Cf130-1 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 De Linguae Latinae In Germania Per XVII Saecula Amplius Fatis, Ab Ipso Tempore, Quo Romanorum Arma Et Commercia Nunnullum Eius Usum Intulerunt, Ad Nostram Usque Aetatem, Commentarii Burckhard, Jakob N12311673148 021 UILIIIIIIIIIIIII UB Tübingen ℳ LNGWELATNAE GERM ANIA PER XVII SAECVLA AMPLIVS FATIS, AB IPSO TEMLORE, QV0 ROMANORVM AR NMy l ET COMMERCILA NONNVYVLLVM EIVS VSVM INTVLERVNT', AD NOSTRAM VSQWE AETATEM, COMMENTARII. AV C TORE IACOBO BVRCKHARD, SVLZ BA CO- PALATINO. — Et pius eât patriæ Fabta reſerre labor. IAN OVER AE, APVD NICOIL. FOERSTER, CcID IGCG XIII. VIRO ILLVSTN ALIOVE ENCELLENTISSTMO HENRICO CHRISTOPHORO HATTORFF, SERENISSIMI AC POTENTISSIMI BRVNSVIC. EI LVNEB. E L E C TORIS AVLAE ATLQVE SENATVS ECCLESIASTICI CONSILIARIO GRAVISSIMO IACOBVS BVRCKHARD. 22 S pollentis viri Patroci- ℳnium, cui meos de WAIILinguæ Latinæ in Germania Fatis Commentarios v- a 2 ſita⸗ DEDICATI 0. ſitato inter eruditos more offerrem, circumſpicere cœpiſſem, haud ob- ſcura ſtatim TVA in me beneuo- lentia tale ſuggerere mihi videba- tur. TE certe eius, cuius ſtudia quin- quennium amplius inſigni fauore complexus ſis, opuſculum a Patro- cinio TVO haud excluſurum eſſe, ſperabam: præſertim quum gra- uisſimas omnino IIluſtri Nomini TVO illud dedicandi cauſſas ha- bere mihi viderer. Primum enim ipſum opuſculum ſubciſiuis horis domi TVAE maximam partem eſt elaboratum; in quo conficien- do inſtructisſima atque nitidisſima Bibliotheca TVA, quæ dies noctes- que mihi adhuc patuit, vſui fuit ſingulari. Deinde intelligentem TE Latinitatis exiſtimatorem, ac ſummum Romani ſermonis Pa- tronum, cognoui; cuius cultum præ- eokenen 1 Haud benene hi nicebe cſagui⸗ ni fauot nabatto um el num grr Nomin uſss he- unenim is hors partenn Mfcien sima nockes. loi fut geuten fem, ae nis Pa- cultuæ Pie. DEDICATIO. ræter Sæculi noſtri morem dile- Gtisſimis Filiis TVIS commendare numquam intermittis: & quo ſe- dulo ipſos a me voluiſti adhuc in- ſtitutos. Iuſtis atque magnis his- ce causſis plurima alia collata in. me beneficia accedunt: quorum re ipſa memorem me cognoſcere, quam pluribus verbis ea a me præ- dicari, TE malle, cognitum ſatis habeo atque perſpectum. Com- memoratæ hactenus cauſſæ, cur Commentarios meos Tibi potisſi- mum dedicandos putauerim, VIR EXCELLENTISSIME, tam graues mihi videntur, vt vel ſingu- læ hæſitantem me ad conandum adducere valuiſſent. Quare in minus exiguam ſpem venio, fore, vt iſtos tamquam publicum ſum- mæ in TE obſeruantiæ meæ teſti- monium, gratique & beneficio- a 3 rum DEDICATIO. rum haud immemoris animi indi- cium, benigne accipiens, conatum meum æqui bonique conſulas. Optime cum prænobili Familia vale, res TVAS Eccleſiæ atque Rei- publicæ commodo ex ſententia porro gere; & beneuolentiam VAM, qua alienigenam me ad- huc fouiſti, conſerua. Scribebam Hanoueræ, in ædibus TVIS, a. d. XVI Kalendas Martias co l0 CCXnI. PRAEFATIO Crort nuir Cli Cnm Ku Cnm ſanerl oen toolun N usn lui n: W G ere E nimiind. CONatu COnlls Faa tave he. ſententi Centiamn ne a0- ibebam 0IS, a. . oCCM. P R AEFATIO AD LECTOREM. Ihiltam ſtabile, tamque firmum eſſe in rerum vniuerfitate, quod non crebris mutationibus ſit obnoxium, ab optima illa vitæ noſtræ magiſtra, ac vetuſtatis nuntia, Hiſtoria, dilucide maxime edocemur. cui quoti- dianus vſus accedit; qui humanarum rerum naturam ita comparatam eſſe, confirmat, vt, ſi quid ad ſummum cun- ctanter ſatis adſcenderit faſtigium, cĩta- to plerumque gradu ad imum iterum reuoluatur. Sermonem Latinum vna cum Romanorum Eloquentia ex tos grauisſimis teſtibus, quibus illud com- probari poteſt, ſolum in præſentia ad- ducam: vtpote qui cadem vſus eſ for· tuna, qua Imperium, cuius fidelisſimus per bene multa ſæcula ſocius fuit, vſum eſſe nouimus. Enimucro oratoruns a 4 laut TfkAEFATIO. Lalns ita dubta ab humili venit ad ſum- mum, vt Ciceroni iam ſeneſcere, breuique in nihilum ventura videretur (a); ſiqui- dem naturam in omnibus rebus ferre id, perſpectum ſatis habebat. Accidit cer- te, vt, quum ſubito alia cadere cæpiſſent in ciuitate, ipſa etiam eloquentia obmute- ſceret (b); & infuſa in vrbem peregri- nitate, nullam quoque veteris leporis ap- pareret veſtigium (C). Quod ſi Cicero- nis ætate id iam contigit; circa quam, M. An. Seneeæ (d), quicquid Romana fatundia habuit vmquam, quod inſolenti Gv*nrwne aut opponere, aut præferre potuit, AMoruiſe, viſum eſt: quid, quæſo, tem- poribus, ætatem iſtam inſequentibus, e- ueniſſe, arbitremur?. Rem nimirum in deterius quotidie datam deinceps eſſe, ipſi Romani proſiteri neceſſe habue- runt (e): quum non ita multo poſt Aau- guſii tempora eloquentiam ſe perdidiſſe deprehenderant. quandoquidem vm- . brati- (a) Tuſculan. Quæſtion. lib. II, c. 2. (b) Cic. in Bruto, cap. 5. (C) id. Epiſt. ad familiar. lib. IX, ep. 15. (ο Controuerſ. Iib. I, procm. (S) ibid. tel / Mu 1p. 1 NH 7 N . i „9 6 . cn Jl e ane s ue 1 4 cxomnlo⸗ Romnlo⸗ nſhent TIIulbt AMölllalnl- mmmn Ul Cn ſt „ Uuirale nit c ſer. e, Hiſe buufeneig Accicltcer⸗ vepiſin liallmute. 1, enyi- Gnit ap IICrer. ca quam, Romana , nti re zutut, tlo ten. ibuse⸗ jrum in lubue⸗ oſt4. cicille n - huti. PRAEFATIO. bratici doctores leuibus atque inanibus ſonis ludibria quadam excitando effece- rant, vt orationis cornpus eneruaretur atque caderet (). Eo denique, quis putaret, res circa Valentiniani ac Valen- tis tempora in Vrbe deducta eſt, vt de- teſtantes, velut venena, doltrinas, Iune- valen & Mariunz Maximum curatiore ſcudio legerint; nulla völumina præter bec in profundo otio contrectantes (g). Quibus fatis Latinus ſermo ſit iacta- tus; quemadmodum peregrina verba ex omnibus prope egentibus, vt homines, Vt inſtituta etiam multa; in Tatiumn, ſiue Romam venerint (h): & qua ratione ſeptemtrionales populi victricia vbique arma circumferentes vniuerſum fere Italiæ cultum ita demum ſuſtulerint, vt a 5 ipſa (f) Petron. Arbitr. Satyr. init. (g) Ammian. Marcell. Iib. XXVIII, c. 4. Pag. 576, ed. Lugd. Bat. an. 1693, 4. Quemadmodum integerri- ma loguentie forma ſenſim obſoleuerit, Punc. Væuqſſor luculenter adimodum demonſtrauit in o- ratione, quam pro vetere genere dicenai contia no- uum habuit, quæ inter oratienes mifſcellas tertia eſt, operum coniunctim nuper Amſtelodami editor. bPag. 201, ſeq g. (h) Quintiliani Inſtitut. orat. Iib. I, c. 5. PRAEFATIO. ipſa deuicta demum ab iis atque ſubacta Roma in barbariem delaberetur, pluri- bus verbis perſequi nihil attinet. Actum omnino agerem, ſi facere id inſtitue- rem, poſtquam clarisſimi viri dudumid præſtitere: M. Ant. Sabellitum (i) puto, Carolum du Reſne (k), Melch. Incho- fer (), Olaum (Il), atque Andream (m), Borrichios, Chriſtoph. Cellarium (n), Dan. Georg. Morbofium (O), Io. Alb. Fa- bricium (p), alios, quorum numero et- iam, Dau. Peiferus, Gaſp. Scioppius, Gerh. Io. Vosſiuse qui fſinguli de Latinæ linguæ fatis ac diuerſis ætatibus vniuerſe, & qui- dem fuſe ſatis atque eruditisſime com- mentati ſunt. IIlo ſcilicet tempore, quo Gothi in primis & Langobardi cru- dele, (i) in Dialogo de Latinæ linguæ reparatione, Neap. Nieymet. an. 1617, 8. (K) in Præfatione Gloſſarii Lat. (1) Hiſtoria Sacræ Latinitatis, Monach. an. 1638, 8. (1) Cogitationibus de variis linguæ Latinæ ætati- bus, Hafn. an. 1675, 4. (m) Vindiciis Latinitatis purioris, Hafn. 1706, 8. (n)! Diſſertatione de Fatis linguæ Latinæ Hal. 70α, 4. & in Prolegom. Curarum poſterior. de Bar- bariſmis. (o) Polyhifſtoris Litterarii lib. IV, cap. 1I, ſeqq. (yp) Bibliotheca Latina, DHamb. an. 1708, 8. — em⸗ lulrion nmmi⸗ cen! Nitug col noclun gentu nmel ſenoron uun ci müki uleumn eoniech kenninie mwäan fn hnmn lkntn Lalln ime enci tet: la Aennen (glücte ler ihaen i⸗ n ge ſobrch reur,plur⸗ net. Adum id inſtine. tichcumid ) puro, h lutr. eun (m), nun (n) ,A. . mero et⸗ iun berh. ne ingle ſe qui me coln⸗ tempore, ya ctu- ele, ne, Neap⸗ n. 1c5, nr eu nrh Hl , e elir⸗ ſeag PRAEFATIO. dele atque exitioſum maxime bellum Italiæ intulerunt, imperii ſede occupata; imperioſam quoque linguam conticuiſſe tandem vbique, & obmutuiſſe fere pe- nitus, conſtat; barbaris ad ſui idiomatis modulum ac menſuram eam detor- quentibus. quæ quum tot populis me- tum prius incusſiſſet, cur zerribilem ipſam appellarint, cauſſas habuiſſe milii videntur non adeo iniuſtas. Nouem circiter poſt populorum iſto- rum in Italiam aduentum præterierant ſæcula, quum paucis oppido Latini, eius- que puri ac elegantis, ſermonis ſtudium, & ex ruinis, quibus opprimebatur, repa- randi cura fuerat. Nam licet plerique Gothorum Reges Romanæ linguæ fautores fuiſſe dicantur (q)ʒ quippe qui ſine hu- ius cultu imperii, quod occupauerant, maieſtatem difficulter ſe retenturos cen- ſuerant: Langobardos tamen omnem eiusdem linguæ cultum, quantusquan- tus Gothis dominantibus Italiæ relictus videri poterat, ſuſtuliſſe paullo poſt, quis ignorat? ſub quibus videlicet aliam lin- guam () Melch. Inchofer Hiſtor. S. Latinitatis lib. I1, C 6. PRAEFAIIO. guam accepit Lalia, quæ vocabulis qui- dem Latina videbatur, ſed barbarorum deprauatione & noua flexione, admiſtis etiam nouis, peregrinam formam in- duerat; poſteaquam a Gothis corrumpi iam cœperat atque dilacerari (r). Li- cet vero etiam vrbs Roma, Langobardis his a Carolo M. debellatis, ex diuturno ſqualore ſeſe refecerit quodammodo: priſtinus tamen Latinæ linguæ nitor re- ſtitui ei prius non potuit, quam ineunte ſaculo X, vel, ſi mauis, medio XIV. Et- enim tanto vbique per aliquot continua ſæcula flagrauerant antea homines in ſcholis diſceptandi ardore, vt omni ver- borum munditia & ſtructuræ cura abie- ccta, ſubtilitatibus ſtuderent Metaphyſi- cis, captioſisſimoque interrogationum ge- nere vnice delectarentur. Oppetiiſſent ſine dubio tum liberales artes, extremum ſpiritum dudum du- centes, ſiue, vt verius dicam, denſisſi- mis tenebris pridem obrutæ, perpetuo fortaſſe ſepultæ iacuiſſent, niſi illorum Vempo- (r) vid. Cellarii diſſertat de Origine linguæ Italicæ ex barbarorum incurſionibus natæ, Hal. 1694. chan. 1. Wnaucte ſtinsen 1 aAIs 1 eſtee . ſ cude tech . Unockur. Ccend — 5 nent lud W UCir bols ⸗ Tbarorum eadtwiſts MTIa In- Scorrungt .) bi⸗ nobugi Giururno⸗ mmoco: nitorre- nimelnte . Et- continua nines in nni ver- ra abie⸗ pſ m G- berales um du- lenſuli⸗ eto orum tenpl- ltalicxr er PRAEFATIO. temporum exſtitiſſet felicitas, quibus a præſtantisſimis taliæ viris nihil prius, ducebatur, quam vt libros ſitu ac pul- uere ſqualentes, & a tineis, blattis, mu- ribusque arroſos ac conſumptos fere, vndique protraherent, & ſumma cura atque ſtudio emendarent; quo popula- ribus talia eſſent monimenta, quæ ad- mirarentur, & quæ, venuſtate ac pulcri- tudine eorum capti, imitari ſtuderent. Sic Franc. Poggius Fab. DQuintiliani Uiſti- tutionibus, Ciceronis, aliorumque bono- rum auctorum libris; alii aliis veterum ſtriptis ex monaſteriorum ergaſtulo libe- ratis, effecerunt, vt Itali, captiunculis iſtis, quibus ſibi adhuc tantopere placue- rant, reiectis, veterum monimenta diur- na nocturnaque verſarent manu; atque ornato & imitatione iſtorum compolſi to dicendi genere ad ſingularem adſpi- rarent laudem. Qualis Franc. Petrar- chæ iam debetur, vtpote qui compluribus annis ante Poggium, & omnium primus Iul. Cæſaris Scaligeri iudicio (s), ex lutu- lenta (S) Poetic. lib. VI, cap. 4. p. 297, edit. an. 1561, ap. An- ton. Vincentium, fol. PRAEFATIO. lenta barbarie os cœlo attollere auſus eſt; reſtoreſcentis eloquentiæ princeps ideo ab Eraſino appellatus (ſ): ita, vt Leonh. Aretinus non ſine Petrarchæ huius de- precatione lanni Grammatico laudem hanc impertitus videatur Gerh. Io. Vos- ſio (sſ): quando ipſum primum in lIa- lia eloquentiæ ſtudium, vna cum imperii maieſtate prorſus fere deperditum, re- paraſſeé, adfirmauit. Sunt etiam, qui Gaſparianum omnium primum oculos ad veteris eloquentiæ vinbram retorſiſſe, perhibent (t); ea fiducia fretum, quod in tres M. Tullii an Quintun Fratrem e- piſtolarum libres primus inciderit. Alii Danthem Aldigerium, Petrarchæ præce- ptorem, ſermonem Latinum ex Orci te- nebris eduxiſſe, ſtatuerunt (tt). Quis- quis eſt ille, cui laus hæc debetur; Italiæ eruditos exemplo ac imitatione inter ſe exci- (() Ciceronian. p. m. 557. ed. Baſil. an. 1528, ex offic. Froben. 8. (Sſ) de Hiſtoricis Latinis lib. III, c. I. p. 524, edit. Lugd. Bat. an. 1051, 4. conf. eumd. Vosſium de Poetis La- tinis cap. 7. () M. Ant. Sabellici Dialog. de Latinæ linguæ Repa- rat. p. 12, (tt) ibid. p. 59. ſu Cun een n⸗ ſfel⸗ Cun l in tn eyn 14) lhater ſu / n orr aſta ne E . uſe Meyr iden wtbeont, huins e. tin ucem th lo. Vo. lutzla- ninperi un, re tlam, gi Neulie remrſſe, m quod ratren e. ertce⸗ CUrc te- Italis interſe exci· eroft, edit Lgh⸗ Pveris La- ne Repe PRAEFATIO. excitatos animum ad Latinam linguam magis magisque excolendam appuliſſe ea tempeſtate, certum eſt: inter quos celebre cum primis nactus eſt nomen Laurentius Valla, rigidisſimus, Vt ab erũ- ditis appellatur (u), Latini ſormonis cu- ſtos: inter quem & laudatum antea Poggium ſtudiorum non æmulationem ſolum, ſed acriorem obtrectationem in- tercesſiſſe, nouimus. Guarinus Vero- zxenſies etiam, quum in Ciceronis de Gra- tore libros incidiſſet, eorum lectione & diuulgatione, ceu face, doctorum ani- mis ſubiecta, eloquentiæ ſtudia præcipue accendiſſe ; eaque induſtria ſua, non tantum in Italiam, patriam Latinæ lin- guæ, reuocaſſe, ſed in vniuerſas Euro- pæ (u) Caſelius in prolegom. in Thucydidis interpret. p. 26. Vallam acrem Latine linguæ cultorem vocat; pro qua tam fortiter & tanta animi contentione pu- gnauerit, vt ultorum odia, & inuidiam in ſeſe concitarit: neque attinet, inquit, dicere, guantum 9 vel in omni genere doctrinæ, vel in arte dicendi atque ſcribendi, ſibi profecerit. cerie enim publicæ vtilitati mibi profeciſſe viaetur plurimum, gJui a Sarbar ie ſermonis deterritis adoleſcentibus eosdem allexit ad illius puritatem exemplo & præceptis ſuis. Plura de Valla iudicia vid. in Thom. Pope Blount. Cenſur. Auctor. p. 462. PRAEFATIO. pæ prouincias diſſeminauiſſe, dici- tur (v). Et ſic immanis barbaries, quæ bonas litteras per tot ſæcula vinctas conſtrictas- que tenuerat, laudatorum virorum, & illorum, qui ſuppetias iis ſubinde iue- runt, magno animo propulſata demum, & Latinus ſermo a ſeruitute feliciter eſt vindicatus!: cui litteræ, vna ſidelis re- rum cuſtodia, firmitatis quicquam dede- rant; quod ſine iſtis in re inſtabili ma- xime ſperandum non fuerat (x). Opem, quam Græcorum eruditiszſimi, quibus Turcarum rabiem fugientibus Italia tu- tisſimus portus fuit atque perfugium, Italis in eodem ſermone vindicando tu- lerunt eo tempore, permagni etiam fa- ciendam eſſe, nemo non exiſtimat. qui in Latine ſeriend, facultate omnes La- tinos prouocare potuiſſe quibusdam vi- dentur (y). lpſi Itali incnedibilem La- tino- (v) Criſ. Melanchthon. p. 123. (M) Lipſius Cent. IIl ad Belgas ep. 44, P. 55, edit. Plan- tin. (y) Herm. Conring. de Scriptorib. XVI poſt Chr. nat. ſæculor. Comment. Sect. XV, c. 2. Forentiæ in primis vrbi multum idcirco deberi, quod perhuma- 1 PRAEFATIO. i 1 ile, ii tinor . Inorunz verborum Proprielatemn In eo- rum ſcriptis admirati, dubitarunt adeo, en n bonn vtrum hanc Italis deberent, an hi ipſis cc ick Græcis acceptam eam referre neceſſe Iuoru, b habe- llbince ir⸗ niter liberaliterque exceperit optimos exſules, Me- lanchthon cenſuit, qui in oratione in laudem Nouæ tidanumn, Scholæ Norib. habita T. I Declamat. p. 440. ſcripſit: Mun Mlaximum beneficium paullo ante hæc tempora in v- filt⸗ - niuerſam Europam vrbs Forentia contulit, guum un dede- bprimum Græcarum litterarum profeſſores patria 1. pulſos iusfet ad ſe diuerti, & non modo hbo pitio iuuit, bil ma- ſed etiam reddidit illis ſua ſtudia, poſtguam amplis- Opem Emis Ripendiis ad docendumi inuitauit ,in religqua Cuibus Ialias profelſöres artium ée Græcia profugos, nemo 1d. N . sd piciebat, & vna cum Græcia linguam, & litteras ltailatu- Græcas amiſiſſemus propemodum, ni Florentia do-= effogium, cigimos bomines calamitate leuaſſet, guosl absgue Florentinis fuiſſet, futunum fuit, vt prorſus obz ole- nch ⸗ ſceret Latina lingua, ſic vitiata barbarie, conſpurca- etiam lr⸗ taque; & Græcæ linguæ ne quidem vlla iæm veſtigia nut. gui exſtarxent, & occidiſſent vna monimenta religionis noſtræ, nec iam ſacryorum librorum titulos, amicſa s N. Græca lingua, quisguam intelligeret. Nam Romæ dam VI- miſere eſuriebant exſules illi, guum pontiſiciæ opes, lem La- træcipue collocari deberent, vel in calamitolos, vel in eos, qui tractatione litteravum religioni operam my. nauarent. Poſtquam enarrauit, quam paruum operæ ſuæ pretium Theod Gaza ab ipſo Pontifice tulerit; edit Pun- addit: Sed poſtquam Florentinorum beneficio bone- lNao artes reuiuiſcere cœpere, magua vtilitas inde ad EChr' nit omnes gentes deriuata eſt, multorum vbigue excitata marum rerum ſtudium Nam Prentie i lfunt ingenia, 2ld opti & Latinos homines Græcorum æma Aperhume lizstio ad patriam PRAEFATIO. haberent (2). Eman. Chryſoloram, Ge- org. Trapezuntium, Theod. Gazam, reli- quos, me intelligere, facile quemque coniecturum, arbitror: Hunc Iul. Cæ- ſar Scaliger ita loquentem introduxit (a): Barbariem qui expugnaui, me barba- rus hoſtis Expulit. at pulſus, ſic quoque vi- or abii. Auexi patriam ex patria ſub pectore ſancto- Qus miſeranda cani præda Ffutura Ulil. muexi Sen in Latium. Cognoſci- te Romam, Dur belli nullo turbine capta, viget. Quanta de reliquo induſtria mentis- que intentione rem, deſperatam fere antea, aggresſi tum ſint, vel inde patet, quocd rem eo perduxerint, vt non Itali ſolum, linguam inſtaurandan, guæ pene funditus collapſa erat, exſtimulauit. - - - Non dubium ℳ igitur, guin præclare Florentia de on nibus gentibus mer ita ſit, gquæ litteras velut e nauſragio in portum recepit conſeruauitque. (2) Sabellicus c. I. p. 24. () inter Heroes ſuos, pag. 31, Poemat. edit. Comme- lin. an. 1621. ſlum En enten iſ zinnon md r n⸗ hgr rinn3 E eenun 4 u⸗ M n 1 Me Mi⸗ hu⸗ 4 Mmium n ndin atnnt n Nr. Mln uen ruin, ae niehn . l Shot d e n de Uiril ilrun, ann el⸗ quemghe e ll (e. rodtit . mi lafte- uſle . echye 4 ſuura gmnſer ,iet. mentis- mn lere ſe hatet, on Nali ſolum, u clep' Fiyitn, hurme’ 44 mferhin Comme PRAEFAIIO,. ſolum, ſed ſingulæ etiam cultioris Europa gentes, Italorum ſtudio concitatæ, adeo exquiſitam in monimentis ſuis oſtende- rint non ita multo poſt Latinitatem, vt, ipſam Romam antiquam elegantius ſeri- bere potuiſſe, negauerint nonnulli (b): quibus gentes iſtæ viros adeo oſtentaſſe viſæ ſunt, qui cum ipſis Romanis certare valuerint, Romam autem dectinantem multis paraſangis anteceſſerint. Maxin. me enim tum Romana lingua, vt erudi- tisltimus Thom. Bartholinus loqui- tur (c) inter eruditos adorata eſt, quas animi ſui ſenſa, vt omnibus innoteſce- rent, exprimerent, quum ſingulas natio- num linguas addiſcere, nec vacaret ſeri- ptoribus, nec lectoribus ſuſficeret. Quod, quidem ab ipſa etiam barbarie factum eſt, ſed quam feliciter, inter omnes con- ſtat. Pure, perſpicue, eleganterque vt Latina lingua exprimerent animi ſui ſenſa certatim, tantoque ſtudio ſæculo XV elaborare vbiquc gentium cœpe- runt homines, vt fuerint, qui intempe- b 2 ria- e) vid. Morhof. de Patauinitate Liuian. lib. cap. 15. (c) diſſertat. de Libris legendis: p. m. 56. PRAEFATIO. riarum coarguerint eos (d), velut tales, 4a quibus maierum haberi cœperit verbo- rum, quam rerum curat plerique enim, iſtorum ſententia, magis comptam adfe- Ctabant tum phraſin, teretem periodum, clauſularum rhythmos, troporumque ſtel- lulas, quam rerum pondus, rationum ner- uos, inuentionis atumen, aut iudicii li- mam. Causſis, quæ effecerint, vt tale quid iſto ſæculo tentarint eruditi, odium & contemptum erga ſcholaſticos adnu- merarunt cenſores iſti: quos diuerſo admodum dicendi genere vſos adhuc eſſe, ipſi inficiari non poſſunt. ſiqui- dem noua ac bhorrida plane verba cu- diſſe ſcholaſticos, de orationis ornatu at- que elegantia parum ſollicitos, palam eſt. perinde ac ſi nihil magis curæ ha- buiſſent, quam vt circuitionem ſtudio euitarent, ſenſusque & conceptus ſuos acute exprimerent. Neque vero teme- re damnandum putabant iidem iſti cen- ſores, ſi qui philoſophiæ obſcura & aſpe- ra verborum ſplendore illuſtrarent, ex- poli- () Franc. Baco de Verulamio de Augmentis Scien- tiarum lib. I, p. m. 26. polne Lno⸗ Choj hegue flun⸗ Patn ller. iilala ſumn ur ſrullri uiml. NR ẽ rryreß 1 M r ſae. vlbiun jnu⸗ ☚ 4 Pl Geällon nin n =☛ nellneg Chd! fuit la Velut tle Nent erh. itie enimn Ptan alfr. 1enulcn, Mumlehel. ilmr. Mui. It tale iioliun adnu- Ciuerlo 8 adhu- ſqui⸗ ha dl- latu at⸗ olim reha- ſtucio s ſuos teme- ucen⸗ Eahe⸗ nt, x⸗ poli Sien⸗ PRAEFAIIO. polirentque: quum huius rei magna in Xenophonte, Cicerone, Seneca, Plutar- cho, ipſoque Platone exſtent exempla, neque minor ſit vtilitas. Scculi iſtius felicitatem Caſelius his verbis neruo- ſe admodum deſcripſit (e): Ab annis circiter centum & quinquaginta e Græcia in Italiam illatis denuo Græcis litteris, re- ſpexere orbis Chriſtiani prouincias præ- cipuas plerasque Muſæ, ſit vt litteræ pas- ſim colcrentur, non ſolum pauci ſermone quodam Latino de rebus abditis muſſa- rent, ſiue diſſererent. UWorum, qui pau- ci tamen & obſcuri erant, ſapientiam non reprehenderim, de qua plurimum et- iam participare deſiderem: aio, ex illo ſæculo lacem ortam humanitatis pluribus populis, & fulſiſſe latius bono generis mor- talium. Ad ipſam Italiam, vbi opus primum aggresſi ſunt, quod attinet, ingens & mi- randus plane hominum pure maxime⸗ emendateque ſcribentium XV& XVI ſæ- culo ibi fuit prouentus: quorum nomi- b 3 na () epiit. ad Io. Reccium, reip. Coslarienſ. Conſulem, an. 1605 ſcr. B. 1, a. PRAEFATIO. na ſcriptis ita illuſtrata ſunt, vt mentio- ne eorum ſuperſedere poſſe mihi videar. Facere tamen non poſſum, quin paucos præter laudatos antea nominem. Pri- mus horum ſit Nc. Perottus; qui YBpon- zinus epiſcopus factus, grammaticis qui- dem adnumerari ſe, ægre tuliſſe fertur: mortuum tamen facile id conceſſurum, puto: præſertim ſi Io. Picum, præclara eruditione, ac minime vulgari orationis genere conſpicuum Principem lateri ipſius adiunxero: & quos hic ob inſi- gnes ingenii dotes & eximium Latini ſermonis cultum ſingulari proſecutus eſt beneuolentia, Hermol. Barbarum, & An- gel. Politianum. Mirifico eiusdem ſer- monis ſtudio clarisſimi porro exſtitere in Italia, Leonh. Aretinus, Io. Ant. Cam- panus, Fanc. Philelphus, Io. Iou. Ponta- nus, M. Ant. Sabellicus, Pet. Bembus, Iac. Sadoletus, Lazar. Bonamicus, M. Ant. Fiaminiis, Aon. Palearius, Marc. Ant. Maioragius, Sebaſt. Corradus, Io. Caſa⸗, Romul. Amaſals, Paul. Manutius, Ebert. Folieta, Quint. Marius Corradus, Petr. Victorius, Carol. Sigonius ednt. Riecola- nus ltl⸗ MA CNN bkn Peran fNNH rluit ſam nn Crel Cel 1d 6 al in Tonem oN mento. mihipicen Ginpanedr hem. i qlin. mtici il. lletenr: celimm, Dreclarn Cationis n leri ob inli m lLatni ecutuseſt m&A. lem ſer eſtitere t, Can- Ponta- lun . M. Att. rt. Ant. Cn, , ert. , Petr. Ncahe- li, PRAEFATIO. nus, L.. Petr. Maſfeius, Horat. Turſellinus, M. Ant. Bonciarius, Io. Mich. Brutus, & complures alii (c). Vt de excellentisſi- mis Poetis nihil dicam, quos Italia inde a Petrarchæ temporibus infinitos fere protulit, & quibus, vt Poeſin ad priſti- num ſplendorem deducerent, maximæ curæ fuit. & vt de eruditisſimis Feminis ſileam, pure eleganterque dicendi ma- xime ſtudioſis; inter quas primas facile tenuit Olympia Fuluia Morata: inſigne Germaniæ noſtræ, poſtquam natale ſo- lum obreligionem vertere coacta fue- rat, ornamentum: vbi Græcas Latinas- que litteras publice docuit, in magnam eos, qui ipſam audiebant, traducens ad- mirationem (?*). Aetate, minime vero- b 4 eru- (f) conf. Eraſmi Ciceronian. p. 357, ſeqq. (à) vid. Opera eius auctiora Baſileæ edita an. 1580, & Ccœlii Secundi Curionis, aliorumque eruditorum de ſingulari eius doctrina teſtimonia, Operibus ad- iecta., item Elogia ex Thuani Hiſtoria excerpta, ab Ant. Teiſſerio Gallice conuerſa notisque illuſtrata: vbi præter M. Adamum plures nominantur, qui doctisſimæ Feminæ laudes ſunt perſecuti: Thua- nus poſtquam multa de ipſa prædicauit, ſcribit: AMiſcellæreæ eius operæ feminæ omni laude digniginic mores & raram eruzitionem exprimunt, & guid a tam excellenti ingenio exſpectari potuiſſet, niſ præ . PRAEFATIO. eruditione, ac nominis celebritate an- tecesſit Caſſandra Fidelis, doctisſima li- cet femina (ꝰ?*). Circa XV ſæculi finem illi, qui Ciceronianorum nomine appella- tos ſe voluerunt, in Italia prodierunt: in quos, velut in homines, qui veræ Cice- ronianæ imitationis vim parum cogni- tam haberent, Eraſmum in Ciceronia- no ſuo acerrime inuectum, multorum, Scaligeri in primis atque Steph. Doleti, calamos in ſe concitaſſe, nouimus. Equidem alterum iſtud hominum ge- nus, quo magis pernicioſum, eo minus ferendum fuisſe, arbitror: quibus exe- unte ſæculo XVI in Italia magnum Lati- num ſermonem inſectandi ſtudium fuit, quum Latine ſeribi nec debere, nec omnino recte poſſe, contenderent; po- pularem ſermonem Latino Præferen- tes. Oppoſuerunt ſe quidem his viri non- mature adeo in viuis eſſè deſtiſſêt, elane oſtenaunt. De virtutibus, fatis atque morte eius pluribus etiam verbis egit M. Cruſius Annal. Sueu. P. III, lib. IX, C. I. (**) Elogium eius conſcripſit Iac. Philippus Tomaſi- nus, biennio abhinc cum FEruditisſimorum quo- vrumdam virorum & Helenæ Cornariæ Vitis Vratis- lauiæ recuſum. Metul en AMgvent Cecice iuctin gum Nndtore hrucen in ie 1 4 Chrite 1 Ndilimal. kallifnen ineipelr. herunte in Vere Clce. m cgni⸗ Tceronia. Ulorum, Doleti, us. numge⸗ 0 minos hus exe⸗ m Lati- uciumn rro tit t; po keren- is Vri non- Nendi⸗ bus etlam Tomiſ- tun qao⸗ sVrutis⸗ PRAEFATIO. nonnulli perquam eruditi, acriter ſatis pro Latina lingua propugnantes: ex quibus tres inſtar omnium nominandos cenſeo, Romulum Amaſaum (ff) Vbert. PFolietam (g) & Quintum Marium Cor- radum (h), viros diſertisſimos. Sed ta- men quemadmodum Ciceronis ætate eloquentiam, vix ad ſummum ductam, cecidisſe mox iterum, vidimus; ſic La- tinus etiam ſermo altero ſtatim ſæculo poſt, quam honos eius in Italia tanto co- natu, tantaque eruditorum æmulatione reſtitui cœptus fuerat, ſpretus ibi iterum eſt, atque reiectus: ita, vt de Petro Vi- orio adfirmet Thuanus (i), eum longa ſua ætate id conſecutum eſſe, vt litteras in Italia renaſcentes viderit, & pene ite- rum exſtinctas. Nam ſinceræ iſtius & b 5§ con- (f:) ſeripſit Scholas Il de Latinæ linguæ vſu retinendo: quas inuenies inter eius orationes pag. 101, ſeqꝗ. edit. Bononienſ an. 1580, 4. (g) emiſit de Linguæ Latinæ Vju & Præſtantia libros III, qui cum Operibus eius ſubeiſiuis prodierunt, Romæ an. I579, ſeparatim antea ibi excuſæ. (h) in Epiſtolis, quibus contra fal as opiniones indo- orum hominum Latini ſermonis cauſſam tuetur. XIII de lingua Latina libris adiectis, Bonon. an. (ĩi) Üb. LXXXII hiſtor. in fin. PRAEFATIO. conſtantis eloguenrie munita arx, qua in- genuum Romani candoris pudorem ad- uerſus externos inexpugnabilem con- ſeruari atque defendi poſſe ac deberi, ſtatuerant Itali (K), iam tum erat expu- gnata; poſtquam in iſta ſtatione ad per- enne decus non intente ſatis vigilaue- rant, nec, Bembo atque Sadoleto ſigni- feris, generoſe ſatis arcem iſtam defen- derant. Quare Non minor eſt virtus, quam quareres; parta tueri; Caſus ineſt illice hic erit artis opus. Latinæ autem linguæ faſtidium tanto- pere cepiſſe tum Italos (1), vt patriam a- uitamque poſſeſionem eripi ſibi, vltro pasſi ſint (ll), & P. Manutii iam ætate, in quo vno quaſi eloquentiæ cupiditas conſtitiſſe tum viſa fuerat, Hetruſie, gloriari, quam Latine aut Grace ſapere: ma- (E) Paul Iouius, Elog. doctor. viror. p. m. 279. ( Io. Caſelius exeunte ſæculo XVI ſcribere non du- bitauit: Italos iam pridem ſaſtidium cepit Græci ſermonis & ſatietas Latini. . (Il) vid. elegantisſimam Petri Io. Perpiniani ad Roma- nam iuuentutem de auita dicendi laude recuperanda otationem, quæ ordine eſt XI, p. m. 297. päheil me⸗ O unatd VtnoN inn le rel celeet en ln nm n ht⸗ 44 GIen Nnpe,Mee. icliternr, Monme raKlatn emnlto ullluin in. oenat Dlen o,. er Eeheß aatem. Gne er. Milne. eo ſoni. mceken⸗ reren ytulhu. mn tanto⸗ Irida- 1,IIro 1Etale, hiditus me⸗ ſcere⸗ Ma⸗ 9. e non . Crée! Et, AARome⸗ elherendi PRAEFATIO. maluerint (m); pluribus teſtimoniis me comprobare, opus non eſt. Tan- tum addam, Italos exemplo ſuo effeciſſe, vt non minus quis de ipſorum ingeniis mirari queat, quam Velleius Paterculus de Græcorum & Romanorum quon- dam miratus eſt ingeniis (n): Quod vi- delicet eminentisſima cuiusque profes- ſionis ing'nia in camdem formam, S& in idem tam artati temporis congruens ſpa- tium congregari videantur, vt vna, ne- que multorum annorum ſpatio diuiſa—; ætas artem intra paucisſimos annos in- uenire, neque imitandam relinquere con- ſueuerit“ omni quidem, quod in eximia⸗ artis cuiusdam ſcientia clarum exſtitit, anguſtiis temporum adeo artato, vt nemo memoria dignus alter ab altero videri neguiuerint. Italorum exemplo plerasque EFurop entes ad Latinæ linguæ ſtudium conci- tatas eſſe, ſupra adfirmaui. Nec irrita fuit æmulatio hæc: nam etlſi fuerunt Inter Italos inuidi maxime homines, qui Ro- (m) Io. Sturmius de Exercitationib. rhetor. lib. B. 2, b. (n) lib. I Hiſtor. cap. 16. PRAEFATIO. Romane, id eſt, pure eleganterque ſcri- bendi facultatem nemini, niſi populari- bus ſuis, conceſſam eſſe, perhibere haud erubuerunt: & etſi Longolius ideo apud Italos commorari maluit, quam apud ciues ſuos Gallosue, quod cœli in Italia clementia ad excitanda fouendaque ſtu- dioſorum hominum ingenia plurimum conferre arbitratus eſt (o). Singulæ tamen Europæ gentes viros omnino ha- buerunt, qui cum Italis, immo cum ipſis veteribus, in certamen mitti potuiſſent. Natun enim tam iniuſta nouerca genti- bus his non exſtitit. quæ licet ſe non æ- que benignam & clementem omnibus hominibus populisque ſemper præbeat: ipſæ tamen gentes almæ potius matris beneficia temere ſæpius repudiaſſe, ſiue ingratæ interdum neglexiſſe, videntur. Iudicii certe nihil in plerisque morta- lium non eſt. ſunt ſcintillæ ad virtutem, ſed excitandæ induſtria humana, vt eius quodammodo efficiamur compotes (p). Luſi- (o) vid. vita Longolii Epiſtolis eius præf. quam etiam in Adami vitis philoſophor. inuenies p. 45, ſeqq. (p) Caſelius in Laudat. Io. Alberti D. Megapol. B. “WM lſtmi Oräiin Lobel rumn e inter g iucen rcgenun neahve Gum non moin Chhenh ſe Codl lolt)e Tummue. ehen imd ill Mun r/ ncete tengue ſei ponl. hberehand witedapt Cuum e eliin hal nglekl. lrimum ngole nmino ha- cumipſis htuiſſent. agenti⸗ le nonæ- omnibus hrtbent: smatris ſe⸗ ſiue dentur. Morta- rtutem, It ein otesſ) ß. tam etlam ſegg. lo.) PRAEFAIIO. Luſitania, vt ab extremis Europæ finibus ordiar, Emmanuelem Aäluarum aluit, cui & ob cultius dicendi genus, & artis vete- rum exemplis firmatas regulas primas inter grammaticos deberi, Caſp. Sciop- pius cenſuit (q). Hieron. Oſorium porro progenuit, virum oratione limatum ma- xime atque eruditum. Hiſpania, poſt- quam non minus ad priſtinam ingenio- rum gloriam mature ſatis effloreſcere cœperat, præter Ludou. Viuem, multos- que doctos & eloquentisſimos viros a- lios (r), quos protulit, celeberrimum ſuum Franc. Sanctium merito oſtentat: vtpote qui, eiusdem Scioppii iudicio (s), Minerua iſta ſua communis litteratorune omnium pater & docdor appellari meruit. Eadem Hiſpania Italiæ Petr. Io. Perpinia- num dedit, cuius eloquentiam diſertis- ſimi (9) de veteris ac nouæ grammaticæ Latinæ origine diſſert. grammat. philoſoph. præm. (r) conf Eraſmi Ciceronian. p. 38, ſeqq. vbi ex Luſi- tanis Hermicum quemdam laudat, in epigrammati- bus felicem, in oratione ſoluta promptum ac faci- lem, ad argutandum dexterrimæ dicacitatis. in pri- mis vero conferas velim Ant. Antonii Bibliothecam Hiſpanam, opus eximium. . (S) Conſultat. de Studior. tat. p. 62. 2 PRALEFAITIO. ſimi ætatis ſuæ viri admirati ſunt. Galliæ Petr. Bunellunz produxit (E), cui Paulus Manutius maximum acceptum retulit beneficium, quod ipſum cum quibus- dam miſere errantem in recte ſcribendi viam induxerit (sſ). Seph. Doletum quoque, infelicem, at eruditisſimum, & de Latina lingua optime meritum vi- rum dedit Gallia: cui Ludou. strebæum, ſtilo plurimum præſtantem, debemus præterea: & quæ Romanam cathedram excellenti Marc, Ant. Mureti, finibus ſuis ciecti, eloquentia illuſtrari, paſſa eſt. Adr. Turnebum, Is. Caſaubonum, atque Cl. Salmaſium, ſummos poſt vtrumque dscaligerum criticos, quorum induſtriæ acerrimique ingenii viribus Latini æ- que, ac Græci ſcriptores multum debent, tuliſſe ) vid. Henr. Stephani præfat. Bunelli epiſtolis Præm. (5ſ) Bunelli ætate ſuperiores atque æquales complu- res, Latinæ linguæ inter Gallos ſtudioſos, Eraſmus in Ciceroniano ſuo nominat p. 368, ſeqq inter quos lodocus Badius, Guil. Budæus, To. Pinus, Nic. Beral- dus, Fr Deloinus: in hoc prodigii ſimile videri potuiſſe, exiſtimat Eraſmus, quod quum ſæculo non admodum felici totam pene ætatem Accurſiüs, Bar- tholis, ac Baldis contriuiſſet. in politioribus lirteris & ſenex & feliciter repubuerat. . flce ehhen tume⸗ borbe unmu tuon i lbus t ene⸗ ad extl Gulnul ine i ſeml otark iltei mont inbosmin Wulon mnbmn . 1 Mſiten Rllgmnn ver n unt, D d m Wut lunt Glle Ci ule tumn retult unn uidu. keſenbenel 1 Mubm Nimumn tum Vi. laum lebemus hedramn bus uis l et. n, nqde umque ndultr. ir tini e. gebenh tuliſe epilels onhli Eialmus interquos rbeal le niͤeli gel lo non lis, Bar- us lnan PRAEFATIO. tuliſſe Galliam, nemini latet. cui Rob. Stephanus, eiusque filius Henricus, or- tum etiam debent, quos immenſis ſuis laboribus Latinæ & Græcæ linguæ tan- tum lucis attuliſſe, cenſent eruditi, quan- tum vix in ſummis illarum ruinis atque caſibus eo tempore ſperare quisquam aut optare auſus ſit (t). Proximo ſæcu- lo ad exitum vergente Gallia Latine do- ctisſimis ſuis ſummique ingenii ac do- ctrinæ viris adnumerauit Franc. Vauas- ſorem, & Renatum Rapinum, ambos ex Societate leſu. Quod ſi Bouhurſio, Perralto, & ren. quis iuſtis iſtis, ſi Diis placet, ingeniorum æſtimatoribus fidem haberem, in Galliæ finibus mihi eſſet ſubſiſtendum: Latinæ enim linguæ cultum me fruſtra in vlte- riori Europa inueſtigaturum, prædicere mihi videntur, quando reliquos Europaæ incolas omnis humanitatis ingeniique ex- pertes magna laborare ſtupiditate, adfir- mant (tt). AtAnglia, quæ Thomam Lina- crum (t) Io. Sturmius in præfat. Lexico Trilingui præm. (tt) vid. ampliſſ. I. Fr. Crameri Vindiciæ Nominis Germanici. PRAEFAIIO. crumc(u), Thomam Morum, Rogerum Aſcha- mum, pluresque Latinisſimos viros alios producere poteſt, Eraſmi ætate Italiam habuit, & quiddam Italia præſtantius (V): quandoquidem tempore, quo elegan- tiores litteræ in Italia prope iacebant, tantam & tam politam atque excultam do- &Arinam ibi reperit Longolius, vt eam admirari ſatis non potuerit (2). Gra- uisſimi certe exſtiterunt ibi Mæcenates, exteras etiam Muſas ſummo proſecuti fauore. quorum in numero poſtremo loco ponendus non eſt lo. Coletus, illu- ſtris (u) hunc ab omnibus, qui elementa Grammatices iam didicerant, ſæpe lectum voluit ſua ætate excellen- tisſimus Melanchthon, quum poſt Priſcianum vnus in hoc genere non ſolum diligens, ſed etiam iudicii ſolertia & dexteritate excelluiſſe, ipſi videretur. Criſ. Melanchth. p. 519. (v) lib. II epiſtolar. illuſtr. viror. ad Reuchlin. t. 1, a. (W½⅓ in vita Longolii ap. M. Adam. in vitis phitolophar. pag. 54. Anglia idcirco in Eraſmi Ciceroniano non infelixæ ingeniorum altrix appellatur pag 370 vbi plures Lacinæ linguæ ſtudio deditisſimi Angli lau- dantur, quorum numero Guil. Grocinus, Ricard. Paceus, Regin. Polus. Huius laudes cognoueris in Vita ipfius, rarisſimo olim libello, priusquam Londini an. 1696, 8, denuo prodierat: quem, a Lu- douico Beccatello Italice conſcriptum, Andreas Du- dithius elegantisſime Latine vertit, & an. 1563 Ve- netiis imprimi curauit. ſrs Noni Qorintsn glifeenn Cenk bil weini vte tel. urcgi⸗ 4 Onlubuit fnice I iunhy, eilaerae Nendinu igmmmn un. U0 Nynn lul lelen 4 hin an len frar „ int/ Umen larni V i lo tl di unhe 8irosal tlte hahimn aniuſ, 1o ckegnn iebann nr. It eam C. cenates, rolecuti Aüremo nul ſis matlces lam ercellen. num vnus m iudicii crur Cri. nt h⸗ olophor. lano non o vbi gneli hau⸗ 1 Rimd. noers rlusgualtt en,aLu⸗ lreas- e PRAEFATIO. ſtris nominis, & ſummæ inter ſuos au- ctoritatis vir: cuius merita Eraſinus ma- gnifice in ſcriptis ſuis collaudat. otia Georg. Buchananum, & alios eloquentes viros inuidis cenſoribus iſtis opponere poteſt. Quales Daniæ etiam fuerunt, Sueciæ, Polonie, Borusſiæ atque Hungarig. Dania ſæculo XII Saxonem Grammati- cum habuit, qui gentis ſuæ hiſtoriam ita ſplendide magnificeque contexuit, vt Eraſmus (y) vehementer ſit admiratus, vnde illa ætate homini Dano tanta elo- quendi vis, & tam mira verborum copia ac figurarum varietas. Superiori ſæcu- lo Ol. Borrichii in primis eloquentiam & ſingulare Romani ſermonis vindicandi ſtudium cunctæ Europæ admirandum præbuit (*). Polonia omnem accura- tiorem Latini ſermonis cultum inde a medio XV ſæculo vsque Sueciæ debere videtur: ſiquidem Rex Caſimirus IV, Iagellonis filius, vt omnibus Latinæ lin- guæ rudibus Polonis omnem ad honores c in (y) in Ciceronian. p. 374. (*) vid. Io. Molleri do- ctisſimam præfationem, de Gentium Borealium in Litteras Meritis, quam Bibliothecæ Septemtrionis Prüuditi præmiſit, pag. 49, ſeq. PRAEFATIO. in patria adſcendendi ſpem ademerit, Caroli Canuti, Sueciæ Regis, exemplo Romanique ſermonis ſtudio adductus eſſe, dicitur. Nam quum hic linguæ, quæ Polonis patria eſt, imperitus Caſi- mirum Regem in conuentu Dantiſci ha- bito Latine allocutus eſſet, neque vero ipſe Rex, neque procerum quispiam, La- tine reſpondere valuiſſet; ita, vt qui- dam ex monachorum vulgo interpretis munere perfungi deberet: Regem ſuæ ſuorumque ignorantiæ tantopere ſup- pudebat, vt ſubiectis ſerio imperaret, vt in lingua Latina addiſcenda multum o- peræ deinceps collocarent. Quo edi- cto factum perhibent, vt ſinguli ferme amplioris paullo conditionis in Polonia homines Latinæ linguæ poſtmodum ſtu- duerint & quidem tam exquiſite, vt eruditi Polonorum hac in re iudicium maximi faciendum cenſuerint ſemper, plerarumque aliarum gentium antepo- nendum. Enimuero etſi Gallis & Ita- lis non parum quoque tribuendum vi- deatur: Polonis tamen non minus, niſi plus forte, tribuendum eflſe, exiſtimant; quum guuman altdo⸗ mnouere enumin neri ebs ut, UEu MN, ccost nlter Extin ſenill E g, Mo — ACkander/1 ſ Ragvemao ſem luc whon, m Ne.. Do e ladenet lent ) Acuc hielngur Aitu Cl. antiſihe. be ſero um La- It qui eppretis em ſur e ſp⸗ arety Itumo- o edl⸗ Efeme Pulunia, uin ſiu ſte, Nt iciun- empen antepo⸗ C Nr. lum us,ül nant; quumn PRAEFATIO. quum ad nullum diſciplinæ genus, quod aſtudio dicendi iuuentutem longius a- mouere videatur, ſeſe conferant. nec enim iure ciuili Romano diſcendo diſti- neri eos, addunt, quum ſuis legibus vi- uant, & ad commentarios iuris ciuilis vix vmquam reſpiciant, ſed ſtatim a pue- ris Latinos ſeériptores lectitent, & ad imi- tandos eos ſeſe comparent; longinquas eapropter regiones adeant, domi per- multa illo ſermone tractanda ſuſcipiant & perficiant: denique laudem non vul- garem in Latina eloquentia ponant. quod illas, quamuis totius Europæ cultisſimas gentes, non facere, ſciamus, in patriis linguis expoliendis ita occupatas, vt La- tinam negligant, & aſpernari interdum videantur (z). Non multo minorem, vel æque magnam potius, in Latina elo- quentia laudem poſuerunt ſuperiori tempore Polonis finitimi Hungari: quo- rum popularem, Anudream Duditbium c 2 cun- (2) Caſelius in orat funebr, Andr. Mylio ſcr. G. 2, a. de Polonicæ nobilitatis in elegantioribus litteris addi- ſcendis inſtituto agit etiam Rein. Reineccius in præ- fatione, Adnotationib. Io. Glandorpii in M. T. Ci- ceron. lib. VI epiſt. ad familiares præm. p. 181. PRAEFATIO. cuncta Europa XVI ſæculo ſuſpexit, vt virum ingenio omni ſcientiarum gene- re exculto, iudicio, rara Latine ſcribendi dicendique facultate (a): ſiue, vt alii eum vocarunt (b), omnibus animi & naturæ muneribus refertum, omnisque politioris doctrinæ atque elegantiæ principem. Enarrata hactenus, Thom. Bartholinum vere ſcripfſiſſe (c), quo- dammodo teſtari poſſunt: Patria, ſeu natale ſöolum, ingenii faecunditatem pro- det, ſi vel externobhæbi calore incaleſcant, vel interno pectoris etiam inter frigidos Getas, algentemque perpetua niue Bore- am calore excitati vim mentis exſerant. Ad Belgium quod attinet, cultisſima regio quam plurimos ſemper non ſolum fouit, (a) Thuanus lib. XCVI, hiſtor. fin. & in Gerh. von Stœkken Thuano enucleato, P. II, p. u. it. in Elo- giis eruditorum ex Thuani hiſtoria collectis, & Cal- lce cum additionib. ab Ant. Teiſſerio editis: P. II, p. 125, ſeqq. . (b) Io. Mich. Brutus in ep. lib. IV, p. 436, edit. Berol. In Hungaria Eraſmi &tate Iacobus Piſo vixit, quem is in Ciceroniano (uo pag. 381 tuaioſum eloguentie Tullianæ candidatunm appellauit. Vbi ſimul oſten- dit, Sarmatiam habuiſſe, qui in eloquentia contemni non queant. “” 4 . (e) diſſert. de Libris legendis p. 32. ſoit, ſ iismo⸗ Prrin ſuntſ ,Mann ui Mn mun 9 os P, el u Rehln ee PIiſu, lle Cru 4 § Celntr . 1 ſ öullenn uonnu Unol n llhert Mumm gene. e ſenbend ſue ali 6 mini omnigue clkonntie Thom. ) quo⸗ u, ſen n yy- lſiant, fihs e Byrt- rant. tisAma ſolum fouit, eth. von t inblo⸗ ,&C. : blb t Fenl it, glen Gent loten. oatenli PRAEFATIO. fouit, ſed etiam ipſa progenuit, eloquen- tisſimos viros, qui, ipſo liuore fatente, præclare de Latino ſermone meriti ſunt (d), inter hos ſunt: EFraſmus Rote- rodamus, Hadrian. Iunius, Ant. chorus, Daniel & Nicolaus Heinſii, Hugo Grotius, Iaus Gruterus, Mar. Zuerius Boxhornius, Domin. Baudius, Petr. Cunczus. inter eos, quos fouit, & quos Germaniæ de- buit Belgium, principes fuerunt Gerh. Io. Vosſius, Io. Frider. Gronouius, Lo. Ge- orgius Græuius. Præter quos triumui- ros ſi patria noſtra nullos plane Latinita- tis tuliſſet vindices, quorum tamen tulit ſane quam plurimos: eorum merita tanta omnino eſſe videntur, vt illam ab iniurioſi maxime in Germanos Steph. C 3 Dole- (d) Hollandiam quidem ſuam haud infecundam bo- norum ingeniorum parentem ſuo tempore fuiſſe, tradidit Erafſmus, at neque bonorem eloguentiæ tum habitum eſſe, & voluptates indolem non temere Ma- ture cere ſiuiſſe, teſtatus eſt in Ciceroniano ſuo, p. 374. ex Zelan i ob. Tullianæ dictionis facilita- tem laudat Adr Barlandum: poſtquam Guil. Gandanum in epiſtolis Atticum, in carmine bonum, prædicauerat: p. 376 exclamat: O ſcelerate luxus, guantum felicium ingeniorum vel corrumpis vel ab- rumpis Multa tum felicia admodum Belgii ingeniaæ collaudat Eraſmus, plurima de ſe ipſo proferens. PRAEFATIO. Doleti conuiciis vindicare nunc vale- ant: vtpote qui neminem, qui puro ve- ræque Latinitatis ſtilo vſas ſit, prodiiſſe ex Germania noſtra, adfirmauit (e): quum tamen ipſius iam ætate ciues hu- iusmodi ei haud defuerint. quare inui- diæ ac obtrectationis ſuſpicione minus li- berare ſe poterit, quam Archintus, Pa- tricius Mediolanenſis, qui Germaniam adeo barbaram vocauit horridamque (F), vt Latinorum vocabula ignorarit ; & o. Ant. Campanus, qui ſe non ad mo- res ſolum, ſed ad ipſum etiam Ger- maniæ nomen nauſeaſſe, ſcripſit (ff): quum nihil viderit ibi, quod oculos, nihil, quod manus, nihil, quod ſen- ſum aliquem humanitatis delectare potuerit. Namque dira adhuc tum bar- barie oppreſſam fuiſſe patriam noſtram vtriusque ætate, inficias ire non poſſu- mus. At, ipſo doctisſimo quodam Ita- lo fatente (S, occulta quadam, vti arbi- traba- () vid. Morhof. de conſcrib. epiſt. p. m. 455. (E) in præfat. Epiſtolar. Aeneæ Syluii. (ft) in epiſt. lib. VI, ep. I & pasſum in aliis ſuis epi⸗ . ſtolis. (2) P. Louius in Elog. p. m. 278. trebatur euetitn hortikh lunit enim 40 plnul 1Sgentiun Kr ul nune ne. igrnr muiſe Maut (e) e cines u. luare nt. minueli i,, Di- manimn hueſf) ; & nad my- Aun er- ltſk,. oculos, od ſen⸗ eleclare um bar⸗ oſtram 1 polir. mlta ti arbi⸗ traba⸗ sſuis eli⸗ PRAEFATIO. trabatur, ſiderum commutatione tandem euenit, vt Geòrmaniæ cælum moleſtis Bo- reæ flatibus frigore geluque damnatum, horrida dudum torpentiaque ingenia⸗ mollierit, atque excitarit. Germanos enim non contentos amplius vetere ſua militiæ laude, quaà Martium decus Roma- nis gentium victoribus ereptum ſtabili diſciplinæ ſeueritate tueri perſeuerarint; ipſa etiam pacis ornamenta, lilteras, opti- masque artes, decoquenti Græciæ, ac Italiæ dormitanti abſtuliſſe, aperte profi- tetur Italus iſte. quos ad artium omni- um tractationem anatura ſatis quidem factos, ſed iis etiam, quæ a natura habe- ant non valde magna, diuturno vſu & 2 conſtanti meditatione excolendis & au- gendis gnauos præ ceteris atque indu- ſtrios, prædicauit eruditisſimus Gallus, multoque æquior de Germanorum me- ritis iudex (h). Parum tamen bona de meritis his o- pinio Italorum quorumdam animis adeo inſita fuit, vt vix Melanchthonis tempore, quo humaniores litteras ma- c 4 gno (h) P. Dan. Huetius de Claris Interpretibus p. m. Se; PRAEFATIO. gno a Germanis ſtudio cultas iam fuiſſe, ſcimus, eripi iſtis potuerit, mentis aciem ſæpius præſtringens: id quod tum etiam factum eſt, quum fragmentum e Cicero- ne decerptum Germani cuiuspiam titulo adldito deriſerant; & quum ii ipſi, qui valde Ciceroniani alias ſibi videbantur, barbarum inclamauerant fragmentum, veluti a barbaro Germano profectum (i). Supra commemorati domeſticæ laudis amplificatores, graues e contrario alie- næ obtrectatores, per commenta iſta e- laborandum forſitan decreuerunt, vt mala atque falſa eiusmodi opinio Gallo- rum & Italorum mentibus infixa perpe- tuo maneret: qui in Germanos cum primis infenſum & inimicum animum ſuum patefecerunt, vbi non ſine miracu- lo ſieri poſſe, perſuaſisſimum ſe habere ſibi, teſtificati ſunt, vt Germanus aut Moſcouita ingenioſus appareret (K). Qui- G bus (i) Eraſmus in Ciceroniano, p. 260. (K) cel. I. Fr. Crameri Vindiciæ Nominis Germanici, p. 6, edition. Wetſten. conf. Bailleti Iudicia Gallice conſcr. P. I, p. 279, ſeq. & Burc. Goth. Struuii In- trod. ad Notit. Rei litterar. Cap. V, &13: atque Sup- plement. ad h. lI. p. 44. ſeqq. osl oil ur i⸗ corudn r: u. bum cl W Ni le uß lpuitiki I , 60 le 4. 17 ien un lit mi Lüamfit entisacen Gtumnetian ne Clen. ian till iihjgi ilehanun, mentum, un (i) X laudis rio alie⸗ niſta e⸗ ult, Vt 1o0aloo laperpe. noscum nimum miralt- lubere zus Alt .Q. hus Germunich. ca Calice derunii In⸗ urque duh⸗ PRAEFATIO. bus maleuolis hominibus etſi vituperan- do ita ſuffragari ſe, negauit Adr. Baille- tus: in quibusdam tamen ab opinione eorum non alienum prorſus ſeſe oſten- dit: præſertim vbi Germaniam nullos ingenio prudentiaque acutos oratores ac poetas habuiſſe, adſeuerauit (). Cui ab- bum calculum adieciſſe videtur Fanci- ſcus Vauaſſor, non ita multo ante lauda- tus, vbi cripſit (I!): ILe occidente ex po- pulis is, qui ad ſeptemtriones præcipues vergunt, non dißdo aliquot eſſe domi, qui nonnibhitl in hoc genere (Latine dicendi ſcribendique) valeant certe qui venti- tant in Galliam ad nos, non plus feres quidquam Latine ſciunt, quam quantum Gallice ſex aut olto menſibus nobiscum diſcere potuerunt?“ quid autem potue- runt!? Germani non modo nonnihil, ſed plurimum omnino Latine dicendi ſcri- bendique facultate valuerunt. non qui- dem tantum valuerunt amplius Vauas- c 5 ſoris (D) T. I Iudicior. p. 277. (Il) in oratione contra nouum dicendi genus, pag. 2040 Oper. PRAEFATIO. ſoris ætate, qua Latinæ linguæ ſtudium æque, ac inter Italos, dudum inter eos frigere cœperat; quantum in letisſima illa eruditorum virorum ſegete, ab ipfa⸗ mirabili Germanici cæœli fœunditate obla- Ia quæ dum non vulgares, ſed excellen- es oratores, grauesque protulit Latini ſermonis vindices, Itali vehementer eam ſunt admirati (m). Nam licet Germa- norum doctisſimi, rem accuratius paul- lo inſpicientes, deprehenderint, & vltro confesſi ſint (n), populares laudem Lati- na eloquentia parandam minus adſogui videri; quam plerique eorum aliis ſtu- diis abducti haud adfectent, ſiue quod reipubl. vſus ita poſtulet, quum nihilin imperio moliri fas ſit, niſi idem liceat le- gibus; ſiue quod rebus iam conſtitutis & florentibus perpetuam curam fori a- gant, ſiue quod vni ſtudio præmia pro- poſita ſint maxima, ceteris non item, ſiue quod ad eloquentiam eique ſuffra- gantes diſciplinas, e quibus effloreſcit oratio, & prudentia ſcaturit, aditus quodam- (m) vid. P. Iouii Elogia, p. 278. (n) Caſelius orat. funebr. Andr. Mylio ſcr. C. 2, b. Nod bus rehieit ſin;6 Merr i⸗ 1 ir * un en lljung Plts⸗ Ckupnot i un⸗ ☚ n, nen Cogne gtn Uulabenca. umhier Er hocie luun ⸗ len meine Xinente n nn ud. egs, dlos n ueſtuciun inter eo lltuſn te N Aturali,. denale. lt atin tereamn Cerma- paul Avltro n Luti- Alſegui Aüsſtu. e quo nihilin ert le⸗ ſtitutis ſori A. a pro- item, ſuſfa- oreleit zctus odarm⸗ 6 1 b. PRAEFATIO. quodammodo intercluſus ſit tenuiori- bus, & ad vitæ neceſſaria, nolint velint. reſpicientibus. Hæc, inquam, licet ita ſint; Germanos tamen, plerisque enu- meratis hactenus difficultatibus ſupera- tis, plurimisque impedimentis remotis, Latinæ linguæ ac eloquentiæ ſtudio ſeſé dedidiſſe, tot celeberrima diſertisſimo- rum Germaniæ oratorum, quos Itali, Galli, Angli, Poloni, & reliquæ Europæ gentes ſuſpexerunt, nomina perpetuo teſtabuntur. tantum enim abfuit, vt quorumdam ex iis ſpes infracta, aut in- duſtria langueſcere viſa ſit, vt neque il- lud ipſum, quod optimum, deſperan- dum, neque in præſtantibus rebus ea quoque, quæ optimis proxima fſint, par- ua habenda eſſe, exiſtimauerint. Vti- nam plures, qui id ſibi perſuaderent, ha- beret hodie Germania noſtra. Ardor Latinum ſermonem accuratius acdiſcen- di, quem eius ciues extremo ſæculo XV, ac ineunte & progrediente XVI oſten- derunt, dudum, vt modo dixi, refrixit. Paucos oppido ſua iam ætate eloquentiæ ſtudioſos inter Germanos exſtitiſſe, & vix PRAEFATIO. vix ſingulas Europæ gentes ſingulos o- ſtendere potuiſſe, Io. Sturmius conque- ſtus eſt (o). Iuſtiores de penuria hac conquerendi cauſſas haberet ſine dubio optimus vir his noſtris temporibus: qui- bus prudentiorum iudicio magis magis- que bonæ artes vileſcunt; nemine fere eorum, qui auctoritate pollent, Muſa- rum ex Germaniæ academiis fugienti- um curam amplius habente. Vtrum apud ceteras Europæ gentes propitiam magis experiatur hodie fortu- nam Latinus ſermo, pluribus inquirere in animo non eſt. Vauaſſor de Gallia ſua, ſiue potius de vniuerſa Europa pro- nuntiauit (p): quum Latine plurimi in- telligunt, non pauci logquuntur, nonnulli ſoribunt; tum, qui norint, quid ſit, bene Latine vel loqui, vel ſèribere, rarisſimi ſunt; qui bene vtrumque praſtet, aut etiam de duobus alterum, fere dicam, ne- mo. Iac. Perizonius, ſummus, vt omnis humanitatis, ita Romani etiam ſermo- nis, hodie in Batauis vindex: hos a Ma- iorum (o) de Exercitationibus rhetor. lib. B. 2, a. (p) in oratione paullo ante citata. dtar, unl geele⸗ ſuck cumk dic nn nmmine Ireiac bl ſcuun. Een ire Porip 1 Nen ſralt lch en loen Amuorum reri i 0menpn Cllisonni mlmenn lcie mnn ſobrrine nberzayien 1 nune ver o⸗ ngrle 0. Onqve⸗ enunia har ſnedtbio tibuu:i⸗ gomngß. nine ſere geenti. gentes efortu⸗ uirere e Galin papro. miin- pnuli ybene riſmi t, Alt mM- ommn ſermmo⸗ a Ma- jorum facile negauerit, ſi Faligeri, Salmaſii, PRAEFATIO. iorum ſuorum iudiciis & ſtudiis dudum deſciſcere cœpiſſe, grauiter nuper que- ſtus eſt (q), quum bonas artes pariter cum lingua, quæ illis quaſi propria & addicta olim fuerit, vno faſtidio negli- gant, & contemnant; immane quan- tum in eo a maioribus diuerſi, quod La- tine linguæ peritiam, ſine qua hi bonas artes ac diſciplinas addiſci poſſe negaue- rant, non neceſſariam aut viilem valdes ſtatuant. Rem eo iam recidiſſe, dolet idem vir excellentisſimus, vt exigua prorſus, vel potius nulla ſpes ipſum te- neat, ſæculum ab infami ſocordia, ac ſtolido rerum præſtantisſimarum faſti⸗ dio, & peruerſisſima iudicii iniquitate ad maiorum exemplum ac induſtriam reuocari, ipſasque ſcientias ab inſolenti contemptu, aut vniuerſo ſaltem interitu vindicari poſſe. Conquerendi ita cauſſas omnino habuisſe virum melio- rum litterarum cupidisſimum, nemo Gro- () in Oratione de Doctrinæ Studiis, nuper poſt depul- Jam Barbariem diligentisſeime denuo cultis & deſide- vatis, nunc vero rurſus neglectis fere & contemptis, Lugd. Bat. 1708, 4,; P. 9, 41, 43. PRAEFAIIO. Grotii, Heinſiorumque cogitarit ætatem, & fauorem reputarit, quo exceptæ tum ſint in Batauis bonæ artes: ſi porro dili- gentius paullo conſiderauerit, quantum pretium Latinæ linguæ iſto tempore ſta- tutum ſit. Sed tamen maius longe et- iamnum apud Batauos pretium, quam apud Germanos, eidem linguæ ſtatui, ego mihi perſuadeo (r). Veterum cer- te monimenta diligentius apud eos e- uolui, & bonos auctores in academiis frequentibus ſatis ſcholis hodieque ex- plicari, non auditum, ſed cognitum per- ſpectumque habeo. ſedulo enim id age- re perſeuerant ibi plerique doctores, vt deiectis de ponte nouitiis libellis ſtili cauſſa nibil niſi antiguum adoleſcentes legant: id (H id quod nec ipſe laudatisſimus vir diffitetur; quan- do ad cl. Cellarium in epiſtola, Diſſertationi de Hi- ſtoria Belli Troiani, quæ Dictyos Cretenſis nomen præfert, præm. ſcribit: Non eæ gquidem noſtris in Jundis atrociten adeo graſſutur calamitas, ſecdt nihilo tamen minus peſtilenti ſiaere bartin mollis educa- tio, & ſegnis luwuria, partim aczi ackio, guz omnia donat ſtudiis partium, at doctrinæ, in uſtriæ, inge- nii meritis, nibil facit religui, acflauit bonas artes, exſtinguit penitus ingenia iuuenum, qui ad rei publie g ocuram G futuræ «gtatis decus ſurgere ac in- Iſrui debebant. . ſetan eſ⸗ AN n lul 1 ſer nece RIneee. ſl, G . /2 A L . Dtatem eprr tun Uro (l. Juantun oreſn. lpe et. 1,glam ſtutu, n cer⸗ eos e⸗ cemüs ne ex⸗ m per⸗ ilage jes CAcſs Gaut. id . guan⸗ nonnen Nri⸗ 1, , ulb-. mnu artes, . 0 rei e . iſ⸗ PRAEFATIO. id quod ſummus Gronouius curæ ſibi ſemper habuiſſe ſe, olim teſtificatus eſt. At qualis Aademiarum in Germania no- Kra, quod ad humanitatis ac litterarum ſtudia attinet, facies hodie ſit, norunt, qui in iis nuper commorati ſunt, vel et- jamnum commorantur. Aliam ſaltem eſſe, ac qualis Melanchthonis, Camerarii, Sturmii, Caſlii, temporibus fuit, profi- teri neceſſe habebunt: quibus gramma- ticam, rhetoricam, oratores, poetas, iſto- ricos, & Græcos & Latinos, frequentisſi- mis academiarum interpretabantur au- ditoriis. Lege, ſis, ſi dubitaueris, bene- uole Lector, Lectionum publicarum a celeberrimis iſtis doctoribus in acade: miis inſtitutarum deſignationes; ſiue etiam Io. Sturmii Epiſtolas academicas v- bique obuias. Miraberis, ſpondeo, mu- tatam rerum conditionem; & id ſaltem concedes mihi, ſpero, Germanorum, quos vna cum reliquis Europæ gentibus ad Latinæ linguæ ſtudium Italorum ex- emplo excitatos vidimus, ardorem tan- topere conſe diſſe, vt ipſos æque magnum eius⸗ PRAEFAIIO. eiusdem linguæ ceperit faſtidium, ac ibobl Italos iam pridem cepiſſe, cognouimus. Hyennn Qualis faſtidii cauſſas Velleius Patercu- Iund Ius his verbis prodidiſſe videtur (s): Alit nhe aæmulatio ingenia & nunc inuidia, nunc umt admiratio incitationem accendit: natu- raque, quod ſummo ſtudio petitum eſt, ſituB adſcendit in ſummum.: difficilisque in ln perfecto mora eſt; naturaliterque, quod iceh procedere non poteſt, recedit. & , vt pri- egu mo ad conſequendos, quos priores duci- o ke mus, accendimur: ita, vbi aut præteriri, bonmden aut æquari eos poſſe deſperauimus, ſtu- feumge dium cum ſpe ſeneſoit; & quod adſequi Wermt. non poteſt, ſequi deſinit, & velut occupa- n lk tam relinquens materiam, quærit nouam: rnid. praæteritoque es, in quo eminere non poſſu- kaimn mus, aligiia id in h nitamur, conqutri- mnngavo⸗ mus! ſöägquiturque, vt Frequens ac mobi- ühbenn lis tranſitus maximum perfetioperis im- femhtl pedimentum ſit iter ſeh Neque vero o tmirufn adeo videri cui- quam poſſe, arbitror, ſtudioſam iuuentu- tem ad quæſtuoſiores artes properare hoc tempore; ſi reputarit, iis, qui elegantio- ribus (S) lib. I Hiſt. cap. 17, § 6, 7. liliun nouim nsbetere, uur G): A Nilin nint te nut. le in⸗ , t irt- A1 Auci- teriri, u,ſe. alſui Allts- otan 1. lſe. nhult. mhhi⸗ i n. eri cui· lentl- e noc PRAEFATIO. ribus litteris ſe dicarunt, minutam ſatis ſperandam p'erumque eſſe mercedu- lam (ſ). ſiquidem bominum ingenia ita comparata eſſe, conſtat, vt ea, quæ certos honores & obuium lucrum pollicentur, præ aliis in pretio habeant, & potisſimum ſectentun. Quare nec illis, qui litteras iſtas in academiis docent, vitio adeo verti debere, comprobare quis forſitan poſſet, quum ad ſæculi genium quodam- modo ſeſe accommodauerint; neque ab omnibus auditoribus deſtituti, in pa- rietum gratiam ſcholas ſuas aperire vo- luerint. Quamuis Caſelius ſuo tem- pore valde dubitauit, an iis, qui toti in litteris ſint, & ſe ſapientiæ vel cultores, vel etiam profesſores, profiteantur, tanti erroris, quo quæſtuoſiora ſolum in pre- tio habentur, venia dari debeat. quam Vbertus Folieta denegatam iis voluiſſe videtur, ſcribendo (sſ): Qui praæmiis ducun- (1) Caſelius in epiſt. ad Eberhardum, Præſulem Lube- cenſem, p. 24 Roſtochienſium epiſtolar. Mantiſſæ ab Henr. Vagetio edit. & in orat. funebr. Andy. Mylio ſcr. C. 3, b. ([) lib. I de Linguæ Latinæ Vſu & Præſtantia p. 96. P KRAEFATITIO. ducuntur, ii pluris ſo exiguam merce- dem, qquam virtutem ipfſam facere decla- wnt: neguz bonum publicum in ſcriben- do ſpectare, quod egregiis viris in primis eſt propoſitum, ſed turpe lucrum degene- ri cupiditate conſectari; ingeniumques & eloquentiam tamquam cauponari, quo queſtu nullus poteſt eſſe ſordidior. Pru- dentioribus hæc diiudicanda relin- quens, omnes ac ſingulos aſſenſuros mihi, ſpero, ſæculi noſtri genium eum eſſe, vt, ſi fieri poſſet, vt vnus ex laudatis viris reuiuiſcens cathedram adſcenderet academicam, Ariſtotelis Rhetoricam, Demetrii Phalerei de Elocutione li- brum, Ciceronis libros de Oratore, e- iusue Orationem aliquam explicaturus, vehementer dubitem, an tot auditores inuenturus ſit, quot ætate ſua numerarit. Quid, quod Mart. Cruſius ſuo iam æuo dubitauit, an, ſi Homerus, aut Demo- ſthenes, aut Euripides tum veniſſent, magnopere eſſent curati (t). Quid no- ſtro ſæculo, quo ii, qui Latine ſcribunt, a certo (t1) Annal. Sueu. P. III, lib. IX, cap. 8, pag. 508. norgt. v! EcR merce. lere in ſenhe. in yimn n er. ungte mj in „ Pru. jelin⸗ enſuros neum ucatis nderet Nllcam, ne l- je, e⸗ turus, tores arit. Eru0 ein⸗ ent, ano⸗ Int, 4 ceſt 03. PRAEFATIO. certo hominum genere, quibus Latinam linguam aſpere ſatis inſectari ſtudium eſt, exagitari ſolent, factum iri, creda- mus? Omnia ſcilicet ſæcula ſuun geni- um, ſiue ſingularem humanarum votun- tatum inclinationem habere videntur, quæ in certa ſtudia animos mortalium in- RKectere ſoleat (tt). Sic XV ſæculo Ger- mania complures habuit, qui maximos in Gracæ linguæz cognitione fecerunt progreſſus, poſtquam Ricardus Crocus, Britannus, (u) ita ibi primus eam do- cuerat, vt plane perdiſci potuerit, & quid momenti ad omnem doctrinæ erudi- tionem atque cultum peritia eius adferri poſſet, intelligere cœperint in Germa- nia (V): quæ præter quatuor iſtos cele- d 2 berri- (tt) Thom. Bartholin. Diſſert. de Libris legendis, p. 37. (u) talem ipſum Crocum ſeſe feciſſe, Mutianus ad Io. Reuchlinum ſcripſit; quamquam ob linguæ mobi- litatem & Græcanicos mores Greæculus viſus ſit: nam eum Theocritum iucumtligime legiſſè, & cum gratia balbutiſſé, addit Mutianus, lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlinum z. 3, a. (v) Ioôach, Camerarius in vita Eob. Hesſi. anno CIOD IO XV Lipſiam venit Crocus, in Gallia Hieron. PRAEFAIIO. Mich. Neandrum habuit, huiusque diſci- ulum Laur. Rhodomanum, Hieron. lium, Io. Poſſelium, Mart. Cruſium, & quam plurimos linguæ iſtius peritisſi- mos viros alios (). Quanti vero hæc ho- rarum doctrinam profeſſus eſſet, omnium amorem fauoremque maximum conſecutus ſtatim dicitur: vtpote qui non primordia linguæ, ſed integram ac plenam eius ſcientiam adferre viſus erat. Incredi- bile prorſus eſſe, ſcribit Caſpar Cruciger, in Orat. de Initiis, progregionibus, inerementis doctrinæ eri- ex Parente ſuo, Croci diſcipulo, ea audiuit; quanto fauore Lipſia Crocum exceperit. tamquam cæœlitus demiſſum omnes venerati erant hominem, & vnusquisque felicem ſe iudicauerat, ſi in familiarita- tem ipſius inſinuandi habuerat copiam. docenti vero & mercedem, quæ poſtularetur, perſoluere, & quocunque loco temporeque præſto eſſe, neminem recuſauiſſe, adfirmat Cruciger; cui, concubia no- &te ſe conueniri, quamuis longe extra oppidum, ius- NRet Crocus, omnes libenter obſecutos fuiſſe, narra- uerat Parens. (x) vid. C. S. Schurzſteiſehii diſſertat. de Meritis Ger- manor. in Græcas litteras: quæ eſt XCVII inter diſputationes hiſtor. & Iuculentisſimas præfationes, quæ Laur. Rhodomani Palæſtinæ ab ipſo auétore & berrimos viros, ſupra a me nominatos, W, olfum, Frid. Slburgium, Dau. Hæſche- Aleandro præceptore vſus. quum Græcarum litte- ditæ in Academia Lipfienſt & Wittebergenſi, qui nomitaog, oge clle⸗ 1, Heruz, ſte. ſun, 8 peritel⸗ ieo hec ho⸗ arum ſitte- Um amoremn im Gjcirur: inegran a t. Incredi- in 0Orn de ſochrint er. en gii Uit; guanto tamquam- ominem miliarita⸗ 1 docenti ſoluere, neminem cubig o- zilumn, 11- nm. rit , Cer. VIl inter elationes, nlore & PRAEFATIO. hodie apud nos fiat, neminem fugit: nec dubitandum puto, quin minoris multo fieret, niſi Spiritus S. dignam eam cen- ſuiſſet, qua Nouum Fœdus, cum humano genere per Seruatorem noſtrum Ieſum Chriſtum initum, conſignaretur. Ac- cedit eo, quod, vt primum res, ſiue ars quæpiam nouitatis gratiam exuat, iſta non adeo moueri amplius videantur hHomines: quibus omnium tandem re- d 3 rum Mich. Neanaro præſixæ ſunt; & quam hic Erote- matibus ſuis Gr linguæ præmiſit: it. Geong. Henr. Gatzl Principem Græce doctum, Lipſ. o4, 4. cui eruditæ Io. Cunr. Dieterici & Io Zwingeri de Græ- carum litterarum Reſtauratione adiectæ ſunt lucu- brationes. Quibus vtinam adiecta etiam eſſet eius- dem Dieterici non minus erudita & æque inuentu difficilis oratio, quam an. 1640 Marpurgi, quum loco Theod. Vietoris ſenio confecti viribusque ex- hauſti Muſas Atticas ſuſcepiſſet, habuit, hoc inſi- gnitam titulo: Græcia exſulans, ſeue de Infelicitate ſeculi ſuperioris in Græcarum littenarum ignoratio- ne, diſſertatio. Hac etſi vberior eſt Zwingeri ora- tio de Barbarie ſuperiorum aliquot ſæculorum orta e ſupina Linguæ Græcæ ignoratione, viginti & vno anno poſt habita, ac cl. Gœtzl Principi Græce docto adiecta: Dieterici tamen diſſertatio huic eruditio- ne non cedit: ſcienter enim admodum demonſtra- uit doctisſimus vir, quicquid anteactis ſæculis Cræ- cæ linguæ contigerit, inſulſis tribuendum id eſſe PRAEFATIO. rum ſatietas exoriri ſolet, nouarumque, licet deteriorum ſæpius, auiditas: ſiue qui, vt Velleium Paterculum rem expres- ſiſſe, paullo ante cognouimus, occupatane velut materiam relinquentes, guzrunt nouam. quotidiana enim, vt in prouer- bio eſt, vileſcunt. Hinc quoque Latinæ linguæ fata ac vicisſitudines, quas in Germania noſtra experta eſt, maximam partem depende- re videntur. Nam etli intellecta rena- ſcentium in Germania litterarum vtili- tas multos ad excolendas eas allexerat: plures tamen rei nouæ ac inſuetæ condi- tio Germanorum oculis oblata ardorem in animis eorum excitaſſe, videtur. Id quod graui duorum Germaniæ eruditis- ſimo- doctoribus; vt per aliorum damnum erudiret, & ne in præteritos errores & priſtinam barbariem relabe- retur Germania: cui diuino beneficio contigiſſe, oſtendit, vt ſæculo VI & inſequenti puer gquin- quennis iciret, quod olim gquinguagenario Rtterato latuerat ; quum annoſus Magiſter neſciuerat, Nouum Teſtamentum Græce exſtare, & quidam ſibi perſuaſerant, Græcam linguam nouum plane ſeruo- gem eſſe, qui antea non exſtiterit. ounin licit: Nn nremerprs⸗ ettpatn 1, llrlit Nole . iu fata ia noltra cepence ectu rena- rum wil⸗ Alexerat: te concl⸗ Ardorem etur. I nuditis⸗ ſimo⸗ udiret, A ne giem tehle⸗ 0 contolſe, ger Uin⸗ ,i, Atrotd neſcinenet, Gidam ſbi Pbne ſernt⸗ PRAEFAIIO. ſimorum virorum teſtimonio probare conſtitui: primus eorum eſt Ioach. Ca- merarius, qui & maximæ ſoniorum ad- mirationis, & ardentisſimæ iunibrum cu- piditatis, renaſcentibus in Germania lit- teris dectaratæ, non tam iudicium, quam nouttatem cauſſam ſuiſſe, cenſuit (y). In eadem ſententia Io. Caſelius fuit (2/, vbi prudentisſime ſcripſit: Quæ noua ſunt, ea vel cum ratione, vel absque rationes auemus cognoſcere, & initio feruent o- mnia. IU euenit annis abhinc circiter centum quinquaginta, quando & Græca⸗ lingua in aliam & cis Alpes ad nos alla- ta fuit, quum paulto ante nobilisſima ars 2)pis exſeribendi libros veteres primum nata fuiſſet in Germania. Tum enim- non vnus & alter Græcam linguam co- gnoſèere geſtiebat, ſed exercitus ſubito oriebantur, amore Græcitatisne an Lati- nitatis? ſlagrantium. Non minus au- d 4 tem (y) de Vita Melanehthonis p. 7. (2) in Cohortatione ad Latinum ſermonem paullo ac- curatius ad diſcendum. PRAEFATIO. tem ſunt homines natura &‿ ι⅜ooο guam iNbévνο. Ipſa iſta Latinæ linguæ in Germania ny- ſtra fata commentatus ego, iis, qui in⸗ excolenda illa præcipue inter Germanos elaborarunt, breuiter ſimul a me com- memoratis; de causſis, cur hodie negli- gatur ea & contemnatur fere, quædam ſubiicere, conſtitueram. Quum vero illud argumentum ita ſenſim creuiſſet, vt iuſto libello ſufficere videretur: hu- ius elaborationem certas ob cauſſas in aliud tempus reſeruare decreui: ita ta- men, vt me vel ſic illius ſumma ferme dumtaxat capita proferre, vltro profite- ar. Satis quidem coniicio, multos fo- re, qui conſilium hoc meum non admo- dum probauerint, obiicientes, queri- moniis huiusmodi nihil plane profici, dum ſæculi mores facilius notari, quam emendari poſſe, videantur: præſertim quum querimoniæ a me, eruditione pa- rum inſtructo, ac vſu, optimo rerum magiſtro, minus recte edocto homine, inſtituantur. Quod ad priorem obie- ctio- Gore 1o) bene enhl etian Cor fue uuß gu enep No ſe Ckinn 8 Utjelmn munen AInuorun Woninent wrlen pe e 19/ Aug gunn ernanien. ib ii ir Gman me n. ule nlr- gelam uun vero geuiſſen etur: hu- caulſu in ui! iatn⸗ ma ferme oprofte. Ultos fo⸗ nadmo⸗ , quer - profci, 4ℳ. ræſertimn tione a- 9 jerum hotine, Obie⸗ io⸗ PRAEFAIIO. Cionem attinet, nefas fore, non arbi- tror, ſi in altero iſto argumento conſcri- bendo tiro ego magnorum virorum ex- emplum imitandum mihi propoſuero; etiamſi rem infeliciter ſatis tentaro. Quid enim diffitear, me ex veteribus AQüuintiliani, ſiue quicunque etiam de⸗ Causſis corruptæ eloquentiæ Dialogi au- ctor fuerit, ex recentioribus Ludouici TViuis, qui de Causſis corruptarum arti- um egregie ſcripſit, exemplum quodam- modo ſecuturum eſſe? Illi, qui & do- ctrina & vſu nom ſatis inſtructum me exiſtimauerint, idque non iniuria, ſci- ant velim, me pleraque, quæ de vtroque argumento proferre me cognouerint, ex virorum ſumma prudentia, multa do- ctrina & plurimo rerum vſu præditorum monimentis collegiſſe: quo facilius iis, quæ ſcripſi, fidem te habiturum, ſpero, optime Lector: quum ipſa inſuper res pro ſe plerumque loqui videatur. In his ipſis quidem Commentariis claro- rum virorum Epiſtolis multum vſus ſum; quum me hàud prætereat, eas & tempo- rum, &᷑ doctorum virorum iis viuenti- d 5 um, PRAEF AIIO. um, hiſtoriam ita continere, vt, qui vno- quolibet tempore viri boni, docti ac præſtantes vixerint, & quid docuerint atque moliti ſint, vix aliunde melius posſimus cognoſcere. Cum primis vero multa ex Io. Caſelii exquiſitisſimis monimentis poſterioribus Commenta- riorum horum capitibus inſerui. quo enim pauciores diuini huius ingenii mo- nimenta cognita habere, mihi perſua- debam, eo gratius Lectoribus me factu- rum, putabam, ſi plurima ex iis adductu- rus eſſem: quibus, tamquam grauibus excellentisſimi viri, cuius ſimiles Ger- mania paucisſimos progenuit, dictis, Commentarios meos exornare, & rebus ſingularem fidem facere ego poſſe, mihi videbar. idem de Melanchthonis, Came- rarii, Sturmiique iudiciis mihi viſum eſt. Quamobrem te minus peruerſe interpretaturum eſſe, confido, Lector, quod, dilucidis ſæpius tot teſtium verbis inſertis, ſtilus inæqualis maxime reddi- tus ſit: quum enim permagni inter- dum referat, quis dicat, crelebam, fore, vt ſummorum virorum teſtimonia, ipſis ple- Gol I Is ſidoranort erin UIILYAI ſan erc erre, tantl Vwenalte tlam exer „P le Cun De al K. NAillrnen M , 71 ltbj reya l. 1 unon hcbinn. di, cocti CCocnerin nte mel Dun Prims niltülima Onmmentr. nni go enimo. ipetſin⸗ ne acu. Aducu. graidis lles Ger⸗ , cickis Eebus lemii 1C- ivilum eruetle Lector, nrerbs eecl inter⸗ PRAEFATIO. plerumque verbis, quibus vſi ſunt, re- tentis, legere malles, quam minus in- terruptam, meisque verbis, id eſt, tenui atque exili admodum dicendi genere, continnatam rerum ſeriem cognoſce- re. poſtquam minus ægre ferre conſti- tui, ſi fuerint, qui centonem me con- ſcripſiſſe, obganniuerint: talis enim, qui omnibus ac ſingulis, noſtro præſer- tim ſæculo, ſatisfecerit, natus forſitan non eſt. Quod ſi vero etiam fuerint, qui in iis, quæ a me adiecta ſunt, pluri- mum, quod ad Latinitatem ſpectat, de- ſiderauerint, ſic habeant rogo, me nihil, niſi Latini ſermonis amorem, præ me ferre, tantumque abeſſe, vt magnam e- ius venditem cognitionem, vt parum etiam exercitatum in eo tironem me eſſe, confitear. De reliquo, quum politioris litteratu- ræ hiſtoriam elegantibus viris ingratam ſſe non poſſe, quæ iuuentutis iudicia, de⸗ multis rebus formare qutal, Caſelius & Melanchthon, quorum iudicia inſtar plurimorum habere me, modo confir- maui, PRAEFATIO. maui, cenſuerint. & quum exempla⸗, eorumdem ſententia, non minus u bo- minum animis eſpcere queant, quam do- êtrina atque præcepta? dum bonæ na- turæ cogitatione atque admiratione virtutis in viris præſtantibus maxime exſuſcitantur incendunturque: & quum tempora, tum homines, tum et- iam actiones & ſtudia conferentes, me- liora voluntate recta & ſano conſilio e- ligunt, & deteriora declinant. Hæc, inquam, quum ita ſint, & quum ſtudio- rum commemoratio, ac rationis, quam in laude per litteras conſequenda inierunt maiores, indicia, ſtudioſis non minus con- ducere, iudicarit Melanchthon, quam bellatoribus ſtratagemata & conſilia ve- verum Ducum noſſer neque meos hos Commentarios, qualescunque etiam ii fuerint, tibi, beneuole Lector, iniucun- dos fore, confido. Adductis modo argumentis & hoc accedit; quod ſum- mi iſti duumuiri haud leuisſimis adnu- merarunt: quod, niſi ſuperioris ætatis iltuuiem &; fœde adſperſas ſordes adſpe- rerimus, verendum ſit, ne nos littera- rum Waturs, Uute ind. vine lng T e ee rz Cle,pa lun Iuen Wunſeme waccllee gom Düucun Uneſb kler. eem ls n h. guen 1 hone n⸗ mintore Marime Ee: 4 tun et. tes me⸗ nllioe⸗ Hec, Qute. uen in Interſnt Cn. gum ov- 0s hos iun i lucun- modo Aſum- adnu⸗ tutit AMr. littert n PRAEFAIIO. rum decoera, polita ac venuſte renitente acie leuiter nimis adficiamur. Vel ipſis his prudentisſimorum virorum iu- diciis me patefeciſſe, arbitror, quorum gratia Commentarios hos conſcripſe- rim. Neque doctis videlicet, neque indoctis, eos contexui. nam doctos, co- pioſis bibliothecis inſtructos, iſtos non curaturos, ſcio; carere certe iſtis pote- runt: indoctos, velut ignorantes, & o- ptimæ linguæ inimicos, eos contemptu- ros eſſe, præuidebo. Si vnum & alte- rum litterarum ſtudioſum ad Roma- num ſermonem amandum, & accura- tius addiſcendum opera hac mea addu- xero, ſatis habiturum me eſſe, confirmo; ſiquidem haud leue eius pretium tuliſſe tum ego mihi videbor. Priusquam verboſæ ſatis præfationi finem imponam, non poſſum, quin te admoneam, Lector, ne fidem habeas iis , qui doctis perſuadere adhuc auſi ſint, me ſub Iani Gregorii Bitulii nomi- ne latere: cuius binæ Epiſtolæ de Augu- ſta PRAEFATIO. Rea Bibliotheca W'olfenbuttelenſi, Seren. Ducis Antonii Pirici Seceſſu in salinarum Valle, & aliis rebus, ſuperioribus annis prodierunt. Iis potius credas velim, qui Ioannem Georgium Burckhard, fra- trem meum minorem natu, ſub nomi- ne iſto latitare, adfirmarunt. Nam, licet læſum me non ſentiam, ſi quis bi- narum epiſtolarum iſtarum auctorem me habeat ; vtpote quas nonnulli haud improbarunt, honorificam ea- rum facientes mentionem: & quas ipſi aduerſarii perquam eruditas & ſingulari rei litterariæ & antiquitatis notitia re- fertas appellare haud dubitarunt; qua- rum auctor eruditione perquam præ- ſtans videatur. ſuum tamen cuique tri- buendum eſſe, exiſtimo. Verendum præterea fuerat, ne minus candide ac ſincere quidam de hiſce Commentariis meis iudicaturi fuiſſent, ſi eorum & com- memoratarum Epiſtolarum vnum eum- demque auctorem eſſe, ſibi perſuaſis- ſent porro: quamquam, ſi quis æqui cenſoris officio perfungi voluerit, non tam ne 1 DMhI Ullbmoc 1„ . Dort MIEuma W els , Gn elingnin brs 8anng dis lin nt fr. Cbnom. „ N iguiͦbi⸗ ckorem wonnulli mn ea- guusipli ſiglni itis e- ; gur⸗ getri. endum ide ac entariis AcO⸗ neum- ulſs⸗ 4 cvi 4,non taldl PRAEFATIO. tam quis ſ. ribat, quam quid ſcribatur, conſiderandum ei ele⸗ putem. Quod quidem ille non f feciſſe nuper videtur, qui quum meæ de celeberrimi Cellarii obitu Epiſtolæ in ſcripto quodam men- tionem faceret, & perſuaſum ſibi ha- beret, Lanum , Gregoriun Betulium, cui forütan non fauet, eius auctorem eſle: me rei cuiusdam inſimulauit, cuius ipſe mihi conſcius profecto non ſum; & cuius ii, qui antea de eadem Epiſto- la publice judicarunt, me haud coar- guerant. qui ipſe alias Epiſtolam tenu- em valde habeo, feſtinante calamo mi- nusque hilari animo ſcriptam; qua o- ptimi viri vitam adumbraſſe neutiquam mihi viſus ſum, nedum expreſſam eam a me eſſe, cuiquam perſuaſum volue- rim. uando vero Betulium me eſſe, negaui, caue exiſtimes, me, libera de Commentariis hiſce iudicia quodam- modo reformidantem, ea præfamine huiusmodi declinare quaſi ſtuduiſſe. Liberrima cuique iudicandi de iſtis ſir poteſtas: cogitet modo, quorum gra- tia PRAEFATIO. tia ego eos compoſuerim; id quod paullo ante expoſui: & ſciat, me nihil fere in ipſis tributum mihi velle, quam induſtriæ nonnihil in colligendis eru- ditisſimorum virorum de Linguæ Latinæ amore a Germanis culto iudiciis; tem- porum ſerie in diſponendis iis a me ob- ſeruata: ſi quis contradicere his vo- luerit, id per me ſibi licere, credat. Tu autem, beneuole ac candide Lector, vale, & conatibus meis, ſi merentur, fa- ue ; qui ad nullam plane rem aliam, quam ad linguæ præſtantisſimæ ſtudium, neglectum hodie ac contemptum fere, pro imbecillis viribus meis adiuuan- dum, ſpectant. ELENCHVS D i i Culi upne, Mlb / Pyhengke 1 1 Dlend „ ſelutint⸗a rer ſiſt lu exen dul t,meni eleigan Ceneisen. Vue Latin ameob. elis wo. at. Tu lector, nnun fr⸗ nalim, Nulium umh ſere, diuuan⸗ NCNS ELENCHVS CAPITVM. CAP. I. D' Latinæ linguæ per diuturna bella W—☛ crebraque commercia in Germani- am translato, & per quatuor amplius ſa- cula continuato ibi vſu. ab ipſo ſeilicet tempore iſto, quo Populo Romano cum Ger- manis res eſſe cæpit, ad horum vsque in Romanas prouincias, ac ipſam Ilaliam, Vrbemque irruptiones. CAP. II Oſtendit, nulla, vt reliquæ doctrinæ, ſic Latinæ etiam linguæ, neque cognitionis neque vſus cuiusdam, per quatuor ſogquen- tia ſæcula in Germania, præſortim qua ad ſeptemtriones ſpectat, exſtitiſſe veſti- gia?“ & illos, qui ex Gallia, vbi lingua Ru- ſtica viguiſſe monſtratur, in auſtralem Germaniam Chriſtianam religionem pro- pagatum aduenerint, de lingua Latina⸗ bonisque litteris excolendis parum cogi- tagſe Monachorum enim iſtius ætatis mores fuiſſe longe corruptisſimos. CAP. III. Lux exeunte Vil, & ineunte I ſacu- 6 0, ELENCHVS lo, Germaniæ in litterarum Latinique⸗ ſermonis ſtudio auguſtisſimis Caroli M. auſpicits oborta, paullo poſt ita denuo ob- ſcurata eſt, vt per quinque amplius in- ſeguentia ſæcula ſumma vbique exſtite- rit ibi Latinitatis puræ caſtæque ignoran- tias cuius haud obſäura adferuntur ſpe- cimina. in denſisſimis tamen tenebris in- genia quæadans puro atque eleganti dicen- di genere conſpicua, tamquam lucidisſi- ma eſfulſere ſidera. lpſe Fridericus II Imperator de litteris euehendis bene me- ritus eſte cuius Cancellarius Petrus de Vineis ingenio, doctrina, & eloquentia præſtantisſimus zætate ſua bhabitus eſt. Breui ſimul disquiritur, quo tempores Germanica lingua in publicis litteris ta- buliszve conſoribendis vſurpari cœperit; & quid induſtriæ monachi in deſcriben- dis libris collocarint Pauca demum de carminum genere, ſiue rhythmis, quibus facula iſta miriſice delectata ſunt, enar- rantur, nonnullorum ſupra ſæculi mores elegantium poetarum mentione iniecta. CAP. IV. pits = — Alirite 4 Caroli N Aepug, nyl 5 , erhi. 7 utz. . ir. Aen. cls I e ne⸗ nw de ertit . we⸗ A- erit; de ilis nar D CAPITVM. CAP. IV. Barbaries integro plus ſaculopoſt Ger- mania etici cœpit, quam Italia penitus e- rat eielcta. quare Germanorum nomen: huius citti Io. Ant. Campano inuiſum ma- xime fuit atque deteſtabile. Io. Regio- montanus, Georg. Purbachii diſcipulus, ſuo demune Germanos inuitauit exemplo ad Latinæ linguæ bonarumqie littera- rum cutltum ex Ialia petendum. Petiit hunc inde circa annum ch CoockxrI Rud. Agricola, vir de cuncta Germania praæclare meritus! gqualis laus etiam de- betur Rud. Langio, Weſtphalo, cuius po- pulares fuerunt Alex. Hegius, & Ludou. Dringebergius: quorum ille Germaniam inferiorem, hic ſitperiorem ad Latinam linguam diligentius addiſcendam per- duxitn ex cuius ſohola vna cum pluri- bus excellentisſimis hominibus prodiit Io. Reuchlinus: cuius incredibiles in litte- rarum linguarumque ſtudits inter bar- baros etiamnum Germanos ſtabiliendis, & contra Colonienſeès ſophiſtas defenden- dis, ſuſcepta cura atque pericula recen- ſentur; verboſa ſatis de ſedelibus eils . ec 2 in ELENCHVS èn eodem negotio vrgendo ſociis facta- mentione quorum haud exiguo numero Conr. Peutingerus, Io. Camerarius Dal- burgius, Bilib. Pirckheimerus, & com- plures alii grauisſimi linguæ Romanæ as- rtores fuerunt. huius vtilisſimum ſtu- dium ſubleuatum commonſtratur ſum- mo Germaniæ Principum, Electorum, at- que ipſius auguſtisſimi Maximiliani I, quo litteratos dignati ſunt, fauore. qui in- vniuenfa Europa communis tun & in- Muſas ſingularis plane fuiſſe, oſtenditur. ita, vt Germaniæ nobilitas, Principum exemplo incitata, litteratisſima exſtiterit. doctrinæ ſtudio propoſitis, & cum honore artisſimo vinculo coniunctiz præmiis ma- gnopere adiuto! gratisſima inſuper con- cordia inter litterarum vindices conſti- tuta, & tam bene confirmata, vt bona- ſua inter ſe habuerint communia. Ra- tio denique, quam ſæculum iſtud in La- tina lingua ſordibus purganda iniit, bre- diter declaratur. banc adinuenta a Germanis libros typis exſcribendi ars tam facilem reddidit, vt Romani ſermo- nis in Germania feliciter aſſerti infantia ac ß Atine, ahn guo nunn Nurius Di lb, Gan Renunes. ſuunſr Mir ſir. Mumn . mil, , gui in⸗ G ir epditur. ntigunn⸗ iunt. nhenore Niistua- ercon⸗ nſi. bon— 1. Na⸗ in La- ninbre uta 4 ndi ars ſermo⸗ nlanti⸗ t CAPITVM. ac pueritia non ita multorum luſtrorum ſpatio circumſeribi poſſẽ videatur. CAP. V. Inter illos, qui procedente ſaculo XVI incredibili ſuo ſtudio diligentiaque rem eo perduxerunt, vt Latina lingua tam culta in Germania exſtiterit, atque or- nata, vt a perfectione non procul abeſſe videretur, quorum numerus ingens omni- no fuit; primo loco qui ponantur, di- gnicſimi ſunt Io. Murmellius, Herm. Buſchius, Deſ. Eraſmus, optimi eruditi Heægii diſcipuli. quorum duo priores in- ſignem in Alexandri Doäctrinali & reli⸗ quis linguæ impuritatibus ex ſholis eiici- endis nauarunt operam; quibus Io. Auen- tinus ſuam etiam adiunxit, eamque per- utilem. Eraſimi vero merita tanta ſunt, vt ſcholæ vnicum fere litterarum inter Germanos venerentur eum inſtaurato- rem. cui in vindicando litterarum Ro- manique ſermonis ſtudio opportunam- maxime atque fidelem, opem tulerunt VI- ricus Huttenus, qui obſcurorum virorunt ad Ortuinum Gratium Epiſtolarum au- e 3 tor ELENCHVS Etor putatur, & Hermannus Comes Nuenarius; fortisſimus vterque Reuch- linianæ cauſſz defenſor. Atque horum præſtantisſimorum virorum atate Latinæ linguæ, de cuius etiam orthographia per- SKicienda eruditi ſölliciti fuiſſe demon- Itrantur, adoleſcentia deſmienda vide- turz ita tamen, vt virilem ectiam vigo- rem, ſiue aureum linguæ in Germania ſæculum attigerit: quale vt hoc eſſet, ſumma excellentisſimi Melanchthonis in ſingulas diſciplinas merita ſffecerunt. Et hoc ipfſum peritisſimos oſtentauit in; Germania ſcholarum moderatores, do- &lisſimos grammaticos, interpretes, at- gque rhetores, elegantisſimos porro poe- tas, grauisſimosque hiſtoricos, ac orato- res, facundisſimos ſenatores, atque iure- conſultos, Latinisſimos medicos, & bo- narum denique litterarum cupidisſimos theologos. Quæ adfirmatio nonnulles Iſingutarum artium diſciplinarumgue Rtudiis eruditisſimis viris nominatis com- probatur; & eorum principem Ioach- Camerarium reôte haberi, ℳenditur. Quemadmodum vero ſuperiori tempore Poten- * 0. 1 RKhe chluynr. s Annr. lho⸗ ermania et, honisin llerunt. Alit res, d. etes, 4. Orato⸗ , ure⸗ Gbo⸗ ſinos nnulis Gam loach. Mitur. pere uleß. CAPITVM. potentisſimorum Principum clementia ac nobilisſimorum virorum fauor in Ger- manis doctrine eloquentiægue ſtudia excolendi ardorem concitarunt! ſic ea- dem clementia ac idem fauor ardorem bunc aurea iſta ætate quam maxime ſuſtentarunt“ ſiquidem Principes atque eiuitates erigendis bonarum litterarum offcinis, fouendisque litteratis homini- bus adeo inter ſe certabant, vt quo plu- res produceret respublica eruditos; eo NRorentior iſta exiſtimaretur atque orna- tior. id quod Cisucſeranz in primis re- gienes teſtari poſſunte quo doäcti ex I- eſt- phalia conſtuxerunt. CAP. VI. Latinæ linguæz omnisque elegantioris doctrinæ cultura eadem Melanchthonis ætate, qua ad ſummum in Germania ad- ſcenderat, retro ſublabi iterum viſa éſt; cuius mutationis culpam an Lutherani ſiuſtineant, & vtrum b. Lutherus bona- rum litterarum vindices inuidia ſaltem degrauarit, quemadmodum quidam ſta- tuerunt, inquiritur! vtroque negato,ma- e 4 ior, ELENCHVS ior, æque magna certe, Latini ſermonis contemptio in Papatu deprehenſa eſſes, oſtenditurs eiucque aliæ ac diuerſæ re- cenſentur cauſſz. Optimorum Romano- rum ſcriptorum imitatione neglelta:, Apuleiani, obſoletæque antiquitatis ad- Ffectatores prouenerunt, minus tolerabi- les, quam Ciceroniani. Adagiorum abuſus ſaculi ſtilo non parum quoque ob- Juit; quem temeraria Criticorum, Ra- miſtarumque ſoboles neutiquam adiu- nit. Quantopere docendi ratio degene- rarit, & a ſuperiorum temporum felici- tate omnia ſub ſæculi XyIexitum in Ger- mania diſöäreparint, luculentius nemo decldraſſe videtur, Caſp. Hoſfmano. Ir- ruenti barbariei ſtrenue obuiam inter Germanos iuerunt Io. Sturmius & Io. Caſelius ſingulari Germaniæ fato exorti, & de Romano ſermone feliciter vindi- cando præclare meriti viri. Sturmii collgis, ſucceſſore, difcipulizque nonnullis Emul laudatis, pauci quidam eiusdem ſermonis aſſertores, ex aurea iſta zætates in Germania exeunte ſaculo XVI reli- 9ui, nominantur: borumque de diſcor- dia, . n 1 ſennmt luerſen. Noneye. llact tatr Al. lerahi. oonmm e h m, N-⸗ Alliu. lene. bfelie⸗ 6r⸗ 1 ni . hy⸗ iter Glo. rorti, vindi- lurmii uule AeN te⸗ teli⸗ loor⸗ CAPITVM. dia, eruditorum animos quam maxime, diſſèciante, Mæcenatum paucitate, &G aliis incommodis, quæ, Latinæ linguæ vni- uerſæque humanitatis ſtudio perquam moleſta atque noxia, eruditos in con- temptionem ſenſim adduxerunt, adfe- rankur Jutereonmond. EAP. VII. DQuibus fatis LBatina lingua in Ger- mania ſæculo XVII a, & qua rationes iuuentus in ſcholisz ibi inſtituta ſit, fin- gularum artium diſciplinis eruditisſimo- rum virorum teſtimoniis dectaratur & emadmodum Germanorum linguam iſtam addiſcendi ardor magis magisques deferbuerit, oſtenditur: ſtili formis, ſi- ue characteribus aliquot, velut Philippi- co, Lipſiano, commonſtratis, atque le- ſuitarum Latinæ linguæ ſtudio, non mi- nus ſenſim diminuto, memorato. Eo- rum, qui ipſum hoc ſtudium inter Ger- manos conſeruatum voluerint, popula- ribus laudabili præuntes exemplo, nu- mero, primo loco nominatur Gerh. Io. c 5 Vos- ELENCHVS CAPITVM. Vosſius & Gaſp. Scioppius: quorum X buins præctara in Romanum ſermonem merita pluribis prædicantur verbis, & n ilorum, qui apud Germanos operam na- narunt, vt optimis Latinis aubtoribus min melinſcule eſſet, nec non Oratorum, poe- tarum, rhetorum, atque grammatico- = rum nonnulli nominantur. Neque Mæ- N cenates proximo ſæculo penitus defuerunt Germaniqæ. Qualia demum per hoc An ipſam ſaculum, quo viuimus, fata Lati- næ lenguæx imminere videantur præſtan- tisſimorum virorum iudiciis oſtenditur; & pauca de eius dignitate, a quibusdam acriter ſatis hodie impugnata, adaun- ſen tur. ADDEN- gunne ſemmntt. nerbit Heran he ANr⸗ 4 Dnum . immatco. Nerunt er talati- rar- nllitur; ibusdann Allr. DEN- DDENDA EV CORRIGENDA. Ouum, idque perſpicuum maxime vi- cisſitudinis, cui res humanas nun nquam non obnoxias cle, ſingula propemodum o- puſculi mei paginæ demonſtrar nt Peeiibitin præbuit nuperrime S. Galmo rilnm. quo minus enim de hoc adfirmari a blius poſſe videatur, quod p. 89 de eo a dfirm maui, anceps belli fecit poſtea fortuna, quam adl cripſi. Orationibur, ac reliquis de Ph. Melanchtho- nis Morte ſeriptis, Iudiciisque a Greg. Richtero collectis, pag. 366 in notis a me citatis, addan tur Locorum Communium Colleltanea, a lo. Manlio ex Phil. Melanchthonis potisſimum lo- bétionibus excerpta, Baſileæ, PBuüdisſinæ & alibi ſæpius ſæculo XVI in 8 excuſa. Quæ quam- uis Ioach. Camerario & aliis parum Probata ſint: plurima tamen lectu admno dum iucun- da, ac ſalutaria maxime conſilia iis continen- tur: præſertim vbi de &cholis & Studiis lin- guarum, artium ac facultatum a pag. 497 vsq. 582, agitur. Enumeratio quoque iſta quorumdam præſtantisſimorum virorum q ex magnatnm, tum ex aliis familiis ortorum , qui vel ipſi litterarum cognitione ſtud, ge 2 indefeſſo, vel liberalitate & aliis leneſiciis des Eccleſta bene meriti ſunt, & aluc in idincum. bunt- capiti IV & & V Commentariorum meo- rum, vbi oltendi, quantum Germaniæ Muſæ ſummorum Principum muniſicentiæ dahen int, ſingularem plane fidem atque robur adferre ADDENDA ET poteſt. Multa enim enumeratione hac, pag. 548, ſeqq. recenſentur de ſumma liberalitate, qua in litteratos vſi ſint, & quantopere litte- rarum in Germania renaſcentium cauſſa vo- luerint Principes; quorum numero: Maxi- milianus I, & Carolus V, Imperatores, Fride- ricus, loannes, Mauritius, Auguſtus, Electores & Saxoniæ Duces, Georgius Marchio Bran- denb. Albertus, Senior, Princeps Borusſiæ, Erneſtus Dux Luùneburgenſis, Philippus Land- grafius Hasſiæ, Eberhardus Dux Wurtenb. Georgius Anhaltinus, Carolus Marchio Ba- denſis, Io. Albertus Dux Megapol. De Ca- rolo V p. 55o narratur, ipſum Ihucydidem plu- rimum legiſſe, & cubiculariorum eius hanc fu- iſſe conſuetidinem, vt, precationibus dictis, ſinguli aliquid legerent, donec Imperator ſurrexerit; /alius Thucydidem, alius Hero- dotum, alius Liuium, alius Gallicam hiſtori- am, alius aliud: ipſum autem Imperatorem, poſtquam ſurrexerit, precibus recitatis, inter- rogaſſe, quid ſinguli legerint, vt ſic ad hilari- tatem excitaretur. Iacobus Marchio Baden- ſis, Treuirenſis Epiſcopus, p. 556 excellenter doctus dicitur, quem Maximilianus Impera- tor Epiſcopum eſſe voluerit propter excellens ingenium, eruditionem, eloquentiam & omnem ingenii & corporis præſtantiam: & qui in con- uentu Colonienſi nomine Imperii reſponde- rit legatis Gallicis Gallice, legatis Pontificiis Lati- neleen lberltt, topete lte. n cauler. leto: Mar. ret, ite ,echore chio hen. oruelir, wlLand⸗ Vurtenb. chio Ba- De a⸗ len le⸗ Shancfu⸗ us Cictis, npenatot ns Heto- liſtoni⸗ torem, Gintel⸗ Ahilati⸗ Baden⸗ Cellenttr Impele- uelln mnen in con⸗ honte ntincls Latt- CORRIGENDA. Latine, legatis Venetis Italice, & Germanicis Germanice. De Friderico Saxoniæ p. 560 le- gitur: Quandocunque legebat in optimis au- ctoribus ſententiam quamdam inſignem, eam parieti inſeripſit, vt ſemper eam in conſpelctu bhaberet, ne excideret ipſie mente. ſic ambulans in muſeo, talia diéta tacitus ſecum conſidera- uit. De Philippo Landgrafio Hasſiæ p. 576: Tempore obſidionis vrbis Monaſterienſis ad me dicebat?: Nunc ego incipio magis diligere ſtu- dia, quia video, ſi homines nogligunt ſtudia, & ⁴abiiciunt libros Propheticos & Apoſtolicos, fieri plurimos pbanaticor homines, ſuos en- thuſiaſmos & reuelationes iactantes. & paullo poſt de Io. Alberto Duce Megapolit: In Italia mor eſt, vt Principes audiant & inſpiciant ſtu- dia, ſicut etiam inter Principer Germaniæ olim fuit conſuetudo. Vix pllum autem hanc con- ſuetudinem imitari video, niſi loannem alber- tum Principem Megapol. qui quotannis aliqua examina in ſehola Suerinenſi inſtituit, quibus illuſtritſimus Princeps ipſe intereſt, & ſimul pueros examinat: bene quoque reſpondentibus munera non exigua largitur. Alias etiam ex- tra examina idem Princeps ſiholas accedit, & ſtudia ac mores iuuenum conſiderat. de Erne- ſto Saxoniæ Duce pag. 578 legitur: Erneſtus, frater Ioannis Friderici Electoris, etſi haberet exiguor reditus ex ſua ditione, tamen adeo fu- it munißicus, & liberalis erga homines doctos & ſtudio- ADDENDA ET Rudioſos, vt Plarimot in Academiis aleret, & plurimir beneſiciis eos ad Mcerer: idem de Ca- rolo, Marchione Badenſi, ead. pag. prædica- tur. De reliquis Principibus referuntur, quæ citatis capitibus a me prolata magnopere et- iam confirmant. id quod de florentisſimis Germaniæ ciuitatibus & generoſisſimis fami- liis ſimul intellectum volo: inter eas omnino excellit Noribergæ; inter has Comites de btol- berg, & Dalburgiorum familia. Ad ſummam, ne de ſingulis denuo Mæcenatibus agam, E- numeratio iſta ſic comparata eſt, vt ſponde- am, fore, vt neminem legiſſe eam pœniteat; quo facto, quilibet fatebitur, ſpero, me ſæcu- lmn, quod tam munificos & bonis litteris perbeneuolos Principes, ac indulgentisſimos Patriæ Patres ſuſpexerit, vere aureum in Com- mentariis meis ſummo iure nuncupaſſe. Sancktii Mineruam a Scioppio Romam allatam eſſe, p 539 ſcripſi, fidem hac in re habe ens ipſi Scioppio: Juih⸗ pe qui in præfatione Grammaticæ 1 Philoſophicæ, bene- ficio Petri Scauenii plurimis locis e ſchedis ipſius au- Ctoris, qui omnia paullo ante mortem accuratius reco- gnouiſſe & emendaſſe dicitur inſigniter auctæ, & Am- ſtel. an. 1664 editæ, ** „2, b, rem ita narrauit: Gramma- ticam Sanctianam ipſe Romam ex -lari igſema Rurope aæcademia, guæz Salmanticæ eſt, attul Gé me, glorior. At in prioris editionis præfatione idem adfirmaſſe Sci iop- Pium, poſtea gebreherut quod celeb. Perezonium præ- fat. in Santii Mineruam adfirmaſſe, eadem Pag. ſcripſi: Ferdin. Henz. Ducem Alcalæum C Tur. eg Comar- chum Salviantica Romam Jocum detuliſſ. Mineruam. Quid permouerit Scioppium, vt ſoli nbi adſcriptum volue⸗ Precie⸗ uUntne U d 4 „D eet⸗ KAunis Is v0NIN. ſa, ℳ— l. 0l. rentis mmam, L . n, L= vonde- niteat; a. leer R Intern sſtmos nCom⸗ eruat. Eptum Volue⸗ CORRIGENDA. voluerit, quod alteri jiam acceptum retulerat; an glo- riæ Ducis, cuius laudes fuſe celebrauerat, hac in re in- uiderit forſan, exputare non queo. Ad ſingula verba emen anun quod attinet, hæc ſecun- dum ſequentem yllabum vt corrigas, eſt, quod etiam atque etiam abs te contendo, beneuole Lector. Copiæ eorum minor vt eſſet, licet exoptaturus eſſem, voti com- potem me tamen fieri non poſſe, noui: eam igitur tan- tum deprecaturus, ſcias velim, correétioni attendere me non potuiſſe, quum Opuſculum longinquioris vr- His, eiusdde florentisſimæ, officinam exercuerit. ope- rarum feſtinationi paulilo maior emendandorum nu- merus tribuendus videtur: inſtantes enim nundinæ eas vrgebant; ſiquidem eiusmodi officina eſt, cuius operis diu feriari haud contingit, dum typorum nitor ſatis eam commendat. In ipſo contextu corrigenda. pag. 16 verſ. 16 lege barbarifmum. p. 25 v. I8 At. P. 35 VIt. v. multo. p. 38 v. 20 Latina. p. 5§ v. 23 debent. P. 65 v. I Parentis. p. 69 v. 13 ſtuduere. p. 83 V. 8 MaximX5. P. 103 v. 9 annum. p. 109 v. 3 zotiones. p. II2 V. 3 nO tam non. P. I48 v. 7 poſt compellauit, l. ſeribens, pP. 160 v. 9 poſt di. diciſſe! Jateri p. I74 V. I4 ewpugnaturc. P. 194 V. 9 nationem. p. 199 v. 7 peé paucos. P. 215 v. 22 volo. p. 223 v. 4 noſtra. p. 247 V. II litterat: ſimiosi m. P. 25ê7 V. 22 bpræbeat p. 259 v. I7 poſt detuliſſe l. vi ea- ur. p. 262 v. 3 ciuilitatem. p. 269 v. penault. vindi- ndo. pag. 273 v. 16 propage gatum. P. 2 297 V. 24 Quaæ. Q ℳ 92 — J P. 347 v. 22 6od+οιι P. 400 v. 23 eum. v. 24 Profectus. P. 402 v. 2 ſæculo. P. 403 v. VIt. commeraata. 5. 406 V. v* 4 22 S C-fundatæg. p. 410 v. 5 cognouimus, v. 8 § didicißz. p. 4 v. 23 ciuilis. p. 415 v. õ ſanézishinas P. 424 v. I8 fa- Ic. P. 442 v 21 Aleana „. P. 485 v. 3 tanti. p. 492 V. vVIt. langueſeentem. p. 5SI4 v. I5 Latine. P. 517 v. 16 ve- natlis. P. 519 v. I prO quæ l. guidam. P. 528 V. II Viles P. 558 Vv. I6 poſt iſtius 34, verba. Pas 6. 60 v V. 16 lege quezmywjut P. 98 V. 1I5 Imperator. P. 99 1 oſcent. P. 106 v. 25 ultentus P. 189 V 16 ad- oreſ. centes. p. 229 i56 „. I0 cus. P. 228 V. I6 6 27 gui. p. 266 vV. 2, o. P. 292 V. 23 dele banc. p. 299 1 1 — 1 O— ADDENDA ET CORRIGENDA. v. 10 poſt Henrichmannus adde --- p. 309 v. 14 cucen- torum. p. 3228 v. 9 Huttenus. p. 357 V. 2 bac. p. 386 v. 2 Lippienſes. pag 390 v. 5 gquanto p. 400 vV. 1 Cratonis. p. 413 V. 2, 1576. P 426 v. 3 Diſciplina. p. 456 v. 2 libello. P. 459 v. I adductam. v. al efeminari viderentur. p. 460 v ergo. v. 26 muture. p. 461 v. vIt. delabi. p. 501 v. 18 Schoßſerus. Hæc ſunt grauiora errata ſenſum quodammodo turbantia, feſtinanter perlegendo a me adnotata. caue itaque, credas, me iuſta ac debita cum attentione Com- mentarios typis exſcriptos perlegiſſe, & omnia erxrata adnotaſſe mihi videri. ſingula capita diligenter perle- gere haud vacabat. Quædam ſtudio prætermiſi: quæ ſcilicet attentum lectorem ſine mea admonitione ob- ſeruaturum, & beneuole correcturum, putabam: quam- uis mihi perſuadeam, me talia in ipſo etiam Ollabo in- dicaſſe, eiusmodi certe exiſtimo: piloſophiæ, debla- trauerant, furientis, Iudeaſtri, incomparibili, lin- guam, multiuaniis, teribendum, leguleos, zenawvixvarcon, RNultititiam, formiduloſus, guatriennium, plebei, labe- ſcentis. Quibusdam in locis periodos etiam, harumque membra accuratius diſtincta atque inciſa peruellem, præſertim pag. 7 v. I3. P. 15 V. 13. P. 26 v. 3. P. 35 V. 22. P. III v. 2. P. 236 V. 3. Reliqua per ſe quemlibet emendaturum, & ſi ſphal- mata obſeruauerit, quæ non tam operarum, quam au- Coris feſtinationi, ſiue etiam hallucinationi, tribuenda viſa fuerint, ea condonaturum eſſe, confido. Si vero Nomina propria diuerſo modo interdum ſcripta anim- aduerteris, Lector; ſic habeto, id non negligentia, ſed induſtria plerumque a me faétum eſſe; quando- quidem ipſos audtores in nominibus ſuis ſcribendis variaſſe, ſæpius obieruaui: quorum numero ſunt Symlerus, Stromerus Aurbachius, Iulius Pflugius. Ce- terum iterum iterumque te moneo, vt me eum exiſti- mes, qui humani nibil ab ſe alienum putet, & qui præter ſeuem ſatis Latinæ linguæ cognitionem, magnum ex ad- uerſo in eam amorem atque ſtudium, nullam præ ſe ferat eruditionem. DE Nlutn. NW. hn, 1 1 . r! e 1 Cetes brentur. Allihi olr m godinmtl e Allnotarz cat Attentione Con- & omnis enats Ilyenurperle. mil: que monitioneob⸗ 5 ANNX.MNon lebei, iabe⸗ amm, krumque i pemelleni , 8 ſſphel. mn, quein all⸗ ni,tibvench co. Divero ſcriptn minr negligentin⸗ 15 ſetilbenlts eeun cuiltr Lgvi Uretet unumnetd. =WèðJ Mam gre l DE LINGVAE LATINAE I N GERMANIA FAIIS COMMENTARII. CAP. I. De Latinæ linguæ per diuturna bella cre- braque commercia in Germaniam zranslato, & per quatuor amplius ſa- cula continuato ibi vſu. ab' ipſo ſcili- cet tempore iſto, quo Populo Romano cum Germanis res eſſe cæpit, ad horum vique in Romanas prouincias ac ipſam Italiam vrbemque irruptiones. ELatinæ linguæ in Ger- 7 mania noſtra fatis actu- rus, a Caroli M. tempo- ribus, ſiue etiam ab ℳ- N & culo poſt Cbriſtum natum —☛ SR8 XV, Commentarii mei ſi facerem initium, cauſſas, quibus inſtituti ra- tio probari poſſet, inuenturum me exiſtimo, A easque ₰△ 2 DE LINGVAE LATIN AE easque non leues adeo atque infirmas. E- nimuero ad tempora, quibus Populo Roma- no cum Germanis res fuit, quod attinet, ſatis haberent forſitan lectores, ſi Tacitum lo- quentem adducerem (a): Litterarum ſecre- ta viri pariter ac feminæ ignorant. aum vero, deuicta denique imperioſa orbis Do- mina, Romanum nomen ſeptemtrionalibus gentibus minus horribile amplius eſſe cœpe- rat; & hæ ipſæ in prouincias Romanas effre- natius irrumpentes, vaſtauerant omnia, vni- uerſam fere Italiam ita depopulati, vt ipſa Roma ſordes indueret atque ſqualorem: nul- la fere in ipſo Latio Latinæ linguæ exſtitere veſtigia; nullus ſaltem eius cultus atque ele- gantia. Quis igitur, quæſo, in Germania, terris adhuc informi, aſpera cœlo, cultu aſpe- btuque etiamnum triſti maxime ac barbara talia eſſet quæſiturus? Lux autem, quæ huic imperante Carolo M. in litterarum ſtudiis oborta eſt, tantopere obſcurata eſt iterum paullo poſt, vt denſiſſimæ ſubſecutæ denuo ſint tenebræ; quæ commsmorato ſæculo di- uina ope diſcuſſiæ demum ſunt atque penitus compreſſæ. accedit, quod laudatus Impera- tor melius de rerum doctrina, quam de Ro- mana lingua meritus eſſe videatur. Quare ſi ab ipſo iſto ſæculo XV telam exordirer, ha- berem (a) de Moribus Germanor. cap. 19, 9. I. berern ita, immitat Aterd Gvo femme Putmn me e4 n H iee . 4 NN ima . Pulo Ron. acimuß l 9 orbis ⸗ tnonalbi ecerye- nasekkte⸗ nnia vn- l rt ipſt eln: nul- eltttete que le⸗ Gernani, Alurdße- olara n Kudiis itetum IN GERM. FATIS CAP. I. 3 berem omnino, vti dixi, quibus, cur fecerim ita, declarare poſſem, rationes; illos quaſi imitaturus, qui de Latinæ lingvæ fatis atque ætatibus vniuerſe agentes ab eo tempore, in uod Linii Andronici ætas incidit, inchoant ferme, ac illud, quod præcesſit, vix dignum putant, quod leuiter attingant. Verum s- nimuero, ſi rem altius, & ab ipſo, vt loquun- tur, capite, ſtrictim repetiero, Operæ pretium me quodammodo facturum eſſe, confido. Equidem Herm. Conringius, magni nomi- nis vir, Romani ſermonis vſum aliquem in Germanicis populis exſtitiſſe prius, negat, quam ad Chriſtianam religionem fuerint con- uerſi atque ea propter, quo citius aut ſerius li hac ſint imbuti, eo vetuſta aut recentia ma- gis ſermonis huius putanda eſſe, dicit, exor- dia. Sed tamen neminem Germanorum Ro- manam linguam calluiſſe ante temvpora iſta Ratuere, abſurdum fore, continuo addit. tan- tum in pretio aut magno quodam vſu, vt nunct Fit, 0am linguam ante religionir noſtræ primor- dAia liberis Germaniæ gentibus fuiſſe, inficiari ſe, profitetur (b): in qua poſtrema adfirma- tione quemlibet adſentientem ſibi habitu- rum Conringium, arbitror. At fruſtra pla- ne acturum eum cenſeo, qui Romanæ linguæ A 2 vel (b) Præfat. in edition. Taciti de Morib. Germ. quæ emiſſa eſt I635. pP. 42. 4 DE LIN GVAE LATIN AE vel leuisſimum vſum inueſtigaturus prius eſſet apud Germanos, quam cum Romanis commercium quodquam habuerint. Niſi quis Latinam linguam in Germania, ſiue a- pud Celtas, exſtitiſſe prius ſtatuerit, quam in ipſa Italia. At mihi non de præſtantisſimæ linguæ originibus, quas complures apud Cel- tas Germanosue inueſtigandas putarunt (*), ſed de adinuentæ iam, & a diuinis ingeniis, quæ Latium protulit, excultæ vſu, in præſenti ſermo eſt. Sexcenteſimum & quadrageſi- mum annum egit vrbr Roma, qquum primum Cimbrorum arma audiuit (c). Tametſi nul- lam plane Germanorum habuiſſe antea Ro- manos notitiam, credendum facile non eſt: præſertim quum Cimbror Germanicam gen- tem eſſe ex corporum habitu coniecerant (d). Vtut erit, maximo Teutonum ac Ambronum, cxercitu a C. Mario ad Aquas Sextias ad in- ternecionem redacto, atque Cimbris non procul Vercellis ab eodem Mario eiusque col- lega O. Lutatio Catulo deletis; Germanos Italiam adeundi libido tantopere non agita- uit deinceps; nec Romanos lacesſiuerunt, belli- (*) vid. Morhof. de Germanorum lingua cap. II p. m. 27 ſeq. & cap. III p. 52, ſeq. c. IV. p. 64, & elegantisſimam Vosſii præfationem, quam de Vitiis Sermonis libris præmiſit. (Cc) Tacitus de M. G. cap. 37. (d) Plutarchus in vita Marii. beli, funt 6 pore: ArG conſie pllnt . Pmhch mra Vere WA Reech 0 NNE Kung i n Mona; erint. Ni mninler erihguumtn Altantudne Sapuce. Utarunt 9, inyenii, nprrſenti Mageſů- pimm Ntlnul nten o- epon ekt: un gin- raut (. enen- rad in- rir non ecl mnanos on Agita⸗ ſuerunt, bell⸗ un h⸗ 1 IN ein gamn IN GERM. FATIS CAP. I. bellique cum ipſis for nam non tentaue- runt denuo prius, quam C. Iulii Cæſaris tem- pore: quando inuicti exercitaticſimique in armis ſibi viſi, paullatim Rhenum tranſire, conſueuerant, & in Galliam magna eorum multitudo Ariszuiſto duce venerat. quod Po- yulo Romano periculoſum viſum erat, quum homines feros ac barbaros non temperaturos ſibi exiſtimaret, quin, quum omnem Galliane occupaſſent, vt ante Cimbri Teutonique fecis- ſent, in prouinciam exirent, atque inde in Ita- liam contenderent (e). Iulius Cæſar igitur Arxriouiſti ſpiritus, vt ipſe loquitur, mature re- primendos ſtatuit: eoque ſuperato, Rhenum ipſe primus Romanorum ponte facto ſemel iterumque tranſiit, Germanos laceſſens; ſed mox regreſſus eſt, quum non fuerint, qui ab ipſo vincerentur: ſiquidem omnes in ſiluas ac paludes diffugerant (f). Bellum itaque eſt, quod, ſi non magnum multumque, leuem ſaltem Latinæ linguæ v- ſum in Germamiam noſtram ſenſim introdu- xit: qui ſub Auguſto atque Tiberio imperato- ribus, magis magisque inualuit, & vna cum armis Romanorum latius ſeſe ibi diffudit. Nam quemadmodum Ariouiſtus lingua Gal- A 3 lica (e) C. Iul. Cæſar. de Bello Gall. L, cap. 33, 36. (f) Florus III, c. 10, F. 14, 15. 6 DE LING VAE LATINAE licaæ longinqua conſuetudine multa pſus eſt (g) 3 ſic fortisſimum ducem Arminium, quem vl- tra barbarum ingenio promptum fuiſſe, ipſi Romani teſtantur (h), Latine locutum eſſe conſtat ): vtpote qui arſiduus prioris Roma- norum militiæ comes, eiuitatis iut, equeſtrem- que conſecutus fuerat graldume dum Roma- nis in caſtris dulctor popularium meruerat. Fuiſſe quoque in eiusdem Arminii exercitu milites, qui Romanæ linguæ ſeientes fuerint, commemorat, qui res ab ſummo hoc duce geſtas memoriæ prodidit (K). Vt de Barba- ra illa muliere, quam Druſo Albim tranſiturg occurriſſe, tradunt, taceam: hanc enim, quæ- cunque etiam illa fuerit, Latino ſermone pro- bibuiſſe victorem, perhibent (1). Fieri enim aliter non potuit, quam vt lon- ga cum Romanis conſuetudine lingua ho- rum adſuefierent paullatim Germani (*): præ- (g) Iul. Cæſer. de B, G. I, c. 47, J. 4. hunc Cæſaris locum illuſtratum vide ap. Morhof. de Ger- manor. lingua c. II, p. 30. ſeqꝗ. (h) Velleius Paterculus, Hiſtor. II, c. 18, §. 2, (i) Cornel. Tacitus Annal. II, c. Io, H. 4. (K) ibid. C. 13, H. 3. (1) Suetonius in Claudio c. I. (*) Quemadmodum longa etiam aduerſum Roma- nos militia inſueuerint ſequi ſigna, ſubſidiis firmari, imperatorum dicta accipere; poſtea- quam vagis olim incurſibus, & per disiectas ca- teruas bellauerant. vid. B. Rkenan. lib. I. Rer. German. 5 Nrſ leef ilittu Ali 1 ,1 01. n WM Ure bunſu,i⸗ iun glen, n ſiſe i te loeutune, Pyinrircike , Allefen An Nne. erern, ni exerritu. er uenn, ohoc duce tle arla⸗ trepſm enim ge⸗ rre namton⸗ linone ho⸗ mani (): Nrr; bune elui hot deer⸗ 18. 6 1„ 4 0) hic⸗ nſum Noma- ⸗“ ſablcis ere; hoſer. lbl Ne IN GERM. FATIS CAP. I. 7 ræſertim poſteaquam Variana clade come- plures ſplendidiſime nator, ſenatorium pen militiam auſpicantes gradum, fortuna ita depreſſerat, vt alium ex Romanis paſtorem, alium cuſtodem caſæ fecerit apud Germa- nos (). Accedit id, quod maximum eſt, quod iis, qui ad flumina finesque Germaniæ incolebant, colloquia ac liberi cum Romanis congreſſus ſæpius fuerint concesſi. Poſt- quam ſcilicet Romani in prouinciarum ſua- rum tutelam cuſtodias diſpoſuerant vbique per Germaniæ flumina, & in ipſo etiam ho- ſtico, Druſi, ductu validisſimis quibusdam nationibus eius ſuperatis, munitisſima caſtel- laexſtruxerant: eam tum in Germania pacen fuiſſe, adfirmant, vt mutati hominer, alia ter- ra, cœlum ipſum mitius molliusque ſolito vide- etur (m). Quid? quod Quintilium Va- rum mediam ingreſſum Germaniam, velut in- ter viros pacis gaudentes dulxdine, iurisdi- Gtionibur, agendoque pro tribunali ordine⸗ æſtiva traxiſſe, enarrant; Germanssque in 2 ſumma feritate verſutisſimort, Rllas litium ſe- ries ſimulantes, & prouocantes alter alterum iniuria, gratias egiſſe Varo, quod litet iſtas Romana iuſtitia ſiniuerit? & quod feritas ſua nouitate incognitæ diſeiplina miteſoeren A 4 ε=- (H) L. An. Seneca epiſt. 47. (m) Florus lib. IV, C. I2, §. 26, 8 DE LING VAE LATINAE cœperit, ac armis diſcerni ſolita iure ſint ter- minata. at ſimulaſſe modo talia Germanos, addunt, vt in ſummam ſocordiam perducerent Romanorum ducem (n). Vt taceam, Germanos ſtipendia ſubinde in Romanorum caſtris meruiſſe: & horum imperatores corporis cuſtodesr ex Germanis propter ſingularem eorum fidem, robur at- que proceritatem legere maluiſſe, quam ex alia gente (o). Ipſe iam C. lulius Cæſar Ger- manos contra Gallos muneribus ſtipendiis- que inuitauit: quorum opera adiutus Gal- liam perdomitam tandem in prouinciæ for- mam redegit. qui eorumdem auxiliis in bel- lo contra Pompeium geſto opportune etiam vſus eſt. Vt porro de Legatir, quos Germa- nos Romam interdum miſiſſe legimus, nihil dicam: cuiusmodi populorum legatos nul- los audiuiſſe Romanos in ſenatu, niſi qui La- tine verba fecerint, ſcimus (p). Memoratu di- gnum cenſeo, quod uetonius de talibus Ger- manorum legatis, Claudio imperante Romam misſis, refert (q): His ſcilicet imperatorem in orcheſtra ſedere permiſiſſe, ſimplicitate ac Rdu- (n) Velleius Paterculus, lib. II, c) 7. (o) C. Suetonius Tranquillus in Neron. c. 37, in Galba, c. 12, C. Calig. c. 5y. (?) vid. Ludou. Viues ad Auguſtinum de Ciuitate Dei l. XIX, c. 7, n. 6. (9) in Claudio, c. 25. ſaueiu Aulliͤ⸗ enit ſzome Alit em. temen. ldh 1 INN e ſit tn 1 Genmunn n peyien, li, ſcbine⸗ e: & honmm 1 Cermms tobur 1t⸗ guan er rCer- kpendii⸗ Utus Cal. Nirfor- isinbe⸗ ne etian 5Cermm- nus niii torn guila ratici- 186el- Vomam Atorem ttate 4 far- c 1 in Ciuitate IN GERM. FATIS CAb. I. 9 Pducia eorum permotum, quod in popularia dubti, quum animaduertiſſent, Parthos & Ar- menios edentes in ſenatu, ad eadem loca ſponte traxwſierant, nihilo deteriorem virtutem aut conditionem ſüuam praædicanter. Eum- dem dium Imperatorem Arminii nepo- tem ex fratre, nomine Italim, Romæ educa- tum , Cheruſcis petentibus regem dedille, conſtat. Quod ſi vero quis C. Velleium Paterculum legeret, neſcius, ipſum Tiberio ſuo aperte maxime tum etiam adſentatum eſſe „ quum ſcribere haud erubuit (r), totam Germaniam armis ſub duce hoc eſſe perluſtratam, ſicque perdomitam ab ipſo, vt in formam pene ſti- pendiariæ redegerit prouinciæ: fractas enim continua triennit militia Genmaniæ vires, vi- tasque eſſe genter nomine fere incognitar, ad- eο, vt nihil fuerit tum in Germania, quod vinci potuerit, pPræter Marcomannorum gen- tem eumdemque ducem voſt cladem ſul Varo Quintilio acceptam ocius proſperrimo rerum euentu, exciſa Germania, ſummi qui adorna- ret ducic triumphum, dignum fuiſſe. Si quis porro fidem haberet ſuperbo plane, vt ipſi Romani eum appellant S), titulo, quem Ger- manicus poſt prælium, quo fortuna magis, A 5 quam (r) Hiſtor. lib. II, c. 97, I06, I08, 122. (S⁸) Tacitus Annal. lib. II, c. 22. IO DE LING VAE LATINAE quam virtus deſeruerat Germanos, armorum congeriei addidit: Debellatir inter Rhenum Albimeue nationibus, exercitum Tiberii Cæſa- ris en monimenta Marti & lIoui & Auguſto Jucrauiſſo. Quod ſi, inquam, hæc legeret quis, ſic, ut nimis credulus minus recte conſi- deraret ea, ſcriptoribus eamdem rem enar- rantibus inter ſe non collatis, perſuadere ſibi initio fortaſſe poſſet, Germanos a Romanis ita deuictos tum eſſe, vt imperio ipſorum ſubieéti, leges imponere ſibi continuo pasſi ſint. Id enim ſi eueniſſet, colligere porro inde liceret, victricis gentis linguam vſurpari tum cœpiſſe, non a paucis quibusdam, ſed a cun- cta fere Germania. Siquidem ii, qui res a Romanis geſtas ſcriptas nobis reliquerunt, ſatis nos edocent (ſ), eum his fuiſſe mo- rem, vt leges ſermone ſuo, imperium quaſe præ ſo ferente, conſorigtas impoſuerint debel- latæ genti? quippe qui ad honorem ſuum quam maxime pertinere arbitrabantur, Ro- manæ linguæ vſum publicum exſiſtere: illud ea propter inter cetera grauitatis obtinendæ indicia cum cura cuſtodientes, ne Græcis vmquam, niſi Latine, reſponſa darent, & vt per interpretem loqui eos cogerent: idque non (ſ) Valerius Maximus I. II, c. 2. conf. Morhof de Patauinitate Liuian. c. 11. ſon in qle. ii eß/ i ſac mml Pnen. 1 u; lih duec . Palllgan Iloptrizen Caa * „ rnar Centes ſol . 1 aNeane Calncepe A Ram 6 More I N l⸗ „) npf onnt el inng NX 08atmonnt ier Nin Uheng e lnt Sreckecoll⸗ tem ennr. lugere ſbi Roman’ ilown mopatl Pto inde rritun edacun- gui tes nemut liſe mo⸗ ſelel. fuum tur, No⸗ ke: lud önener Clrcs t, & It jaque 90n lahal 1 IN GERM. FATISCAP. I. zx. non in vrbe modo, ſed in ipſa Græcia Aſia- que. quo ſeilicet Latinæ vocis honos per o- mnes gentes venerabilior diſfzunderetur. Quæ ipſa cauſſa eſt, quamobrem Græci Romano- rum linguam terribilem appellarint atque ſu- perbam; & cur ea barbara lisdem viſa ſit ac moleſta (t). Quum præterea ſermo arctiori vinculo cum moribus plerumque ſit coniun- ctus; haud intermiſiſſent Romani, ſcholas tum aperire Germanis: ſiquidem permagni omnino ipſorum intereſſe videbatur, erudiri ſubiectos, ac barbaram gentem Græcis Lati- nisque litteris cultiorem reddi: quo facilius homines dulcedine earum capti, armaque tractare obliti paullatim, Romanis obſequi perſeuerarent, nouis rebus amplius non ſtu- dentes (u). Sic cum Gallis etiam egerunt, atque Hiſpanis, ac nonnullis Africæ populis, qui patriam linguam ſuam ſenſim fere dedi- ſcentes, ipſam adeo Romanam non temere deinceps æmulati ſunt eloquentiam. Nec vero fortisſimus prudentisſimusque Sertorius arcanum illud ignorauit, qui nobilisſimo- rum Hiſpanorum filiis Oſcam deductis præ- ceptores, qui Græcas atque Latinas diſcipli- nas (t) Iſ. Caſaubon. Exercitat. IX ad Annales Baron. p. m. 164. (u) conf. cel. Cellarii diſſertat. de Initiis cultioris Germaniæ, J. 18. Iz2 DE LINGVAE LATINAE. nas docerent ipſos, conſtituit. hac enim ra- tione obſides ſibi ſimul reddebat filios iſtos: etſi parentes ſibi quam maxime ea propter gratulati, quod prolem ſcholam iſtam fre- quentare ac in litteris multum proficere cer- nebant, Sertorii hanc curam inter humanita- tis ſigna referebant; quemadmodum Bri- tannos etiam poſthac feciſſe, infra videbimus: quum tamen, ſi dicendum, quod res eſt, pars ſeruitutis fuerit licet non fœdæ, duræ ac mi- ſeræ, ſed honorificæ admodum atque pro- futuræ (v). Iisdem artibus quin Romani in Germania quoque vſi fuiſſent, ſi in ſtipendiariæ pro- uinciæ formam, vt Velleius Paterculus falſo prorſus tradidit, ab ipſis eſſet redacta. At vero factum id non eſſe, teſtes habemus lon- ge grauisſimos: præterquam quod res pro ſe ipſa loquitur. Teſtem primo habemus Ta- citum, ſcriptorem quam cordatisſimum: qui, tantum abeſt, vt adfirmet, Germanos Tiberio regnante eſſe debellatos, vt altero Traiani conſulatu ducentor ferme ac decem annor com- Putatos eſſe, vltro profiteatur (?2); ex quo Germania vinci cæperit a Romanis. Et poſt⸗ quam horum accepta a Germanis damna pluribus verbis commemorauit, & quinque Conſu- (v) Plutarchus in Sertorii vita. (x) de Morib. Germanor. c, 37, §. 4. Conlu 4blate inlud ſfſus el gan IItat's teſten Itne 11 Probudulle Mperia en 1 7 Coletn enmn mnen Pumnc⸗ 1 uan i A 4 , 7 M Neun IN. hrenint. thliosite. ent n ime. brokcere ee. r hummt. ocum y. itebing ezelb er e X mi- gne pro⸗ Gerani⸗ Ait g⸗ nlus felio Acha. A mus lon⸗ nesproſe emus Ta- un: gni Iberio Iyaien nos oM. x Erpol damna guingus Coblu⸗ IN GERM. FATIS CAP. I. 13 Conſulares exercitus, tresque Vari legiones ablatas populo Romano, & C. Cæſaris minas in ludibrium a Germanis verſas eſſe, conque- ſtus eſt: hos a Romanis triumphatos magis, quam viltos eſſe, addere non dubitauit vir ve- ritatis ſtudioſisſimus. L. Annztum PFiorum teſtem porro habemus, quippe qui optauit, vt ne Auguſtus Germaniam vincere tanti pu- taſſete turpiter enim magis amiſſam eam ite- rum eſſe, quam adquiſitam, fateri neceſſe ha- buit (): ſi modo adquiſitam eam a Roma- nis eſſe, dieere vere potuit Florus noſter. Quo minus vero retinere eam, ac prouinciam facere licuerit principi, Romanorum vitia prohibuiſſe, cenſet; hæc enim minus, quam imperia ferre potuiſſe Germanos, adfirmat: quod æternæ maiorum noſtrorum laudi ſcri- ptum iudico: Hos Vari Quintilii libidinem 4ac Werbiam haud ſecus, quam ſæuiticm, o- diſſe, pergit Florus: & ſub Druſo ex aduerſo mores Romanorum magis, quam arma, ſuſpe- xiſſe, Germanos, aſſerit. Breue igitur admo- dum gaudium fuiſſe Romanis in Germania, addit tandem, quum huius incolæ victi ma- gis, quam domiti fuerint: Varique clade fa- ctum confitetur, vt Imperium Romanorum, quod in Oceani litore non ſtetiſſe putat, in- Rheni ſlumine ſteterit? vltra quod populi Ro- . mani (Y) lib. IV, c. 12, G. 21. ſeqq. 144 DE LING VAE LATIN AE mani magnitudo reuerentiam dumtaxat im- perii protulerat (z): nedum transrhenana Germania in prouinciæ formam a Romanis ſit redacta. 3 Et ſic breuiter comprobaſſe ego mihi vi- deor, bella ancipiti valde fortuna a Roma- nis geſta, aliquantum Latinæ linguæ vſus Germaniæ noſtræ intuliſſe. Præter bella commercia quoque, & reliqua, quæ Germa- nis pacis tempore -cum Romanis intercesſit, vitæ conſuetudo, eiusdem linguæ vſum pro- mouere potuerunt in Germania, præſertim apud populos, qui ad ripas ac in propinquo incoluerant. Mercatoribus ad Germanory e magis aditum ſfuiſſe, vt quæ bello cepiſſent hi, quibus venderent, haberent, quam quo vllam rem importari ad ſe deſideraſſent, Iuliur Cæ- Jar oſtendit (a): qui de Vbiis quoque, quo- rum ciuitatem amplam appellat florentemque, vt captus tum ſuerit Geëermanorum, adfirmat, ipſos humaniores paullo ceteris fuiſſe, pro- pterea quod Rhenum attigerint, & multi ventitarint ad eos mercatores (b). Catual- tam, valida manu Marcomannorum fines in- greſſum, in Marobodui regia ac caſtello iuxta ſito Romanis e prouinciis lixas reperiſſe, ac negotiatores, quos ius commercii, dein cu- pido (2) C. Tacitus de M. G. c. 29, §. 3, (aà) de B. G. kib. IV, c. 2. (b) ibid. c. 3. te in V. „ 1 MM 9/7 6ℳ Gix Iaunn Mue tn NAle M4ra 1 7. iu zur. 1 lra inen Una bag D lumtent und 4 Nont. linpue in Urter belt e Cetma- Utercetlit Nm pro. Urrlertin topingoo edtor en eniſen bi Alamn lir Ce. e, glo⸗ Aunnmle, Aabrmnat, ene A multt Catus Al⸗ 1nesin⸗ elo iuxtr hetile 1 gein cu⸗ pido IN GERM. FATIS CAP. J. I5 pido augendi pecuniam, poſtremum obliuio patriæ ſuis quemque ab ſedibus hoſtilem in agrum transtulerit, Tacitus memoriæ prodi- dit (c): ex quo itidem conſtat (d), eosdem Marcomannos Quadosque externos lam tum Paſſos Aſ reger? quibus ex Romana auctori- tate vis fuerit atque Potentia: hasque ipſas gentes raro armis, ſæpius pecania, a Romanis eſſe adiutas. Hermunduris non in riva com- 2 mercium fuiſſe, ſed penitus, atque in ſolen- didizſima Rhætiæ prouinciæ colonia, idem Corn. Tacitus aſſerit (e): quos pasſim & ſine cuſtode tranſiiſſe narrat ita, vt Romani arma atque caſtra ſua oſtenderent, domosque & vil- las iis patef acerent non concupiſientibus. La- tina lingua conſueuiſſe tum etiam Marco- mannorum Hermundurorumque ciuitates, coniicere quis facile poteſt ex tam familiari cum Romanis conſuetudine. Quamuis ne- gatum nolim, per interpretes etiam inter Ro- manos Germanosque crebro actum eſſe: res ſane ipſa per ſe liquet. Fuiſſe enim inter Romanos, qui Germanicam, ſiue Celticam linguam cognitam habuerint, ex ſcriptoribus facile probari poteſt: quemadmodum ab his notatum quoque legimus, fuiſſe omnino Ro- manos, qui Gallicæ linguæ fuerint admodum periti (C Annal. lib. II, c. 62. (d) de Morib. C. c. 42. (e) ibid. cap. 41. I6 DE LING VAE LATIINAE periti (f). C. Caligulam coegiſſe adeo quos- dam, commemorant (ff), vt Germanum ſor- monem addiſoerent. Iulianus poſtero tem- pore in exercitu ſuo habuiſſe dicitur, qui lar- barici ſermonis, vt loqr untur eius ætatis hi- ſtorici (g), valde gnari fuerint longoque vſu periti. Siagrium, prouincialem quidem inter Gallos hominem, at Conſulis prone- potem, ac inſignis poetæ ſemine ſæculo V. natun, litterisque egregie exe cultum, Germa- nicum ſermonen ita addidiciſſe, Sidonius A- Ppollinaris refert (h), vt immane narratu fue- rit, qquantum Rupuerint Siagrii populares, eum ſormonis barbari notitiam tanta facilita- te rapuiſſe, & vt barbarus ipſo præſente bar- arishin um linguzg ſuk facere formidarit, & durns Germanorum ëneltus epiſtolas inter- Pretanti adſtupuerit, negotiir mutuis arbitrum diſiebtatoremqut Siagrium deſumens. quam- quam æque corporibus ac ſenſu rigidi fue- rint Germani iraos ariseue * in Siagrio ta- men amplexos pariter eſſe & didiciſſo ſeormo- nem patrium, & cor Latinum, addit Apolli- naris. In (f) Iulius Cæſar. de B. Ct. lib. I. c. 47, . 4. (ff) Sueton. in C. Calig. c. 47. (g) Am. Marcel- lin, lib. XKVIII., c. 2. (h) Epiſt. 5§. Ilib. V. conf eruditisſimas Io. Sauaronis ad epilolam iſtam notas p. 310, 31I, edit. Pariſ. 1599. 4. & B. Khenan. Ker. CGerm. lib. II, p. m. 366. Int. Gemor me Ptl Primo culo/ gubbe lnn 1410 eilg Ttite tlomoogten Alem Ouihen nluls prone. he ſeclo l. Um, Germa- GdoninsA- rut ſu- populeret 16 1fuiler. kſente i- milerit, lu Mi- rarlirrunm n. quum hj tue⸗ agtio id⸗ ele Mo⸗ tol⸗ In C atonis e it. Parll. Do) IN GERM. FATIS CA P. I. I In rebus, coniectu non adeo difficilibus, demonſtrandis longior eſſe nolo, qui ſie ſatis me probaſſe hactenus, opinor, in Germania rimo poſt natum Seruatorem noſtrum ſæ- culo, & paullo ante, Romanum ſermonem a quibusdam fuiſſe vſurpatum; non cultum il- lum atque elegantem, plebeium ſaltem ac vulgarem, quotidianumque, a Sidonio pſua- lem, ab aliis prouincialem, Latinæque linguæ æmulum (), appellatum. Enimuero vete- rum Romanorum ſermonem in vſu quoti- diano loquendoue alium longe fuiſſe, ac qui er ingenii monimenta ad nos propagatus eſt, viri doctisſimi dudum declaratum iue- B runt, (*) de Prouinciali ſermone egregia multa adnotauit D. Eraſmus, lib. XXVIII, ep. 9. vbi inter alia ita ſcribit: Conftat autenz apud Hiſpanos, A- fros, Gallos, reliquasque Romanorum prouinci- as, ſic ſermonem Romanum fuiſſe Bulgo com- munem, Et Latine concionantem intelligerent etiam cerdoner, ſi taodo, qui dicebat, pauklulum ſeſe ad bulgarem dixtionem accommodaſſet. & paullo poſt addit: Ac ne Romæ quidem eo tem- pore, quo maxime Rorebat en lingua, omnes 10 quebantur, quemadmodum loquebatur Cicero. Hinc eueniſſe etiam, oſtendit, quod in Arnobii Commentariis in Pſalmos Dauidicos tot repe- riantur ſolœciſmi, adeo manifeſti, vt vix Holcot & Bricot ſolcciſſet crasſius, quum Arnobius ad bulgarem iftam dictionem ſeſe accomme- darit. 18 DE LINGVAE LATINAE runt, argumentis non infirmis (1). Quod ſi vero Cicero ſua lam ætate in ipſa vrbe homi- nes fuiſſe conqueſtus eſt, qui impoliti & con- Iſulto rudium ac impveritorum ſimiles videri voluerint: quis, quæſo, perſuaſurus ſibi eſſet, in prouinciis Romano imperio ſubiectis, Germaniæque finitimis, clegante m illum ac politum fermonem Latinuma vulgo in com- muni vſu eſſe adhibitum. Etiamſi extra vr- bom arque in proninciis plus ſope vrbanitatis, quam in ſiͤ⸗ V rde, fuiſſe, liquido ſatis a non- nullis eſt oſtenſum (K). At difkicr C wlie er for- Cclaraturus quis eſſet, veteres Germa- nos alium, præter plebeium iſtum, ac vulga- 1 rem, a prouincialib bus, n nilitibusque breh. iſle: diariis percepifle? qi uin immo immanibus a barbaris eorum moribus alter iſte, vehuſtus ſcilicet atque vrbanus, parum ſine dubio con- Me de reliquo, ſi de Germanis ſermo mihi hactenus fuit, Ger rmaniæ Magne, id eſt illius, quæ Romanis trans Räenum fuit atque Da- intellexiſſe, per ſe quemli- pero. Nam quod ad Germa- n& a Romanis Cisrhenana ap- ‚ſuperiorem ac inferiorem, diuiſa (1¹) vid. Mornol de Germanor. linguac. IV, p. 66. ſeqꝗ. & de Patauinit. Liu. c. 6. nubium, incolas bet crediturum ſ nlam attinet, qu I pellata, in duas ttansan. me MNr M. ent u ſin, Nc derRe e 1 e n IN GERM. FATIS. CAbP. I. 19 diuiſa fuit partes, in Gallico tum ſolo eam ſi- tam, & ab Auguſto in prouinciæ, ſiue ſepa- ratæ, ſiue ſub Gallia Belgica compreheniæ Iormam redactam eſle, conſta poſtqua m complures Transrhenanæ Germaniæ populi vel vltro transgresſi, vel al ab Agrippa, aliise que transducti eo fuerant (1). Ex quibus Vbhios experimento ſidei ſupra ipſam Rheni ripam collocator eſſe, Tacitus nos docet, vt arcerent, non vt cuſtodirent: quippe qui origino eru- buerint ſuta, ac Agrippenſes, conditoris ſui no- mine, vocari ſe maluerint. NQuum Tre eri ex aduerſo Neruiique circa Genmanicæ originis ad- fectationem vltro ambitioſi H erint, ta⸗ ze Am per hanc gloriam ſanguinis ab ſimilitu⸗ine ac inertia Gallorum ſepararentur (H). Hanc quidem Cisthenanam Germanilam Romani imperii partem factam veterem ac popula- rem linguam Propter: asſidua cum transthe- nanis commereia re tinuiſſe, put tant (m): Ro- manorum tamen etiam linguam, quin vna admiſerit, non dubitant. Nam ſermo mo- res hominum ſequi fere ſolet. Accedit, quod in eam maxime curam incubuerint B 2 ſem- (1) vid. Cellarii Orbis Antiq. Notit. lib. II, cap. 3, P. 369, ſeq. (U) Tacitus de M. G. c. 28. (m) vid. B. Rhenan. lib. I Rer. Germ. p. m. 91. & 369. Lehmanni Chron. Spirenſ. lib. II, cap. 45. P. M., 166. 20 DE LINGVAE LATINAE ſemper Romani, vt ſupra iam a me adfirma- tum eſt, vt proprius ipſis ſermo mature tra- deretur prouincialibus, non ſolum vulgaris ille, verum etiam elegans atque vrbanus, vt iudiciis ipſi intereſſe, leges & edicta Roma- norum cognoſcere poſſent (n). Eam ob rem in omni Gallia, æque ac in aliis prouinciis, præter quam quod crebras eo deduxerunt co- lonias, quibus cuncti occidentis cultura de- betur, ludos pasſim aperuerunt litterarios; inter quos municipales apud Veſontium atque Lugdunum ſcholæ ſatis floruerunt, nec non illæ, quæ Durocortori in Rhemis, atque Au- gleſtoduni in Aeduis conftitutæ, illuſtres ma- xime exſtitere: quarum illa propter vberri- mum ſtudiorum prouentum Nouæ Athenæ appellata eſt (o). hanc autem Conſtantii Chlori Cæſuris iuſſu reſtauratam a rhetore Eumenio laudatam, ſcimus; quam pulcerri- mo opere, & ſtudiorum frequentia celebrem quondam ac illuſtrem fuiſſe, perhibet; ſi- quidem nobilizxſima Galliarum ſoboles libera- libus ſtudiis in ez iam tum fuerat operata (p). Non igitur mirum, quod trabo Narbonenſis Galliæ incolas barbaros dicendos eſſe negaue- rit, (n) vid. B. Rhenanus c. I. pag. 368. & Lehmannus c. 1. (o) Cellarius in diſſert. de Initiis cultioris Germa- niæ, §. 20. (P) C. Tacitus Annal. III, c. 43. 1 t ſl lonfen Lutin lde grod a:n Dimmann omane benilu veni ncint Smr Mhece⸗ 1CeTNe Pwutcis G kelceren ſchore ebi ſe. ..1. WRds co. IINA name An I mmatoret, un Nlh lne benit Cedich on Lamobten is onineii dureruntar uleuna e- ltteranos; lin aigte t, nec non Atgue Ures ma⸗ dtervdert⸗ us Alen Cunſmi 1 thetore Puert celebrem bet; ſ er bler⸗: ratt ) lenenſi negaue⸗ lit, Ainund 16 Getme⸗ IN GERM. FAIIS CAP. I. 21 rit, ſed plerosque ad Romanorum paullatim ſe conformaſſe morer victusque conſuetudinem, Latino loquenter ſermone, adfirmauerit: (*) Idem de Rhætia, Vindelicia, ac Norico, quod de Cisrhenana Germania ſtatuendum eſt: nam licet prouinciæ iſtæ hodie non mi- nimam Germaniæ noſtræ conficiant partem: Romanos tamen antiquæ Germaniæ fines ab Rheni læuaque Danubii ripa ſtatuiſſe, nemi- nem fugit: ſcimus quoque, fuiſſe inter eru- ditos, qui ſtatuerint, terras iſtas, quæ Ilprici pars deinceps fuerunt, ſiue continuatio, gen- tes prius incoluiſſe, quam a Romanis ſint ſubactæ, quæ proprium habuerint ſermonem, a Germanico diuerſum (*). His itaque prouinciis, in quarum altera ſplendidisſima ab Auguſto condita eſt colonia, Romanorum ditioni adiectis, vt Latinus ſermo propagare- tur ibi, barbarique incolarum mores cultio- res redderentur, quin ſedulo curauerint victores, dubium non eſt, ita, vt rem pluri- bus verbis comprobare neceſſe me habere, B 3 non (*) conf. Morhof de German. lingua, Cap. I P. II. (**) ita B. Rhenanus ſtatuit lib. II. Rer. German. pag. 369. at eadem fortaſſe ratione ſtatui poſſet contrarium, qua nonnulli probatum iuerunt, Gallorum Germanorumque linguam priſcis temporibus Snam fuiſſe eamdemque, bel diale- &Efis tantum Snam ab altera diuerſam exftitiſſe. vid. Morhof. de lingua Germanor. c. II, p. 29 feq.- 22 DE LINGVAE LATINAE non putem. Satis videlicet exploratum ha- bebant Romani, ſi Germanorum & finitimo- rum, corporibus animisque deliciax, luxum at- que opes ienorantibus ratio daretur, ac diſci- plina, fore, vt Romanos morrs repetere inde Poſimodum neceſſe haberent (J). Vt eo, vnde diuerti, in Magnam Germa- niam ſcilicet, reuertar demum; vltra Albim Latinæ linguæ vſum, qualiscunque etiam is fuerit, extendendum facile non puto: flu- men enim hoc tranſüſſe Romanos, negat Strabo: fac vero transieciſſe eos poſtero tefn- pore exercitum, vt Tacitus de L. Domitio ad- firmat (r): ſtatim tamen iterum ſunt regres- ſi. Quæ quum ita ſint, coniicere inde pos- ſumus, vltra ipſum hoc flumen ſummam ex- ſtitiſſe barbariem: quo enim magis a Rheni Danubiique ripis recedebat Germania, eo vaſtior offendebatur barbaries, eoque horri- dior ſqualor occurrebat, ſordesque. Nam licet Germaniæ Romanorum prouinciis pro- pinquæ magis ac finitimæ cultus exigu- us fuerit, ſi cum illo comparetur, quem Hi- ſpania, Gallia, atque Britannia, poſtquam in Romanorum poteſtatem redactæ erant, per priora poſt natum Chriſtum ſæcula præ ſe tulerunt. in ora tamen & ad fluminum ri- Pas (q) L. An. Seneca lib. I de Ira, cap. II. (r) Annal. libIV, cap. 44. 95 cor un elion tumn ¹ muul tes, 10e lltn 1 ſeG U UCOAN , „ er er ſe UMEe nmmoreo Hancalon tai eo la& ſelc erplornn n ſin. Utinnurnt. M r Netn G. gnum Cem n; Niri An Ne ctiin ö nnto: fau. s, hegtt poltero tem⸗ Demnrtuad⸗ unttegtes.⸗ leinle orr Cummam er- agi 1eni tmana, el vllehoti ge. Nm uinclsspro⸗ as ertgl⸗ tuenn voltquem 11 . erant, ll Nr l minum r- Ps IN GERM. FATIS CAP. I. 23 pas conſuetudinem atque commercia, quæ cum prouincialibus interceſſerunt accolis, meliores his finxiſſe mores, maioremque cul- tum attuliſſe, inficiandum non eſt. Her- mundurorum, atque Marcomannorum ciuita- tes, quas in exemplum protuli ſupra, rem probare, mea quidem ſententia, ſatis poſſunt. De Cattis narrat toties a me citatus Tacitus, multum, vt inter Germanos, rationis ipſis fu- iſſe ac ſolertiæ; & poſtquam diſciplinam, qua in bello vti conſueuerant, magnopere præ- dicauit, alios Germaniæ populos ad prelium ire viſos eſſe, Cattos ad bellum iuiſſe, confir- mat (S). Maneat ergo Cartis ſua laus militari di- ſciplina parta: Marcomannis quoque, Her- munduris ac reliquis, gloria ab ipſis aduerſa- riis ob minus immanes mores impertita, fir- ma ſtet ac ſempiterna. Omnis tamen ratio eorum, ordo omnis, cultus atque diſciplina, ſi cum Gallorum, Hiſpanorumque moribus, vti dixi, conferantur, tenues adhuc videri queunt, & exiles admodum. Ad litterarum vero ſtudia, & accuratiorem ſermonis Latini vſum quod attinet, quæ apud laudatos popu- los floruerunt maxime, & plurimum omnino ad reliquum vitæ cultum contulerunt: an- tiquæ Germaniæ nullam prorſus laudem re- B 4 lictam (§) de M. G. cap. 30. 24 DE LINGVAE LATINAE lictam eſſe, fateamur oportet. Hiſpania M. An. Jenecam dedit, Pomp. Melam, Iun. Mode- ratum Columellam, M. An. Lucanum⸗ M. Fah. Muintilianum etiam protulit, quo nemo o- ratoriam artem, ſi Ciceronem exceperis, in- ter Latinos melius tradidit, M. Valer. Mar- tialem, alios. Quid? quod Latinæ linguæ tantopere ſtuduerunt Hiſpani, præſertim qui ad Bætim incoluerant, vt patrii ſermonis ob- liti, Latini adeo facti eſſe dicantur (). Gal- liæ ſcholas, ſtudiorumque in ea prouentum ſupra iam commemoraui: Rhetoresi pſa Ro- mam miſit, ad quos Latine docentes magnus diſcendi cupidorum fiebat concurſus, quum ſtudioſisſimus quisque exerceri apud eos cu- peret (t). Oratores etiam in vrbem miſit Gal- lia, quos rerum gnari magnopere ſunt admi- rati. nec mirum, quum præter complures il- luſtres maxime, quas fouit ſcholas, Macfi- liam etiam oſtentarit, locum Græca comitate & prouinciali parſimonia miſtum beneque compoſitum (u). Sic vero etiam (v) Gallia causſidicos docuit facunda Britannort, vt horum ingenia ipſis Gallorum ſtudi- is anteferenda deinceps putarint Roma- ni (1) Strabo lib. III. (t) Sueton. Tranq. de claris Rhetoribus cap. 2. (u) Tacitus in vita Iul. Agricolæ, cap. 4. ) Iuuenal. Satyr. XV, v. iI. 1(O ſant an gue. umpe ſed In ſundg Ffum euum . N M nlihc on ler, Aunt nneh gi autn ſtCor uc e mad,, 1 Glod a UINA el n, Aun: ii 4 )gvo nemoo⸗ nencepetihi . N. Aler e. lati inelin Nreſetingi lemoniob⸗ 1((. . Prouentum iſihe-⸗ ts magnis lus, Oouen Puleoser⸗ mmmit. eſuntadnt⸗ nplunzi. , Mſ- , Amuttt’ , lenen Iyitenth un hdr t Nomr- ni cup. 3 . . IN GERM. FATIS CAP. I. 25 ni (X); quum, qui Latinam linguam abnue- rant ante, eloquentiam concupiuiſſent deni- que. In ipſa Pannonia, quum Romanis vix dum parere cœpiſſet, non diſciplinam modo, ſed linguæ etiam horum notitiam viguiſſe, ſunt, qui teſtantur (y), plerisque litterarum vſum ac familiarem animorum exercitatio- nem ibi fuiſſe, confirmantes. Heæc ſatis te- ſtificari poſſe mihi videntur, imyerioſam ci- uitatem, vt S. Auguſtinus loquitur (2) in pro- uinciis nutu ac poteſtate ipfas adminiſtratis omnibus contendiſſe viribus, vt non iugum modo, verum etiam lingua, igyer quaſi in- dex, domitæ genti imponeretur. quum non ignoraret, verba neminem mouere, niſi eum, qui eiusdem linguæ ſocietate ſit coniuntctus: vt Cicero prudentisſime monuit. Ad quidnam teſtimonii maioribus no- ſtris, quod ad litteras attinet, impertiatur a Romanis, diſſertationis meæ initio protuli: illud ſcilicet, quod inter omnes conſtat, & parum profecto honorificum eſt: Littera- rum ſecreta viros pariter ac feminas gno- raſſe. Equidem optime ſcio, fuiſſe omni- no, qui verba hæc aliter interpretari vo- B 5 lue- (X) Tacitus c. I. cap. 21. (¶vy) Velleius Paterc. lib. II, cap. no. (2) de Ciuitate Dei, lib. XIX, c. 7. 26 DE LING VAE LATINAE. luerint (a), ac plerumque intelliguntur; vt mitiorem videlicet paullo elicerent inde ſen- ſum, qui, maioribus non omne plane ſtudi- um, nec ingenuas artes omnes abludicaret. 7 Sed tamen parum abeſt, quin ab eorum ego ſtem (aàa) Matth. Berneggerus hunc Taciti locum non Præcipue de ipfis ſtud'is, ſed de litteris earum- que ſcriptura, h. e, non de nucleo, ſed de puta- mine, accipiendum eſſe cenſuit, quæſtion. mi- ſcell. ex C. Corn. Tacit. Germania, quæſt. 99. Mich. Beutherus ex aduerſo Comment, in Ta- cit, de M. G. cap. 35, Germanos litteras habuiſſe, rationibus probari poſſe, ſibi perſuaſit; quum tanta potentisſimorum populorum multitudo ſi- ne litterarum, quibus ipſorum lingua ſcriberetur, præſidio, neque gubernari, neque in ſocietatis ciuilis recta norma conſeruari potuiſſe videre- tur. Beuthero Morhofius cap. 6, P. II. de Ger- manor. lingua & poeſi, p. 274 aſſentitur, & ex hoc Magn. Dan. Omeis in Introd. ad German. Poeticam p. 9: vbi clarisſimis viris incredibile plane videtur, Germanos Taciti temporibus lit- terarum expertes fuiſſe atque ignaros; huius- que verba Heigium non abſurde de ſecretiore litteratura intellexiſſe, arbitrantur. Cuilibet iudicium hac de re liberum eſto. Tantum addo, gentem ſine litterarum vſu conſiſtere omnino poſſe, Americæ incolas ab Hiſpanis ſubactos ſuo exemplo ſatis declarare mihi videri; vtpote qui incognitum ſibi antea litterarum vſum certisſi- mum diuinitatis argumentum exiſtimarant, quum chartæ ſcriptæ occultam vocem ineſſe animaduertiſſent: quod Petrus Cieza in hiſtor- Peru. tradidit, vid. M. Bernegger. c. 1. ſem rwnat gie nn nec 1 ſchol⸗ ingent ubes⸗ Stem ullji n ſut em or teſtrumn mun ſ in ſy⸗ P 1 Morugedte, 4 Noſhi Uollel erm. e v Clnnl atn ) Ctntene GeN N. tluunmn, erent U delineſt. 1 diudi Al . 10 eoku 9 ſten Leiti heum un elieri eanun. , el e oltr. Nlelion mi. in glelt g ment in I tens Habuiſſe, utt; quum Moltirudoſi⸗ uuſrbenetl, ein Nerernis tuiſe nidete P. I de Ce . entitun, &er 1 adCermman. 5inerecibile monbls lt⸗ ; Hun. le ſeretiole Cullbet antum Addo⸗ here omnino ſubetkesſi⸗ pgell n celtill⸗ Kimamlt, Ocem neſe nbilo⸗ 1 IN GERM. FATIS CAP. I. 27 ſtem partibus, qui, Tacitum verbis iſtis con- firmare voluiſſe, credunt, antiquæ Germa- niæ incolas litterarum myſteria neſciuiſſe; nec vlla diſciplinarum aperta apud ipſos ſchola, nulla eos habuiſſe litterarum ſtudia; ingenuarumque artium imperitos exſtitiſſe, rudes atque ignaros. qui quoties bellum non iniuerunt, multum venatibur, plus per otium trantegerunt, ſomno dediti ciboquer pigrum & iners prorſus exiſtimantes; Judore acqui- rere, quod ſanguine parare potſis (b). quem etiam pro libertate, qua prius nihil habue- runt, effuderunt plurimum; parum curan- tes, vtrum commode habitare poſſent, ad fi- nitimarum gentium exemplum, an ſubter- raneis ſpecubus totos dies iuxta focum agen- dum ſibi eſſet, ſomnum in diem extrabenti- bas (O): Romanam ſeruitutem effugere ſe, vnice triumphabant atque gaudebant. Tam imprudentes ſcilicet non videbantur veteres noſtri Germani, quam Britanni, qui humani- tatem vocauerant id, quod re ipſa ſeruitutis pars fuit (d). Nam quæ in reliquis popu- lis, armis in ditionem ſuam redactis, agere conſueuiſſe Romanos, ſupra cognouimus, eadem in Britannis quoque moliebantur, contendentes, vt bomines diſperſos ac rudes, coque (b) Tacitus de M. G. c. 14, I5. (C) ibid. c, 17. 224 (d) idem in vita Iul. Agricolæ, cap. 21. 28 DE LING VAE LATIN AE eoque bello faciles, quieti & otio per volapta- tes adſueſoerent. priuatim nimirum eos hor- tabantur, Publiceque adiuuabant, vt templa, Jora, domus, enſtruerent, laudando promptor, caſtigando ſegnes; ita, vt diſceſſaum paulla- tim ſit apud bonos pritannos ad vitiorum de- linimenta, porticus, balnea, conuiuiorumque elegantiam. Quibus ſingulis perpetuo in- digere maluerunt Germani noſtri, quam li- bertatem amittere ſuam: vtpote quam omni cultui, omnique elegantiæ ac ſplendori lon- ge præferendam cenſebant; Romanam libi- dinem ac ſuperbiam, tamquam ſæuitiam, ſummo proſecuti odio deteſtatique. u0 acrius igitur pro libertate hac ſua propugna- runt, eo diutius & animi & linguæ cultui reſtitiſſe videntur Germani, veriti, ne ipſo hoc cultu ſopiti quaſi, libertate demum priuarentur: ſiue ne committerent, vt re- molleſcerent animi effeminarenturque; & armis rubigo obduceretur denique. Id ne fieret, ueuos in primis, longe maximam, & omnium Germanorum bellicoſicſimam gentem diligenter cauiſſe, Cæſarem teſtem habemus longe grauisſimum (e): quos eam ipſam ob cauſſam mercatoribus aditum concesſiſſe, ne- gat. Ceterum quam acriter pro libertate ſua pugnauerint Germani, Tacitus aliique abun- (e) lib. IV de B. G. c. I. ſeq. punde Manis eimn Veun l (her Wupta As: elne NN ep lline lin lht h. rNr entl, 4 yymn, zull Nrin uinnt petoir. guun l⸗ amommi lori lon. m libi⸗ Lültium, opuenr. e Cultul Iti, Ne demum ,Nle⸗ ve; & A ne ,6 leuen bemus m ob ſere⸗ beltite Nüigue dun⸗ IN GERM. FATIS CAP. I. 29 abunde declarant, vbi bella eorum cum Ro- manis geſta enarrant: Arſacis regno acrio- rem fuiſſe Germanorum libertatem, vltro fa- tentur. Non Samnis, inquiunt (f), non Pæœ- ni, non Hiſpaniæ, Galliæve, ne Parthi quidem, ſæpiurs, quam Germaniæ populi, admonuere. Talis fuit tempore, quo Romanum impe- rium maxime florebat, quo plurimis Europæ, Aſiæ atque Africæ regnis, quæ vniuerſa ferme Latina reddiderat, leges ac iura præſcribebat, & quo tot parebant ei in terrarum orbe pro- uinciæ, vt ipſa magnitudine ſua laboraret: talis, inquam, in Germania noſtra tum ſtatus fuit, talis Latinæ linguæ vſus: qui exiguus licet videri queat, ac tenuis ſatis; non tamen nullus prorſus exſtitit, nec penitus ſpernen- dus. immo in iſtis, quas commemoraui, pro- uinciis; quæ nempe eo quidem tempore ad veterem Germaniam non pertinebant, nunc autem, & per bene multa iam ſæcula ingen- tem eius conſtituunt partem, eiusdem linguæ multus ſane ac inſignis vſus fuit: prout pro- uinciæ erant, quæ imperio Romano ſubiectæ vna cum victorum iuribus horum linguam admittere ſimul neceſſe habebant. In qui- bus quum ipſa hæc lingua magis magisque corrupta deinceps ſit, & excunte ſæculo quar- (f) Tacitus de M. G. c. 37. 30 DE LINGVAE LATIN AE quarto penitus fere oppreſſa, quilibet ſibi fa- cile perſuadebit, credo, in Magna Germania tribus ſæculis, primum a nato Chriſto inſe- quentibus, linguæ vſum frequentiorem non fuiſſe, quam ipſo hoc priori ſæculo fuiſſe, oſtendi. Tantum enim abeſt, vt Germania per tria iſta ſæcula deuicta leges, & cum his alienam linguam imponi ſibi a Romanis paſſa ſit, vt eius populi horum prouinciis, ipſique demum Italiæ crudele & exitioſum maxime bellum intulerint, imperii ſede ineunte ſæ- culo V ab iis occupata. Quo tempore impe- rioſam quoque linguam conticuĩſſe vbĩque prope ac obmutuiſſe, in præfatione breui iam eſt commemoratum, Siquidem omni- um rerum vicisſitudo eſt, & linguarum maxi- me natura ita comparata eſſe ſolet, vt impe- ria, quorum fideles ſociæ fuerunt, asſiduæ- que comites, ruere non queant, quin earum cultus atque decus concidant ſimul, eodem motu labefactata. Grauisſima quidem commemorari a ſcri- ptoribus per temporis eius ſpatium Romano- rum in Germania bella, & ingentes clades le- gi, quas & Romani & Conſtantinopolitani Imperatores intulerint eius populis, inficias ire non poſſumus: Germaniam tamen ab his ditioni ſuæ adiectam vmquam penitus eſſe, ſi quis putaret, multum falleretur. Nam * icet I5 nicoſol Punn liel 1 , mume len u⸗ IIN Ulbekſcit nn Cermmn 0Chrikoin. entioren den ſecnlo fil tcemmn ,& cum hi omenizptlt cis qe Im marime eunte ſe⸗ poreimpe He dbigne one dreui dem ommni- Tunman- eh ſtimpe⸗ t aſce. inenum heolemn ialeti⸗ Romano-⸗ cadesle 10 oltant Sfeis 4 IN GERM. FATIS CAbP. I. 21 licet Traianus munimenta in ipſo Germa- nico ſolo a Druſo, aliisque exſtructa olim, re- parauerit, nouaque, ſuo appellata nomine, ibi collocarit (g): & licet ſucceſſor eius Haæ- drianus Germanis regem conſtituiſſe dica- tur (h). munimenta tamen iſta, quæ Ger- maniæ non tam ſubigendæ, quam compe- ſcendæ gratia impoſita erant, diruta iterum ſunt ab incolis; a Iuliano poſtero tempore tumultuaria opera partim reparata (1). An porro regi iſti honos ſuus diuturnus fuerit, & an amplas adeo terras regendas a Romanis ac- ceperit in Germania, eſt quod valde dubito. Neq ue vero felicitas, qua Marcum Antoni- num in bello Germanis inferendo vſum eſſe, ſcribunt, perpetua fuit: & quamquam ipfius, quod contra Marcomannos gesſit, bellum tantum fuiſſe prædicatur (k), quantum us- que eo poſt hominum memoriam fuerit nul- lum: regionem tamen ipſorum in prouin- ciæ formam, quemadmodum conſtituerat, redigere ipſi non licuit; qui Germanorum auxilia contra ipſos Germanos bello peten- dos emerat (1). Ex g) Eutropius lib. IIX, c. 2, & Ammian. Marcell, XVII, Cc. I. (h) Aelian. Spartian. in Hadriano, c. 12. (i) Ammian Marcell c. I. (K) Iul Capitol. in M. Antonino, c . 21- (1) Iul. Capitol. ibid. 32 DE LING VAE LATIN AE Ex ſuperbo Germanici atque Alemannici titulo, quo Antonino Caracallæ vti libuit, Ger- maniam Romano imperio ſubiectam eſſe, ne- mo coniecerit; præſertim qui quam ſtultus ac demens imperatôr fuerit Caracalla, me- minerit: vtpote qui Lucanicum appellan- dum ſe decreuerat, ſi Lucanos viciſſet; & cui ſuaſerant nonnulli, vt Getici Maximi quoque nomen adſumeret, quod Getam occidiſſet fratrem (II). Alexandro Seuero imperante grer :lmum accidebat vrbi, quod Grmano- m vaſtationibus Galliam diripi audiret, & H barbara natio reipublicæ ceruicibus imminere videretur. Alexander igitur con- tra Germaniam profectus eſt: at bellum, quod tanto conatu ſuſceperat, conficere non potuit, barbarico gladio, vt loquuntur aucto- res (m), ſiue Germani ſeurræ, qui cum aliis popularibus in exercitu imperatoris tum fuerat, manu occiſus: qui ſcurra Latinæ lin- guæ peritus ſatis fuiſſe videtur, quum impe- ratorem alloquentem ipſum intellexerit. Maximinus bellum illud contra Germanos ab Alexandro paratum conficiendum ſuſcepit: quorum vires ab eo ita fragmtas eſſe, ſcri- bunt (n), vt parum abfnerit, quin omnem Ger- mani- (I) Ael. Spartian. in Ant. Caracalla c. 5, Io0. (m) Ael. Lamprid. in Alexandro Seu. c. 59, 61, 62. (n) Iul. Capitol. in Maximin. c. 12. yeian go 1 moran nasant Mdum Vimin muels conni oilo⸗ lelno 1 ſunt tegi ſberen e Pronee Uen mne uminc. Ntarr le⸗ uuhin nl tüm Vl besl Ceplil⸗ gltechelen unizcont⸗ linren 1ſſae . Clllet; el jcCet Nliret, t bellun, Ucere non turaucto cun Ais oris tum ninmpe- lexerlt. b ſulceplt: e ct- manos an= IN GERM. FATIS CAP. I. 33 maniam in Romanam redegiſſet ditioneme ſed quo minus id factum ſit, in cauſſa fuiſſe me- morant, quod per amnes, paludes atque ſyl- uas aufugerint Germani; quos perſequi pa- ludum altitudinem pern iſiſſe ſibi negat Ma- ximinus, in litteris ad Senatum populumque misſis (o). Aurelianum etiam imperatorem complures Germaniæ populos in ſpecioſisſi- mo iſto triumpho ſuo captiuos duxiſſe legi- mus (p) Verum populos iſtos armis ab Au- reliano non domitos ſatis fuiſſe atque fuba- ctos, poſteriora tempora, ut opinor, ſatis ſunt teſtificata: quæ Probo imperatori tam vberem elarisſime in Germania victoriæ præbuere materiam. Enimuero imperato- rem hunc non ſolum ſexaginta, quas Ger- mani in Galliis occupauerant, nobilisſimas ci- uitater recepiſſe, memoriæ prodiderunt (), quaädringentis prope millibus eorum, qui Ro- manum ſolum intrauerant, coſir, & reliquiis vltra Nicrum albimque remotis, ſed ipſum etiam vrbes Romanas & caſtra in barbarico ſolo poſuiſſe, adfirmarunt. Quæ ſi quis le- gat, debellatum denique tum fuiſſe cum Ger- manis, conclamatumque de libertate eorum, exiſtimare poſſet: præſertim ſi ſimul cogno- C Uerit, (o) ibid. (P) Flau. Vopiſ. in Aurel. c. 33. (q) id Flau. Vopiſc. in Probo c. 1. ſeqꝗ- 34 DE LING VAE LATINAE uerit, ſedecim millia Germanorum tironum per diuerſas prouincias ſpar, We Probum, no- nemque Germaniæ regulos aa pedes huius ſeſe proieciſſe; quibus Probus imperarit, vt gla- diis non vterentur in poſterum, Romanorum, ſi opus ſoret, defenſione confißt. Verum addunt, id fieri non potuiſſe, quod Romanus limes extenſus non eſſet, nec cuncta Germania Ro- manorum facta fuerit prouincia. Id tamen eueniſſe tum, Probi litteræ ad Senatum da- t« (r) indicare videntur: quibus nihil fere fuperbius, arrogantius nihil legere me me- mini: ſiquidem ſeribere iis inter alia non e- rubuit, ſub. zäétam eſſe omnem, qua late exten- deretur, Germaniam quum tamen dubitan- dum adhuc putem, vtrum exploratum ſatis habuerit Probus, quam late extenſa fuerit tum Germania: Hanc ita quidem armis ab ſe ſubactam, ſcripſit, vt omner barbari ara- uerint tum ſeuerintque Romanit. quibus ta- men minus conuenire mihi videntur verba, quæ continuo ſequuntur: ordem ſcilicet barbaros contra interiores militaſßzfe tum quo- que Romanis. quod ſi enim omnis Germania in horum poteſtate m redacta fuiſſet a Probo, interior etiam ſine dubio ita parere debuiſſet Romanis, vt propugnatoribus haud indigu- iſſent. Hæc ipſa igitur interior Germania eſt; (r1) id. c. I5 I8 6 Pnenith temin quam . gyrunn 1. Farieti ij lol 1 te N n. Er lahep 6 ns 1 Troncull letlifull thunren Cthlteli In IIE 1 m Coru N In trnie kbun rluin ⸗ bnit v N. Malljin/ un un Unus Iume mamaho⸗ 1 Camen n da- Ulll fete Anone⸗ te exteh⸗ drhitan⸗ tun liß nla fuerit Anis ab As- ibus ti⸗ Fetbe, ſalicet nub⸗ aummm 1Mobo⸗ chuilet digu⸗ tmanu n IN GERM. FATIS CAbP. I. 35 eſt, quæ tam diu & tam vehementer repu- gnauit Poſtea, populares ſuos ita in liberta- tem vindicans, vt ne hi quidem ſuperati vm- quam viderentur. Inmanem enim Germa- norum nationem, a primis iſtis initiis aſuum rarietate imminutam, ita adoleuiſſe ſubinde, ipſi hoſtes fateri nerele habuerunt ([), vt longis ſæculis intablam exm exiſtimari li= ouerit. Quare Ctian n Probus ſucceſſoribus ſuis immenſum plane in Germania campum reliquit, quo Romanos exercere poſſent mi- lites. At vero Romanorum fortuna tanto- pere deinceps mutata eſt, vt ſuccefſores iſti Germanos laceſſere porro deſiiſſent forſitan, vltro acquieſcentes, ſi a finibus ſuis prohibe- re eos valuiſſent: quod autem, vt ex ſequen- tibus patebit, fieri non potuit. Nam quamquam Confkantinus M. cum A- lemannis, Francis atque Bructeris ſecundis de- certauit præliis, met uane per dira, quibus Francorum reges adfecit, ſupplicia iniecto ir- ruptiones eorum inhibuit poſtquam Pater e- ius Conſtantius deuictas Germaniæ gentes in Romanas nationes transtulerat, vt non ſo- lum arma, ſed & feritatem ponere cogeren- tur (ſſ): non tamen ita multa poſt ſe moue- C 2 runt (1) Ammian. Marcellin. lib. XXVVI,I, c. 5. (ſſ) Eumenius in Panegyr. Conſtantino Aug. dict. P- M. 193. 36 DE LINGVAE LATINAE runt iterum, Galliam incurſionibus ſuis de- nuo depopulantes. Quibus Conſtantius op- ponere ſe tum decreuit. in quo vero non tre- mendus adeo oblatus eſt Alemannis bellator; dum pacem petentibus minus dura, ſed æ- qua maxime ac tolerabili conditione illam impertiuit: quum in externis bellis fortu- nam non admodum fauere ſibi, vſu comper- tum ſatis habuerat. Inde facéctum eſt, vt A- lemanni conditionibus iſtis non diu ſteterint. Accedebat enim id, quod maximum erat, quod imperii Romani fines non præſidiis ſo- lum contra Germanos ibi poſitis, ſint denu- dati eo tempore; ſed quod ipſi etiam Ger- maniæ populi a Conſtantio contra Magnen- tium in Galliam ſint euocati (t): a quibus quadraginta amplius ciuitates ad Rhenum & in Gallia ſitæ, ſunt euerſa. Romanas qui- dem prouincias a depopulationibus huius- modi defendere properauit Iulianus Cæſar, præliis non ita aduerſis cum hoſtibus conten- dens: quandoquidem tumentes horum rapi- nisque dudum adſuetos reges Romano iugo collatum ſubdidiſſe, referunt (u): & ipſe Iu- lianus de ſe gloriatus eſt, ſe atſiduis Aleman- norum & Francorum irruptionibus populan- dique (t) vid. Hadr. Valeſi not. in Ammian. Marcellin. lib. XVI, c. 3. (u) Ammian. Marcellin. lib. XXI, c. 5. liel⸗ buerit hokn Olim uerat, at e⸗ Gelltun Minus hupul Torliob/ 1Plenas ſbetinn busDon 70 Hrul,0 teni 1 eheſ, UIl = Cermen er cdoe Cemmne E! Ubine Cnanos t UIII n w W ulle d Murt UIN niduslith Cntaunu oſerononte anmibelte Cura lält ltione Uin bells ſon⸗ nn canpe⸗ umelh rt4. luſteterint. imum eret, rlciisſo⸗ Unt benn. ebamn Cer- Mager- 1 gub⸗ Rhenumd nanas gli. s Kuius⸗ Crlan conteh- unrijr 80ℳ il Kiplel⸗ Aend- Mnlar e Mucelln- IN GERM. FATIS CAP. I. 37 dique licentia fractis, Rhenum, quotiescunque libuerit, peruium feciſſe Romanis agminibus: . poſtquam videlicet propugnacula Germanis olim obiecta, ſed diruta ab his, reparatum iuerat, munimentisque exſtructis prohibue- rat eos a Romanarum prouinciarum finibus. Sed tamen gaudium hoc Gallis Romanisque ninus diuturnum fuit: adflictis horum re- bus paullo poſt citato magis gradu ad interi- tum ruentibus, dum Franci atque Alemanni mox ſub Valentiniano & Gratiano tritas olim ab ſe vias calcare iterum cœperunt; Saxo- nibus etiam Romanorum prouincias infeſtan- tibus: Donec Franci Galliam, Vandali, oueui & Viſigothi Hiſpaniam, Saxoner Britanniam, Heruli, Oſthgothi ac Langobardi, & antea Viſi- gothi, Italiam, alii alias prouincias occupa- runt denique, ipſa Vrbe, cui tot regna adhuc paruerant, expugnata. Me bella ab Imperatoribus Romanis con- tra Germanos geſta iuſto verboſius pro inſti- tuti mei ratione perſecutum hactenus eſſe, fa- teor. quod ſi pronuntiaſſem, grauisſima quidem a Romanis per ſecula iſta illata eſſe Germaniæ bella, eiusque incolas ingentibus ſubinde cladibus ab iisdem eſſe adfectos: Romanos tamen Germaniam deuincere ita non valuiſſe, vt imperium eorum reucreri perſeuerarit; nec prohibere potuiſſe, quo C 3 minus 38 DE LINGVAE LATINAE minus transrhenanz Germaniæ populi in Galliam & reliquas prouincias prædatum creberrime exeuntes, vaſtarint eas, ſibique demum ſubiecerint. Hæc, inquam, ſi ita pronuntiaſſem, plurima paucis comprehen- dere potuiſſe mihi videor. Quod vero la- tius paullo, ſed tamen ne ſic quidem fuſe di- gneque, bella iſta enarrauerim, eo ſpectat, vt facilius coniici posſit, Latinæ linguæ vſum tribus ſæculis, primum a nato Chriſto pro- xime inſequentibus, in Germania non fuiſſe intermiſſum, ſed credendum potius eſſe, quum non minus grauia ac formidoloſa, quam ſuperiori tempore, geſta ibi ſint a Ro- manis bella, vſum linguæ in Germaniæ po- pulis Galliæ, Rhetiæ, & ceteris Romanis pro- uinciis confinibus æque frequentem fuiſſe, ac priori ſæculo eum ſupra cognouimus; præ- ſertim quum Germaniæ populi continue in prouincias, quarum incolæ Latinæ, tamquam vernacula, lingua vtebantur, excurſiones fe- cerint atque latrocinia. Quin vero etiam Germani per eadem iſta ſæcula in Romanis caſtris ſtivendia æque me- ruerint, ac antea ab ipſis factum eſſe, retuli, nemo dubitauerit. In Alexandri Seueri ex- ercitu, quem contra Germaniam ducebat, Germanos fuiſſe, ex ſuperioribus apparet, vbi Imperatorem hunc Germani huiusmodi, L La- Luine Girlj un guibn fendo mullib Giuen, e 10 an UWmß lll. mamn enm Sun Lal Nin Nrlt nen, ſüin inlun i conpt (rod reol ligem Alet⸗ lechet lnpue un Muiko pro. 1non fuile Vtils elle, milolola, Ilntaho⸗ mmmieho⸗ mmnbpr⸗ n uilee,i ma; pre⸗ Ontlanle tungqbam ſoneske. 4lem il ſytetll, gen e ucebat ppenen usnod le IN GERM. FATIS CAP. I. 39 Latinæ linguæ non ignari, gladio occiſum, dixi, quum modo commemoraueram, Mar- cum Antoninum a Germanis auxilia emiſſe, quibus in bello contra ipſam Germaniam ge- rendo vteretur. Vt de XVI. iſtis tironum millibus, quæ a Probo Imperatore capta per diuerſas Romanorum prouincias ſparſa eſſe adfirmaui, nihil dicam. Non omnibus qui- dem Imperatoribus militaſſe temere Germa- nos, ſed vidiſſe prius, quisnam eſſet, qui au- xilia expeteret, ſatis tum edocuiſſe ii viden- tur, quum a Proculo ad auxilium rogati, id detrectarint, & Probo deſeruire maluerint, quam cum Bonoſo & Proculo eſſe (2). Ger- manos præterea inter corporum cuſtodes ſti⸗ paſſe porro Romanorum Imperatores, tem- porum iſtorum monimenta ſatis declarant: ſingularis enim fidei ac virtutis opinio, quam excitauerant gentibus, tum nondum erat di- minuta,. quamuis eo tempore, quo Conſtantius in Germania bellum adminiſtrabat, Germa- nos quosdam, quibus honoratioris militis cura in exercitu eius commiſſa fuerat, in ſu- ſpicionem incidiſſe, narrant ſcriptores (V), ipſos populares ſuos Conſtantii conſilia per occultos edocuiſſe nuntios. Ipſe hic Con- ſtantius eſt, qui Siluanum, Francum natione, C4 ſum- (X) Fl. Vopiſcus in Probo c. 18. (y) Ammian. Marcellinus lib. XIV, c. I0. 40 DE LINGVAE LATINAE ſummam imperii in Gallia adfectantem Co- loniæ Agrippinæ trucidandum curauit (*). quem quidem calumniarum metu, quibus iniquorum factione abſentem ſe irretitum ſenſerat, vt ſalutem ſuam tueri poſſet, ad ex- trema iſta præſidia progreſſum, ſcribunt; baud exilium ceteroquin meritorum eum prædicantes ducem, & ingenio blandisſimo ho- minem, qui quamquam barbaro patre geni- tus, inſtitutione tamen Romana cultur ſatis euaſerit arque patienr; & cuius pater Boni- tus pro Conſtantini partibus in bello ciuili contra Licinianos ſæpius ſit verſatus (). Tantum de bellis & re militari, quæ vt La- tinæ linguæ vſus, ſuperiori tempore in Ger- mania inchoatus, aliquantum continuaretur, efficere potuerunt. N eque conſuetudo & commercia, quæ Rheni Danubiique ripæ ac- colis pacis tempore frequentia ſatis cum pro- uincialibus intercesſiſſe ſupra a me probatum eſt, intermiſſa tum erant atque ſublata. His effectum puto, vt domicilia ſua Romano ritu uratius paullatim conſtruxerint Germani (2): quibus ædificandi ſcientia exigua, immo nul- la (*) Ammian. Marcell. lib. XV c. 5. (*) præter Ammian. Marc. c. l. vid. Sext. Aurel. Victor. de Cæſarib. extr. huiusque Epitom- c. 47. (2) id. lib. XVII, c. 1. I5 l1 poün⸗ ilen. infonn Cienn 4 Nehl e ieni Clli n Cerman ‚ be,lh 6 ſ. Cvoticn 1 .1 Ilfer lter d lelen dun ppot enpnes . 1. U CN, 1 Ver 4 IINN kamtenl, n nrantt/ nke imtitn poletAe. ilo. Pitre geni. Aur ſin ater emi- ello cuili ) Juettle- le in Cer tinuaretux eud, & etpe a. culnpro. tobatum Naro im mun nmonu. 1 et Autel. lpitoln, — IN GER M. FATLIS CAP. I. 41 la potius, fuerat olim, quum ne cæmentorum quidem aut tegularum pſus apud eos eſſet, ſed inf ormi ad omnia materia pterentur, citra pe- ciem aut delectationem: & quum ſubterra- neos etiam ſpecus aperirent, ſino oneratos, Vt hiemi ſuffugium eſſent (a). Nec vero domi- cilia modo Romano ritu exſtruzifle tum Germanos, ego mihi perſuadeo, ſed reliquo etiam vitæ cultu Romanos quodammodo mores effinxiſſe eos, coniecto: & quoniam lingua ad mores ſeſe accommodat plerum- que, ſi, Germanos vtrumque fluuium acco- lentes linguam etiam eodem tempore con- formaſſe aliqua ex parte, Latino ſermone in quotidiana ferme cum ſinitimis conſuetudi- ne multum vſos, adfirmauero, me non gra- uiter admodum erraturum eſſe, confido. Quemadmodum autem non cultum, ſed leuem dumtaxat Latinæ linguæ vſum priori ſæculo in Germania noſtra deprehenſum eſſe, adarmaui: ita in ſequentibus tribus ſæ- culis diligentiorem quamdam eiusdem lin- guæ culturam me ſtatuere, nemo arbitrabi- tur: vtpote quæ in ipſa Italia extremo iſto tempore quam maxime eſt deſiderata. E- quidem quum vnaquæque gens Romanorum facta, & verborum & morum vitia vna cum C 5 opi- (a) Tacitus de M. G., cap. 16. 42 DE LING VAE LATIN AE opibus ſuis Romam transmiſerit (b), & quum exteri & ſemibarbari populi Imperatores de- derint vrbi, mirati ſunt nonnulli, qua ratio- ne fieri potuerit, vt vrbs non celerius barbara reddita ſit (c): præſertim quum Cicero ſua iam conqueſtus ſit ætate, zultos inquinate loquentes in vrbem confiaxiſſe, & infuſam e 7 4. zſſo eregrinitatem, & quiden Braccatis mim ettans & Iramſalpinis narionibus, vi nullum pe- teris leporis apbparuerit veſtigium (). Quid vero temporibus Ciceronis ætatem ſequenti- bus acciderit, & quomodo res in deterius quotidie data ſit, in præfatione paucis verbis à me iam eſt oſtenſum. Mores videlicet vna cum lingua tantopere demum corrupti e- rant, vt antiqiean Romanz in pſa Vrbe fruſtra quis quæſtuiſſet“ ſiquidem viri, antiquitate generis maiorumque gloria celebres alias, in- erti ac luxurioſo maxime otio, & turpisſimis, quæ proueniunt inde, vitiis dediti doctrinam tamquam venena deteſtabantur, & plebs o- mne tempus vino dabat atque teſſeris, libidi- ne ad voluptates & ſpectacula deuocante (e). Huiusmodi rerum in Vrbe facies erat eo tempore, in quam quo maior exterorum ho- . minum (b) Iſidor. Hiſpal. Origin. lib. I, cap. 31 de Barbariſm. (C) Dion. Halicarnaſi. lib. I. () Cic. in Bruto, cap. 5, 74. & epiſt ad famil., lib- IX, ep. I5. (e) Amm. Marcell, lib. XXVIII, c. 4. inon Vitior, in Pt⸗ mirun gui ebere r oniteſ 1 , 1½ (aul ude lehumn: nnm in. Gente eCnten Eonn ſeze eſ⸗ Z WINN du, Guurt um (ceoſ b. 4 n kenent. in Eeterig eis retbis Aelcetna Cortuptie⸗ he ſuſſ/ mmtiuitte: Gali in⸗ Mpolmi, odrinam Ulebs o. lbidr⸗ nte () 8 elat e Nunho⸗ inum nbetihnn⸗ il lb⸗ IN GERM. FATIS CAbP. I. 43 minum fuit confluxus, eo plus ſordium ac vitiorum illatum in eam recte exiſtimatur. uum igitur mala ex vrbe in Italiam, & inde in prouincias demum manauerint , non S 1 mirum mea ſententia videri debet, fuiſſe qui Romanam eloquentiam exteris plus debere cenſuerint, quam ipfſis Romanis, qui- que ſtatuerint, ſermonis niütorem diutius in prouinciis, quam in ipfa Vrbe, ſſe conſerua- tum (f). Quare etiam Eumenium nulli, qui reputauerit iſta, inſignis adulationis nomine ſuſpectum fore arbitror, quando Conſtantii, Conſtantini patris, auſpiciis opti- mas artes in Gallia celebratas eſſe, prædi- cauit, liberalium litterarum ſede Augußoduni reparata: & quando, nemini veterum prin- cipum tantæ curæ, Vt doctrinæ atque elo- uentiæ ſtudia florerent, fuiſſe negat, quan- tæ Conſtantio id fuerit, atque Herculeo vtpo- te quorum incredibilem erga Galliarum iu- uentutem exſtitiſſe adfirmat ſollicitudinem, quum litterarum honorem omni dignationis genere cumularint (g). Hoc eo tempore, quo Romæ doctrinas, tamquam venena, de- teſtatas eſſe cognouimus, eueniſſe in Gallia, ſi quis meminerit, eum neque Auſonium fal- ſita⸗ (f) Morkof de Patauinit. Liuian. c. 12, 14, I5⸗ () Orat. pro reſtanrandis ſcholiz, quæ inter XII iſtos Panegyricos eſt IV. A4 DE LINGVAE LATIN AE. ſitatis arguet, ſpero, vbi Moſellam ſua etiam- num ætate his verbis alloqui non eſt veri- tus (h): Salue magne parens fFrugumque virumque Moſolla!: Teclari procerer, te bello exercita puber, Aemula te Latiæ decorat facundia lingua. & quando idem Auſonius patriam ſuam Bur- degalam, tamquam inclitam adhuc littera- rum ſedem, mirifice laudat, cuius cathedra, Vt teſtatur (1): Mille foro dedit hac iuuenes: bis mille ſo- natus adlieit numero, Purpureisque togis. Vt de Narbona, Toloſa, & reliquis Muſarum ſedibus tacemam. Nam Valens ac Gratianus Imperatores conſtituerant, vt in frequentisſi- mis per omnem Galliam ciuitatibus optimi quique erudiendæ iuuentuti præficerentur, liberalibus admodum e fiſco ſtipendiis adfe- cti. clarisſimæ in primis Treuirorum ciuitati fauiſſe videntur laudati Imperatores, quum profeſſoribus, quos alebat, vberiora, quam in reliquis ciuitatibus, ſtipendia deferenda curauiſſent (). Sed quantuscunque habi- tus (h) Moſella. Eidyll. X, v. 390, ſeqq. (i) Commemorat. Profeſſor. Burdigal. in Tib. Vi- Gor. Mineru. Orat. I, v, 9. * (K) vid. Conring. de Antiquitatib. Academic. Diſ- ſertat. p. Ij. tus tuln nor, elll Fatle tenpor⸗ gecleun . ult, atmee len, llennu in gua ℳIin WUII ſum erty UI N. IN GER M. FATIS CAb. II. 4 5 nſun 8 * . . . . . Un D tus tum fuerit in Gallia litterarum ſtudiis ho- I Hon eſt pe . . . nor, eum æque ac in aliis Romanorum pro- uinciis non minutum, ſed ſublatum paullo 1 poſt eſſe, nemo eſt, qui in dubium vocauerit. Fatalia iſta ad bonarum artium interitum re llen t ra ſe i cabite ſtrictim attit ae, empora equenti capite trictim attingere WMals S decreui. nluam Zur. CAP. II Mue literr. 2 . Cthect, Oſtendit, nulla, vt reliquæg doctrinæ, ſir Latinæ etiam linguæx nequt cognitionis Inleſ neque vſus cuiusdam, per quatuor ſo- quentia ſæcula in Germania, praſer- ngi. J tim qua ad ſeptemtriones ſpectat, ex- Guinu ſtitiſſe veſtigia & llos, qui ex Gallia, Ualan. ,„p . . ſ 10 7 7*. ,VrA=- entil⸗ vbi Lingua Ruſtica vigu⸗ Ge, monſt/ 2 s optini tur, in auſtralem Germanicam Chri- gentlr, ſtianam religionem propagatum ad- balle⸗ uenerint, de lingua Latina bonisque nitri litteris excolendis parum cogitaſſe: doumn monachorum enim iſtius ætatis mores can fuiſſe longe corruptisſimos. ferend. — . . . . uidem hoc tempus, quo in Germania nihil, niſi inſcitia, nihil niſi ſumma in moribus diſciplinaque barbaria offende- Ib Vi. batur, ita præterire potuiſſe mihi videor, vt ar- gumentum nihilominus recte perſequi licu- 46 DE LIN GVAE LATIN AE iſſet, & vt rei, quam declarandam ſuſcepi, ni- hil decesliſſet forſitan. Superiori tempore litterarum ſecreta & viros pariter & feminas ignorauiſſe in Germania, & nullum ferme vitz morumque cultum exſtitifſe ibi, fateri neceſſe fuit. ſedt tamen qualemcunque Latinæ linguæ vſum fuiſſe tum in Germania, per bella ac commercia illatum continuatum- que, intelleximus. Rheni & Danubii acco- las reliquis Germaniæ populis humaniores cultioresque paullo per conſuetudinem, quæ cum Romanis & prouincialibus ipſis inter- cesſit, redditos eſſe; eosdemque domicilia Romano ritu curatius exſtruxiſſe paullatim, aduerſarii teſtati fuerant. Iam vero, quum cos, qui linguam atque cultum ipſos nonni- hil adhuc docuerant, & qui docere porro de- buiſſent, ſi diſcendi fuiſſent cupidi, ſubege- rant Germani, omnemque eorum cultum ac ſplendorem ſuſtulerant: a quo quæſo Lati- nam linguam bereibere licuiller deinceps? quum victores imperiti, atque omnium fer- me litterarum rudes fuera nt ignariqu ie. Qua- re ſi quatuor iſta ſæcula prætermitterem, ne- ininem, cur id fecerim, miraturum crede- rem. At vero ne rerun nad ipſis primordiis breui hactenus enarratarum ordo turbetur, quam luctuot us in Germania ſtatus tum fue- rit, quam Dreuisfimis potero, demonſtrare con- 4 N0 eſitit in Eepol⸗ 1 eiumm lberals UIN 1 dam! rl. mülum kenn lle li, ie Cungue latee nnanit, Ohtinnztum. Mubii ccO⸗ Mumamoores binem, gur n inter⸗ Comicli pulim etoglun 6nonnl . epono ge⸗ iy ſubepe⸗ Cleumac lolati⸗ lenceßs niulnfer⸗ IN GER M. FATIS CAP. II. 47 conſtitui. Quo enim maior omnium rerum exſtitit inſcitia, eo paucioribus rem abſolue- re me poſſe, mihi perluadeo: quum paucis- ſima, immo nihil potius, quod d doctrinam & liberales artes pertinet, dicendum occur- Tat. Galliam nimirum diu a Francis infeſtatam ſubactam tandem ab iis eſſe, quis ignorat? Actum tum ibi erat cum vrbano iſto ac ele- ganti Latino ſermone, en ad inuidiam vs- que excoluerant antea incolæ: dum non hos modo, ſed omnem etiam ſtudiorum cultum ſub iugum mittere contenderunt initio Franci. Qui licet omnes Romanos in Gal- lia eo tempore habitantes ita exterminarint, vt fub Hulderico iam ac Clodoueo, Regibus; nullæ ibi inuenirentur amplius iſtorum reli- quiæ: KRomanus t⸗ tamen iſte Prouincialis ſer- mo deletus ab iis non eſft. Ad 4 quem reti- nendum necesſita ateq ladam adacti videntur: quum tantum abſit, vt armis belloque vnice adſuetæ gentis lingua i in proprias re Elata iamn tum fuerit litteras (1), ut fieri hoc omnino poſſe, (D Ioach Vadianus de Monaſter, Germ. lib. III in- ter Coldaſti Alaman. rer. ſcriptor. T. III, pag. 33. Francos, ſi quid patrio ſermone conſignarunt, ſub Marcomiro & Pharawundo GCallias ſubi- gentes, Græcis, earumue ſimilibus, & ſub iſto- rum ſucceſſoribus Latinis vios eſſe litteris, a multis non ita obſcure eſt demonſtratum. vid. P. 48 DE LING VAE LAITIINAE poſſe, per plurima ſubſequentia ſæcula diffiſi pene ſint Germani, vt infra patebit. Nam Teutonica lingua tam dura tamque barbard tum videbatur, vt ne ore quidem ſine magnis ſebilis, hiatilus rictibusque exprimi poſſet (m). uamobrem mirum adeo non eſt, ſi Franci Prouincialern in Gallia repertum ſermonem, ernaculo, qui litterarum characteribus ex- cii commode non poterat, in quotidiano vſu auktepoluerunt nt; ingent ua quaſi verecun- dia talem linguæ ſux barbariem confesſi, qduax inilitati & humanitätit Prouinciali meri- to ſüubmitteretur (n). Sed tamen Latinum ſermonem magis corruptum eſſe a Francis Galliam occupantibus, ac ita deprauatum, vt minus ſui ſimilis deinceps eſſet, omni caret dubitatione: adeo, vt non in mores ſolum, ſed in linguam etiam incolarum barbariem induxerint. Enimuero Ialorum, Hiſpano- rium Hachenberg. German. Med. diſſert. VI, p. m. 192. & diſſert. VII, p. 240, 244. illuſt. Lynckeri diſſert. de Idiomate Imperiali, p. 3 ſeqꝗ. & p. 8, in not. ſeq. Morhof. P. II, cap. 7. de Germanor. Lingua & Poeſi p. 282 ſeq. (m) I. Vadianus in epiſtola ad Henr. Bulingerum de obſcuris Alamannicorum verborum ſignifica- tionibus, initio: inter Goldaſti Rerum Alaman- nicar. ſcriptor. T. II, p. 59. (n) Idem Vadianus T. III Alamannic. Rer. ſcri- ptorum a Goldaſto edit. p. 33. M. 69 1 ſamfen, lsingun dti ſeenulg betebtt. N Anigleertnd nckeribig er in oticin . . Uali rerecun. en conleil, wiali en- len Latinum ſſ. 4 le a rancis Dkauatucn, Nt tolnt tet nores ſolun n barbarien y, HMſun- m 1t. VI, o m. lik Lyncleri leg Edin ge Cermnano-. 1 Phlierun umn ſgnitcr. run Amr. e Ner ſi⸗ IN GERM. FATIS. CAP. II. 49 rum, Gallorumque linguam, qua vti cœperunt poſtquam Romanis obſequi deſierunt, totam ſuam ſermonis ſtructuram a Germanis popu- lis iugum ipſis imponentibus, accepiſſe no- uimus (o): quum hi voces Latinas vtcunque retinuerant, Romanum cultum ſonumque quaſi imitaturi. id quod Franciz inprimis curæ fuiſſe videtur, quando in Galliam pro- fecti Germanica vocabula Latina norma ac regula creberrime inflexerunt (p): in qui- bus explicandis Gloſſariorum deinceps ſcri- ptores ingenii ſui vires exereuerunt. Ruſtica itaque iſta Romanaæ lingua, vti ap- pellabatur, perſtitit in Gallia, a polito illo Latino ſermone admodum diuerſa, nec pro- uinciali Romanorum ſermoni, quo Galli prius vſi erant, quam a Francis ſunt deuicti, plane ſimilis: quippe quæ Latina quidem no- mine, at noc- phraſi, ne Grammatica erat e- wiendata (q), ſiue, vt alii eam definiue- runt (r), aliquid Latinitatis redolebat La-. tina tamen non erat; quum hæc barbara voca- bula non agnoſeat, & longe alis grammaticæ legibus regatur. Hieron. Bignonius, vir cele- D berri- (o) Morhof. de Patauinit. Liuian. cap. VI. & Vale- ſiana p. 194 ſeq. (p) du Freſne Gloſſar. præf. &14, init. (4) Beœæcler. Commentar. de Reb. Sæcul. IX & X, p. 46. (r) du Freſne c. I. &13. o DE LINGVAE LATINAE berrimus, ſermonem ruſticum graphice a Gregorio Turonente exprimi cenſuit (§), vbi ſcripſerit: Ouinullum argumentum in litte- ris habes, qui nomina diſcernere neſcis, ſabius yro max ulinis feminina, pro femininis neutra, & pro neutris maſeulina commutar, qui ipfas quoque præpoſitioner, quas nobilium dilétato- rum obſeruare ſanxit aultoritas, loco debito plerumque non locas. Nam pro ablatilis ac- cuſatiua, & rurſum pro accuſatiuis ablatiua pyonis. Romanæz cur appellata ſit, obſcurum non eſt: quod fſcilicet Romanorum, ſeu Galliæ incolarum, qui Romanis paruerant, lingua fuerat a Francis magis magisque cor- rupta: Ruſtica inſuper nuncupata, propter- ea quod minus vrbanis ac venuſtis vocabulis erat adſperſa, & quod plebs ac homines rure viuentes ea locuti ſunt. uxæ quum impo- lita ac rudis maxime fuerat, triuialium bar- bariſinorum rubiginem nonnulli, alii aliis ap- pellauere nominibus. cuius ſpecimina ali- quot adfert Carolus du Freſne (ſ). quorum vnum apponendum decreui, quo ea, quæ ha- cCtenus ſtrictim commemoraui, firmentur il- luſtrenturque: Epitaphium bunc quintuis (quod intuis, pro intueris) lector bone recor- dationis agati negutiatoris membra quieſeunt, nam (&) Præfat. Marculſñ Formulis præm. () in præf. Gloſſar. G. 28 fin. Hoceles, ſe Iu Mole emaT hone N li 11—“ ,Mn Alunuird. ablatid- obſcumm lotum, ſen, Punuetant, gagr col⸗ tal le⸗ Psroctbul Ommines fule Sa- li dis ap⸗ gunmn gur hr mentun . Nns n AN⸗ Sihe unt. am IN GERM. FATIS CAb. II. Fr nam fuit iſte ſtacio miſeris & portus eginis omnebs arts fuit precipue kcæ ſanttorum ad- lädue & eieemoſinam & orationem ſtuduit. vixit in pace annit LXXXL. Qualis fuerit ruſtica Romana lingua, ex hoc epitaphio quodammodo apparere exiſti- mo Gſ); quæ quum deuictæ gentis lingua fuerit prius, non mirum, ſi Francorum Reges ac Proceres, veluti victores, Teutonica ſua, tamquam honeſtiore ac nobilium, lingua in occupata ab ſe Gallia per longum ſatis tem- poris ſpatium vti perſeuerarint. Quorum ſecretarii ex monaſteriis, (horum enim exi- guis ſatis finibus omnis eruditio, qualiscun- que tum erat, definiebatur) in aulas euocati, clericorum, ſiue Capellanorum, vti vocabant eos, munere ſimul perfungebantur. Hi ve- ro ipſi ſemilatino, vt nonnulli loquuntur (t), ſermone, nec ita puriori multo ac ornatio- ri dicendi genere vtebantur in le matid, ſi⸗ ue tabulis litterisque publicis, & legibus con- ſcribendis, quam ipſam plebem vſam eſſe co- D 2 gno- 61) Notabile Ruſticæ Romanæ linguæ exemplrun Præbet etlam iuramentunz Ludouici R. Germa- niæ, in fœdere Ludouici & Car oli, fratrum, fa- tum, a Plurimis ex Nithardo adductum illuſtra- tumque. quod Lipfſius etiam luculentisſimæ ſuæ de vetere Germanic lingua epiſtolæ inſe- ruit, Cent. III ad Belg, ep. 44. ()V adianus I. c. T. III ſcriptor. Rer. Alaman. p. 33. 52 DE LIN GVAE LATIN AE gnouimus: quandoquidem Latinas litteras parum gnauiter excoluerant, non ipſos fon- tes, ſed turbidisſimos riuulos ſecuti. Quam- libet fuere, qui vulgo & plebi, Latinat litte- ras vtcunque noſeenti, tributum quicquam, nec niſi conſulto ineptitum ab' iis eſſe, exiſtimarunt, vt tot modis barbari & aſperi pvideri volue- rint (tt): non ſecus, ac Auguſtinus, Arnobius, reliqui; quos ad vulgarem dictionem quam maxime ſtilum ſuum accommodaſſe, noui- mus (u). At vero longe plurimos, ſi non omnes, non temporum modo, ſed ſuo etiam vitio rudes ac indoctos, limatiora monimen- ta dare non potuiſſe, licet voluiſſent, dubi- tandum non puto. Bignonius certe firmis- ſime pronunciavit, quam raritſimos tum fu- iſſe, qui de negotiis, quamquam ſuis, ſoripta= conficere, & quæ voluerint, facile litteris man- dare potuerint (v). Monimenta eiusmodi qui videre geſtiet, euoluat Marculfi formu- las (): deprehendet ibi, me vere ſcripſiſſe, vbi adfirmaui, non ita multo puriori ac or- natio- (tt) Vadianus ibid. . (u) vid. elegantisſimam Fraſmi epiſtolam. lib. XXVIII, ep. 9, ſupra citatam. (v) in præfat. Marculfi formulis præf. conf'cit ill. Lynckeri diſſertat. de Idiom. Imperial. p. 4 ſeq. (X) quas Hieron. Bignonius cum commentariis e- didit, Capitularibus Regum Francorum, quæ St. Baluzius collegit, adiectas, Tom. II. p. 862. ſeqq-. IS ntioti Plnn ⸗ Laudatus bitrituse imen m. 1 (SNo I onmesl Fulrfien Kprue Ilenci Can n deli unmo wte, Ironetire petrbtunan 4 an N tlng ite Auli nenm n le, noni. 8,non loetian Onimnen- nt,bi⸗ e hrms- 1tun ſi⸗ ſnpt arr. umoi plle, 1ac Ol⸗ natio⸗- lun. I. ct Il. leg. atüs e⸗ H gue . n lell IN GERM. FATIS CAbP. II. 53 natiori conſcripta eſſe dicendi genere, quam ipſam plebem vulgo vſam efle demonſtraui. Laudatus modo Bignonius non defuturos ar- bitratus eſt, qui ſermonis duritiam & ineptam plane ruſticitatem in formulis ißtis exhorreſce- rent. Verum lectores reputare iusſit, infeli- cisſimo ſæculo vixiſſe Marculfum, quo omnes diſciplinæ ac litteræ penitus obrutæ & ſepultæ fuerint, adeo quidem, vt qui melioris doctrinæ quid attigiſſent, veluti nouæ alicu- ius & prauæ opinionis auctores aut magi & malefici damnati ſint: quod Marculfi ſæcu- lum infelicius iudicauit Bignonius, idque ſummo iure, quam illud, in quod Eregori Turonenſis ætas incidit: qui tamen Hiſtorici operis ſui initio ita ſit deprecatus: Prius ve- niam legentibus precor, ſi aut in litteris aut in ſyllabis grammaticam artem exceſſero, de qua adplene non ſum imburus. Teutonicæ de re- liquo linguæ vſum a Francorum SMerouingita atque Carolingicæ familiæ Principibus non dimiſſum eſſe in Gallia, multis, ſi neceſſe eſſet, comprobari poſſet, exemplis: ſed ab aliis liquide ſatis id probatum eſt (y): qui D 3 etilam (V) vid. B Rhenani Rer German. lib. II, p. m. 362 & Lehmanni Chron. Spir. lib. II, c. 45. P. Hachen- berg. Germ. Med. diſſertat. VII, p. 242 ſeq. vbi præclara iſta Lipſii epiſtola, paullo ante a me lau- data, citatur, quæ ſane multum lucis argumento adfert. 1o. Schilteri Comment. in EPpinicion Lu- 54 DE LIN GVAE LATIN AE. etiam oſtenderunt, paimæ ac ſecunde Gen- maniæ incolas , quos Romanorum klin- guam vna cum legibus olim admiſiſſe, ſu= pra declaraui, Teutonicam iterum, Francis in Gallia dominantibus, ad vſum reduxiſſe, Latina præter pauca vocabula penitus ex- ſtirpata. In Vindelicia atque Norico, Romanis per aliquot ſæcula prouinciis, omnis itidem Ro- mani, & vrbani venuſtique, & prouincialis, ſermonis vſus ceſſauit, poſtquam Boiorum regulus Iheodo, Francorum ſollicitationibus commotus, ineunte ſæculo poſt Chriſtum natum V eas occupauit: pPartemque earum inter ſocios ſuos Hunnor, Auaror, Angilos Venedosque diſtribuit: veteribus incolis con- tritis penitus atque eiectis (2). Etiamſi vero Boii non ita multo poſt a ſancto Ruperto, & iis, qui ex Gallia in Germaniam proficiſcen- tem comitati ſunt, ad Chriſtianam religio- nem inſtituti perhibentur, & plurima inſe- quenti tempore monaſteria apud eos ſunt ex- ſtructa: monachos tamen ac ſacerdotes de bonis litteris & Latina lingua excolenda mul- douico Regi acclamatum p. 26, & Lynckeri diſ- ſert. de Idiomate Imper. p. 5. (2) Io. Auentin. Annal. Bojor. lib. III, p. m. 195. conf. elegantiſſ. orationem Dau. Chytræi in Scholæ Prouincialium Ducatus Stiriæ introd. hab. B. 2, b. IX ultun ogle e rl vrg ſiſttun 0 Yonf 66 mb muluA roratusen Umunrner 1 ortg l. me⸗ t Du 1 ohen⸗⸗ en M diti UNA ut e Mmnorun, „ot 1Anile op ⸗ . , “ in redeeie N . 4 pehltun i Nonmmi 1 ltikem Ro⸗ Wonineial⸗ mn Dotorum ationibu Chritum Ole eyum 1 Ails, ncolsscon⸗ tamdivero Hunth ohcllcen⸗ telgio⸗ ma inſe⸗ funt ex⸗ tlotes e Acolend wul⸗ ncleri . nyttee! iha e nttoc, IN GERM. FATIS CAP. II. 5S multum cogitaſſe, quis credet? quum ple- rosque eorum auaros, impudicos, ſuperbos, ſordiaique quæſtus hominet, libidinis ac popu- larir gloriæ mantipia, & fabularum pracones fuiſſi tunc, cogitarit, ſub ſpecie & obtentu re- ligionis in gregen Dei graſſatos? qui opti- mo Bonifacio multum negotii corruptisſimis ſuis moribus facesſiuerunt, ſiquidem vena- tonihbus Aediti, & auncupiis, canes aleigue a- lebant, arma deferebant, in militiam proßici- ſeebantur: bella ſectabantur: hamano cruo- ri, cæde, homicidio ſeſe polluebant, & nibilo ſecius tamen ſacrißcare, Euangelium legere na erubeſcebant, nec metuebant (à). Equidem memoratus modo Bonifacius vir eruditus fu- iſſedicitur, veluti Bedæ, omnium temporibus iſtitin vniuerſa ferme Europa doctisſimi viri; diſépulus: omnis porro diuini humanique juris conſultisſimus, & Germaniæ Archimyſta a Portificibus Romanis conſtitutus; cui di- uerſi Epiſcopatus, & complura monaſteria, quorun in numero Fuldenſe, originem ſuam debet in Germania noſtra: & qui omnes ignauos ac rudes homines ab aris arcendos cenſuit. litterarum tamen & Latinæ linguæ flori parum confultum ab eo eſſe, facile quis probaueri: quum monaſteriis iſtis, ad Be- D 4g. nedi⸗ (a) talem monachorum iſtorum deſcriptionem nobis dedit idem Auentinus l. c. p. 213, & 21. D 56 DE LINGVAE LATINAE nediäétinam normam erigendis, ideoque parum volmmn ad ſcholas in ipſis aperiendas aptis, non tam 1o lte doctrinæ, quam religionis propagationem hetoztni ſpectaſſe videatur Bonifacius, ſingularis ce- Eenon teroquin ſanctimoniæ ac probitatis homo ctie (b): qui bonum Vergilium, quum paullo vl vrsdla tra vulgi monachorum ſcientiam progreſſis ai potel eſſet, neſcio quorum atrocium in Deum cri- dcahe minum inſimulauit (c): inſcitia enim ſan- rih ll ctitatis quaſi præ ſe ferebat tum ſpeciem. Ivyhuni Quam gnari Bonifacii ætate, quæ in medium lIis n. ſæculum VIII cecidit, fuerint monachi ſer- lurnqne l monis Latini: ad cuius cognitionem aliquam tmorndusl. acquirendam ſacrorum, ipſo iſto ſermon: cuidict wn celebrandorum, necesſitas eos adegerat, B- lts ilei ioariæ ſacerdotem exemplo ſuo teſtificæri VAmIINS poſſe arbitror, qui infantem ſacro lauacro lis hanming initiauit verbis: Baptizote in nomine batna, Ule &Eilia & àpiritus §&. (d). Sacris non initiztos tre koninn prfa- nithe (b) Herm. Conringius in Antiquitatib. Acaden. diſ- ſert, III, & ſupplem. 32. conf. B. Rhenanis Rer. Germ. lib. II, p. 304, ſeq. () Auentin. Annal. Boior. lib. III, P. 220. vil. etiam paullo ante citata Chytræi Oratio, B. 3. (d Auentin. ibid. & Conring. Antiquit. Academ. ſupplem. 35. vbi hiſtoriam ex ipſa Zaclariæ Papæ ad Bonifacium epiſtola, Bonifacian eſiſtslarum volumini inſerta protulit: quod sdumen non multo Latinius iſta formula appelat Conringi- us. Si quis plura de & Bonifacs cognoſcere voluerit, euoluat velim eius hiſtonam a Io. Letz- 1 INN ne Ntns not Opegffinn Unollnte⸗ bitts n Umnpanlog. nprogrel inDeumca 4enim ſan. Inmedium onachi ſer⸗ ntlinan b ſermon Ogelat be ) teltitcid lauacto is r zani ninititos hntr ager A genisher . VI. etiam Aeten. ele almunn nen non Vnnngi. Cnolcene leLee IN GERM. FAITIS CAP. II. 57 profanosue homines, Laicos vulgo appella- tos, litterarum rudes plane atque analpha- betos tum fuiſſe, vel vnicum Tarvſilonis eius- dem Boioariæ Ducis exemplum probat: cuius inſcitia ex his verbis, quibus charta pro Ar- tone Abbate Saltzburgenſi concluditur, intel- ligi poteſt: Quod manu propria, yt potui, characteres chirographi inchoando depinxi coram iudicibus atque optimatibus meis P Si- gnum manus meæ propriz Tacſitlonis & c. (e). Talis in Germania, qua ad orientem occi- dentemque ſolem, & meridiem vergit, iis temporibus Latini ſermonis fuit vſus, cultus enim dici non poteſt. Qui vſus licet leuis ſatis videri queat: leuiorem tamen multo, vel nullum potius, offenderit quis, ſi ad ſe- ptemtriones pergens talem inquiſiuerit. Si- quidem dira maxime in Saxonibus longe la- teque dominantibus ad Caroli M. tempora sque fuit barbaries: ita, vt celeberrimus Conringius Lindenbrogium erroris facile arguere potuiſſe videatur, vbi antiquarum Saxonum legum & membranas, & manurs, D F vétit- nero Germanice conſeriptam, & Frfordiæ 1603, 4, editam: cuius poſteriorem partem epiſtolæ, quas Bonifacius ad Papas aliosque, & hi ad ipſum reſcripſerunt, conficiunt; quæ fane ſæculi iſtius genium haud obſcure adumbrant, lectu propter- ea dignisſimæ (e) Mabillon. de Re diplom. lib. II, c. XXII G2. 58 DE LINGVAE LATINAE . Alhit vetuſtatem Caroli ipſius ætatem antecedere; 4 .₰△☚. ⸗ . Mt exiſtimauit (f). Aun CAP. III. HW Lux exeunte VIII, & ineunte IX ſacub ld Germaniæ in litterarum Latiniques i14 ſermonis ſtudio auguſtisſimis Caroli a M. auſpiciis oborta, paullo poſt ita de- Gout nuo obſcurata eſt, vt per Vamplius in- udr, ſequentia Jaäcula ſumma vbiqg xſtite- ucks rit ibi Latinitatis puræ caſtæque igno- nnauie rantia: cuius haud obſcura adferun- Dſate . . . . — . tur ſpecimina. in denſitſimis tamen riſu tenebris ingenia quædam puro atques H eleganti dicendi genere conſpicua, tamquam lucidisſima eſfulſere ſidera. ſad⸗ Lſe Fridericus II Inperator de litteris (Jem eité⸗ (f) Conring de Origine Iuris Germ. cap. XIII. Niſi quis Saxonum leges a Carolo M. immutatas dumtaxat, auétasque eſſe, ſtatuerit fortaſſe, du- dum antea latas. Fuerunt enim inter eruditos, qui Græcos colenias in Saxoniam deduxiſſe, lo- Lon kinltt guendique & ſcribendi pſum eo intuliſſe, credi- Uen unde derunt; quum & Saxonum antiquæ leges cum Platonis inſtitutis coônuenirent, & lingua eorum maximam cum Cræcorum lingua baberet adfi- nitatem. Iudicium hac de re penes prudentio- res eſto. vid. Hachenberg. German. Med. diſſert. III, p. 70, & VII, p, 241. tifieben⸗ D torn WN IINA 1 Alttnete e ſu Luiniſe uy (anl iul. plu y. gerſt- lein. Hit tamnen ,0 tgle⸗ nſptun e ſnt Slttem AMW- UI. M imultatas alle . n⸗ r erudito⸗⸗ es culn Aun erumn de . deet A⸗ rugentio⸗ laiſk IN CGERM. FATIS CAP. III. 59 euehendis bene meritus eſts cuius Cancellarius Petrus de Vineis ingenio, doctrina, & eloquentia præſtantisſi- mus aætate ſua habitus eſt. Breui ſi- mul disquiritur, quo tempore Germa- nica lingna in publicis litteris tabu- lisue conſèribendis vſurpari cœperit; & quid induſtriæ monachi in deſcri- bendis libris collocarint. Pauca de- mun de carminum genere, ſiue rbyth- mis, quibus ſacula iſta miriſice delecta- ta ſunt, enarrantur, nonnullorum ſu- pra ſæculi mores elegantium poeta- rum mentione inielta. NVod ad inuictisſimi CAROLI M. tempora attinet, inficiari nemo po- terit, diuinis ipſius auſpiciis, & Al- cuini, eruditisſimi, vt tum erant tempora, Britanni, quo præceptore in diſciplinis vſus eſt Carolus, ſalutaribus conſiliis, & in reli- gione & in litteris obortam eſſe Germaniæ lucem: quandoquidem non tantum de pa- trio, ſiue Germanico ſermone (ſf-), bene me- reri (ff) Quum enim ſermo in litteras nondum eſſet re- latus, multum operæ in tam vtili atque neceſſa- ria re collocauit Imperator. Pxſtiterunt qui- dem doctorum numero, qui adduci non potue- 60 DE LING VAE LATINAE 1eE ti ſtuduit, verum etiam de Latino adiu- uando ſedulo cogitauit optimus Imperator. quip- runt, vt crederent, Carolum proprios Germanicæ linguæ characteres es primurn inueniſſe: inter quos Morhofius P. II, c. 6, de Germanor. lingua & poeſi, P. 274, & C. 7, Pag. 282. Plerique tamen fateri ne- ceſſe habuerunt, Carolo ſingulari curæ fuiſſe, vt ſer- 2% Germanicus non ſolum in litteras paullo ſu- ſius reſerretur, ſed & populus vniuerſus ad legen- di ſeribendique facutltatem deduceretur: & na- tiuas litterar ſero plane apud Germanos cœpiſſe quum ipfa linguæ ruditas, quæ ſummam ſpirauerit tum barbariem, non alta aut felicia admedum fſcri- bendi arguat initia. vid. Hachenberg. German. Med. diſſert. VI, p. 192, & VII, p. 240. Alii Theotiſcam linguam integre recteque ante Carolina tempora ſcribi potuiſſe, negare non dubitarunt: & quem- quam eorumdem ſententia fateri oportet, illud ſal- tem Caroli M. ſtudio effectum eſſe, St ſeriptura- rum initia, quantum ſieri poſſet, complerentur. vid. ill Lyncketi diſſert. de Idiom. Imperial. p. 6. 7. Equidem neſcio profeéto, vtrum temere abſurdeque quis acturus eſſet, ſi ſtatueret, ante Caroli M. æta- tem Germanos, ſi omnino patrio ſermone quid conſignarunt, Græcis vel his ſimilibus, & Lango- bardicis Latinisue litteris, vti ſupra doétorum te- ſtimoniis confirmatum eſt, vſos eſſe: Quid quod Auentinus lib. I. Annal. Boior. init. Germaniam poſt Friderici Il fata ſuum ſermonem Latinis lit- teris depingere didiciſſe, ſtatuit. quæ verba quo minus in vniuerſum intelligi debere, mihi perſua- deam, verer rr⸗ Germanorum carmina a Carolo M. collecta, aliqque medii æui monimenta, inter quæ Otf Pic: Faangeiunun⸗ verſio, prohibent. quæ o- mnino faciunt, vt, Auentinum verba iſta de moni- I weg Julppe ſ . nensl lun nii lebenaut⸗ uei in, M⸗ INA lii i elnpen r IN GERM. FAIIS CATP. III. er ſenſa per negligentiam diſeendi lingua erndi- ta quippe quem, quum monachos animi ſui isCene mentis, litteris, epiſtolis (iisque Imperatorum forfi- ile: e e tan nomine ſcriptis) legibus, tabulis, diplomatibus, Ingu Ae; intellecta voluifſe, exiitimem: quæ omnia lingu Mmen ſtee Romana ſcripta prius adſeuerarat, quam Germa- Efiiſe et/ſr niam ſermonem ſuum poſt Friderici demum II fata mr uuli ſ. litteris Latinis depingere cœpiiſe, confimauit. uallin. Quomodocunque ſe res habet, omni ſaltem d dubio r.: Gne. carere, puto, Carolum M de commodioribus arque nuj ryiſe; peculiaribus charaéteribus inueniendis, & & de di Hi- n hinlent cultatibus, quæ Germanice fcripturis ſeſe offere- nedumt⸗ bant, tollendis ſollicitum fuiſſe. Huc ſane Egin- enen Mec, harti verba pertinere videntur: Tentabat (Caro- Iteotkan lus) & ſoribere, tabulatque & codicilos ad hoc in hmn tempon lectulo ſub ceruicalibus circumſfſerre ſolebat, & 1 gen⸗ uum bsacuum tempus eſſet, manum Winsenae lie- net lh teris adſuefaceret. ſoa Parum proſpere – rſit herptme. Tabor prepoſterus ac ſero inchoatur. Verba hæc nlutuu. de Germanica vtique lingua inte lligenda puto; ein6. quamquam varias variorum huius loci in Mterpreta- clrkele tiones a cl. Schminckio, qui Eginhartum fuper ore M er. anno cum diueriorum animaduerſionibus in Bata- en id uis emiſit, adferri ſcio: inter quas iſtam de Ger- einn manica lingua ſententiam legere me non memini: dͤlg quæ tamen plane non incongruens mihi videtur. H vid. Lehman. Chron. Spir. lib. II, c c. 33, D. M. Io5, & E c. 45, Pag. 169. vbi Trithemium patrii ſirmoxis Serntu Grammaticæ, quam Carolum M. inchoaſle, Egin- lamilr. hartus cap. 29 ſcribit, partem, ac miros linguæ Cer- ele i manicæ charaéteres vidiſſe, oſtendit Lehmannus n lellu. . conf. Mart. Cruſii Annal. Sueu. dod. II, pag. 13, & CrhN. Hachenberg. Germ. Med. diſſert. VII, p. 245. De binerce difficultate Germanorum linguam ſcribendi Otfri- 4. ge0 dus etiam, Monachus Weiſſenburgenſis, quam ma- 1 e monl⸗ 62 DE LING VAE LATIN AE taerprimere ſine reprehenſione non valere, co- Znouiſſet (2) leges tuliſſe conſtat, quibus epiſcopis ſerio imperauerit, vt per ſingula monaſteria ſcholas inſtituerent in Germania, in quibus pſalmi traderentur, notæ, cantus, computus, atqie grammatica. Sed tamen neminem etiam negaturum puto, id quod Ol. Borrichius adfirmauit (h): Conatus hoarum⸗ . tem- xime ætate ſua eſt conqueſtus, qui iſtis Caroli Im-= peratoris rudimentis vſus eſt. vid. Bœcleri Com- mentar. de Reb. Sæc. INX & X p. 12 & ill. Lyncke- rum c. l. qui ad plures lectorem ablegat, & diuerſos ſæculi IX viros nominat de lingua Teutonica ex- colenda meritos. it. Mich. Hertzii Biblioth. Cer- man. P. I, ſect. 5. () ſunt ipſa Caroli M. verba ex epiſtola ad omnes epi- ſcopos miſſa, quam integram ex T. II Concilior. Gall deſumptam dedit Conringius in ſupplem. 35, Antiquit. Academ. pag. 30 ſeqq. conf. eruditam & ſupra iam citatam Dau. Chytræi orationem a. 1574 in Scholæ Prouincialium Ducatus Stiriæ introdu- GRione hab. B. 4. & luculentam cel. Henr. Leonh. Schurzfleiſchii præfationem, quam Notitiæ Biblio- thecæ Vinarienſ. præmiſit, p. 6. ſeq. in primis vero etiam conferas velim Conr. Sam. Schurzfleiſch. Diſput. XXIX de Alberti III vita, pag. I55. in notis, vbi plures citantur auctores. (h) Cogitat de Variis linguæ Latinæ ætatibus pag. 22. vid. Gerh. Io. Vosſu præfat. de Vitiis Sermonis lib. præf. vbi ſcribit: Carolus M. Bariis in locis ſebolas erigendo, præclare eſt meritus de ſiudiis Oniuerfiaz melius tamen de rerum doctrina, quam lingua Romana. IX ſpo ioi ten/ neſee culm hau inpos n 5610 nm Ee Cienlg in IN Midlbſet tt n RPer lne n Gemn M, (A Sec tamen i. Il ie n. tsCrrolilIn. Eceri Com- lLynche- entolicn er⸗ bloch Cer⸗ Lomnesz en⸗ I Conclr. ſipplen, „. erudtam vemn 2². 4 e intodl⸗ nt, Leobh. e blio⸗ nims Velo hud elch is u 11 nohis lbb. ir ſchllat riuerſ IN GERM. FATIS CAbP. III. 63 temporum infra operis molem fuiſſe, & cogni- tioni rerum aliquid, linguæ Latinæ cultui pa- rum eſſe attributum. Hoc ſi quis reputarit, eum haud derifurum puto illos, tamquam ineptos homines, qui in dubium vocarint, an EGINHARTVS, Caroli M. Cancella- rius, & deincep 5§ Abbas cœnobii Selgenſta- dienſis, illius, quem de eiusdem Caicli, Im- peratoris, vita habemus, libri verus ſit auétor, propterea quod is tanto dictionis conſcri- ptus ſit nitore, vt auctor aliquot etiam ſæcu- lis ante vixiſſe videri queat (i). Qaum ve- ro poſthac dilucide ſatis ab aliis der monſtra- tum ſit, Eginhartum elegant isſime pro ſæcu- lIo ſuo locutuin, haud infelicem C. Suetonii Tranquilli imitatorem ſeſe ull (H): licet Henmannum Comitem Nuenarium multa in opere iſto ‚quo floridius Palm lonhenten induceret auctorem, mutauiſſe, negare non queant: eo magis in xptimenda veterum dictione induſtriam eius mirandam cenſeo, quum primus ſine dubio fuerit, dn inter Germanos tale quid tentarit; inter illos ſal- tem, quorum monimenta ad nos peruene- runt. Cuius exemplum & acre in legendis imitandisque bonis auctoribus ſtudium ſi Po- (i) Gerh Io. Vosſius de Hiſtoricis Lat. lib. II. e. 33. (X) Conring. præf. C. Tacit, de M. G. p. 25. vid. Nic, Hier. Gundling. Otior. P. II. c. 5. 64 DE LINGVAE LATINAE populares poſtero tempore ſecuti eſſent, non haberent forſitan doctisſimi viri, quod que- rerentur (), in Chronicis rerumque Germani- carum annalibus condendis operam inſumſiſſe tum homines ſine prudentia, ſine facundia, qui euentus ſolos in oculis habuerint, auſſas & rationem parum commentatis quamuis non ignoro, Eginhartum noſtrum præconem po- tius, quam hiſtoricum quibusdam videri. Verum quantuscunque huius in Suetonio, aliisque bonis ſcriptoribus imitandis exſtite- rit ardor, & quantuscunque ipſius Caroli M. in linguam Latinam Prædicetur fauor: qua gue ac patria lingua orare ipfum Jolit Am eſſe, tradit Eginhartus (m): ſucceſſores eius acce- prain in prouchendis litteris gloriam haud obtinuerunt; nec de Latini ſermonis cultu, cui egregie ſatis præluſerat Carolus, promo- uendo ita, vti par erat, cogitarunt. Nam ad Caroli M. filium & ſucceſſorem LVDOVI- CVM PIVM quod attinet: ipſum quidem Latinam linguam, ſecut netnrelent aliter. loqui potuiſſe, ſcribunt (n): ſed tamen nimis forſitan ſuperſtitioſa in ſacris muneribus ad- miniſtrandis ſollicitudo eum impediuit, quo mi- (1) Bœcler. in præf- de Reb. Sæc. IX & X. Com- mentar. (m) cap. XXV. (n) vid. Conring. Antiquit. Academ. ſupplem. 41 vbi T hegani adducit teſtimonia. S — - S= 2 —,, = ESE in elen iplagtel 1 1 , ,/1 tumen nerta IMnn, arbite en ſci⸗ ANliae Alc 081 ori 10 Pu⸗ den Waunhe Ut Cunel. le R Gt S dnbolg. on iſſinti un alſi Guamuis un umn/. Viger, ndvetonio, hserſtite⸗ 8CArol M. uor: gu , Geingarce⸗ Criam huud nonis l ls promo⸗ Mnal n guiten men bind etibusad⸗ .. ein. 41 lem.7 IN GERM. FATIS CAbP. III. 65 minus Parenti veſtigia perſecutus curarit, vt litterarum ſtudia propagarentur. In quibus ſubleuandis licet CAROLVM CALVVM maiorem deinceps curam in Gallia poſuiſſe adfirment: incredibilis tamen ac turpis pla- ne monachorum inertia effecit, vt paullo poſt in eadem Gallia pariter, ac in Germania, ipſaque Italia nulla ferme apparuerint am- plius eruditionis & Latinitatis puræ veſtigia, & ruſticus ille ſermo locum denuo obtinuerit, pvitro vbique ſic inſtauratus, vt, inſequentibus ſæculis per omner fere libros, veluti lolium tritico eum adnatum eſſe, vere dicere potuerit Bœclerus (o). Quamquam præter plura alia ſæculi mala, quæ Germaniam noſtram adfli- xerint tum, Hunnorum in primis, aliorum- que barbarorum irruptiones barbariem ma- gnopere ibi adauxiſſe credantur: Monachos tamen inertiæ atque deſidiæ merito conde- mnari, arbitror. Nam quum in monaſte- riorum canonicorumque collegiorum ſcho- lis, præter quas nullæ tunc inſtituebantur, in- genia ſtudiis & exercitationibus acui debu- iſſent, monachi delitiis, otio, languore ac de- ſidia animos ſuos inficientes, omne tempus corporibus bene curandis dabant; non mi- nus, quam ſuperiori tempore in Boioaria ab iis factum eſſe, paullo ante cognouimus. Si Omni- (o) de Reb. Sæc. IX & XK Commentar. pP. 47. 66 DE LING VAE LATINAE omnino inter eos erant ſubinde, qui iners iſtud ac luxurioſum otium deteſtati in litte- ras excolendas incumbebant, reliqui aper- tisſimo cos proſequebantur odio, tamquam inutiles nec kusi homines: perinde ac ſi o- ptimarum rerum cognitio improbitatis fl Hagi- tiique nomine eſſet notanda. Accidit i Dlud præſtantisſimo clarisſimique nominis viro, Rabano Mauro, qui quum omnes ferme & ſua ætate & aliquot ſæculis ante ac poſt vluente monachos eruditione ac virtute longisſime antecelleret, ita, vt merito ſuo monaſterio Fuldenſi, cui, ipſo iſto IX ſæculo, Abbas præ- erat, ſingulari ornamento eſſe potuiſſet: per- ditisſimi homines ex contubernio ſuo eum eiecerunt. Quæ tempora ſi reſpicimus, non temere quis idem de Germania noſtra adfirmare poſ- ſet, quod Guil. Malmesburienſis de Britan- nia Danorum incurſionibus miſerrime vaſta- ta conqueſtus eſt (p): Litterarum & religio- nis ſtudia obſoleuerant clerici ittera:, ura zumultuariz contenti vix ſacramentorum ver- babalbutiebant: ſtupori 6& miraculo erat ce- teriy, qui Sgammaticam noſſet. Eo enim, quis putaret, res in Gallia, Italia atque Ger- mania deducta erat, vt ſæculo iam tum IX pres- e) ap. Conring. in Antiquit. Academ. ſupplem. 35 P. 289. 10Otatsl Accllt Ul! oninss nn 1 Olt Vuen argienſtrn . lonolsllmne nonalteno⸗ 11 non tennek⸗ fumnepol rime altr. lit Itorune,⸗ o erat e⸗ Eo cnimn, que el⸗ m tun 11 Pres⸗ ,31 IN GERM. FATIS CAbP. II. 67 presbyteri conſtituendos epiſcopos interro- gare neceſſe haberent, verum Euangolia lége- re poſſent (q) . Id quod an multi eorum præſtare potuiſſent, niſi ad ſacra Latino ſer- mone peragenda necesſitas iſtos adſtrinxiſſet, eſt omnino, quod dubito. ſiquidem ſcriptu- ræ S. interpretationes, conciliorum decreta, omniumque rituum inſtituta ac rationes, La- tina lingua, vt inter omnes conſtat, erant conſcripta. Exſtitiſſe nihilominus poſtero tempore Abbater atque Epifeopos, ſormonis Latini ignaros plane, multis teſtimoniis con- firmari poſſet (r). Cel. Mabillonius oſten- dit etiam (S), homines ſacris eceleſiæ ordini- bus addictos in tam ſupinam ignorantiam ſæculis iſtis veniſſe, vt nomen ſuum pingere non valuerint. Quæ quum ita ſint, quemlibet ſidem mihi habiturum ſpero, ſi adfirmauero, barbaram maxime dictionem quantiuis ha- bitam tum eſſe pretii: & fuerunt ideo IX ſæculo, quibus Germani Latinæ linguæ exco- lendæ nimium dediti patrium ſermonem ne- glexiſſe viſi ſunt. Inſimulauit ipſos eo no- mine ſupra nominatus Otfridus, Rabani Mauri diſcipulus: qui ipſe parum eleganti P 2 dicen- (q) ibid. ſuppl. 42. (r) vid. Scriptor. Brunfuicenſ. illuſtrant. ab excell. Leibnitio coll. T. II, pag. 4:2, m. & T. III, p. 372 f. (S) de Re diplom. Iib. II, c. 22, 9 3. 68 DE LINGVAE LAILINAE dicendi genere vſus, querelam de ſeriptionis difficultate his non ornatis adeo verbis inſti- tuit: Huius linguæ (Germanicæ) barbaries, vt eſt inculta & ma ſeiplinabilis, atque inſueta capi regulari freno grammaticæ artis, ſic et- iam in multir diétis ſeriptu &J propter littera- rum aut congeriem aut incongruam ſonorita- tem difficilis (ſ). Niſi forſitan Otfridus ds inficetis præſertim concionatoribus, ſiue in- doctis verbi diuini præconibur, querimonias iſtas inſtituit: quos videlicet Latina verba ita torſiſſe ſcribunt, vt nihil minus, quam Germaniam lperent: & quos idcireo ho- mines barbaros, inconcinnos, ineptos, atque inſulſos, Latinæ & Germanicæ linguæ depra- uatores vocarunt (8ſ). Sequenti ſæculo X magis de elocutione ſollicitos fuiſſe clericos, penes quos ſolos erat eruditionis gloria, quam iuſta ac merita, ha- ctenus quodammodo cognouimus, nemi- nem ne conicecturum quidem arbitror: quan- doquidem, ipſo Bellarmino vltro profitente, infelix ſæculum fuit, in quo nulli ſcriptores illuſtres, nulla concilia: pontifices parum ſolliciti de eccleſia. Principem Latinis litte- rIs (ſ) ap. Bœcler. in Comment. Sæc. IX & X p. 123. (5ſ) Ioach. Vadianus, inter Rer. Alamannic. ſcripto- res a CGoldaſto coll. T. III, p. 33 1eq. & Barth. Scho- binger ad Vadiani verba p. 1o4, 105. mmd Ciane e 414 oll 7 dI Ne. In lprerltmne. an ſnnte. 10tfridis bis ueir Cterinonin Atlna pverbi ins, guam beireo ho⸗ orne neue epte⸗ dcutoone Ploloert Velltyla- b) ſeni or: Ilan⸗ ofttente, ſcihtore e pumn enoltt⸗ 1is INIGH Kigt. ch.Scho⸗ IN GERM. FATIS CAbP. III. 69 ris doctum, optimisque ſtudiis deditum, non mirabilem modo, ſed prodigio fere ſimilem rem fuiſſe, de Duce Erneſto, Ottonis M. pri- uigno, hiſtoria confirmat. quem purpurati, propterea quod linguarum ſcientiam ex Ita- lia ſecum in Germaniam attulerat, animum- que liberali doctrina præter temporum iſto- rum conſuetudinem excoluerat, acerrimo odio proſecuti, omnem mouerunt lapidem, vt litteratisſimum principem in ſuſpicionem vitrici adducerent, tamquam longe ſceles- tiſſimum hominem, inſidiis ipſum interficere ſtudere (t). Quantopere epiſcopi mona- chique eloquentiæ ſtuduerint, loannis XII Papæ epiſtola, &, quibus præſules Romæ congregati ad hanc reſponderunt, litteræ, te- ſtari etiam poſſunt. Pontificis epiſtola hæc erat: Nos audiuimus dicere, quod vor vultis alium Papam facere: ſi hæc facitis, excom- munico vos de Deo omnipotenti, t non habea⸗= tis licentiam vllum ordinare, & miſſam cele- brare. In epiſcoporum litteris hæc inter alia leguntur verba: A vobis, non quales temporis qualitar, ſod inconſaltorum vanitas expoſoeit hominum, litteras accepimus. Non veniendi ad ſynodum rationabilis eſſe exeuſa- tio debuit. Sed & præſentes magnitudinis veſtræ debuerunt nuncii intereſſe, qui aut agri- E 3 tudi- (t) Lehmann. Chron. Spir. lib. V, c. 8. . 70 DE LINGVAE LATIN AE tudinit, aut certe diſfcultatis cauſſa ſatisfa- cerent, ſanitam vor ſnodum declinaſſe. Ef &α aliud veſtris in litteris ſoriptum, quod non epiſeopum, ſod nuerilem ineptiam ſoribere de- ertt. - =- = Nan vsque Putauimus, immo redimus, duo negatiua vnum facere dedica- kietum (tt). Quum quatuor amplius continua ſæcula denſiſſima etiamnum caligine obruta fubſe- quantur, pluribus verbis argumentum per iſta proſequi, atque exemplis & teſtimoniis illuſtrare, operæ pretium non duco. Quis enim eſt, quem fugiat, litterarum ſtudia non in Germania ſolum, ſed in cuncta fere Euro- pa, cum ſordibus ac ſqualore tunc conflicta- ta, & Latini ſermonis decus in tenebris vbi- que gentium iacuiſſe immerſum. adeo, vt Gerh. Io. Vosſius ſcribere veritus non ſit (u). Caroli M. genere exſtintto, quod decimo a Chriſto ſæculo fuit, prove omnis eruditio ab orbe eht proſligata. Totisque annis quadrin- gentis delituit cudeli multata exilio. Itaque duor, vel neminem, dixeris, qui quod Roma- nam quodammodo ſaperet dittionem, vel au- deret, vel poſſet. Breuitati cam ob rem ſtu- dens, paucis, at diſertis tamen, eruditi cuius- dam (tt) Luithprand. Hiſtor. lib. VI, c. 10, in Reuber? collect. p. I57. ſeq. u) in præfat, de Vitiis ſermonis lib. P 1 n Vir! ,anexht CnI miu⸗ Pidheuun, IlnIMas- . iratier l At, ) M uen ialt. tinua ſrole nentum Pen telinonit Endianon Eereuro⸗ conkickr⸗ enebrisrb. Ale, t on at 1). Ain,4 Ari ahir. Laſte . Roné- Ill⸗ ſenml⸗ i auins am gerber! IN GERM. FAIIS CAP. III. 71 dam viri (V) verbis generatim ac vniuerſe rem exprimam: quibus ſcilicet de rerum per complura ſæcula in Germania geſtarum ſori- ptoribus, ab Vrſtiſio, Piſtorio, Reubero, (qui- bu: Freherum adde, Caniſium, Schardium, Pithæum, Goldaſtum, Meibomium, Leibniti- um, Maderum, Matthzæum, alios) editis adfir- mat: ſua mole eos laborare, ſtilo vt pluri- zum rudes, rerum frequenter inaner, ex ſo- mniir & nugir cuculatorum onfertot. In quales ferreos, ſeu lutulentos ſcriptores ſi quis primitus ſeſe abdiderit, crebro euentu- rum, Voſſius prædixit (X), vt propemodum non magis eos intelligat, quam ſi alium in orbem delatus foret. Quæ ſingula neuti- uam ita intellecta volo, ac ſi ea propter ſcri- ptores iĩſtos, & ob verborum ſqualorem, floc- Ci pendendos ego exiſtimem. qui a cl. Bœ- clero (y), aliisque, & re ipſa, meliora edoctus E 4 ſum: (v) Sim. Bornmeiſter. in præf. FHadriani Card, lib. de Elegantia Latini ſermonis præfix. edit. Norib. 1681, 12. (X) c. I. () in præf. Comment. Sæc. IX & X. Præclara multa cadem de re monet Phil. Melanchthon. in præfatione, qua Abbatis Vrſpergenſis Chronicon adornauit: quæ cum reliquis eius præfationibus reperitur etiam T. II, Declam. p. 187. ſeqq. Quum lego, inquit, Germanicorum ſeriptorum Chronica, ſeu hißtorias, non raro deploro hanc infeælicitatem noſiræ natienie, quod quum optimos Principes ge- nkerit, gquum res gelſſerit pulcherrimas, & tiles 72 DE LINGVAE LATINAE. ſum: illorum ſcilicet volantatem laudare» tempori ignoſeere, monimenta colere, ad omner ertinere: licet auctores nec bonas litteræs, nec prudentiam idoneam ad hæc concinnan- da attulerint. Id quod excellentiſſimus Vos- ſius ita elocutus eſt () : Non putandum, Prorſum negligendos eſſe eiurce ætatis homines, qui ſiue tamquam æſtu torrentis abrepti, ſiue deſperatione quadam meliorum contenti fuere Plebeio & idiotico ſermone; ſeripſereque, non t debuere „ ſea vt potuerunt. Absque iis enim ſi eſſet, hiatus multiplex eſſet in hiſto- rig, niuerſo Chriſtiano nomini, litterarum lumine res noſtrorum bominum carent. Quamgquam e- nim non prorſus ingenia noſtris ſeriptoribut de- Jfueraunt, tamen ſcientia Reip. deſzæit, & ratio di- cendi. Seribebant enim hiftoriaz monacht ple- rumque imperiti Reip. qui Beteres hiſtorico- ne vi- derant quidem, ſine exemplo, ſine arte infantes. Quibusdam de Maximiliani I. Imperatoris conſilio Germanicam hiſtoriam, quantum fieri poſſet, inte- gram ex fragmentis componendi, interiectis, per- git: Qaamguam igitur iure in noſtris ſcriptori- bus deſiderari multa poſſunt, tamen faciendum eſe ſcilieet, id quod res fert. Non ſant negligen- da hæc, gquamguam rudta monimenta maiorum noſtrorum, quæ multas pulcherrimas girtutet no- Rrorum Regpum 6 Ducum, ſi non ſatiæ iuſtrant, veuis, SEt ita dicam, coloribns adumbrant tamen, & hominer prudentes hæc ipſa adumbratio multa monere poteſt. (1) in præfat. de Vitiis ſermonis lib. , 4 gu⸗ ſcet in tlann te gui Colem Ommin lenun. Mo tul Criumul Phomun iltequi cnin ek, cut Pelekch⸗ eſ IVIIdlh INN ten luli lre On honulte, eccohein Nkiſimnene Ni Mukanl Azn I nmnifun Pregle, M Aboque is 1 ttin ife. = un lannt Wunguen . rptordbr 4 Gru- oruth zli⸗ no n. P iſene. noconl⸗ olet inte. ellis Pet⸗ ſenitort⸗ ſubnlin . nilten. nar rtyte M- lchrant, t amen, io multa IN GERM. FATIS CA. III. 73 ria, quæ quoquo modo ſcripta delectat, &, licet inſulſe ſcriptam, tamen, quoniam noti- tiam temporum habere deſideramus, & nos, quidquam, quod vsquam geſtum ſit, latere dolemus, ambabus vlInis amplectimur (a). Omnia hæc vltro concedo: de imperita mi- nusque eleganti ſæculi iſtius dictione, a qua plenam ſubacti iudicii homines mutuantur prudentiam, mihi in præſenti ſermo eſt. Quamlibet nec illud inficias eo, vixiſſe o- mnino tum in Germania vnum & alterum, qui in monimentis poſteritati traditis emen- datius multo dicendi genus vſurparint, quam ab homine barbaro maxime ſæculo viuente iure quis exſpectare potuerit. Veriſſimum enim eſt, quod idem magnus Voſſius do- cuit (b): etſi ſæculi vitio vel ipſa facundia pene facta eſſet elinguis, Latine loqui nihilo- minus dari, non cum illis in Romana dictio- ne infantibus, ſed cum iis temporibus, qui- bus viguit vis & gratia Latini ſermonis. cu- ius rei exempla capere licere cenſet ex iis, qui, licet viuerent non defloreſcente lingua Ro- mana, ſed emortua, tamen grandius quid, puriusque ſonuerint ceteris ſuæ ætatis homi- nibus. Talibus LAMBERTVS SCHAFF- NABVRGENSIS, XI ſæculi hiſtoricus, qui PE F in (a) Rol. Mareſ. epiſt. philol. 2 lib. II p. m. 232 (b) l. c. 74 DE LIN G VAE LATIN AE in primis adnumeretur, dignus eſt. cuius pu- zam & ornatam oralionem, ac miram plane tam barbaro ſæculo eloquentiam ſummi inter eruditos viri ſuſpexerunt: prudentiæ non minus, quam eloquentiæ palmam, non ſuæ tantum ætatis omnibus, ſed diſertioris etiam æui pluribus ſcriptoribus præripuiſſe eum, cenſentes (c). Vt autem dictionis Lamberti noſtri formam, qui hæc legis, cognoſcere quodammodo queas, clauſulam, quam operi ſuo addidit, adſcribam. Noz more inertis Poectæ extremo iam in opere langueſcenter, in- gentitque materiæ mole ſuperati, in longum ſatis, vt videtur, protracâo volumini hic tan- dem ſinem imponimus, vt ſi cui forte poſt nos ad deſeribendam reliquam partem huius hi- ſtoriæz manum mittere libuerit, ab electione Ru- dolphi Regis congruum ſeribendi exordium fa- ciat (d). Verumenimuero ſi ipſum hunc Hircfel- denſem monachum & fupra pluribus a me laudatum verbis Eginharrum excepero, per quin- () vid. Vosſius de Hiſtor. Latin. lib. I. c. 47. (d) Piſtorium atque Schardium adieciſſe Lamber- tum collectis ab ſe rerum Germanicarum fcri- ptoribus, conſtat, poſtquam Phil. Melanchchon primus eum edi curauerat, & Io. Iac. Grynæus quadraginta annis poſt cum aliis nonnullis libris Baſileenſi typographo recudendum dederat: conf. Hertzii Biblioth. Germ. P. II. S. 1. n. 484. goinge tennpo Germal ſum le Namet Citum! rum in. Gotllms Norun dl uirt de tutarentur tesamum Iemm mdiend Gterpond neleing Cuunchen (ini en ral ſin N . aſ Nlunmitk Uubente⸗ NN Tem oher Ne. yn, i enren, ir- tah- 1 l nt uur h- ne N- in M . 4 Pycfe. 1 4 me e1o, Der Guln. 45. e Lanber- un ſt⸗ nehtkon OrYnEls lelbis etatco. IN GER M. FATIS CAb. III. 75 quinque amplius ſæcula, a Caroli M. ſcilicet tempore, vsque ad Caroli IV ætatem, vix in Germania exſtiterit, cui ob purum ac copio- ſum ſermonem laudis quicquam debeatur. Nam etſi mundum ſatis ſemen vberi ſolo cre- ditum ibi fuerat, id ſuccedentium agricola- rum incuria paullatim ſpinis atque ſentibus peracutis pungentibusque vndequaque in- horruit. & licet candidiores ſubinde per ali- quot ſæcula aduentarent, ſemen iſtud a ve- pribus liberaturi, quo cumulatius copioſius- que emergere poſſet; pigris iftis & negli- gentiſſimis cultoribus hæc proborum colo- norum diligentia erat quam moleſtiſſima: qui, vt deſidiam ſuam, veluti aras & focos, tutarentur, criſtas erigebant, omnia euerten- tes armamentaria, & nihil non exquirentes, ne parum acres vecordiæ ſuæ viderentur pa- troni (e). Tam paucos vero, quibus ob pu- rum dicendi genus laus impertiri queat, tan- to temporis ſpatio in Germania noſtra inuen- tos eſſe, in gentis noſtræ contemptionem ad- duci poſſe, negat Herm. Conringius (f): quum quemlibet fateri oporteat, non ingenii crimine tantum ſtribliginis ſitum contra- ctum (e) rem plane admodum hac ratione expresſit Nic. Gerbelius ep. ad Io. Reuchlin. lib. Il ep. illullr. Viror. ad Reuchlin. C. 2, b. f) in præfat. C. Tacit. de M. G. p. m, 25, 76 DE LINGVAE LATINAE Qum eſle, ſed temporis. Quo nempe pia- culum purgatoriis flammir erpiandum fuit, elegantiori au puro loquendi genere pti, ma- xine & eapropter, quod inſeliciter plane, (uti Jomniarant) Hienonymus hanc wntarit aleam, qui, neſoio a quo irato genio, in ſomnio egre- gie ſit dedolatur, quod Ciceronem legerit (ff). Quali figmento ad ſocordiam ac inſcitiam ſuam jnfucandam vIos tum eſſe monachos, arbitror, continue inſequentibus ſæculis ob- gannientes: quanto melior grammaticus, tanto peior theologur. Quod ipfum barba- riei ſuæ cauſſati, ſingularis forſitan ſanctimo- niæ præ ſe ferre potuiſſent, opinor, ſpeciem, niſi commiſiſſent, vt atrocium magis crimi- num merito ac iure coargui potuerint: quo- rum nomine ab ſupremo iudice magis quon- dam damnabuntur, quam ſi Latinitati inge- nuisque artibus ſtuduiſſent. Quorum ſæculorum ſordes, & inuetera- tam barbariem pluribus verbis proſequi ni- hil attinet: præſertim quum dubitare me iam adfirmarim, an temporibus his immorari operæ pretium facturus forem. quorum ipſi- us cogitationis, vt vere dicam, me pertæſum eſt: nedum verboſa eorum commemoratio- ne, & inſcitiæ ſpeciminum enarratione quem- quam delectatum iri, mihi perſuadeam. Sunt vide- (ff) Sim. Bornmeiſtet ſupra cit. I. ſi l INN 0 Nemden Mnan rrehti g vytari⸗/, ſteſtt dln, e inlettun onachos leellsob. nnaruuß n barba⸗ lnctino⸗ eüen, gscuinr⸗ Unt: (vo⸗ gi gor⸗ nti inye⸗ nuetert⸗ eni Ni⸗ tare ine nmorui muminl- ertrlun rortti⸗⸗ . gen. n Sunt ide⸗ IN GERM. FAIIS CAP. III. 7 videlicet hæc ipſa iſta ſæcula, in quorum ſcri- ptoribus horridam barbariem nihilo magis mirari nos oportere, Henr. Stephanus iudi- cauit (g), quam tumidum guttur miremur in Alpi- bus, aut quam in Meroe craſſo maiorem inf ante mamillam. Sunt porro illa ſæcula, quibus Græcæ linguæ rudes penitus ignarique monachi ridiculas maxime comminiſcebantur etymologias: qualis erat illa, qua vocem Preibyter inter- pretabantur, quaſi ciusmodi eſſet homo, qui præberet ſuis iter. vel ſi Græciſmi omnino quicquam ſubodorabantur in voce quapiam, mirifice ſibi gratulabantur, quum poſt multi velut ſudoris laborem exantlatum vocis ori- ginem elicuiſſe ſibi viderentur: quo illa in primis etymologia referenda eſt, criticis iſtius ætatis non indigna, qua vocem diabolus ex dia, quaſi duo, & bolus, deducebant; perin- de ac ſi diabolus duos ex homine deuorando faceret bolos, vnum de corpore, de anima al- terum (h). Stupendam monachorum ſo- cordiam vel inde coniicere licet, quod eiſéo- us quidam Traieclenſes trecentos dicceſeos Iſuz (O) in præfatione, quam de Abuſu linguæ Græcæ in quibusdam vocibus, quas Latina vſurpat, ad- monitioni præfixit. (h) Henr. Stephanus in citato modo loco. 78 DE LINGVAE LATINAE ur ſacerdoter, tamquam indoctos aſinos, adeoque ſacro munere indignos plane, tribus dumtaxat exceptis, exaudtorauerit ( ¹). duos eius farinæ homines fuiſſe credo, c cuius ille monachus fuit, qui ab epiſcopo quodam ad eccleſiaſtici fnuneris cuiusdam functionem obeundam prælato cuipiam commendatus eſſe dicitur hac epiſtola: Oeto Dei gratia= rogat veéſtram clementiam, vt velitis iſtum lericum ond cere ad veſirum diaconum. quæ verba quum compendioſo ſcribendi genere eſſent excepta, commendatus ſic legiſſe fer- tur: Otto Dei gram, rogat veſtram clam, pt velit iſtum clincum clancunz conuertere in vi- uum diægbolum. Quam incredibilem fere ignorantiam non adeo mirabitur, ſpero, qui reputarit, o- mnia meliorum litterarum exercitia in mo- nachorum canonicorumque ſcholis ſuperio- ri tempore in Germania & alibi Caroli M. auſpiciis apertis prorſus ſenſim ceſſaſſe, pi- griore ſemper pigro ſuccedente: idque non in (i) Refert id Io. Lomeier ex Eraſmo, lib. I Eccleſi- aſt. in ſui de Bibliothecis libri cap. 8, ubi iſtam etiam de Ottonis litteris commendatitiis hiſtori- am narrat: quippe quod caput huiusmodi ex- emplis eſt refertisſimum. præterquam quod complures ſcriptores nominat, ex quibus plura depromere poterunt, qui eorum n lectione dele- Kantur. N in Cenun. d: che monach Dachon I (Cepit,n umnAl⸗ Ulotelan „ P Ment 4 HMI c0 Anb untſ ra 4aa. Mne, I (1 o aini de. ⸗ —,= fünckonn un gue Nigenere tglle fer⸗ 1llimn nt ere in Nr⸗ norintiam putnih l⸗ a Mo⸗ ſpero⸗ roli M. e, di⸗ Auenon n ,Ibockel- hi Nnn kiltwi⸗ ol er⸗ n god bus glum one eele⸗ IN GERM. FATIS CAbP. III. 79 in Germania ſolum, ſed in cuncta pene Euro- pa: quandoquidem ſolus immenſæ gulæ at- que impudici corporis quæſtus vigebat inter monachos. Mendicantium cum primis mo- nachorum ordini, qui ſæculo XIII florere cœpit, nihil minus, quam ingenuarum arti- um, & Latini ſermonis cultus curæ fuit cor- dique. vtpote qui ordo in Philoſophiam A- riſtotelicam excolendam, vel obſcurandam potius, omni ferebatur cogitations: dum Ariſtotelis aliorumque Græcorum moni- menta FRIDERICI II Imperatoris benefi- cio ex Arabica lingua in Latinam translata ſunt; ſcabra quidem, vt Conringius eam ap- pellat (k), interpretatione: quam ſcholæ Bononienſi examinandam transmiſit Impe- rator (X) Antiquit. Academ. diſſert. III, p. 95 ſeqq. & ſuppl. XLIII, p. 337, 349. & Dau. Chytræi Orat. de Scholæ Prouincialium Ducatus Stiriæ Introd. B. 5, b. vbi illuſtria hæc, & id, quod volo, declarantia legun- tur verba: Circa annum Chrifti 120o. Monachi mendicautes ruinam ſtudiorum eccleſeæ collabenti- um, fulcire ſuis docendi, aiſputandi & ſeribendi læ- boribus ſtrenue conati ſunt Sed neglectis Græcis litteris, eontemptis veteribus etiam Latinis aubto- ribus, amiſſa linguæ puritate, doſertis mathematis, & veteri zo vera docendi ratione extincta G inani- bus argutiis & cauillationibus in omnes artes ac di- ſciplinas receptis: tetra barbaries & Theologia Monachorum, conflata ex inerudita philoſophia & ſaperſtitionibus enata eſt. 8o DE LINGVAE LATINAE rator (1). Quo quum per aliquot ſæcula nullus imperantium Præclarius de litteris meritus ſit: quippe qui fundatam etiam ab ſe Nea apo olitanam academiam pluribus orna- uit priuil legiis, & quem Italice, Latine, Ger- manice, Eallice, Græce atque Sarracenice locutum eſſe, adfirmant (m). quin pauca de temporis huius Latinitate proferam, tempe- rare mihi non queo. Omnium ferme, quos ætas iſta tulit, eru- ditorum eloquentiſſimus PETRVS DE VI- NEIS putabatur, Iureconſultus celeberri- mus, & laudati Friderici II Cancellarius? quem, poſtquam in grauiſſimis negotiis ope- ra eius vſus erat Imperator, longe funeſtiſſi- mum ac tragicum prorſus vitæ exitum ha- buiſſe, nouimus. Vtrum vero Germanus, an Italus fuerit, diſceptant eruditi: Trithe- mius Germanum natione fuiſſe tradidit: alii Capuanum habent; quibus Sim. Schardius adſentitur (n): qui ipſe eſt, qui eiusdem Pe- tri de Vineis Epiſtolarum, Imperatoris nomi- ne ſcriptarum, libros VI iuris publici faci- ens (O). veritatis hiſtoricæ cultores perpetuo ſibi (1) Pandulf. Collenutius in vita Friderici II: quam Latine conuerſam Epiſtolis Petri de Vineis præ- miſit S. Schardius, p. m. 55. (m) P. Collenutius c. I. p. 54. (n) in vita Petri de Vineis, ipſius epiſtolis præfixa. (o) Baſileæ 1566, 8. ex officina Io. Oporini. N ſbieui u l porum Uero tan bendis r Vtltalon tinorum ⸗ Giis⸗ levtul nlt niche lian I. s ho Uun ſalie drdtetel tsnenn lol kertl yrtli ul em neu e hunn. unrt nidine . ſdi ißmug; lin ni M uha zet ſite an *“ keram kenpe latulten, WDE . ctlebenni Curelariu: hegtisoe⸗ 3 uneſil. e cKtum he⸗ 0 Germnu, ti. Tuihe. alicit: ali Nlarcc ludembe⸗ ors nohni- Phici fui. 5 Petpend ſbi Tiligun nessre⸗ ls geinn fini. IN GERM. FATIS CAbP. III. 8r ſibi deuinxit. quas epiſtolas non tam elegan- tia ſormonis Latini, quam Pontißieum Roma- norum inſebtatione inſignes appellat. Enim- uero tam inculta atque aſ Pera in iis conſcri- bendis vſus eſt præſtantiſſimus vir dictione, vt Italorum magis ac barbarorum, quam La- tinorum vocabulorum indicem, quo iſta ex- plicentur, ſubiiciendum iis putauerit Schar- dius: qui tamen locupletior multo dari faci- le potuiſſet. Vt breue aliquod Cancellarii noſtri elocutionis habeas ſpecimen, lector, epiſtolam XIII lib. W apponam: idque eo magis, quod de grammatica docenda agit: illum ſcilicet, qui in Terra Laboris ius dice- bat, a tradendis Grammaticæ artis rudimen- tis quemquam prohibere vetat. Ipſa Epi- ſtola hæc eſt: Etſi ad perfeltionem ſtudii ge- neralis, quod nuper in ciuitate Neapoli proui- dimurs reformandum, particularia ſtudia vbi- que per regnum mandauerimus interdici, no- Eræ tamen intentionis non fuit, ſic loca quæ- libet depauperare doctoribus, vt artis Gram- maticxæ rudimenta nouiciis velut lalbtantis ve- ſtris vbera famelicis infantibus præcidan- ture ſed ad illos tantum extendi volumus ve- ſræ ſerenitatis editktum, qui auditoribus ſuis ruditate depoſita, in facultatibus aliis inge- nia potiora petentibus, cibos iam posſint ſei- entiæ ſolidos miniſtrare. Propter quod ſi- F delitati 82 DE LINGVAE LATINAE delitati tuz præcipiendo mandamus, quatenut magiſtris quibuslibet, qui per terras iurisdir- ctionis tuz püeros in artis grammaticæ primi- tiis edocent, nullam occaſione pradilla mole- ſtiam inferas ſod particularia eorum ſindia regere, ſine impedimento quolibet pPatiaris. Hactenus ipſa Petri de Vineis Epiſtola: cu- jus verborum ſtructura licet parum ornata ſit: incomptior tamen in aliis eiusdem ſæcu- li monimentis offenditur. Nam ſi Petrus de Vineis inter ætatis ſuæ cruditos doctrina, in- genio, ac eloquentia merito ſuo præſtantifli- mus habitus eſt: quam doctos, quam elo- quentes illos, quæſo, faciamus ſcriptores, quos is non mediocri poſt ſe reliquit inter- uallo? Gregorii certe IX Pontiſßicis Epiſtola ad eumdem Fridericum Imperatorem tum, quum eius etiamnum amicus eſſet, ſcripta, ſi non incultior, æque tamen, ac Petri de Vineis Epiſtolæ, ſalebroſa mihi videtur: cuius hoc eſt initium (p): Gregorius epiſiopus ſeruus ſeruorum Dei, chariſtmo in Chriſto ſilio noſtro Friderico, Romano Imperatori, & Siciliæ regi, ſemper Auguſto: ſalutem & Apoſtolicam be- necittionem. Ad oſtendendum viam ligni vi- tæ errantibus, in inuio mundi huius, poſuit te Dominus quaſi Cherubim, & verſatilem gla- dium. (p) Petri de Vineis Ppiſtolis vna cum Depoſitionis Fri- Aeoerici Formula prœmiſſa eſt a Schardio, p. 77. IS Sen. ſuuu 4 aturali pua fau Con Cheiktan tamenu Iolole J hſyo, 7 Ol MA T, PRRA Nomatu lanans (ennaue 1 Hyolsne Aelito .. 0 loll Nu len necel tian . ) Vl Geben 6 . NNNC Uun En ge gkeriex 4 INAN mnin un lera, mi 4 C Ppiloh: a. atlnen ON Icemn ecl. Illetngc 022* . Ockting,i. Nlllintil. gumn eh Ciſtots ntinte⸗ Oremn tun, leine cins hoe ſrlu Nonn lis th lunkr. 11e M ngl. orilli. 3 IN GERM. FAIIS CAbP. III. 83 dium. Cum enim diligenti meditatione ben- ſatur ratio in te illunzinata dono intelligentiæ naturalis, & imaginatio diſoereta in rei com- brehenſfione ſenſibilise quæ quaſi verſatilis, vna facie reſpicit rationem, alia naturam ſenſibilium intuetur. & quæ ſequuntur. Quod ſi vero monachorum & vniuerſæ Chriſtianæ eccleſiæ caput Pontifex maximo tam exiguum liberalium artium præ ſe tulit ſtudium, fauoremue: & ſi is gregis Seruato- ri noſtro Ieſu Chriſto in hiſce terris colligen- di lupus rapax, Aoli Parens, ſanguinum vir, chismatum amator, lapis offenſionum, ipſe denique Antichriſtus aperte in Petri de Vineis Epiſtolis nominatur (q): qualem quæſo mo- nachorum tum gregem fuiſſe, putas? ſæculo deditos ac ebriatos, delitiis Deum poſtvoſuiſſe gos, ipſi, qui a Pontificiorum partibus ſtetere, fateri neceſſe habuerunt: ex quorum diui- tiarum affluentia religio ſit ſuffocata (r) nec F 2 minus (9) vid. Schardii epiſtolam, qua easdem Epiſtolas Wolfg. Hallero dedicauit. (1) P. Collenutius in vita Friderici II. pag. 59. Huc Pertinent lectiſſima Dau. Chytræi verba ex Oratio- ne ſæpius a me allegata, quam in Scholæ Prouincia- lium Ducatus Stiriæ introducstione habuit, B. 5, b. Quum opes &llegiorum & veter um D. Benediäcti, monaſteriorum poſterioribus ſæculis ſtudiorum cauſſa potisfemum ex Regum ac Principum donatio- nibus audZe, in immentum creuißſent: accidit, guod Bernardus inguit: Religio peperit diuitias & fitia 4 84 DkE LINGVAE LAITIN AE minus omnis ingenuarum artium amor at- que ſtudium. Vt demum crasſiſſimas, quibus in Germa- nia noſtra omnis humanitas circumfuſa la- tuit, tenebras elucter, Muſisque inimiciſſimo ſæculo relicto, ad lætiora paullatim tempora progredi mihi liceat: paueis, at luculentis- ſimis magni Eraſmi verbis, plurima genera- tim iterum iterumque, corollarii quaſi loco, exponam: quibus prudentiſſimus vir tem- poris, cui hactenus immoratus ſum, faciem præclare expreſſit (8): NWeglectæbonæ litteræ, faſtidita Græcanici ſermonis peritia, multoque magis Hebraici, ſoretum eloquentiæ ſtudium, quin & ipſa Latina lingua ſic conſpurcata eſt ſubinde noua barbarie, pt iam nihil minus eſſet, quam Latina, nec Hiſtoriæ nec Geogra- phiæ nec antiquitatis vlla cura. Prius vero quam ad tempora, quibus bo- nis litteris clarior ſenſim exoriri cœpit lux, Pergam: non ab re futurum arbitror, ſi bre- ui commemorauero, hoc ipſum XIII ſæcu- lum eſſe, quo Germaniam ſuum ſermonem La- tinis litteris depingere didiciſſe, Auentinus adfir- deuorauit matrem. Naæm canonici & monachi opu- lenti, regiæ dominationi, Iuxui & otio dediti, ſtudia doctrinarum & alios labores eccleſiæ neceſſarios prorſus abiecerunt. ( in præfat. in Hieronymum: ap. Conring. Anti- quit. Acad. ſuppl. 43, p. 338. 4dürmman ime, 8 charact el mocatus 145 t Al lu gali 1 11 ehvol len iugrechat Coroucren Noninkeliet Wrs ekg Pruunt tenporbu Codſcul TWularispr⸗ Uinpun ſ Ans korun. Ced Cen 1. edie n l eat N INN ib rren lütim kennn . 1t lucllente tima Fene i Oaliloeo Ms Fir ten. un, facien ne tere nulugte ne ugiumn ponetzi, nibil ninu Nel Gugft gubn⸗ ho⸗ tapilun onlbre⸗ - onen la- mentims 6 netl/ iriu IN GERM. FATIIS CAP. III. 8 5 adfirmauit (ſ). Nam quum is horridus ma- xime, & ad animi ſenſa litteris, ſiue certis characteribus, exprimenda parum accom- modatus eſſe videretur; omnes ſaltem litte- ras tabulasque publicas Romana, ſiue ſemi- Latina potius, vti nuncupari eam a quibus- dam ſupra vidimus, lingua ad illa vsque tem- pora ſcriptas eſſe, plurimi demonſtra- runt (A). Nam tametſi Otfridus & com- plures alii, poſtquam Carolum M. opus, quod ad expoliendam Germanorum linguam hu- iusque characteres pertinebat, non confeciſſe cognouerant, eiusdem denuo rei periculum non infeliciter fecerunt, laudatiflimi Impera- toris veſtigia ſecuti (t): opus tamen perfici prius non potuiſſe videtur, quam Friderici II temporibus. Quum enim clerus, qui eo, quod ſolus Latini ſermonis gnarus, publicis tabulariis præerat, occaſionem diteſcendi, & ptincipum ſecreta cognoſcendi facultatem dimittere nollet; is, ne Latinum idoma in aulis horum aboleretur, Germanicæ linguæ F 3 litte- (ſ) qua ratione Auentini verba intelligi debere ego exiſtimem, initio capitis in notis declaraui. (Sſ) vid. Conring. de Origine Iuris Cerm. cap 27, pag. 161, edit. 1665. conf. Lehmann. Chron. Spir. lib. II, C. 45, p. m. 169. (6) vid Beſſelii notas ad Eginharti cap. 29 verba: In- choauit & grammaticam patrii ſermonis, cui Schminckii animaduerſiones adde. 86 DE LING VAE LATIN AE litteris exprimendæ diſſicultatem, eiusque horrorem alendo obſtitiſſe adhuc iudicatur. Quod in cauſſa etiam fortaſſe fuit, cur profa- nis hominibus, ſiue laicis, omnis aditus ad linguarum artiumque ſcientiam ab eodem clero ſit præcluſus; vt videlicet monachi, re- liquis, vel nobiliſſimis hominibus, inde de- trulis, i ipſi ſoli in aulis principum cancellari- isque quaſi dominarentur, & præmia atque honores eruditionis nomine reportarent. Inde eueniſſie concludunt eruditi, vt Latini ermonis vſus in conficiendis publicis legum tabulis, in publicis priuatisque rationibus, in omnibus monimentis, ita obtinuerit, vt prin- cipes hac lingua fœdera ſancirent, vt ſacerdo- tes religiones interpretarentur ea, vt iudices teſtamenta, contractus, cauſſas forenſes ea- dem explicarent (tt). Equidem Friderici H aulhicits, primam Germanico ſormone confe- tam conſtitutionem publicatam eſſe, plerique cum Conringio exiſtimant (u): quam eo- dem XIII ſæculo plures deinceps ſubſecutæ ſunt. Immo Rde ppe: I Auftriacas ſtatu- it, vt poſthac ob inſeitiam nobilitatiz, Princi- Pum & Pontificum e&chcta, priuilegia in Tento- vum lingua ederentur, quæ hactenus Romano ſermo- (tt) vid. Hachenberg. Germ. Med. diſſert. VII, p. 246. & ill. Lynckeri diſſert. de Idiomat. Imperial. p. 9. (u) Conring. de Otig. Iur. Germ. cap. 27. ſetnone Etutio minus) ubulr clero jdioma tnerit il Ne ſeculi M ite Aeleſci Famn matl ſen ll. 8 DeWdun ler, ae Nltens Prenr⸗ PCKkuI. l. DI h cuyin UAIIN Uetiitan N. onlnis Utut Nimn an Utnoni- inbug inet Pun aanctlni Cpremitant ſe keportarent citi rthatin blcskoun Uttonbbugin mibtrn⸗ nltlretto⸗ ent inctcs bſorenſs er⸗ nMdmilI mnt fe bheiine . Glaſn eo⸗ ſibleant iunr ſit⸗ tin 1 iu⸗ n/ Iur. uRomno ſamo- N 4 IN GERM. FATIIS. CAF. III. 87 ſermone data erant (): quam quidem con- ſtitutionem non prohibuiſſe nouimus, quo minus plurimæ Romana lingua conſcriptæ tabulæ poſtmodum ſint publicatæ, ita, vt, clero perpetuo repugnante, Germanicum idioma ante ſæculum XV præualere non po- tuerit (X) . Neque ab inſtituto alienum porro cenſeo, pauega quoque de monachorum per ſuperiora ſæcula ſoribendi ratione ſubiicere: etſi per ſe coniitere quilibet poterit, non multum curæ ad recte ſcribendum allatum ab iis eſſe, quum grammaticæ artis rudes pene fuerint atque cignari. Qui quum ex librorum deſcriptio- ne victum ſibi quærerent, nec intelligerent ſæpe, quæ ſcribebant, verborum monſtra, vel litteris, vel ſyllabis, vel vocibus traiectis perturbatisque, non potuerunt non ab jis procudi: quæ criticos probe deinceps verſa- PF 4. runt (v) Auentinus Annal. Boior. lib. VII, p. m. 567. ſeq. & Conring. c. I. conf. Mart. Cruſii Annal. Sueu. P. II, lib. I, c. 8, p. 13 & P. III, lib. III, c. I., Pag. 13¼. Rudolphum I Latinæ linguz ignarum fuiſſe, & quum Legatum Bohemicum, Latine ipfum allo- quentem, non intellexiſſet, voluiſſe, ne quis legatus aliter deinceps, ac Germanice peroraret,ill. Lyncke- rus ex Huld. Mutio & Gerh. de Rhoo oſtendit, in diſſert. de Idiomat. Imperial. p. 10. (Xx) Lyncker. diſſert. mode cit. p. II. 88 DE LIN GVAE LATIN AE runt (y). quod quum ita ſit, rectiſſime iudi- cauerunt nonnulli, in orthographiam peccata barbariem in Latinam linguam inuexiſſe (2). Fuerunt adeo inter exteros, qui, quod ſcri- ptores non modo truncos ac laceros, verum etiam ita deprauatos habeamus, ut, ſi reuiui- ſcerent, ipſi nec agnoſcerent ſua ſeripta, nec reſtituere poſſent, Teutonibur potiſſimum imputarunt; librariorum ac ſemidoctorum inter hos audacia, incuria, atque inſcitia ve- terum ſcripta corrupta adfirmantes (a). mamuis autem ab audacibus nonnu lis, ac ſciolis Italis non minus mendorum inuectum eſſe putauerunt quidam: inficiandum tamen non eſt, ineptos plerumque in German'æ monaſteriis ad ſcribendum adhibitos efſle homines: id quod Ekkehartus Iunior cum multis aliis edocerè nos poteſt, quando de Monaſterii S. Galli Decano Etkeharto minore adfirmat (b): Doctor proſper fuit & aſper, nam quum apud ſuum Gallum ambas ſcholas Iuar teneret, nemo præter exiler puſiones quicquam alteri, niſi Latine, auſus eſt prolo- qui. (y) vid. Conr. Rittershuſium de causſis variantium in auctorib. lection. in Caſp. Scioppii de Arte Critica Commentar. p. 87. (2) du Freſne Præfat. Gloſſar. præm. &7, init. (a) vid. D. Eraſmus in Ciceroniano p. m. 259. (b) de Caſibus Monaſterii S. Galli cap. Io. inter Gol- daſti ſcriptores Rer. Alamannicar. p. 42, T. I. M., 100. 0 Pebimnusan & i 6e tomekara igiishes Poting gr eninm cun Olenelen U “ Gephim l laſn inn — er Glli g 4 elerd Nenn ut eni. tſu ſeiſtr r potilimn ſeniocdkonn r Nſcita e. Urmantes ¹) Monnulis a uminuectum in Gommnt hibitos d Iomior aun anch de Mur fünlt 64n nlu ſehllu ler lſunn . e r. . varintiun in e ArteCl t 4. intet Col 4 IN GERM. FATIS CAP. III. 89 qui. Et quos ad litterarum ſtudia tardiores vidiſſet, ad ſeribendum occupauerat & linean- dum: quorum amborum ipſe erat potentisſi- mus, maxime in capitularibus litteris & auro, vt apparet in verſibus fornicis Galli, quos fe- cit: Templum quod Gallo Gotzbertus rere- rat almo, Hoc Abbas Immo pitturis compfit & auro. has ille litteras cultello conciſas illic liniue- rat (c). Quibus cognitis, facilius fidem ha- bebimus adſeuerantibus, & in ipſo iſtos. Galli & aliis Germaniæ monaſteriis adeo vitioſe tum exaratos hodieque cuſtodiri codices, vt, ſi quis hos in lucem eſſet editurus, temeritatis potius, quam diligentiæ id foret (d). Vnum enim dumtaxat dintrammunm barbara ſæcula oſtentaſſe videntur; de quo, ceu artificioſiſſi- mo homine, Ekkehartus iſte ſequentia me- F ſ moriæ (e) de Salomone, Conſtantienſi Epiſcopo, idem Ek- kehartus I. c. cap. I pag. 2i ſequentia refert: Erat ſeribendi lingua manugue ar rife e; lineandi & capi- tulares literas rite creanai præ omnibus gnarus, vt in apicibus L & C longi euangelii primis videre eſt: quas Epi copus, vt aiunt, probans, guid in ta- libus aabuc poſſet, lineans aus ificavat. Cuiusmo- di ſcribendi & pingendi litteras ſtudium £αειαν ſæculi ſapuiſſe, ad grauiora parum adſpirantis, Bœ- clerus iudicat, de Reb. ſæc IX & X Comment, p. 241. (d) Voſſius de Hiſtor. Lat. lib. II, p. m. 303. 90 DE LINGVAE LATINAE moriæ pfodidit (e): Ommis orbis Ciſalpinos Sintrammi digitot miratur, in hoc vno, vt ce- lebre eſt, triumphat. Mirari autem eſt, ho- minen, vnum tanta Ter. pſiſſe, quia in nomina- iſſimis locis plerisque harum regni partiuim- Sintrammi &'aracterum liri S Gall ob'ſiaes habentur. Sed & hoc inhomine mirabile erat, & ſingulare, quia quum dAelicata eius ſoriptura iucunae ſit direlta, raro in pagina vel vnius verbi mendacium inuenias raſum. Quum vero magna plerumque monachorum in ſa- cris libris deſcribendis deprehenderetur ne- gligentia, non defuerunt, qui ſerio eos ad- hortarentur, vt perfectæ ætatis homines cum diligentia libros eiusmodi ſcriberent (f). quid, quod ſeueris quaſi imprecationibus deſcribentium incuriæ obuiam ire nonnulli decreuerunt. qualem in Chronici Euſebiani codice membranaceo, quem bibliotheca Au- guſta Wolfenbuttelenſis adſeruat, legere me memini, quæ ita ſeſe habet: diuro te, qui- cunque hos deſeripferis libros, per Dominum, noſtrum Ieſum Chriſtunz & glorioſum eius ad- dentum, in quo veniet iudicare viuos & mor- tuos, (e) l. c. pag. I9. T.. I. Scriptor. Rer. Alemann. a Golda- ſto edit. (f) C. du Freſne præfat. Gloſſar. Lat. præmiI. 66. vbi plurimis exempli s atque teſtimoniis commonſtrat, quid mali ex ſcriptorum ſeu antiquariorum incuria atque imperitia ſit enatum. ---- N odr AA erenl vr. El ſrud tim c fetuntii tyogen mitl lar telitn urderts rpurie ja llter egyl 4 exMNο6 jmnu . lacere te ktiam /α Cntentione ninmne el inoults Wrn orhi⸗ Ibee n. Me te n alſen 6 uit in n. Nen e. d Gl, Gſe ur lit, 1li Gyymn a el nH Cuun horum inſe⸗ Nletetut e. ſi eos . hoclines cum tberent (1) recationibn ire nonnul theciu⸗ lgere n n te Dominunm AAl- lorM- Mh 1n Colde⸗ l ſn minen IN GERM. FATIS CAP. III. 91 tuos, vt conferas, quod ſeripſeris & emendes ad exemplaria ea, de quibus ſeripſeris diligen- ter. Et hoc adiurationis genus ſimiliter trans- Eribas & transferas in eum codicem, quem deſeripſeris. Quæ quidem verba primo ſta- tim adſpectu cultioris paullo ſæculi præ ſe ferunt indicia: quippe quæ paullo ante artis typographicæ inuentionem, ſiue non ita multo poſt Fr. Petrarchæ ætatem, ſcripta eſſe, hæc teſtatur clauſula: Hos de temporibus li- bror ab exemplari ſeripto per manum celebris memoriæ Franciſei Petrarchæ tranſeripſe fi- deliter ego Iob Mediolani Non. Quintilibns A. ab exordio eius, qui circa principium operis Pprimus in Hebræorum oraine numeratur I430. Facere denique non poſſum, quin Poeticæ etiam artis ſpecimina quædam proferam: quam maiores noſtri tanto amplexi ſunt ſtu- dio, vt vix alia diſciplina maiore animorum contentione ab iis tractata, aut in potiore habita apud eos ſit honore (ff): & quæ ipſis incultis maxime ſæculis mirifice arriſiſſe vi- detur. Enimuero Caroli M. iam ætate in Germania noſtra certatim ſtudiis his operati ſunt (: quæ ipſe etiam Imperator attigerat, Vt (ff) P. Hachenberg. Germ. Med. diſſert. VI p. 23. (g) de Poeſi Latina mihi ſermonem eſle, per ſe quili- bet intelliget, ſpero: quum neminem fugiat, ve- teres Germanos fortiſſimorüm ſuorum heroum lau- 92 DE LINGVAE LATIIN AE vt ne vel huius ſuauitatis expers eſſet. quod quum multi non ignorarent, carmina non- nulla, quæ etiamnum ſuperſunt, ei tribue- runt, tamquam auctori; licet, vtrum talis ſit, magnopere dubitent eruditi (h). Cuius filius Ludouicus Pius poetica carmina gentilia, quæ in iuuentute didicerat, ita deinceps reſpuit, vt nec legere, nec audire, nec docere ea vo- luerit: vtpote qui ſacris litteris, earumque myſtico inprimis ſenſui vnice intentum ſe videri cupiebat (i). Quemadmodum vero multis ingenium tum haud defuiſſe, negari non poteſt: ita genio ſæculi in minora fere elapſos eſſe, iudicant (K) eruditi. Id quod W. alafridus Strabo, variorum carminum au- ctor, & Augiæ ſæculo IX abbas, quem docti, ſapientis, & litterarum ſcientia ante alios il- luſtris viri præconio condecorauit Sangallen- ſis monachus (1), ingenue profeſſus eſt, quando, ſi in pedum menſura fefellerit, con- tra nullum luctamen initurum ſe, ſcripfit, quippe cui nec zætas ad taliaæ competierit, nec ſoien- des carminibus ſua lingua conceptis multo ante ce- lebraſſe. vid. præ reliquis omnibus Morhof. de lin- gua & Poeſi Cermanor. (h) Bœcler Commentar. de Reb. Sæc. IX & X p. 47. (i) Theganus ap. Bœclerum in Comment. de Reb. Sæc. IX & X, p. 91 (K) vid Bœclerum c. I. p. 47. (1) Vosſius de Hiſtoricis Lat. lib. II, c. 33, p. 303. P ſientil en Cl antes Menj mugni porech. tummn M ne elo ler nan elgerent oree ſrer Latinz eit ſollectr i Aemls 14 Ilud deen Monaler Ualteti unnet NS Rahen ,. dedelet Crmin D lunt e thr. PInuntitt nlic nayr Cocete el ſ 5 ennungte Untentum ſ nocum yero leneon nnora tere 1 IIq minum an. gen Coct, nte lsil Kenonler⸗ blelus eh s, an- tunt, tel ſier Ultoentece⸗ A. e⸗ Reb. IN GERM. FATIS CAbP. III. 93 ſeientia ſuppetierit (II). Adelmi Scoti Car- men, cuius litteræ verſibus initium & finem dantes hunc primum eius effecerunt verſum: Metrica tirones nung promant carmina caſtos— magni operis rem exiſtimatum eſſe eo tem- pore cl. Boœclerus oſtendit (m): quod inuen- tum Rabano Mauro, cuius fupra mentio a me facta eſt, a nonnullis poſtea attributum eſſe, addit. Quum enim veræ Poeſeos, vti omnis elegantioris litteraturæ, ſatietas ce- piſſet ignauos monachos, eamque haud in- telligerent, ridiculis & ineptis maxime rhythmis mirum in modum delectati ſunt: donec ſæculo XIV adeo miſcerabilis Poeſeos Latinæ exſtiterit facies, vt de exſequiis eius ſollicitæ iam eſſent Muſæ: ſiquidem dudum ab antiqua ſua maieſtate deſciuerat, adeo, vt hic fœdis barbariſmis ſqualida, illic leonino- rum verſuum crepitaculis horrida, iſtic di- menſionum vocum colorisque poetici im- memor eſſet (n). Id quod quam plurimis cxemplis planum facere poſſem. inter quæ illud de Ottone II Imperatore in Sangallenſi monaſterio confeétum carmen: cuius ini- tium eſt. Otts (11) C. du Freſne præf. Gloſſar. & VIII. (m) Comment. de Reb. Sæc. IX & X. p. 47. (n) Ol. Borrich. DiſſertæIl de Poetis §. 82. & III, H 83. 94 DE LINGVAE LATINAE Otto Rex, tua lex, quia ſomper venditur auro, hic gentes fruſtra quarunt iudicia iuſta (O). De eiusdem Sangallenſis, & complurium a- liorum, Conſtantienſis denique cœnobii Præſule Salomone Ekkehartus hæc etiam inter alia in laudem eius profert (p): Erat metro Primus, & coram regibus plerumque pro ludi- cro cum aliis cr-ator. Dicendi, præter quod naturalis ei commoditas inerat, artiſer erat. Quem ſtudiis ſuis multa in honorem S. Ma- riæ, ne non Galli ſui patrauniſſe dicit Ekke- hartus (q); id eſt libros, vaſa, voſtes varias, in aliquibus ſcribere iubentem: Tertius hæc hagiæ Salomon dat dona Mariæ Tertius hac almosalomon dat munenGallo. quem aliquando ſcholam intrantem, & per iocum pœnam minitantem paruulos pro noſſe, medior rythmice, ceteros vero metrice, quaſe pro roſtris rhetorice etiam affatos eſſes, idem Ekkehartus commemorat (r): vnum erorantium dixiſſe: Quid tibi fecimus tale, ve nobis facias mals, Appellamur regem, quia noſtram fecivwus legemr. verſi- (o) vid. Io. Lomeir. de Bibliothecis lib. c. VIII: vbi plurima eiusmodi reperies ſpecimina. (P) de Caſibus Monaſterii S. Galli in Rer. Alamannic. Script. I. I, P. 27. (q) P. 20. (r) P. 21. 18 Non tyet Quibos tur, o marmon ſstem M α0. M/ . , „ ℳ Rul Mnune liim⸗’ . ſ 4 M Clitim gen l. „ eſonn „. IINN Mey horn ,. lligti A (onnplurinn- nian WS CCno Mecetianine lEyure e ll. antr ull tſſer orcr 1 Me- Cicit Ele. Plerdarisg nt Mi unenball tem & Ner ulur y Mutmu, mureſe, 1. Vhum bir uid Verſ⸗ : i Mummni. IN GERM. FATIIS CAP. III. 95 vVerſificatorem ſic locutum, ait, Non nobis pia ſper fuerat, cum ſis nouus hoſpes, Vr vetus in peius trantuertere tute velis ius. Quibus verſibus ineptiores mihi illi viden- tur, quos Italia circa tempora iſta protulit, marmori cuidam in honoratiore Lateranen- ſis templi loco inſculptos (s): Ila ſtupenda dier mortis, que perdere talem Auſa fuit, natura ſeiuit perficere qualem. Sedis Apoſtolice fuit iſte notarius horis Omnibus, intus habens ſpeculum celeſtis a- moris. Nomine Riccardus, ſapiens, diſeretus, ha- bundans Dotibus immenſis, fuit area meſſe redun- dant. Lictera cui queuis ſimul vtraque nota Iura fuere ſibi, probitas vbi nunc- ſua tota. Hunc- Anibal genuit magnus prolem quo- que totam Roma tenet mundo famoſo nomine notam. obiit ſub Papa Nicolao IV. Anno 1289. & illi, quos eiusdem Italiæ monachi antiquæ cuidam Seruatoris noſtri ſtatuæ, cui nouum Mariæ ſimulacrum e regione erat, inſcripſe- runt (): 0 leſu (S) Ol. Borrichius de Variis linguæ Lat. Aetatib.p m23. (ſ) Io. Lomeier de Bibliothecis c. VIII. 96 DE LINGVAE LATINAE. O Teſu vete, doleo nunc plurima de te, Iam Maria noua tollit tibi flaxis & oua. Is etiam circa ſæculum XIV mos inualuit in- ter Germanos, vt non modo ſingula patrii ſermonis vocabula in Latinam terminatio- nem detorta immiſcerent verſibus ſuis, vt in poſtremo iſto factum cognoſcimus, ſed vt Germanicos quoque & Latinos rhythmos alternarent: quemadmodum in hoc epita- phio cernimus Hier Peter h ieſe tumba equieſcit in iſta. God geef en Spiſe cæleſtem, quique legis Ra &c. & in illo, quod Landgrauio Thuringiæ, Fri- derico ſtrenuo confecerunt, cuius initium eſt: Hye lyt ein Fürſte löbelich Quem vulgus ſiebile plangit Von Miſue Margrau Friderich Cuius inſegnia pangit Clerus, clauſtralit, laicus &. (t). Paulus Hachenbergius itaque veriſſime ſcri- pſit (u): Poſt Carolum M. quum Romanas Muſas infeliciter primum tentarent Germani, quod linguæ ignorantiæ, & ſeculorum barba- rie impedirentur: multi patriæ linguæ vocibus verſus () vid. Morhof. de Germanor. lingua & Poeſi P. II. C. VII, p. 327. (u) Germ. Med. diſſ. VII, p. 204, ſeq. lomornti eiinitetur gels ſeen e ettem⸗ ilie enmnen Wenil Uln e⸗ dg glien Undiabant, 4 TINA imht, tolgll lun tenninte elbe ſbuſittn Alinns, ſe nos hjthm in hoe ehi iir ij ta. igſe lyn uinge, E- Cins intlum . 0 lineſcr⸗ i Nonn rernan nr kuli- eMM u erſu heel P.ll. IN GERM. FATIS CAbP. III. 97 verſus includere cœperunt, rbythmorum anxia cura illevidos, & rudi dictione inficetos; dens quibus illud dicendun eſt, quod de saliaribus Romanorum hymnis ferebatur, ceterisqut vorſibus qualis olim Vates Faunique canebant. Vt vero inter proſæ orationis ſcriptores v- num & alterum in Germania barbaris iſtis ſæculis offendimus, quem puræ nec inele- gantis dictionis laude dignum diiudicaue- runt eruditi: ita inter illos non minus, qui ligata oratione iisdem temporibus ſcripſe- runt, reperiuntur, quibus non exigua laus de- beri videtur. quorum numero eſt ſupra lau- datus Strabo, & Villeramus Abbas Mersbur- genſis ſæculi XI poeta, qui non pie tantum, ſed & feliciter ac ſupra ſæculi ſui mores ſcri- pſiſſe cenſetur (X): nec non Guntherus, Bel- ga natione: quem poemate, quod Ligurinus ab ipſo inſcriptum eſt, Friderici I Barbarosſaæ, etiamnum ſuperſtitis tum, res geſtas ita cele- braſſe nouimus, vt magni ingenii & ſpiritus atque etiam egantis pro ſaæaculo illo poetæ no- men ſimul meruerit (y). Germaniæ mona- chis, qui eruditionis gloriam ſolis ſibi tum vindicabant in patria ſua, ruborem elicere G potuit (xX) Ol. Borrich. de Poetis diſſert. II, §76. () Vosſius de Hiſtoricis Latinis lib. II, Cc. 53, p. 4 43³¹ S& Olaus Borrich. de Poetis Diſſert. II,. § 76. 98 DE LINGVAE LATIN A potuit Roſuita ſiue Hroſwitha, & genere, & pietate inſignis ſæculi X Monialis: quando induſtria, quam in excolendis melioribus lit- teris collocauit, non Latino modo carmine pollentis, ſed etiam Græce doctæ virginis g glo- riam conſecuta eſt (z): qua pauci oppido ætatis eius monachi merito ſuo ornari Po-⸗ tuerunt. Equi- (2) Vosſius c. l, c. 51. p. 351. Roſuitam Præter alia ſcri- pta, quæ cel. H. L. Schurzfteiſch non ita pridem de- nuo edidit, Hiſteriam five Panegyricum de rebus geéſtis Otton's I heroico carmine confeciſſe, noui- mus. Ipfe hic Otto non modo rebus geſtis, ſed e- ruditione etiam Magnus ab hiſtoricis prædicatur, qui tanta vi ingenii, ac contentione in diſcendis Uitteris elaborarit, vt, numquam ante cognitis ele- mentorum figuris, cum priorem amiſiſſet vxorem ſuam Edittam, paucis menſibus bonam Latinæ lin- guæ artiumque liberalium & ſacrarum litterarum adſecutus ſit cognitionem, & hac omnes ætactis ſuæ Principes atque Epiſcoporum vulgus non ſolum e- quarit, ſed facile etiam ſuperarit. Quod ſi fuerit, Imperatorem ſingulari priuigni ſui Eyneſti erudi- tione, de qua ſupra mentio facta eſt, ad amandas lit- teras permotus videri forſitan poſſet. At Otto- nem in collegio Hilaeſtenſ: educatum ac eruditum iam eſſe, alibi legere me memini. Mos enim Prin- cipum filios in Germaniæ Calliæque Belgicæ colle- giis erudiendi nondum Penitus tum erat ſublatus, qui Caroli Magni tempore ita pasſim viguerat, vt huius ipſius ætate in Leodienſi collegio viginti qua- tuor Principum ac Regum liberi in ſtudin pietatis & Iterarum vixiſſe dicantur. 7 naniapel Mentumm! J. Ullle1 meann in 6 men ruum ll, , Ntter A. n 1 Uri idemd n , u leelle, noli. miels e . llls the. Ile n rteraun eeticiſi? nlme- 0 ſfue ent i erudi⸗ mancsli⸗ At Otto⸗ eruditun enim Pir⸗ cx le. Kbltu, leret, Vt N gmni u⸗ hient IN GERM. FATIS CAbP. III. 99 Equidem plura de linguæ Latinæ in Ger- mania Heri inculta maxime ſæcula fatis dicen- da ſ ſupereſſe, vltro fateor. qurmn vero argu- mentum ſummatim exponendum me Qccte- uiſſe meminerxis „ Lector, te conciſam hanc meam breuitatem in bonam partem acceptu- rum eſle, confido (?*). Erat etiam, quod 2 vere- (*“) Quod ſi infelicium iſtorum temporum barbaricm accutatius inſpicere volueris, oinas velim Io. Zwingeri de Barbarie ſuperiorum aliguot ſæculorum orta ex ſupina Linguæ Grææ ignoratione! engam eamque egregiam eraitionem, quam an. 1661 Baſil æ habuit. quæ quum in plurimorum ſit manibus, Poſtquam cl. Georg. Henr. Cœtzius eam denuo an. 1704 emiſit, Principi Graæce dotcto ſubiectam; multa tranſcribere nolui, dil igentisſime potius elegantio- ris litteraturæ ſtudioſis eam commendaturus. Per- quam lepidas cognoſcenti inde narrationes, quibus barbarorum hominum indoles, & Germanorum & exterorum pPlanius eſt expreſta. quo hiſtoria perti- net, quam de Theodorico, Abbate Häülaesbemienſt pag. 106 profert, nullarum penitus litterarum, rudi, inſulſo atque adeo ad docendum alios minime ac- commodato homine. qui quum Concilio an. 141 Baſileæ celebrato cum Capellano ſuo interfuiſlet, ab aliis Prælatis ad Miſſam de Spiritu S. cantandam electus eſt. quo facto, Eratiofe hominis vox Cardi- nalem fefellit, vt Doctorem crediderit, inter collo- quia mutua Latine eum compellans: quando Ab- bati ne verbum quidem Latinum, multo minus Græcum, in omnium linguarum ignoratione, ſuc- cuürrebat. Capellanus, prout ingenioſus nequam fuiſſe dicitur, reuerendum Patrem ſuum priſcas ali- guor ſedes circa Hildeshemium-, minime vero 100 DE LINGVAE LATINAE vererer, ne vberiores de inerti Monachorum ſegnitia ac impolito dicendi genere ſermones legendi faſtidium nonnullis mouerent: quod ipfum Hildeshemium, quippe quæ vrbs nota eſſet, e veſtigio recitare iusſit: quod quum feciſſet Theo- doricus, nonnullos Hildeshemienſis territorii pa- gos intrepida verborum conceptione enumerans: Stärvvold, Haſſe, Giſen, Vorſche, Kavenſtede, Du- ſpeeſtede, Itzein. quas voces quum Cardinalis haud intelligeret, ex circumſtantibus ſciſcitatus eſt, an Græcus eſſet homo ² Enimuero bonas litteras ex Theologorum ſcholis ita exulaſſe, inquit Zwinge- rus, vt omnes Hebræorum deliciæ ipſis fuerint titiui- litia, omnes Græcorum guρoοτραςινihαιρ & ingrat omnes Latinorum gratiæ: id quod plurimis præter- ea perſpicuis admodum exemplis, grauisſimisque teſtimoniis declarat; liquide maxime demonſtrans, linguarum contemptui comitem ſeſe addidiſſe incere- dibilem omnium rerum inſcitiam, ac plus quam Bœo- ticam ſtupiditatem, quæ vniuerſam Europam per aliquot tenuerit ſæcula; falſamque ex vitioſa gram- matica ortam eſſe theologiam: quod cl. Mareſius peculiari demonſtrauit diſſertatione: ad quam iux- ta atque alia monimenta Zvvingerus lectores ſuos ablegat, ſæculi infelicitatem ac ſtribliginem cogni- turos: quamlibet ipſe ingentes monſtroſorum vo- cabulorum terminorumque ex ſpelæis ac barbaris gurguſtiis emendicatorum, quæ nonniſi duplicato ſpiritu pronuntiari poſſunt, oratione ſua congesſit aceruos. multum in primis induſtriæ contulit in abſurdis & lutulentis prorſus etymologiis, quibus omnes diſciplinas conſpurcarunt ſcholaſtici, per- cenſendis: qualibus Iacobi Epilcopi Genuenſis an- dtorum Hiſtoriam, quam Lombardicam & Legendam eguun tol Aurten awten lis enn ſuhos neti1 unlkrol⸗ Netren Pnt; ſchhie . leldin Gtan e umn utt, UII N N GERM. FATIS CAbP. III. 101 tilonnc i quod meliora, & Muſis amica magis, quæ Venereſenne delelenrore —— . li n inſequuntur, tempora forſitan, ſi non peni- l lleſak⸗ +R . . Na tus tollere, leuare ſaltem poſſe, mihi perſua- ndat 3 3 deo. lun kele ie auream vocant, refertisſimam eſſe, oſtendit. Non autem bonas litteras ex Theologorum ſolum ſcho- one enlhhemn lis exulaſſe, monſtrat Zwingerus, verum Iurecon- lrrzſeb ſultos etiam, Medicos atque Philoſophos cum ea- dem barbarie conſflictatos eſſe, perſpicue docet: & quidem Iurecon ultorum ſtilum ſi conſideraueri- mus, inepte, vel ſi mitius loqui malis, ſeholaſtice eos ſeriptitaſſe, deprehenſuros nos, confirmat. quo- ls temtoni Cerdinals an anntns elt , CNis iireraz el Iguit Yinge- . . 3 rum etſi multas, quibus vſi fuerunt, phraſeologias, kuerlnt iti: . — “ monſtrofas & vltra modum barbaras voces, ineptis- 11h & Mereté ſimasque etymologias collegit quam plurimas. in Meaicam tamen artem horribilius ſæuitum eſſeé, nipreter Kuüümke probat; barbarorum ac Græcæ linguæ imperitorum edemmſnd ſcabie ita eam corrumpente, vt ſqualida maxime Gitß⸗ reddita ſit atque ſtrigoſa, tot diſtinctionibus, tot ter- u nunhir minis, tot nominibus, tot verbis, ac participiis ad bunopun e ſtuporem vsque vitiatis. Summam tandem etiam hegh. verborum in philo ophia graſſatam eſſé oragitiem, Melus &' tam barbarorun verborum ſartegenem, declara- gum u.⸗ tum iuit, vt verboſa non egeat demonſtratione: ſres lus qualem tamen inſtituit leétu haud iniucundam; di- rencognn lucide oſtendens, eos, qui piloſophiam profesſi hnme. ſunt, ne nomen gquidem artis recte ſeribere, multo 1 tuben minus intellige,i e potuiſſe, ſicus nec terminos, vtpote diplian ex Græca lingua deſumptos. In horum numero peßll refert Toannem Ianuenſem; ex cuius Catholico, unli i quod vix dignum iudicat, quod alicui ſemidocto lu- gubbis dimagiſtro & ſemiruſtico adſcribatur, diuerſa addu- ci her eit ſummæ ignorantiæ ſpecimina, & Etymologia- Mn rum monſtra, fœdiora multo iis, quæ ſupra a me cendn ſunt prolata. Extrema oratione colligit denique IO2 DE LING VAE LATINAE deo. Ad quod Germaniæ noſtræ optatiſſi- mum ac felix ſæculum, his ita præmiſſis, progredior. . CAP. IV. Zwingerus: Melias Juißet, nullie, guam eiusmods doctortbus vti. docktoribus enim nihil erat in- doctius, litteratis nihil illiteratius, eruditis nibit ineruditius, & aà rudi didaſcalo nifi rudior diſcipulus non poterat exſpectari. & quamquam dolendum fuerit, tantis ſœcula illa circumfuſa fuiſſe tenebris, vt inter mille, immo quatuor millia vocabulorum vix vnum Fuaerit repertutn, ecui non aliguid barbariei cus- Riterit aamixtum; magis tamen dolendum cenſuit, tot barbariſmos, tot ſolæciſmos ſuos nactos Juiſſe patronos, Juos tutores, ſuos defenſores, qui eos pro- barint ratosque habuerint. Si qui fuerint, quibus eque copioſa ac elegans Zwingeri oratio ſitim ex- pleuerit, duas porte conſulant velim orationes, Theod. Beli⸗ alteram de Palingeneſia litterarum, induſtria cl. Ge. Nic. Kriegk. an. 1703 Ienæ recu- ſam: alteram doε Pelingeneſia Studii Philologici a Chriſt. Henr. Ritmeiero Helmeſtadii habitam an. 1698. quarum vtraque durisſima litteris tempora at- tinguntur. quæ etiam perſtrinxit Sixtinus Amama in oratione perquam erudita de Barbazie Franeke- ræ& habita anno 1626, Helmeſtadii anno 7 iterum typis exſcripta. Conſulant porro IJac. Tbomaſii dis- ſertationem de Doctoribus Scbholaſticis Latinis, quæ prodiit an. 1676, & integra Nouæ librorum rario- rum Collectionis faſciculo III inſerta eſt pag. 507. ſeqq. ücie At. ſe⸗ olgi M. mm , lrlautt uo, b ie b 7. / M 1 uuhj . lie, lrin ſemn er 1 nn. p ir IINN IN GERM. FATIS CAbP. IV. 103 Barbaries integro plus ſæculo poſt Germania kiici cœpit, quam Italia penitus erat eiella? (N gquare Germanorium nomen huius ciui Io. Ant. Campano inimicum marime fuit at- que deteſtabile. Io. Regiomontanus, Ge- orgii Burbachii diſcipulus ſuo demum Ger- manos inuitauit exemplo ad Latinæ linguæ bonarumque litterarum cultum ex Italia petendum. Petiit hunc inde circa anno ch Coναισνσ EXXVI Rud. Agricola, pvir de Iolterig cuntta Germania praclare meriture qua- Mim cenlib lir laus etiam debetur Rud. Langio, Weſt- ultet ſuſe , . phalo, cuius popularer fuerunt Alex. He- ent e gilus, & Ludou. Dringebergius: quorum oatoltner ille Germaniam inferiorem; hic ſuperio- in ontire; rem ad Latinam linguam diligentius addi- luamm ſeendam perduxit- ex cuius ſobola na enæ lecll· . „ . . —„ le! cum pluribus Xcellentisſimis homintbus Bt. Prodiit Io. Reuchlinus cuius incredibilis ennnr. in litterarum linguarumque Rudiis inter l Anen barharos etiamnum Germanor ſtabiliendis Fiehand - & contra Colonienſer ſophiſtas defenden- i dit ſuſeepta cura atque pericula enarran- zur; verboſa ſatir de hiaelibus eius in eo- G r. dem negotio vrgendo ſociis facta mentione- quorum haud exiguo numero Conr. Peu- tingerus, Io. Camerarius Dalburgius, Bi- lib. Pirckheimerus, & complures alii gra- L G 4 uis- ig, B. I04 DE LINGVAE LATINAE uiſſimi linguæ Romanæ aſſertores fuerunt. melch buius vtilisſfimum ſtudium ſubleuatum lerei commonſtratur ſüummo Germaniæ Princi- beſben pum, Electorum, atque ipſius auguſtisſimi geint, Maximiliani I, quo litteratos dignati ſunt, inte fauore. qui in vniuerſa Europa communis lices tum & in Muſas ſingularis plane fuiſſe, tum c oftenditur? ita, vt Germaniæ nobilitas, hIum Principum exemplo incitata, litteratiſſima tutinin exſtiterit“ doctrinæ ſtudio propoſfitir, & tttqn cum bonore artiſimo vinculo coniunkttis locptim præmiis magnopere adiuko; gratixßima in- nu Auu ſuper concordia inter litterarum vindices Negttun conſtituta & tam bene confirmata, vt bona Corins, ſua inter ſe habuerint communia. Ratio bund mi⸗ denique, quam ſæculum iſtud in Latina lin- trla gua ſordibus purganda iniit, breuiter de- montri; claratur. hanc adinuenta a Germanit li- luos fi bros typis exſcribendi ars tam facilem Aglan veddidit, vt Romani ſermonis in Germa- huione⸗ nia feliciter aſſerti infantia ac pueritia non emhonn ita multorum luferorum ſpatio circumſeribi (lat ue poſſe videatur. lemboan l Ltima Ludouici Bauari Imperatoris æ- kin tas, ſiue medium XIV ſæculi erat, quo bumaniora ſtudia, quæ integra nouem er ſecula, & eo amplius cum ſordibus & ſqualore ab Alarici tempore eonflictata fuerant, reſpi- rare 1 N IN GERM. FATIS CAP. IV. 10 5 ien rare cæperunt, & etenebris ſuis iterum emer- k eres quæ Ol. Borrichii verba (a), tantum . I abeſt, vt de Germania etiam noſtra intelligi Lahne queant, vt vix integro plus ſæculo poſt eiici hnun , inde eœperit barbaries. tam altas ibi egerat ra- o nnn dices. Monaſteria enim & ſcholæ ieiuna- Mur iſß rum concertationum, minutarumque ſubti- oblt litatum pleniſſimis perſonabant adhuc diſpu- tentilim tationibus, quæ hominibus nihil, niſi dubi- lnr, 6 tationes mouebant: quum Ariſtotelis phi- nitmihi loſophiam in theologiam inferrent, & Tho- ligltair. mæ Aquinatis & Magiſtri Scoti caſtra ſequi vintier gregatim pergerent monachi: pro quorum Nunrhe doctrinis, tamquam pro aris ac focis, dimica- 4. Nd bant, mirabilia vocabulorum in theologiam atimel . & reliquas diſciplinas ſimul producentes nuter A- monſtra; quibus muniti omnes aduerſarios mand li ſuos facile profligare poſſe ſibi videbantur, ,fuln Angelicorum & Seraphicorum doctorum titu- Ge-r lis inſignes; qui tamen ii erant, quorum ope tia n temporumque infelicitate recta ſtudia pro- ncbi culcata iacebant, diuina theologia ad inuti- lem loquacitatem, merasque nugas ac aniles ineptias relegata (b). quamquam in contro- ore t. uerſias ſuas boni & veri plerumque inaniſſi- tt guo G 5 mas, muen (a) de Variis linguæ Latinæ Aetatib. Cogit. p. m. 23. ulne (b) Eleutherius Byzenus in Triumphi Reuchlini præ- , nſi⸗ fat. quam eum ipſo Triumpho reu. Io. Henr. Maius e Reuchlini vitæ inſeruit p. 479 ſeq. 1Io6 DE LIN G VAE LATIN AE mas, ac diſtinctiones plane mirificas, anxia ſedulitate vim & acumen ingenii omnino maximum neceſſario effudiſſe iudicantur (c). Accu- (c) celeb. Perizonius in orat. de Doctrinæ ſtudiis con- temptis, pag. 13. 14 elogiorum recenſet honores, qui- bus iſtius temporis theologos ornauerunt. confer perelegantem Ph. Melanchthonis orationem, quam 1518 de Corrigendis Adoleſcentiæ ſtudiis habuit: qua litterarum fata capitulatim exponit, præclara multa proferens, T. I Declam. p. 481: p. 486 ad barbara maxime ſæcula progreſſus, ita rem explicauit: De- inde vſu res acta eſt, incideruntque homines gquidam, Jſeue libidine ingeniorum, ſiue amnore litium ducti in Ariſtotelemn, eumgque mancum & lacerum, & Latine Jic redditum, vt etiam Sibyllæ furentis coniecturas eerâeret: Huc tamen incauti bomines impegerunt. Senſem neglectæ meliores diſciplinæ, eruditione Græ- ca excidimus, omnino bro bonis non bona doceri cœ: pta. Hine prodiere Thomæ, Scoti, Durandi, Se- raphici, Cherubici, & zeligui, proles numeroſtor Cadmea ſobole. Accedit inſuper, guod non ſolum contempti veteres ſtudio nouorums ſed omnino ſi gui in eam ſupererant ætatem, ceu in Lethen ablegati perierunt, vt dubites, num alia re argutiarum au- Cores plus nocuerint, quam quod vecordes tot millia veterum ſeriptorum ad internecionem vſque abole- ri pagi ſunt. Talibüs deinde ſemel iuis diuini ac bumani poteſtas facta eſt, ex horum decretis inuen- ztus erudiebatun, nonnullis interiectis, addit: Hæc ratio ſtudiorum annos circiter trecentos in Auglia, n Galliis, in Germania regnauit, vt ne gquid interea dicam immodeſtius. Plurima huc ſpectantia idem Melanchthon in non minus eleganti oratione de tudio Artium dicendi pronuntiauit eod. Declam. I Accut gubbn mona teuert Ton 0 0 Cinu od l VI ollo N IN GERM. EFATIS CAbP. IV. 107 *R Accuratam ſæculi eius . occupationumque, Bitans quibus tempus, rem cariſſimam, perdiderunt monachi, deſcriptionem dedit vir plurimum iirnn reuerendus Io. Fechtius (d): quam, licet * lon- WW Tom. p. 389: p. 415 ita loquitur: guam aliam ob cauſſam Sophiſtæ acris libris ablegatis, nouum Theo- logiæ genus reperere guam guod illorum (Patrum bonorumque ſcriptorum) Jen monem, & aiſſerendi rationem non aſſequebantun? Quorum exemplum IE gquem a barbarie non deterret, is fuſtuario, non oratione caſtigandus eſt.. Fuallitur enim guisguis verbis tantum, non etiam mente barbaros Juiſſe Tbeologeſtros iſtos cenſet. () in diſſert. Io. Reuchlini vitæ a cl. Io. Henr. Maio conſcriptæ præm. A. 5§. 6. Fadem & multo plura eius generis leguntur in Io. Ewingeri paullo ante commendata, & iterum iterumque diligenter com- .. mendanda oratione de Barbarie ſuperiorum aliquot Dinnh, 5 ſæculorum orta ex fupina linguæ Græcæ ignoratio- ak g ne, pag. 91, ſeq. vbi multæ aliæ eiusmodi Quæſtio- m i nes, ab otioſis barbarorum ſæculorum ſophiſtis for- mateæ, percenſentur. quas non ſolum fuperuacane- as, ſed impias etiam nuncupat Zwingerus, in qui- bus nihil præter arrogantiam, nihil præter nuga- rum ineptias, & amphitheatralem, ac velut hiſtrio- A inpegerunt. ,ulitine re Do etrter. , in, . . SS nicam verborum ampullatorum congeriem reperire ir Ainie: liceat. Nam quum nemo fere Chriſtum noſſet, & ti er. chartæ iam obſoleuiſſent, quibus ſacra contineban- tur, Articulos condebant, quos mundus tamquam diuinas leges adoraret: ita, vt nihil pium eſſet, niſi Timteres quod illi ſomniaſſent. vid. Ph. Melanchth. Declam. gtaiben T. I. pag. 442. Quæ quum ita ſint, quæſtionum & nione te articulorum eiusmodi fabricatores ſimplicitatem fi- Declun dei in curioſitatem diſputandi conuertiſſe, & ſi quid IO0 8 DE LIN G VAE LATIN AE longiorem paullo, ſi adſcripſero, non ingra- tum me facturum puto lectori. Erat bar- baries ifta ſæculo XV ad faſtigium quoddam dedulta, regnabat linguarum omnium incre- dibilis contemptur, contemptus comer ibat ſu- rina rerum inſcitia, nec quicquam amplius ſeholz crépabant prater aptitudinabilitates, omponibilitaters, paſſionabilitater, ſuſoeptibi- litates; diſſerebant de dabilibur, verißcabi- libus, meliorabilibus, de ſingularizationibur, effeltuationiburs, infmitationibus, conceptibili- tatibur, attingibilitatibur, dogmatibilitati- bus ; inquirebant ſubtilisſime in homineita- tes, femineitater, menſeitater, lapideitates, & id genus nominum rerumque portenta, quæ Democrito lacrimars, Heraclito riſum, Priſcia- no lamenta cierent. Qusrebatur in ſcholis: quantum fuerit dolium Diogenir? Luanti conſti- adhuc ſuperfuerit creperæ lucis, illud denſiori nocte ſepeliuiſſe „verisſime Sitinus Amama in &atione de Barbarie adfirmauit: addens, quæſtionarios iſtos quotidie excogitauiſſe quæſtiones nouas, inutiles, profanas, Prophetis & Apoſtolis adeo ignoratas, vt ſi illis lucis vſuram denuo indulſiſſet Deus, nihil minus futuri fuiſſent, quam Theologi. IIlas vero quæſtiones a Magiſtris in vtramque partem diſpu- tatas, oſtendit, verbis & terminis tam obſcuris & barbaris. vt Eraſmus teſtatus ſit, ſe magni nominis Theologum nouiſſe, qui negarit, IX annos iis dun- taxat intelligendis ſufficere, quæ Subtilis Dodctor in Præfationem Magiſtri commentatus eſt. ſite, nes ulonl ſuunt, Gona Conjl 1t4,, Alb en ſuu⸗ / kut lanent ur arwu⸗ n t rlun⸗ calten, banurn tuun kau . ile ce. uctt le Cimn ſenn on n . Ben 4‧ uun gti, . Mif M. 1Anerihe . um hli ratiltan , Mnt. rſidh. Naamunin Muynbit. ililtai. unuenre- oletueh tehtt, iſc. i, ſllt: 2 Muum hke MMorinocte In Gutlne Uuios ilos inutles, CnoratisN eis Ihl lus vero en lh⸗ blans Nonunis Dobter in IN GERM. FATIS CAP. W. 109 conſtiterit claua Herculis? Quem pedem Ae- neas prius poſuerit in Italiam? Num chima- rahbombilans in mari comedert posſit nationes ſelundas? Si aliqua ſtola ſit quintupedalis, & ponatur, quod pvna eius pedalitas vetuſtate conſumpta indigeat reſarciri, & reſarciatur, ita, vt ſit quidem tota ſtola beneditta, ſeod ſi alio tempore alia pedalitas remoneatur, & re- ſarciatur, & ſic ſuccetſiue vsque ad quintam pedalitatem incluſiue, an illa ſtola etiam tota ſit conſecrata ? An homo ob id non habeat caudam, ne impediatur ſosſio? An Lazarus tetamentum ſuum ſoluerit reſungens ? An mus arrodens hoſtiam ſit excommunicandus? an a ſacriſßiculo deuorandas? an adorandus? Græcum aliquid noſſe, erat ſiſpelctum, hebrai- ce autem prope hareticum. Latina expone- bantur ridiculum in modum, & nouis ſordi- bus, quarum partem cl. Fechtius enumerauit, vndique contractis, fœdiſſime iacebant con- ſpurcata (e). Sermonis ſcilicet Latini ele- . gan- (e) cel. Perizonius c. Il. Enimuero quum belli homi- nes nullas tenerent litteras, vnde ſapere diſcerent, fatuam illam ſophiſticen pepererunt, cœperuntque rixari de commentitiis verborum compoſitionibus, ne non rhetoricarentur, quid interſit inter hæc Papam vidi, & vidi Papam. verba ſunt Ph. Melanch- thonis Declam. T. I, pag. 412. vbi ſimul confirmat, Pariſienſem ſuo etiamnum tempore exſtitiſſe arti- culume Ego currit, maie Latine dici, harsticum eſſe. Zuisgquis diſſen'erit. IIO DE LINGVAE LATINAE gantiam tanti non feciſſe videntur irrefraga- its ar, admirabiter ſubtilisſimique doctores, eriti, ne Realium nomine, quod tantopere adfectabant, indignos ſe præberent, ſi id fa- cturi eſſent: quam maxime a Cicerone dis- ſentientes, qui illum, qui veræ eloquentiæ det operam, prudentiæ dare, exiſtimauit (F). Re- putare debuiſſent boni viri, de rebus conſtare non poſſe, ſi voces, quibus res ſignificentur, non percipiantur; neque ſcriptorum ſenten- tiam diuinare poſſe lectores, ſi verba, quibus ea conſtet, non intelligantur. Neque vero tum, quum Fridericus UI re- gnaret, XlV ſæculo iam procedente, de bonis litteris euehendis diligentius multo cogitare cœpiſſe Germaniæ ciues, Io. Ant. Campanus, Epiſeovus Aprutinus, pluribus verbis declara- tum iuit. Quem Pauli II Pontificis M. iuſſu cum legato Piccolomineo ad comitia Ratis- ponenſia ab ipſo iſto Friderico III habita pro- fectum, Germanorum mores ita abiecte tu- liſſe, conſtat (ff), vt iniurioſe admodum eos tractaſſe videatur: id quod his etiam verbis feciſſe eum, arbitror (g: Nihil tam fæti- dum, quam Germania, adſpeltu omnia iniu- cunda, (f) in Bruto, cap. 6. (ff) vid. cl. Io. Burc. Mencke- nii de Io. Ant. Campani odio in Germanos decla- mat. quam Campani epiſtolis an. 1707, 8, ab ſe edi= tis, ſubiunxit. (g) lib. VI, ep. 46. G rde, t. bi, inte hommunel tam el Panczin nhacin incredii nias y rint, ul Cbihen, eplient aens Wnteallsu. S = = 8 E nmn t⸗ ni 1 11 TWenlhentem Ulne ctetuen enur; nſ ige locte rod tnt n erent. lüͤ 8. 1Ccenet Muntil, , mnit /6) A. Uebusconlt 41 Lonükcentun Onunlenten byu bu Me- ne de dons ln ogte .CRn bis declur. ci M iſi nitirRuts- liece tl⸗ obumn eot am vetbit nit i th ne Mercke⸗ nnos beclr rokh⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. III cunda, taltu refuga, olfaltu grauiora & vbi, inter ſaxa, montes feras profeétum ſe, hominem vSuam offendiſſe, negat (h), to- tam Germaniam vnum H nuncu- Pans, in qua ille inter nobiles glorioſior, quo rapacior. Verum quando ſcripſit (i), ſe incredibilem ingeniorum barbariem in Germa- ma reperiſſe, quum rarisſimi litteras noue- rint, nulli elegantiam: ita, vt metuendum ſibi fuerit, ne tam Latinus homo, quam ipſe exſtiterit, inter barbaros conſeneſceret, hu- manitatisue ſenſum amitteret: plurima mo- nimenta grauisſimorum teſtimoniorum loco adducere eum potuiſſe, ego inficias non eo: quibus etiam confirmaſſe ſimul, videri ſibi potuiſſet, Latinas eleganterque ſcriptas ora- tiones, quales Italia tunc legerit, Germanian non cepiſſe (?*). qua in re præter complures alios, quos inter ipſi Germanorum plerique, adſentientem ſibi habuit in præfatione eo no- mine citatum Archintum, Patricium Medio- lanenſoem, quem Germaniam adeo barbaram vocare non dubitaſſe, cognouimus, horri- damque, vt Latinorum vocabula ignora- ret (W). At vero, vbi Germanos perfacile ⸗ libel- (h) ep. 54, eiusd. lib. (i) lib. VI. ep. 2. (*) lib. VI, ep. 18. 44. & ep. 2. eiusd. Iib. (*) præfat. Epiſt. Aen. Syluii præm. Ipſe Aeneas Syluius non ita multo ante, quam Campanus Ger- maniam adiit, in epiſtola quadam de Viennent: I DE LINGVAE LATIN AE libellos comparare, naturam bonis artibus im- buene nequaquam poſſe; & hbumanitatis ſtu- diaæ ecos tam attingere, quam capere non vale- re, adſeuerare haud erubuit Campanus (K): an præter Stoph. Doletum, bouhurſium, Per- raltum & paucisſimos alios, qui conſpirata veluti ambitione in Germanici nominis inui- dia ita conſentiunt, vt clam, palam laudes Germanorum imminutum eant (1), adſti- pulan- ymmaſio ſcripſit: Maximum bhbulus vitium eſt, quod nimis diutinam operam in Dialectica, nimiumgue temporis in re non mavni fructus terunt Qui Ma- giſtenii artium titulo decoramtur, hac vna in parte max'me examinantur. Ceterum negae Muſicæ ne- gue Rhetoricæ, negue Arithmeticæ curam gerunt, guamuis metra gquæaam 2 Epiſtolas ab aliis editas, imperite exhbibentem Mas iſtrandum compellant. Oratoria & Poetica apudeos penitus incognita. guibus omne ſtudium in elenehis eſt, vanisque ca- uillationibus, ſoliai haud guaguam multum. Qui libros Ariſtotelis & aliorum Philoſophorum babe- ant, raros inuenies: Commenturiis plerumgue vtun- tur. Ceterum ſtudentes ipfi voluptati operam dant, vini cibigue auidi. Pauci emer unt octi, negue ſub cen ura tenentur, die noctangue vagantur, ma- gnasque ciuibus moleſtias inferunt Aahac mu- lierum procacitas mentes eorum alienat. An ho- neſtius in reliquis Germaniæ gymnaſiis vitam eo tempore egerint ſcholaſtici, eſt, quod valde dubito. (Kk) lib. IX, ep. 45. . (1) Bœcler. de Fato publico diſſert. in notis ad Vellei. Paterc. I, 17,6. IN Ulantem 4 2uod Ven Ddhid punn tann nionem; me ele riomn le adfrmn i ninui Cinnburte 11 em: Ntp luend ere BACHII cognolen, Petutere MNA Ukvun ku Nenul IU Cemm lere uun kere Kendenh e e, Mur gGin,, Mantm , Cunpru conlin nominsinn. Prlam luen t (, adt. polr. ntin guat , nininngr u ill. nt in harte Geſen. aurmn erunt 45 alit edie, iy cnpelen. m ineſenti Unie Mn. orunz Nuke- ngte tu⸗ hefon ante Ci, hegte entr: ⸗ Aler ⸗ 7 A o- ſs mian er Atechbio. 65 Avdli IN GERM. FAIIS CAbP. IV. II3 pulantem ſibi quemquam inuenturus ſit, eſt, quod vehementer dubito. Equidem mirari ſatis non queo, Campa- num tam malam de Germanis habuiſſe opi- nionem; quum tamen ipſius iam ætate opti- me de ſe ſperandi dederint copiam: & Beſſa- rion, de quo nihil tam amplum dici potuiſſe, adfirmauit Campanus (Il), quod non longe diuinis ipſius meritis ſuperatum ſit, quum in omnibus rebus, quas capere humanum inge- nium posſit, longe maximus fuerit; æquio- rem multo ingeniorum a Germania noſtra iam tum prolatorum ſe præſtiterit exiſtima- torem: vtpote qui Viennæ, quo a Papa mis- ſus erat, excellentisſimum GEORGII PVR- BACHII in mathematicis artibus ingenium cognoſcens, vt ſecum in Italiam demigraret, perſuadere ei non deſtitit, quo IO. REGIO- MONTANVM ſecum deinceps abduxit, poſtquam Purbachius, fidelisſimus Regio- montani huius per decem circiter annos ma- giſter, in Italiam cogitans diem ſuum obie- rat. Ambos hos viros corruptum & acer- bum plane iudicium, quod Campanus de Germanis ferre veritus non eſt, reſcindere ac irritum facere iam potuiſſe, arbitror. ſiqui- dem Purbachii nomen non Germani ſolum celebrabant, verum etiam Galli ac Itali vehe- H men⸗ (11) lib. VI, ep. 19, 32. II DE LING VAE LATINAE menter ſuſpiciebant. cuius eximiam doctri- nam Imperatores, Reges, Principes, Cardina- les, Epiſcopi, & qui Campano inſtar omni- um fuit, & quem ſuperis æquauit, Beſſarion, dmirabantur. Talem virum Europæ dedit Bauaria, cuius cœlum ac incolæ delicato Campano tantopere ſordebant, vt ad ipſum nomen eius ſubnauſeaſſe ſe, iurarit. Dede- rat quoque iam Germania cultisſimæ Italiæ NICOL. CVSANVM, virum vita clarisſi- mum, eruditione vndeunque maximum, vt Auentinus ecum nominat (m): quem ipfi Itali profundæ ſcientiæ, ſubtilithimaque exer- citatione limatæ, virum nuncupare non dubi- tarunt; tanti doctrinam meritaque eius fa- cientes, vt Cardinalis nomine atque honori- bus dignum eum diiudicarint (n). Ad Io. Regiomontanum quod porro atti- net, quum is in Italiam abiiſſet cum Beſſario- ne ſtudioſeque operam ibi dediſſet, vt Lati- nas litterat in ſtudiis præſertim Mathematicis locupletiores redderet: & tantos anni ſpatio in Græca lingua addiſcenda feciſſet progres- ſus, vt verſus Græce ſcriberet, & expedite in Græcis philoſophis verſari poſſet, illi, quo- rum (m) lib. VII Annal. Boior. p. m. 663. (n) Henr. Wharton Append, ad Guil. Caue Scriptor. eccleſ hiſtor. litterar p. m. 88. conf. B. Rhenani ad Io. Reuchlin. epiſt. clar. vir. ad hunc epiſt. pag. 52, b. ſeqꝗq. IX uI 01 UitCan cuius 1 ramn (e. dem 1 Bauaro ruin, Genmel wo tl Henkor Ietuil liceben Gerioltn IINN eülen hnt rai lat N talime Ele is dunf. Clem il liſte eun⸗ Nn hn n ti⸗ n Belano⸗ Alno⸗ leſt tlu⸗ enari ni ſhnto et lope⸗ ahedlt 1. 1 e Cctiptot⸗ 1 4 . 6 eik n id „ N GERM. FEATIS CAP. IV. IIS5 mun orationes Germanos capere poſſe nega- uit Campanus, Germano vſi ſunt præceptore: cuius ingenii vim & eruditionem quum co- ram cognoſcerent, ſtupebant. quandoqui- dem ipſum Irapezuntinm, at quantum, cum Bauaro ex Campani ſententia collatum, vi- rum, errorum arguere potuit. Quum in Germaniam redux factus Regiomontanus li- bros, ex quibus Itali ingenium & eruditio- nem hominis magis magisque perſpiciebant, emiſiſſet, Pontificem Sixtum IV Romam eum arcesſiuiſſe, memoriæ proditum legimus. Inuidebant ſcilicet Itali tanta decora Germa- niæ: quæ vt perpetuo barbara, ſola ex ad- uerſo Italia omnium litterarum genere flo- rentisſima exiſteret, optare videbantur: dum Beſſarionem patriam noſtram indignam pla- ne cenſuiſſe, nouimus, quæ tantum virum, quantus Parbachius fuit, ex ſe natum foue- Tet (0). Solam igitur inuidiam iniquum iſtud iu- dicium Campano extorſiſſe, puto: præſer- tim quum Regiomontanus in Italia diu ver- ſatus, & inſigni Beſſarionis beneuolentia vſus prius ſit, quam Campanus in horridam Ger- H 2 ma- (o) quæ de Purbachio & Regiomontano protuli, inue- nies in Ph. Melanchthonis Declamat. T. III, pag. 252, ſeqq. & 281, ſeqq. vnde M. Adamus narratio- nes ſuas de vtriusque vita mutuatux eſt. II6 DE LINGVAE LATINAE. maniam abierat: ita vt Purbachianum, Re- giomontanum, & Cuſanum in primis nomen obſeurum ei eſſe haud potuerit. Quid quæ- ris? Campani ætate, ipſo Italo in Germaniæ laudem id ſcribente (p), præter celeberrimos iſtos mathematicos architecti, pictores, ſta- tuarii, ſculptores, & perargutæ manus artifi- ces, aquileges porro, ſeptempedariique men- ſores ex media petebantur Germania. Quod ſi Campanus æquum ſe præbere voluiſſet iu- dicem, communi ſenſu Germanos haud pri- uaſſet, ſpero, ſi diuinum tantummodo, vel inuſitatum & portentoſum, vt modo laudatus Italus id appellat, typographiæ inuentum co- gitaſſet: quo Germania paullo ante beauerat Europam, quam Campanus eam adiuerat. Circa quod ipſum tempus Huldericus Gallus, ſiue, vti rectius quidam appellari eum pu- tant (q) VlIdericus Han, Argentorato oriun- dus, mirandam iſtam, nec vmquam viſam Italis artem Romam attuliſſe dicitur: quem ipſe Campanus noſter eleganti hoc carmine ornauit (r): Anſer (P) P. Iouius, Elog. p. m. 279. (q) Melch. Adamus vitar. Cerm. Philoſoph. p. 2. conf Auentin Annal Boior. lib. VII, pag. 667. & Mart. Cruſius Annal. Sueu. lib. VII, P. III, cap. 2. ZvNa. (r) quod cl Io. Burc. Menckenius Campani carmini- bus inſeruit, b. VIII, n. 4;3, quum Ciceronis Phi- lerunt. udu IINN. “ Valkiiſii, 1Mrinun lonent kercelebetin , ſicore 2 Mandsatt ariglemn munis. Eu erolulleti⸗ os hand p Inmoco, el olo udetus Atberlent eann adluent. in Vl im eum ,r. an, Oliun- vum Gllam tur: Gbenn oc kallnine ℳ aph ¹ II, cb.? l Cunhi,. cerons .- 1 IN GERM. FATIS CAP. IV. II7 Anſer Tarpeii cuſtor Iouis, vnde quod alis Obſtreperer, Gallus cœidit, vltor adeſt. 2 7 2 Huldericus Gallut, ne quem poſcantur in pſum, Edocuit pennir nil opurs eſſe tuis. Imprimit ille die, quantum vix ſeribitur anno, Ingenio haud noceas, omnia vincit homo. Quum igitur omnia iſta reputare noluiſſe vi- deatur Campanus, ne dignum quidem ſe ges- ſit, eruditisſimus ceteroquin vir, qui pluri- bus refutetur verbis, quod ſcripſerit: Ger- mani comparare libellos perfacile (*), na- turam bonis artibus imbuere nequaquam po- tuerunt. Gens riltu aſpera, inculta moribus, ſcudio venandi, & militiæ barbaricæ dedita, quæ ad rapinam, quam ad iuſtum congreſſum multo étiam paratior, hæc ſtudia humanita- tis non tam non attingit, quam non poteſt ca- pere. Ita mihi viſum eſt, vt quum ceteris ar- tibus magnos haberi & videri cupiant ſeſe⸗, barbari appellari non inſicientur (S). Huma- FI 3 nita- lippicis ab eodem Hulderico Han impresſis ſubiun- Rtum id inueniſſet. (*) Benedictinorum in primis ordini ſingularem lau- dem deberi, quