem, & ſcriptionem dili-
genter tum hortatus eſt; nec inuexit eo con-
ſuetudinem, quæ loquaces forſan aliquos, e-
loquentem fecerit neminem. Præclarius
autem teſtimonium impertiri Fabricio non
potuiſſe, arbitror, illo, per quod Scioppius
ipſum maximi Camerarii veſtigiis inſtitiſſes,
confirmauit (i): quo maius decus Germa-
niam non habuiſſe, paullo ante clarisſimo-
rum virorum de ipſo iudiciis oſtendi.
Vel paucisſimorum horum ex ingenti nu-
mero clarisſimorum magiſtrorum inſtituta
hac-

(i) de Arte Critica p. 7.

N4

rdenusal
prtrun 1
rnonit
e 4dlis0
etuh le
ue be .
Neeſeto f
ytunn n
Uabuetunt
Tletot
tume n
OC.

i⸗ oken

ſe
enlt alr.
.
Csmnod.
Grmgee
ſb el
Liplenn.
Piclero;
Ventllta.
Uuui
lene⸗

ye
Cnn
iſo⸗
enmn⸗

IN GERM. FATIS CAP. V. 37

hactenus a me commemoratio de ſummo lit-
terarum in Miſnia ſiore & maximo Romani
ſermonis cultu ſatis mea quidem ſententia te-
ſtari poteſt. de cuius regionis felicitate, qua
præ aliis Germaniæ prouinciis hac in re vſa
videtur, neminem legiſſe pornitebit eruditam
Diſſertationem de Græcarum & Latinarum
litterarum in Miſnia Inſtauratoribus, & eam,
quæ de Jo. Rhagio Ae, ficampiano agit (Kk).
Nec vero reliquæ Germaniæ prouinciæ nul-
los tum, medio, puto, XVI ſæculo, eruditos
habuerunt ludorum moderatores. Quos ſi
laudare etiam inſtituerem, magnus ſane ape-
riretur mihi de iis ſcribendi campus. Tan-
tum ex innumerabili fere eorum numero no-
minabo VALENTINVM FRIDLANDVM
TROCEDORFFIVM, optimum Melanchtho-
nis, poſteaquam publico iam præfuerat mu-
neri, diſeipulum, & de bonis litteris in Sileſta
ſuſcitandis præclare meritum: quem ad re-
gendas ſoholas non minus natum, quant adt re-
genda caſtra Scipionem olim Africanum, lau-
datus modo eius præceptor pronuntiauit (1).
Nomi-
() vtraque ſupra iam a me eſt citata: quarum altera
ſub præſidio cl. Io. Burc. Menckenii habita eſt
Lipſiæ an. 1701: altera ib. an. 1703 præſide M. Dan.
Fidlero; quo reſpondente prior iſta publice erat
ventilata.

(D in cuius Declamation. Lom. Vp. 817 integra oratio
de vita & gubernatione ſeholaſtica Fia. Trocedorfi⸗

380 DE LING VAE LATIN AE

Nominabo porro MICHAELEM NEAN-

DRVM, huiusque ciuem BASIL. FA BRVM:
quos egregios ſcholaſticæ iuuentutis ducto-
res Luſatiam protuliſſe, nouimus: qui tam
bene eodem iſto tempore de litterarum ſtu-
diis, tanto hominum eardore adhuc excitatis,
feliciter in Germania propagandis promereri
iam cœperunt, ve amplisſimam vterque ſua
opera conſecutus poſtea ſit laudem, nullo
tempore intermorituram. Quorum ille &a-
roniæ inferioris bono ex patria Northuſam
primum, deinde Ilfeldam concesſiſſe prædi-

catur a Caſelio, de vniuerſa doctrina & viris

doctis certisſimo cenſore (Ilh. dum non pri-

mus quidem, ſed tamen prima ante omnes

cuta bonas litteras in Hercinia ijuga &

omnem,

reperitur: quam M. Adamus vitis Philoſophor. in-

ſeruit pag. 167 ſeq conf. cl. G. Ludouici hiſtoriam

Scholar. pagin 10, ſeq. P. I. & paullo ante allega-
tam de lo. Rhagio Aeſticampiano dliſſert. F. III.
Tanta eius tum in dicendo tum in ſcribendo dili-
gentia exſtitiſſe dicitur, vt ſummo caueret ſtudio, ne
quam vel vocem vel phraſin, minus propriam, pu-
blice proferret, & vt diu ſæpe, multumque hæſita-
ret, priusquam commodam, ad animi ſenſa expri-
menda, vocem memoria erueret. Criſ. Melanchth.
P. 126.

(I!) quo præconio Toſ. Saliger a Caſelio eſt adfectus.
huius de Neandro teſtimonium inuenies in vita
Valentini Mylii ab ipſo Caſelio conſer. Helmſt. an.
I611, 4 A. 4, b.

N

opnen,
icit
goni 1
8 Loctnn
ſepero
ln 6
renef⸗
ſent in n
gon umnul
rnon Ca
4orunnque
Enngins
un, Nean
10 Gymmi
Glegim,
iubentote
X emhn
latne In
Colleruete
lbrotot
n incul
10 (0) N
ioi cni
denbtecol
ſunl n

huml n

nb i⸗
4ell A:

Cptorl.

rian

done
ium, .
hont⸗
e heln
ſepr⸗
ſ
elucht

Netns
I Nin

ol,,

IN GERM. FATIS. CAP. V. 381

omnem, quam Bruélerus a ſummo vertice de-
ſpicit, viciniam detulit, tantaque nominis ſui
gloria docuit Neander, vt pietate ſua, virtu-
te, doctrina, meritisque non iſtis ſolum locis,
ſed per omnem Germaniam exſtiterit notis-
ſimus; & in quas academias Neandrici diſei-
puli venerant, plerisque ſtatim aliis præſta-
rent, in Græcæ præcipue linguæ cognitione:
quorum numero Laurent. Rhodomannus fuit,
vir non Caſelii modo, ſed Ioſ. Scaligeri etiam,
aliorumque teſtimonio, cum priſcis & ele-
gantisſimis comparandus (m). Ad Baſ. Fa-
brum, Neandri, iuuenis adhuc, in Northuſa-
no gymnaſio, cuius aliquamdiu rector fuit,
collegam, quod attinet; non minus bene de
iuuentute liberali doctrina formanda meruit;
& eam Eruditionis ſeholaſticæ Theſauro, quo
Latinæ linguæ munditiem proprietatemque
conſeruare ſtuduit, perpetuo ſibi deuinxit,
libro, tot clarorum Germaniæ virorum ſum-
ma induſtria magnopere poſthac adorna-
to (n). Reuchliniani Breuiloqui, cuius ſupe-
riori capite mentio a me facta eſt, hæc ſcri-
bens recordor, tamquam clari exempli, nihil
ſimul & inuentum & perfectum eſſe, ſed ab
humili quaſi ducta ad ſummum, vel prope
ſum-
(m) ibid. & in epiſtola ad Thed. Adamium ſeparatim
excuſa A. 2. .
(n) vid. cl Ludouici hiſtor. Scholar. P. I, p-a4, ſeqꝗ

382 DE LIN GVAE LATIN AE

ſummum, hominum ſtudio omnia perue-
nire.
Habes, optime Lector, præſtantisſimorum
quorumdam Germaniæ noſtræ ſcholarum
moderatorum ex aureo iſto ſæculo nomina,
eaque per ſe longe celeberrima lo. Glandorpii
& aliorum extremo capite mentio fiet. Non
minorem clarorum interpretun numerum
patriam noſtram tum habuiſſe, P. Danielem
Huetium luculenter admodum docere, me-
mineris (o). Qui, poſtquam Germania in-
terpretandi ſtudium arripuerit, ezm tam per-
tinacem in &o ſo exercuiſſe, adfirmat, vt vixæ vlla
gens meliorem, nulla certe vberiorem interpre-
tum foœtum tulerit. Equidem omnes, quos
nominat, ſi paucisſimos exceperis, Melan-
chthonis ætatem, & quæ hanc proxime ante-
ceſſerunt tempora, tuliſſe, deprehendes. Præ.
ter enim Reuchlinum, Pirckheimerum, ipſum
Melanchthonem, Camerarium, Neandrum,
laudatisſimos & enumeratos hactenus a me
viros, pluresque alios, Sigiemundum Geleni-
um laudat, Io. LDingum, Iuſtum Vulteium, Hie-
ron. V olſium, Guil. Xylandrum, Io. Leuncla-
nium. Qui omnes ſane Melanchthonis æta-
te, & paullo poſt floruerunt; ſingularem
laudem ſtudio, quod in interpretandos au-
étores contulerunt, conſecuti. SIGISM.
GE-
(O) de Claris Interpretibus p. m. 273 ſeqq-

6
AENNS

leynon
Lundume
X Melme
urimun
num eo⸗
lturos el
Utimos e

u vius

Uenon
Celenium,
enuihte
guum hone
(enquam
Uümmends
N i nis
Heituden
i dogven
nllß eke⸗
lem Huet
unuxent
Triggeh
Gumaccesl
etuaindu
ſttrnt,e
Kbeniorn

pzn, 1/
NMXUA

en
Umeant-
les Ne.
iin
ANe
Gtlen.
He⸗
lille⸗
niet⸗

IN GER M. FATIS CAP. V. 3983

GELENIVM quidem Bobhemum natione fu-
iſſe, non ignoro, Germanis tamen adnume-

randum eum putaui, quia & Huetius id fecit,

& Melanchthoni, quo præceptore vſus eſt,
plurimum debuit. accedit, quod perſuaſisſi-
mum ego mihi habeam, Bohemos non ægre
laturos eſſe, ſi quis ciuium ipſorum inter fi-
nitimos Germanos mentionem fecerit. Vi-
rum vtriusque linguæ peritisſimum, valde
ingenioſum, & mirabiliter diligentem fuiſſe
Gelenium, Camerarius, qui ſe eius ſodalem
vocauit, teſtatus eſt (p). Huetius etiam per-
quam honorifice de eo iudicauit, dum vix
quemquam pluribus interpretandi artem mo-
nimentis ditauiſſe, cenſuit, Gelenio, diſerto
in primis habito ac elegante. LANGVS,
Freiſtadienſir Sileſtacur, raram fidem cum pa-
ri eloquentia & nitore, VVETEIVS, Eette-
ranus, elegantis & perſpicuæ Latinitatis lau-
dem, Huetii ſententia obtinuit. WOLFIVS,
Oettingenſir, eodem iudice exquiſita linguæ
vtriusque facultate præditus ad interpretan-
dum accesſit. qui quum Græcæ linguæ per-
petua induſtria pene ſupra omnes vindex ex-
ſtiterat, eum omnes Iſocratis atque Demo-
ſthenis orationes ita interpretatum eſſe, cen-
ſent eruditi, vt neminem eo in genere æqua-
turum ipſum eſſe, exiſtiment. XYLAN-
DER.
(Pp) de Vita Melanchthonis, P. 105,.

384 DE LINGVAE LATINAE

DER, Auguſtanus, ſummam vtriusque linguæ

peritiam cum elegantioris humanitatis &
Philoſophiæ, ac mathematicæ diſciplinæ co-
gnitione comparauiſſe, pretioſasque tot do-
Gtrinarum opes huic vni propemodum in-
terpretandi ſtudio conſecraſſe, eidem Huetio

viſus eſt. qui etiam IO. LEVNCLAVIVM,

E eſtphalum, in eodem ſtudio tam mirabilem
reperit, vt quemquam ſcientius in eo verſa-
tum conſtare ſibi, negarit, plurimis aliis præ-
coniis & hoc demum addens: Summa in Loun-
clauio concinnitas, perſpicuitas, incorrupta La-
tinitatis caſtitas, & ipſum, quod in aliis raro in-
ueniri, exiſtimat, &τοπιο (). Huetii iudicia
de induſtria hactenus retuli, quum id, quod
demonſtrandum ſuſcepi, nulla re magis com-
probari poſſe videretur, quam ſi declararem,
virum tantæ inter Gallos auctoritatis atque
eru⸗-
) Qui ſingulorum horum virorum vitas cognoſcere
deſ illerat eas apud M. Adamum offendet: cui
Clarniundum addat, ad complura monimenta, qui-
bus de iisdem agitur, lectores ſuos ablegantem Piu-
ra vero de eorum doctrina iudicia T5. Pope Plount,
in Cenſura Auctor. Aar. Baillet Tom. III d. luge-
mens, atque Dan. Georg. Morhof. in Polyhiſt. lit-
terar. ſubminiſtrant. Conf. etiam Abrabhb. Bucholzeri
Index Chronolog. & Jo. Henr. Bæcleri de Rebus
Sæculi XVI liber memorial. cum Commentario
Io. Burc. Maii, Kil. an. 1697, 8. inprimis. Elogia vi-
ror. erudit. ex hiſtoria Ihuani a Teiſſirie collecta &
cum additionibus Gallice edita.

un Giglro
Umenmto,!
lue ctte
neas ume
nentionenne⸗
on udinor
1. Gerishn
unorun,!
Negb ul
wets aunun
Cliunott
hllskerein
Niqunndb
We gogne
conctuunt,
Pkonentus:
memoretion

u. (ure

Uillencht

AN

n Ntingu
tis hummt,
tice Clin
tetiolune⸗
Propenat

raſle,eilenl

I
LPNLI
entins inenn
Pluniniiin
ens: Sumnnait
itu iumml
uulin alinn
6(C. Hoetind
tll, guunihe
pullitemuoe
ami dein

orum vtaft
mmunm Oflent 1
tuna noninaf
los ableginen i
i ,e
7 Ton III
nAh Hir
Irclni c
unn Cummmi
amrinsiin

in coletl

IN GERM. FATIS CAP. V. 38 5

eruditionis tam bene de Germanorum in bo-
nas litteras meritis & Romani ſermonis ſtu-
dio ſenſiſſe: cuius æquis & incorruptis pla-
ne judiciis Doleti, Bouhurſii & reliquorum,
qui inter ipſos iſtos Gallos ad Germanorum
gloriam imminuendam conſpirarunt, com-
menta infringi facile poterunt, ac penitus e-
uerti.
Celeberrimos nonnullos Germaniæ ludo-
rum magiſtros atque interpretes hactenus e-
numerando, præſtantiores ſimul grammati-
cos ſiue criticos, eruditos rhetores, nec vul-
gares oratores nominaui: quare ſeparatim
mentionem eorum facere neceſſe me habere,
non arbitror. Io. Langus cumprimis grauis
ac diſertisſimi oratoris in Ferdinandi I, Ro-
manorum, Hungariæ atque Bohemiæ tum
Regis, aula munere egregie eſt perfunctus
dignus etiam, qui haudinfelicibus ſæculi ſui
poctis adnumeretur.
Cuiusmodi poetarum, poſtquam innume-
rabiles fere in Italia Petrarchæ veſtigia ſecuti,
reliquarum Europæ nationum induſtriam in
hoc quoque ſtudiorum genere exercendam
concitarunt, ingens etiam in Germania fuit
prouentus: quorum vel ſola nominum com-
memoratione integræ impleri poſſent pagi-
næ. Quare paucorum tantummodo ex iſtis,

qui Melanchthonis tempore, ſiue aurea ætate,
Bb de

386 DE LINGVAE LATINAE

de qua mihi in præſenti ſermo eſt, floruerunt,
nomina proferam. quorum perdiuitem ve-
nam exterorum eruditisſimi admirati, inge-
nioſos ac optimos prædicauerunt cos poe-
tas (*). De ipſo Melanchthone, cuius ma-
gnum ingenium atque ad omnia compara-
tum ex poematiis etiam, quæ dedit, intelligi
poſſe, Iul. Cæſar Scaliger iudicauit (r), de
Camerario, Sibero, Fabricio (*), Vulteio,
aliis
(*) Melanchthon in epiſtola quadam ad Comites Li-
pſienſes ſcripta Deo gratias egit, quod Germaniæ ſua
ætate poetas aliquot dederit, quos & erudita anti-
quitas probaſſet: quorum ſcripta inter vetera poe-
mata iuniores legere vtile iudicauit, vt exempla
conſiderarent, quæ oſtendant, quomodo veri Dei
laudes in Eccleſia carminibus celebrare posſint.

(r) lib. VI Poetices, qui Hypercriticus inſcribitur, pag.
308, edit. nitidiſſ. & accuratiſſ. in fol. an. 1561 ap.
Anton. Vincentium.
(**) Si quis ignorauerit, quam elegans poeta fuerit
Fabricius, nec ipſa carmina eius cognoſcere decre-
uerit, iudicia modo, priori in XXV Poematum ſa-
cror. libros præfationi ſubiecta, conſulat; inter quæ
Sturmianum hoc reperiet: Habet Saxoniæ virum
magnum, Georg. Fabricium, magnum virtute E& do-
Arina: verſus facit puros, apertos, feſtiuos, & hu-
iusmodi, vt etiamſi lauren non donaretur, tÜamen vere
ſuapte natura & induſtria laudatus ſit laureatusq

poeta, M. Neandri porro in Erotem. Gr. L. præfa-

tionem euoluat: p. 209, poematum libris, qui Baſil.
an. 1567, ex officina Io. Oporini prodierunt 8, enu-

meratis, ſequens additur clogium: Libri certe ſeho-

lis puerilibus velde vtiles, 9ui & pueris legendi &

lisgu
inis guo
to nol⸗
puins
tly.
l 4
ndie 10
in kee
Dultiucue
Cui Lu
Enmt
beraut!
MI tamen
Mahnrl
umsek⸗
ſachn
lum

initad
etimn
onkut
tenade
tenus nul
leutteien
00. r
Gin N
Mila,
Nentine
itirdiri
niſoenlo
Unmnan

AIN

o Atin
Petetiis⸗
i Urin,
Wenunt en
lin, Clnt⸗
Onnni on
lriti
n ACnnl
gol Cemutt

tr mer ſernn

Aoco eil
rne in

n MuRN
Mtun/
gui u.
muuthell.
ieneſte

IN GER M. FATIS CAbP. V. 287

aliis, qui reliquis ſuis in litteras meritis car-
minis quoque adiunxerunt gloriam, agere de-
nuo nolo. Hel. Eoban. Heſſus potius prodeat,
popularis eius Euricius Cordus, Iac. Miepllus,
Georg. Sabinus, Lo. Stigeliur, Petrus Loti-
chius. elegantisſima ingenia, de quibus Ger-
maniæ noſtræ iure meritoque gloriari licet.
An hæc HESSO ſuo ſuauius quicquam ve-
nuſtiusque tulerit, dubitatur; nec deſunt,
qui Teutonicum Ouidium dicendum eum, exi-
ſtimant (s): qui etſi præclara opera multa e-
laborauit ingenii bonitate, ac induſtria; ni-
hil tamen maius aut melius in tota vita ſua
præſtitiſſe videtur Camerario, quam quod
Pſalmos Dauidicos religioſe ac exudite in La-
tinas elegias transtulerit: quod vere ſacro-
Janctum opus vocat omniburque numeris ab-
Jolutum (ſ). De CORDO ingenioſisſimo

Bb 2 æta-
imitandi commendantur, a præceptoribus, & a pue-
ris etiam ipfis vltro & libenter & cum frubtu magno
manibus teruntur, vt multum ipfi debeant &' præce-
ptores & aijſcipuli: de quorum ſtudiis Fabricius hac-
tenus multis modis ſubinde alio &äcii genere eos ſibi
deuinciens præclare meretur.

(§ Ol. Borrich. de Poetis, § 155.
() in Narratione de Eob. Heſſo, Epiſtolis huius præ-

miſſa, ſummoque iure inſcripta: Comprebenders
mentionem de compluribus illius æatatis doctis & erar-
ditis viris; dignisſima profeéto, quæ typis ſuperio-
ri ſæculo denuo exſcripta, euoluatur ab elegantioris
litteraturæ amantibus.

388 DE LIN G VAE LATIN AE

ætatis ſuæ poeta eximnia multa idem Camera-
rius ſcribit, inter alia adfirmans (Sſ), ſe pue-
rum, poeticam egregiam rem eſſe, ſuſpicari
tum coœpiſſe „quum animus ſuu; eruditis
Cordi ſermonibus captus eſſet: huiusmodi
enim homines Poetas nominari, tum audiue-
rat. MICXYLLVM, Argentoratenſem, Came-
rarius rectorum liberaliumque ſtudiorum
cultorem vocat atque antiſtitem (t): quo ne-
minem Proſodiam Latine eruditius aut dili-
gentius tum ſcripſiſſe, Melanchthon cen-
ſuit (tt). in præſtantiorum Germaniæ poe-
tarum, optimorumque ſcholarum præfecto-
rum numero ab aliis relatus eſt Micyllus, cu-
ius docta atque perſpicua carmina eo magis
elaborata videantur, quod illaborata ferme
appareant (u): & qui in Francofordana ſcho-
la magna celebrique fama iuuentutem opti-
mis tum moribus tum litteris Latinis pariter
ac Græcis informarit (v). SABINVS, Bran-
denburgicus, Melanchthonis gener fuit; qui
uum
(Sſ) in eadem Narratione B. 3, b. edit. Norib. an. 1553:
quæ ipſas Hesſi Epiſtolas ſubiunctas habet: & in
Vita Melanchthonis p. 214.
(t) in ead. Melanchth. vita p. 367.
(tr) in præfatione, qua Micylli metricam ornauit, T. Il
Declamat. p. 214,
(u) Borrichius diſſert. de Poetis § 162.
(v) Io. Hagius in Petri Lotichii Secundi vita, p. 419,
120. .

(e)Cmenrit
wi
Wo.

humst
Canen
ſuunin ⸗
nuiſſe viſ⸗
ſeardi
inlulave
Aegntinr

UATIN

ultaicen 8
Tmane
renchi
nus ſuns
Nari,tunant,
Nue ſuln
tengh: gn
Ultim ne
lunchthone
Germunee
mun eil⸗
KMlue
mimcon
boret ken
Vinlmudſce
entutengt⸗
tin
INIIe
neruel
Che
habet E

Nmat

„ ,4
, 54

*

IN GER M. FATIS CAbP. V. 389

quum adhuc puer ſingulari diſcendi flagra-

uerat ardore, & diuinus quidam impetus ma-

nifeſto in eo apparuerat, ad ſapientiæ virtu-

tisque præſtantiam ſeſe efferens, vir euaſit, in
quo ſingularem omnes ſuſpiciebant virtu-

tem, doctrinam rerumque experientiam; va-

riæ denique & ſingulares ingenii dotes (X);
quæ effecerunt, vt pauci Germanorum poe-

tarum anteponendi ei videantur: dum ei
ſollicita maxime ac circumſpecta dictio fuit,

uæ tamen non minus natiua facilisue appa-

ret (y). STIGELIVS, Gothanus, tamquam
germana ſoboles laudem ac nomen, quod
Heſſum ingenio, induſtria, ac ſtudio ſibi pe-

periſſe, cognouimus, legitimam quaſi here-

ditatem ab illo relictam adiiſſe, cenſetur (2),

qui liberali cognitione & virtute, ſapientia
ac carminum facultate non facile alteri vlli

ſuæ ætatis cedens (a), poetici huius genii fi-

B b 3 ducia

(X) Camerarius in vita Melanchthonis p. 209 ſeq. &

336. vbi multa memoratu digna cognoſcuntur de
Sabino. .
(y) Borrichius cit. diſſert. &165.
(2) Camerarius de Pob. Heſſo Narrat. D. , b. quam
huius Epiſtolis ſubietam modo memoraui.

(a) Camerar. de Vita Melanchth. p. 266. Etſi Italia

ſuauia & venuſta ingenia Melanchthonis ætate ge-
nuiſſe viſa eſt: hic tamen, vere ab ſe ad firmari poſ-
ſe, credidit, nondum poſt Ouidii ætatem cuiusquam
in lItalia venam Stigeliana dulciorem tum ex ſtitiſſe
elegantioremque, in Germania autem Micyllum &

390 DE LINGVAE LATINAE

ducia omnis poſteritatis memoriam recte
ſperare potuerit (b). Id quod LOTICHIVS
Solitarienſis non ſperare, ſed confidere po-
tuit: vtpote qui vnus inſtar omnium Ger-
manicæ gentis gloriam, quæ ad poeſeos lau-
dem pertinet, tueri poteſt: ſiquidem poeti-
co ſtudio toto vitæ ſuæ tempore totus dedi-
tus fuit, eique ſic adhæſit, vt, quicquid extra
carmen & verſum agebat, quaſi aliud agens
ageret, & poeta natus non factus videre-
tux (c). Quo neminem vmquam non ſolum
e Germanis, verum etiam ex peregrinis feli-
cius Naſoniz ſiauitatem & elegantiam ex-
resſiſſe, vel exteri fateri neceſſe habue-
runt (d): ita, vt compluribus mirum non ſi-
ne iniuria viſum ſit, quid fuerit, cur Iul. Cæ-
ſar Scaliger de Poetis agens nullam plane Lo-
tichii fecerit mentionem (e).

Ea-

alios felices poetas, Stigelio proximum ab Fobano
locum libenter concesſiſſe, cenſuit: quum nulla
alia cuiusquam carmina exſtarent, in quibus tanta
luce, & tanto nitore eccleſiæ dogmata intertexta
erant, quando in Stigeliano carmine. Criſ. Me-
lanchth. p. 477.
(b) Borrichius c. I. 167.
(&) To Hagius in vita Lotichii eleganter atque verboſe
conſcripta, huius operibus, edit. Vœgelin. an. 1586
adiecta, ſeparatimque poſtea excuſa.
(d) vid. ampliſſ. JIo. Fid. Cramerus in Vindiciis No-
minis Germanici p. 3 edit. Wetſten.
(e) Qui commemoratorum a me poetarum vitas, & de

1 ſelbl⸗
lilbeth
Melmnett
0AN
un es
forbbos p
Clelit g
Eiit hiho

elen
Nluerit
Louchio
ien
(vres pa⸗
nn ale⸗
Pichehen
Eece
Thola
Nophl
u h.
ingu
ſentur;
Lpret
SNren.
54

nemdtin ,
fNION
.1, „d1
lal
1 ang .
Uulen e⸗
Poteiohreet.
lAd:n
. 1 3
ſau ner.

umnoroh
Der ſl

r

Gun otn⸗
1 uumnl

bon
Cun ierenn
. C. N.

neſet
4 e

Eri *

nisbin

IN GERM. FATIS CAP. V. 391

Eadem porro Melanchthonis ætas hiſtori-
ecum vidit, qui eo iudicio, ea fide, ea diligen-
tia, ea etiam dictionis caſtimonia Commen-
tarios ſuos exarauit, vt illum plerosque Græ-
corum Latinorumque ſuperaſſe fatendum ſit,
niſi extera laudare vulgi more velimus po-
tius, quam domeſtica. IO. SLEIDANVM
his verbis, quæ Herm. Conringii ſunt (f)
quilibet per ſe facile coniecerit. Id etiam
Melanchthonis æuo felicitatis contigerat, vt
IO. AVENTINVM multarum litterarum vi-
rum, & egregium, quemadmodum ex ſupe-
rioribus patet, grammaticum admirari ei li-
cuerit. qui tam excellentem ſe inſuper præ-
ſtitit hiſtoricum, vt quibusdam ſolus eſſe vi-
Bb 4 dea-
excellentisſima eorum doctrina iudicia perdiſcere
voluerit, præter Camerarii de Eobano, & Hagii de
Lotichio Narrationem, atque Ol. Borrichii de Poe-
tis diſſertationes, ſæpius citatas, euoluat omnes au-
Gtores paullo ante a me, quum de interpretibus ege-
ram, allegatos, M. Adamum intelligo, Clarmundum.
Bucholzerum, Baillet; T. IV, P. 3 d Iugemens. Elo-
ges des Hommes Scçau. tirez de l hiſtoire de Mr. de
Thou avec des Additions par Mr. Teigier. Morbof.
Polyh. Litter. lib. VII, c. 2. & reliquos. quibus ad-
dat Io. Petri Lotichii Bibliothecæ Poeticæ Part. III
in qua celebriores Germaniæ & Belgii Poetæ recen-
ſentur; vitis eorumdem velut in compendio addi-
tis: & inſignem Mich. Neandri in Erotemata Gr.
L præfationem p. 207, ſeqq.
(f) Præfat. I Cornel. Tacito de Morib. Germ. præm.
p. 26.

392 DE LINGVAE LATINAE

deatur, quo Germaniæ hiſtoria potuerit glo-
riarni. Diem ſuum is obiit, quum Sleidanus
præclara ſua ſenſim iam inclareſcebat erudi-
Kone.
uando vero etiam temporum iſtorum
felicitatem facundisſimos & Latinæ linguæ
ad inuidiam vsque gnaros miniſtror Germa-
niæ noſtræ Principibus præbuiſſe, adſeueraui:
adfirmationem hanc multis exemplis com-
robare omnino poſſem: ex quibus vnum
& alterum ſolummodo, breuitatis cauſſa, cui
magnopere vbique ſtudeo, adferam. Pri-
mum corum, vt Eregor. Pontanum tace-
am (fr), ſingularis CHRISTOPH. CARO-
LOVICII, ex nobilitate Miſnica equeſtris or-
dinis præcipui, virtus præbet, eruditio ac
præclara in rempubl. & litteras merita: qui-
bus in Georgii & Henrici Saxoniæ ducum au-
lis plurimum valuit; & in Mauritii atque
Auguſti Electorum gratiam deinceps ſeſe inſi-
nuau t. Qui ſinguli Principes opera eius in
maximis negotiis grauisſimisque ad Impera-
tores, Reges ac Principes legationibus ſum-
mo cum fructu magnaque nominis ipfius
gloria
(ff) Iuris V. Doctorem & To. Friderici Electoris Sax.
Cancellarium: cuius vitæ curſum in eloquentia ad
illuſtrandam gloriam filii Dei, ad eccleſiam & pa-
triæ pacem collatum eſſe, Vitus Vinshemius in O-

ratione de Pontano T. V. Declamat. Melanchthon.
p. 192 prædicauit.

ulzum iulit
enlm 1
i zalncr
ueis optin
nlttatiarqe
S
lonlererſtt

inlgnen dun

dort 4

Gep loy
We .
Srſfatbru
Neticſnu.
1/

atior.

ſNin
Halngl

Ponun Eur
,
loetleren
tlempltn.

ubis mun

heulto n
nenteigl⸗
Zdhcunan-
nne
rleel einl.
Ueteiuin
1 e
bslur⸗
nuns .

M

IN GERM. FATIS CAP. V. 393

gloria vſi ſunt: quam eruditisſimi eius æui
viri præconiis, quibus certatim eum cxorna-
tum iuerunt, non parum amplificarunt. E-
raſmus, cuius inſtitutioni iuuenis ſeſe tradi-
derat Carolouicius, inter alias laudes, quas ei
cumulatisſime impertiuit, & hanc protulit,
eum Latini ſermonis tam exaëte peritum fu-
iſſe, vt ſe ipſum non puduerit, illi palmam
s dere (2) Melanchthon, quem conſiliis
ſuis plurimum ſubinde adiuuit, teſtatus eſt,
multum indicii ad Ciceronis eloguentiam ef-
ſingendam attuliſſe Carolouicium. Camera-
rius pasſim quoque eius meminit (h), velut a
pueris optimis diſciplinis ac artibus præclare
inſtituti atque egregie exculti, & in Reipubl.
maximis grauisſimisque negotis cum ſumma
laude verſati equitis: cuius in retinendo vr-
gendoque bonarum litterarum ac humanita-
tis ſtudio incredibilis exſtiterit cura; præci-
pue in Melanchthone ſummo ſtudii eius an-
tiſtite protegendo. Quis vero eſt, quem fu-
giat, HVBERTVM LANGVETVM, pru-
dentisſimum atque eloquentisſimum virum,
inſignem ſuam ac perutilem operam eidem
Electori Auguſto complures annos commo-
B b 5 daſſe.
(g) ep. 25, lib. XX. in Ciceron. p. 379 ſcribit Eraſmus:
Chriſtophorus Carlebitzius, imaginibus maiorum
ornatigimus, ſed litteris ac moribus ecompoſt Tigſimis
ornatior.

(h) in Vita Melanchthon. p. 326, & alibi.

394 DE LINGVAE LATINAE

daſſe. qui licet non Germanus, ſed Heduus,
ſiue Burgundus, natione fuerit, Melanchtho-
nis tamen communis Germanorum Præce-
ptoris conſuetudini, qua duodecim circiter
annos vſus eſt, plurimum debuit; cuius ini-
tia vna cum laude, inſolitis plane Langueti
dotibus debita, verboſiore narratione proſe-
cutus eſt Camerarius, negans (i), ſe vllum al-
terum audiuiſſe, qui tam prudenter, certo
plane

) Melanchthonis cognoſcendi cupiditatem Langue-
tum ex Italia Wittebergam perduxiſſe, commemo-
rat Camerarius ibidem (in Vita Melanchth. p. 341).
Nam Melanchthonis & ipſius huius Camerarii fama
tam celebris erat, vt ætatis eius eruditi ſcribant,
quam plurimos nobiles ac doctos homines fama iſta
excitos ex Italia, Callia, Hiſpania, Pannonia, ab vl-
timo vsque ſeptemtrione, immo ex ipſa CGræcia ac
tota Europa certatim in Saxoniæ oras aduolauiſſe, ad
raram tantorum virorum doctrinam cognoſcendam;
haud ſecus, ac Romana olim iuuentus Athenas ad
Cratippum, vel Plato in vltimam Italiam ad Philo-
ſophos Pythagoreos audiendos. vid. Ioan. Hagius
in vita P. Lotichii p. 442. Quid, quod tantam cx-
ſtitiſſe Melanchthonis auctoritatem ac celebritatem,
Caſelius in Secund. Luhiad. B. 3, 4 adfirmat, vt ne-
mo fere absque hoc magiſtro litteris operam felici-
ter nauare ſe poſſe, crederet. qui quanto Langue-
tum hunc ſuum complexus ſit amore, epiſtole, quas
ad eum dedit, declarant, Langueto, caisfemo fratri,
inſcriptæ. Si quis plura de excellentisſimo hoc
homine cognoſcendi cupidus fuerit, vitam eius le-
gat Mario auctore elegantisſime deſcriptam, & an.
1700. a cl. Io. Petr. Ludouico in 12. editam: cui lucu-

1Goumclu
enden
Llinatun d
ſioyu ſel

Tiamor)

Enum huius
Ueiſehri⸗
Ollroiien
Pr Tuubman
liu ret⸗
iter aulri
Cno Kui,
lagiumrolt
latintteti
ſeil epiet
Aeln in
dus Nele
inventution
mum ad
kenskentet ,
ils tieg i
uebelen

afr
etmengrnn
mmond
Coten
lcebut,an

Q

in rel

ADone⸗
88
.

1
en, e⸗
fe ae,
Ptcent⸗ A

6
5Athenzd
hln adll

I
ES

neckäh
Aunt

küoennktl

IN GER M. FATIS CAbP. V. 395

plane ac dilucide diſerteque expoſuerit, quic-
quid narrare inſtituerit. Quo ampliores
Langueto tribui iſto nomine videmus lau-
des: eo maiores omnis poſteritas illis debebit
gratias, qui ipſius ad Auguſtum Saxoniæ Ele-
Gtorem, ad Camerarios, & ad Phil. pdnæaum,
epiſtolas diuerſis temporibus iuris fecerunt
ublici. Inſignis etiam eloquentiæ laude
DAVIDEM PEIFERVM, Lipſtenſem, gra-
uisſimum eiusdem Auguſti conſiliarium, ne
ipſe quidem liuor priuauerit: cuius elegans
ac limatum dicendi genus in epiſtolis & reli-
quis, quæ reliquit, ingenii monimentis ad-
miramur (K). Vt tribus prudentisſimis elo-
quen-

lentam huius adiungat præfationem, quam Lan-
gueti ſecretis ad Auguſtum El. Epiſtolis præmiſit.

(K) Honorificam admodum bPeiferi mentionem fecit
Fr. Taubmannus in epiſtola Diſſertat, de Latina
lingua præf. p. 6. vbi in vtraque oratione, libera pa-
riter & adſtricta, exercitatum eum fuiſſe, ſcripſit.
Quanto ſtudio Peiferus puriorem Latinitatem pro-
pagatam voluerit, eleganti ſua ad Matth. Dreſſerum
de Latinitatis Magiſtris Commentatione oſtendit,
ſenili ſapientia & eloquentia, vt Dreſſerus vere eam
appellat, plena: cui conſcribendæ vt tempus asſi-
duis occupationibus ereptum tribueret, propenſior
iuuentuti conſulendi voluntas effecerat: quam
grauisſimis prolatis argumentis hortatus eſt, vt ani-
mum ad optimorum auctorum æmulationem
transferret, vias in dicendo ſcribendoque a Latinis
ipfſis tritas indagans. Addidit Commentationem
hanc Dreſſerus binis ſuis orationibus: quarum vna

396 DE LIN GVAE LATIN AE

quentisſimisque his Senatoribus addatur, me-
ruiſſe omnino videtur ANDREAS MYLIVS,
Miſnenſir, ſereniſſ. Ducum Megapolitano-

rum Conſiliarius; qui poſtquam Dabercuſio

magiſtro litterarum tirocinia abſoluerat, &
in eloquentia Georg. Fabricii conſilio
magnopere erat adiutus, in Lipſienſi aca-
demia Camerarium ſibi delegit, quem ſic au-
diret, vt conſilio eius maxime vteretur, & ve-
ſtigiis eius ſimul inſiſteret. Quanto ſtudio
diligentiaque id fecerit Mylius, ſatis decla-
rauit, quum ſummus Princeps Io. Albertus o-
pera

de libris, quos legere, & de orationis genere, quod
imitari ſtugioſos cecet; altera de modo paranai fa-
cultatem ſermonis elegantis, & cognoſcendi biſtorias,
agit; Lipſ. an. 1596, 8, emisſis, an. 1606 deinceps
ibidem, vna cum reliquis Dreſſeri orationibus, &
ipſa Peiferi Commentatione, in vnum volumen
collectis. Eiusdem commentationis citandæ infra
etiam erit mihi occaſio, vbi de diminuto apud Ger-
manos linguæ latinæ excolendæ ſtudio ſermo a me
inſtituetur. Peifenimentio hoc capite facienda vide-
batur, propterea quod eius iuuentus auream Latini
ſermonis in Germania ætatem attigit, & quod vna
cum laudatisſimo Langueto ſerenisſimi Auguſti, qui
eadem hac felici ætate, extrema licet, ad remp ac-
cesſit, vno eodemque tempore fuit a confiliis.
Quodſi excellentisſimi viri præclara in Saxoniam
merita inſpicere volueris; vitæ curriculum, quod
eius Lipſiæ fiue Originum Lipſienſ. lIibris IV, an.
1689, 8, curante cel. Ad. Rechenberg. editis, præfi-
xum eſt, te ea edocebit.

aarre copta gu
ncet; E

ettrieret.
Cehd Ulolele, †
1

mere nt et
Meta, Cullellll 4
4 1

gulapluo

Gcun nondem YT

Unem er hadet

U Uele Cbite

Wnldet altn.

IN GERM. FATIS CAbP. V. 397

pera eius vteretur: cui ſcilicet, quæ cum fru-
ctu legi poſſent, diſpicere, ac nodos diſſolue-
re iuſſus erat. cui prouinciæ tam præclare
præfuit, vt, quum & prudentiæ & cloquentiæ
ſtudia vſu vitæ multaque negotiorum tracta-
tione in eo ſenſim maturuerant, Dux eum o-
ratoris loco vbique ſecum duceret, nec a late-
re dimitteret ſuo, ſiue quid conſulendum
fuerat, ſiue dicendum. Singulari præterea
induſtria ac fide ſua effecerat, vt Princeps ple-
rasque legationes, præcipuas ſaltem ac lon-
ginquas, quibus Latine orandum erat, ei
mandaret: quales creberrimas ad Imperato-
res, Reges, Principes, Imperiorumque & re-
gnorum Proceres, tanta cum laude obiit, vt
eius in dicendo facilitas, puritas, perſpicui-
tas, atque copia quum ceteris cultisſimis na-
tionibus, tum potisſimum Polonis, admira-
tioni eſſet; & vt Caſelius primas ei in elo-
quentia tribueret, præſertim quum neminem
nouerat, qui ſe illi parem profeſſus ſit, plures
vero, qui ei vltro ceſſerint (?).
Quum

(*) in oratione funebri ipſi Mylio ſæculi XVII initio
ſcripta, at an. XI demum emiſſa. Fuit nimirum
Caſelius Mylii gener, cuius filiam Gertrudem vxo-
rem duxerat; decimo a nuptiis anno defunctam,
quum nondum XKX annum exceſſerat. Lucubra-
tionem vero hanc ſuam, neque temere ab ſe cogita-
tam neque ſubito litteris conſignatam, politicæ
cultoribus, aditum ad remp. & regias molientibus

398 DE LINGVAE LATIN AE

Quum tot omnibus in rebus factæ ſint
mutationes, ex quo Romani terrarum orbi
leges imponere deſierunt, vt noua multa in
qualibet noua republica accedere deinceps,
. neceſſe

profuturam, ſperauit ſapientisſimus ſenex Caſelius;
quum multa inde & ſuo & publico bono primariæ
iſti diſciplinæ initiatus, tamquam ex ſtatua Polycleti
addiſcere poſſet. Ita enim de multifariæ doctrinæ
homine egit, vt de ipſius ſtudiis multa pasſim ſint
adſperſa. quæ non potuit non cognoſcere Caſelius
quum ab adoleſcentia in Mylianis ædibus ſæpenu-
mero ſit verſatus: de quibus ipſis ædibus idem dici
potuiſſe, cenſuit, quod de Muſarum domicilio pro=-
ditum ſit: nam quemadmodum huius fores apertæ
fingebantur; ita Mylianas etiam ædes bonis, litte-
ratis potisſimum, apertas fuiſſe, ſcribit. quos opti-
mum ſocerum non ſolum commendaſſe, ſed pro re
ſua, quibus potuerit modis, adiuuiſſe, teſtatur. V-
tilia porro profert, vbi eloquentiæ cupidis dicen-
doque præſtantium æmulis exponit, vnde viro tanta
ad dicendum exſtiterit facultas, quem Demoſihe-
nem & Ciceronem ſic in manibus habuiſſe, adfirmat,
vt neque alios deſpiceret, e quibus aliquid in vſus
ſuos deprompturum ſeſe, confideret; & vt ab in-
eunte ætate in litteris verſatus, & eleganter erudi-
tus ad veterum lectionem ſic ſe contulerit, vt nec
novos & bonos contemneret, & alicubi neceſſarios
eſſe, fateretur: ab illis ſemina lectisſimarum rerum
& optimas ſententias ſumens, quibus Commenia-
riorum ſuorum, quorum duo genera inſtituerat, hor-
tos conſereret. De his Commentariis multa etiam
adnotauit Caſelius, eloquentiæ ſtudioſis conducibi-
lia valde & accommodata. Vbi denique de ingenii
monimentis, quibus ſocer poſteritatem donauit,

6

celefiel
Etulmnus eal
in luerfn
nighrun
onimn
ur ein

duip uun
Ixo ingua

vetults ign
Alum putn
Une bela
geni min
xellyuice
Cent lodg
Nines gl
Uantesndu
Ii Madui
felcitoſe
ſettehclelt

„

titinon ſen

Verba faclh
Negmn ſine
unndleen
S
polti vier
. Mrſenn P
gullicilmo
roliprte
Cpetunn pi
ntenn

Dnkhlaph

IN GERM. FATIS CAP. V. 399

neceſſe fuerit: ſiue, quemadmodum magnus
Eraſmus eamdem rem exprimit: quum ita⸗
in diuerſum ſint mutata, religio, imperium,
magiſtratus, reſoublica, leges, mores, ſtudia,
ipſa hominum facies, vt præſens ſcculi ſtatus
cum eorum temporum, quibus Cicero vixit, ac
dixit, ratione parum congruere videatur (1).
Hæc, inquam, quum ita ſint, peregrinis, quæ
vetuſtas ignorauit, in oratione vti non adeo
falſum putauit Caſelius: qua ſententia nihil
plane de Latinæ linguæ dignitate derogauit
grauis huius munditiei vindex (ll!). cui nem-
pe illi, qui contra eadem Latinius effari adfe-
ctent, longisſime aberrare viſi funt, velut ho-
mines, qui negotiis tenebras lucem deſide-
tantes inducant. Heæc ſi quis ſecum reputa-
rit, Mediciz, Iureconſultir, atque Theologis,
felici iſto ſæculo viuentibus, tanto vitio haud
vertet, credo, ſi eos in monimentis ſuis puri-
tati non ſemper magnopere ſtuduiſſe depre-
hende-

vVerba facit, hunc Dionis Chryſoſtomi quatuor de
Regno ſiue Regis o,fcio, libros diuinitus ſcriptos,
tanta diligentia in Latinum ſermonem conuertiſſe,
iudicat, vt non aliunde translati, ſed Latine com-
poſiti videantur; quum ſententiam luculente ex-
preſſerit, proprie ac perſpicue. bonos etiam & ex=-
quiſitisſunos verſus Latinos, quos cum admiratione
& voluptate legas, ſcripſiſſe negotiis reip. ſemper oe=
cupatum virum, adiicit.
( in Ciceroniano p. 294.
(l) in Epitaphio Io. Borcholdo ſcr. D. 2.

40⁰⁰ DE LINGVAE LATINAE

henderit; vocabulis, quæ Auguſti, eiusque I
& II ſæculi ſucceſſorum, ætas ignorauit, vſur-
patis. Habuit nihilominus Germania altio-
rum diſciplinarum doctores, qui dilucide
pleraque, ac pura, quousque materia ferrè id
videbatur, expoſuerunt oratione.

Si inter æui iſtius Medicos exſtitit, qui cu-
ræ id ſibi habuit; IO. CRATO A CRAFFI-
HEIM, Vratislauienſir, certe fuit, trium Im-
eratorum magnæ doctrinæ multique vſus
medicus, & ſpectatisſimus ſimul eorumdem
conſiliarius: cuius virtutum præconiis ſæ-
culi iſtius monimenta ſunt refertisſima. ſi-
quidem vir fuit, cui nihil antiquius erat,
quam præclare de litteris, harumque culto-
ribus mereri: cuius, Io. Sturmio teſtante, de
ſtudiorum genere, quod puritatem & orna-
tum orationis ſequitur, iudicium certum fuit
atque ſincerum (m), & qui ipſe diligenter o-
mnia ſeripfit, belle, atque erudite, Quanti
Camerarius eum fecerit, aperte declarauit,
vbi ingenioſum, doltum atque eruditum iuue-
nem iam cum fuiſſe, commemorauit (n), pri-
usquam in Italiam profectius Medicinæ arti
perdiſcendæ operam dederit; id poſtea con-

ſecu-⸗

(m) in epiſt. ad Crationis filium Io Baptiſtam, Steph.
Doleti Phraſib. L. L. præm.
(n) de Vita Melanchth. p. 253. conf. Dreſſeri oration,
de Cratone lib. I orat. p. 299.

N6

ſecutli⸗ t
ltis rch
Voten
Renc ll
ucnsden
15 glen
lamelit
egantoful
len
. Niprit
seelene
Can cupit
riline
femin ome
Toirot:
Ventitem
gleſtek
ſene kllum
Guan mäit
nummerocort
tun etlam l
Ucbat,rt u
telhcaretar
ſeclo meli
Allere ol⸗
rmrun

0)d Sutan
len Ire⸗
Umdmun i

IN GERM. FATIS CAbP. V. 401

ſecutus, vt a præſtantibus ea facultate viris &
artis præcipuis profeſſoribus non modo fa-

uorem & caritatem, ſed admirationem quo-

que ac laudem ſit adeptus; eximia dignitate
auctus deinceps & amplificatus. Qui ne ta-
lis quidem Latinæ linguz cauſſa velle vm-
quam deſiit: ſed adfecta etiam ætate magnam
elegantiorum litterarum curam ſuſtinere
perſeuerauit; luculenta admodum ad filium
Iv. Baptiſtam præfatione oſtendens, ſe linguæ
eius euehendæ ornandæque fuiſſe adhuc tum
quam cupidisſimurn (o). Vel ex hac ipſa
præfatione ſæculi iſtius genium & ſingula-
rem in Romanam linguam fauorem patefieri,
arbitror: quemadmodum ſeilicet eruditi iu-
uentutem ad veræ laudis & puræ orationis at-
que vitæ ſtudium excitare elaborarint. Crato
ſane filium ſuum præfatione iſta excitatum
quam maxime volebat; vt is ſe non modo e
numero corrupte & peruerſe viuentium, ve-
rum etiam ſcribentium eximeret, ita deſide-
rabat, vt nihil magis ex animo ſe exoptaſſe,
teſtificaretur. Cratoni & alios ex eodem
ſæculo medicos Latinæ linguæ amantisſimos

addere poſſem. uis enim neſcit, præter
Stromerum Aurbachium (*), & Ioach. Vadia-
Cc num,

(o) Hub. Suſſanæi Connubio Aduerbior. præf.
(*) Is idem otromerus eſt, cuius ſuaſu Huttenus feſti-
uisſimum Dialogum ſuum Auia, aliquoties impres-

402 DE LINGVAE LATINAE

num, ſuperiori capite laudatos, complures
felicisſimo iſtò ſæculi in Germania medicos
multiplici doctrina, eloquentia, elegantio-
rumque litterarum ſtudio inclaruiſſe. in
quorum numerum adſcribendi ſunt, Gish.
Longoliur, Georg. Ssturcius, Lod. illichius,
Ian. Cornarius, Iac. Milichiur, Caſp. Peuce-
rus, Wolfg. Lazius, & inter celeberrimos
poetas iam nominati Eur. Cordus, atque
Petr. Lotichius: nec non eruditisſimi Belgæ,
Iac. Bordingus, & omnium facile princeps,
Hadr.
ſum, conſcripſit, iocoſa ac lepida valde dedicatione
ipſi nuncupatum: qua ſimul Alberti, Cardinalis
atque Archiepiſcopi, cuius medicus fuit Stromerus,
& cuius patrocinio Muſas, tamquam nouam colo-
niam in Germaniam deduéctam, fortiter defenſas
eſſe, in ſuperioribus declaraui, laudes celebrat, ex-
trema dedicatione ſcribens: non magnopere noſtri
nos ſtatus piget, ſub illo ſeilicet, omnium, 1uos bæc
natio babet principes, benignigimo humanigimogue
Alberto, gui uum maximo virtutum omnium tenea-
tur ſtudio, & ſingularis probitati amicus ſit, inpri-
mis tamen bonarum litterarum ſtudia, eorumque
aſſertores, reuerenter ſuſpicit, ac liberaliter Jouet.
Quis enim nunc recte per Germaniam eruditus eſt,
quem ille non norit? aut a quo tali vmquam ſaluta-
tus eſt, quem non largo munificentiæ ſuæ imbre con-
ſperſerit? Atque vt ſollicitus nuper fuit, ne guid
ſe indignum pateretur bonus Capnion? vt cupide
litteris ad ſe vocauit Eraſmum, cuius etiam nomini
bonorificam ſemper præfationem ſolet adiungere? σ
a nobis crebro percontatur, ex docte doctis, Quid
Yuisque faciat, quid patiatur.

1 6

ih Mii
ocrim Nn
lCorunk
cum Gum
Annis muol⸗
nommieleng
1i guohon

ſd etan d.

22

15 Cubs n

Neguinl⸗
(ebonuarum
it erellen
ntem Ctnnk
ſen. (uen
Pyralheimert

menotat
umus & h
Ce 1
voteqorum:
duaa ſterr
e luun
nio, Surrio

Necioor. conl
lmui, H.
iohtan,

IAI
. IN GERM. FATIS CAP. V. 403

Hadr. Iunius (*). IO. LANGIVM tantum,
doctrina vſuque præſtantisſimum quatuor
Electorum Palatinorum Archiatrum, addu-
cam, Cratonis popularem, at triginta amplius
annis maiorem. Equidem non eo ſolum
nomine Langii mentionem faciendam puta-
ui, quod Romani ſermonis amans exſtiterit,
ſed etiam quod magnus Camerarius eo vſus
ſit ꝑraceptore: vt videlicet ſimul appareret,
ſub quibus magiſtris tantus Germaniæ ciuis
adoleuerit.
Neque in Iureconſultis Latine perdoctis, &
de bonarum litterarum ſtudiis præclare me-
ritis, recenſendis multus ero: qualium in-“
gentem omnino numerum adducere pos-
ſem. Cui enim præter Huttenos, Mutianos,
Pirckheimeros, Peutingeros, ſupra a me com-
memoratos, Sebaſtiani Brand, Iacobi Sturmii,
Toannis & Hlieronymi Baumgartnerorum,
Dan. tibari, Conr. Herethachii, Thom.
Wolßzi, & aliorum nomina obſcura ſunt? vt-
pote quorum amplisſima in humanitatis ſtu-
dia ac litteratos exſtiterunt merita, mirifi-
ce ab Eraſmo, Melanchthone, Camera-
rio, Sturmio, poſteritati commentata (**)
Cc 2 &
(*) de ſingulis vid. M. Adamus in vitis Germanor.
Medicor. conf. Thom. Bartholini de Medicis Poetis
diſſertatio, Hafn. 1669, 8.

(²) Heresbachium Eraſmus virum omni litterarum ge-
nere abſolutum nominauit, quo nihil excellentius

404 DE LINGVAE LATINAE

& quorum monimenta ſatis declarabant,
quantum præ illis ſaperent, a quibus Felini
iactabantur ſuperiore tempore, Baldi, Bar-
tholi, Iaſones, Accurſii, ſpeculatores, ac id ge-
nus doctorculi: in quos inuehendi cauſſas
Huttenus habuiſſe putatur plurimas grauisſi-
masque; vbi homines, qui tot annos, tot
perlectis voluminibus, quid iuris, inuenire
haud potuerint, & qui tractabile alioquin
ſtudium omni caligine inuoluerint, ac Cym-
meriis plane tenebris obſcurius reddiderint,
doctrinæ opinionem perſuadere ſibi potuiſſe,
negauit, exclamans: mores, 6 ſtudia, 0
stemporis huiur capita, quin iſtas abſtergimus
nebulas? & aliquando verum intuemur (p)?
Abſter-
fuerit, ſiue vtriusque linguæ peritia ſpectata ſit, ſiue
felicitas ingenii, ſiue morum comitas.
(P) Præfat Nemini præm. A. 4, a. vbi clarum inſignis
Bartholiſtarum inſcitiæ exemplum profert Hutte-
nus: Ex his, ſeribit, quemdam noui, inſignem aſinum
quod mihi videtur; quod ipfi iureconſultum, gqui ali-
quando ſimul audientibus nobis Papiæ illud iuris co-
lumen lIaſonem, gquum is prælegeretiac multis citatis

auctoribus ſubiiceret, & Alexander de Imola ac ſe-
quaces conuerſus aa proximum quæſiuit, gquis ille ᷓt

ſequaces. Putabat enim e gloſſatoribus uni ſe-

quaces nomen eſſe. Ad idem ille, pergit Huttenus,
Jualis qualis eſt, nuper ex Italia rediit libris ac veſti-
bus ſplendide inſtructus, & inter doctores numeratur,
ac me, qui melius capio Iaſonem, poſt tergum re-
linquit.

Plelgei

cehetuntl
Urs letin
jenns
vem il L
munin
uninns⸗
mnn ſ⸗
ratii
laucnt
Cinmdet

Cnt
Glrr ek i
ethenu⸗ 1
O n
eun Ale
mgs Ne
Petlegun
pon eue
lacin te
nue cout
ciencacl
MWanchu
tamatr
ybett e
5 rinrco

—

nepike

Demorab

lann,
. 4 4 1 8
Imebenl nt
Mnmegmni,
lotemdg
in 1
Linhinen

Ulle Aoeun
.

Hunnr
Me.
buſeluſtle

s

7, Mer./
g

IN GERM. FATIS. CAP. V. 405

Abſtergere demum nebulas, & verum intueri
cœperunt in Germania laudatisſimi iſti ciues,
iuris peritisſimi. In horum numero refe-
rendus in primis eſt VLRICVS ZASIVS:
quem Eraſmus ita ſuſpexit, vt nihil in Ger-
mania vidiſſe ſe, adfirmarit, quod æque ſit
admiratus, atque Zaſii ingenium. cuius ora-
tionem ſic ex tempore bonis verbis bonisque
ſententiis, nec id ſine lepore, ſoatentem adeo
collaudauit, vt parem in Italo quoquam
animaduertiſſe ſe, negauerit (ꝗ).

Quanta theologorum, quorum omnium
inſtar eſt ipſe PHIL. MELANCHIHON;
perpetuo talis vna cum beato MART. LV-
THERO noſtro futurus, in bonarum littera-
rum & Latini ſermonis ſtudio in Germania
magis excitando exſtiterint mexita, pluribus
perſequi nihil attinet. Plures, quorum ſi
non æque magna, non contemnenda tamen
hac in re fuerunt merita, theologos ſi nomi-
nare conſtituiſſem, Iuſti Ionæ etiam mentio
facienda eſſet; qui tantum natura valuit, vt
Melanchthon nullius ingenium ad eloquen-
tiam aptius cognouerit; tanta in oratione eius
vbertas erat, tantusque ſplendor, magna do-
ctrinæ copia naturæ felicitatem inſtruente (r):
Cc 3 men-

(q) in epiſtola ad Pirckheimerum, lib. miſe. ep. 54. vbi

memorabilia de Zaſio leguntur. B
(r) præfat. in Syntaxin: T. II Declam. p. 231.

406 DE LIN GVAE LATIN AE

mentio porro facienda eſſet Vrb. Regii, ſupra,
occaſione ita ferente, iam laudati, Georg. Spa-
latini, Caſp. Crucigeri, & Io. Bugenhagii, cui
R. Agricolæ, Hegii atque Herm. Buſchii ſcri-
pta, quæ ſuperiorum temporum ſolœca cor-
rigentia Germaniæ iuuentutem ad rectius lo-
quendi diligentiam reuocabant, ſtimulos ad-
didiſſe, legimus: & multorum aliorum pio-
rum maxime, meliorumque litterarum, non
ita pridem renaſcentium, & fouendarum in
oſterum, cauſſa cupientium theologorum:
qui ſcilicet ſummi Melanchthonis & optimi
Lutheri exemplo id faciebant: ex quorum
ſchola prodiit etiam Dau. Chytræus, magnus
ſane theologus, optime de bonis litteris vin-
dicandis vergente ſæculo promeritus; cuius
nomen ea re magnum per Germaniam ex-
ſtitit.
Sed vt plures diſciplinis ſcientiisque erudi-
tos homines, Latinarum litterarum cupidos,
nominem, inſtituti ratio non fert. Enim-
uero ſatis hactenus comprobaſſe, atque ex-
emplis teſtimoniisque confirmaſſe mihi vi-
deor, Melanchthonis æuum aureum Latini ſer-
monis ac omnis in Germania feliciter demum
aſſertæ bumanitatis fuiſſe ſaculum. Litteræ
ſcilicet, quæ ſummorum Principum gratia
exeunte ſæculo XV in patria noſtra diuino
auſpicio fundata, amplisſimisque propoſitis
præ-

—

6

nis exe
cncoln:
“ jneunt⸗
Cuomum
teſtinon
elle 1th,
VI ſu
fumm tli
elicint
guſtinten
rſüttbr
imaliten
Algeltchn
rndul.
Khreclarn
ſee oecun
tell, gue
tum; At
berorum
Celebrarunt
Gtlumma l
Dent ei t
os Caln
indun

Clin luter⸗

(Melnchn
minde
lnKurmie
komulul

ru Uonnge
1. 1

. ſfee .
ie M WW

Omertnen enye
locennnss os

7
1et Enn.
ſ. dans er⸗
trer⸗

Weoh⸗

Grn
bin

IN GEBM. FATIS CAbP. V. 407

præmiis excitatæ erant, ſingulari cultorum

concordia ac indefeſſo ſtudio opus vrgente;

eæ ineunte ac procedente ſæculo XVI ad
ſummum prope ſunt euectæ. Firmisſimis
teſtimoniis comprobare poſſem, tantum ab-
eſſe, vt Principum in litteras fauorem medio
XVI ſæculo imminutum conqueſti ſint ea-
rum antiſtites, vt mirifice adauégtum eum
prædicarint. Pii, Felicis Maximiliani veſti-
gia, vt in reliquis excellentibus regiisque pla-
ne virtutibus, ita in ſummo quoque erga o-
ptimas litteras exornandas amore ſecuti erant
Auguſtisſimi eius Nepotes Carolus V & Fer-
dinandus I. quorum hunc veterum hiſtorias,
& præclara poemata libenter legiſſe, publicis
ſæpe occupationibus aliquam temporis par-
tem, quæ in lectionem collocaretur, ſuffura-
tum; & tam laudabilem, tamque glorioſam
liberorum diſciplinam domi ſuæ inſtituiſſe,
celebrarunt iſtorum temporum eruditi (s):
vt ſumma litterarum atque prudentiæ orna-
menta ex tribus eius FEiliis eluxerint: inter
quos Cæſarem Maximilianum II ita litteris
tinctum & inſtructum prædicarunt, vt loqui
cum litteratis potuerit, & de ipſis ac corum
Cc 4 do-

(?) Melanchthon in præfatione ad Regem Ferdinan-
dum in Danielem Proph. T. II Declamat. p, 233. &
Io. Sturmius in prafat. in Steph. Doleti Phraſes
Formulas L. L.

408 DE LIN G VAE LATIN AE

doctrina grauisſime verisſimeque iudica-
re (0). Cuiusmodi plerique ætatis eius Ger-
maniæ erant Principes: poſtquam diuino
acciderat beneſicio, vt præpotenti Auſtriacæ
domui, inde a Maximiliani I temporibus,
genti-
(ſ) Adoleſcentem perfectis moribus ac litteris erudi-
uerat Caſpar Vrſinus Velius, natione Sileſius, cuius
funeſta fata eo magis dolenda videntur, quo maio-
rem de ſe præbuerat exſpectationem: ſi enim per
iſta licuiſſet, Welius inter eruditione, facundia, li-
brisque celebres Germaniæ viros præcipuus futurus
viſqs erat Eraſmo lib. XXVI ep. 28 vbi laudes ho-
minjs fuſe admodum proſequitur: inter alia elo-
gia, quæ Velio ibi impertiuit, hoc etiam legitur:
Qudnta ingenii promptituno, guam emengata, vel
ex tempore dicentis oratio, credas, illum de ſcripto
dicere! quam felix ſtilus! quam varia rerum cognitio!
in Ciceroniano ſuo de eodem Velio Eraſmus hoc
tulit iudicium: Vrſinus Velius in carmine felix, nec
in elixæ in oratione ſoluta, ſpirituum & vrbanitatig
babet affatim: vbi prodierit hbiſtoria, quam de rebus
Pannoniæ Boœmiægue rege Ferdinando geſtis texe-
re dicitun, certius pronuntlabimus. mihi certa es
Aſt, ilum & Principis ſui claritati & rerum magni-
zuaini ſaoundiæ viribus re ponſurum. Qui plura de
infelici hoc litterato (ſubito an. 1638 amiſſus eſt)
percipere cupiet, euoluat, quæſo, præter Praſmi
lib. I, ep. 36. & VI, ep. 30, 31, P. Iouii Elogia docto-
rum virorum: honorificam admodum Velii repe-
riet ibi mentionem: nobiles Poetas læto carmine,
biſtoricos ſtili grauitate ſuperare is videbatur Io-
uio. G. Matth. Kcenig. in Bibliotheca Vetere &
Noua plures, qui memoriam viri conſeruarunt,
citat.

ctiltiun
Iluſunt
grel)
xoni N
nnii
os 100
peliu c
ſm y
eumk.
Mulun
ſolumama
hantz 40
ge umon
ſortisgton
fir Eenr.
lachtho
hunc Ne
nunc
gliitaln
gnorat!
ſaeu ter
Oom mi
Jemor

) nien
Chundo
Nh
()gui
Cllenta
5 1

M

ſinn z.
ertta,

Potene
Dotent Ae,

u! tn

,

A

⸗

IN GERM. FATIS CAP. V. 409

gentilitium pene eſſe cœperit, vt Hercules
Muſarum in ea cognoſceretur ſuſpiceretur-
que (?*). Bone Deus, quales habuit tunc Sa-
xonia Eleltores atque Duces? quantam cu-
ram ii egerunt de re ſcholaſtica per eruditisſi-
mos viros ſumma munificentia concitatos
melius communienda: qua nempe vniuer-
ſam religionem niti, ſibi perſuadebant. Ad
Rhenum Palatinatus Dominos habebat omni
Muſarum laude maiores: qui litteras non
ſolum amabant, ſed etiam præclare intellige-
bant; ac multa non ſolum in otio, ſed etiam
in ipſis negotiis, in caſtris, inter tubarum at-
que armorum ſtrepitum legere ſolebant. Id
fortisſimum Principem Pbilippum, Otto-
nis Henrici Electoris fratrem, egiſſe, Me-
lanchthon ſcriptum reliquit Gſ). Ipſum
hunc Electorem Heidelbergenſem ſuam aca-
demiam copioſe atque eleganter ornaſſe, ex-
quiſitisſima bibliotheca ibi inſtructa, quis
ignorat? Brunſuico-Luneburgicas atque Has-
Ffacas terras Principes etiam regebant, Muſis
quam maxime fauentes. De Dace Erneſto,
quem omnes ac ſinguli potentisſimi ſerenis-
Cc ſ ſimi-
(*) vide perdoctam R. Reineccii præfationem In Io.
Glandorpii Onomaſticon. Hiſtor. Rom. qua hoc
Rudolpho I Imp. dedicauit. .
(Sſ) qui Philippo Abbatis Vrſpergenſis Chronicon lu-
culenta nuncupauit dedicatione, quæ T .II Decla-
mat. p. 18/ inſerta eſt. .

AIO DE LING VAE LATINAE

ſimique Duces Brunſuico-Luneburgici ho-

die viuentes generis ſui agnoſcunt auctorem,

legimus, eum in academia Wittebergenſi, vbi
auunculus Fridericus Saxoniæ Elector, cui
litteras tantum debere, ſupra ignouimus,
ipſum vna cum fratre Ottone a Georg. Spala-
tino erudiendum curauit, linguam Latinam
ita dediciſſe, vt huius copia neque in collo-
quiis neque in ſcribendo ei defuerit: poſt-
uam Lutetiæ etiam in eadem copia compa-
randa deinceps ſeſe exercuerat; hiſtorias La-
tine ſeriptas legere numquam deſinens: &
tanto quidem ſtudio is hoc peregiſſe dicitur,
vt quoties iĩter fecerit, librorum ſarcinam ſe-
cum circumvexerit (t). Optimi Principis
veſtigia in honeſta maxime ac laudabili re
ſecuti ſunt patria virtute præditi Filii: quo-
rum maximus natu Franciſcus Otto, quum
puer Latinas & ſplendidas exararet epiſtolas,
& ſumma induſtria in liberalisſimarum ar-
tium ſtudiis, ad publicam Germaniæ pacem
retinendam, & propagandam Euangelii do-
ctrinam pertinentibus, verſaretur; eum vti-
lem operam toti Germaniæ nauaturum fore,
facile quisque ſibi potuit perſuadere (tt).
Vtilisſimam etiam operam benignitate, qua
do-

( T. IV Declamat. Melanchth. p. 21 vbi integra de
Duce Erneſto comparet oratio.

(tt) earumd. Dechm. T. II, p. 477.

N
Prinef

mut ſet
lutyͤ
bolumm
tmun
vllren
ſbletume
let
lenis Meh
ſheit
hen H
DuI: In
uetatnutt
Latinam!
geegt
Winit
nibnine
lobat tan
.
incicabet
ltenatie
Prandett

1
4 Uttera

)Cmen
„chthon.
c0nt
8 A⸗
tionem
concion
Glosen
lele

aona „,...

lerde ag
le 4

e.

Wunde,
lae t)
„tente,0
ufi

l⸗

1
Ee

IN GERM. FATIS CAP. V. 41I

doctrinæ ſtudia complexus eſt, Germaniæ na-
uauit ſerenisſimus Princeps ?PHILIPPVS
Landgrafus Hatfiæ: cuius grauisſimo iudi-
cio ſummum Melanchthonis in aſſerenda o-
ptimarum diſciplinarum doctrina ſtudium
ſingularem in modum commendatum eſt ce-
lebratumque (u). Inter Principes inſigni
pietate & præclaris in eccleſiam ac bonas lit-
teras meritis conſpicuos ætas iſta mirifice
ſuſpexit GEORGIVM Auhbaltinum, Princi-
pem religioſisſimum iuxta atque eruditisſi-
mum: in quo quum doctrinæ auida & capax
fuerat natura, puer celeriter grammaticam &
Latinam linguam didiciſſe, memoratur; e-
gregia Georgii Helti in Lipſienſi academia
vſus inſtitutione (?-). Badenſi itidem regio-
ni Princeps tum præerat, qui etſi verbis ſimu-
labat, tamen re ipſa ipſe eius ſermo pruden-
tia litterarum tinctus, quid in ipſo latitaret,
indicabat (7). Quam amantes litterarum,
litteratisaue beneuolos Principes Marchia⸗

Brandenburgica, Bauaria, Moguntinæ atque

L WVur-
(u) Camerarius in proœm. Narrat. de Vita Melan-
chthon. ad ipſum Philippum Landgr.
(X) Orat. de Vita Georgii Pr. T. III, Declam. Mel. p.
198 adde Camerarii de eiusd. Principis vita Narra-
tionem, an. 1696 Lipſiæ recuſam, ſanctiſſ. Præpoſiti
concionibus initio præmiſſam.
() Io. Sturmius in præfat. in Golii Onomaſticon, que
hoc lacobo Marchioni Badenſ. inſcripſit.

412 DE LING VAE LATINAE

Wurtenbergicæ terræ veneratæ ſint, & ſupe⸗
riore & hoc ipſo capite breuiter a me eſt o-
ſtenſum. quorum vel ipſorum ætas, felicisſi-
ma, de quibus in præſenti ſermo eſt, tempora
attigit, vel egregii nec minus litteris dediti
exſtiterunt iis ſucceſſores.
In cadem felicia tempora optimi & ſapi-
entisſimi Principis IO. ALBERTI, Dacis
Megapol. ætatis flos incidit: qui quum abun-
de expertus eſſet, litteras mirifice ad humani-
tatem omniumque vitæ partium cultum con-
ferre, nec poſſe res hominum mediocriter
absque ſapientia conſtitui, ludos litterarios
tanta per omnem prouinciam aperuit cura,
vt merito ſuo omnium primus fuiſſe exiſti-
metur, qui non ſuam modo gentem ad hu-
manitatem & litteras deduxerit, ſiue compu-
lerit, ſed litteras in vniuerſum etiam, præſer-
tim ad litus Balticum pleno dignitatis exem-
plo ſummaque munificentia ſuſcitarit. quan-
doquidem nihil plane reliqui fecit, quod ad
ingenia, quorum ipſe prudens cenſor erat, ſti-
mulanda pertinere videbatur; ampla idcirco
litterarum ſtudioſis proponens præmia. De
Io. Caſelii certe ſtudiis ita meritus eſt, vt
hic ipſe lubentisſime profeſſus ſit, ſe, ſi quid
præſtiterit, præſtitit autem quam plurimum,
id Principis huius bonitati & erga ſe benefi-
ciis potisſimum acceptum referre neceſſe ha-
bere.

N
der.

dideün
gvam 10
engoun
tun
Aenmmn
munen
ſunere 1
ſihlu
arak⸗
Wnum pra
Uine co
Latinam
nur
Tunn cip
llee

6)feln.
edrerini
to eode
Proditi
etam 0

ibiden
l⸗
u
lua ſo
nehcen
genls
inan

1 lutz
dittin,
oet

iniitti⸗

Culgnenzer
1

Mah,

.
M

rr
len

iͤ lten ,

IN GERM. FATIS CAbP. V. 413

bere. Quantopere vero vniuerſas Muſas ſi-
bi deuinxerit optimus Princeps, ex eiusdem
Caſelii, gratisſimi totque beneficiorum num-
quam non memoris clientis, Laudatione pa-
tet, quam ei triginta circiter annis poſt obi-
tum ad Nepotes Adolphum Fridericum & Io.
Albertum conſcripſit (2): poſtquam com-
munem Germaniæ Mæcenatem in ipſo etiam
funere laudauerat (a), tamquam rarum &
ſingulare vitæ regiæ exemplum, cuius pleraque
dicta & facta mererentur admirationem; ſed
vnum præ omnibus, quod litteras incredibili
plane complexus ſit fauore. Nam quum
Latinam linguam in haud vulgarem modum
puer didicerat, & ſublimiorum diſciplina-
rum capax ei fuerat ingenium, tantum ab-
fuiſſe, confirmat Caſelius, vt tum, quum po-
pulum
(2) Helmæſtad. an. 1I61, 4.
(a) Suerini in ſummo templo prid. K. Mart an. 1676. ora-
tio eodem anno Roſtochii ex officina lacobi Lucii
prodiit in form. S. Virtutes Io. Alberti D. perſtrinxit
etiam Gaſelius in oratione, memoriæ Caroli, lo.
Alberti fratris, conſecrata Helmſt. an. 1610, 4, &
quam an. 1592 oænni, Io. Alberti filio, con ſcriptam,
ibidem edidit: nec non in oratione funebri Andreæz
Mylio, Ducum Megapol. confiliario, ſcripta & an.
16 Helmæſt. ed. & aliis lucubrationibus: nam ob-
lata ſubinde occaſione Principis ſapientiam & be-
neficentiam, quam erga ſtudia ſapientiæ & omne
genus bonarum litterarum exercuit, preædicare haud
intexmiſit Caſelius.

414 DE LINGVAE LATINAE

pulum auſpiciis ſuis regere cœperat, litteris
harumque cultoribus fauere deſierit, vt, quo
plus, adultior factus, proſicere voluerit, hoc
impenſius litteras colere, iisque præditos a-
mare, ingeniis delectari, & hæc mirifice fo-
uere perſcuerarit. Quamquam ſcripſit Ca-
ſelius, doluiſſe Principem, non plures in ter-
ris ſuis fuiſſe varia bonaque doctrina politos;
& quam maxime ipſum optaſſe, vt eiusmodi
ibi homines naſcerentur: addit tamen, ſedu-
lo indulgentisſimum Patriæ Patrem curaſſe,
vt id fieret, nec rationem, qua voti huius ſui
compos fieret, non inueniſſe, nullis plane
parcentem ſumptibus, nec ab infſtituto deter-
ritum, quod plus ex arca depromendum fue-
rit. Satis nempe fructus percepiſſe tum ſibi
videbatur Princeps noſter, quum multos ap-
prime nobiles & ſplendidos viros circum ſe
conſpiceret, qui noua ornamenta a Muſis ac-
cepiſſent, ingenii dotes cum cura cuſtodien-
tes, pro aulæ rationibus magis magisque in
dies adauctas: nam præter legum fcientiam
eloquentiæ ac ciuiles prudentiæ laudem ii
adfectabant. Horum nomina quum lege-
rem in Caſelii lucubrationibus, de Eraſmi
cogitabam vaticinio, eumque verum vatem
exſtitiſſe, reperiebam: vtpote qui, vt ſupra
commemoraui, confiſus erat, fore, vt eorum
Germanicæ nobilitatis iuuenum, qui ad lau-
dem

Gmmunu
Optiinos D
mplecete
eltrocuun
nir ecket
ninvero n
Uumexemnp
witar
vehuiwem
vedchit 1
Gvonn Len
Eürm
geriſſe:
tehenee
Kleniun
tem C
Munin n
lbrigun
ſnt. O
1 tam e
Muteby

l

N Nenee

IN GERM. FATIS CAP. V. A15

dem litterarum ſtudio comparandam iam
tum contenderent, exemplum ad plures mox
dimanaret; & vere claram, generoſam, illu-
ſtrem, & ſuſpiciendam quamprimum futuram
Germaniæ nobilitatem, quæ pro chartis & alea
optimos veteres libros tractaret, pro ſcortis
amplecteretur virgines Camœnas, pro bellis
ac latrociniis ſanctisſimæ leges ac philoſo-
phiæ decreta curæ ſibi haberet cordique. E-
nimuero nobiles illuſtria ſummorum Princi-
pum exempla asſidue intuebantur, vnde ſibi,
quæ imitarentur, caperent. IIluſtre maxi-
me huiusmodi exemplum cunctæ Germaniæ
præbebat in primis IO. ALBERTVS: qui,
quum Latinum ſermonem plurinuum amaſſet,
genuinam eint puritatem ſingulari diligentia
Jectatus; vnde coniecturam cepit Caſelius,
eum, qui puerum primas litteras docuerit, ni-
hil in minutisſimis quibusque tradendis ne-

glexiſſe: tanto litterarum flagrauit amore,

vt absque eruditis ſermonibus haud cœnarit;
& ſæpius vel poetam, vel hiſtoricum, vel ora-
torem, quam gemmatum calicem vino ple-
num in triclimium inferri curarit, pluresque
libri, quam catelli Melitæi in curru eius viſi
ſint. Ciceronis inprimis epiſtolarum lectio-
nis tam cupidum fuiſſe Principem, refe-
runt (b), vt has non aliter, atque Alexander
Ho-

(b) R. Reineccius in præfat. lib, 14 Annotat, Io. Glan-

7

K

rincias 1

cbabthgul
. alo.

AI6 DE LIN G VAE LATIN AE

Homeri carmen, Scipio Xenophontis Cyri
pædiam circumtulerit, manibusque triue-
rit. Animaduerterunt interdum ſatellites, m!)
f ruente venatione ſubſtitiſſe Dominum, ni- deiſnitnt⸗
hil latratu canum permotum, nihil auerſum mtuan
ab inſtituta lectione, ſiue meditatione. Quum temm

ton.
en

Virtu.

igitur litterarum amantisſimum & erga do- unt
Gos liberalisſimum ſeſe præbuiſſet, minime mibent.
mirum videtur, ſingularem eius virtutem, & rlo4ber
perpetuam in Muſas munificentiam Caſelii Utr onnin
multorumque aliorum ore eſſe celebra- tegifolt
t Alete

tam (?*): quippe quos mirifica ſua clementia
ſuos reddiderat. Melanchthonem in primis, ulſureniu
Camerarium, Georg. Fabricium, Adamum Eenonelt
Siberum, in pretio habuerat, ad quorum lit- s iwwentut

teras, quas ſubinde ad ipſum dederant, re- N u
ſcribere non dubitauit. Ityeluh⸗
Ad ſummam ſingulas Germaniæ noſtræ Kcozet
—H” pro- li⸗
dorpii in Epiſt. Cicer. ad familiar. p. FII. vbi recens Ttinebenin⸗

hoc atque inprimis memorabile Io. Alberti exem-
plum omnibus Germaniæ noſtræ proceribus non

ingratum eſſe poſſe, cenſuit Reineccius. Ol nad
(*) G. Fabricius in dedicatione, qua ei Militiæ ſactæ n kii
libros nuncupauit , inter alia præconia, quibus um urni
Principis ſummi virtutes celebrauit, refert: Te Macn
in optimorum ſtudiorum renumgue vtiligſimarum co- bolgun!
gnitione verſatum eſe, cio: & tanta quidem ingenii lumz
Jacultate & copia, tanto iudicii acumine, vt & niel- enn nerli
lie 45 Prc lare, & ſontias ſaptenter: & quæ in tanta li illet
dignitatis amplitudine virtus aamirabilis eſt, bene geecre
mum hane

ſentientes audias, & admittas elementisgſime.
tlakne,

1. .
Illh

eliu r M

N GERM. FATIS CAbP. V. 417

prouincias aurea iſta ætate Principes guber-
nabant, qui litteratos tamquam laudum ſua-
rum præcones fouebant, & mira dignabantur
benignitate: dum ipſi plerumque cognoſce-
bant, quid in quoque virtutis eſſet, arque lit-
terarum, & in nemine non, quem cognoue-
rant, virtutem & litteras liberaliter exorna-
tum ibant. Quo clarius id appareret fr.
ſtre Io. Alberti, optimi Principis, exempᷣ um,
inſtar omnium, pluribus verbis Caſelii duétu
perſequi volui. cui plura, nam in proclini e-
rat, addere potuiſſem. Iulii, ſerenisſimi
Brunſuicenſium Ducis, ſi longior eſſe cu-
perem, mentio in primis fieri deberet: cu-
ius iuuentutem virtuti litterisque deditam
Muſis tam propitium ſæculum valde ſuſpe-
xit, velut Principis optime aliquando meritu-
ri, & cognatorum paullo ante memoratorum
veſtigia, quod ad doctrinæ ſtudia cumprimis
attinebat, inſiſtentis (c). Io. Alberti ſimiles
D d Prin-
() vid. Exrra ι⁵οο Princ. Iulio a Io. Caſelio ſeriptus &
an. I589 Helmeæſt. editus; vbi oſtenditur, plurimos
tum in terris Brunſuicenſibus exſtitiſſe, qui cum ar-
morum ſtudio ſtudium ſapientiæ coniunxerint;
poſtquam nemo ex ipſa nobilitate fuerat, quin,
quum a filiis equos, arma, & quæ cum hiſce cohæ-
rent, negligi paſſus non ſit, tum plures litteris eru-
diri iuſſerit, facultate litteras in tot ludis apertis &
florente academia Iulia diſcendi data. Se Acade-
miam hanc, vti filiam amoresque ſuos guotidie in
ore habuiſe, ſibique dormienti etiam curæ eam fuilſe,

418 DE LINGVAE LATIN AE

Principes Latinum ſermonem, quum vniuerſæ
ſapientiæ ſtudioſis, tum regum filiis, non ſo-
lum ob ſapientiam, ſed ob ſingularem etiam
in omnibus Chriſtiani orbis regionibus v-
ſum, neceſſarium exiſtimabant, quod maxi-
ma ſæpe negotia cum exteris gentibus ac re-
gibus eo ipſo ſermone gererentur, de quibus
ab interpretibus erudiri non ſolum turpe
principibus, ſed & interdum periculoſum vi-
deretur: tantum aberat, vt Germaniæ Prin-
cipes ordine ſuo indignum crederent, quod
quidam ad Alexandrum M. ſcripfſit, regium
eſſeæ, cultizſimam habere orationem. Iſtius
porro ætatis Principum illa cura erat (d), quæ
paullo poſt ad pædagogos cœpit ablegari: &
res academicas tantæ ſibi habebant ii tum cu-
ræ, vt in intimam earum ſeſe demitterent
conſiderationem, confirmantes partim, quæ
maiores bene ordinauerant, partim noua, ea-
que ſalutaria maxime, conſtituentes. Immo
ipſos hos Principes in loca, plerisque fortu-
natis ſpreta hodie atque inuiſa, ſæpisſime de-

ſcen-
dicere folitum eſſe Ducem Iulium, confirmat Caſe-
lius: qui ſimul ferenisſimum eius Parentem

Henricum, huiusque duos reliquos filios collauda-
uit; quorum natu ſecundus Philippus animum
tam profunde imbuerat liberalibus diſciplinis, vt
doctrinas etiam vtiles ex Etruſco ſermone in Lati-
num eleganter conuerterit.

() Morhof. Polyh. litterar. I, 24, § 44.

ſutoen
Pitrelt
Cmi
Cenmunix.
Cult,uan
ltencum
Duces Pon
entiled
Acollin
Uillbuuhit
olotici⸗
Conshon

Orinesl
ne,
Nen faci
e
Auit⸗

AAU

dond, e1.
A
bum Ullh gent
4

Dln

E

Prin

lehorn⸗
ilmtr
er.

IN GERM. FATIS CAP. V. 419

ſcendiſſe, legimus, in diſcentium profectus
inquirentes, nec quemquam indonatum faci-
le dimittentes, de quo virtutis ac doctrinæ
ſpem conceperant: donis enim tironum in-
genia excitari poſſe, ſibi perſuadebant, præ-
ſertim quum ii cognouerint, in litterarum
ſpatio cum laude currentes muniſice etiam a
Patriæ Patribus adiuuari.
uamdiu iſtiusmodi Principes imperabant
Germaniæ; quibus nulli conſiliarii gratiores
erant, quam quos vna cum nobilitatis ſtudiis
litterarum etiam doctrina erudiuerat: quales
Duces Pomerania quoque iisdem temporibus
oſtentaſſe dicitur (e): qui nemini prope ſecre-
ta conſilia committere conſueuerant, niſi no-

tbilibus litteratis: ſiue quamdiu Pontani, Ca-

rolouicii, Langueti, Peiferi, Mylii atque Cra-
tonis ſimiles, partim ipſa doctrina ducti, par-
tim Dominorum ſuorum iudicio excitati, a
conſiliis Principum erant, a barbarie magno-
pere denuo metuendum non erat. Accedebat,
quod ad ſummorum Principum, & Ducum,
Imperatorisque exemplum minores etiam
ordines ſeſe componebant. Vt vnius IVLII
PFLVG, Naumburgenſis Præſulis, mentio-
nem faciam: quotquot Germania eius æta-
te, quæ in aureum ſæculum cadit, eruditos
habuit, ad vnum omnes maximum eum ve-
Dd 2 nera-
(e) Io. Sturmius in cit. præfat. in Golii Onomaſticon.

420 DE LINGVAE LATIN AE

nerati ſunt Mæcenatem: ſummis ipſius in
litteras merita ad cœlum efferentes laudibus.
id quod Melanchthon in primis fecit (“*): in-

ter quem & Iulium ſingularis intercesſit vſus.
Cuiuslibet præterea amplioris paullo Germa-

niæ ciuitatis Senatus doctos ac peritos ludi
intra pomoœria ſua conſtituendi moderatores
liberalibus ſatis oblatis præmiis, tantoque
certamine, ad ſe arcesſitum ibat, vt, quo me-
lius quæque Respublica erat conſtituta, eo li-
beralior erga ſtudioſos tum exſiſteret. Satis
enim prudentisſimi quidam vrbium Senato-
res perpendebant, quantum ad omnis proſpe-
ritatis, diuinarum humanarumque rerum ac
ſalutarium in hac vita actionum ſpem in pue-
rili inſtitutione ſitum eſſet: inde reliquo ſe-
natui hortatores atque inſtigatores erant, vt
aliquos bonarum artium & litterarum peritos
viros conquirerent, qui ciuitati in pueritia e-
rudienda operam darent; quibusque con-
grega-
(*) Camerarius in vita Melanchth. pag. 200. Multa de
Iulio Pflug commemorat Io. Caſelius in orat. fu-
nebr. Andr. Mylio ſcr. D. a. vbi, poſtquam oſten-
dit, quantum is celeberrimis Italiæ doctoribus in ſa-
pientiæ eloquentiæque ſtudio acceptum retulerit,
pergit: clarum erat viri nomen pasſim gentium:
ipſe acceptus regibus, & Curolo V impenatori ſapi-
enti, carigſimus doctis per Europam omnibus: bene
de patria degue vniuerſo imperio mereri ſtuduit, ac
monimentis ingenii, banc ſuam egregiam volunta-
tem ac potius pietatem teſtantibus, ſompiternæ me-
moriæ nomen ſuum conſecrauit.

uminr

M. 1 1 0

NMenchth
Etuta No
Cirero
gentcrit
Srurit,
Müͤe 1
tus, Gelu
OrNando
liliyg

„

4 1

erlecutus
0

Korunte
Moleten

3 .
(onto,
bin e
e denat
Nchnche
utlen⸗
9

UAI

4
teen

nitt⸗
n rntt

lang
lenc ſerne.

luunvend
inpmmi
unle n⸗
Nhr.

NNn nte

nan r

IN GERM. FATIS CAP. V. 421

gregatis eximius quidam apud ſe ludus ape-

riretur. Talis ludus vt in florentisſtma ce-
teroquin vrbe ſua aperiretur, &enatum Nori-
bergenſem inprimis operam nauaſſe, pluribus
verbis Camerarius oſtendit (?*): cuius conſi-
lium in vtili maxime atque neceſſaria re Phil.
Melanchthon eleganti oratione prædicauit:

quem Senatus ſcholaſticæ rei apud ſe conſti-
tuendæ cauſſa Witteberga aduocauerat (**).
Ipſum iſtum de reliquo Camerarium vna cum

Eob. Heſſo, aliisque optimis viris in recens de
Melanchthonis ſententia atque iudicio con-
ſtituta Noribergæ ſchola docuiſſe, ſcimus.
Cui vero obſcurum eſt, quantas curas Senatus
Argentoratenſis, ac in eo cumprimis Iacobus

Sturmius, paullo ante inter iureconſultos o-

ptime de melioribus litteris meritos nomina-

tus, de ludo in celebri ac copioſa vrbe ſua ad-
ornando ſuſcepert?
Talia, quæ ad argumentum, quod tracto,

ſpectare, quidam forſitan negabunt, hactenus

perſecutus ſum, quo luculentius temporum
iſtorum felicitas appareret, & vt cauſſæ ſimul

Proderentur, quæ perfecerint, vt Germania

Dd 3 tot
(*) de vita Melanchthonis p. 104.
(**) oratio, in laudem nouæ Scholæ inſcripta, quæ an.
1526 in corona doctisſimorum virorum & totius fer-
me Senatus Noribergenſ. habita eſt, T. I Declamat.
Melanchth. p. 435 ſeqq. reperitur, copioſa ſane at-
que elegans.

422 DE LINGVAE LATINAE

tot Latine doctisſimos viros decem circiter
luſtrorum ſpatio numerauerit, quot omne
fere reliquum ad noſtram vsque memoriam
tempus vix habuiſſe videtur. Omnes enim
iſti viri circa medium ſæculum V florue-
runt, ita, vt paucisſimi eorum ad octogeſi-
mum eiusdem ſæculi annum vita proceſſe-
rint ſua. Iuxta honores autem, præmia, ſum-
morum Principum fauorem, hominumque
ardentisſimum ſtudiuns ac æmulationem, lit-
teras ab Agricola potisſimum & R. Langio in
Germaniam trantlatas, ab Hegii atque Drin-
gebergii diſcipulis, optimo in primis Reuch-
lino, fideliter propagatas, a Buſihio, Hutteno,
Nuenario atque Eraſmo fortiter contra hu-
manitatis elegantiæque hoſtes aſſertas a Me-
lanchthone denique, Camerario, & horum
diſcipulis feliciter ſtabilitas ac melius muni-
tas, ſumma earum cultorum concordia &
propenſisſima bene de re publica demerendi
voluntas ſartas telctasque aliquamdiu conſer-
nauit. Quam firmum vtrumque hoc ſtu-
diorum columen, & quam artum doctorum
hominum exſtiterit iſto tempore vinculum,
ſupra intelligi potuiſſe, arbitror, vbi dictum
eſt, Melanchthonem, præterquam quod pue-
rilia ſtudia grammaticis præceptis adiuuare
haud dubitarit, ſua ſæpius merita aliis ad-
ſeripſiſſe. De quo notatum etiam legi-
mus

wwideni

orbus
nul grnn
ultapan
age hu
erinuurn
ncunl
Mußm.
AA it

Oinria)
enmn
ün:
Clopel
ml
uuna
in her/

Mes cln

ne

d-
tut Cnnen

un U D
l

el
1Cne
Auconet

leochu⸗

Hlodtnn

—

IN GERM. FATIS CAP. V. 423

mus (e), ipſum pro doctrinæ publicæ, quam
vrgebat, asſiduitate crebro in ea loca, & ad
illas horas Wittebergæ veniſſe, quibus colle-
gæ aliquid docuerint, & apud diſcipulos as-
ſidentem profitentes audiuiſſe: quo factum

eſſe, addunt, qui id commemorant, vt hi ma-

gis attenti, & exiſtimatio ipſorum melior
eſſet, & diſcipulorum retineretur frequentia.
Sæculum porro erat, quo eruditos non pude-
bat, ab iis, quos non ita multo ante in diſci-
plina ſua habuerant, petere, vt locos, qui in
auctoribus obſcuri videbantur, ſibi explicare
haud grauarentur (f). Tanta erat diſcendi
proficiendique inter Germanos cupiditas. Vt
multa paucis comprehendam: Optimus tum
atque humanitſimus in Germania mos erat,
eximius in tribuendo cuique, quod illi debere-
tur, candor: ſumma eorum, qui virtute & do-
Etrina præſtare viderentur, reuerentia. mira
ad gratiæ reconciliationem facilitas, ſi quid
Dd 4 forte
(e) in vita Melanchth. p. 71.
(f) eorum numero fuit ſupra laudatus G. Fabricius,
qui ita ad Greg. Berſmannum, ſuum paullo ante
diſcipulum, ſcripſit: In carminibus Horatii locus
eſt mibi obſcurus, quem vt explicare ne graueris,
quum otium eſt: & ex eodem tvsesy pPrincipis poetæ
inueſtigare, ſi guo modo fieri poteſt, etiam atque et-
iam peto. Epiſtolam Fabricii, qua id petit, inue-
nies cum multis doctisſimor. virorum ad Berſman-

num epiſtolis aliis, P. I Poematum huius pag. 334;.

edit. an. 1592.

4:4 DE LINGVAE LATIN AE

forte ſimultatum incidiſſet“ in conſuetudinis
ρ Ffamiliaritalts vſu nihil fucatum aut exul-
reratum: diſcenai, quod ignoraretur, inftam-
ati ari Audio animi, & nut ain conſtendo Pu-
Sn ;nullum perſoquendi occaſi⸗ lone? tadium,
neque faſtidium audiendi? in Primis autem
parata bene meritis grati animi memoria.
Quæ dilucida maxime Camerarii verba (ff),
quibus aureum iſtud ſæculum egregie deli-
neatur, addenda cenſui, ne Melanchthonis
auum temere aureum, Muſirque longe opta-
tisſimum appellatum a me videretur; & quo
facilius hactenus a me ſcriptis fides habere-
tur, tempore, quo diuerſo plane more viui-
tur. Idem iſtud ſæculum Caſelius felix præ-
dicauit (g), quod eo in Germania primum
quaſi e terra ſinceræ litteræ, numquam antea
ibi fatæ, natæ viderentur.
Si vero quis certius ac clarius, auctarii
uaſi loco, deſiderauerit teſtimonium; tale
eiusdem Caſeli, æquisſimi ſcriptorum cen-
ſoris, ad Io. Reccium Goslarienſir reip. Conſu-
lem epiſtola, ſupra nominatim a me allegata,
præbebit. qua ſcilicet aliquot non vulgari
doctrina præditi nationis E eſtyhalicæ viri, qui
ipſa iſta aurea ætate de bonis litteris in Ciſue-
ſeranis prouinciis cum primis bene meriti ſunt,
. pro-
(ff) in Narrat. de Eob. Heſſo, A, b.
() in epiſtola quadam ad Theod. Adamium.

ſnwal l
Nelmd
Pſphal
N N
Uume

Ghhins
ſerenl
G
ſullal
irneni
atrin

ten

lnn

e n

ey
Phoyp⸗

S

Cuan

n e
UUUIII

, C-
Cn

ne gleon

fuum

IN GERM. FATIS CAP. V. 425
proferuntur; ſingulari eorum in formandis
ingeniis & in dicendo exercendis induſtria
prædicata. Namque ſollertes hos maxime
in erudienda ætatis eius iuuentute magiſtros
non ita aberraſſe, oſtendit Caſelius, vt philo-
ſophos ante annos fingere ſe, oſtentaſſent;
quum dicendi potius arter a puberibus adl ve-
tuſtatis monimentorum lelctionen ſodulo inui-
tatis deguſtari vellent. Id quod Herm. Tuli-
chium, Io. Riuium, Marc. Dabercuſium, ſupra
laudatos a me viros, quam maxime voluiſſe,
demonſtrat. Quibus præter complures alios
præclaros inſtituendæ iuuentutis artifices ex
W. eſtphalia oriundos (h), A RNOLDVM
BVRENIVMaddit & IO. GLANDORPIVM.
Illum, cui inter omnes populares primas tri-
Dd f buit,
(h) Priusquam eos recenſet, de doctis Weſtphaliæ viris
generatim ita loquitur Caſelius: Neqgue enim vel
boc obſcurum eſt, & absque contumeliæ dici poteſt,
quodab illis etiam ipfis ante annos centum celebratum
fuiſſé, inficiari nemo poteſt, Lſunt enim monimenta
in manibus lepida & ſalſa] ex gente populoſa, guam
patria omnem capere poſſe vix viaeatun, trancire
guotannis in bas citeriores regiones non ad Albim
ſolum, ſed & ad mare Balticum, ex humilioribus pla-
res, nec nullos ex littenatis, ſortunas ſibi & ſedes quæ-
ſetum. Quum enim & ingenioſi ſint multi, & parati
ad honeſta ob ecqguia, & laborum tolerantes & indu-
ſrii, facile ſibi beneuolentiam apud nos bonis arti-
bus inueniunt, & absque inuidia tuentur honeſtum in-

ter noſtros locum, guorum porro elucet Fkides & in-
tegritas.

426 DE LINGVAE LATINAE

buit, ſumma ſua induſtria & præclara erudi-
tione vnum & primum collapſam Megapoli-

tanam academiam erigere cœpiſſe, adfirmat,

quum relictis rebus magno ſtudio id egerit,
vt auditores ſaperent, & virtutem colerent,
& iis potisſimum magiſtris vterentur, qui ad
informationem animi ſimul & linguæ recte
ducerent (i). De lo. Glandorpio, quem ſe-
cundo

(i) quod prudentisſimum ſuum conſilium ipſe Bure-
nius vberius explanauit in elegantisſima oratione de
Dij'ciplinæ scholæ Roſtochiænæ: quæ vna cum Me-
lanchthonis præfatione, in qua Burenius ſenex eru-
fditione, virtute, & eloguentia excellens nuncupatur
à Melanchthone; in huius Declamat. T. IV p. 156
ſeqq. reperitur, ſeorſim antea Wittebergæ an. 1556
cdita. Si plura de præſtantisſimo oratore perdi-
ſcere voles, ea Hamelmanni opuſcula te edocebunt:
lib. IIl de Viris in Weſtphalia ſcriptis illuſtr. p. 168,
Oper. hiſtor. ſcripta eius, numero non adeo multa,
recenſentur: & pag. 1447, lector ad Nath. Chytræi
de Arn. Burenio orationem ablegatur; quam Caſe-
lius etiam citauit: qui ſatis verboſam etiam atque
Perhonorificam Burenii eruditionis meritorumque
mentionem fecit in Io. Alberti Ducis Megapol.
Laudatione D. I. vbi recenſet, optimum virum ius-
ſiſſe adoleſcentes, & linguam excolere, & perpolire
vitam, indicantem, & ſubinde iterantem, eloquen-
tiam ex Latino oratore beti, ſcientiam ex Graco
Philoſopho: nihil videre, qui hoc non viderent.
Hanc ipſam rationem admirari ſe cœpiſſe, addit Ca-
ſelius, ſequendamque ſibi quoque putaſſe; quum
meliorem inuentam non eſſe, ex reipſa compererit
tum, quum doctisſimos viros audiuiſſet adultior,

isin
norttl
eee⸗
Dia mnul
Wekye
lchl
Gicrur:;
ne
lenni
Cohunn
di R
unun
ngne!
tmmin
necell

mmat
ſal

IN GERM. FATIS CAbP. V. 427

cundo a Burenio loco inter recenſitos popu-
lares collocauit, aliquot paginis agit ibi Caſe-
lius; Vvna ctiam re Burenio ſuperiore, quod
plura ingenii monimenta reliquerit, non ſo-
lum quod erudiendæ primæ ætatis veram ra-
tionem princeps in diuerſas Cisueſeranorum
oppidorum ſcholas attulerit (k). Vir, non
Caſelii
doctisſimorumque monimenta accuratius euoluis-
ſet. Fuſius quoque idem Caſelius de Burenio egit
in orat. funebr. Andr. Mylio ſcr. F. 2.
(K) de Glandorpio eadem Hamelmanni opuſcula exi-
mia multa commemorant. in Apologia altera pro
Weſtphalis contra Iuſti Lipſii calumnias Oper. hiſt.
p. I431, Rein. Reineccius vitam Glandorpii edidiſſe
dicitur; quam Albert. Lenicerum oratione & car-
mine docto etiam deſcripſiſſe, in Hiſtoria eccleſ.
renati Euangelii pag. 1045 adfirmauerat. neutrius
commentationem ego vidi. At multa de Glandor-
pio perdidici ex R. Reineccii præſatione, quam eius
Romanæ Hiſtoriæ Onomaſtico, Francofurti an. 1589,
atque ita viginti quinque annis poſt auctoris obi-
tum in fol. edito, præfixit: plura, ex eiusdem Rei-
neccii quatuor præfationibus ſiue dedicationibus,
Glandorpii Annotationibus in M. Tullii Ciceronis
Epiſtolas ad familianes an. 1580 Baſileæ 8 editis,
partim præmisſis, partim ipſis Annotationibus in-
ſertis, p. 179. 360. & 509. in quibus non tantum An-
notationes, earumque auétorem laudat, ſed multa
etiam de ſemet ipſo ſuisque fatis narrat. Ad
Annotationes ipſas quod attinet, ſe has, veluti
theſaurum eximium, vbicunque vixerit locorum &
gentium manuſcriptas ſecum circumduxiſſe, adfir-
mat Reineccius, quum earum ope in Ciceronis epi-
ſtolis extra ſalebras facilique & expedita via proce-

42 8 DE LIN GVAE LATIN AE

Caſelii modo, ſed grauisſimorum etiam cen-
ſorum aliorum, iudicio, magni ingenii, animi
non abielti, diligentiæ ineredibilit, iudicii dex-
tri. cui propoſitum fuit, vt rem litterariam
ornaret, & recte educaret pueritiam, non ad
opinionem aut vmbram aliquam doctrinæ:

&

dere liceat. quandoquidem nullus pene angulus in
iis relictus videatur, ad quem Glandorpii lima non
Penetrarit: quo neminem quoque Romanam Cice-

iudicauit. Licet vero optimus Glandorpius poſte-
ritatem excellentis ingenii ſui monimentis, & iis,
quæ viuus edidit, & poſtumis, magnopere ſibi de-
uinxerit: neſcio tamen, annon poſteritas æque ma-
gnam ei habeat gratiam, quod ſuo ſtudio, quod in
erudiendo Reineccio collocauit, effecerit, vt Ger-
maniæ gloria ſumma huius eruditione non parum
ſit adauéta. Quantum debuerit Reineccius Glan-
dorpii diſciplinæ, cui quatuordecim annorum ado-
leſcentulus traditus fuerat, quum is an. 1555 in hac
ipſa vrbe, vbi hæc ſcribo, ſcholæ præeſſet publicæ,
ipſe in citatis præfationibus exponit., id etiam ex
teſtimonio patet, quod Reineccio a fidelisſimo hoc
ſuo præceptore tum impertitum eſt, quum iactis iam
apud eum fundamentis in academiam cogitaret;pri-
mæ præfationi adiectum: quo confirmauit Glan-
dorpius, Reinerum ſuum eam præſtitiſſe diligenti-
am, vt, quum primos tantum nominum & verbo-
rum flexus tenens ad ſe venerit Hannoueram, tunc
Latineæ linguæ probe ſeiens & in virague orationis
Jacultate perinde felix, tinctus etiam litteris Græcis
ad parentes ſit reuerſus: id quod an. I559 accidit:
vnde de magna Glandorpii in docendo dexteritate,

roniani temporis biſtoriam exquiſitius enucleaſſe,

ie
cera; le
Gernan

(e⸗
ſpon In

Cttte,

IN GERM. FATIS CAbP. V. 429

& qui hiſtoriæ Romanæ magnam attulit lu-
cem; dignisſimus præterea, qui felicioribus
Germaniæ adnumeretur poetir. Glandorpii
huius ætatem omnem elegantis bonæque do-
btrinæ in Cizueſeranis regionibus lucem Me-
lanchthoni debuiſſe, expreſſe fatetur Caſelius.
Omnes certe, quos in elegantisſima epiſtola
laudauit litteris formandæ iuuentutis artifi-
ces, Molanchthonem ſuum coluerunt magi-
ſtrum. immo cuncta Germania communem,
vt vidimus, venerata eum eſt Præceptorem.

CAb.

egregia Reineccii indole, & magna ſimul ſæculi fe-
licitate poteſt diiudicari. Quo paullo Pott, quam
Reineccius Hannoueranam ſcholam frequentare
ccperat, Glandorpius commigrarit, & quibus præ-
terea fatis vſus ſit, ex Hamelmanno, & Reineccii
præfationibus tranſcribere nolo., quorum ille lib.
IV de Viris in Weſtphalia eruditione illuſtr. p. 192
Oper. Hiſtor., Iucubrationum ab ipſo Clandorpio
emiſſarum dedit indicem. docuit etiam, tantum vi-
rum ex Murmellii ſchola prodiiſſe; quem Me-
lanchthon doctigimum pubis intormatorem & hi-
Roriarnm exactum ſei utatorem, prusentem denigue
ingeniorum cenſorem appellarit, & gquo vna cum
Herm. Bu chio a, bpurgenfis conemis elogquentio-
rem habuerit neminem.

430 DE LINGVAE LATINAE

CAP. VI.
Latinæ linguæ omnisque elegantioris doctri-
næ cultura eadem Melanchthonis æta-
te, qua ad ſummum in Germania adſcen-
derat, retro ſublabi iterum piſa eſt. cuius
mutationis culpam an Lutherani ſuſtine-
ant, & vtrum b. Lutherus bonarum litte-
rarum vindices inuidia ſaltem degrauarit,
quemadmodum quidam ſtatuerunt, inqui-
ritur: vtroque negato, maior, æque ma-
gna certe, Latini ſermonis contemptio in-
Papatu deprehenſa eſſe oſtenditur: eiurque
aliæ ac diuerſæ recenſentur cauſſæa. Opti-
morum Romanorum ſeriptorum imitatione
neglelta, Apuleiani, obſoletæque antiquita-
tis adfeltatores prouenerunt, minus tole-
rabiles, quam Ciceroniani. Adagiorum
abuſus ſæculi ſtilo non parum quoque ob-
fuit? quem temeraria Criticorum Rami-
ſtarumque ſoboles neutiquam adiunit.
Quantopere docendi ratio degenerarit, &
a ſuperiorum temporum felicitate omnia
ſub ſæculi XVI exitum in Germania diſere-
parint, luculentius nemo declaraſſe videtur,
Caſp. Hofmano. Irruenti barbariei ſtre-
nue obuiam inter Germanos iuerunt Io.
Sturmius & Io. Caſelius ſingulari Germa-
niæ fato exorti, & de Romano ſermone fe-
liciter vindicando praclare meriti viri.
Stur-

K.
ea⸗
ulta 44
ſeer en

rtia
tenpo
antor
dene
Madenn
thhacci
anuru
Tae
ele
tum e

Kucia

S
ALREAE.

N. .

N uſte e

emn Neme.
NonmmNn⸗

IN GERM. FATIS CAP. VI. 43r

Sturmii collegie, ſucceſſore, diſcipulisque
nonnullis ſimul laudatis, vauci quidam eius-
dem ſermonis aſſertorer, ex aurea iſta ætate
in Germania exeunte ſæculo XVI reliqui,
nominantur: horumque de diſcordia, eru-
ditoram animos quam maxime diſſociante,
Mæcenatum paucitate, & aliir incommo-
dis, quæ, Latinæ linguæ yniuerſæque huma-
nitatis ſtudio perquam moleſta atqué noxiz,
eruditos in contemptionem ſenſim adduxe-
runt, adferuntur querimoniæ.

Ronorn quondam oratorum laus
Neadem Ciceronis ætate, qua ab humili
dutlta ad ſummum demum peruenerat, ſene-
ſeere etiam breuique in nihilum ventura ite-
rum videbatur (a). Idem & Melanchthonis
tempore, quo Latinæ linguæ ac vniuerſæ ele-
gantioris litteraturæ ſtudium ad ſummumiti-
dem apud Germanos perueniſſe, non obſcure
hactenus, vt ſpero, a me commonſtratum
eſt, accidit. Ioach. Camerarius tantam Ger-
manoruna contentionem tam celeriter ſua iam
ætate repreſſam, & ardorem iſtum exſtinätum
eſſe, ægerrime tulit (b); paucisſimos iam
tum exſtitiſſe, conqueſtus, qui elegantiora
ſtudia vel coluerint, vel admirati ſint, vel

omnino
(a) Cic. Quæſt. Tuſcul. lib. II, c. 2.

(b) in Narrat. de Eob. Heſſo, init.

432 DE LING VAE LATINAE

omnino reſpexerint, atque curarint. Quare,
quum litteras tanti antea æſtimatas, tantoque
ſtudio ac labore ab interitu prius vindicatas,
nugas, & in vita communi tamquam luſuum
puerilium & bροαιτ, exiſtimari iam a mul-
tis, cerneret; ne de bonarum artiuin ſtudiis
futurum quid eſſet, valde metuendum ipſi
videbatur: præſertim quum Principibus
nonnullis nihbil regium denuo videri cœpiſſet,
niſi quod ιανσο putabatur: id quod Me-
lanchthon etiam vehementer doluit (c).
Quod igitur Petrum Viäctorium longa ſua æ-
tate in Italia nactum eſſe, in præfatione vidi-
mus, vt litteras in Italia renaſcentes viderit, &
pene iterum exſtinétas idem Camerario in
Germania contigit: quem Caſelius etiam
cum Victorio & ætate, & ſtatu corporis, &
ſermone, & bonitate ac varietate optimarum
diſciplinarum, & ſeueritate comparare alias
conſueuit (d). Res, quod mirum ſane, non
parum Melanchthonis iam ætate labefactata,
vna cum vergente XVI ſæculo ita ad interi-
tum ruere ſimul viſa eſt, vt ſeptuageſimo
ſexto eiusdem huius ſæculi annno Io. Stur-
mius non absque animi dolore ſenſerit (e).
barbariem in ciuitates & aulas Principum, in

ſoholas

(Cc) Declamat. T. I, p. 366.
(d) in Elogio Bartoli Richii A. 2, b.
(e) Præfat. in St. Doleti Formulas L. L.

K6

Nola e
rehere
ejte ken
ſno n
AAnod
nu ly
nn mnin
Aunisante
e

gu⸗ ig 1

Gemum 71

muenteba
Mllſeenti
4 mfte⸗

etur. be

ſenuman
Kantsben
unmun
ner Nlini
len nnmn
Flunna
Cvocne g
Cituit
Sre in

Ehinen
epi
E)hret⸗
Onepil

anntl

IN GERM. FATIS CAP. V. 433

Iſcholar etiam academiarum partim clam ir-
repere, partim etiam impetu & vi quadam a-
perte denuo inuadere. Io. Caſelius nonage-
ſimo quinto eiusdem ſæculi anno dolenter
admodum quæſiuit (f): Quotusquitque La-
tinæ linguxæ ſtudet, ſic, vt eius vim & purita-
tem nouerit? poſteaquam viginti amplius
annis ante ſatis demonſtrauerat (ff), in reli-
quis ingenuarum litterarum peſtibus hanc
quoque eſſe, quæ litteris perniciem creatura⸗
demum videretur, quod Latina lingua tan-
topere aut negligeretur, aut aliter, quam Reri
conueniebat, diſeeretur, atque non tantum ab
adoleſcentibus, ſed & ab' iir, qui égregios ipfius
ſe proßitebantur magiſtros, perperam tracta-
retur. Eam ſcilicet opinionem plurimorum
ſenſim animos peruaſiſſe, oſtendit idem præ-
ſtantisſimus vir (g); vt, bumaniora ſtudia⸗
puerorum eſſe, nec niſi puerilia, & tales lectio-
nes otioſir hominibus relinquendas, quibus li-
beat tempus fallere, vti alii totos dies pila-
fallant, aut alea, ſtatuerent. Mart. Cruſius
quoque querimoniam circa idem tempus in-
ſtituit (h); bonas litteras & diſeiplinas ſor-
dere iam cæpiſſe? & quum eruditorum ho-
Ee minum

(f) in epiſtola ad L. Fr. ab Hoim in altero Caſelian.
epiſtolar. volum. a Fuchtio edit p. 6α
(ff) præfat. Aldi Manutii Phraſib. præm.
() in epiſtola parænet. ad Greg. Cernicouium.
(k) Annal. Sueu lib. IX, P. III, c. 8, P. 508.

434 DE LING VAE LATINAE

minum copiam paullo poſt Melanchthonis
æuum deſpicatui eſſe, cerneret, ne res, poſt-
quam in ſummo ſteterat, ad barbariem rurſus
decideret, veritus eſt.
Complures eiusmodi eruditorum homi-
num a medio ſæculo XVI viuentium querelas
adducere poſſem ſine negotio. At illæ, quas
adduxi, tanti ponderis mihi eſſe videntur, vt
neminem fidem iis derogaturum credam,
quum a grauisſimis profectæ ſint viris. Quo-
rum ipfa verba niſi protuliſſem, difſficulter
admodum, ſi meis præſertim id adfirmaſſem
verbis, perſuaſiſſem forſitan quibusdam, tan-
tam ſubito rerum exſtitifſe mutationem; &
Germanos tam facile ad alia prorſus animos
deflecti paſſos eſſe. Eraſmus omnis muta-
tionis, ipſius ætate iam tum intentatæ, culpam
in Lutheranos transferre vifus eſt: ſcribere
ſaltem haud dubitauit: Vbicunque Luthera-
niſmus, ibi litterarum eſt interitus (1). & alibi:
Euangelicos iſtor, quum aliis multis, tum illo
nomine præcipue odi, quod per eos vbique lan-
guent, frigent, iacent, intereunt bonæ litteræ,
ſbene quibus quid eſt hominum vita? Amant
viaticum & yxorem, cetera pili non faciant (K).
Quam eruditisſimi viri adfirmationem ita
mror, vt, ſi partium ſtudio captum ſe nus-
quam prodidiſſet, iſta tamen ſcribentem aper-
146
(i) lib. XIX, ep. 50. (K) ep. 56, eiusd. libri.

K6

t 1 ro⸗
nofl No
onis 0
ſhermo⸗

cjtum/
un i
ſumeln,
goeg⸗
tum; l
Lentun hn

ennenda
AAlt ommn

lahan,
uchthon

2

teologie⸗
Chricuana
Vehement
is tantul
Dühi min
rofteben
te lllis e
ilauti
NiIbech
0t. Nor
fnond
ntr
hratn,
ihſeren,
eercitun
enineſ.
lieike
kinenne

Lann

N
nere, NeH

1

le,

1
ukterh
1te1 A
nfvintl

R.

lonen

4
1

ſgenenihet
1

hi

IN GER M. FATIS CAP. VI. 435

te id prodidiſſe, cenſeam. Negari quidem
non poteſt (h, non parum multos, Reforma-
tionis opere etiamnum feruente, inter Lu-
theranos repertos eſſe, qui infciati, dicendi
artium ſeientiam ad Theologicarum littera-
runm tractationem conducere, bonorum cur-
ſum retardauerint: quum error, ceu conta-
gione quadam late vagatus, plurimos ceperit
tum; qui, ne non valde theologicari vide-
rentur, humaniores diſciplinas omnes con-
temnendas decreuerant. Sed quis adfirmare
auſit, omnes Lutheranos ita ſtatuiſſe? Me-
lanchthon certe, vt ſerio iſtiusmodi homines
theologicarentur, eaque præſtarent, quæ
Chriſtianam mentem decerent, exoptauit;
vehementer dolens, Theologicum nomen igna-
viæ tantum a quibusdam PVraterlum eſſe; qui
nihil minus de reliquo fuerant, quam quod
Pprofitebantur. & ipſe Lutherus Eraſmo aper-
te faſſus eſt (ll), per litteras ad ſinceram Bi-
Ee 2 blio-
id quod ipſe Melanchthon in Encomio Eloquentiæ
T. I Declam. p. 410, profeſſus eſt; de eadem re in
orat. Noribergæ hab. in laudem Nouæ Scholæz p. 438,
ita conquerens: Errore guodam vulgi ſebolæ deſe-
runtur. guidam enim ſtulti concionatores a litteris
abſtrabhunt; magnu pars ventri metuens, ad Zug-
Itiuoſas artes ſe recipit, poſtquam ſpes altecza eſt ſa-
ceraotum redititus victitanädi, qaos ſolos laboris Iui
Præmia &ſe, putabant.
(l) in epiſtola, quam an. 1524 ad eum ſcripſit, Pirck-
heimeranor. Appendici inſert. p. 396, ſeq. alibi ira

bliorum letctionem veniri; quas quum in Ger-
mania florentes viderat regnantesque, mirifi-
ce lætatus eſt; tamquam de ſingulari benefi-
cio, quod ſupremum Numen in genus huma-
num poſtremis his temporibus benigne con-
tulerit. In fumma, beatus Lutherus, & qui
operam ſuam in diuino Reformationis nego-
tio ſumma fide ac prudentia ipſi commoda-
uit, Melanchthon, bonas litteras tanti omni-
no fecerunt, vt nemo Pontificiorum in cun-
Gta Germania pluris eas fec ſſe vmquam, vi-
deatur: ſiquidem eas magis magisque exci-
tatas, & ad poſteros propagatas quam maxi-
me, ſummoque ſtudio voluerunt; non igno-
rantes, quantum linguarum cientia, ovtima-

rumque artium ſtudia ad cæœleſtem doctrinam

a traditionibus humanis purgandam contule-
rint (m): nec quemquam inter vere doctos
Lu-
locutus eſt Lutherus: Deus adeo nobili cono (lin-
guarum peritia) cumulata liberalitate Genmaniam
noſtram præ cæteris pene omnibus gentibus donauit,
videmus autem, quomodo Satanas per Academias 2
Monaſteria bis ſtudiis ſemper fuerit reluctatus.
ipſius & hæc verba ſunt: Ionorabant omnes, guum
primum emergerent linguæ, g9uo conſilio diuina ſapi-
entia linguas in lucem prodire ſineret, doner re com-
perta videmus, hoc Euanvelii inſtaurandi cauſſa fa-
cClum eſſe.
(m) in qua veritate demonſtranda Melanchthon lon-
gus eſt orat. de Vtilitate Philoſophiæ T. I Declamat.
P. 326, multis argumentis oſtendens, Eceleſia oρus

1

„6

lithetio
ane ben

um ch
ceudvol

bio, gun
tenm uü
umnti/
Nen4,
Nihipei
Krin er
et Melane
ſtills in
tlionenn
abpaton
Cöntuſione
uod
Myer ſin
nur Luter.
ſulleni
nucltu⸗
it Mnn
ſuntun,
) prettt in
Alenſt gi
Glnt eg
ilituen,
Uitikbune
eingl Tf
Calere ius
aud dubi
mnet ſuer
elumihbi⸗
Kecerisſin
lgunco⸗

HIINEH IN GERM. FATIS CAbP. VI. 437

Lutheranos repertum, arbitror, quin diuino
plane beneficio factum ſtatuerit, vt littera-
rum αανενιοοοιclarisſimæ Euangelii luci,
ceu Phoſphorus præiuerit (n). Neque du-
bito, quin multi inter Lutheranos VIr. Hut-
teno adhuc aſſenſerint, ſcribenti (): Poſt-
Ee 3 quam

Aſſe liberali eruditione & non tantum cognitione
grammatices, ed & aliarum multarum artium &
Philoſophiæ ſcientia. Ipſarum artium dignitatem
& vim ex nulla re magis conſpici poſſe, arbitratus
eſt Melanchthon, quam ſi videamus, quantum opus
ſit illis in eccleſia, quantis tenebris obruat inſcitia
religionem, quantam vaſtitatem, quam horribiles
disſipationes Ecclcſiarum, quantam barbariem &
coônfuſionem totius bhumani generis pariat.
(n) id quod idem Melanchthon his verbis expoſuit:
Nuper guum reſpicere adflidtos iterum cæpiſſet opti-
mus Pater, &ſetque redäuiturus nobis Enangelium, pro
Jſua liberalitate & litteras reſtituit, gquibus Euangelii
tractatio adiuuaretur. in obſcuro certe non eſſe, ad-
. dit, bonis quibusdam vizis auxilio fuiſſe litterarum
ſcientiam, i in Theologiæ reſtituenda.
meCmmin (o) præfat. in Neminem B. 2, a. Melanchthon ſane
anu aſſenſit, qui in orat, de Stuaiis corrigendis T. I De-
Adniu clamat. p. 5oo, monſtrauit, eccleſtam, litteras um vſu
deſtitutam, veram ac germænam pietatem traditio-

M u Nl.

„P⸗ ,% (0 ſ0
ler ee Cd

P nibus hbumanis alicubi mutaſſe. n Encomio Eloguentiæ,
Ahiuußr eiusd. T. p. 413, 415, Germaniæ iuuentutem ſedulo
ee cauere iusſit. ne bonas litteras contemneret, quum
3900. / haud dubie futurum tum eſſet, vt, optimis neglectis,
Nrid omnes ſacræ bonægue res peſſum irent: litterarum
eniminſcitiam publicam comitari ſolere impietatem:
lloce nke & certisſimum diuinæ iræ putandum eſſe eemplum,
IIe ſi quando accideret, vt litteræ mundo eriperentur.

lele⸗

438 DE LINGVAE LATINAE

quam diſceſſum eſt ab illa veteri & Germana,
Theologia, tum vero cum ſtudiis declinauit ſi-
mul religio, ac illa incerebuit omnium peſtium
peſtilentisſima ſuperſtitio. quæ ſua caligine,
ita verum Dei cultum infuſcauit, pt neſciar;
Chriſti ſint, quæ obſeruas, multa, an alicuius
noui dei, qui hoc ſibi vindicet yltimum mundi
temput. Habent tamen, de ſui ſæculi Theo-
logiſtis fari incipit Huttenus: perxſmorum li-

brorum magnos aceruos: ae dum iſtos negli-

gunt antiquos, & relte dolctos auctorers, in his
ver-
quare quos pietatis teneret ſtudium, ii vel Chriſto,
vel publicæ necesſitati Eccleſiæ hoc officii præſta-
rent, ſuaſit, vt recte loqui di genent; ne litterarum
imperitia res omnes humanas atque diuinas labefa-
aret: nihilo ſaniore, ſuperioribus ſæculis, exſi-
ſtente poſteritate; cui tolerabilius fore, exiſtimauit,
peſtilitate avt annonæ ceritate plecti Eccleſiam, guam
eiusmodi abiecta plæane amentia. Singularem in eam
rem de Studiis litterarum non deſerendis orationem
conſcripſit ſalutis reipublicæ Chriſtianæ cupidisſi-
mus vir; qua litteras non deſerenas eſſe, docet,
etiamſi nullus amplius iis haberetur honos, & ingen-
tia diſcentibus odiæ propoſita eſſent, atque pericula.
inuenies orationem hanc T. IV Declam. pag. 415.
Huc ſpectat quoque oratio de Neceſſania Coniun-
Ktione scholarum cum miniſterio Euangelii, & pia
maxime & erudita: qua ex omni hiſtoria plane ac
dilucide commonſtratur, fuiſſe ſemper adiunclas
ſebolas Eccleſiis, & amigis litteris Euangelii lucem
ezſtingui. quare eiusd. T. p. 4 4, ſJapientes guber-
natores, vt Eccleſias, ita Academias, eura ſua comz-
Plecti debere, iudicat.

R

ſſontu
N,
antur.
teruot
furneh

Puerunt,

Vent, ell
utpein
tubetarli
iylr ept
Y
1
mllrepe
leliguisſtn
lihig⸗
Molutue
Tor ign
Aronie
hominet,
It,11
Uuntäs,

IN GERM. FATIS CAP. VI. 439

verſantur nugamentir, & in ſceripturarum ſor-
dibus, non ſocus ac in luto arabeus, dclici-
antur. Quod ſi itaque id Eraſmi ætate ſta-
tuerunt Lutherani: quis, quæſo, fidem habi-
turus eſſet ſummo viro, eos effeciſſe, vt litte-
ræ in Germania ſint neglebtæ? quas potius
adiutas maxime voluerunt atque conſerua-
tas: quod non ita obſcure a me præcedente
capite declaratum eſſe, mihi perſuadeo.
Quando autem illi homines, qui nihil præter
hereſes, ſohiſmata & Antichriſtos in ore ha-
buerunt, atroces nugis ſuis excitantes tragoæ-
dias, tum, quum Lutheri lucubrationes prod-
irent, exſiluerunt, geſtiuerunt, atque gauiſi
ſunt, perinde ac ſi præclara & dudum exopta-
ta bonas litteras lædendi per Lüutherum data=
ipſis &ſſet occaſto e Eraſmus Lutherum inſi-
mulare poſſe ſibi viſus eſt, quod is bonas litte-
ras inuidia ſalteni degrauarit, & Eraſmo &
reliquis ſtudiorum cauſſam agentibus exitia-
bili, ipſique Luthero infrugifera, nec poſteris
profutura (p). At hunc culpa vacare, arbi-
tror; ſiquidem ipſe Eraſmus ad Fridericum
Saxoniæ Electorem ſcripſit, improbos iſtos
homines, quibus perpetua nocendi fuerit vo-
luntas, Lutheri negotio apud mulierculas
præſertim, & indoctam plebeculam, trium
linguarum, eloquentiæ, politiorisque litte-
Ee 4 ratu-

) pasſim in epiſtolis.

440 DE LINGVAE LATIN AE

raturæ mentionem miſcuiſſe, quaſi aut Lu-
therus his præſidiis fiſus eſſet, aut ex hiſce
fontibus hæreſes naſcerentur: quam impu-
dentiam, plusquam ſycophantiam, optimis
quibusque non diſplicere non potuiſſe, cen-
ſet Eraſmus. Neque diffitetur hic in epiſto-
la, qua Bilibaldum ſuum compellat (, theo-
logos quosdam, antiquis ſtudiis renaſcenti-
bus, ſenſiſſe, auctoritati ſuæ paullatim aliquid
decedere; nihil non in Eraſmum, per quem
litteras in primis renaſci animaduertebant,
molitos; etiam priurquam Lutheri nomen:
audiſſet orbix. Quid multis verbis opus eſt?
res ſole clarior eſt, Lutherum, Melanchtho-
nem, & reliquos, non religionis modo, ſed
oppreſſarum ſimul litterarum, reductores at-
que reformatores, licet non ſolis linguarum
ac politioris litteraturæ præſidiis, in refor-

manda eccleſia, ſed cauſſæ ſuæ bonitate ac

diuina ope fiſi ſint; rem tamen Chriſtianam
præſidiis iſtis & ornare & iuuare ſtuduiſſe.
Quod ipſe Eraſmus teſtimonio ſuo confir-
maſſe videtur, vbi Fridericum Saxoniæ Du-
cem, paullo ante laudatum, cuius ſolius præ-

ſidio ſubſtitiſſe Lutherum alibi ſcripſerat (r),.

rem Chriſtianam linguarum ac politioris litte-
ratur

(9) ep. familiar. Pirckheimer. lib. ep. 3. que inter

Eraſmi epiſtolas eſt 23, lib. XXX.
(r) ep. 4, lib. XIII.

K6

,murt
Nrlien
dciß
iſm,
ulmn.
uetun
mnhl
te Saan⸗
ternuum

teitü,

un a

ſol 1 .

en ihe
e
ſonl
m
ukint
tintün
Nitats

i

filte let
e dinal
DAI, H
en,
AAune
Hiuun
bon
Tanorunr
idenei
ſeleer

numgue

n

ii
E 1 ,

men;

,8e

Iun pner.

1

8ſeenet!

lo guun

li, Ne
1e Moittee
Ctiuen
aeklulle

.

Dloc..
Cutnit D.
mlolune⸗
Muna
ſeu

9)

NoNhon R .

IN GERM. FATIS CAP. VI. 441

raturæ præſidiis quum ornaſſe, tum iuuiſſe,
prædicauit (S). B
Scripſerat Eraſmus: Vbicunque Lutherz-
niſmus, ibi litterarum interitus. item: per
Lutheranos vbique languent, frigent, iacent,
intereunt bonæ litteræ: amant viaticum &
vxorem, ceteraæ pili non faciunt. Sed, vt ve-
re dicam, neſcio profecto, vtrum in Papatu
litterarum ſtudia longius abfuerint tum ab
interitu, ac diutius ſarta ibi ſint conſeruata,
quam apud Lutheranos, Eraſmo tam inui-

ſos (?). Hoc quidem boni habuit tum Pontifi-

Ee 5 ca-
(5) ep. 14, eiusd. lib.

(*) Neque vero ab ipſis Pontificiis magnam gratiam
ſuo in Lutheranos odio iniiſſe videtur Eraſmus:
nam vt de ignauis monachis, quos, velut crabrones,
in ſe irritauerat, nihil amplius addam, & alia minus
honoriſica Pontificiorum de ipſo iudicia taceam:
tantum Melch. Inchoferi verba ex hiſtoria S. Lati-
nitatis lib. I, cap. 19, p. 36, apponam: Vbi Concili-
um TLridentinum contnouerſis ſorum aperuit, con-
ſtitere viri docti, & Latini non pauci, qui acfirma-
tione veteris doctrinæ, rem Catholicam eloguenti gi-
me vindicarent; Echii, Roſfenſes, Cochlæi, Mori,
Poli, Hoſii, Ioannes Fabri, Alberti Pii, deinde San-
aeri, denique ſerius Campiani, plures alii, gZuibus
adnumerari , tu Prothee Batauice, poteræs, niſe
pietatem ſtilo vulneraſſes. Quum igitur Eraſmus
& Pontiſiciorum fauorem conſe caretur, & Luthe-
ranorum beneuolentiam ſimul conſeruare vellet,
idem ei accidiſſe videtur, quod iis, qui duabus ſellis
ſedere cupiunt; quippe qui minus commode ple-
rumque ſedere folent.

442 DE LINGVAE LATINAE

catus, quum Eraſmus Lutheraniſmum negli-
gentiæ, & neſcio quorum aliorum criminum,
inſimulauit, vt, tametſi emendationis atque
correctionis impatiens is maxime erat, littæn-
vos tamen hominer, magnos q; viros amplisſimis
Pramiis a- ſummis honoribus adfecerit; vt eſ-
ſent, qui Maximo Pontifici contra aduerſari-
os opem ferre perſeuerarent; & vt Sedes
Romana potentiam ſuam contra puriorem
religionem atque doctrinam per eos retine-
ret. tanta valebat Pontificatus calliditate! a
Io. Sturmio ſcienter detecta ([). qui poſt-
quam quæſiuit: Quid calliditas contra veri-
tatem? contra religionem? contra mortem?
contra reditum ad vitam?; contra triumphum
Chriſti? pluribus docet, eloquentiam, ſi con-
tra veritatem adferatur, a virtute remotam
eſſe, & apud prudentes locum non habere.
Itaque Lutheranos æquo animo ferre potu-
iſſe, arbitratus eſt Sturmius, Pontificem A-
lexandrum, Sadoletum, Polum, Bembum, ma-
gnos ſane viros, & doctisſimos homines, ſibi
comparauiſſe. Quid enim homines, inquit
Sturmius, aduerſus Chbriſtum ? quid aduer-
Ius veritatem auctoritas? quæ veritate con-
ſeruatur, errore vero amittitur. Sed fac,
Italiam Sadoletum Eraſmi ætate oſtentaſſe,
Bem-

¶(O in Gymnaſi Argentorat. Luctu ad Ioach. Camera-
rium D. 2. a.

uhi
timen ,.
bara me
dioten
ſurlven
AhI
mmen:
jeniſet
aalloc

.
mmn,

Ute knoinn

Non ier
hkgt⸗
e9

3NL

MimNr⸗
Uiepfi,
nili
lArr.

IN GERM. FATIS CAbP. VI. 443

Bembum, Polum, & reliquos excellentisſi-
mos, ſi eruditionem ſpectes, homines: lit-
teras tamen æque ibi deinceps iacuiſſe, Ro-
manique ſermonis cultum æque ibi negle-
tum eſſe, ac in Germania, in præfatione ſtri-
ctim commemoraui. idque ſine Lutheraniſmi
culpa contigit; vtpote quem Inquiſitionis
ſica eo penetrare paſſa non eſt. Sed quid,
quæſo, in cauſſa fuit, cur in iis etiam Germa-
niæ regionibus, quo eidem Lutheraniſmo ad-
itus eſt præcluſus, Romanus ſermo pariter ſit
contemptus & Xque maghus litterarum fue-
rit interitus. Anno c1o 10 Xxv ſcripſerat E-
raſmus : Longe plures fauent Luthero, qui
neque Græce ſeiunt, neque Latine multo plu-
res his Iitteris inſtructi vugnnt cum Luthero-
certe Louanii nullus eſt ex hoc genere non alie-
nisſimus a re Lutherana. Cardinalis ab Alta
Eme, Conſtantienſis circa iſta tempora Epiſco-
pus, a re Lutherana alienisſimus exſtitit; &

tamen Latinz linguæ tamignarus fuit, vt bar-

bara maxime ſæcula, ſupra perluſtrata, vix
rudiorem habuerint epiſcopum. Inſcitiæ
ſuæ luculentum in colloquio cum Ferdinan-
do , Imperatore, is dedit aliquando ſpeci-
men: Nam quum Imperator Conſtantiam
veniſſet, & epiſcopus ipſum adiiſſet, ille hunc
ita allocutus eſt: Memento, te eſſe piſeatorem
hominum: da igitur operam, vt multos Chriſto
ucri-=

444 DE LING VAE LATIN AE

lucrifaciase tum epiſcopus, Latinæ linguæ
rudis prorſus, recordatus tamen, Piſées a Ger-
manis vocari Fiſche, reſpondit Imperatori:
Ia, allergnaædigſter Herr Kayſer, er hat ſebr
gute Fiſche im Coſtnitzer See. Quo reſponſo
Imperator valde offenſus eſſe dicitur, indi-
gne admodum ferens, tam indoctos ac rudes
Eccleſiis præfici ſolere Epiſcopos. Idem hic
Epiſcopus, quum Cardinalis, Romæ hiberno
tempore mulo vectus, cum aliis Cardinalibus
obequitaret, & quidam de frigore quereren-
tur, interlocutus eſt: Et magnum frigum:
ne videlicet Latinæ linguæ expers penitus vi⸗
deretur. quod vbi familiares audiuerant, v-
nus ex iis terminationem correcturus, in au-
rem ei inſuſurrauit, gus, gus. errorem igitur
quum corrigere vellet Cardinalis, repetiit:
Eſt magnum friguncut. quo factum eſt, vt
Cardinalis Friguncus deinceps ſit appella-
tus (s8ſſ). De huiusmodi Epiſcopis vere dici
poteſt, quod Melanchthon olim de Regalis
quibusdam dixit: eos ita craſſos fuiſſe, vt lit-
terarum pretium haud intelligerent qui
etiam, ſe vsquam infeſtiores bonarum artium
hoſter, quam in ſacerdotum ſodalitiis, ſua

etiamnum ætate, vidiſſe, negauerat (t). Ipſe

Eraſmus,
(sſ) vtramque hiſtoriam narrat Io. Zwingerus in orat.
de Barbarie ſuper. tempor.
() in orat. in Laudem Nouæ Scholæ Noriberg. hab. T. I
Declam. p. 438, ſeq. quando vero Eraſmus Luthera-

6

elinns,

giseſ

turmnn

fyt AM
Vitolius
ti ita
et
ant: 4
iteten
Em an
a e
Tolent
enuun

e
Polgvn
n erlel
Il contre
irteniichu
1 N el
in er
rin
cſri,
curatin
eim.
tie, Con
er alr
lunszbe

Nendene

Nerbene
4

, Khneh
l SF.

nun min
ilui

Uetade
re ſrne.
.

⸗
Gigun

Nete, II
Hualibn

IN GERM. FATIS. CAP. VI. 445

Eraſmus, inter Pontificios tales ſe expertum

eſſe
nis exprobrauit quaſi, quod ?τοτ**ρ ſuas amauerint,
Sturmii grauisſimma, & ad Fraſmi adfirmationem,
Lutheranos cetera pili non ſaceie, refellendam apta
maxime, verbe, ex eius, & gymnaſi Argentoratenſ.
ad Ioach Camerarium Luéctu, D. 3, b. 4, a, opponam:
Epilfcopi, Canonici, Clerusque plus praſedii in
aſtutia & calliditate, quam in doctrina & religione
ele putant. Illud etiam perſpicuum ſignum eſt,
fore aliguando, vt omnis ab ipfis tollatur dignitas:
guod poſtguam iſtæ offenſtones religionis natæ unt,
vitioſius & turpius vinere inſtituerunt, quam antea:
atque ita viuere, gquaſt aucbtonitatem conſeruare non
pogſint, niſe huiusmodi licentiam vitiorum retine-
ant: quum nulia via ſit alia ad tuepdas res contra
potentiam magiſtratus & populi importunitatem,
gquam correctio doctrine, emendatio diſciplinæ;
gua effcerent, vt nos ſine cuuſſa ab ipfis ſece ſionem
feciſſe videremur, & recuperarent veterem auctori-
tatem. gquod quoniam non fit, ſeguuntur huiusmodi
genus vitæ, quod apud omnes contemptum eſt, &u-
ius ipſos quogue » guoties de ſe cogitant, puaet.
Poſtquam aliquot paginis comprobauit matrimoni-
um per ſe malum non eſſe, nec Eccleſiaſticæ curatio-
ni contrarium D. 8, b, ſeqq. pergit: Veruntamen

interdictum fuit, vt ne vxores ducerent acerdotes.

.

ſed vt religuis moleſtiis liberarentur, omnem curam
in Eeœcleſia & religione ponerent Noſtris vero tem-

poribus, guid ſimile illi inſtituto? quid eſt, quod ex-

cuſeri, nedum defendi pogſit? neceſſariarum rerum
curatio ab ipfis opum copiæ atque affluentia ſublata
eſt: pro eague aliam ſulceperunt, ambitionis, auari-
tiæ, conuiuiorum, luxus: nullius rei minor apud
ipſos ſollicitudo eſt, quam doctrinæ, diſciplinæ, reli-
gionis, Eecleſiæ: & pro cælibe vita, omnis impuritas

446 DE LING VAE LATINAE

eſſe theologos conqueſtus eſt, vt ſimiles nus-

quam
vſurpata eſt: guæ conſuetudinem patronam habei:
ſed conſuetudtinem ſolum, eamque vitioſam & pesſi-
morum temporum. ideogue guum caput eſſ vrorum
nollent, ſcortorum membra voluerunt exſiſtene: &
vt ne vxoribus honeſtate améris, & caritate, atque
brudentia præeſſent, & liberos ad religionem & com-
munes vtilitates educarent; concubinas dominas
compararunt: gquas vbi ſemel ablato pudicitiæ Rore
domi babent, nec quamobrem netineant, nec ob guam
dimittant, cauſſam inuenire poſſunt: dominas ergo
eſſ in familia patiuntun: dominas etiam in thoro
& lecto: infidas in re familiari, non conſociatas a-
moris & matrimonii religione: ſod vetitis nuptiis
adiunctas: ideogue & in beneuolentia infideles, ſum-
ma cum turpitudine Eceleſtæ, & maxima ſanktisſimi
ordinis infamia. liberos ſuos ſpurios nothosgue,
guam legitimos, ee malunt: puaet eos paterni no-
minis: filii nomen iphis infame eſt; infamis generis
ſui ſanguinisque propagatios atque hæc ſcilicet o-
mnia incommoda ferunt, vt omni cura ſordida, atgue
illiberali liberati; ad Eccleſiam accedant, religioni
operam nauent, dijciplinam ſacerdotum clerico-
rumgque, vt incorruptam virginem, conſeruent.
o virginem, o diſciplinam, o clerum, ſortem Eccle-
ſiæ, O vacationem! in regum aulis ſunt: in regum
uvon ſolum conciliis, ſed etiam venationibus, pugnis,
amoribus, verſantur: & quoniam vitæ diſſolutione
a ceteris hominibus non differunt, & virginalis illa
diciplina in craſſum putidumgue ſcortum euaſit,
impurum cælibatum zetinuerunt: & veſtium ſe
generibus a reliquis hominibus ſeiunxerunt, cælibes
bomines, eccleſiaſtici paſtores, vt ne guid ſecribam
grauius; G& metuo, ne hæc ipia vehementiora, guam
aeceat, Osé videantur. ſed ignolcendum eſt mœrenti

6

cen gen
gen be,
Aürwarl
Tantu
Tocheran
liteann
Cunal
Gegnupe
uumzott
manit non
aclete
ſumms in⸗
10 coptenm
Cunkerme
ſtiterinee
Cliniert.
octick
purin/
ſt bonx li

—„
etl reſcere.
lckle,

Rrumwe
Nos Ianrun
0
tgbe /ee
7 *
ro on
on

1,are
nce n

et: Sere
Mlngen

liataztin,

, AN
MN
grenahN
ſel rin⸗
reinn m/

bafmmn

IN GERM. FATIS CAbP. VI. 447

quam gentium lenones exſiſtere, credidiſſe ſe,
adfirmarit (tt).
Tantum igitur abeſt, vt bonæ litteræ per
Lutheranos interierint, vt laus, Germaniæ ob
litterarum, Romani in primis ſermonis, ſtu-
dium diligenter excultum debita, per ipſos
magnopere ſit amplificata. Tantos ſane
humanitatis ſtudio viros Pontificatus in Ger-
mania non habuit, quantos Lutheraniſmus
producere poteſt, a Thuano, Huetio, & aliis
ſummis inter Gallos, ipfosque Italos, viris,
amplisſimis laudibus illuſtratos. Alia omni-
no contemptionis, in quam litteras per cun-
Ctam ferme Germaniam a medio ſæculo yVI
adductas eſſe, doctisſimorum hominum te-
ſtimoniis paullo ante comprobaui, cauſſa ex-
ſtiterit, neceſſe eſt: qualem reperire in pro-
cliui erit. Verior longe cauſſa ab ipſo Eraſmo
prodita eſt, vbi multorum partim ignauia,
partim ſiniſtriv moribus factum, ſtatuit (u),
vt bonæ litteræ, quæ ſat feliciter cœperint
effloreſcere, ad interitum pasſim vergere iam
iterum viſæ ſint. Quis vero ſolos Luthera-
nos ignauiæ ab Eraſmo inſimulatos ibi eſſe,
cui-
atgue lugenti, & cogitanti de vitiis ſummi ordinis;
Pro 74 9226n10 bonus morteém opbpetere . Zuum ſè
opus, non dubitat.
(tt) in epiſt. ad Bilib. Pirckheimer. familiar. huius
ep. 28.
(u) ad Io. Vhlttenum epiſt. Ciceroniano pref.

448 DE LINGVAE LATIN AE

cuiquam perſuadere audeat? Demetrius cer-
te Chalcondyles viginti ſex circiter annis an-
te, quam Lutherus Reformationis negotium
aggreſſus eſt; anno ſcilicet c1o GoGαX,
Florentia ad Io. Reuchlinum ſcripfit, iſto iam
tempore litterarum ſtudia in Italia iacere ite-
rum viſa eſſe, quum ignauia & ignorantia
principum, tum maxime upiditate hominum
circa quaſtum, qucni ommnibus honis artibus
maior pars hominum anteponat (v). Cum
Chalcondyle Nicolaus Quadus conſenſit,
qui in epiſtola ad Herm. Nuenarium Roma
ita ſcripſit (?): In litteris nihil eſt noui adeo
parſim hic ſtudetur quæſtui. Florentinorum
mira ſitise frigent ſtudia litterarum. Hu-
manarum deinde rerum naturam in omnibus
id ferre, Cicero, præter vſum, longe optimum
ræſtantisſimumque magiſtrum, nos edocet:
vt, ſe quid ad ſummum adſcenderit, deſcen-
dere iterum, ſiue relabi neceſſe habeat. Idem
& nobis recte in iſta litterarum rerumque
mutatione ſtatuere licebit. Nam, præter-
quam quod ſtudia, vt imperia & reſpublicæ,
J quæ
(v) lib. Il epiſt. illuſtr. viror. ad Io. Reuchlin. o. 4,b.

(x) Epiſtola ſeparatim excuſa eſt, nec anno, nec loco
addito, hac inſignita inſcriptione: Epiſtola Nicolai
Quaai nuper ex vrbe miſſa ad Herm. Comitem de
Noua Aquila, miranda nuntians de quodam nouo ope-
re, breui illic emerſuro, cui titulus eſt: De Memo-
abilibus Prædicatorum & Carmelitarum.

„„s Ntol
ximne itgl,
4

0 elle,

cocgungt

inlecopia
,atum

G theit
tien Coce
T.WDee

Cernarer

ire geden

eihlnen

len;
ſeclcren
ele Add
Veteren
tulſe, cen

Pelin⸗

nNedet

Vru KI.
Vn. Dtäna⸗
N
. 5 W
1Erunk

Neucino

IN GER M. FATIS CAbP. VI. 449

uæ admirabili & arcano conſilio Deus diſ-
penſat, & ſedes mutant atque hoſpitia, &
præcipitata euerſaque concidunt, & reſur-
gunt inſtaurata atque effloreſcunt, & recolle-
ctis receptisque viribus vigent aliquamdiu,
atque conſiſtunt (y): ſingula mortalium bo-
na, velut minus conſtantia, ſed mobilia ma-
xime atque fluxa, creberrimæ mutationi ob-
noxia eſſe, probe ſcimus; hominesque id,
quodcunque nouitatis gratiam exuerit, cu-
iusue copia ſuppetat, faſtidire denique ſole-
re, aliarum rerum ſtudio ductos (?2). Quali
tum
(V) id repetitam inde vſque ab initio hiſtoriarum ſe-
riem docere, oratione de Studiis veteris Philoſophiæ,
T. IV Declam. Melanchth. p. 754, probatur.
(2) Complures præterea & contemptionis, & ardoris
Germanorum diminutionis cauſſæ conueniſſe viden-
tur: quales optimus Melanchthon in Declamatio-
nibus ſuis libere enarrauit. Nam quum Regulos
partim ita craſſos exſtitiſſe, conqueſtus erat, T. I,
p. 438, vt pretium litterarum denuo non intelligere
cœpiſſent, partim ita malos, vt tyrannidi ſuæ expe-
dire crederent, leges omnes, religionem, G& eiuilem
diſciplinam aboleri: p. 442 dolet, eo rem ſenſim
adductam eſſe, vt epiſeopi pro litteris arma tracta-
rent; & multi inter principes hanc curam indignam
ſe ducerent. pasſim tum Germaniant tumultuatam
eſſe, addit, & ad arma conclamauiſſe; quo tempore
veterem verſiculum recte vſurpari a Germanis po-
tuiſſe, cenſet:
Pellitur e medio ſapientia, vi geriturn ves.
Quo facto, accidit, vt paullatim non ſolum nullus litte-
ris haberetur bonos, ſed vt odia etiam, & ingentia

45/o DE LIN GVAE LATIN AE.

tum ſtudio non minus facile, quam Itali an-
tea, duci ſeſe pasſi ſunt Germani: præſertim
quum iſtud ſtudiorum genus, cui non tam
lucrum & quæſtus, quem plerosque omnibus
artibus anteponere conſueuiſſe, vere dixit
Chal-
pericula proponerentur diſcentibus: qui propter
doctrinæ, aut ſapientiæ opinionem ſuperbisſime
non modo ab imperitis, a mercatoribus, centauris,
ſed etiam ab illis ſemideis, qui regnabant in aulis,
contemnebantur. vnde porro euenit, vt ad ipſos
ſtudiorum labores ea accederet paupertas, quam
perferre poſſe, non vulgaris erat animi magnitudo:
de ſingulis incommodis, quorum quædam extremo
capite a me denuo attingentur, iuſtæ inſtituuntur
querimoniæ T. I Declam. p. 438, 442, & 445. T. IV.
pag. 417. vbi diſecentes non leuiter ſimul a Melan-
chthone accufantur. T. I, pag. 406, queribunda ad-
modum voce interrogat: Ar ex noſtris iuuenibus
quoiusguisgue vel perpetuo decennio vnum aliguen
verſiculum ſoribere inſtituit? Plerigue compendia-
riam viam ad con'eguendam eruditionem eſſé cen ent,
IE gquam plurima audierint, aut legerint. Ilague
alii totos dies ſurſum ac deorſum currunt, ſoholas
omnes perreptant, præceptores pasſim audiunt, mi-
ranturque non intellectos, dictata erxcipiunt, unciali-
bus litteris elenchos commentariorum notant, minio
iluſtrant. In pretio ſunt interpretés, gui guam
bplurima dictando tempus erxtrahunt, nec uisaquam
ſemiſſé præcebtonem emerit, qui ab bac conſuetuaine,
vel transuenſum vngusm aijceſſerit. Rurſum alii
domo nuſquam pedem proferunt, librisque ſe, tam-
quam piſtrino cuidam, addicunt, chartas votuunt ac
neuoluunt; beatos ſe putant, vbi guotidie magnum
numerum cbhartarum percurrerint. Annon vtri-

sh

done

(Lerataek.
.1 ſ⸗
onhioſe

†
4

rretgle ae
uuntengue
orratinnen.
finitin
erentun ⸗
9

ſi& iuti

eelruite,,

. er
ndumll

2) (ll Mond

IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 1

Chalcondyles, quam doctrinarum per ſe con-
ſiderata excellentia, finis propoſita eſt, paucis
oppido ſeſe commendet: etiamſi hominem

Tf 2 cum
gue miſeri videntur cum tanto labore, tantague vale-
tudinis ialtura deſipere tantum diſcant 2² Pag. 416,
eiusd. Tom. doluiſſe ſe, adfirmat, quando conſpe-
xerit, plerosque intempeſtiue ad grauiores, vt voca-
uerint, diſciplinas properaſſe, quosdam vero ad Iura
diſcenda, ad Moedicinam, ſpe quæſtus rapi ſe paſſos
eſſe, alios ad Thevlogiam, priusquam rebur aliquod
in ſtudio artium dicendi fecerint, contendiſſe. Qui
ſi ſuo quæque ordine aggresſi eſſent, felicius multo,
Melanchthonis iudicio, res ſuas gerere potuiſſent,
male tentato compendio ipſi ſeſe morati. Grauiter
ctiam de Germaniæ iuuentutis negligentia conque-
ritur oratio de Studiis veteris Philoſophiæ T. IV
Decl. pag. 738. ſeq: Refzixit ardor ille ac deferbuit
Ntudium, contrague creuit delicata ac diſſtuens labo-
umgue impatiens animi mollities in degenere a maio-
rum veſtigiis adoleſcentia, gaæ -— vt in vita commu-
ni contemptis legibus, ita in doctrinarum campis uſi-
tata methbodο *οiοσovdcNuꝛqẽ, ſic imbecillitate degenerantis
Prorius ac langueſcentis naturæ apernatur accura-
tioris ſtudii & diligentiæ erquiſitioris laborem, ab-
horretque ac refugit, guæ intentionem animi appli-

cationemgue exigunt baullo vebementiorem ac diu-

turnionem. & paulo poſt: de noſtris auditoribus
gueri iure poſſumus, gqui quum ordimur auctorum e-
narrationem, nouitate allecti accurrunt frequentes,
Jed principio vix leuiter deguſtato, vbi ad res ipſas
peruentum eſt, capti ſatietate, aut abſterriti impen-
Koris & diuturnioris ſtudii opinione, guam ex fal'a

dißzcultatis perſuaſione induunt, mox diffugiunt,

negue ordine, negue integre artes di,eunt.

4 5ꝗ2 DE LINGVAE LATINAE

cum primis ad humanitatem ducere videa-
tur. Inde etiam accidit, vt Camerarii ætate,
atque ta ipſo iſto aureo Latinæ linguæ ſæcu-
lo, induſtriis litterarum cultoribus, velut er-
ror, ab ambitioſis atque auaris quibusdam
hominibus exprobrari cœperit, quod ſtatue-
rint, litterarum ſtudium virtutis atque ſapi-
entiæ viam eſſe, & direltam, quum pietatis &
religionir, tum humanitatis & Ilaudis, in hac
vita comparandæ, iter. Hunc enim errorem,
vt cum hominibus iſtis loquar, litterarum
cultoribus impedimento fuiſſe, perhibebant,
quo mimus per, dignitatem atque honores ſint
conſecuti (a). Id quoque R. Agricolæ tem-
pore præcipue fuit, quod Germanorum
mentes ab ſtudiorum iſtorum cultura deter-
ruit; quum plurimi humaniores litteras ſte-
riles judicarent, & ieiunaz, quæ magis ani-
mum explere poſſent, quam arcam (b).
Quum Vlr. Huttenu poſt ſuam tot annorum
per Europam peregrinationem, tot aditis pe-
riculis, tot exhauſtis calamitatibus, nullis non
ærumnis adflictus, tandem ad ſuos rediret,
populares longa exſpectatione feſſos adueni-
enti occurſaturos, obuium manibus exceptu-
ros, blanda aliqua præfatione ſalutatum am-
plexa-
(2) Camerarius in Narrat. de Eob. Heſſo A. 3, b.
(b) Rud. Agricola in epiſtola ad Barbirianum, opuſc.
P. 194.

6

exttutos
Obatund
ggkataan
ngente
Gaunn 41
!1

Operun
unt Iut!

„honcl
Tepleſkelie

Etz inau
geni
litetarum
ten pree
tim log

kheede ſe

Nemimn ſu⸗

Oeelierct

ne IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 53

plexaturos, gratulaturos ipſius incolumitati,
probaturos, quod cum patriis Muſis rediiſſet
in gratiam, ſperauerat: ſed fruſtra (c). Nam
quum fama iam præcel erat, quibus ſtudiis
operam impenderit Huttenus, reperti adeo
ſunt, qui reducem accuſarint; omnes eum
reprehenderunt ; Ffraſtra ipfüm laboraſſe,
tempusqué᷑ perdidiſſe, opinati.

ll nlr Minus æquis eiusmodi rerum æſtimatori-
bus ne aures præberet Germaniæ iuuentus,
Agricola, & omnes, qui poſtero tempore ve-
ram eruditionis laudem adfectarunt, aucéto-
res exſtiterunt, docentes, ea, quæ hontſta ſint,
propter ſe expetenda eſſe, elaborandumqut, Vt
quæ retcte de rebus ſentiamur, commode e-
loqui povſimur. Sturmius idcirco eamdem
Germaniæ iuuentutem ſcire voluit (d), ſe non
auaris ſordidisque hominibus præcepta con-
ſignaſſe; ſed contra barbariem ſe pugnaſſe,
confirmauit: omnem enim auaritiam, omnem
ſordium colluuiem, barbaram ſe cenſere, oſten-
dit; in quam eloquentia ne caderet quidem.
ingenium potius quæſiuit cupidum laudis,
litterarum & elegantiæ ſtudioſum: arden-
tem præterea animum flagitauit; qui non
tam ſibi, quam aliis, viuere videretur, & alio-
Ff 3 rum
(C) hæc de ſe refert Huttenus in luculentisſima, quam
Nemini ſuo præmiſit, præfatione.
(d) de Exercitationib. rhetor. lib. c. 1.

ncddnennen,

454 DE LINGVAE LATIN AE

rum bona & felicitatem ſuas arbitraretur eſſe
poſſesſiones. Quum vero nihilominus in-
genia quæque elegantisſima indies magis co-
gnoſcerent, non ſolum ſibi meliores litteras
colentibus præmii nihil propoſitum porro
eſſe, ſed ne incredibilium quidem laborum
minutam ſperandam eſſe mercedulam- non
adeo mirum putauit Caſelius (e), ea a ſtudio-
rum cultu deterrita, vſibus ſuis tempeſtiue ad
artes quæſtuoſiores ſeſe tradidiſſe. Quibus
moribus Latini ſermonis puritas ruinam o-
mnino minari videbatur (f). Siquidem
Germaniæ ciues natiui & elegantis Romani
ſermonis vſu relicto, non optimorum vete-
rum dictionem Agricolæ Goclenii, Melanch-
thonis, reliquorum, exemplo exprimere per-
ſeuerarunt, ſed compendio quaſi ducti, riuu-
los, eosque turbidos plerumque, ſectari co-
perunt. Via videlicet, quam optimi iſti viri
ingresſi ſunt, ardua, ac longa nimis ad hono-
res diuitiasque ipſis videbatur: licet minus
aſpera, & minus periculorum plena; qualem
Agricola, Reuchlinus atque Buſchius eam
inuenerant: ſed trita plane eſſet, aperta, ſim-
plex, ſicque directa, vt bene
muni-
(e) ep. ad Eberhardum, Præſulem Lubecenſem, in e-
piſtolar. Roſtochienſ. Mantiſſa a Vagetio ed.
pag. 24.
(f) præfat. Lexico trilingui Baſileæ ed, præter Stur-
mianam præm.

K6

ltect
cwen
d

fuin aln

4

Wularntir
rele
einge
ſeculb,

Manlbes,

(elMtar
—
ſ

Nerumgre
n. Volt
Uotſtenl
Tum Mhre
Latine gun
Ium: K
ſcio Kan
Uumqueko
Releranti

Iteenen!

r, „ Venetoo
e

„rGelr⸗
aptnc

IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 5

munita tenere
eddita doctrina ſapientum temyla ſerena
potuiſſent, ſi modo placuiſſet.
Temporum, quæ modo laudatorum viro-
rum ætatem anteceſſerunt, in Germania no-
ſtra barbariem cur tantopere ſtupeamus,
cauſſam forſitan haud reperiemus, ſi ipſa iſta
tempora accuratius paullo inſpexerimus.
Nullos primum, ſi Eginhartum, Lambertum
Schaffnaburgenſem, & paucos oppido alios,
excipiamus, inuentos tum inter Germanos,
quorum induſtriam in veterum dicendi ge-
nere imitando reliquis imitari licuerit; vel
qui populares ad laudem, pura, ornata atque
copioſa oratione quærendam, exemplo ſti-
mularint ſuo, ſupra demonſtratum eſt. Pau-
ca deinde veterum monimenta barbaris iſtis
ſæculis, & nonniſi in paucisſimorum fuerunt
manibus, magno ob ſingularem raritatem
coempta pretio; etſi a parum doctis manibus
plerumque erant deſe cripta, minus ideo accu-
rata. Poſtquam autem Germania non ali-
quot ſæculorum ſpatio, ſed non ita multo-
rum luſtrorum interuallo, ingentem ciuium
Latine quam doctisſimorum habuerat nume-
rum: & poſtquam typographicæ artis bene-
ficio factum erat, vt plurimorum lect sſimo-
rumque Romanorum monimenta bella papy-
ro, elegantibus typis, & emendate admodum
Ff 4 ex-

45“6 DE LINGVAE LATINAE

exſcripta, paruo ſane pretio comparari po-
tuerint, facilius, Caſelio ita ſentiente, mirari
quis potuiſſet, quid fuerit, quod extremo ſæ-
culo XVI Latinum ſormonem miſerum in mo-
dum didicerint, ſibique praclare eum tenere
viſi, ac Romænorum ſimiler ſe putarint homi-
nes, qui primos litteratorum canones haud
violarint. Namque, vt eius proprietatem, pu-
ritatem, & elegantiam noſſent, ita paucis ſtu-
dio tum fuiſſe, addit laudatisſimus vir, quaſi
ex veteri ſæculo nullus plane ſcriptorum ſu-
perfuiſſet. quem fateri plane pudebat, in⸗
ſcholis pene omnibus, tam publicie, quam pri-
uatis, tam celebribus, quam obſouris, ecniur-
cunque potius libros, etiam indottorum & bar-
barorum hominum, tritos tum eſſe, & veluti
oracula traltatos, quam veterum aurea illas
monimenta. Quæ quum de manibus depo-
nere litterarum cultores numquam oportue-
rat, plerique vix ea intuebantur, raro aperie-
bant (ff): Quintiliani conſilium minus ſe-
cuti, qui præcipit (g): grammatices amor, S
vſus lectionit, non ſoholarum temporibur, ſed
vitæ ſpatio, terminetur. Quum Camerarius
ad Principem quemdam, ſummum libera-
lium

(ff) Caſelius in epiſt. ad Io. Ern. ab Hoim, Galeni li-
bellæ: quomodo quis & dignoſcat & ſanet proprios

animi ſui adfectus: ab ipſo Caſelio edito adi. & in

præfat. Aldi Manutii phraſib. præm.
(g) lib. I Inſtit. Orat. cap. 8.

geraren
N begtu
tate el

.
oaht.
AIICe

MMiddtut

Mitad
zyhnpr
Nabntun
Taubmm
Venuſtio
benutt

IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 57

ljum ſtudiorum fautorem, litteras aliquando
ſcribere conſtituerat, Latini ſermonis pro-
prietatem ita in iſtis obſeruare vix auſus eſt,
vt neque vocabula, neque formam a Latini-
tate alienam vſurparet; veritus, vt id apud
ineruditos vel inſcitiæ, vel ſtultitiæ, vel etiam
arrogantiæ crimine careret. quamlibet tale
quid ab ipſo Principe, viro doctrina præſtan-
te, & bonarum artium in primis perito & ma-
ximo amatore pertimeſcendum fuiſſe, nega-
uit: iſtiusmodi tamen litteras mittendas non
putauit, niſi quas in ſolius Principis manus
peruenire nouerat (h). Tantopere ſuperio-
ris ſæculi, quo ipſe Imperator auguſtisſimus
Maximilianus I Commentarios de rebus ab
ſe geſtis Latino ſermone, eoque puro admo-
dum, proprio atque perſpicuo conficere haud
dubitauit, genius tum erat immutatus (i).
Ff 5 Licet
(h) epiſtolar. familiar. lib. I, ep. 5.

o vospee⸗
(i) atque ita Camerarii ætate iam eueniſſe, inde cerni-
mus, quod Taubmanus in diſſert. de lingua Lat.
p. 85, ſua etiam ætate contigiſſe, narrat: Et eſt ta-
men hbodie vt verum fatear], vbi gquis diligentior
vuce aut phraſi principis etiam alicuius e Latio ti-
midius vtitur: quod intelligat, ſibi rem eſſe cum iis,
qui ecadem, ſi forte non legerint, pro parum Latinis
habituri ſint. multis deinde exemplis probat ibi
Taubmanus, licet quædam a perfectisſimo illo Cæ-
ſaris & Auguſti ſæculo mutuata, ipſam Venerem
venuſtiorem facere potuiſſent, fuiſſe tamen, qui ea
1 inuenuſta dicere auſi ſint. .

45&s., DE LINGVAE LATIN AE

Licet enim orationis ſumma virtus habea-
tur perſpicuitas, & omwmnis oratio, quæ inter-
Prete egeat, vitioſa viſa ſit Quintiliano; qui
adfeltatione odioſins nihil cenſuit. ſed tamen,
quemadmodum ipfſius huius Quintiliani æta-
te fuerunt, qui abolita atque abrogata reti-
nuerunt, & in Gracchorum, Catonisque &
aliorum ſimilium lectione dureſcere volue-
runt: id demum eleganter atque exquiſite
dictum putantes, quod interpretandum
ſſet (K): ita litteris vix renatis, Apuleiani jam
obſoletæque antiquitatit adfellatores ſeſe ob-
tulerunt in Germania (! ), ingenioſi maxime
ſibi viſi, ſi ad intelligendos ipſos interpreta-
tione Opus eſſet: accurate idcirco cauebant,
ne Ciceronis, eorumque, qui hunc imitari
ſtuduerunt, more loquerentur, aut ſcribe-
rent, nec commune aliquid cum aliis habe-
rent; vetuſtisſima vocabula, dudum reiecta,
ſummo conquirentes ſtudio, vt noua quaſi ea
donarent ciuitate (II). Quos multi minus
forſi-
(K) lib. IInſtit. Orat. cap. 6. I. II, c. 5. & 1. VIII, c. 2
( Eraſm. de conſcr. epiſt. p. 8.
(I!) vide Matth. Dreſſeni aptam ad illa tem pora oratio-
nem, de libris, guos legere deceat. vVbi antiguum
illud & obſoletum dicendi genus de induſtria in ſcho-
las inducere quosdam eonatos eſſe, narrat Dreſſerus,
ſe cohorruiſſe adfirmans, quotiescunque tam mon-
ſtroſum ſermonem audiuerit. rem, quum ſæculum
XVI prope in exitu eſſet, eum iam in locum addu-

Fiderent
b1. In
et amol
Aogenn
n Comm

Imn a r
Gemn 2

denm

Munprin

IN GERM. FATIS CAbP. VI. 4 9

forſitan tolerandos, exiſtimau erint „ quam
cos, qui Eraſmi tempore Ciceronianos ſeſe
nominarunt; & quos nouam veluti ſelctam
inue-
tum fuiſſe, queritur, vt ſermo purus atgue aperins
Xploderetur, Ciceronis dictione plurimis ſordente;
& vt ii, qui eum profitebantur, expellerentur: poſt-
quam ſoli docti haberi cœperant, d libertatem, vt
in doctrina, ſic in linzua quoque, ſectabantur, ſtu-
dioſe cauentes, ne Ciceronis ſerui, ſed liberi prorſus,
viderentur, qui in nullius magiſiri jurauiſſent ver-
ba. In eius generis homines acriter valde inuectus
eſt amplisſimus Dau. Peiferus, ſuperiori capite in
eloquentisſimorum ſenatorum numero relatus; qui
in Commentatione ſua de Latinitatis Magiſtris, ibi-
dem a me citata, magnopere miratus eſt, homines
ætatis ſuæ ſatis alioquin ingenioſos, non vidiſſe, nec
intellexiſſe, ipſos, ſi in comprehenſione verborum
obſoleta atque priſca cum tritis & vſitatis promiſcue
conneéterent, a veritatis regula & Latine loquendi
veterum eruditorum approbata conſuetudine longe
abeſſe, atque ſuopte ingenio, nullo Latinorum ex-
emplo, orationis confuſæ & verſicoloris genus, ex ſe
ipſis gignere; quod res, quæ illo verborum habitu
veſtiantur, plane effeminare videretur. Tales de-
inde, qui vitioſa imitando conſectarentur, præter-
liller quam quod ſtultisſimos ſeſe præberent, quum ex
infima Romanorum iam ad interitum ſpeétantium
fere hauſtam Latinitatem nitidæ illi & eleganti
Tullianæ orationi anteponerent, id lucri facere,
oſtendit Peiferus, vt malis magiſtris peiores fant
dilcipuli, qui ab optimis longisſime abſint. Id æuO
ſuo facétum eſſe, euidenti demonſtrat documento,
nod interpolatorum ſemiolum ſubminiſtraſſe ſibi,
: huius obſcurorum maxime verſiculorum, guo⸗
rum primus eſt,

460 DE LINGVAE LATIN AE

inuehere molitos eſſe, ipſe Eraſmus coarguit, le i
apertisſimo odio eos proſecutus, ceu homi- Düntub,
nes, intolerabili ſupercilio omnium ſcripta, endt
Juæ
Sic eſft : Nam nenum laciunt vls Manaca: Ne n

præſeſt
Andreas, ipfus borritor ego cluo:
exemplo adiecto, exclamat: o præclavam Latinita-
tem, o fagitioſjam barbariem, non Probris, ſed vir-
gis coercendam. Ambitioſos huiusmodi Latinæ
linguæ deprauatores, nec Ciceronem nec Catonem
imitando, peculiare quoddam, à Remanorum,
tam privrum, quam peſteriorum, loguenai conlue-
tudine alienum gicendi genus induxiſſe, monſtrat;
quum non in ſimplicibus tantum verbis, ſed in plu-
ribus continuatis etiam, data opera obſcuritatem ſe-
cuti ſint; quamquam ipfis latere haud potuerit, o-
mnium ætatum ac temporum conſenſu, conſpira-
tione & iudicio, a Latinis auctoribus exploſos fuiſſe
eos, qui in iactationem eruditionis cuiusdam ſin-
gularis vetuſtatem adfectarint, & diſparium ſæcu- 4
lorum loquendi conſuetudines conſtructione ver-
borum priſcorum vſitatorumque inepta confude-
rint, nouam quamdam rationem adferentes oratio-
nis, temporibus veterum Latinorum alienæ, mem-
bris & inciſionibus abruptæ, fractæ, minutæ, ob-
ſcuræ, & ad oſtentationem ab hominibus ambitioſis
comparatæ; vt ſoli quædam ſcire viderentur. A
monſtro'a hac Latinitate & barbarie, ad 2 ſiduam
Cicenonis, eiusque ægualium, ledtionem vt maturæ

nom a
bennd

N. corhe
CcM

auocaret iuuentutem, ſtudioſe operam nauauit Ro- laut
mano ſermoni amicisſimus Senator, ſingulos Ger- nin
maniæ eruditos, doctisſimum in primis Dreſſerum, Ner
ohbrteſtatus, vt idem ſecum facerent. niſi enim con- teuc
iuncétis viribus iſtas Latinitatis peſtes a bene inſti- H .
entut

tutis ſcholis depulſum iuerint, verendum declarautt.
Tlodan

IN GERM. FKATIS CALP. VI. g er.

quæ Ciceronis lineamenta referre non vide-
bantur, reiicientes; qui adoleſcentiam inſu-

per, a ceterorum ſcriptorum lectione deter-
Iitam,
ne malum longius ſerperet, & incautos adoleſcen-
tes, fuaque ſponte ad nouitatem plerumque procli-
ues, ſœda barbaries infuſcaret; & ne litterarumin-
ſuper lumen, quod in denfſisſimis barbariei tenehris
patrum memoria diuinitus Germaniæ oſtenſum eſ-
ſet, non absque religionis perpurgatæ periculo, ob-
ſcuraretur denuo. Nefariæ periculumque minitan-
tis tum rei prodigium ac por tentum nominat idem
excellentisſimus eruditæ Commentationis auctor
quemdam inquinatæ eiusmodi Latinitatis artificem
ac coryphæum; qui, quum prius orationis nitorem
& perſpicuitatem in ſqualorem & obſeuritatem
vertiſſet, tum, veritate ccœleſtis do arinæ prodita,
lucem cum nocte commutans in Pontificiorum ca-
ſtra ſeſe coniecerit. Enimuero Janaticorum ho-
minum orationem monſtroſam eſſe ſolere, dudum in
orat. de Cura recte loguendi T. IV Declam. Me-
lanchth. p. 7o3, oſtenſum eſt. qua ſimul confirma-
tur, omnium illorum, quorum dictio perplexa,
ænigmatum Sphyngos ſimilis, verborumque nihil
ſignificantium portentis ſit referta, opiniones quam
maxime eſſe ſuſpectas. talem enim orationem
ſophiſtircam præſtigiatricem iure haberi poſſe; qua-
lis Chansrica quoque & Sebwenckleldiana oratio
exſtitiſſe, ibi traditur. Hactenus enarrata ſi conſi-
deramus, Melanchthoni grauisſimas cauſſas fuiſſe,
confitebimur, cur Germaniæ iuuentuti orationis
puritatem natiuamque faciem diligentisſime com-
mendarit orat. de Studio artium dicendi T. I De-
clam. p. 389. etenim peripeétum primum habuit,
juuentutem caſu, non ratione, viuere, & temerario
quodam impetu ad ea delati, quæ vulgo maxime ce-

462 DE LINGVAE LATINAE

ritam, ad vnius M. Tullii ſitperſtitioſam æmu-
lationen: adigere conati ſint; quum tamen
nulli minus, ex eiusdem Eraſmi ſent entia, ex-
pr eſſerint Ciceronem, quam ipſi, qui ſe huius
tituli fumo moleſtisſime venditarint, adeo,
vt poſtulare denique & auſi ſint, vt ipſi Cice-
rones, non Ciceroniani modo, haberentur;
mirum quo ſupercilio Thomæ, Scoti, Duran-
di Gmiliumque barbariem exſecrantes: qui-
bus ipſi, qui ſe nec eloquentes, nec Cicero-
nianos iactabant, magis Ciceroniani ſæpius
Eraſmo videbantur (m). Tali adfectu non-
nihil
lebrentur. optime deinde cognouit, niſi eadem iu-
uentus proprietatem atque penſpicuitatem in di-
cendo, velut ſingularem elegantiam, tueretur, ho-
mines non modo non venuſte, aut inquinate, ſed
improprie, obſcure ac inepte dicturos, ſermone ab-
ſurdis ac ineptis metaphoris obſcurato. Quis vero,
ait Melanchthon, Apul. eium ius ſmiem Nerat 2
Jed recte Apuleius, Qui, gunm aſenum repræentaret,
rudere, quam logui maluit.
(n) in epiſtola Ciceroniano addita, & in ipſo Cicero-
niang. Eraſmum prauitate quorumdam ad quam-
dam velut iniquitatem deductum potius eſſe, quam
voluiſſe eximiæ rei ac rationi nocere, Camerarius in
Tuſcul. Cic. 1 Comment. lib. 1, pag. 137, credidit:
qui lib. 2 Commentar. p. 145, I46, Eraſmo amplisſi-
mum teſtimonium ſcripſit, quod eo grauius & ſan-
tius videri poſſe, exiſtimauit, quo minus id iudicari
queat, aliquo beneficio peculiari, aut merito erga ſe
illius datum eſſe. De Eraſmi Ciceroniano ac recta
Ciceronem imitandi ratione grauisſimum Iulii Pflug
iudicium legitur in epiſtola ad Menzerum ab ipſo

ah

angi

te; (01

otbunn
17

,mi fuerie⸗
Di lle de ſe

e e⸗ 7

IN GERM. FATIS CAP. VI. 463

nihil adflatos iuuenes ex Italia, præ cipu le Ro-
ma (n), in Germar mniam retmiſlos eſſe ſua æta-
te, conqueſtus eſt Praſmus: vnde ipfſe Chri-
Kobbho⸗ s Longolius ortum Kaxctaf (O): cui
Vvyni
data, P. II Monumentor. Pietatis & litterar. Pag. 34⸗
ſeqq. Quid ſenferit illuſtris vir, vel ex paucis his
elegantis epiſtolæ verbis apparet: concçedo, multa
probpiia rerum vocabula in Cicerone o.derar, ea-
gueé, ſi opus ſit, éx aliis qadtoribus umi opor rten---
guaſi vero non pogimus aliguem iedte imitari, ſi in
ea ipſa imitatione aabibeatnus aligua, guæ aliunde
umpta ſent. extrema fere ebilo la ſcripſit: Quis
igitun non metit unum Ciceronem imitari, guam ce-
teros illos, tot ac pene in n:tos: ² Huc accedit, gquod
JNe varios imitabimur, eturalis ille nitor & ſuccus
oiationi ineſſe non poterit. Paucis interpoſitis:
Quamobrem ſi conſtitutum ſt iluch, eroneim vnum
imitandum eſßſe, vt ροnibit aldam rcieree, ber te
Ratuere poteris, guid ego de Ciceroniano Eraſmi ſen-
tiam. Cum Iulio Pflug facit Rei in paullo ante
commendata lucubratione. At Pr. Taubmannus,
qui in Diſſertat. de lingua Latina p. 36, ſeqq. fuſe
ſatis de Ciceronianis agit, in Plerisque cum Eraſmo
ſentit. Plura de raſmo „eiusque Ciceroniano, ac
ſingulis inis iudicia Th. Pope Blount ſubmini-
ſtrat P. 526 ſeqq inter quæ & illud eſt, quo Scaliger,
filius, Saligeran ll, P. 74, cenſuit: in Dialogo Ci.
ceroniano nugaciter lapſus eſt Era mus.

(n) quatuor ætate ſua ineptos adoleſcentes in Italia
fuiſſe, tradit Eraſmus Ciceron. pag/342, qui Cicero-
nianos jactare ſe cœperint, quum tamen nihil Cice-
roni fuerit disſimilius.
(o) ipſe de ſe ſcripſit: E Macliniæ natus ſum, Ma-
ctliniæ educatus, Cer manicæ linguæ G Cæſarum di-

1
464 DE LIN GVAE LATIN AE 6

— . . . „ . ,Ani tid
vni Ciſalpinorum in Cicerone imitando pal- Nundt h
. 36₰— . — d
mam tribuerunt ætatis iſtius Itali, & ob ad- tachim B
mirandam ſermonis Latini elegantiam ciuis Uianin fi.
Roma- Sdnm
. . „ . „—- . . . . (Cetoten
tionis oppido, vide Longolii vitam Epiſtolis eius 8
. S. . . . berxina
præfixam, & a M. Adamo Philoſophorum vitis ab ſe od be
collectis inſertam: & Fraſmi Ciceronianum pag. Ouun, ld
383 ſeqq. vbi de Longolii dicendi genere, & via, ine era
quam is in Cicerone imitando ingreſlus eſt, verba .
facit. p. 384 ſcribit: Nibit eſt, guod iſti Ciceronis ſi- „,
mii nobis Longolium obiiciant, allis dotibus ille ma- ler r exi⸗
gnus erat, etiamſt Ciceronianus non fuiſſet, & bac ilen ciut
ipſa vanigimi tituli ambitio frudtum propemoaum u Colie
ſtudiorum ill us corrupit, vitam abrupit: p. 392, in- uitur eife
uidendum ferme hoc teſtimonium impertiuit in- 0 clegantia
duſtriæ a Longolio in orationem, qua Jamam ſuam et, Ctna
contra vituperatores defendit, conſcribendam colla- 2Ohc n o
tæ: in hac materia tanto ingenio, tantague ingenii um bs
dexteritate rem gesſit egregius iuuenis, vt hodie ne- benkigu⸗
minem norim, vel apud Italos, guem eiſtimem idem 5ler deind
praæſtare poſſè, tantum abeſt, vt Longolii laudibus orons n
aliquid ſtudeam detrabere. Talibus enim ingeniis ltornilun
non gueam non fauere, ctiamſi mihi male velint. Zus: nec A
Quanti vicisſim Longolius Eraſmum fecerit, ex 34 ei e ihl⸗
epiſtola eius lib. IV cognoſcere licet: qua extrema ad Dne ſieret

„

Iacobum Lucam ſcribit: Studeo homini (Eraſmo)

ſi quis mortalium alius, tametſi de facie numquam fihreia
mihi viſo, idque ob communem patriam ſumus enim “D ue
eiusdem, vt noſti, & linguæ & aitionis] colo avtem ob le “
eximias illas animi dotes, quas in eo ita ſuſpicio, vt ſens
votorum meorum ſumma ſit, hine ad annum etiam ns udar
alterum ſupra viceſimum, quo me ætate ſuperat, N Eir⸗
non illum, quem nunc tenet, ſaltem proximum elo- antn
l ce

guentiæ gradum attingere. Inprobum, inquis, votum:

improbum ſane, ſea quod nec ipſe plane improbet. ellntcn,

Nellrigerent

AII

IN GERM. FATIS CAP. VI. 46 5
lel Romani titulum decreuerunt; Longolii pa-
ate, triam indignam quaſi cenſentes, quæ Cicero-
Mtlamn . . .
Felcha nianum protuliſſe diceretur. .

⸗ Sed nimia iſta, qualis videbatur Eraſmo, in
ſi Ciceronem adfectio, ſub ſæculi XVI exitum
apud Germanos maxime diminuta eſt, poſt-
quam, dilucida atque ornata Ciceronis di-
ctione plerisque ſordente, nouum illud atque
Gg adfe-
Ego nec exiſtimatioeni, nec commodis tanti viri in-
nideo, cuius eloguentia apud me pluris eſt, guam to-
tius Galliæ opes Longolii laudes late etiam perſe-
quitur Peiferus in Commentatione toties hactenus
ob elegantiam atque eruditionem, qua conſcripta
eſt, citata. narrat ibi, Longolium, adoleſcentem
adhuc, in omnium, qui exſtant, Latinorum aucto-
rum libris volutatum, formam quamdam dicendi
ſcribendique inconditam & inæquabilem contra-
xiſſe: deinde a Petro Bembo monitum, genus illud
orationis mutaſſe, nec vllum poſtea Latinum ſcri⸗-
ptorem alium, præter Ciceronem, habuiſſe in mani-
bus: nec aliis, quam Tullianis verbis, vſum fuiſ-
ſe; quæ ipfſi ad omnia ſenſa animi exprimenda ab-
unde ſuffecerint. moriturum denigue æmicis ſuis
commendaſſe: Quæ prius verbis vndique arcegitis
ſeripta ecidiſſet opuicula, illi vt penitus abolerent.
Ceterum præclavz omnino imitationis exemplum
dediſſe Longolium, cenſuit Peiferus; in quod ſcio-
los, qui tamquam triuiale aſpernati ſunt eo tempo-
re, quicquid obſoletis & vetuſtis verbis non ſcate-

AANNN
. uleſiheß bat, intueri iusſit; & vt idem, quod Longolius ma-
8 mmm gna cum laude fecerit, & ipſi facerent, vitioſæ Lati-

nitatis curriculo, quod prauæ opinionis errore in-

n inninm 2
—gresſi viderentur, mature conuerlo, monuit.

,ln iipni

466 DE LING VAE LATINAE

adfectatum ſcribendi genus ex antiquisſimis
& obſcurisſimis ſordibus contra inualue-
rat (p). Eodem fere tempore, quum ada-
giorum copia non moderate pasſim vterentur
homines, ztatis iſtius ſtile id obfuiſſe, Io.
Sturmius vſu compertum habuit (q). qui

etiam,
(edi id factum eſſe, valde etiam doluit Mart. Cruſiue,
Annal. Sueu. lib IX P. III, c 8, p. 5og8. Quantum
Latinitati obſit Ciceronis contemptus, Melch. In-
chofer cap. 15, lib. II S. Latinitatis, pluribus argu-
mentis declarauit.

(9) teſtatur hoc præfatio eius, Adagiis clasſicis Ar-
gent. ſcholis a I. L. Hauenreutero digeſtis, præm.
Abuſus Melanchthonis æuo iam ſenticbatur: qui
Criſ pag 718, ſiue in præfat in Rhetoricam, ſciolos
quosdam erroris arguit, qui ſomniarant, ſe in arce
eloquentiæ ſedere, poſtquam didicerant epiſtolium
fcribere octo aut decem verſuum, in quo duo aut
tria ineſſent hemiſtichia, aut prouerbia, quaſi em-
blemata. Imitandas fortaſſe ſibi propoſuerunt e-
iusmodi adagiorum amatores P. Pſt Anb relini,
Foroliuienſis, Epiſtolas prouerbiales, quas B. Rhe-
nanus an. 1508 Seleſtati ad Germanicæ iuuentutis
vum impresſioni mandanit, vt ipſius Rhenani verbis
vtar. quas protritam tuialemgue eruditionem in
ſe continere, negauir: quum eximiam in primis
verborum elegantiam, nec minorem ſeuntentiarum ve-
nuſtatem hubere viderentur. etſi auctor in nonnul-
lis opuſculis g genuino poetarum more laſciuiuſculus
fuerit; in epiſtolis tamen hiſce integrum ac mode-
ſum oratorem cum ſe gesſiſſe, caonfirmat Rhenanus;
qui ſuam de adagiorum vſi ſententiam his verbis in
dedieatione expoſuit: Ceterum norit candidus le-
Sor, ælagia congimentorum rationem ſubire. iis

65

etel gu
runaneß
ols
un e Apſee

ſed Aorunin

ol E ir ex

elll

umnocn

inutni e11
ſellent.
Penn ſen.
no ogſere
Dhn lede⸗
OGNNIu p

umſip .
nliteturt,
hſni ne
b Aſn le
Gahentel
chrtice tel
an ſuhn ſ
nur finah
lrbeki
S hir e

IN GERM. FATIS CAbP. VI. 467

etiam, quum Argentinam venerat, ſolutam
orationem & huius numerum ita in Germaniæ
ſcholis negleétum deprehendit, vt verſus ſo-
lum conficerentur; quam boni & elegantes,
lectorum iudicio reliquit.
Ingens quidem ſub tempus iſtud prodiit
criticorum exercitus; at tantum abeſt, vt is
Latinis Muſis auxilium tulerit, vt multum
moleſtiæ exhibuerit, & maxima inuexerit in-
commoda atque detrimenta: dum plurimi
Eg 2 eorum
nempe ſi immoderatius, in concinnandis eduliis po-
binatores vtantun: guſtui haud grata, iucundague
reddent. Itllis, ſimili pacto, ſe modus abſit, non tam
ſplendorem, ac ornatum, gquam ob' curitatem ſoermoni
tuo akgferes. Vt lector prouerbialis ſtili exem-
plum habeat, IX Andrelini adagialis epiſtolæ, quæ
omnium poſtrema eſt, partem adſcribam; nam,
quantum ſcio, epiſtolæ hæ perraræ ſunt: Nodum,
Andrez, ſi in ſcirpo guæris: G& apinas tricasgue
znueſtigas: guum a me petis, cun epiſtolas ſeribam
vniligue adagiis ſcatentes, vixgue ab Apolline intel-
ligibiles. iuxta epigrammaticum illud: Non auctore
tuis opus eſt, ſed Apolline verbis: klum dirumpam
man umque in os injeram. Peſteaguam mammæ lal-
lare, & buas atgue papas infantiliter balbutire non
deſinis. ne ſcilicet videaris agquam ex pumice; aut
ab aſino læanam poſtulare, linumgue lino connectere,
& ab eo velle nandi modum ediſcere, gui numquam vel
cortice vel veſica natauerit. Ego vt cias,] non
conſulto ſeribendi ſtilum obleuro, vt tenebras iudici-
bus offundam: ſicut & Nigidius figulus, & Heracli-
nnmmi tus Epheſius de induſtria fecere. ille vulgo culpatus

ms n eſt: hic otinos cognominatus, ob immodicam ſcil.
te/

Ilrg inn
ll Wnr.

ANRe
Pore, nnn ,
n .

468 DE LINGVAE LATINAE

eorum in veterum monimentis confodere,
atque iugulare audebant, quæ volebant, &
ſubſt tuere, quæ modo videbantur: ſumma
in hac, vt in reliquis rebus omnibus, pro per-
nicioſa ingenii libidine, vſi libertate. Aſpere
eo nomine ab iis, qui inter Germanos incor-
rupti Latini ſermonis cauſſa quam maxime
etiamnum cupiebant, accuſabantur liberi e-
iusmodi cenſorer; conuicti, ipſos veterum
ſcripta contaminaſſe, & immoderata licentia,
qua in emendandis his vſi ſint, effeciſſe, vt
numquam corruptiorer exſtiterint aubtorer,
quam ipſo iſto tempore, quo tam copioſa ac
temeraria criticorum ſoboles ex omnibus fe-
re Europæ angulis prodierit (*).
Fue-
quam adfoktauit, intelligendi cæcitatem. Sed ne
ælaudi more pilam tenere cenſear, tentantam eſſé or-
bitam, duxi, nulli hactenus protritam, gqua me gquogue
posſim tollere humo, victorgue virum volitare per
ora. Ingeneroſum eſt, vt ait Seneca, ſapere ſolum ex
commentario. nullum certe præuium eguor, vel
pedimum, vel optimum ducem me ipfum habeo. Pu-
blicam viam perambulat, vel occæcatus Phyneus:
non vtendum eſt aliorum filo; nam crambe bis poſi-
ta, vt Græcorum paræmia ſenturn, mors eſt. &
quæ ſequuntur.
V) Dreſſerus in cit. orat. & Caſelius in orat. funebr.
Andreæ Mylio ſcr. C. 2. conf. in primis eruditas
Iani Gruteri, quas tribus prioribus Artium libera-
lium Faci, I. Tbeſauro Critico, præmiſit, præfationes,
quibus oſtendit, complures ſhumptam Critici per-
ſenam tam inſcite atque indecore ſuſtinuiſſe, vt vel

pam!
He pii
ſeent ſtat

Cenid lllu

lielcen
luntta eor
eim numm.
zreglaßt
Cortöptnh
Ne ſe en⸗

lpiyen 17 20

i 6

il int
a non de
Cxitiren
la tamen
nin re
crce inch
nne li

IN GERM. FATIS. CAbP. VI. 469
n mſoin, Fuerunt etiam, qui nonnihil cauſſæ, cur
Welhen, Ciceron's dictio, tamquam ſimplex nimis,
ſordere cœperit in Germania, a Petro Ramo,
eiusque Philoſophia, profectum putarunt. ex
quo enim Rami nouitates, ex veteri tamen
barbarie, tamquam ex ruderibus erutæ, in

6g 3 Phi-

per ipſam meræ apparuerint ſmiæ. Quare, niſi na-
ſcenti ſtatim typographiæ, fato quodam, reuixiſſet
genus illud Ariſtarebicum, quorum tutelæ & ipfa
acquieſceret, vindicareturque ab infcitia & petu-
lantia eorum hominum, qui ei ſubminiſtrabant
tum, ſibique omne putabant licere, guod lihber. t,
eam numquam fuiſſe, præſtitiſſe, cenſuit: vtpote
præ qua prior iſta Barbaries, illa librorum artiumque
corruptrix, vix fuiſſet barbara, ex ſententia Gruteri.
Neque enim, pergit, gquieæuiſſent Satagei iſti, donec
vniuera & ſingula Clagſicorum Scriptorum latifun-
dia ad eam redegiſſent faciem, gua Aper Mineruzx
Caly oniam. non Tbheologiam tutam præſtitiſſet Re-
ligio, non Philo'ophiam Natura, non Iuriſpruaen-
tiam Lex; ſed vna ruina omnia inuoluiſſent diuina
atgue bumana iſti LBypographiæ ad prela ſedentes,
guibus negue pudor curæ, negue bonor, ſed, neſcio
gquis Plutus, a guo tamen nibil umguam eis obuenit,
niſi ſpecies illa cæcitatis, vt, gquum non videant, guæ
ſunt, videre videantur, quæ non ſunt. Nibil me lo-
gui ad inuidiam, vtinam ipfamet auctorum monimen-
ta non de ſe loguantur! nam gquamuis ſubiaceret ipſi
Criticæ natio illa correctorum minime correctorum:
ita tamen ſibi indulſit in eis fxrydanais, vt plus vulne-
rum præferant, quam Regulus ille Carthaginienft
arcæ inclu'us, quam cloaca Maxima, guum Romæ mi-
niwe pluit.

hon.
Dandur

ſewhn 6

47 0 DE LINGVAE LATIN AE

philoſophiam inuectæ, Ariſtotelicæ, atque
ita Melanchthonianæ ſimul, Philoſophix ſint
prælatæ; libertatem non minus in philoſo-
phia, quam in theologia, vſurpatam oſten-
dunt. Quocirca Ramus ab iis coargueba-
tur, qui quiſqzui lias in Mineruæ templum inue-
xerit, per coniurationem, manu negligentio-
rum, aduerſus omnem vetuſtatem factam, in
regno ſapientiæ tyrannidem parant. Ilos
certe, qui nouationi circa medium XVI ſæ-
culum excogitatæ, petulanterque pasſim in-
troductæ ſtuduerint, multis elegantibus in-
geniis fraudi fuiſſe, monſtrant, vt quum ad
veram frugem non veniſſent, ſe ſapientiæ ar-
cem tenere, arbitrarentur. Nouæ huius ſa-
pientiæ famæ in Germaniam quoque iter pa-
tuiſſe, eruditi eius vehementer doluere; quum
nouatores pueriles ludos ingreſſos adoleſcen-
tulis, penes ſe nouæ ſapientiæ & eloquentiæ
fontes eſſe, ſeque ſolos omnium ſeientiarum
compendia tenere, ac monſtrare, nihil alios in-
telligere, obſoleta eſſe, & nulli vſui monimentæ
veterum, facile perſuaſiſſe, cognouerant: &
mox ſenſerant, eosdem nouatores academias
quoque tentaſſe, famamque ſibi comparare

iam cœpiſſe (r).
Quan-

(1) Dreſſerus c. l. & Caſelius in epiſt. ad Io. Reccium,
A. 3: & in Laudat. Io. Alberti, D. Megapol. D. 3.
conf. Franciſci, Regis Galliæ, de Libzis Petri Rami

IN 65

Cred
XHudis 1
omni tunm
n S vula
ſe )pau

hn⸗ eolt
utun ¹

De cretumn
icibus, qu
Gum Ann
nos Uuteyre

* .

Homonyn

neſien

etorl luos
ſits dechun⸗
trerpnr
celebrardi
lamqvod⸗
leiter ind
nioſime
enter leg⸗
I. we a

ele letenn

ekcoligeunn

ſ ſen
nelethele⸗

/ mni ℳ
. U/ NN
,nunmneri
ne . tl

tes denn

Cbiconnun

IN GER M. FATIS CAP. VI. 41

Quantopere in imperiis, eccleſiis, ſcholis,
& ſtudiis a ſuperiorum temporum felicitate
omnia tum diſcreparint, Caſpar Hofmanut,
in Siluula orationis de Barbarie imminen-
te (S) luculenter ante oculos propoſnit; mon-
ſtrans, eo ætate ſua rem redüſſe, vt contempta
iam tum iacerent & frigerent bonarum ar-
tium ſtudia, & diſciplinæ Keip. vtiles, velut
ex alto, deſpicerentur, ita, vt apud ſummos
pariter, & imos, eruditi nomen propemodum
Gg 4 in-

Decretum publicum, deque iisdem Iudicium a iu-
dicibus, quos tum Rex, tum partes elegerunt, fa-
ctum anno cIO TDXLIv. vtrumque poſt centum an-
nos integros ex bibliotheca H. I. S. editum, Hel-
meſt. an. 1644, 4.

(S) Francoford. ad Oderam an. 1578, 8. vbi Philoſophiæ
C Medicæ artis doctoris munere ſumma cum laude
eſt perfunctus, Electoralis Brandenb Archiatri hono-
ribus deinceps conſpicuus. de quo vid. Io. Molleri
Homonymoſcop. p. 684 Leoberga Sileſius natio-
ne fuerat, Valent. Trocedorfii diſcipulus; cui præ-
ceptori ſuo quantum debuerit Hofmanus, his verbis
ſatis declarauit: Trocedorfius ſeholæ Goltbergenßi. 7
moderator, optimus inſtituendæz pueritiæ artifex,
præceptor meus eruditigimus, grata memoria ſemper
celebrandus. Ad ipſam Hofmani orationis Siluu-
lam quod attinet, eruditisſima ea eſt, optimis de fe-
liciter inſtituendis ſtudiis prœceptis referta, & di-
gnisſima, quæ a bonarum litterarum ſtudioſis dili-
genter legatur, & quæ idcirco prelo ſubiiciatur de-
nuo. me certe libelli lectione mirifice delectatum
eſſe, fatear, neceſſe eſt.

472 DE LIN GVAE LATIN AE

inuiſum, & ſeholaſticæ dignitatis virtute par-
tum teſtimonium apud eos, quibus Panicoô
cornuum ſono nihil fuerat antiquius, tantum
non contumelioſum eſſe cœpiſſet. Mirum
maxime videri potuiſſe, exiſtimauit Hofma-
nus, ab iſtis quoque neglecta, & in odio apud
eos fuiſſe tum ſtudia atque ſcholas, qui ob
hoc ipſum, quod didicerant, & ſcire aliquid
putabantur, in honore & exiſtimatione fue-
rant (ſ): quos in primis decuerat, auctorita-
te ſua apud reges honeſtos cœtus tueri & or-
nare, ſtudia promouere, & diſcentes benefi-
centia ſua pro viribus iuuare. Poſtquam
perſpicue porro monſtrauit, docendi ratio-
nem degeneraſſe, ingeniorumque culturam ne-
glectiorem fuiſſe ſuo tempore; coniecturam
fecit, quam plana ea re ad barbariem ſterne-
retur via: præſertim quum diſcordia ſenſim
intercederet inter doctos, atque ſimultater.
Nam quum ſuperioribus temporibus docti in
Germania humaniter inter ſe verſati erant, &
dulcis exſtiterat profeſſorum, velut inter
fra-
(.) id ſequens narratio, quæ in Io. Manlii Locor., com-
mun. collectan. legitur p. 544, quam maxime confir-
ma : Quidam Comes breui commendatione aodctrinæ
an magnam adminiſtrationem apud Iinperator em
Carolum V. proprer eruartionem peruenit. nullus ex
HMius liberis diſcit litteras & arter liberates, negue

ipſe adhibet eos ad illas di cendas, ezat etiam vult
zο diſcere.

Preclun
Is 40.
ſet, nue
ſue Rei
conlolen

Goamuie
i e
tamen
Aitute
Hotna
keltztun
que lo⸗
ſe qᷓ
cnoden

†

S

tunr
AIlgpin.
Ildng
t
U

n tn

Klhod,
tocog
ſeholne

l ent
y gll

iniceni⸗
7

olbvscockin

IN GERM. FATIS CAbP. VI. 472

fratres vnani mee, concordia, & amica omni-
um ordinum coniunctio; vt nullum orna-
tius ſpectaculum apud homines iudicjo ali-
quO præditos eſſe putaretur, quam honora-
biles cœtus eruditorum candore, & ingenui-
tate aliis prælucentium: & quum ſtudiorum
labores in hunc finem direxerant eruditi, vt
vna cum pietatis ſtudio appohfte quisque &
eleganter dicendi ſacultatem, rettequede re-
bur iudicandi ſcientiam ſibi compararet; &
præclarum hunc ingenii cultum & eruditio-
nis adparatum ad publica commoda verte-
ret, ſiue de religione docendi eſſent homines,

ſiue Reipubl. opera danda, ſiue valetudini

conſulendum, ſue formanda iuuentutis in-
genia: quum denique in eruditionis ædifi-
catione, ordine inſtituenda, ſermonis ſtudi-
um, velut fundamentorum locum ita obti-

nuerat olim, vt ab hoc diſcendi initium fieri

oportere, crederent; & vt exiſtimarent,
quamuis ſollicitudo de vocabulis rer eſſet fa-
ſtidii plena, & in tenui labor eſſe videretur;
tamen absque his in ſpeciem minutis, nec

aditum nec adſcenſum ad maiora patere.

Hofmanus ætate ſua aliter omnia facta eſſe,
teſtatur; quandoquidem tantam in pleris-

que locis ingeniorum moroſitatem, animorum-
que aſperitatem fuiſſe, confirmat, vt publica
quodammodo querimonia efſet, eos, qui ar-

Gg § tes

474 DE LINGVAE LATIN AE

tes humanitatis profiteantur, humanitatem
ipſam non præſtare, ac reperiri multos, qui
Præter auctoritatem „ quam ex profesſionis
titulo vſurpent, nihil vitæ exemplis a reliqua
turba differant. Faſtuoſos præterea homi-
nes bene dicendi artes, tamquam minutias, &
exilis pretii curas, aſpernatos eſſe, queritur.
Videas, inquit, natu iam granders, & qui ſci-
re aliquid videri volunt, quum ſua rebur tri-
buenda ſunt nomina, vel turpiter obmuteſcere,
nel res alias pro aliis puerorum more vſurpa-
re, alios verba de vernaculo ſormone mutuari,
alios per ambages multa perplexitate circum-
ſeribere conari, quod ſigniſficatum volunt, ali-
quos etiam non ſine dedecore ſuo animi ſen-
Jum digitit notare. Eos vero, qui ſine diſeri-
mine, temere quibutlibet verbis vtuntur, neque
quicquam penſi habent, quid bene Latine vel
xοττιαονααις dicatur, aut quid artifcibur,
in ſua cuique arte proprium aut permiſſum ſit,
aut quæ vocum ſingularum & coniunttarum
ſet conditio, eos, inquam, videas, dictiones &
phraſes omnis generis in orationem ſuam com-
Vortare, easque in pſum ſuum pertrabere in-
uitas ac repugnanter, effundere verba ſine»
ſenſu, vana ſpecie turgida, vnde neceſſe eſt,
exire orationem confuſam, intricatam, obſeu-
ram, ſeatentem verbis malis, ad res minime
quadrantibus, ineptie, otioſir, adfeltatit, tu-
midis;

Coribuse
onitione
d
lonarur
Ctnarn
coarguut
elet, kep

tun pot
egriunt
luerint;
erpetuo
tunſitn
emherien
imerdun
t. N
ſreen 11
ſeit iue
Rihen
lahue
ſunnari
tnihut ce⸗

Wmngn

Nunce⸗

Uylknl

IN GERM. FATIS CAP. VI. 47 5

midis, tragicum & barbarum quid ſonanti-
but, aut rurſus nimis exilibur, & puerilibus.
Complures pulcre Latinos viſos ſibi eſſe, ad-
dit, ſi iuxta præcepta & analogiam locuti,
nullam artis regulam violarint, ſi barbariſmis
non fœdarint ſuam orationem, denique ſi vi-
tarint ſolceciſmos manifeſtos. Iuuentutem
enim de ſermonis ſtudio otioſo animo fu-
iſſe, nec de ſtilo ſollicitam, nec in bonis au-
ctoribus cognoſcendis diligentem, nec in co-
gnitione vetuſtatis aliarumque rerum ſcitu
dignarum occupatam amplius, moderate
coarguit (ſ[). Quid vero tandem futurum
eſſet, reputare iusſit Germanos, ſi iuuentus
negle-
(ſ) Quam difficulter iuuentus ad ſtili vſum compelli
tum potuerit, quam ægre adoleſcentes animum per-
egrinantem ad intentionem aliquam reuocarint, &
manus ad ſcribendum admouerint, rectoribus iuue-
nilium ſtudiorum notius fuiſſe, ſcribit, quam vo-
luerint; vtpote quibus cum eiusmodi ceſſatoribus
perpetuo rixandum fuerit. Si omnino impetra-
tum ſit, vt ſcriberent aliquid, oſcitanter eos hoc fe-
ciſſe, adfirmat, tumultuariam effundentes verborum
congeriem, ſine delectu, ſine ordine, ſine cura, vt
interdum nulla eſſet verborum & ſenſus congruen-
tia. Refrixit enim, ait, in animis diſcendi ardor,
ſuccesfit pigritiæ, impatientia curæ & laboris, cre-
ſeit indies negligentia, vt plurimis nunc deguſtatio
ſaltem ſtudiorum tumultuaria G ieiuna allubeſcat,
eague non exr bonis auctoribus comparata, ſed ex
ſummariis, collectaneis, rhapſodiis, inaicibus & cen-
tonibus decerpta & mendicitate collecta.

476 DE LING VAE LATINAE

neglecto elegantis & culti ſermonis ſtudio,
abiecta omni inuentionis cura, omiſſa dili-
gentia inquirendi res vetuſtatis, actum agere
perrexerit. ne ſimilis negligentia ad cetera
ſtudia vitæque officia adferretur, veritus eſt;
es ſaltem, quarum explicatio exſpectata fue-
rit, barbaro & inculto ſermone obſcuratum
iri, collegit, quum barbara omnia obſcura ac
incerta iam eſſe, copiſſent.
Ex his ſatis, vt opinor, apparet, quam faci-
le Germanos Romanæ, ſiue puræ atque orna-
tæ, linguæ faſtidium ceperit; & quam longe
ii breui admodum interuallo ab Agricolæ,
Reuchlini, Buſchi, Goclenii, Melanchtho-
nis, Camerarii, & ceterorum optimorum po-
ularium veſtigiis diſ Teſſerint. onsi us,
credo, ab his dif. esſiſſent, & omnis forſitan e-
iusdem linguæ cultus periiflet inter Germa-
nos, niſi extremo ſæculo Duumuiri, omni o-
mnium laude maiores, irruenti barbariei ſeſe
obieciſſent; impetum huius ſtrenue ſuſti-
nentes: alter in fuperiore Germania, in in-
feriore alter: quorum vtriusque grauisſimis
toties hactenus vſus ſum teſtimoniis. Io. &ur-
mium, &, qui ei ætate quidem, ſed minime e-
ruditione, inferior fuit, o. Caſelium, a me in-
telligi, facile coniici poterit. De quorum
cxcellentisſimorum virorum præclaris in bo-
nas litteras,- & Latinum præſertim ſennonn
ar-

4
Ultat elo

e
4

Aan ſten
jr a omn
cunir tu
gleal el

nonen eye

0) Wolken
conectie
Reinh
eſtrecu
ſger Pror
nt ben

TINe

fmorih lul 1
lra n

9 nlle. l.

adhn

ent tl 4 4 tke

elle ſertizel
A

ni
i in 2

IN GERM. FATIS CAP. VI. 477

ſartum tectumque præſtandum meritis inte-
gri libri conſcriti, & elogiorum, quibus non
eruditisſimi ſolum ciues, ſed cordatisſimi et-
iam exteri vtrumque decorauerunt, grandes
adferri poſſent cumuli. Satis in præſenti
habebo, ſi pauca de laudatisſimo Sturmio at-
tulero; & lectorem, quod ad Caſelium arei⸗
net, ad Commentarium, quem ego de ipſius
in litteras meritis conſcriptum edidi (t), re-
miſero. Ambo amplisſimum, ac Latini ſer-
monis, omnisque humanitatis vindicem his
noſtris temporibus in Germania ſummum,
Io. Philippum Sleuogtium, dignum eximio-
rum ſuorum meritorum prædicatorem nacti
ſunt. cuius elegantisſima verba, multorum
inſtar elogiorum adſcripturus ſum (tt):
qua tempeſtate litteræ meliores in Germania
quoque renaſei cœpere, illud certamine quo-
dam ſtrenue egerunt principes ac reſpublicæ,
vt ad omne liberalium artium genus, non ex
lacunis turbidis, ſed ex ipſis Græcæ ac Roma-
næ ſapientiæ fontibus hauriendum; in primis-
que ad eloquentiam & rerum geſtarum cogni-
tionem erecta ingenia ducerentur. Ac ſingu-
lari
(2) Wolfenb. an. 1707. 4. qui non ita pridem, vtinam
correctior, Roſtochii in Memoriis Philoſophor. a
Reinh. Henr. Rollio collectis, Dec. I, p. 218, ſeqq.
eſt recuſus.
(tt) ex programmate, in funere clarisſimi viri Ceotg.
Schubarti an. 17 01. ſcripto.

478 DE LING VAE LAFIN AE

lari fato exoriebantur, poſt communem illum
Germaniæ praceptorem, Philippum Melan-
chthonem, duo maximi viri, ſapientia, eru-
ditione, omnique animi cultu cum optimis ve-
terum comparandi, Ioannes Sturmius, & Io-
annes Caſelius: quorum alter in Argentora-
tenſi athenæo, alter Roſtochii primum, deinde
in inelyta Iulia, tam enixam, tamque felicem
in ſeholis, ad ſeopum, quen laudauimus, con-
nenienter conſtituendis, operam poſuere; tam
ſalutaribus conſiliis, tam indefkſſo labore præi-
uere litterariæ pubi, vt & principes ſummos

accenderent ad petendum ex ſtudiis bhumanio-
7

ribus decur, & vicinas remotasaquz regiones
hominibus ſolide doctis implerent“ in bunc
diem, quamuis iamdiu exempti rebus humanis,
non parum iuuantes Patriam ; quodque ali-
ubi adhuc locorum inceditur recto itinere, &
ingruenti barbariei, quantum poteſt, aditus
præcluduntur, vt id ſibi, tamquam aubtoribus
adſeribatur, promeriti.
Luculentisſima hæc verba, ſi inſtituti ratio
id concederet, aliorum eruditorum homi-
num de IO. STVYRMIO iudiciis facile a me
poſſent confirmari. IIlorum tantum, qui
optimi viri incredibile Latinam linguam & e-
loquentiam ſubleuandi exornandique ſtudium
prædicarunt, quosdam citabo. ui primo
loco ex horum numero nominandus mihi
vide-

Ae

letnti
cClent
centsum
rwabs
entie!
gi un
geum eb

culb, ſiqn
Kurmius,
ge haud
guumxet
Ros audi
calet.
ce erant,
iunenes
Oee lun
Mehunch
Rgtur.

ſe, audt
durmit
rorun⸗
tum eſ
qgen,
ciz
e Oute,

WIe
IN IN GERM. FATIS CAP. VI. 479

videtur, ipſe Caſelius eſt, qui in plurimis ex-
cellentis ingenii ſui monimentis honorifi-
centisſimam Sturmii fecit mentionem, con-
firmans (u) neminem in Germania in elo-
quentiæ ſtudium incubuiſſe viſum tum eſſe,
qui Sturmium non audiuerit: recte idcirco
dicendi magiſtrum in Germania principem di-
ci eum ab ſe poſſe, exiſtimauit (v); qui elo-
quentiæ ſemina, nec illa inania Argentinæ
ſparſerit, quum multiplicis doctrinæ magni-
que iudicii vir fuerit, & qui Tullium atque
Demoſthenem ita coluerit, vt nemo multis læ-
culis, ſi quis id omnino fecerit, tanto, quanto
Sturmius, ſtudio coluiſſe viſus ſit: qui deni-
que haud infeliciter id feciſſe ſit iudicatus,
quum veteres dicendi magiſtros didiciſſet, &
hos auditoribus ſuis accurate quotidie expli-
caſſet. Inter auditores eius principes ſubin-
de erant, comites, barones, nobilisſimique
iuuenes quam plurimi, ex longinquis ſæpius
terris
lierirtr (u) de Magiſtro dicendi, cap. 8, pag. 59,edit. Helmeſt.
e Melanchthon. Criſ. p. 123 hoc iudicium de Sturmio
u bon⸗ legitur: Qua ſet nominis celebritate, gua eruditio-
helean⸗ ne, auctoritate apud doctiginos guosgue IToannes
.,0 Sturmius Germaniæ lumen, vel bueris prima litte-
rarum elementa in ſeholis noſtris meditantibus no-
tum eſt. Hic vir publicis monimentis profitetur
aperte, guicguid in ſiilo ſuo aliqua dignum laude vi-
deri pogſit, id omne ex ſreguenti & asſidua librovum
de Oratore lectione a ſe hauſtum.
(v) in orat, funebr. I. G. a Leiſten hab. B. 2.

A80 DE LINGVAE LATINAE

terris Argentinam a parentibus misſi, vt qrur.-
mianam eloquentiam coram admirari, & ſub
tanto magiſtro, quem Germanorum Ariſtote-
lem atque Ciceronem, ſæcklique ſui Varronem
recte putar', ſciebant, proficere poſſent (X).
Non enim Germani modo, ſed Galli etiam,
Angli atque Itali virum ſunt admirati, quo-
rum quidam fateri non dubitarunt, nullum
inten recentiorer ad illam veteren Latinitatis
pyuritatem propius accetſiſſe, Sturmio. Cuius
doctrina, prudentia, fide atque induſtria ſin-
gulari effectum eſt, vt exteræ nationes, ſe-
mente in Argentinenſi ſolo faéta, vberem ad-
modum melſſem atque lætisſimam vindemi-
am domum potuerint referre (y). Cuius
Por-
(X) vid. M. Cruſii Annal. Sueuic P. III, lib. XI, c. 21.
pag. 664. & lib. XII, c. 36, p. 828. vbi Cruſius præ-
ceptoris huius ſui hanc quaſi ciigiem dedit:
Tuit meuiocriter procerus, facie fufea G rinida.
barba nigra: in enecta titus canus: in religione
cum Caluino ſentiens. Quantopere Argentinenſis
acadoemia Sturmio rectore floruerit, eximia huius
ipſius præfatio, Theophil. CGolii Onomaſtico præ-
miſſa, edocere nos poteſt, qua adfirmauit, an. 1578.
quo præfationem conſcripfit, academiam ſuam
tres principes habuiſſe, viginti guatuor comites &
barones, nobiies prope ducentos, ex diuerſis Calliæ
& Germaniæ part bus eo miſſos.
C(y) Melch. Iunius in oratione de vita Sturmi B. 8, b.
gquæ in libello reperitur, hac-inſignito inſcriptione
(titulo: Manes Sturmiani: ſiue Epicedia, cripta
in obitum ſummi viri D. Ioann. Sturmii: vna cum

N 6

otro Anren
corlitueni
Germant
Aadun cie

ſaniusquc
lle

vare
(ele

ſeo de La
cenlique t
Eiguſecutn
guticumf
is unge
maximi t

urettolit
Plorbos ein
el lbello ie

52) Morbat

.
n ſty ſe
buenitati⸗
uenbippien

un maxin

ll IN
D

Anrn 4

ne r. 4
e in
cete lent

IN GERM. FAITIIS CAP. vVI. 481

porro docendi rationem in plurimis ſcholis
conſtituendis cynoſuram quaſi obſeruarunt
Germani; quam vt perpetuo ſecuti eſſent,
dudum exoptarunt eruditi (2): quum nemo
ſanius quidpiam rectiusque eo in genere do-
cere poſſe videatur, quam Sturmius docue-
rit: vtpote quo nemo diligentius ad ſum-
mum eloquentiæ adhortatus eſt adoleſcentes
faſtigium; vt faſtidium ſimul, quod ex diffi-
cultate naſci videbatur ætatis ſuæ hominibus,
de ſcholis depellere ſit conatus (a). Licet
vero de Latina lingua recte addiſcenda, di-
cendique ratione recuperanda, veterum ve-
ſtigia ſecutus, nobilia præcepta litteris conſi-
gnata cum poſteritate communicauerit, a do-
ctis atque intelligentibus exiſtimatoribus
maximi, vt par eſt, æſtimata: vt tamen de
Hh Latine
Parentaliis, eidem memoniæ & gratitudinis ergo fa-
Ais, a diuerſis amicis atgue di cipulis Argentorati
MD. XC, 8. non Effigies modo optimi viri, quæ in
pluribus eius lucubrationibus comparet, adiecta
eſt libello, ſed Cenotaphium quoque, adfabre æri in-
ciſum, calci huius ſubiunétum cernitur.
(2) Morhof Polyh. litter. lib. II, c. 2, § 22.
(a) quod vt plerisque, quibus poſteritatem beauit, in-
genii monimentis præſtare ſtuduit: ita in libris II
de Amiſſa dicendi ratione, & gquomvdo ea recuperan-
da ſit, ſemel iterumque editis, & illo, quem de
Exercitationibus rhetoricis ad Philippum Comi-
tem Lippianum an. 1577 ſcripfit, curæ id ſibi habuit
quam Iaximæ.

₰ .

482 DE LINGVAE LATINAE

Latine loquendi ac ſeribendi ratione libris,
quos inchoauerat, vItimam manum adhibere

potuiſſet, complures vehementisſime expe-

tierunt (b). Enimuero poſtquam Romani
ſermonis euehendi cupidisſimus vir animad-
uertit (O), ſæculi fui hominibus nihil tam fa-
ſtidioſum eſſe cœpiſſe denuo, quam ſtili e-
ercitationem, declamandique conſuetudinem;
& hæc duo eſſe, quæ plerosque ab eloquentiæ
ſtudio deterrere viderentur adolefſcentes:
rem initio miratus eſt, præfertim quum in-
gens iſto tempore Lexicorum exſtiterit copia,
Græceæ & Latinæ linguæ theſauri (d); &£
quum eadem præterca ætas Ciceronem per or-
dinem alphabeticum prope digeſtum, Laurentü
Vallæ Elegantias, Linacrum, Hadrianum Car-
dinalem, & multos commentatores habuerit
alios: donec faſtidii ac contemptionis iſtius
cauſſam hanc reperit, quod Latinæ linguæ
ſtudioſi non ſolum vocabulorum copia, verum
etiam puritate deſtituerentur. inde porro
factum, credidit, vt illi ipſi, qui tum eruditi
vel fuerint, vel ſibi viſi ſint, ab immunditie
Latinæz linguæ vindicare ſe haud potue-
rint
(b) vid. M. Iunius in Cit. orat. de Vita Sturmii C. 2, b.
(&) Linguæ Latinæ reſoluendæ Rat. cap. I.
() cuiusmodi ſubſidia ipſo puero diu multumque de-
ſiderata fuerant, ita, vt ad ea comparanda principes
quosdam viros non exigua præmia propoſuiſſe, ſcri⸗
bat, præfat. Lexico trilingui præm.

Kel

1o . 4
eoetkenß
Naenlm
Ct ei
eennen
inntam!
xle, lae
Munn
nrotdo;

umano an

commeate
umm patur
caret,
lopaccumn
Ne inlkrn
nr ſucſot

Oinſbb de
nhurttet
De onnin
geneg
eruncen:
batur, 1
r, pere
ſutelat
ocit l
ſe hecie

ſontl
ſetene

Arn

1
ear

ag

1

n MMenun

IN GERM. FATIS CAP. VI. 483

rint (e). quandoquidem illa, quæ ad iſtud
vsque tempus edita erant hac in re, imperfe-
cta exiſtimauit, iuſto etiam ordine deſtituta.
Quare diu in hac cogitatione verſatum ſe
eſſe, fatetur, qua ratione incommodum hoc
de Germaniæ ſcholis tolli poſſet: quumque
demum perſuaſiſſet ſibi, verborum, quamuis
infinitam, materiam, non minus, quam re-
rum copiam, in orbem & ad diſeiplinam redigi
poſſe; tale Lexicon vt quis perficeret, cxoO-
ptauit, in quo alius, ac litterarum, inſtituere-
tur ordo; vt vna cum verborum cognitione
humano animo per rerum contemplationem
commeare liceret. Opus videlicet ſecun-
dum naturæ ordinem ita diſtribuendum iudi-
carat, vt integram Latinæ lingux ſupellecti-
lem accumulatam & artificioſe diſpoſitam at-
que inſtructam haberent eloquentiæ Roma-
næ ſtudioſi; rerum diuinarum, naturalium,
tirbium & plantarum, animantium & bellua-
Hh ⸗2 rum,
(e) in lib. de Exercitationib. rhetor. C. 8, a, adfirmat,
impuritatem in plerasque ſcholas & gymnaſia pro-
pPe omnia, multos iam annos inuectam tum fuiſſe;
quæ neque a diligentibus quidem magiſtris potuerit
eruncari: & vique adeo radices eam egiſſe, quere-
batur, vt plerisque fere probari videretur. Non lo-
guor, pergit, bic de verbis plane barbaris: guibus
ſcatebat ſuperior ætas; ſed de illis & vocabulis, &
modis loguendi, & adagiis, & poetarum ſioſculis:
guæ ſpecie elegantiæ etiam mediocriter magnos viros
in ſeribendo deceperunt.

484 DE LIN GVAE LATINAE

rum, artiun atque dotctrinarum, hominis et-
jam atque humanitatis, nominibus & verbis
& vocabulis, omnibusque ſententiarum for-
mulis d geſtam; lis omnibus, quæ a Romanis
vſurpata, a ſcriptoribus relicta ſunt. Quod
ſi opus ita diſtributum fuerit, fore tum, cen-
ſuit, vt aliquis mediocri ingenio præditus,
poſtquam grammaticos audiuerit, quod ani-
mo complexus eſlet, ĩ.dcm poſſet Latine pro-
nuntiare, pure, varie, copioſe, ornate, vt ipſa
res requirere videretur; idque ipſum inue-
nire non aliquo litterarum ordine, ſed in re-
rum compagé!: vt, quæ rerum inter ſe neces-
ſitudinem coerceret, eadem ratio verba quo-
que ac ſententiarum formulas, quæ ex verbis
conficiuntur, naturali & perpetua quadam
conſecutione colligata teneret. Opus eius-
modi quum meditari ſe declaraſſet Sturmius,
auidisſime id exſpectare cœpit Germania (F):
dum eo iam perduéctum hoc ab ſe eſſe, con-
fir-

(f) Mich. Neander in præfat. in Erotemata Gr. Lin-
guæ p. 19, poſtquam grammaticos, aut varii generis
ſcriptores, ex quibus vocum ac phraſeon interpreta-
tiones ſumptæ ſunt, & veteres & recentiores, re-
cenſuit, addit : Sturmius gquoqgue vel G vilem, vel
hoc præſtantiorem linguæ Latinæ the aurum adorna-
re dicitur: adiuuantibus eum laborem, guem bacte-
pus longo tempore fruſtra exſpectamus, magnis im-
penfis ac ſumptibus, nobilibus d Atrina ac virtute &
eloguenti præſtantibus, Wolfgango, Pbilippe &
Antonio a Werter. 8

ne aborl

ntbu.
Piriroon
ſet e
olero tel
or ele ſen

Exl neguiren

ſe ominai
locki etlam
Hnimnuero
Uenie Eifi
Vent elet
Multi tetu
Arilenm
no ATduun
Ubltaſorch
Permity
INinlderan
Connlop-
Miumn, de
Haleril
ntionibu
Glngul

IN GERM. FATIS CAP. VI. 48 7

firmauerat, vt omnia fere huius generis domi
ſuæ digeſta haberet; Principibus viris, tan-
tum fiebat etiamnum apud Germanos Latinæ
linguæ ſtudium! contra Sturmii excuſatio-
nes de laboribus & de ſumptibus as ſidue pu-
nantibus. At quum ſtupendæ plane indu-
ſtriæ vir conſideraſſet, quam dificile ſuſcepis-
ſet opus, & expertus eſlet, quam arduum id
poſtero tempore foret, non vnius hominis
hoc eſſe, ſenſit, etiamſi auctoritate præditi;
ſed requirere id iudicium, litteratitſimorum-
que hominum conſenſum, quorum auctoritati
docti etiam viri refragari haud vererentur.
Enimuero iſtiusmodi rationem primum in-
uenire difficile putabat: deinde etiamſi in-
uenta eſſet, dubium ei videbatur, an ſatis
multa rerum exſtarent indicia, quum plurer
exſiſterent res, quam verborum notæ. poſtre-
mo arduum iudicabat opus, propterea quod
multa pro Latinis barbara tradita eſſent, &
multa ſordida & fœda, puris & elegantibus
permiſta, & multa vetuſta, vſitatis meliora.
Immoderato igitur huic modo modum dißtcul-
ter praæſeribi poſſe, colligebat. Sed tamen
confici opus poſſe, non deſperaſſe plane Stur-
mium, declarauit, quando omnia digeſta ſeſe
babere, publice ſpopondit, quotidianis cogi-
tationibus vniuerſam operis formam, eius-
que ſingulas par tes, complexus: quamquam

Fh Ss = ab

486 DE LINGVAE LATINAE

ab aliis anteuerti ſe in eo cupiebat; veritus,
vt, a morte ipſe præuentus, operi colopho-
nem imponere poſſet: rationem ideo ac
conſilium ſuum pasſim expoſuit (ff), vt ſtu-
dioſi coniungerent operas laboremque dis-
pertirent, quo facilius, ſi fieri poſſet, aliquid
hac in re abſolueretur. Neque vero temere
quid veritus eſt præeclarus doctor: nam im-
perfectum reliquit vtilisſimum opus, magna
dil gentia curaque ab ſe inchoatum. ſtatim
quoque vſu tum venit, quod eruditi metue-
rant (g), ne, quod Veneri dαοαÜναια acci-
diſſe ſcribunt, vt inchoata ab Apelle, ſed pro-
pter obitum eius minime abſoluta relinque-
retur, quum nemo pictorum inueniretur, qui
manus operi admouere auderet; ita nullus
eſſet, qui ſumme neceſſario Sturmii inſtituto
ſatisfacere, & inchoatum ab ipſo opus abſol-

uere valeret.
Quum

(ff) in linguæ Latinæ reſoluendæ Ratione; Præfatio-
ne in Theoph. Golii Onomaſticon, & illis Præſatio-
nibus, quibus Ant. Schori Theſaurum, ſiue Appa-
ratum verborum linguæ Latinæ Ciceronianum, sc
Steph. Doleti Phraſes & Formulas linguæ Latinæ
elegantiores adornauit; alibi: veluti in Libris de
amiſſa dicendi ratione, & quomodo ea recuperanda
ſit. & in Libro de Exercitatzonibus rhetoricis, ſupre
allegatis, 4

4

(S) Melch. Iunius in vita Sturmii C. 3, a.

e

u 1
E Prd

pertuln
ie

coil
leehelt
ut 4 lun
cen
Tenersln
(Cltertl)
aun⸗
ſuln, ver 50⁰
lorun cop
heret. I.
10ANN
ruchſclie,
Pulwe: r
intelgu
ſenopret
ſyrtl/ Iat
Nature or
Lutinitatit
mumproor⸗
Guot ci
Olchuer
vonlant
Skionun

IN GERM. FATIS CAbP. VI. 487

Quum tamen eius diſcipuli re ipſa com-
pertum habebant, ad pure, eleganter, atque
copioſe dicendum ſcribendumue, nullam fa-
cile expeditiorem viam inueniri poſſe, quam
quæ a ſummo iſto in hoc rerum genere artifi-
ce oſtenſa eſſet; eam ſibi habuerunt com-
mendatisſimam, velut longe pulcerrimam
methodum, qua aurea quaſi catena inter ſe
contexta, conſertaque omnia hærerent, &
qua, natura duce, certique locis vberrima re-
rum, verborum & probatorum loquendi mo-
dorum copia ad facilem delectum ſeſe exhi-
beret. Talem in primis eam eſſe credidit
IOANNES BENIZIVS, Brurellenfer, ſiue
Bruchſalienſir, genuinus Sturmii noſtri diſci-
pulus: qui optimi huius præceptoris ſui, vti
in reliquis, ita in hac etiam re, veſtigiis inſi-
ſtens, præter Oratoriæ Elocutionis heſaurum
Oraco Latinum, in LXXVI locos ſecundum
naturæ ordinem diſtinctum (h), duo Puræ
Latinitatis Theſauri compendia edidit: quo-
rum priore ſimplicia vocabula per gradus ali-
quot diſtributa continentur: in altero ſim-
plicibus verbis modi quoque loquendi Cice-
roniani adiunguntur, breuiter, & rerum a-
ctionumque naturali ordine comprehen-

ſ. (1).
Hh 4. Quan-
(h) Baſil. an. I581 in fol.

G) Argent. an. 1596, 8. antea iam, an. 1578 Theoph.

488. DE LINGVAE LATIN AE

Quantopere ſlorentixſima sturmii ſchola,
cuius ordinem atque inſtituta Claſicæ & Aca-
demicæ Epiſtolæ, ab ipſo Sturmio emiſſæ, ex-
hibent, in illo ſtudiorum genere, quod Lati-
næ orationis puritatem atque ornatum ſequi-
tur, elaborarit, præter hos ipſos Bentzii, &
reliquos, quos viri induſtria nobis dedit, li-
bros, & Trilingue iſtud à Sturmii diſcipulis
collectum & cum luculenta huius præfatione
editum Lexicon (K), ceterosque complures
Sturmiani ingenii fœtus (1), affatim teſtari
poſſunt Ant. Schori (m) & teph. Dole-
11
Golius Onomaſticon ſuum ad Argent. ſcholæ ratio-
nem a Sturmio præſcriptam accommodatum edide-
rat. vid. Morhof. Polyhiſt. litterar. III, c. 2. & 14,
ſeqq vbi Sturmii inſtitutum vehementer probatur
laudaturque.
(K) Argent. an. 1586, & 1609, fol.

() huc præter commemoratos paullo ante, pertinent
inprimis eius de Imitatione oratonia lib. III., Arg.
an. 1576, 8. de Vniuerla Ratione Elocutionis Rbetor.
lib IV, eodem tempore, loco, eademque forma ed.
item de Periodis liber, Angliæ Reginæ Eliſabethæ
inſcriptus an. 155o, quem Valent Biythræus ſcho-
lis explicatum an. 1567 emiſit.
(ma) Apparatus verborum linguæz Latinæ Cicenonianus,
primum Argentorati an. Is55t, 4, editus: quam edi-
tionem plures deinceps in 8 form, ſecutæ ſunt,
Thelauri titulo inſignitæ, auctorisque nomen præ
ſe ferentes; vtpote qui in priore iſta editione no-
minari ſe noluerat, ibidem ſæpius etiam impresſi
ſunt eiusdem Schori de Ratione dicenaæ docendæ-

Anus
genus n
ret
mnnusel

Guemal
lis loci
Gurhon
N e
brs co

1tis
1 4
Kturmin
jhraim.
aberent
glenti.

in e
) N,
Ms
Prim
li an

enr
Illmnd ene.

ren
. eente⸗

IN GER M. FATIS CAP. VI. 489

ti (n) libri, cum eruditisſimis eiusdem Stur-
mii præfationibus paucorum admoduq lu-
ſtrorum ſpatio ter quaterue Riheliorum typis
exſcripti; hodie paucis oppido cogniti. Li-
cet enim nemo ex ſolis lexicis eloquens fieri
queat, aut doctrinæ alicuius opinionem vul-
go ſibi conciliare: memoriam tamen ſubſi-
dis huiusmodi iuuandam, cenſuit pruden-
tisſimus Sturmius. nec minus hoc librorum
genus hominem dialecticis atque rhetoricis
præceptis exercitatum adiuuare poſſe, arbi-
tratus eſt, quam Romæ olim forenſis ſcriba
ciuem aliquem ex Vmbria aut ex Brutiis, ſi in
illis locis, aut ex Græco rhetore aut ſuæ lin-
guæ homine eloquentiæ præcepta didiciſſet,
ipſe parum Latinus. Iſtiusmodi igitur li-
bris commode iuuentutem omnesque Lati-
nitatis ſtudioſos vti poſſe, dum, aliis deſtituti,
perfectiora exſpectauerint, auctor jis fuit
Sturmius. nam etiamſi formularum ſiue
phraſium indices puerilem aliquam ſpeciem
haberent, hanc tamen ad puritatem & lo-
quendi ac ſeribendi commoditatem neceſſari-
am eſſe, oſtendit. Quamobrem Iulio Cæſari
que linguæ Latinæ & Græcæ lib. II, alibi quoque, &
in Germania & Batauis, excuſi.
(n) Phraſes & Formulæ linguæ Latinæ elegantiores;
Hub Suſſanæi Connubio Aaduerbiorum adiuncto:
prima Argentoratenſis editio prodiit, ſi recte memi-
ni, an 1576, 8. — 5

490 DE LINGVAE LATINAE

Scaligero ineptire viſi ſunt (o), qui ex proba-
tis auctoribus, Cicerone cum primis, obſer-
uationum formulas ætate ſua irriſerunt. qua-
les iis, quorum memoria infirmior paullo
eſt, theſauri loco putandas, adfirmauit.

Plura de egregiis Sturmii in Latinam lin-
guam meritis proferre nihil attinet: multæ
eæque exquiſitisſimæ ipſius lucubrationes ſa-
tis de iſtis teſtantur. de ſingulari tantum for-
tuna pauca addam, qua in eo vſus eſt, quod
non ſolum viuus eruditisſimos habuerit col-
legas, ſed excellentisſimum etiam nactus ſit
Jucceſſorem; voti ſui compos factus, quo ex-
petierat, vt ne deeſſent, qui decedente ſe, in
locum ſuum poſſent ſuccedere. Inter præ-
claros collegas, qui ex Clasſicis & Academi-
cis Epiſtolis cognoſci poſſunt, primo loco
qui nominetur, dignisſimus videtur VALEN-
TINVS ERYTHRAEVS, Lindauienſis.
præter quem & Sturmium Germaniam nul-
los rhetores habuiſſe, Andr. Schottus olim
exiſtimauit (P). Vtrum æquum hac in re
iudicem ſeſe præbuerit Schottus, alii diiudi-

cent: nemo certe, ſi vtriusque viri merita

conſiderauerit, laudi huic inuidebit, ſpero.
Erythræi merita Caſelius tanti quoque æſti-
. mauit,
(ι orat. I pro M. T. Cicerone contra Eraſmum p.
m. 29.
(p) ap. Mohof. in Polyhiſt. litterar. lib. VI, e. 1, § 5.

outt: 5
Finimeß⸗
tur eludi
Atgentin
Kocent
MMum 20

mul, &

Nreltt
fmnihe
wrdea⸗
an j.
utorchn
ulu, 4
znic co
genur.
ymey⸗

innt
)be ⸗
Mene
Genten

1.
17

IN GERM. FATIS CAP. VI. 491

mauit, vt cum ſocundum a sturmio prædica-
rit; ita tamen, vt is ex hoc creuerit, magiſtro
pene par (q). Succeſſor Sturmiii fuit MElL-
CHIOR IVNIVS, Vittebergenſis; cui,
velut idoneo ſucceſſori, claram quaſi facem
de manu in manum tradidiſſe optimum vi-
rum, idem Caſelius gauiſus eſt (r). nam etſi
is orationis facultate Sturmio inferior videri
potuit: præceptis tamen & artifßcio dicendi
minime poſtponendum ipſum eſſe, arbitran-
tur eruditi (s). Singulorum in academia
Argentinenſi, tum, quum Sturmius decesſit,
& docentium & diſcentium, in præſtantisſi-
mum ac fidelem huns ſuum magiſtrum ani-
mum, & bene de litteris demerendi volunta-
tem, diſerte admodum ipſe hic Iunius ex-
presſit; ita eos allocutus (ſ). Won, relictis
fontibus limpidis, lacunar turbidas ſectemur:
non de ædificii inducendo telcto ante cogitemus,
quam probe iatcta fundamenta fuerinte non
aut ordinis inpenſione, aut præteritione impor-
tuna, aut feſtinatione præproperæ ad erudi-
tionis conſeendere culmen atque faſtigium co-
nemur. Ita, ita ſummi illius viri diſcipuli
vere grati erimus: ſimul quoque & Deo, qui
e

(q) in vita Valent. Mylii B. I, a.
(r) de Magiſtro dicendi cap. 8, p. 59, edit. Helmeſt. 8.
(s) Morhof. Polyh. litterar. lib. VI, c. 1, F. 14.
(ſ) extrema oratione de vita Sturmii.

492 DE LINGVAE LATINAE

hoc nos in vitæ genere viuere voluit, & prace-
ptoribus, quorum laborer & induſtriam vide-
mus quotidie, & amplizſimis dominir schelar-
chir, totique Senatui inclytæ huius Reipublicæ
blacebimur. S
Quamquam de IO. CASELII in melio-
res litteras meritis prolaturum me quicquam
negaui, Lectorem ad meam de ipſo hoc argu-
mento lucubratiunculam delegans: non
poſſum tamen, quin pauca, quæ ad excellen-
tisſimi viri in Romanum ſormonem merita
ſpectant, inde repetam. Caſelius enim, ma-
gni Scaligeri iudicio (sſ), cum paucis de au-
reo illo ſæculo, quo Italia, Gallia & Germa-
nia honeſtis artibus floruerunt, reliquus, in
illis, quos melior natura formauerat, fami-
liam ætate ſua ſic duxit, vt ſenmonis elegantia
atque doctrina omnes valuerit prouocare:
equidem orationis eius pura caſta atque Ro-
mana indoles tam luculenta eidem Scaligero
viſa eſt, vt eum, qui Ciceroniani ſæculi genium
in Caſeliana oratione non cognoſceret, quid ſit
Latine ſeribere ignorare, duceret. Quum
ſuarum partium eſſe crediderat præclare de-
patria merendi cupidisſimus vir, vt & docen-
do & ſcribendo viam diſcentibus monſtraret,
& declinantes in rectam reuocaret viam;nihil
plane, quod ad langueſcendam popularium
ſuo⸗
(Sſ) ep. 270, p. 561: & ep. 272, p. 566, edit. Elzevir.

Atuis l
cogtit
11 . hke

hel

prm.
ſa et
mum
ter h

AA
ADmine, )
NMſnree
N

IN GERM. FATIS CAP. VI. 493

ſuorum induſtriam excitandam pertinere pu-
tauerat, reliqui fecit. Quamobrem, quum
ætatis ſuæ negl'gentiam doleret, & ſedulo
cogitare cœpiſſet, vnde iſta eſſet, & numne
aliquibus, vt plus in linguis addiſcendis ſtu-
dii ponerent, perſuad eri poſſet, trium iſtarum
linguarum, quibus diuinæ humanæque leges
ac diſciplinæ conſignatæ ſunt, nſum diligen-
ter in quam plurimis ſuis exuditisſimis lucu-
brationibus (t), commendauit; & præter e-
legantem iſtam ad Latinaæ lingua ſtudioſos

adoleſeenter præfationem, quæ Aldi Manutii

Phraſibur præfixa eſt (tt); atqque eam, quam
Gram-
(ꝛ) id præſertim fecit in eximio de Luao litterario re-
dteε aperiends libro, & in Khetore, ſiue de Magiſtro
dicendi: nec non in lucubratione, quæ Neos 4
IIcοοσονnααoοο ſcribitur.
(tt) in mea de Caſelii meritis lucubratiuncula, modo
citata, confirmaui, me præter Aldi Manutii Phra-
ſium editionem Colonienſem an. 1593, & Pariſienſent
an. 1594, quibus ſolis cl. Crenius elegantisſimam
iſtam Caſelianam præfationem præmiſſam putaue-
rat, (in Animaduerſ. philol. & hiſtor. P. I, p. 4, ſeq.)
Lipfienſem editionem an. 1613, vidiſſe, cui præfatio
iſta addita reperiatur. Iam vero adfirmare queo,
plures Lipfien'es exſtare editiones, quibus eamdem
præfatianem præmiflam efſe, poſthac cognouerim:
prima earum, quas adhuc conſpexi, Lipiæ impres-
ſa eſt an. 1571, . cuius titulus adſeuerat, tum pri-
mum Manutii Phraſes in Germania prodiiſſe: in-
ter hanc & illam, quæ an. 1013 ibidem lucem adſpe-
xit, duæ, ni fallor, editiones interceſſere, quas Caſe-

494 DE LIN G VAE LATIN AE

Grammaticæz Latinæ, cuius auctor non nomi-
natur, ad Grammaticodidaſcalos præmiſit (u),
& præter nouum de Pronuntiatione Latini
ſermonir libellum; perdoctam ad Latinum
ſermonem zaucuratius diſeendum Cohortatio
ném conſcripſit (v): qua pluribus verbis gra-
uisſimisque argumentis demonſtrat, Lati-
num ſermonem faſtidire & negligere, non ſo-
lum extremæ negligentiæ, ſed dementiæ quoque
eſe quo videlicet in vniuerſo Chriſtiano
orbe nihil vtilius ſit, nihil magis neceſſarium;
id quod neminem inficiari poſſe, cenſet, niſi
qui omnem vitæ humanæ neſciret vſum. ea
re in illos, qui in bonos ſcriptores debacchari
veriti tum non ſunt, ne vel ipſi diſcere ne-
ceſſe haberent, vel vt diſcentes deterrerent,
vel
liana præfatio comitatur: vna iſtarum prodiit an.
1603. Integram præfationem allegatus modo Cre-

nius Variorum Auétorum Confiliis & Studiorum
Methodis an. 1692, Roterodami in 4. editis, adiecit,
P. 150, ſeqq.
(u) Helmeſt. an. 1609; hoc anno præfatio eſt ſcripta:
ipſa grammaticça an. 1610 præſcriptum habet, quar-
tum tum emiſſa. & hanc præfationem idem Crenius
notis, quas varior. Auétor. Conſiliis addidit, particu-
latim inſeruit, vide contentorum in volumine ſe-
riem, quæ in fronte libri comparet.
(v) Adr. Turnebi libello de Vino, an 1605 Helmeſt.
ab ſe edito, eam præfixit: an. 1617. cum aliis Caſelii
ſcriptis Chriſtoph. Heidmanus Goslariæ eamdem
imprimendam curauit in 4 ſeparatim non ita pri-
dem eam in 8 edidit cl. Iuſtus a Dransfeld.

Kt

ſbene
ben

webens
ides ed⸗
Eproln
1 mn⸗
euhin
1erol
1saolele El
Tlwosma
33 c

n etin

IN GERM. FATIS CAbP. VI. 49 5

vel bene conſulentium honori obtrectarent,
inuectus eſt; declarando, ſi eorum opinio-
nibus cederent ætatis ſuæ adoleſcentes, fore,
vt paullatim in vitam barbaries irreperet, bo-
ni mores, virtutis cultus, præclara facta, &
erga patriam merita iacerent. Pluribus de-
nique, iisque haud obſcuris, rationibus alla-
tis adoleſcentum & ludorum puerilium ma-
giſtros magnopere cohortatus eſt, vt diſcipli-
næ ſuæ alumnos ſecundum informationem
ad elegantes eosdemque bonos mores in in-
telligendo potisſimum Romano ſermone ſatis
diu tenerent, & quantum quisque poſſet ca-
pere, confirmaret. Tales adhortationes
commemorata ad ſtudioſos adoleſcentes
præfatio, viginti amplius annis ante conſcri-
pta, etiam continet: qua nimirum ſermonis
huius diſcendi rationem oſtendit, amplisſimo
eius vmu ſummaque necetſitate common-
ſtrata. Operæ enim pretium efſe, exiſtima-
rat ſummo iudicio præditus vir, eos, qui in
ſtudiis viuerent, recte fideliterque moneri, vt,
quum Latinam linguam magni faciendam,
amandam atque rebte diſeendzm intellexis-
ſent, in ea deinceps addiſcenda multum ope-
ræ, idque non infelicis, ponerent: quamuis
ſibi perſuaſerat, fore, vt monita iſta ſua vel
non legerentur, vel oſcitanter percurreren-
tur, vel fore, vt nemo ea ſequenda ſibi exiſti-
Mmaret;

⸗

496 DE LINGVAE LATINAE

maret, vel, ſi quis omnino eiusmodi ſibi re-
gulam ſequendam putauerit, is ab aliis viua
retraheretur voce, aliamque regulam, quam
vel retrahentes ſecuti eſſent, vel excogitas-
ſent, nullis fundatam rationibus, ſequi iube-
retur. Tanta de recta via deflectendi fere-
bantur Germani cupiditate!

Paucis, quos Scaliger Caſelii ætate ex au-
reo ſæculo reliquos fuiſſe iudicauit, merito
ſuo adnumerandus videtur GREGOR.
BERSMANVS, Annabergenſit. Is certe fuit,
qui ſedulo elaborauerat, vt barbaries & mo-
rum & verborum, magno impetu Germa-
niam inuadens, ac potius plerisque in locis
oppreſſam iam tenens, profligaretur (x).
quandoquidem hominum vita ea eſſe cœpe-
rat, vt, quemadmodum quisque aliquid cul-
pabat, aut deſiderabat in alterius moribus at-
que ſtudiis, ita hoc vel illo cognomento inſi-
gniretur; & parum aberat, quin vtriusque
linguæ auctores euoluere, & iis legendis
otium terere, criminis ſiue hæreſeos loco ha-
beretur denuo. Qualem temporum ſuorum
faciem quum conſideraſſet Andr. Ellinger,
haud obſcuri nominis in lIenenſi academia
tum

(X) id teſtimonium Hieron. Wolfius Berſmano im-
pertiuit in epiſtola, quæ inter multas alias claror.
virorum ad hunc epiſtolas reperitur, P. I Poematum
ipſius, p. 350.

K6)
o

n Ne
Uun ſaihi
men i
minemen
Mumu.
eultone⸗
unge!
t Cuum
unelerct
wuinlip
Guum log⸗

Aelhetnla 1
lmpmuden
eruditon⸗
dusluis,6
Srurma,
intet Gen
buig ſt ?
Cugulihi
ellenpte⸗
gubus ſin
truditioe
Dokhiu,
Berüman⸗

MM iuch

ead Po
Daabus

„ er.
r dace.
1

a
Gnnnn
0. Mue
Talen
llll
Nhud j.
dudi
PIHemn un

tun

IN GERM. FATIS CAP. VI. 497

tum profeſſor, Berſmano amicisſimus, ad
hunc ſcripſit (y): Barbaries tantum non li-
men pulſat ædium, quas Muſæ incolunt im-
minentem vereor vt arcere posſit Apollo &
Mercurius. Si quis de reliquo de Berſmani
eruditione ac meritis numndquam inaudiuiſſet,
ipſum per ſe facile de iis coniecturum tum,
puto, quum cognouerit, dignum eum habi⸗
tum eſſe, qui optimo præceptori ſuo Came⸗
rario in Lipſienſi academia ſuccederet; poſt-
quam ſingulari cum laude in Wittebergenſi
academia iam docuerat, & Portenſem ſcho⸗
lam prudentisſime adthiniſtrauetat. Quantæ
eruditionis vir fuerit, & quanti a præceptori-
bus ſuis, Georg. Fabricio, atque Hiobo Magde-
burgo, Camerario porro, E olſo, Langueto;
oturmio, Caſelio, & plurimis aliis grauisſimis
inter Germanos humanitatis propugnatori-
bus, ſit æſtimatus Berſmanus, epiſtolæ, quas
ſinguli hi ad ipſum ſcripſerunt, & quæ typis
exſcriptæ exſtant (?2), abunde declarant. ex
quibus ſimul apparet, virum ea fortuna, qua
eruditio eius digna fuerat, vſum non eſſe. Io.
Poſthius, præclarus eiusdem ætatis poeta,
Berſmanum noſtrum omnium in Germanid
zum viuentium poetarum ſuauisſimum cenſait
Ii atqué

(y) ead. Poematum P. p. 342.
(2) Duabus ipſius Berſmani Poematum Partibus Lipſ-
an. 1592, 8, ed. ſubiunctæ. .

498 DE LINGVAE LATINAE

atque doctitſimum. Caſelius vehementer læta-
tus eſt, quum eumdem exſpectationi, quam
de ipſo conceperat, non tantum ſatisfeciſſe,
ſed eam ſuperaſſe perſpexerat: quippe quem
doctisſimum iuuenem cognouerat (a), qui
ea, quæ in patria didicerat, in Italiam profe-

tus, in omnibus confirmauerit, ac mire ea

auxerit. vbi inuſitata quadam dicendi facul-
tate de obſcuris dilucide, de confuſis ac per⸗-
turbatis ordinatim ac diſpoſite, de dubiiser
uidenter diſſerentem admirati ſunt Itali (b).
Quamuis vero indigna ſatis ceteroquin Berſ-
manus in Lipſienſi academia vſus eſt fortunaʒ;
vnde inuidia in Serueſtanum gymnaſium
ipſum abegit: minus tamen infelix hac in re
is exſtitiſſe videtur, quod non indignum in
academia hac ſortitus ſit ſucceſſorem,
MATTIH. DRESSERVM, Erfordienſem,
rhetorem atque oratorem celeberrimum, nec
vulgarem hiſtoricum, magnum Romani ſer-
monis aſſerendi patronum, ſupra eo nomine
a me laudatum.

ILalem eidem ſermoni patronum iſto tem-
pore ſeſce præſtitit REINERVS REINEC-
CIVS, Steinhemius, non minus iam a me lau-
datus Glandorpii diſcipulus. Nam etfi is de
hiſto-

(a) i I Néα 13 x gd⁰ ιn E.
(b) vid, vita Berſmami in M, Adami vitis Phi loſophor.

P: 583.

Kl

,lerus l
anter coh
genmt
cololhen l

fuit, N) t/ℳ.

in /.

tawel

enim Hu
lnen Ad
ſec ulo inc⸗
logventie tel
lorum Ci
ſel linpin
gen tell e

G in deur
Norrin
Aielis
Gatis tel
elcente
nir inita

Morem p

Iuterea
ne lingn
△
nerihru
toleune,
.0
ſriztir
erheuß
leiſta

Rennt

Apectin .
ige

arat,
ten
a. hpee⸗

Cgnonen

tne

m *%

e
Alllllh,

ſhvonlte

oten⸗
NNN⸗
nanel

IN GERM. FATIS CAb. VI. 499

hiſtoriz excolenda illuſtrandaque tam dili-
enter cogitauit, quam qui maxime: ſermo-
8 5e N⸗
nem tamen Latinum vt amare & vſum eius
commendare ceſſarit vmquam, tantum ab-
fuit, vt putida alque inſulſa oratione fædius
nihil in rerum erplicatione ſtatucrit: rerba,
enim rerum notas eſſe, & orationem iisdem
dumen adferre debere, Germaniæ iuuentuti
ſedulo inculcauit (c). quam ideo tum ad e-
loquentiæ ſtudia, tum ad principis & magiſtri
illorum Ciceronis ſcripta, atque in his rurſus
vel in primis ad epiſtolarum lectionem dili-
gentisſime ætate ſua alliciendam' duxit:
I1 2 quan-
() in elegantibus præfationibus, Io. Glandorpii Ad-
notationibus in Ciceronis epiſtolas ad familiares
adiectis, & extremo capite V a me pluribus collau-
datis. tertia earum, pag. 5lio, ſcholarum, quæ, ado-
leſcente ipſo, ſtili exercitia de epiſtolarum Cicero-
nis imitatione auſpicari ferme ſolebant, receptum
morem prædicat; poſtquam ſecunda præfatione
P. 360, docuit, quam neceſſaria ſit eloquentiæ & ele-
gantiorum litterarum ſtudioſis, vt reliquorum
Ciceronis ſeriptorum, ita, & epiſtolarum locfig .
& quanta inter Eraſmum & Longolium de recza
Ciceronis imitatione fuerit contentio: ſubiungens:
Interea hoc nos de Cicerone teneamus, guicguid Lati-
na lingua ornamentorum aæc diuitiarum, guicquid
nerubrum habet, ea tamquam de Iantali, aut Pelopis
talentis, opulentigimague gaza, peti ac decerpi e
ſeriptis illius poſſæ: & quæ de axmirabili atque in-
e*hbauſta Ciceronis dicendi vi, qua omnes facile ſu-
Perarit, ſequuntur.

5oOo PE LINGVAE LATIN AE

quando nimirum earum artium ſtudiis, quæ
ab humanitate nomen tulere, pasſim denuo
ruentibus, hoc ferme omne:= ſatagere, cogno-
uit, vt, poſteaquam modice initia horum de-
guſtarant, ac ne quidem plane deguſtarant,
mox ceu illotis manibus ac pedibus in gran-
diorum illarum diſciplinarum tractationem
inuolarent: licet experientia magiſtra ſatis
quemque edocere potuerit, absque artium &.
linguarum præſidio talem conatum felicem
numquam eſſe ſolere. Quapropter grauiter
doluit, quum partim indiligentiam, partim pe-
tulantiam, nouas rurſus tenebras intentare
iam tum animaduerterat: poſtquam proxi-
mæ ætati e benignisſimo cœleſtis numinis re-
ſpectu, peculiaris quaſi felicitas, peneque di-
uina, obtigerat, Reineccii ſententia, vt eru-
ditæ antiquitatis ſtudia e ſuperiorum tem-
porum fœ da barbarie egregie eruta, atque in
lucem ſint reuocata.
Priusquam ad ſequens XVII ſæculum pro-
gredior, duorum eximiorum Germaniæ
poetarum mentionem faciendam arbitror,
extremo ſæeculo XVI florentium, quorum
alter funeſtisſimum vitæ exitum habuit, al-
ter magnorum principum ad vitæ vsque fi-
nem beneuolentia ob præclaras dotes ſuas
vſus eſt. NICODEM. FRISCHLI-
NVM intelligo, & NATHAN. CHY-
THRAK-

61

AN

nolines.
jntet Mh.
cobhatum
CMuntik
Culotmo

Chjrei
Cubit:
ſuuli
naurten
lerati 96
1 eumni
ſepebfin
iuinitut
ſe 1
lothec⸗
Portieh
ncen
Fritchlin
ez, Per!
heſent
um,
Pullo⸗
aes bo⸗

eug
kritchl
iecta
lo Ren⸗
Dechan

aDfea. Kern⸗
EldͤR—

em ien.
Upetotum lallt
.
,

,

,mi, 1
ANZT—

bumme
n mW

mt. 4

1,1
Uhhe

Ne/
e
, S
0
6 N 1.
I
ſCR
N

.
M.

IN GERM. FATIS CAP. VI. SO.

THRAEVM (d), exquiſitisſimæ eruditionis
homines. Bellum iſtud grammaticale, quod
inter Friſeèhlinum hunc & Mart. Cruſium
conflatum eſt, indicio forſitan eſſe poteſt,
Concordiam aureo iſto Melanchthoniano ſæ-
culo tantopere inter eruditos adamatam; &

I1 3 quam

(d) Chytræi laudes Caſelius pasſim in ſcriptis ſuis eſt

perſecutus: in Laudat. Io. Alberti D. Megap. D. 1,
b, ſcribit: Qui ad inerementum aca emiæ (Roſto-

chienſis) præ aliis aliguid & eimia eruditione, &

fingulari opera contulerint, ſunt fratnes Chytræi,
maion tbeologus, alten poeta, vtergue vir doctigimus,
ver'ati plurimum in ſeriptis vetenum, ille guoque
præ omnibus in omni hiſtoria: quibusdam adiectis,
pergit: habui proximum collegam Nathanem, qui e
tenebris protraberet artem poetarum, & poetas
diuinitus interpretaretur, non ad oblectatinnem,
ſed ad vſum ciuilem. Conf Io. Petri Lotichii Bi-
bliothecæ Poeticæ Part. III, pag. 140 ſeqq. & Ol.
Borrichii diſſertat, de Poetis Latinis IV, & I48, ſeqꝗq.
vnde plures elegantisſimos Germaniæ Poetas,
Friſchlini atque Chytræi æqquales, cognoſcere. pot-
es, per ſe quidem celebres ſatis; inter quos lo.
Schaſſerus, Paul. Meliſſus Schedius, clara vtique no-
mina, & digna, quæ in felicisſimorum Poetarum
referantur numero Ber, mani quoque atque Poſthii,
paullo ante commemoratorum a me, merita, & lau-
des Poetica arte acquiſitas recenſet Lotichius: de
Friſchlino agit pag. I52 ſeqq. cuius vitam conſcripſit
Geong Pſtugerus, quæ orationibus inſignioribus
Friſchlini, coniunétim Argent. an. 1619, 8;: editis.
adiecta eſt, ſeparatim antea vna cum R. Agricolæ,
Io. Reuchlini, & D. Eraſmi vitis ex Melanchthonis
Declamationibus depromptis, emiſſa.

5702 DE LINGVAE LATIN AE

quam meliores litteras in Germania propa-
gandas mirum in modum adiuuiſſe, ſupra vi-
dimus, vergente ſæculo coli ſenſim deſüſſe,
maleuolentia, inuidia atque obtrectatiane lo-
cum paullatim occupantibus. penitus enim
vnoque impetu concordiam profligatam
eſſe, nemo dixerit: id quod conciliationem,
qua ipſi iſti doctisſimi viri coniuncti ſunt ite-
rum paullo poſt, comprobare quodammodo
poſſe, arbitror. Notatu omnino digna mihi
videntur, quæ ipſe Gruſius de reconciliatione
hac memorauit (e): Anno ch LLXXNXVII
Bello Grammaticali ſinis contigit? ſeribente=
exnundinis Francofordianis Nicodemo Friſeh-
ino, prater longas etiam litteras, in libello,
quem dono mittebat, his etiam verbis: D.
Mart. Cruſio ſuo Præceptori, indignur diſci-
pulus, in ſe'gnum futuræ reconciliationis. Pla-
cidam
(e) Annal. Sueuic. P. III, lib. XII, c. 34, p. 810. p. 796
ſcripſerat Cruſius: Hoc tempore lan. 1586 ]usque in
an. 1588 bellum grammaticale in M. Cruſium & Nic.
Friſeblinum exſulantem fiagrabat. Quanta cum
acerbitate id geſtum ſit a Friſchlino, Dau. Chytræus
nos docet, vbi p. 6o epiſt. ad Pancrat. Crugerium
ſcripſit: Grammatieum bellum inter Friſchlinum &
Cruſium geri ſinamus, guorum ille tanto animi impe-
tu in adueras ium fertur, vt Græcis non magis curæ
Juerit Troiam capere, quam ipſi aauerſarium omni-
bus probris deformatum conculcare: Indigna pro-
JFecto ingenii Friſehlini excellentia eſt, quæ in tali ar-
gumento tempus & operam perdat.

4

Gum bt
lee Uis
LN
preeyt
lenunas
Afm⸗
Eſinun
rmih 4*
l 4
iinon bra
Nue eun
Genrioſimu⸗
Verume
tetatun e
e in
tanpokell
leriote⸗
ſolahec
Vientur
umaitan.
un violar
1o boniru
ſohnini
mu, heie

83) Annal
(Gin epi
lls erue
n ge

IN GERM. FATIS CAP. VI. 503

eidam vicisſim manum dediſſe Cruſium, fa-
cile ex his verbis (f) colligi poteſt: Anno
LL XC, Nouemh. XXIX, nocte ante diem S.
dudreæ proxima Nic. Friſchlinus, conans ex
Hohenauracenſe captiuitate effugere; a perfi-
do fune, quem ex pannis confecerat, deſertus,
de celſo muro (CGeu heu] in aliam atque aliam
petram ſubiebtam præcipitauit: partiburque
corporis miſerabiliten confratctis interiit. quem
vtinam brachio erxtento excipere potuiſſem:.
uæ enim laus maior conſeruatione iſtius mihi
contigiſſet? Miſortus vero ſit animæ eius cle-
mentisſimus pater cœleſtis.
Verumenimuero tantam animorum ad lit-
terarum decus tuendum conſpirationem at-
que concordiam non exſtitiſſe amplius eo
tempore inter Germanos, quantam aurea iſta
ſuperiori ætate cultam eſſe, cognouimus, vel
ſola hæc Caſelii verba edocere nos poſſe mihi
videntur (ff): Quum, prob pudor, contra⸗
bumanitatis leges inimicitias exerceri, & offk-
ilm violari, iniuſtene dicam, an impie? a cer-
co hominum genere tum indoctis tum inſanis
ſoriptionibus hodie videamur; quid dubite-
mus, beneficio litterarum amicitiam pulcre,
11 4. coli,
(f) Annal. Sueu. Cruſ. p. 834.
(ff) in epiſtola quadam ad G. Berſmanum, quæ inter
illas eruditor. viror. ad Berſmanum epiſtolas reperi-
tur, quæ P. I huius Poematum ſubiectæ ſunt, pag.
355, ſeq q.

564 DE LINGVAE LATIN AE

coli, & multa, quæ offcii ſunt, præſtari? Nos
igitur ſiue eam ipſum, ſiue eius vmbram non ne-
gligemus, & magnum eſſe decus arbitrabimur
in hominum eruditorum concordia, quam qui
non tuerentur, & litteratos tamen ſo haberi
vellent, optaui ſæpe, vt tam honeſto nomine
carerent, quod illis nulla ratione debetur, ne
eſſent ordini noſtro dedecoris ſed idcirco ſcili-
ot contendunt, pt tyrannide honeſtitſimum lo-
um occupent, atque dobtrinæ & virtutis veluti
arcem vi teneant. Ipſe hic Caſelius etiamſi
concordiæ pacisque fuit ſtudioſisſimus, in
magno tamen inuidiæ pelago poſtmodum
grauiter eſt iactatus (g). Acerbisſimam et-
iam fortunam bonum Sturmium, quum ſene-
Rute prope iam confectus erat, expertum
eſſe, nemo ignorat. Eorum ſcilicet, qui Me-
lLanchtbonis ir (h)⸗ Eraæſmi, Camerarii, primo-
rum

E) vid. mea de Caſelii meritis commentat. p. 60.

() grauiter inprimis Caſp. Hofmanus cit. orat. ſilu.
de Barbarie imminente D. 7, a, conqueſtus eſt de
Furigſi 7 ſecul! barbarica prorſus ingratitudine, ad-
uerſus tanti nominis virum, optime de ſtudiis &
ſtudioſis meritum; cui omnem humanitatem, o-
mnemque Germanorum ingeniorum cultum acce-
Pptum referre debamus. intolerabilem plane, fla-
grisque dignam audaciam putauit Hofmanus, ado-
eſcentulos vix ténui eruditionis vmbra tinctos, &
Latine adhuc balbutientes, beatos tanti præceptoris
manes illoto ſermone allatrare auſos eſſe; & in eum,

el henn

. ſ
Kcllcc l

ri, M
1

IN GERM. FATIS CAP. VI. 50 5

rum Germaniæ noſtræ ſigniferorum, memo-
riam damnatam velle videbantur, eam fuiſſe
impudentiam, nonnemo conqueſtus eſt (i),
Vvt optimo Sturmio moleſtisſimi exſiſterent,
maximos principes in caput eius concitan-
tes (). Quorum ſcriptis niſi docti, coita
ſocietate, certatim ſeſe obiicerent, verendum
jis eſſe, ĩidem iſte eruditus vir exiſtimabat, ne
capitis velut cauſſa ipſis aliquando dicenda
eſſet, qui omnis eruditionis parentes & prin-
cipes deſeruerint. Et turmius, qui Germa-
Ii 5 no-
cui ſtudiorum ſuorum fundamenta & profectum de-
bebant, ingratas acuiſſe linguas,

) Georg. Obrechtus, vti videtur, epiſtola ad Berſina-
num, P. I Poematum huius p. 348. Non minimum
confufionis doctrinæ & barbariei in ſtusiis jecuturæ
indicium Hofmanus cit. I. cenſuit, quod ſummos
iſtos rei litterariæ duces in ſcholis loco mouere, &
de gradu deturbare conati ſint, homines, qui viuen-
tibus in conſpectum prodire, eius ſententia, non ſu-
ſtinuiſſent, aut certe confuſi, vt ranæ Seriphiæ, ob-
mutuiſſent.
(K) Memoratu digna ſunt verba, quibus Landgrauius
Hasſiæ (Wilbelmus IV, ni fallor, Sapiens cognomi-
natus) poſtquam ex Hochfeldero de Sturmio dili-
genter inquiſiuerat, iniqua huius fata doluit: O
Gott, o Gott, wie iſt man mit daem Mann umgangen!
Monimentor. Pietatis & litteras P. II, p. 99, Re-
media, quæ Sturmius doloribus ſuis adhibuit, ipſe
in epiſtola ad Berſmanum ſcripta, P. II Poematum
hnius, p. 279, indicauit, ſcribens: His me conſolor
glementis, religioniæ, conſcientiæ & innocentiæ.

506 DE LING VAE LATINAE

norum, de quibus egregia ingenii, doctrinæ,
virtutis, ſapientiæ pietatisque fuerat exiſti-
matio, princeps antea habitus erat (!): &
Caſelus, de quo nihil tam magnificum præ-
dicari poſſe, viſum fuerat exteris (I), quod
ſummæ eius virtutes non exſuperarint; quum
vir fuerit probitate & eruditione inſignis,
candore Germanus, ſtilo Romanus. optimi⸗.
inquam, hi duumviri hæreſeos crimine viui ac-
cuſabantur: controuerſia huic a nonnullis
mota, an bonæ litteræ atque philoſophia, quas
aureo Melanchthonis æuo firma rei Chriſtia-
naæ praæſidia eſſe, crediderant eruditi, eccleſie
atque ſacrarum litterarum cultoribus orna-
mento ſint, vtiles, nec non neceſſariæs quod
iſti negare videbantur (m). Quæ omnia de
mira bumani iudicii varietate abunde teſtan-
tur; qua ea, quæ priori ſæculo probauit, &
auide maxime arripuit, altero damnet atque
reſpuat (n). Quod ſi Eraſmi ætas in tale ſo-
lidæ eruditioni inimicum ſatis tempus inci-
diſſet,
() Camerarius in vita Melanchthonis, p. 146.

(Il) Ioſ. Scaliger Confutat. fabul. Burdòa, p. 410, ſeq.
edit. Elzeuir. an. 167, 12. .
(m) Comment. mea de Caſelii meritis p. 6o.
(n) id dilucide demonſtrat cel. Perizonius in orat: ſu-
periorib. capitib. cit. de Doctrinæ studiis, nuper poſt
depul, am Barbariem diligentisſime denuo cultis G ae-
Kideratis, nunc vero rurſus neglectis Jere & contem-
bptis. Lugd. Batau. an. 17708, 4.

gumerab

Leuun
us Me
3
Carolou
ſuilee o
udri
1e Aud
tin ſur
nullum
umtue
Ange
Mrmal

ℳ.NWR
Dronub
U lll
e
nrui

EEE
NNAAN/
1.

.
oνα

ℳ.

IN GERM. FATIS. CAP. vVI. 507

diſſet, minus forſitan mirandum fuiſſet, ſi
tum ſcripſiſſet: Vbi Lutheraniſmus, ibi litte-
rarum eſt interitusts per Lutheranos lan-
guent, frigent, iacent, intereuut bonæ litte-
V.. .
Accedit, quod in tanto ſtudiorum con-
temptu, Mæcenatibus non, vt ante, ſe offe⸗
rentibus, & ingenia honore ac muniſicentia
exſtimulantibus, eruditorum animi deietti ac
torpidi eſſe cœperint. In qua ipſa Macena-
tum paucitate Caſp. Hofmanus non leuem
imminentis Barbariei cauſſam reperiſſe ſibi vi-
ſus eſt. Pauci videlicet tum in Germania
numerabantur amplius Friderici, Saxoniæ E-
lectoris, ſimiles Principes: paullo etiam an-
te, quam Hofmanus querimoniam iſtam ſu-
am inſtituit, Io. Albertus, Dux Megapol. ſum-
mus Muſarum Patronus, diem ſuum obierat.
Pflugii porro ſenſim deſiderabantur atque
Carolouici. Eo ætate ſua rem perductam
fuiſſe, oſtendit Hofmanus, vt, quum pleri-
que, quos in primis decebat auctoritate ſua
apud principes honeſtos cœtus tueri & orna-

re, ſtudia promouere, & diſcentes beneficen-

tia ſua pro viribus iuuare, aut exiguum, aut
nullum ſtudiorum habebant vſum, locum ſu-
um tueri ſe poſſe diſſiderent, ſi adhiberentur
ad negotia peritiores & exercitati. Eos igi-
tur maluiſſe, addit, pauciores eſſe eruditos, &

+ -

5o8 DE LINGVAE LATINAE

ſuis tantum conſilis ſtare Rempubl. ſeque
primos eſſe apud reges, deiectis de gradu ſa-
pientibus. atque ob hoc ipſum & ſtudiis & lit-
teratis fuiſſe eos iniquiores. Hinc accidiſſe,
concludit, vt eruditi, quum tenuitatem ſuam
docendo vtcunque ſuſtentare vellent, ſe in-
alias ignobiliores curas mergere ſint coabli;
operariis diurna mercede conductis ſimiles
redditi, qui penſo abſoluto, ad nullam vltra
numerum operam adigi queant, quod ſuper-
uacanecam eſſe defatigationem putent, quæ o=
peræ pretio careat. Atque ita, deſidia inuale-
ſcente, penſum numeris exigi cœpiſſe, adfir-
mat, poſtquam diligentiæ præmium conſtitui
deſierit. tum enim, quum hoc fieri conſue-
uerit, alacriter ad operas ſubeundas procur-
riſſe homines eruditos, probat, ad palmæho-
nores contendentes, decore atque laude ex-
citatos. Eodem tempore homines, doctri-
næ felicitatem auditorumque commodum
magis in eo verti, exiſtimaſſe, comprobat
porro, ſi quizque ſua æſtimaretur virtute, &
expenderetur proßitendi peritia &v dexteritas;
magnæ eruditionis hominibus, frequens au-
ditorium & doctrinæ auidum pro calcaribus
eſſe, ratos. Proinde non minimam ſehola-
rum ætatis ſuæ infelicitatem in eo reſidere,
perſuaſit ſibi eruditisſimus Hofmanus, quod
non

,t. u

Auorun
inpente
ucon
ſutun
ztrone
is! n
tus eſe/
i u⸗
legte
u nge

oere
Came
iſe
orum/
nuloe

alem

10 ,h

1
na ende el.
le Altec
a⸗
aRe.

⸗

voyft 6
e

.

IN GERM. FATIS CAP. VI. 509

non omnia ſuo æſtimata ſint pretio, ne cuique
locus, quem merebatur, tributus.
Commemorata hactenus magnopere con-
firmant: honorem alere artes, omnerque in-
cendi ad ſtudia, gloria; & iacere ea ſemper,
quæ apud quorque improbentur. Improba-
um autem fere eſſe Romani ſermonis, ac vni-
uerſæ humanitatis ſtudium apud Germanos,
exeunte ſæculo XVI, Sturmii teſtimonio in-
ſuper comprobabo, verboſo ſatis vehementi-
que; quo illis, quæ capite hoc a me prolata
ſunt, ponderis aliquid addatur; in extremum
caput ideo a me reſeruato (o). Si vmquam
alias, nunc opus habemus eruditis hominihbus,
quorum raritas & iam magna eſt, & maior
impendere videtur in hac neglectione vel po-
tius contemptu: nulla laus, nulla præmia di-
gna tantis laboribus ſunt conſtituta. quos enim
patronos habent? & vt ſua tuentur patroci-
nia? nemo eſt, qui non medicus, & jureperi-
tus eſſe malit, quam hoc genus ſtudiorum ſe-
qui, quod nos colimus; liberum quidem, nul-
lisque alligatum rerum legibus, tamen labori-
bus ingens, immenſum, infinitume aut illud
Theo-
(o) ex eius & gymnaſii Argentorat. Luêctu ad Ioach.
Camerarium E. 6, ſeq. B. 6, b conqueſtus etiam erat:
Hiſce nuſtris temporibus formidabilis eſt caritas do-
Storum virorum, & corruptigimi mores ſunt, & ſpes
mnulla eſt melioris diſeiplinæ, nißi ad eum grauioribus
calamitatibus attrabamur.

7IO DE LINGVAE LATIN AE

Theologorum, quod tametſi omnium ſanctis-
ſimum ſit, tamen tum demum perſeltum de-
Prauatis hominibus, qui vbique nimis multi
ſunt, eſſe videtur, quum contemptui eſt, quum
eget, quum mendicat. Magiſtris litterarum
&WHNiaconis non centum aurci dantur, & quum
antur nimium eſſe putant, liberis plena do-
mus eſt, artem nullam exercent, vt ne a ſuüd
ſcilicet auocentur, interen dum xs alienum eos
cruciat, dum vxorum & liberorum egeſtatem
metuunt, dum in creditorum conſpeitum ve-
nire erubeſount, dum circumeunt per plateas,
vt in eam non veniant, in qua creditor habi-
tat: o honeſtatem! o diſpenſationem bono-
rum! o conſcientiam! non dedecus, non dis-
Perditio facultatum, non Dei iudicium neque
commouet, neque commonet eors, quorum in
Ppoteſtate rer verſantur. adoleſcentulos pau-
peres excludimus, mendicitatem & impuden-
tiam metuimus, nec co gitamus, attt admitten-
dor hos eſſe aut alendor ex ærario, ant magna
pecunia comparandos aliunde, qui ſint eruditi,
aut proftigationem exſpetctandam eſſe littera-
rum & religionis. Sed hanc non metuimus,
immo litteras non amamus, religionem negli-
gimus, & in coaceruandis non diſtribuendis
facultatibus oficium noſtrum poſitum eſſo, exi-
ſtimamus. Hoc vitium non in noſtra reli-
gione natum eſt, ſed e pontificum conſuetu-
tudine

4 holi

oviis

Germ.
Aurmn
i/

Vellt

IN GERM. FATIS CAbP. VII. FrI

tudine ad nos defluxit. pbi ad paucos plera-
que ommia ſeuocantur, multo minima pars ad
vicarios horum peruenit? & hiipſi, qui vauci
ſunt, Eccleſiæ facultates intercipiunt. Ve-
rumtamen etiamſi nihil ex his recuperamus,
nihil etiam exſpeltaremus, tamen prouiden-
dum eſſet, vt hi ne aliquando derſſent, quorum
induſtria nobis eſſet neceſſaria & ſulutaris.

onnte CAP. VII.
iz. Quibus atis Latina lingua in Germania ſæ-
rp culo XVII vſa, & qua ratione iuuentus in
1,A. Iholis ibi inſtituta ſit, ſingilarum artium

ſinß diſeiplinis eruditisſimorum virorum teſti-
moniis declaraturns & quemadmodum
Germanorum linguam iſtam addiſeendi ar-
dor magis magisque deferbuerit, oſtenditur;
ſtili formis, ſiue characteribus aliquot,
8 velut Philippico, Lipſiano, cmmonſtratis,
ie. aætque Ieſuitarum Latinæ linguæ ſtaudio, non
minus ſenſim diminuto, memorato. Eorum,
E qui ipſum hoc ſtudium inter GeVrmanos con-
E ſeruatum roluerint, popularibus laudabili
Prazcunter erempto, numero, primo loco no-
minatir Gerh. Io. Vosſius, & Gaſp. Sciop-
pius: quorum huius praclara in RKomano-
rum ſermonem merita pluribus prædican-
tur verlie, & illorum, qui apud Germanos
oseram nauarnnt, yt optimis Latinis aubto-
ribus

Sa Dä LIN G VAE LATIN AE

ribus meliuſeule eſſet, nec non Oratorum;,
Poetarùm, Rhetorum, atque Grammati-
corum nonnulli nominantur. Neque Mæ-
cenates proximo ſæculo penitus defuerunt
Germani.
Qualia demum per hoc ipſum ſæculum,
jyo viuimna, fata Latinæ linguaæ imminere
videantur, praſtantisſimorum virorum iu-
diciis oſtenditur; & pauca de eius digni-
tate, a quibusdam acriter ſatis hodie impu-
gnata, adduntur.

Dproximum ſæculum vsque progreſſus;

quibus fatis eo ineunte Latina lingua
in Germania vſa ſit, Caſelii iterum verbis e-
loqui conſtitui: vtpote cuius extremum vi-
tæ tempus initium ſæculi attigit; & cuius
teſtimonia eo libentius me adducere, profes-
ſus ſum, quo exquiſitiorem ipſius eruditio-
nem exſtitiſſe, & quo maiore prudentia, vſu,
atque exereitatione præditum eum fuiſſe, co-
gnouimus, de elegantiore litteratura optime
meritum. Hic quidem, vt ludorum magi-
giſtri diſciplinæ ſuæ alumnos in intelligendo
potisſimum Romano ſermone ſatis diu tene-
rent, confirmarentque, magnopere exopta-
uerat, & vt facerent id, prudenter admodum
data occaſione, qualem ſæpisſime, prout rei
ſcholaſticæ apud Germanos recte conſtituen-

dæ

eeprol
jveſtepiot

poleconn
u

Mudam!

eltt,
n. lon,
Pbnen
loſer. D
in litteni
vigett
(o en.
ſent) n
ut iſſor 4
Oin ot. .
D.2 aen
alimme
iut neren
interpret
Lermntal
n:
nulti in⸗
inun Tu
ſatuo Mud
luenmn
tenerio

ener.

Etikan
len Monc

Ig edl⸗

IN GER M. FATIS CAP. VII. 5I3

dæ cupidisſimus fuit, captauit, admonuerat.
At ſecus a plerisque per totam ſuam, eamque
longam ſatis, ætatem factum, doluit: ſiqui-
dem hos ſidei ac diſciplinæ ſuæ commiſſos, &
humanæ vitæ, & ceterarum rerum rudes ad-
huc, ſtatim ad declamandum & diſputandum
inepte prorſus, inutiliter atque pernicioſe ra-
uiſſe confirmauit (a). Hodie, inquit (b)

alicubi, quod merito reprehendendum eſt, in-

quiburdam ludis puerilibus (C) EBatinæ & Græ-
Kk g&α

(a) ad linguam Lat. accuratius diſcendam Cohortat.
extr.
(b) an. 1612, in orat. funebr. Ioanni Niuinio ſcript. B.
4, b. circa idem tempus, in orat funebr. Andr. My-
lio ſcr. D. 2, a ita locutus eſt: De ecducatione prima
in litteris exſtare aliguid plenius hodie non abs re
eſſe videatur, guod ſebolas inferiores ex eo tempore
(quo Georg. Fabricius Miſenenſi ſcholæ præeſſe de-
ſierat) non bauci magis corrupere, hi præſertim, gui
eas inſtar academiarum eſſe voluerint.
() in orat. funebr. Wilhel. ab Heimburg ab ſe ſer.
D. 2, a mentem ſuam deiſtis ita explicauit: Nec
adſirmare dubito, præceptores de prima ætate non re-
&ius mereri, quam ſi vtriusque linguæ ſeriptores ita
interpretentur, vt faciebant veteres, gui nobis præi-
uerunt ad intelligenda ſeripta Græcorum & Latino-
rum: gquos ſecuti fuere, & .αasere noſtra zætate
multi, in quibus prælucent, aliger, Manutius, Lam-
binus, Turnebus, ſimiles. Hunc etiam tenminum
ſtatuo ludorum puerilium, nec multo vlterius pro-
mouendum. Hæc vberius in eleganti ſuo de Ludo
litterario redte aperienao libro expoſuit: cuius di-

5r4 DE LINGVAE LATIN AE

cæ litteræ; & quædam artium principiæ accom-
modatarum pueritiæ & adoleſeentiæ geniiz,
contemnuntur, petulantia nouatorum, & ma-
gna ex parte negliguntur, & philoſophantur,
vt aiunt, qui pPrater IJabientiæg nomen nihil au-
ribus acceperunt, opinionem, baud ſoio qua-
rum, cultorer, & loquacitatis magiſtri inſo-
lentes admodum. Alibi eorumdem tempo-
rum hanc inſtituit deſc criptionem (d): Lin-
guas, in quibus omner ingenuæ diſeiplinæ & o-
mnes partoes ſapientiæ, ſiue philoſophiæ, tam-
quam in ſeriniis continentur, ita negligimuc,
vt Græam pauci diſcant, pauciorer intelli-
gant: altera ita quoque iacet, vt pleræque
academiæ Latinæ vix balbutiant: necad rem
facit, etiamſi quotannis tota plauſtra nouo-
rum librorum prodeunt, non boni nutlli, ferendi
aliqui, plerique male feriati, vbi chartæ plu-
ris ſunt, quam quæ iis labore multo & graui
ſumptu impreſſa ſunt. Non aceruos, ſed
montes, ante peder exſtructos videre licet,
Oéοο, de quibus abique rebus patſim litiga-
tur- ſunt orationes, inf antiumne dicam, an
intelligentium, nihil ſupra remiger: poeta-
rum volumina, quæ ſaburram fateant hinc
noui acroſtichiſtæ, eteoſtichiſtæ, anagramma-
tiſt«
uerſas editiones in meo de Caſelii meritis Commen-
tario recenſui p. 48, ſeq.

() in Néæ 9 IIgα½α E. 2, 8.

1:

puum N
ten / rhie

Rotici/ hr

gi, Ef

lie p 3
“ Md

frzm
ſir Nren
M uN. .

1 nn

—

urun
Colrem 7
Jlriratir,
r
l llec 4
n uen⸗
1
%. b
Gnaliti⸗
1.
mumbh
Videtut
Vileu
mia ,
M.

W

IN GERM. FATIS CAP. VII. Fr;

kiſter inane ſtudium, quoniam de ſexcentis
vnum vix micam in ſe ſalir habet: comici
item ſine lingua, ſine arte, ſine mente: hi-
ſtorici, ſine vita, ſine conſiliirs quidam in⸗
nugis, & fabitlis anilibus oocupantur⸗ alii
millies ſeripta recoquunt: bvnonsoοσαςο dicas,
niſi quod plerixque nemo frui poteſt, pt he-
ſterni epuli reliquiis? non dicam de iis, qui
vel ſè inter ſe vel innocenter conuiciorum luto
conſpergunt denique vicur non eſt, quin
ſeriptorem habeat. Igitur in plerisque me-
rum rur, inſcitia & barbaria. Quanti erat,
Pprius doceri? eos præſertim, qui vno nutu &
graui ſupercilio omnis vetuſtatis ſeripta iu-
gulant? nec- tamen vel ridiculum muſoulum,
ſed mera monſtra pariun-v,. Non eqquidem
ex hac iuſta & neceſſaria reprehenſione vo-
luptatem ipſe capios rer ipſa magnum mihi
dolorem inurit. Aäficit namque me iattura
veritatis, & oppretſio ſiue diminutio ſalutis
Publicæ, quam inde conſequi vitceo. Nec ve-
ro quemquam his ſagittis peto, niſi inſeitiam
&& malitiam. Quid vtraque effecerit de-
mum, his verbis () edocere etiam voluiſſe,
videtur publicæ ſalutis ſtudioſisſimus vir:
Videas huius prauæ opinionis eor, qui ſibi o-
muia prima tribui volunt magiſtros lingua-
SCned . rum, quibus abolitis omnes litteræ concidant,
Kk 2 in-
(e) in Laudatione Io. Alberti D. Megap. G, 2, b.

5IüG6 DE LINGVAE LATIN AE

interpretes veterum, quos cognoſſe in vita⸗
hominum primum operæ pretium eſt, profeſſo-
res philoſophiæ, qua exabta barhbaries omnia
occupet neceſſe eſt, tenuiter, & vix aliquo loco

eſſe habendos.

Quando vero diſputando declamando-
ue, bene, vt ſibi quidem videbantur, exer-
citatos adoleſcentes, at falſa ſimul eruditio-
nis opinione inflatos, & multarum, earum-
que ſublimium, ſi diis placet, rerum ſcien-
tia onuſtos quaſi, in academias a philoſo-

phantibus ſuis magiſtris miſſos eſſe, cogno-

ſcimus: quid, quæſo, mirum, ſi euenerit
inde, quod Frid. Taubmanus eodem ferme
tempore, quo Caſelius de praua iſta inſtitu-
tione conqueſtus eſt, accidiſſe, adfirmauit?
cuius ipſa verba ex eleganti eius de Lingua
Latina diſſertatione (F) proferam; quum
temporum iſtorum facies, & Romani ſer-
monis contemptio ita aperte iis declaren-
tur, vt nihil posſit ſupra. Eo enim in Ger-
mania rem iterum perductam tum fuiſſe,
monſtrat Taubmanus, vt ſi quis elegantiæ ac
proprietati ſermonis paullo accuratius ſtu-
duerat, non modo a iuuentute, ſed inter-
dum
(fF) p. u6, iteratæ editionis, an. I602, 8. quantopere eru-
ditis placuerit libellus, inde coniicere poſſumus,
An prior eius editio XIV dierum ſpatio eſt diuen-
Ita.

Pant,non
& pren
Uln aute

Romana
ſenbitl
u Mun
Inni ſer
ginhent
munt,
Mgnu
G tan
ur, 9
non ita
Cratie/

IN GER M. FATIS CAbP. VII. 517

dum ab iis ipſis, qui iuuentutem erudiebant,
per contemptum Fhilologus nuncuparetur,
Criticus, Grammaticus, atque vno verbo Ver-
balis ipſi vero nouo nomine Reales ſeſe
appellarent, quaſi ipſi quidem meras res
tractauiſſent, ceteri, in ſermonis cultu tan-
tum occupati, rerum cognitionem non per-
inde curaſſent. Quid, quod de ſartore ali-
uo aut cerdone honeſtius loqui tum cœ-
piſſe homines, quam de Poeta, adfirmat por-
ro Taubmanus: quum laurus, quam Ger-
mani Cæſares non aliqua vicaria, ſed ſua
manu, Celtæ, Hutteno atque Meliſſo, id ho-
noris ingenii virtute conſecutis, impoſue-
rant, non vulgo tantum ludibrium eſſet, ſed
& pretio aut verſu aliquo ſeabioſo venatis.
Illa autem Taubmani verba, quibus langui-
dius in academiis commorantium iuuenum
Romanam linguam excolendi ſtudium de-
ſcribit, ſunt ſequentia: Creduntur hodie in⸗
hac Vitteberga verſari ſtudiorum gratia ex
omni fere gente orbir Europei, quaſi milles
quingenti, vel, quod nonnulli vero propius exi-
ſtimant, bis mille eorumque partem bene
magnam me iam dicentem audire arbitror.
Si tamen in concione iſta denſitſima repetia-
tur, qui ſpondere mihi auſit, ſe tempore boc
non ita longinquo poſſe diſeipulum erudire, vt
Orationem faciat bene Latinam, quaqgque non,
Kk 3 vt

SI8 DE LINGVAE LATIN AE

vt ouer Aegontis Virgiliani, vix osſibus hæ-
reat, ſed quæ, vt illa Chaæreæ Terentiani Pam-
phila ſucci plena ſit: ei ego me omnium pri-
mus ex hacç hora, & pt primum ex hac ca-
thedra deſeendero, diſeipulum tradam cum
cera & ſtilo, eum auribus & lingua, atque
adeo cum omnibus inteſtinis Et quamuis
nunc quidem morbo Poetarum vernaculo, hoc
eſt inopia argentaria, laboros tam bono ta-
men magiſtro pro ſingulis horis, (quos Capnio
Romæ olim pro addiſeenda Hebræaz lingua Iu-
Azo dAediſſe ſeribitur) ſingulos avreos να.
T0ov ſiue minerual clara voce, & tamquam
ſtipulatu, vltro ſpyonaeco. pvero enim me poſſe
adhiuc, ſe curioſius arcula meas excutiam, cen-
tum aureos pro tam pretioſa merce alicunde
euoluere ; vel serte ab amico in hunc vfan
mutuari.
Plura quin ex eadem perdocta lectuque
jucunda Taubmani diſſertatione proferam,
temperare mihi vix queo. Sed ſatis habe-
bo in præſenti, me eam citaſſe, dignisſimam
ſane, quæ ab omnibus Latinæ linguæ, cuius
amantisſimum ſeſe præbuit Taubmanus, ſtu-
dioſis diligenter verſetur: & quum ca no-
ſtro etiam ſæculo ſcripta videatur, neminem
ſemel iterumque eam legiſſe, pernitebit,
ſpero. Eaſciuientium quorumdam ætatis
ſuæ ingeniorum temeritatem potisſimum ca-

ſtigan⸗

udium nel
Pruuit Tan
t. Au.
lit, ℳ
nonenn.
(lrallere.
n. D
Tae, u

Oratione

1
B
e, ae

Acllu
Pumn
We Uld
potauit
etlam!

()u

ANNN.

ilen
7 1

anns

IN GER M. FATIS CAP. VII. 519

ſtigandam ea decreuit clarisſimus vir: quæ
videlicet, quum vberrimam ſelectisſimarum
vocum ac phraſium copiam habere potuis-
ſent, exoletis tamen & ab vſu remotis ver-
bis vndique conquiſitis, febriculoſam quam-
dam & viæ Sibyllæ intelligendam orationem
conſectabantur, eruditionis famam ex eo
adfectantes, vt quædam ſoli ſcire videren-
tur; Opportuna admodum ſic oblata oc-
caſione, plurimis argumentis Datinæ linguæ
ſtudium neceſſarium omnino eſſe, demon-
ſtrauit Taubmanus, clarisſime ſimul oſten-
dit, accuratam quidem eius requiri cooi-
Ffonem. Aliquot porro ſtili formas, ſiue
earalteres, & auöttorum quaſi ſeitas recen-
ſut, quæ iuuentutem maxime tum exercue-
rim. Primum miratus eſt (ff), exſtitiſſe ſua
ætat, qui Phil. Melanchthonem vt Aucem &
anteſgnanum ad eloquentiam eligere ſibi, ac
orationem eius pro Latinæ orationis e⅛⁹*mnplo
citare haud dubitarint, quos ipſum Me-
lanchthonem, ſi reuixiſſet, miraturum fu-
iſſe, credidit: quum is iuuentutem & vocè
& calamo ad vetus iſtud Romanum exem-
plum vnice duxerit. Omnium vero mini-
me illorum audaciam æuo ſuo tolerandam
putauit, qui, ſi per imperitiam vel ſupinam
etiam negligentiam plebeio ac Jordido ſer-
Kk 4 mone,
(ff) diſſert. eit. p. 34.

620 DE LINGVAE LATINAE

mone, qui vix grammaticus viſus, nedum
Latinus haberi potuerit, vſi ſunt, illo ſe tue-
ri haud erubuerunt, quaſi orci galea, ſe ge-
nus dicendi Philippicum amare, ſimplex quaſ.
& populare. Quod ſi meminerimus (g),
viuo Melanchthone repertos fuiſſe, qui eum
altertm humernm in incedendo nonnihil de-
torquentem, & balbam ipſius vocem geſtus-
que imitari ſtuduerint; non adeo mirabi-
mur, puto, tales etiam exſtitiſſe, qui dictio-
nem eius Latinam imitandam ſibi propo-
ſuerint. Plerisque enim curæ tum fuiſſe,
dignisſimus eiusdem diſcipulus adfirmaæ-
uit (h), non quomodo communem præc--
ptorem imitarentur, & doctisſimi optimi-
que euaderent, ſed quomodo ex eo, quæ-
dam acciperent, quibus inſtructi facilius ſe
ad honores emerſuros, & diuitias compara-
turos, confiderent: quum tamen ipſe neque
his de rebus docuerit, neque, quæ quotidie
docuerat, ad illos fines referre quemquam
paſſus ſit. Iis, qui Melanchthonis dicendi
genus imitando exprimere videri voluerunt,
aliam ſubiungit Taubmanus ætatis ſuæ imi-
tatorum ſpeciem: eorum ſcilicet, qui Lipſi-
anam dicendi formam ſequi geſtiuerunt. in
qua defendenda atque laudanda multus
eſt
(g9) Camerarius in Vita Melanchth. p. 69.
(h) Caſelius Secund. Luhiad. C. 1, a.

IN GERM. FATIS CAbP. VII. 521

eſt (i); demonſtraturus, Lipſii ſtilum vi-
uum aliquid habere, alacre, eruditum, &
quod ſæpius repetitum placeat. quem alii
ex àduerfo per ſe minus laudabilem puta-
runt (K), ineptisſimis ſuccenſentes mortali-
bus qui eum imitandum ſibi exiſtimarint;
idque tam Præpoſtere, vt vitia eius expres-
ſerint plerumque, virtutes haud adſecuti.
Inde labem iſtam, quam exteri in Belgis
improbarunt, Lipſio magna ex parte adſcri-
bendam eſſe, crediderunt eruditi (1); per-
ſuaſisſimumque ſibi habuerunt, niſi magnus
Scaliger iuuentuti peſſum eunti ſalubriori-
bus ſuccurriſſet monitis, futurum fuiſſe, vt
Kk 5 tan-
() diſſert, p. 42, ſeq.
(K) vid. Morhof. Polyhiſt. litterar. lib. I, c. 24, § 65.
& Henr. Stephani librum hoc titulo inſignitum:
De Lipſfii Latinitate vt ipfſimet antiquarii antigua-
rium Lipſii ſtilum indigitant Palæſtra I, Henr. Ste-
phani, Pariſienſiz: nec Lipfiomimi, nec Lipfiomomi,
nec Lißftocolacis: multogue minus Lipfiomaſtigis.
Libertas volo ſit Latinitati,
Sed licentia nolo detur illi.
Hie wulta non vulgaria vulgi litteratorum linguis
de Latinitate illa antiguaria tantum non digladian-
tibus opponuntur.

Moleſtia huius litis eſt ſermonibus
Implicita multis, auferunt qui tædium,
Et liticulas tibi ad alias qui conferunt.
Francoſordii an. 1595. 8.

4 () Nic. Heinſius ap. Morhof. c. l.

622 DE LINGVAE LATINAE

tantam excellentisſimorum ingeniorum
meſſem inter Belgas haud inueniſſent exteri,
quantam merito deinceps ſint admirati.
Nec vero labes iſta ſolos Belgas atque Ger-
manos, ſed Gallos quoque, infeciſſe iisdem
eruditis viris viſa eſt: quamuis eam non
tam ipſi Lipſio imputarunt, quam peruerſis
eius imitatoribus * quos ipſe Lipſius non
modo ridere conſueuit, verum etiam, quum
verba &⁊ abſtruſiores aliquot phraſer emendi-
care cos conſpiceret, iram in ipſos vix te-
nutt.
Vt pauca etiam de fauore, quo ſuitæ La-
tinam linguam ſunt proſecuti, ſubiiciam. &
hic quoque non perpetuus fuiſſe videtur.
Nam quum Matth. Dreſſerus ſub ſæculi XVI
exitum ſcripſerat (H) : Quotusquisque
Ieſititarum eſt, qui non ſtudio magno nitorem
&ẽ elegantiam Latini ſermonis ſebtetur? Quo-
tusquiszque eorum eſt, qui obſoletum, ſquali-
dum horridumque genus dicendi non reſpuat
& oderit? Caſp. Scioppius inſequentis ſæ-
culi XXXVI anno ita de iisdem locutus
eſt (m): Muum leſuitæ glorientur, ſe in-
Europa circiter ducenta diſcipulorum milliaæ
habere
(Il) in orat. de Libris, quos legere, & de Orationis ge-
nere, quod imitari ſtudioſos decet. C. 2, b.

(m) Conſultat. de Scholarum & Studiorum ratione p.
74, ſeq. edit. Amſtelod.

1
Zubere,en
e cntil
1 .
Pußi Nl
,un bimn
„ Mn

1

vy/
fomert ll
1
„ Mo.
74 6—
runmal
n Pn-
eret. .
,.. ſoſui
ontrot/
verborun/
thueni
1
Hroſ

epirt

IN GERM. FATIS CAP. VII. 523

babere, ex tanto numero quotus tandem qui-
que continuis ſeptennii laboribus apud eos ex-
hauſtis plebi ſo exemit, ac virorum Latina-
rum litterarum laude clarorum oäâ inſeru-
it? Nimirum in ipſa oque Socictate non
temere decem Patres inuenerint, quibus ope-
ræ in ſcholis aliud fuerit pretium, niſit vt
Grammatice ſeriberent, & barbariſmis ac ſo-
lwciſmis potius dibtio eorum vacaret, quam
vllam Elegantiæ commendationem adferre de-
beret. Famianus certe Strada, cui ſuſfragiis
Iuis Ieſuitæ in Latine ſoribendo primas ſine
controuerſia defernunt, nihbilque niſt mellitos
verborum globulos & mnia dicta ſoſamo ac
Papauere, pvel potius elitum neltare & am-
broſia in ſeriptis eius ſparſa & imbuta in-
ueniri contendunt, nondum fedas barbariſmi
& ſolxciſmi notas ſibi impreſſas eluit 3 ac
fortaſſe non de nihilo veretur, ne mox Hiſto-
riæ ſuüz idem ipfſum vſu veniat, quod nuper
Maffeio : cuius ſtilum vitiis ne in linguæ
quidem tirone ferendis ſeatere, in Scioppii
Rhetoricæ fragmento Mediolani edito demon-
ſtratum vidit. Equidem facile ego, quod
complures comprobauerunt, concedo, Sci-
oppium odio ductum, & in vniuerſum or-
dinem, & in Stradam, acerbe nimis, non his
ſolum verbis, ſed aliis etiam ſcriptis ſuis,
inuectum videri. nam nemo forfitan præ-
ter

524 DE LIN GVAE LATIN AE

ter Scioppium temere negauerit, Societatem
hanc XVII ſæculo præclaros viros, optime
de humanioribus litteris, Romana in primis
eloquentia, promeritos, in ſingulis Europæ
regionibus habuiſſe. Cui enim Andr.
Schotti, Ludou. Creſolli, Nic. Causſini,
W'olfg. Schænslederi, Bohurl. Balbini, Iac.
Maſenii, Martini du O;gne, Franc. Vauaſſo-
ris, Ren. Rapini; & Petr. Io. Perpiniani, Ho-
rat. Turſellini, XVI ſæculo florentium, alio-
rumque, merita incognita ſunt? Sed tamen
de maxima lIeſuitarum parte non iniuria ſta-
tui poſſe, quod Steph. Doletus de vniuerſis
Germanis olim iudicauit, ego mihi perſua-
deo: vbi Germanis nimiam illam Latine lo-
quendi cupiditatem, & quotidianum vſum,
hoc attuliſſe vitium, cenſuit, vt multo do-
öétiur ac elegantius loquerentur, quam ſeribe-
rent. accedere eo, quod inter grauitatem,
quæ ſcriptis ac lucubrationibus ineſſe debe-
at, & familiare colloquium nullum face-
rent diſcrimen (n). Neque vero etiam in-
telli-
(n) dialog. de Imitat. Ciceron. p. 95, edit. Lugd. an.
1535,4. Quantum mali ex quotidiano Latini ſer-
monis vſu cum iis, quibus ſtudia litterarum non
maturuerunt, proueniat, G. I. Vosſius fuſe in do-
ctisſima ſua præfatione in lib. de Vitiis Sermonis
monſtrauit. Nam agidue, inquit, tales audiendo,
ſimili adſueſcimus ſermoni: ipſi, perperam logquen-
tes, perperam diſcimus ſcribere. Vt mihi prope-

c⸗

Aigents

unmmols
foot⸗/ go
otiſeen.
Eus
euote ſec
eo etaan
Germano
Aſcene
Auctam .
Nenta,
verent.
gentes
agesm
GCernnan
Cllo ex
i triu
eolg.
theobo⸗
heinent

nodun
fine l
onn
Guer
bosy
(nid
Mele
eie

jces

Une
Rietdein,
g in g

D I
Komn, NN
. Ul

Iten.
er aucten

. he⸗

IN GERM. FATIS CAP. VII. 525

telligentes iſti veterum monimentorum exi-
ſtimatores auctoritate ſua prohibere value-
runt, quo minus Societas ingentem ſuperi-
ori ſæculo nouatorum, vetera fere impro-
bantium, habuerit prouentum (o).
Qualis ſcholarum in Germania noſtra in-
eunte ſæculo ſtatus fuit, talis progrediente
eo etiam exſtitit: tantum enim abeſt, vt
Germanorum in Latina lingua accuratius
addiſcenda induſtriam poſtero tempore ad-
auctam confirment nobis æui iſtius moni-
menta, vt rem in deterius datam eſſe, adſe-
uerent. Et quemadmodum rerum intelli-
gentes præcipuam inclinantis, labeſcentis, &
magis magisque ad interitum vergentis apud
Germanos eruditionis cauſſam ſuperiori ſæ-
culo exiſtimauerunt, quod tenera ætas in ſeho-
lis triuialibus minus recte ſit inſtituta; ita
Georg. Calixtus, magnus Eccleſiæ noſtræ
theologus, centum circiter abhinc annis ve-
hementer doluit (p), Pueros illo ætatis tem-
pore,
modum cauſſam ſuam probent, gqui arbitrantur, La-
tine loguendi morem, qualis guidem obtinet vulgo,
non minus ocere linguæ caſtimoniæ, guam prodeſſé.

quantum incommodi mos iſte ſibi attulerit pluri-
bus verbis commemorat ſimul, ** 4, b.

(o) vid. Morhof. Polyh. litter. I. VI, c. , &17, 18. conf.
Melch. Inchofer lib. VI hiſtor. ſ. Latinit. c. 8, de
Societatis Ieſu circa linguam Latinam inſtituts.

(p) de Solidæ eruditionis indies apud Germanos de-

K6l
526 DE LINGVAE LATIN AE

Medioo d⸗
pore, quo ſolidæ eruditionis fundamenta in N5 Godn
* . + . „ )
ſcholis ponere debuiſſent, ex genuinis au- hecenn
ctoribus Latinam linguam ita addiſcentes, lni
vt optimorum ſcriptorum mentem adſequi, an buin

ſuamque ſententiam commode ac perſpicue
exponere ſenſim valuiſſent; præpoſtero
plane ordine, iisque, ſine quibus ſucceſſum
fruſtra quis ſperauerit, præteritis, ad ſublimi-

oes
(todes
et 4.

vllKtion“

N .

ul! 1¹
4, . 1 605, d⸗
ores diſciplinas transilire coactos eſſe a ma- plo
giſtris; qui ſibi perquam docti, Calixto id moC
.. . . UI
de iis teſtante, viſi erant, quando ea docue- rile .
rant, quæ ipſi numquam didicerant, & quæ n⸗ in
„— . . amna
diſcipuli nec ceperant, nec capere per æta- 1
tem potuerant. huiusmodi enim ætatis ſuæ Ee
-11 . . 4 WON)
pædagogos illorum auctorum, qui ab omni 4
retro antiquitate politioris litteraturæ & ſer- 9 4
monis magiſtri habiti erant, ſcripta ex ma- Wed⸗
nibus iuuentutis excusſiſſe, & ſua commen- ⸗
ta, tamquam maiora & præclara magis, 1is
ſubſtituiſſe, idem Calixtus coarguit: euius —
iudicio is, qui citra Olecifmos &v barbari- ag
,31 yr, e . Latirun
Imos, citra ſordes, & dictionir inquinamenta
Latine loquendi ac ſoribendi facultatem ſibi lunun
haud compararit, immerito inter eruditos no- dc̃
men ſuum proßitetur (). Meh⸗
Medio itlit
nut,
creſcentis causſis Orat. pag. 137. orat. an. 1660 con-
iunctim Helmeſt. editar. 4. 0
3) P

() de Reéta juuentutis informatione & præceptorum

. .
officio, orat, p. 41. Ginni

faraentr Kſer.
letaiulzlet⸗

IN GERM. FATIS CAP. VII. 527

Medio circiter ſæculo res eo in Germa-
nia, quod ad litteras attinet, perducta erat,
vt Boœclerus ſcribere haud vereretur (r), ne in
academiis quidem, quas Deus & reſpublica
non huius, aut illius, ſed omnis doctrinæ,
cuſtodes & magiſtras eſſe voluerit, variæ e&-
ruditioni aut politioribus Muſis impune ope-
rari tum licuiſſe; & bonos auctores, apud
cos, qui ſtudiorum titulos prætulerint, ne
vocabulo quidem notos fuiſſe, quereretur;
immo Ciceronem cum omni eloquentia ad
pueriles nænias damnari, Cæſares, Liuios
amare in probro haberi cœpiſſe: vnde fa-
ctum eſſe, addit, vt altiora omnia intelligen-
do nihil ſatis intellexerint hominer. Viginti
annis poſt, quam Bœclerus ita conqueſtus
fuerat, Germanos non leuis ſocordix, & in-
ſcitiæ dignæ notari optimus Bœcleri diſci-
pulus Io. Ludou. Praſchius quam diſertisſi-
mis his inſimulauit verbis (s): Sllud dicam,
ſi plla genr habeat cauſſas poliendi ſtilum
Latinum, Germanos vtique habere, qui &
Romani imperii dignitate fulgeant, nec
vernaculæ linguæ cura diſtringantur. Sem-
Per eguidem cum imperio illo & lingua La-
tialis viguit? eamdemque, ac non illati-
nam, iuxta Teutonicam exigunt leges no-
ſiræ
(r) in præfat. de Rebus ſæc. IX & X Commentar.
S) initio Roſeti ſ Præceptor., ſtili Latini,

528 DE LINGVAE LATINAE

ſtræ (. Interim, quam rarus hodie per ter-
rarum orbem bhic cultus ſit, viæx aufeim dicere,
vix perſuadere valeaum. Exſulat enim non⸗
ab aulis modo, & cancellis publicis, quibus
etiam ſordere ſolet, vt ſeholaſticur ſed a
ſcholis quoque cetſit, a virorum doctisſimo-
rum, & alia omnia præ ſe ferentium, ſcriptis.
Nec mirume pyendent enim ſcholæ ab impe-
rantium cura atque exemplo: a quibus vi-
dent auctorari, neſeio quod, ſèribendi genus
barbarum, vide, verboſum ac moleſtum, quum
quidem ibi regnare debeat ſtili breuitas & eæ-
legantia, aut magnificentia ac ſplendor. In
hoc parando nulli ſumptui parcendum eſſet.
Vergente ſæculo de Romani ſermonis in
Germania neglectione Val. Henr. Voglerus
grauiter etiam queſtus eſt, quando de ſtu-
diorum ætatis ſuæ corruptelis prudenter ad-
modum commentans, ſcripſit ([): Latina⸗
lingua longe infra multorum oſicium, longe-
que ſecius, quam decet, ac par eſt, & ad eru-
ditionem promouendam ſiue commoditas ſiue
necesſttas expoſeit. Ita quippe puritas & e-
legantia ſermonis eius pasſim negligitur, vt
. Vror
(*) Conf. Melch. Inchofer. hiſt. S. Latinit. lib. IV. C.2,
de lingua Latina Linguæ Imperii.
(ſ) diſſert. V, de Naturali in benarum doctrinarum
ſtudia Propenſione, Delectu ingeniorum, Studio-
rum corruptelis earumque causlſis, Helmeſt. an.
1672, 4, Pag. 36.

nri iun
mini b
un Nin
CAprun 6
miantin
ln ſn

RNrY
rGe

9 lyent
R .
, le⸗
llant, N
. Heruſt
In tant
Demini
nelingua
obitati
trot.
Nus ürn
1t quum
logun,
Obſcuri
Philolos
urir te
dus keli
Pole,
res ihl
nobis in
nonſtra
Pentor.

arur e,

„

lene ogen
1ſ 11
lanco celr.

IN GERM. FATIS CAP. VII. 529

propria quoque vocum ſignificatio a quam
plurimis ignoretur. Et quidem haæc ſunt et-
iam ab illis, quorum dultum alii tamquam
caprum grex ſequuntur, quorumque loquendi
ſeribendique rationem proinde velut in exem-
plum ſibi propoſitam non dumtaxat imitan-
tur & exprimunt, ſed etiam, quantum in ſeſe
eſt, augent atque in maius promouent. Non
parum quoque linguæ eius ſtudio derogatum
eſt, poſteaquam quæ antehac illa deſeribi ſo-
lebant, hbin- inde vernacula multorum tradi
cuperunt.
In tanto domeſticorum teſtium conſenſu
nemini de languidiori Germanorum Lati-
næ linguæ proximo ſæculo colendæ ſtudio
dubitationis quicquam ſupereſſe poſſe, arbi-

tror. Plura quidem eadem de re non mi-
nus firma teſtimonia in promptu fuerant.
at quum magnæ ætate ſua auctoritatis theo-
logum, grauisſimum iureconſultum, haud

obſcuri nominis medicum, & celeberrimos
philologos ex diuerſis latisſime patentis Ger-
maniæ regionibus teſtes adduxerim, omni-
bus reliquis teſtimoniis facile ſuperſedere
poſſe, ego mihi videor; præſertim quum
res ipſa ſuapte luce perſpiciatur, & relicta
nobis ingeniorum monimenta id, quod de-

monſtratum volo, quam maxime ſimul te-
ſtentur. Non poſſum tamen; quin de Lati-

1L1 nitate

530 DE LIN GVAE LATIN AE

nitate & vniuerſa elegantiore litteratura
impenſe meriti Cellarii iudicium, auctarii
quaſi loco, adiiciam ; conditionem, qua
Romanus ſermo extremo ſæculo in patria
fuit, ſummi philologi verbis deſcripturus,
qui grauisſimi meliorum litterarum vindicis
verbis elocutus ſum, qua idem ſermo ine-
unte ſæculo vſa ibi ſit fortuna. ipfum opti-
mi Cellarii, præceptoris mei poſt fata etiam
diligentisſime colendi, iudicium eſt (55):
Laborat ſæculum illorum multitudine, qui ex
dobtrina nomen ferunt; ſed, quæſo, fac pe-
riculum, & excute diligentius, quotusquisqué
ex tanto nümero ſit purz Latinitatis econſciusz;
quotus par epiſtol«e eleganter ſeribendæ?
Quorum paucitatis cauſſlam alibi hanc tra-
didit idem excellentis doctrinæ laude præ-
ſtantisſimus vir (t): Non deſunt, qui epi-
ſtolæ ſeribendæ artem, aut compingendæ ora-
tionis a nobis expetant: quibus ſi proponun-
tur, quæ opus ſunt comparandæ facultati;
aut recuſant laborem illum ſubire, aut ſi agre
ſubeunt; tamquam canis ex Nilo bibens ocins
opinione recurrunt. Labore opur eſt, & le-
bétione multa, & excerptis variis ac crebra⸗
imi-
(sſ) in programmate elegantior. litterar. collegio ape-
riendo adf.
(t) orat. de meliorib. litteris reſtituendis B. 2, a. quam
an. 1697, ſub initium Collegii elegantioris litteratu⸗
z&, in academia Fridericiana conſtituti, habuit.

SS

t nrertlx
rgte 11
uch nd
muitinin

rorum,4
7 .

Inat. 4lt
6

tore aun/

gennl aciu

pel tertin
Illlit mn

lerrimng

IN GERM. FATIS CAbP. VII. 531

imitatione. Laborem hunc reformidaſſe
litterarum ſtudioſorum nomine appellatos
iuuenes, ſæculi initio Taubmanus pluribus
verbis declarauit (tt); eamdem tædii iſtius
cauſſlam iisdem ferme verbis prodens, qui-
bus Cellarius eam centum annis poſt expo-
ſuit : Reperiuntur quidem in iuentute:;
qui videntur intelligere, quantum in viro ſa-
Viente ornamentun, ſit oratig elegans ade-
unt interdum etiam publicum profeſſorem, pe-
tuntque viam ac rationem ſibi tradi, qui il-
dud, quod in aliis admirantur, ipſi etiam con-
Jequi valeant. Paret magiſter; & viam ,
quam inſiſtant, quamque decurrant, bræceoptis
nonitiorum ixta ac veterum dicendi magi-
Rrorum, alba (quod dici conſueuit) lineaæ, i-
gnat. docet quotidie aliquid in clarſico au-
tore cum cura legendum; aliquid prudenter
Jeligendum quotidie aliquid ſoribendum, &
in iſta ſeriptione accurate ad *Ämplum per-
Fecti illius ſaculi reſpiciendum: omnerque in-
genii ac iudicii neruos intendendor- nec facile
remittendum, etiamſi annus in hac curæ iam

abeat, vel etiam alter, inmmo in duriori ingénig
vel tertius. gluippe pulcra quu ſünt, eadem &.
dißcilia,. neque ipſa rerum natura quicquam
voluit magnun, effci cito, ſed præpoſuit bpul-
cerrimo cuique operi Aiffultatenn. At hac
L. I 2 quum
(ct) diſſert de lingua Lat. p. II4, ſeq.

532 DE LINGVAE LATIN AE

quum candidatis iſtis Latinæ linguæ præcipi-
untur; nempe legendum quam diligentisſi-
me, ſeribendum quam diligentitſime, legen-
dum item quam plurimum, ſeribendum quam
lurimum illi tantum, tamque pertinacem
laborem pertæſi reſiliunt, & mirantur, aut et-
iam indignantur, aliquem e priuatis iſtis do-
toribus, ſt ſingulos dier binis dumtaxat ho-
ris occupet, poſſe trimeſtri ſpatio, hoc eſt, ho-
ris centenis, & quod excurrit, hanc illamue
partem philoſophiæ ita explicare, vt auditor
non valde negligens doctrinam illam ſatis in-
telligat“ quum noſtrum aliquis tantum &
temporis & ſtudii requirat, vt oratio ſaltem-
Probabilis ſoribatur.

Verumenimuero inter Germanos non de-
fuiſſe proximo ſæculo, qui Latinæ linguæ
ſtudioſi, bonas litteras ſartas tueri, & iu-
uentutis induſtriam excitare contenderint,
ex ipſis iſtis eruditorum virorum querelis
quodammodo patet. Nam quemadmo-
dum, eloquentia Ciceronis tempore obmu-
teſcente, exſtiterunt, quos non tam dicendi
fructus & gloria, quam ipſum ſtudium exer-
citatioque delectauit (u): ita humanitatis
ſtudiis ex Germania noſtra aufugientibus,
nonnulli ſubinde prouenerunt, qui non quæ-
ſtu

(u) Cicero in Brut. cap. 6.

40 lrh,

talt vaun
Olatibus
eAtulns
ſtterul
(üir
uiben 4
e umn
en lic
ſhientin
lendamn
len tito
Eri ſubin
traltent 5
nitate in
2Apiren
tteris
latunt,
gleit:
Xſee
neto ce
Gebitur
düllet,
Cefellu
lecey
ſumm
gle ce

.
Ghina
Opeel

pinonmnt⸗
tne y
nei, ⸗

n Jerl
emro
oho-
, Aent

IN GER M. FATIS CAP. VII. 533

Rku & lucro, ſod ipſorum ſtudiorum, vti par e-
rat, iucunditate vſuque adducti, egregio po-
pularibus præire perſeuerarunt exemplo; vt
extruſas ab ingratis quibusdam hominibus
litteras remoratum irent; Sturmii atque
Caſelii veſtigia potisſimum ſecuti. Et bono
quidem fato potius, quam conſilio, induſtria-
que hominum, omni fere ætate exſiſtere, i-
dem hic Caſelius perſuaſum ſibi habuit, qui
ſapientiam omnibus rebus poſthabitis co-
lendam propagandamque ſibi putent: eo-
dem fato heroum indole adoleſcentes exo-
riri ſubinde, credidit, qui quum, quæ alii
tractent, nec ipſi negligant; attamen diui-
nitate ingenii ad altiora & prima illa ſtudia
adſpirent (). IIlorum, qui in melioribus
litteris propagandis proximo ſæculo elabo-
rarunt, numerus, licet ingens primo videri
ueat: ſi quis tamen hunc cum eorum, qui
XVI ſæculo iisdem litteris operati ſunt, nu-
mero comparauerit, exiguus ſine dubio vi-
debitur: qui infinitus exſiſtere omnino po-
tuiſſet, ſi magnis firmisque ſubſidiis, quæ in-
defeſſum maiorum ſtudium comparauerat,
recte vti voluiſſent poſteri. Hos idcirco
ſummus Vosſius non iniuria inertiæ deſidiæ-
que condemnauit, vbi verisſime ſcripſit (X):
L 3 Solum
(v) in orat. funebr. Andr. Mylio ſcr. C. 4, a.
(X) præfat, in libros de Vitüis Sermonis" 4, a.

7534 DE LINGVAE LATINAE

Solum innentlutem moneo, ne nna orationis
parte ſic ſtudeat ornatui, vt alia contrabat
Jorder. atque hoc eo iuſtius facio, quia ſi iam
ſeſquiſæculo, & vltra, necdum ſatis ſit profe-
btum ſalubribus O& praceptit, & exemplis«
diffcile ſit videre, quid, ſine multorum moni-
tu, deincepe ſit ſyerandum, ſuccedentibus aliis
temporibus, quæ ſenſum non tam ad ſermonis
applicent caſtimoniam, quam inanes argitias,
ao mox etiam ad veterem barbariem paratu-
ra eſſe viam videantur. Vſque adeo ſorde-
re cæpit omnis litteraturæ bonoq. Spem
quidem, quod ad Latinitatis ſtudium perti-
net, Ol. Borrichius ſuo etiamnum tempore
fouiſſe videtur, eamque haud obſcuram:
quam his verbis expoſuit (y): Quamwquam
diu poſt Petrarcham barbarum illud diltionis
abominatæ cacoether linguis & calamir per-
funttorie doctorum inſoderit, nobiliores ta⸗-
men aænimi ea conſtantia, & alacritate pbi-
que, ingerenti ſeſe ſtribligini oppoſuere, vt ma-
gnis nunc pasſibius ad metam, ad rediuiuum
Auguſti & Veſpaſianorum ſæculum contenda-
tur. Duicquid autem hatctenus deſiderari
viſum eſt, ſi vatum præſagio locus, temporum
Juccedentium felicitas ſupplebit. Et prælu-
ſeère iam pridem, præter ingenia alia clarixſi-
ma, duo fulgentisſima litterarum humanio-
runm

(y) de Variis linguæ Latinæ ætatib. p, m. 24.

lnm,
oll, i
Gitus Nrl
er/ 19
un ultn
tigeht Ne⸗
igteneckumm
Etolktam
1i t 4J 3 4
itel n⸗
Ceritis tant
nentur.
concepelat
tem aicl
cuodemme
bis (1) 0
uret loe
eceyfiun
n imelin
nirtm /
nnih lon
nerito .an
Uellur agl
lunn Ey
nafe ſnd

Con
tblima i

6) Ae

AAA.

NMMrr i

urn
untntt⸗
EE

M

IN GERM. FATIS CAP. VII. 535

rum lumina, Caſpar Scioppius, & Ger. Io.
Vosſius, quibus immortales gratias debet erl-
ditus orbis ob nauatam propagandis litteris
operam, ob vigilatas in omnium emolumen-
tum nobles, ob ſeruatos ciues Latinos. Vtrum
triginta ſeptem annorum interualli, quod
interiectum eſt inter Borrichii præſagium
& noſtram ætatem, tanta fuerit iam felici-

tas, vt id, quod deſideratum eſt, ſuppleue-

rit, eſt, quod valde dubito: vtrum vero po-
ſteritas tantæ ſpei ſatisfactura ſit, alii vatici-
nentur. Ipſius quidem Borrichii, quam
conceperat hac in re, exfſpectationem ſe-
ptem circiter annis poſt extenuatam iam
quodammodo fuiſſe, vel ex his eius ver-
bis (2) coniicere quis forſitan poſſet: Quo
plures hodie videmus ſoriptorum Latinorunt
recentium genio ſuo obſequi, hoc eſt, arbari-
em infælicium temporum caſtæ Latinitati per-
mixtam ſæculo obtrudere, adeoque cum Me-
zentio corpora viua iungere mortuir, boc illi
merito laudatiores nobis æſtimandi ſunt, qui
oculor aduerſus inficetum illud genus attol-
lunt, & pro virili ſordes diclionis e ſtilo inqui-
nate ſeribentium laborant abſtergere.

Quomodocunque ſe res habeat, elegan-
tisſima iſta Borrichii verba, quibus iniectam
LI 4 ſibi
(2) Analector. ad Cogitationes de lingua Lat. pag. 1.

536 DE LING VAE LATINAE

ſibi ſpem explanauit, eo libentius adſcripſi,
quo ampliorem Germanis tribuere ea viden-
tur laudem, multo pluris faciendam, quod ab
extero eſt profeca. G ERH. IO. VOS-
810 (a) laudem iſtam nemo inbidebit, ſpero,
quum tanta eius in litteras, Latinam cum pri-
mis linguam, exſiſtant merita, vt a nemine
ſatis laudari poſſe videatur incomparabilis
plane vir; præclarum conſummatæ in iſto
genere eruditionis, & ſtupendæ induſtriæ
exemplar, merito a celeb. Perizonio appella-
tus (b). quo neminem poſt Ariſtotelem o-
randi artem vberius & accuratius tradidiſſe,
cenſent eruditi. At GASP. SCIOPPIVM
nonnulli laude iſta indignum forſitan iudi-
cabunt: quamquam inuidenda magis viri
elogia exſtare, ſcio. Cuiusmodi plurimi il-
lud etiam habebunt, quod Octau. Ferrarius
ei impertiuit (c): qui Scioppium virum in
omni litterarum genere eminentisſimum, ſed
in ſacrarum interpretatione ſine æmulo na-
tum

(a) ipſe ego talia ſcripta vidi, in quibus Heidelbergen-
ſem natione ſeſe nuncupauit: hoc fecit in oratione.
quam an. 1597 Lugduni Batauor. de Felici epedi-
tione Belgici exercitus ductu D. Mauritii, viceſimo
circiter ætatis ſuæ anno, habuit, in cuius fine no-
men eius apparet, altero prænomine omiſſo: Ger-
ardus Vogius Heydelbergenſis.
(b) in præfatione Sanctii Mineruæ præm.
(c) Proluſ. XII, p. nʒ, edit. Patau. in 4.

Ko

umun,
Eroisſ
tentohnen
gon C
,Nnmnd⸗
Femns
nil uct
Udere no
nonimen
eatur.
un ſmn
Candumm
deril
bitur;
non ku
otia!
iigue
nemine
oheram
inis
ls (
honort
Duo e

(Gbro
ligu

lbetin i
trhlena

centn

d

laimmann.

pencrultt
lilonitglr

n Numm
ium innn

un

h,lret⸗
Eilagte

ch⸗ Hen⸗

IN GERM. FATIS CAbP. VII. 537

tum nuncupauit, qui non vrbem modo An-
tenoris, ſed ſæculum illuſtrarit; cuius incre-
dibile ſtudium atque inauditam animi con-
tentionem vix credere potuerint, qui oculis
non vſurparint. alibi ſolum Scioppium ir-
ruentem barbariem profligare valuiſſe, cenſuit
Ferrarius (d). Equidem quum in re bona
mali auctoris, Seneca dudum ita iudicante,
pudere nos non debeat, ac in ingeniorum
monimentis non tam conſiderandum eſſe
videatur, quis ſcribat, ſed quid ſcribatur:
æqui iudices Scioppium ob ſumma in Roma-
num ſermonem merita debita laude haud pri-
uandum cenſebunt. quæ ſi patria conſidera-
uerit, talis ciuis memoriam minus abomina-
bitur; de quo prudentisſimi viri iudicarint,
non facile alium a multorum annorum me-
moria tantam rationem intelligentiamque
antiquæ & vrbanæ Latinitatis habuiſſe; &
neminem inter omnes, qui linguæ tradendæ
operam profiteantur, inueniri, quem in La-
tinis ſtudiis Scioppio anteponere quea-
mus (e). Dum hæc ſcribo, Campani minus
honorificorum de Germanis iudiciorum de-
nuo recordor, ſolius Scioppii, in Bauariæ,
LI F Campa-
(d) Proluſ. XIII, p. 1226: vbi Ferrarius Scioppii laudes
aliquot paginis perſequitur.

(e) illuſtr. Marq. Gudius in præfat. Scioppii Grammat.
philoſoph.

538 DE LINGVAE LATINAE

Campano tantopere deteſtatæ, confiniis nati,

exemplum ſapientisſimam Thom. Bartholini

adfirmationem (f) comprobare poteſt:
Nulli nationi nouercam naturam eſſe, ſi inge-
niorum diligentia acuatur, ſi latitantes igni-
culi bonarum rerum asſidua ventilatione ſuſci-
tentur. Tantopere ſuſcitauit Scioppius igni-
culos, vt ipſi Itali miram atque exactam eius
in aliorum ſcriptis æſtimandis, & ad Latinæ
orationis cenſuram exigendis iudicii vim
non ſatis ſuſpicere potuerint (ff). ſiquidem
eam reconditæ eruditionis partem, quæ Lati-
ni ſermonis aut cauſſam exigit, aut mundi-
tiam obſeruat, omnium perfectisſime expli-
caſſe iudicatur (g); Franciſei Sanctii, Bro-
cenſis, veſtigia ſecutus. Huius Mineruæ,
ſiue de linguæ Latinæ causſis libro, omnem
accuratiorem ſuam eiusdem linguæ cogni-
tionem vltro debuit Scioppius. Nam poſt-
quam in puerili ſua ætate nullam grammati-
cam Latinam didicerat, ſed octo iam annos
natus poſt nominum verborumque declina-
tiones memoriæ mandatas ex quotidiana La-
tine loquentes audiendi, loquendique con-
ſuetudine tantum profecerat, vt quicquid æ-
tatis illius vſus poſceret, Latina lingua enun-
tiare

() diſſert. Il de Libris legendis p. m. 3 .
(ff) Oct. Ferrarius Proluſ. XIII, P. I27.
(g) ill. Gudius cit. l.

meſe⸗ et⸗

6dan ohun
letm. ſem
ſb ruser⸗
tcotum N
n n
i unm
evalĩ
* colnp
turunm
turs, uo
cuius Uiel
grammat
tati,commp
eagitaios
Maticamt
Academnia
lenper
tam Killt
tionemn he
len ommnl

(hinpreß⸗
Crann
0 Den
ſent,
Hihpani
Kioppi
ludibun

lrelo ſi

Hbmd,omen

N Nolt.
Poln

IN GERM. FATIS. CAP. VII. 539

tiare poſſet; & poſtquam adultior factus as-
ſidua optimorum auctorum lectione eam
Latini ſermonis intelligentiam conſecutus
ſibi viſus erat, vt, cur cognoſcendis gramma-
ticorum præceptis quicquam operæ conſu-
meret, rationem nullam eſſe, putaret: in
Sanétii demum Mineruam, quum in Hiſpa-
nia commoraretur, incidiſſe ſe, ſcribit (h);
qua eo adactum ſe fatetur, vt per otium vete-
rum, compluriumque recentiorum gramma-
ticorum libros euoluerit, diligenter explora-
turus, quo iure iſti Sanctio vapulaſſent: in
cuius videlicet libro aliquot errorum millias
grammaticis iſtis 1¹ impingi, acriterque exagi-
tari, compererat. Quum iure a Sanctio tot
exagitatos cognouiſſet errores, eius gram-
maticam tanti fecit, vt hanc ex Salmanticenſi
academia Romam ab ſe allatam eſſe, mirifice
ſemper ſit gloriatus (1): quippe quam tan-
tam facilitatem, & tam certam regularum ra-
tionem habere, cenſuit, vt rem prodigii ſimi-
lem omnibus videri neceſſe eſſet. Sanctii
huius
(h) in præfat grammat. philoſoph. de veteris & nouæz

Grammaticæ Latinæ origine.
(i) cel. Perizonius in præfat. in Sanctii Mineruam re-
fert, ipſam hanc Mineruam ab Duce Alcalæo,
Hiſpanici Regis legato, Romam deportatam, in
Scioppii perueniſſe manus, qui eam multis ornatam
laudibus, notulisque ſuis auctam Patauino iterum
prelo ſubiecerit.

540 DE LING VAE LATINAE

huius, qui ob immenſam operam moleſtiam-
que, in purgandis grammaticorum doctrinis,
ceu ſordidisſimo Augiæ ſtabulo, deuoratam,
alter Hiſpaniæ ſuæ Herculet nominandus qui-
busdam videtur (k): Huius, inquam, Sanctii
veſtigiis inhærens Scioppius, quum ea, quæ
acceperat, pasſim in grammatica ſua philo-
ſophica, aliisque acerrimi ingenii ſui moni-
mentis, illuminaſſet, multa præterea monſtra
confeciſſet, multa grammaticorum ſomnia
exploſiſſet, inueteratam plurimorum verbo-
rum peregrinitatem exterminaſſet, ac plures
alias veterum fruſtrationes, & varia com-
menta, quæ ne Sanctius quidem olfacere po-
tuerat, oſtendiſſet, in grammaticis nugari
tandem deſiiſſe pasſim hominer, prudentes ar-
bitrati ſunt. Summi certe viri viuo Sciop-
pio gratiam habere numquam ceſſarunt,
quod ipſos opera iſta a timore vindicaſſet,
quo manum prius, quoties Latine ſcribere
aggresſi eſſent, contremiſcere ſibi ſenſis-
ſent (). Maiores, & immortales plane gra-
tias habuiſſent Scioppio Latini ſermonis ſtu-
dioſi, ſi Theſauro ſuo, ſiue Romanæ eloquentiæ
Promptuario, cuius ſummam cunctæ Europæ
excitauerat exſpectationem, eos beaſſet. at
The-
(K) ill. Gudius in præfat. Scioppii grammaticæ philo-
ſoph. præf.
(1) vid. cit. Scioppĩii præfat. in grammat. philoſoph.

ltlorum d
apemaul 1
nolen, .
ſmm g
vurax
ecetets
Vtinam

chra in

(Din Indie
lngue,
io cont
Nremil
ur Ni⸗
gnanin
inſt
cins Pl
ut
tus Liul
ſpei.)
Metel
fenmn
iit ihe
ninnn
nyen
unan
ti ant
eryti

MAIN

nhenng
tico

1

1 Dominnntn

UIe. inh.
s rne

, Mäigi

IN GERM. FATIS CAbP. VII. 541

Theſauri huius exſpectationem æque ina-

nem fuiſſe, ac illius, quem Sturmius promi-
ſerat, dolendum ſane (Il). Ex ſua de reliquo
communicata grammatica arte tanto gaudio
Italorum quosdam elatos eſſe, ipſe Scioppius
adfirmauit, uteam vulgatam propemodum
nollent, qui ſe non alia magis re, quam cauſ-
Jſarum linguæ Latinæ tot ſæculis ignoratarum
ſcientia, a litteratorum turba ſecerni, longe-
que ceteris anteire, ſibi perſuaſerant.
Vtinam vero Sanctii atque Scioppi præ-
clara in Latinam linguam merita tali exſti-
tiſſent

(Il) in Indice librorum Gaſp. Scioppii, quos de Latinæ
linguæ, & litterarum præſertim humaniorum ſtu-
dio conſcripſit, Grammaticæ eius philoſophicæ
præmiſſo, hæc de Theſauro iſto leguntur: Thelau-
rus &iονρρ5–5ü(ianus , ſiue Romanæ eloguentiæ Prom-
ptuarium. Auctores quibus in boc promptuario
Sciopp. perpetuo uſus eſt, M. Tullius Cicero, M. Ac-
cius Plautus, P. Terentius. Luibus freguenter
vſus eſt, L. Lucretius Carus, Cornelius Nepos, Ti-
tus Liuius. Quibus rarius vfus eſt, omnes Philo-
ſophi, Medici, Oratores, Iurisconſulti, Hiſtorici &
Poetæ Latini: ex his enim nomina & omnium fere
rerum appellationes excerptæ heic leguntur. Cu-
ius operis quia ſumma eſt omnium litteratorum ho-
minum exſpectatio, ne nimis facili ſpe ducantur,
monere viſum eſt, bactenus nibil certo promitti
poſſe, ſed expectari & gquotidianis votis expeti ab
bhbumanitate celesberrimi viri Io Michaelis Pierruc-
cii antiguum ius Patauii magna cum laude publice
docentis.

542 DE LING VAE LATINAE

tiſſent ſæculo, quale, quod ad flagrantem di-
ſcendi cupiditatem attinet, illud in Germania
noſtra fuit, in quod Reuchlini atque Melan-
chthonis ætas cecidit. Hanc firmioribus
iſtiusmodi deſttutam ſubſidiis eo per incre-
dibile ſtudium adſcendiſſe, quo ætatis no-
ſtræ, quæ talibus omnino adfluit, paucisſimi
perueniſſe ſe, gloriari queant, omnem poſte-
ritatem miraturam, puto. uo minus vero
Germani tot ſubſidiis inſtrucéti eo peruene-
rint ſuperiori ſæculo huius prohibuit genius;
quo nempe boni hominer, amplisſimi Gudii
teſtimonio, iterum vapulabant, & nomen⸗
Grammaticus malum denuo putabatur: qua
labe dum complures alii mox inficiebantur,
ommnis adoleſcentiæ virtus eidem amplisſimo
viro ſenſim exſtincta viſa eſt. Sæculi ſui
genium ipſe Scioppius nobis adumbra-
uit (m), quo merito ambigi potuiſſe, credi-
dit, an tanti eſſet, multum temporis ac laboris
in Latinæ linguæ ſtudio impendere: ne ene ve-
ro illi, cui res anguſta domi fuerat, ad id fa-
ciendum hortator & auctor exſtitit Scioppi-
us: niſi illorum haberi is voluerit numero,
qui gloriam ac nominir claritatem lucro po-
tiorem ducant. cauſſam vero, cur politiores
litteras interius docti cum rei familiaris an-
guſtiis
(m) Conſultat. de Scholarum & ſtudiorum matione p.
44,; edit. Amſtel.

D

ahis vor
! Unn
Pubent n
giuti 4
ſ Adech

Pumuhan
Aamplötl
ceterum
Qslmos;t
is glam
ellgente⸗
msetats
8 ſppiu
grenct
wit 0)
D

licet Fir 11

4

) bid.
um.
nexille

Gbonr

AI

chl

„
Ill donee.
le

INN GERM. FATIS CAP. VII. 543

guſtiis luctati ſint ſuo tempore, hanc tradi-
dit (n): Principes nullum litterarum guſtum
babent, neque quicxcquam cuiquam temere lar-
giuntur, niſi quo vel voluptatis ſuæ, vel vtili-
tatis adminiſtro vti queant. Palam tum fu-
iſſe, audacter porro pronuntiauit Scioppius,
maiorem eorum partem, qui vel maximis in

eccleſia dignitatibus præfuerint, & vnctisſi-

mis epiſcopatibus atque ſacerdotiis vſi ſint,
quantulacunque iuris ac legum notitia tincti,
ad amplisſimos honores opesque perueniſſe:
ceterum Hebraice, Græce, ac Latine indo-
Ctisſimos, tum ſacrarum litterarum non ma-
gis, quam Scythici, aut Iaponici ſermonis in-
telligentes eos fuiſſe. In Italorum cum pri-
mis ætatis ſuæ mores ſic forſitan inuectus eſt
Scioppius. apud quos ſatis doctum iſto tem-
pore iudicatum eſſe, Ferrarius commemora-
uit (o), qui longa atraque tunica indutus,
ſacris deſtinatus, vel initiatus faerit nam
licet vix litteris tirocinium quispiam poſue-
rit, nec canones grammaticos cognitos ſatis
habuerit, magiſtrum tamen eum viſum eſſe,

& quidem venerabilem maxime. An vero

Germani graui iniuria adfectos ſe conqueri

Otu⸗
(n) ibid. Se igitur exploratum habuiſſe, adfirmat,
guomodo bonæ mentis ſoror ſit baupertas, quod ſe-
nex ille apud Arbitrum ſcire ſe, negauerit.

(o) Proluſ. VIII, p. m. 77.

544 DE LINGVAE LATIN AE

potuiſſent, valde dubito, ſi Scioppius de ipſis
nominatim intellectum voluiſſet, quod de
ſæculo ſuo generatim ſcripſit. Plerorum-
que omnium iudicio opes umularz, hoc demum
eſt ſeire litterar, & quemadmodum eſt apud
Platonem: Multi in hoc conſentiunt, ſapien-
tem in primit ſibi ipfi ſapere oportere: huius
autem hæc ſumma eſt, vt argenti quam pluri-
mum acquiratur.

Quando tamen Scioppius Germaniam e-
ruditis ciuibus non plane ætate ſua orbatam,
probos quosdam & eximiæ doctos iureconſultos
habuiſſe, confirmauit, Ob. Gifanium atque
Conr. Rittershuſium in primis intelligi ab eo,
autumo, viros de Romana lingua, veteres au-
ctores emendando eruditisque obſeruationi-
bus illuſtrando, optime meritos, tum qui-
dem, quum Scioppius illud adfirmauit, iam
defunctos: vtpote quos extremo XVI ſæcu-
lo, & ineunte XVII floruiſſe, nouimus. Ve-
ſtigia eorum ſecutus eſt Georg. Richterus, alii
Gifanius Belga quidem natione fuit, at in di-
uerſis Germaniæ academiis bene multos an-
nos docuit. cuius in Lucretium Carum Colle-
ätaneis ſe primum ad ſtudium criticum ita
perducétum eſſe, profeſſus eſt Scioppius, vt,
quicquid in hoc deinceps viderit, iſti potisſi-
mum Indici acceptum referre neceſſe habue-
rit

6¹

110. Gen
X lunm
Tuuhinani
ſtculi WI
tetatumn .
Dun, e
ſoameielen
el Mant
intuti ſor
tei etlaln!
Oarins Eele

ſttile, neg

Oeehme(
ſegulnihi
conſule h
n. 164 ſe
PIN
wu.
inoomit:
nii Comelti
koge pon
ele oſten
nnnus iuns
iplomce
enin d
DAuN
Obleraatin
Cifimian
Io minnn

KErbithel⸗
l Are

HN GER M. FATIS CAP. VII. 54 5

rit (p). Germaniam præter duumuiros iſtos,
& ipſum cioppium, atque laudatum ſupra
Taubmanum, ingentem plane numerum, ſi
ſæculi XVII conditionem, bonarumque lit-
terarum contemptionem intuemur, homi-
num, qui eo ſtudiorum genere induſtriam
ſuam exercuerunt, habuiſſe, negandum non
eſt. quæ antecedente ſæculo Ian. Guilielmium
in ætatis flore amiſerat; cuius ingenium ex-
teri etiam ſuſpexerant: ſiquidem hoc præ-
clarius &c ciegantius quodquam æuo ſuo ex-
ſtitiſſe, negauit Scioppius (q). Neque de
Mm Va-

(P) de Arte Critica p. m. II. de Gifanii Obſeruationibus
ſingulazibus in linguam Latinam, an. 1624, 8, editis,
conſule Phil. Parei binas ad D. Toſſanum epiſtolas
an. 1643 ſcriptas, Monumentor. Pietatis & Litterar.
P. II. p. 458 ſeqq vnde ego multa de integro Gifanii
de lingua Latina Commentario didici, antea mihi
incognita: quem Scioppium cum Ingolſtadii Gifa-
nii domeſtieus fuerat, ſumma induſtria compilaſſe,
coque nomine varie a viris doctis plagii arcesſitum
eſſe, oſtendit Pareus, & quem miro quodam fato ad
manus ſuas perueniſſe, ſcribit; ineomparabile opus,
vt ipſum Commentarium vocat, in lucem editurus:
ſe enim tantum theſaurum apud ſe ſolum defodi
paſſurum non eſſe, ſpondebat; quem tum, quum
obſeruationes emitteret, exſtare neſciuerat, omnia
Gifaniana ſe protuliſſe tum ratus. quid prohibuerit,
quo minus promislſis ſuis ſteterit hac in re Pareus,
& vbi theſaur rus abiconditus denuo lateat, ignoro.

(9) de Arte Crit. p. 17.

46 DE LINGVAE LATIN AE

Vralente Acidalio in eodem litterarum genere
aruam conceperat tum Germania exſpecta-
tionem; Frid Splburgii induſtriam atque iudi-
cii vim magnopere admirata. IIIis, qui eo-
dem ſæculo, de quo ſermo mihi eſt, diligen-
ter inter Germanos nauarunt operam, vt opti-
mis Latinis auctoribus meliuſeule eſſet, ſequen-
tes adnumerandi ſunt, virzvaria ſua eruditio-
ne magnam nominis conſecuti celebritatem:
Marq. Frehberns, Io. W owerius, Inan. Gebhar-
dus, Matth. Berneggerus, Lo. I. eitzius, Chriſt.
Ad. Rupertus, Thom. Reineſius, Caſp. Bar-
thius, To. Freinchemias, Io. Henr. Bæclerus,
Chriſtian. Daumius, Io. Andr. Boſius, atque
præclare de huius ſcriptis, & bonis ſimul lit-
teris, meritus Georg. Schubartus, elegantisſi-
mi ingenii ac ſtili vir; & ſi qui fuerunt inter
Germanos alii eruditione haud inferiores
homines: omnes enim enumerare in animo
mihi non eſt. Iis, qui merito ſuo addatur,
longe dignisſimus vnicuique videbitur Chri-
ſtoph. Cellarius, paullo ante laudatus: quem
Ol. Borrichius dudum in eorum retulit nu-
mero, qui oculos aduerſus inficetum homi-
num, barbariem infelicium temporum caſtæ
Latinitati permixtam ſæculo obtrudere co-
nantium, genus fuſtulerunt, & pro virili di-
ctionis ſordes e ſtilo inquinate ſcribentium
abſtergere elaborarunt. Latinitatis certe

ſuble⸗-

6

Gemmdrt
warn D t
Ctiticum
cum aguil
ujnel, N
& huiusmo⸗
Gitonecom
non tulnen
ſule/ ei
n git
conuderaru
Giüce min
nus conter,
etuditionis
108; Jn
que inheni
nos: qun
luntli/
u ſt 8
1 ud .

Retang
Cermani
IüsKiſa
Vbiforcun
biliores
potuerin
vind

ſolerice

ArIN

N GERM. FATIS CAP. VII. 547

enittterne,
R ſubleuandæ tam cupidus fuit optimus vir
quam qui inter Germanos maxime.
Criticum horum virorum ſtudium licet
cum exquiſitisſima ac ſtupenda Scaligerorum,
Turnebi, Salmaſii, Heinſiorum, Grotii, Gruteri
& huiusmodi ſummorum ingeniorum eru-
ditione comparandum forſitan non videatur.
non tamen ignoro, complures inter exteros
fuiſſe, & etiamnum eſſe, qui, quum pauca=
oppido, quibus bonis ingeniis ſubueniri ſolet,
conſiderarunt in Germania noſtra ſubſidia,
mirifice mirati ſint, inter huius ciues tot mi-
nus contemnendæ in iſto litterarum genere
eruditionis exſtitiſſe nihilominus adhuc vi-
ros; qui ſatis exemplo declararint ſuo, ne-
que ingenio, neque induſtria deſtitui Germa-
nos: quum alioquin, pvbi malos Præmia ſo-
quantur, haud facile Julsquam gratuito bo-
nus ſit“ & quum
Haud facile emergant, duorum virtutibus
obſtat
Res anguſta domi.
Germani etiam genere, qui in terras, neceſſa-
riis iſtis ſubſidiis abundantes, translati ſunt,
vbi fœcundi ſui ingenii vires, tamquam no-
biliores plantæ alieno ſolo inſitæ, adaugere
potuerint, popularium gloriam contra inui-
dos vindicare, atque magnopere amplificare
Poſſe videntur. Id quod Voshii abunde præ-
Mm 2 ſtite⸗

7

nanſt..

548 DE LINGVAE LATINAE

ſtiterunt, Gronouii, Graæuii, inſignia inter Ba-
tauos, qui Porizonios etiam Germaniæ noſtræ
debent, lumina: idem præſtitit Lucas Hol-
ſtenius clarisſimum Laliæ ſidus ex Germania
ortum. De ipſorum Batauorum eimiis in
Latinitatem, omnemque elegantiorem litte-
raturam, meritis ingens confici poſſet liber:
ſolis eorum, qui humanitati proximo ſæculo
ibi quam diligentisſime operati ſunt, nomi-
nibus totæ paginæ impleri poſſent. Quod ve-
ro ſuperioribus capitibus & Batauorum &
Belgarum inter Germanos mentionem fece-
rim, cauſſas habere mihi viſus ſum nonita le-
ues. primum enim Agricola, Eraſmus, ce-
terique gloriam inſtauratis litteris exſpectan-
dam libentisſime cum Germanis communi-
catam voluiſſe videntur: deinde omne Bel-
gium iisdem tum Dominis paruiſſe nouimus,
quibus Germania paruerit.
In patriam hanc meam vt redeam: hæc
proximo ſæculo præter Freinshemiaum, Bœcle-
rum, & alios, diſertos nonnullos coluit ora-
tores, in quorum numero habendi, Theed.
Adam. Siberus, Aug. Buchnerus, Chriſtoph.
Schraderus, Dan. Georg. Morhofius, Conr. Sam.
Schurzfleiſehius, viri eleganti variaque erudi-
tione excellentisſimi, polyhiſtores inſignes;
quorum gloriæ exteri inuidere viſi ſunt. Po-
ſtremi duo vna cum Buchnero præter reliquæ

libe-

6⁷

lberals le

phetiet uu
Taubmin,
Fil. My.
hucebet
manie iuu⸗
Ctores eſt
tslini,
Huchreru
tsſuisauxe
lulle orna
ertishim
tum paule
ne luudemn
Ntpotego
dehhetot
nouimus.
Lanctii at
oct, Ge⸗
cognoce
ſunt h.
nun; que
Hoarum!
Iiti Phih
modum
negzuit
magsb
& citius

Obohy

Mlgriri
Cemene

Alttliul
Miuekent
rnenni
Eguntgenlee
nelneltlee

ontn
enttlasnn.
Mender

nsnmn.
nm n .
nce ooneRe
lewund⸗

elan:
m Mul.
unn
4 l.
1
5
nN
Allemn
ſorne,
Gilg
in
“
ſbe⸗

IN GERM. FATIS CAbP. VII. 549

liberalis doctrinæ atque humanitatis ſtudia
Poeticæ laude floruerunt qualis etiam Frid.
Taubmano, Henr. Meibomio, Vincent. Fabricio,
Frid. Rappolto, Ionutch. Fellero, Io. Ludou. Pra-
ſehio debetur. Quorum hic corum, qui Ger-
maniæ iuuentuti ad ſtilum exercitandum au-
ctores exſtiterunt, ipſi rei neceſſariæ quam
peritisſimi, adſcribendus eſt numero; quem
Buchnerus atque Io. &acheſferus præclaris meri-
tis ſuis auxerunt: magnum quoque academiæ
Iuliæ ornamentum Chriſtoph. S&-braderus, in
diſertisſimorum Germaniæ oratorum nume-
rum paullo ante a me relatus, ſingularem pla-
ne laudem eodem merito ſibi vindicare poteſt
vtpote quo neminem diligentius in Ariſtotelis
de RhetoricaArte libros III commentatũ eſſe,
nouimus. Inter eos vero, qui grammaticorum
Sanctii atque Scioppii præceptorum vſum e-
docti, Germaniæ iuuentuti wiam ad ea reétius
cognoſcenda monſtrarunt, haud poſtremi
ſunt Io. Ern. Bythnerus, & Georg. Henr. Vrſi-
nus; quorum hic Obſeruationum Philolo-
gicarum libro dudum edito diligentis ac pe-
riti Philologi nomen promeruit. Quemad-
modum de reliquo cl. Morhofius fieri poſſe,
negauit (r), vt quis omnes Poetas, aut multo
magis Poetarum vmbras, in ordinem cogat;
& citius Iouis imbres ad numerum vocari
Mm 3 poſſe,
(r) Polyh. litter. lib. VII, c. 3, § 18.

Fo DE LINGVAE LATIN AE

poſſe, credidit, quam innumerabilem Poeta-
rum copiam, quæ litteratum orbem intempe-
ſtiuis ſuis ſcriptis vexarit: ita ægre quis ſæ-
culi XVyIUI grammaticorum, rhetorum atque
oratorum numerum iniuerit. quorum ſingu-
lorum ingens eodem ſæculo in Germania fuit
prouentus; tantum enim abeſt, vt omnes no-
minarim hactenus, vt vix decimam eorum
partem nominaſſe egomet ipſe mihi videar.
Equidem de eorum, quos prætermiſi, fama
atque gloria nihil plane detractum volo: ne-
que illi, qui forſitan exiſtimauerit, me ciues
præteriiſſe, quos commemoratis ipſe antepo-
nat, vehementer repugnaturum me, ſpon-
deo. accuratum ſæculi eruditorum indicem
dare non conſtitui, nedum cuiusque merita
digne perſequi inſtituti mei eſſe, perſuaſerim
mihi: neque is ſum, qui præſtare id poſſe ſibi
videatur. Accedit, quod, quum plerorum-
que memoria recens etiamnum ſit, eam reno-
uandam, & laudes ac merita nominatorum
pluribus teſtimoniis iudiciisque, quemad-
modum in ſuperioribus a me factum eſt, præ-
dicanda haud putauerim. namque ſcripta
corum in omnium verſantur hodie manibus:
notiora ſaltem ſunt, quam Agricolæ, Melan-
chthonis, Camerarii, Fabricii, Sturmii, Ery-
thræi, Iunii, atque Caſelii, præclara atque
pulcerrima monimenta: quorum nomina
magis

heni ſu⸗
Aenta.
,
Meliu
guun fut
tuerent,e/

nunguan
nen ſunt
jenmutax
Gnulg
rali in
lepl lite,
Caleli
Veritaterr
01: Olhn
lubtent⸗
Poſk
Putent⸗
lo ng

Gin

IN GERM. FATIS CAP. VII. FFr

1˙
ger⸗ .

V magis magisque obſcura fiunt Germanis; eo

anenit diligentius ab obliuione vindicanda; & plu-
e ribus idcirco verbis a me ſupra commendata.
enn Tantum addam, me vereri, ne Germania tam
Amnte⸗ ingenti ac innumerabili fere ſcriptorum nu-

mero XVII ſæculo ſciolos quosdam & pſeu-
docriticos habuerit, de quibus vere dici que-
at, quod magnus Rittershuſius de nonnullis
æui ſui Ariſtarchis pronuntiauit (8s): Quum
ingenii ſui acumen in alienis operibus recenſen-
dis oſtentare vellent, ſape adnotarunt, quid
melius ab auttore dici potuiſſe videretur:
gquum fortaſſe XœXεαο dν αοσιιν ſulſti-
tuerent, ea certe in auctores intruſorunt, quæ
numquam ipſir in mentem venerunt. quo in ge-
Uinuckepet neræ ſunt ludorum magiſtri, verbum verbo
D permutantes in interpretatione ad diſeipulot,
& pædagogici iudicii hominer: in quos ſæpe
R grauitſime, ſod & meritisſime, inuchitur prin-
hent 6ρ Vitterarum Lolephus SWaliger.
Caſelii adfirmationis, ſupra a me prolatæ,

nintcun prol⸗
4 eu, veritatem demonſtraſſe hactenus mihi vide-
. . . .
awclr or: omni fere ætate homines prouenire, qui
o⸗ ſapientiam ac litterarum ſtudia omnibus
e notu poſthabitis rebus colenda ac propaganda ſibi
8
1 Mr. putent; ſiue bono quodam fato, ſiue conſi-
. lio atque induſtria mortalium, id accidere,
MI /,
un 1 M m 4 ſta-
oint (5) in Commentario in Oppianum ap. C. Sciop-

pium de Arte Critica p. 88.

5Sz DE LIN GVAE LATIN AE

ſtatuerimus. Heroum indole adoleſcentei
eodem fato exoriri etiam ſubinde ſolere, qui,
quum ea, quæ alii tractent, nec ipſi negligant,
attamen ingenii diuinitate ad altiora ac prima
illa ſtudia adſpirent, (quod idem Caſelius ex-
ploratum habuit,) ipſum XVII ſæculum non
minus comprobat: quo Muſæ non ſolum
magnos in ſummorum Principum aulis pa-
tronor habuerunt atque Mæcenater; inter
quos Friſii, Seckendori, Pufendorfi, illuſtres
maxime viri, primas facile tenebant; ſed in
nonnullorum etiam Principum fingulari tri-
umpharunt clementia. Quanta benignita-
te LEOPOLDVS, Imperator Pius, PFelix vere-
que Auguſtus, litteras, harumque cultores
fouerit, & quanti Romani ſermonis, quo Le-
gatis ſcite litteratisſimeque reſpondere con-
ſueuit, cultum fecerit, pluribus teſtimoniis
conbirmare nihil attinet, quum tot vbique re-
periantur teſtes, qui optimi Imperatoris elo-
quentiam coram admirati ſunt, eius in litte-
ratos fauorem vehementer venerati. CARO-
LVM LVDOVICVM, Eletorem, Comitem
Palatinum, ſæculum velut Muſarum Hercu-
lem coluit, & aulam eius grauisſimorum Se-
natorum prudentisſimorumque Conſiliario-
rum ludum merito ſuſpexit. Serenisſima
Comitum Palatinorum Domus Carolo Ludo-
uico æqualem fere, at triginta circiter annos

ſu-

N

ſoh

601
trungu,

mn tum

*

katſ
cllcltato

eLcolene
Mhsſe
Cogron
Cumpr
ctedſbi
Ntin e⸗
Hühui
tefarun
tium,
ſommmn
keluft
pele
pe P
KTV
Pyun
larist

UN

4
Alurd n

kend.
I. amen
eler.

.

7
1 17

IN GERM. FATIS CAP. VII. Fz3

ſuperſtitem habuit CHRISTIANVM AV-
GVYSTVM, optimum Patriæ meæ Patrem,
Germaniæque Neſtorem, litteratisſimum mul-
tarumque, orientalium adeo, linguarum peri-
tisſimum Principem; in quo Germania quam
plurima præter ſingularem eruditionem ad-
mirata eſt. Magnopere lætor, & magnum
ſtimulum ſentit animus meus, quoties optimi
Principis ſermones reputo, quos de bonarum
litterarum ſtudiis mecum habuit, quum ad-
eundi eius copia mihi facta eſſet, in academi-
am tum cogitanti. Nam poſtquam ex me
ſciſcitatus, quod ſtudiorum genus in primis
excolendum decreuiſſem, me in humaniores
potisſimum litteras incumbere conſtituiſſe,
cognouerat; conſilium hoc meum admo-
dum probauit, & hortatorem ſe mihi pro in-
credibili ſuo in ſubiectos clementia præbuit,
vt in eo manerem, adfirmane, fore, vt conſi-
lii huiusmodi me olim haud pœniteret. lit-
terarum enim ab humanitate nomen haben-
tium, Latinæ præſertim linguæ, vtilitates
ſummas eſſe, tot verbis demonſtrauit, vt fer-
reus fuiſſem, ſi litteras iſtas colere adhuc non
perſeueraſſem, a tanto ac tam ſapiente Prin-
cipe collaudatas. Alium præterea AVGV-
STVM Germania medio ſæculo venerata eſt,
Brunſiicenſium & Luneburgenſium Ducem“,
rarisſimi exempli, & diuinæ plane ac incredi-

Mm 7 bilis

F4 DE LINGVAE LATINAE

bilis virtutis Principem. cuius adoleſcentis
mirificum in litteris proficiendi ardorem
quum complures Germaniæ academiæ co-
ram antea cognouiſſent, ſtupuerunt: & cu-
ius dotes ſummo Principe dignisſimas omnis
poſteritas, quam celebratisſima ab ſe condita
Bibliotheca in perpetuum ſibi deuinxit, mi-
rabitur: nam nihil ferme de magno quodam
Principe prædicari poteſt, quod Auguſti vir-
tutes non longe exſuperaſſe videantur: qui
amplisſimis monimentis acerrimi ingenii ſui
memoriam ipſe conſecrauit: in eo quoque
felicisſimus, quod hereicæ indolis Filios reli-
querit, qui Paternas virtutes iuxta atque ſum-
mam in Muſas beneuolentiam imitati ſint,
& quorum alter præclare eas imitari adhuc
perſeueret. Quis vero de ERNESTI, Saxo-
niæ Ducis, ſingulari cura, quam in ſcholis,
quibus vna cum vera pietate litteræ fideliter
traderentur iuuentuti, conſtituendis ſuſce-
pit, non inaudiuit?
Ipſe hic fauor, quo ſummi eiusmodi Ger-
maniæ Principes, ſerenisſimorum maiorum
veſtigia laudabili exemplo ſecuti, Muſas
complecti perrexerunt, fuiſſe videtur, qui
has Germania excedentes retardarit; effici-
ens, vt non omnis litteris ademptus ſit honor,
& pretii aliquid iis ſit relictum. Nam actum
Lorſitan fuiſſet de litteris, ſi omnes Principes
tales

IN GERM. FATIS CAbP. VII. S5

tales exſtitiſſent, quales Scioppius & Ianus
Gruterus ætate ſua fuiſſe, adfirmarunt (ſ),

qui
(ſ) vbi Scioppius hoc adfirmarit, ſupra indicaui: Gru-
terus id fecit in Trochaico in Caſp. Hofmanni Ga-
lenum, nondum editum, an. 1627 ſcripto; quod
reperitur in Mantiſſa II Epiſtolar. ſelectior. G.
Richteri epiſtolis adiect. pag. 534, ſeqq. & cuius ini-
tium eſt:
Qualis heu, morum ſiniſtra temporumgue triſti-

tas!
Quirgue launum d pollinarem, guisque oliuam Pal-
lados

Cenſet eſſe laude dignam ſplendidogque encomio.
Plebs, Eques, Senatus omnis, litteratorum gregem
Innocentem bonorat ore, Fronte, voto, plauſibus:
Ordinum ſed ecquis horum eſt, qui teruncio iuuet
Vel Camœnarum clientes, vel Mineruæ antiſtites?
Languet eruditio omnis, friget omnis dignitas
Artium bonarum; optimæ nuncupatæ Inertiæ,
Tumguam habenas ciuitatum temperare neſcia,
Nec rei tractare digne munus vllum publicæ.
Præmia interim omnia bonum tranſeunt ad ſimias.
& quæ ſequuntur: p. 536 pergit Gruterus:
Regium eſt quidem, eſ largum conſulenti publicis
Commodis, nedum orbi vtrique ſeruienti perpe-
im.
Sed quid? eſt mos huius æui, nil ad vſus nobiles
Erogare. Heic arca clauſa, clauſa cunttis dex-
tera eſt.
Pauperem ſe gringe⸗ iurat, largiendum vbi pre-
1.

Sin benignus eſſe forſan vnus aut alter velit;
Munera eius in merentes non cadunt, ſedin malos?
Moriones ac Tbraſones, ſcorta denigue ac feræ
Sortiuntur largitates debitas ſolertiæ.

5566 DE LINGVAE LATINAE

qui nullum litterarum habuerint guſtum, ni⸗
hil cuiquam temere largientes, niſi quo vel
voluptatis ſuæ, vel vtilitatum adminiſtro vti
potuerint. Priusquam XVII ſæculo exeam,
Germaniæ Muſarum, de quibus tantopere læ-
tatæ ſunt, delicias ſilentio præterire non queo:
Marquard. Gudium intelligo atque Ezech.
Spyanbemium, illuſtres viros, qui meliorum
litterarum cauſſam Friſiorum atque Secken-
dorfiorum exemplo apud Principes ſumma
ſua, qua pollebant, auctoritate egregie de-
fenderunt, ſtudioſe operam dantes, vt ſtudiis
decus ſuum atque debita laus conſeruaretur.
Quod Frid. Benedictus Carpzouius, maximum
Saxoniæ ſuæ, immo cunctæ Germaniæ orna-
mentum, curæ etiam ſibi habuit cordique:
honorum quidem titulis prioribus inferior,
eruditione autem ac in liberalis doctrinæ ſtu-
dia amore nemini prorſus Germanorum
concedens.
Commentariis vsque ad ſæculi XVII exitum
perduétis, ipſos cum hoc commode finire
poſſem: quæ enim fata noſtris temporibus in
Germania ſint Latinæ linguæ, cognitum quis-
qus
Talis haud fuit priorum Principum ignoran-
Talis haud fuit Pier um Seculorum ſcæuitas,
Eruditos eruditi ſubleuabant, gqui bono
Publico ſeſe applicabant: & talentis pluribus
Munerabantur repertæ vel rei vilisſimæ.

N6

Gehie

ſtrat ione
normme
leitol
Jvum Ne
Fieretun
hecele l
Winus e0
commenn
Aulation
ſelubire
Giligente
nutration
nnulle
Gatishnn
ſrnun
e vide⸗
multoru
105 ſun
tos iam
Aelubar
lehuraf
Onnidg
Gertnan
Meyr.)

(C) Cu
orat d
erun.

ocrnetr
emmuvoeun

Grnn
hun
uncui⸗
⸗

i

IN GERM. FATIS CAP. VII. 55
que habet atque perſpectum, habere ſaltem

poteſt; ſic, vt res longa narratione ac demon-
ſtratione haud indigeat. Quando porro
nonnullos litteratos ac elegantioribus ſtudiis
deditos ſæculi eius viros dumtaxat nominaui,
quum plerorumque memoria ita recens mihi
videretur, vt hanc pluribus verbis renouare
neceſſe habere me, haud crederem: multo
minus eorum, qui vita etiamnum fruuntur,
commemorationem quis a me exſpectauerit:
adulationis notam, ſi iſtam inſtituerem, faci=
le ſubire poſſem: qualem in omni vita mea
diligenter adhuc euitare ſtudui. Tantum, vt
narrationem a capite ad calcem quaſi conti-
nuaſle videri queam, pro inſtituti ratione
clarisſimi viri verbis, quænam fata Romano
ſermoni per ſæculum, quo viuimus, impende-
re videantur, exponam (sſ): quod non ita
multorum annorum ſpatio celeberrimos vi-
ros, ſummo rei litterariæ malo e viuis ſubla-
tos iam doluit: quorum numero, Georg.
Schubartus, Chriſtoph. Cellariu, Conr. Sam.
Schurzfleiſehius, grauisſimi Latinæ linguæ,
omnisque humanitatis, aſſertores: quum
Germania noſtra, proximo ſæculo exeunte,
Henr. Meibomium etiam, Caſp. Cæœrberum, cla-
risſimos
(Sſ) Gunth Chriſtoph. Schelhameri, quæ leguntur in

orat. de Augmentis & Decrementis Scientiarum, ſu-
periori præſentigue ſæculo, an. 1708 Kilon. hab.

pag. 30 ſeqq.

58 DE LINGVAE LATIN AE

risſimos itidem viros, & ſummas ſuas delicias
ac ſingulare ornamentum, Frider. Bened.
Carpzouium, paullo ante laudatum, luxerat.
Ipſum noſtrum ſæculum funera præterea,
Georg. Henr. Vrſino, Io. Chriſtoph. I, agenſei-
lio, Ottoni Menckenio, Wilhelm. Erneſto Ten-
tzelio, Magn. Dan. Omeiſio, viris clarisſimis,
ab exteris etiam ob eruditionem adamatis,
ducta, conſpexit. Ipſa autem clarisſimi viri
iſtius, quibus expoſiturum me dixi, quænam
fata Romano ſermoni per ſæculum hoc im-
pendere videantur, ſunt: Germani Latini
ſermonis nitorem inſuper habent, in inuidiam,
friuolis ratiunculis adducunt, ſi quis paullo di-
ligentius eum colat, nouo conuicio Pædanti-
ſmum vocant, G qui ſectatur, atramenti caca-
torem. Hic enim mor eſt quorumdam, vt quod
veris cautſis impugnare non poiſint, ſoom-
matis & cauillis peruertere tentent, & apud
imperitos calumnioſe traducant, barbarici,
uæ iis auctoribus ingruit, ſub noux eruditionis
ad ſæculi guſtum adornatæ palliolo latibula
quarentes. Quzx vt facilius inueniant, nihil
antiquius habent, quam antiqua omnia, tam-
quam obſoleta, & veteris æui deliramenta re-
iicere, hodiernos contra ſupra illos longe extol-
lere, tamquam nouam cœli progeniem, nouis in-
genii viribus inſtrultam. Teſtimoniis aliquot
allatis, pergit: Ettolerari quidem hac talia
vtcun-

.
untteſn
RaIuis pr
44 AN
nian u
.

.

Nticte u

rAluM

6 ind
nulti nn
ſpmnlihe
: non

17

enruti.
lir ſlun
nrontit⸗
ptntur,
ſahlic⸗
nico i
uipt
nutg
upuan
gutle
lac ind
eritet
tur,4
Aucajt
irin
o ie

alitj

IN 8
INE

IN GER M. FATIS CAP. VII. F5/

vteunque in imperitis poſſent, niſi ipſi quoques
qué aliis Prælucere, & ad ſeientias artetque
viam præire cupiunt, pasſimque iubentir,quos
ptique hæc ornamenta conſeruare par erat, &
ex quorum ore nihil niſi mella fluere debebant,
& ſeſamo ac papauere conſperſaz oratio, non
modo ignorarent ean, verum & tumido faſtu
ſupercilioſe contemnerent, ac traducerent pa-
lam: non eſſe opus in his tempus conſumere, iu-
uentuti ogganientes, nec operæ pretium, de ver-
bis ſollicitos eſſet res ipfas ſectandas! Tam
incondito ſermoni exemplum addunt, & vel
ſcabra aſperaque dicendi, ſeribendique ratione
vtuntur, vel patrio ſermone potius aucdire di-
ſciplinas acdlſuefaciunt auditores, quo, vt illi
quidam putant, ſolo licet ſolæciſimor & bar-
bariſmos facere. Ecquis enim puro Germa-
nico idiomate artes a Græcir & Latinis inuen-
tas in tanto patriæ linguænegleltu profiteri &
Propagare queat? Itaque, dum neutram rite
linguam didicere de-emos⸗ corrumpunt. Hine,
qualer doctorer, tales habemus diſeipulos, qui
hac indulgentisſima licentia eo procedunt te-
meritatis, vt ſi quid Latina oratione profera-
tur, auerſontur veros dobctores, e conſpectu ſub-
ducant ſeſo, ac dilabantur. O Profeſſores
quis infauſtur genius ita vos exagitat, vt reli-
éto Pieridum Choro, ad ſilubſtrei Muſas deſi-
ciatis, ac veluti mendici cuiurxdam lacero pan-
70

560 DE LINGVAE LATINAE

no obueletis ſtudiorum Maieſtatem? quum,
præſertim manifeſtum ſit, cum ornatu iſto con-
iunctum eſſe, quod ynicum eſt omnis eruditionis
fundamentum.
Quum clarisſimus Medicus ſit, qui hæc ad-
firmarit, eo minus, non dicam falſitatis, ſed
queruli doloris, nomine ſuſpecta eſſe poſſe,
arbitror: non enim ignoro, eſſe his tempo-
ribus, qui Grammaticos, Criticos, Philologos,
contemptim ita ab ipſis vocatos, querulos ho-
mines nuncupent, qui quum artes ſuas deſpi-
catui haberi videant, omnia queribundis vo-
cibus impleant. Verum igitur, ſi non omni-
bus, plerisque tamen videbitur iſtud eruditis:
ſimi viri pronuntiatum: cuiusmodi plura in
promptu fuerant: ſed prolatum inſtar omni-
um eſto. Temporum noſtrorum eruditionem
ſcite etiam nuper admodum adumbrauit ce-
leberrimus in academia Iulia Profeſſor (t):
luculenter ſatis declarans, quid euenerit, ex
quo veteres auctores ex academiarum cathe-
dris explicari deſiti ſint, & bonæ litteræ, Ro-
manus cum primis ſetmo, & & in ſcholis infe-
rioribus, & academiis, contemni cœperint;
atque
(ο Herman. von der Hardt in epiſtola ad illuſtrem vi-
rum an. 1712 ſcr. cuius inſcriptio, ſ titulus: Priuati
præceptores vnde? Nobilium icil iuuenum præce-
ptorem expopoſcerat illuſtris vir, cui epiſtola iſta
cel. von der Hardt reipondit, nomen quidem ſuum
feticens.

niguu⸗
ilen han
en
ſuril
,obreui⸗
Noroſun
n ul
Pra tun
nune e
zulli 4
uiſet̃
tur lute,
uleut,
rian
Rberans
nl, gui
ſut er

)ott
Drete d
ahre

Mitn

4 ll

IN GERM. FATIS CAP. VII. 56

atque ludorum magiſtri diſcipulos ſuos ſine
pennis volare voluerint. Neque igitur mi-
rum eſt, celeberrimum Perizonium, de Ger-
maniæ noſtræ ſcholarum academiarumque
conditione cogitantem, in ſpem non veniſſe,
bonas litteras hoc ſæculo præſtanti admodum
florentique apud nos vſuras eſſe fortuna: quo
ineunte ad clarisſimum Cellarium ſcripſit(tt):
In anguſtum oppido coguntur dudum magis
magisque communia nobis litterarum ſacra, vt
adeo pauci iam ſuperſint caſti eorum ſacerdo-
ter, & hi ipſi, vt ſæculum eſt, vtque in eo vile-
ſeunt vbiuis bonæ artes, etiam pauciores nume-
ro breui videantur futurie nam quis facile la-
borioſum prorſus, ſed ſibi ferme inutile ac ſpre-
tum publice, tentauit deinceps ſtudium? in ve-
ſtra tam latum patente Germania quis iam-
nunc per omnes pene Academiar, vbi abi te &
paucitſimis aliis diſcedimus, exſiſtit amplius,
qui ſedulo & bona fide humaniores illas tuea-
tur litteras, & fugientes inde Muſas morari
ſtudeat, ac priſtinam retinere antiquæ domus
gloriam? Floruit illa, quum Agricolat haberet,
Khenanos, Bæcleros, Reineſios, & plures id ge-
nus, qui nibil publice profuturum negligebant,
ſiue ex vetuſtis id audtoribus, quos diligenter
Nn lege-
(tt) epiſtola, qua ei de Dictye Cretenſi & eius Inter-
prete diſputationem, Dictyos editioni Amſtel. an,
70 præſixam, inſcripſit.

662 DE LINGVAE LATIN AE

legebant ipfi, & aliis magis explanatos dabant,
repetendum, ſiue ex rerum natura & vſu quo-
tidiano nun- demum eruendum foret. At 0
quam diſpares illa nunc pasſim ſeu Dominos
habet, ſeu inquilinos, qui ab antiquitatis ſtu-
diit, per quæ ſola, ſuperioribus ſacilis iterum,
exorta, certisſimum eſt ex caligine denſitſima
omnes etiam ſacras profanasque diſciplinas
emerſiſſe continuo in ſerenitſimam lucem, re-
uocant tamen academicam pubem ad vnum il-
lud & recentisſimum Germaniæ ius publicum,
boc eſt ad meram barbariem, ſi ſolum acade-
miis incubet, nec ſcire quicquam aliud, nifi
Juas & ſui temporis res deſideret, quod barba-
riei proprium eſt, & ſemper fuit.
Cum horum quidem clarisſimorum viro-
rum querimoniis parum profecto conueni-
unt verba, quibus nonnemo biennio abhinc
in ſcripti cuiusdam, patrio ſermone confecti,
præfatione acerrime in linguæ Latinæ culto-
res inuectus eſt; perinde ac ſi ætas noſtra in
ſæculum incidiſſet, quo Bembus, Sadoletus;
Longolius, Agricola, Sturmius, Caſelius, Ro-
mani ſermonis rudes plane videri queant. In
Germaniæ certe academiis complures hodie
hiſtoriæ ac iuris publici Erofeſſorers inueniri ſta-
tuit, qui Latinam linguam, ceu idolum, ado-
rent, & ne verbum quidem admittant, niſi
quod Cicero, & alii eiusmodi macidi cautſidi-
ci⸗

ſentul.

mif⸗
zum
mohati
Pelant
jent,
pono⸗
camin
te. &
g
nimas
tur,
nmnam
rilicn.
ſteri
Wed
Pronr
teme
illud
tande
mita

— — — ————

*
N GERM. FATIS CAFP. VII. 563

ci, vt loquitur, ſemel atque iterum in moni-
mentis ſuis vſurparint: quum ex aduerſo ta-
les ſcientiarum iſtarum requirerentur docto-
res, qui parum curarent, an aureæ, argenteæ,
ferreæ atque plumbeæ ætatis vocabula lo-
quendo ſcribendoque proferrent, de rebus
modo ſolliciti: vt videlicet vere Reales vide-
rentur. ſiquidem bene atque ornate dicendi
artificium, ſiue elocutio, idoneorum verbo-
rum & ſententiarum ad inuentionem accom-
modatio, leuisſimorum Pædagogorum, ſiue
Pædantium, ſit inuentum; qui multo mal-
lent, conſecratæ ſuæ Latinitati, vt loquitur
porro cenſor, martyres eſſe, quam pati, vni-
cam inferioris ætatis voculam ex ore ſuo exi-
re. & ſi dicendum, quod res ſit, Latinæ lin-
gux vſum Papatus reliquias, easque non mi-
nimas, vere dici poſſe, idem cenſor arbitra-
tur, ita, vt amorem, quem Germani erga La-
tinam linguam per tot ſæcula præ ſe tulerint,
ridiculum ac ineytum prorſus ſibi videri, con-
fteri haud erubuerit. Multis hanc in rem
adiectis, quibus adfirmationem ſuam com-
probari poſſe, ſibi perſuaſit, ludicii acerbita-
tem quaſi mitigaturus; veritus ſcilicet, ne
illud cenſorium nimis quibusdam videretur,
tandem addidit: ſe de Romani ſermonis di-
gnitate nihil detractum velle, ſe tantum eum
condimenti inſtar habendum iudicare; cuius
Nn 2 mo-

„
564 DE LINGVAE LATINAE

modicum vſum nec cuiquam nocere, nec ci-
bum perdere, at immoderatum nihil niſi nau-
ſeam excitare, ac exitium parere, ſciamus.
Vtrum tales ſeſe præbeant hodie in academiis
hiſtoriæ ac iuris publici profeſſores, quales
cenſori noſtro viſi ſint: an hic Germanos ni-
miæ in excolenda Latina lingua diligentiæ
codem iure, quo Otfridus olim, inſimularit,
diſputare nolo. Cenſuram certe hanc eius-
modi eſſe, iudico, vt id, quod celeb. Perizoni-
us adfirmauit, ſatis comprobare poſſe videa-
tur: illos videlicet, qui academicam iuuen-
tutem ad vnum illud, & recentisſimum Ger-
maniæ ius publicum, inuitent, ad meram illam
reuocare barbariem.
Equidem, ſi omnes Germaniæ eruditi idem
de Latina lingua ſtatuerent, quod cenſorem
perſuadere aliis auſum eſſe, cognouimus,
nulla plane ſpes mihi relinqueretur, meum
Commentarios hoſce edendi conſilium cui-
quam probatum iri. At grauibus acerrimo
iudicio præditorum virorum de eiusdem lin-
guæ, & purioris quidem atque copioſæ, in vi-
ta communi vſu ſententiis, quarum nonnullæ
ſuperioribus capitibus a me ſunt inſertæ, fa-
cilius conceÄdendum puto. Si vero Agrico-
Iæ, Reuchlini, Eraſmi, Melanchihona, Came-
rarii, Dreſſeri, Sturmii, Caſelii, Scioppii, plu-
rimorumque aliorum eruditorum iudicia
tantt

13

antin
ſunte
cotit
hum
henit
nerhi.
La
ultt
r
ent 4
nelcit
lri,
homin
teren/
lus fot
ſorz
Latins
glecn
monie
celebe
keleg
ſiani!
ſanei
Poete
attine
ſchol
tandl.

en
ine
iur

odi
lnir

a ſ.

urltei

ihu

mmmune

n⸗
Aliln
Adm
Dõ

lenud
ii⸗
wnl.
rr
4 i⸗
n

ußr⸗
6

tl

—,—

IN GERM. FATIS CAP. VII. 56 5

tanti non fuerint cenſori, & iis, qui in eadem
ſunt opinione, velut Pædantium, vt honorifi-
co titulo vtar, quem iſti litteratis hominibus,
humaniorumque litterarum vindicibus im-
pertiri conſueuerunt: Peutingeri, Pirckhei-
meri, Hutteni, Zaſti, Hereibachii, Carolouicii,
Langueti, Feiferi, Myliü, Gudii, & ſimilium
illuſtrium maxime virorum, grauisſimorum
iureconſultorum, iudicia, paullo pluris faci-
ent, ſpero: quibus Auentini, Ssleidani, Rei-
neccii, excellentisſimorum biſtoricorum, Bæ-
cleri, Praſchii, iuris publici peritiæſimorum
hominum, iudicia addant velim. quod ſi præ-
terea patrii ſermonis, cuius eximio amore ſo-
lus fortaſſe flagrantisſimus ſibi viſus eſt cen-
ſor; quem vero tantum abeſt, vt laudati viri,
Latinæ linguæ cupidi, contempferint, vt ne-
glectum eum doluerint: huius, inquam, ſer-
monis ſtudioſirxſimi cuiusdam viri, eiusque
celeberrimi, iudicium ſi deſiderauerit cenſor;
tale quoque ei ſubminiſtrabo; nempe Chri-
ſtiani Hoffmanni ab Hoſfmanniwaldau, magni
ſane inter Germanos nominis viri, & ſummi
poetæ (u): ad ſermonem Latinum, ait, quod
attinet, me nibil hic monente, iſtum non tam in
ſcholis, quam vbique apud nor negligi, ſod ſeræ
tandem pæœnitentia banc negligentiam ſequi-
Nn 3 tur.
(u) ex Commentatione eius epiſtolica ad generoſum

iuuenem de Curriculo studiorum vitæ ciuili profa:
surorum, Gorl. an. 700, 8.

566 DE LINGVAE LATINAE

tur. Sin autem neque horum aucétoritate
admodum mouebuntur; tot Imperatorum,
Elelctorum, Principum, Comitum, generoſitſi-
morumque virorum, quos Latinam linguam
ac bonas artes ſummo ſuo patrocinio dignas
diludicaſſe, commonſtraui, iudicia leuia, fal-
ſa atque corrupta exiſtimare, & amorem, quo
Romanum ſermonem proſecuti ſunt, ridicu-
lum & ineptum appellare, non iniquum ſo⸗
jum, ſed nefarium plane duco atque impium.
Nec vero ſolis auctoritatibus, ſed argumen-
te& quoque, ſi liberet, ac rationibus, diſceptare
poſſem: ſed actum agerem, ſi id tentarem:
firmisſimis argumentis contra præſtantisſimæ
linguæ inimicos dudum præter complures a-
lios diſceptarunt Peiferus, Hofmanus, Taub-
manus, diſſettationibus nominatim ſupra a
me citatis: & inter Italos Romulus Amaæſaus,
Vbert. Folieta, Quint. Marius Corradus, viri
eloquentisſimi, non minus in præfatione ĩiam
a me laudati. Quos ſingulos euoluiſſe, bonos
ac diſcendi cupidos adoleſcentes, qui men-
tem falſis & inſitis penitus opinionibus non-
dum deprauatam ſenſerint, haud pœnitebit:
omnem dubitationer, ſi qua ipſis fuerit; an
Latina lingua digna ſit, in qua addiſeenda=
multum temporis collocetur, eruditisſimos vi-
ros euidentibus ſuis probationibus ſublatu-
ros, ſpondeo: quarum nonnullas tranſcribe-
Le

enübi

bration

Puram
yeqn
& bard
ruditot
tum, ,
ni On
ℳ
transen,
et: i
Latini
traim
Optin
eius in
ſatis,
tur in
ſtatuan
licetd
ine in
elen.

Oi
ie
lo
o⸗
ni
o)e⸗
VI
o⸗
.

e⸗

IN GERM. FATIS CAP. VII.

re nihil attinet; etiamſi me non fugit, lucu-
brationes eorum in paucorum eſſe manibus.
Puram & elegantem Latinitatem minori ope-
ra, æque facile ſaltem, perdiſci, ac impuram
& barbaram, IV & V capite, allatis ea de re e-
ruditorum teſtimoniis, a me iam demonſtra-
tum, breuiterque ſimul oſtenſum eſt, perma-
gni omnino intereſſe reipubl. Romanam lin-
guam ſartam & tectam conſeruari; idque in
transcurſu tantummodo a me monſtratum
eſt: inſtituto enim meo alienum videbatur,
Latini ſermonis laudes celebrare, atque con-
tra impugnatores eum defendere. ipſe quam
optime ſeſe defendit; dum contemptores
eius inſcitiæ ſuæ pœnas ſubinde dant graues
ſatis, nec iniuſtas; haud exiguo certe haben-
tur interdum ludibrio (v). Nam licet non
ſtatuamus, beatos in cœlo Latine locuturos; &
licet difficulter quis probauerit, Chriſtum La-
tine interdum locutum eſſes quod vtrumque
Melchiori Inchofer probabile viſum eſt (u):
(v) id omnino fieri, Oct. Ferrarius aliquot, iisque per-
ſpicuis maxime exemplis in proluſionibus ſuis, præ-
ſertim Prol. VIII, de Caugis pereuntium litterarum,

docet: qualia multa quotidianus vſus nobis ſubmi⸗
niſtrat.
(u) cap. 2, & 4, lib. V, hiſtoriæ §. Latinitatis: quam in
WI'libros diſtribuit: quorum I agit de Origine, &
vario Progreſſu Latinitatis. II de Causis declinan-
titLatinitatis, IIl de Cultu linguæ vulgaris IVde
Waieſtate linguæ Lating. V de Sankztitate lingus

567

568 DELING. LAT. IN GERM. FAT. C. VII.

amplisſimæ tamen laudes aliæ ſuperſunt, quæ
Latinæ linguæ ab eodem, & reliquis, quos ci-
taui, verisſime tribuuntur: inſigni ac illuſtri
linguæ vſu demonſtrato. de quo ſi cui non-
dum certum fuerit, Inchoferum præter cete-
ros euoluat: addere ei poterit Guil. Mechouii
Antiphilam, de Natiuaz ac genuina Latinitate
in ſcholis retinenda (X): ne, teſtimoniis rei-
que veritate conuictus quaſi, de linguæ inno-
centisſimæ decore detrahentibus aures præ-
beat; ſed conuicia, ac minus firma, & falſa
plane atque corrupta iudicia flocci pendat.
Quod prudens conſilium Melanchthon olim
dedit, ad noſtra tempora non minus aptum:
quo diſcipulos ſuos nihil curare iusſit, quod
omnis eruditionis irriſores, ſi quem artibus
operam dare viderent, irridentes dicerent:
Hæc eſt Platonica facundia: nullius enim ir-
riſiones huiusmodi momenti putandas eſſe,
confirmauit. Eraſmus quoque artes exte-
nuantibus, & dicentibus, non opus eſſe facun-
dia, prudentisſime reſpondit: Nec opus eſt
ſolæciſmis & barbariſmis.
Latinæ. & VI denique de Variis variorumInſtitutu
circa linguam Latinam. prodiit libeflus Monachii
an. 1638, 8. a Morhofio, Polyh. litterar. lib. IV, cap.
9, H 3, valde laudatus. optimus ibi vocatur liber,
quo eruditisſima multa proponantur, & ſcitu maxi-
me digna. (X) Cellis an. 1677, 8.
F I N I S.

Lioſie, IITTERIS IMMANVELIS TIIII.

WMon
uncne⸗
niuili
oſtcninan.
rrtrcet
Mlalus
4latimncte
monis ter

ates te⸗
tm Klil,
Ncihenlt.
cthonolm
ims phun
iult ios
gletn ids
ltes Cicekent:
glliuusenimin⸗
Ctuncs el⸗
e Altss elk⸗
huc
wunh ſtutis
4 Noonchi
lib. Weid
vocatur liben
& ſcicu wad⸗

——
I.

⸗7

—

5

DE

IN

PER
XVII SAECVLA AMPLIV

—

TEIEEEE NNE

AB IPSO TEMPORE, QVO

ROMANORVM

A R MA EI C O MMERGCG

NONNVYLLVYVM EIVS VSVM
INTVLERVNT',

AD NOSTRAM VSQNE AETATE

—

AV C T O RE

TTTNINNNIIII

SVLZBACO- PALATINO.

5

F*
£☛

leeennnn

Et pius eòst patriæ fabta reſerre labor

NNNNNKKK,².:†0
1 2 3 4 5

6 7

9I2OD IDCGCoLIL.

15

Balance

Süas
222
Sssssz

9 10 11 12 13 14

8

— N
T

docerunnnnnannnnnn
68 9

Focus

M

1

0

K

J

H

4 Copyright 4/1999 VXMaster GmbH wwW. VXyaster. com

VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset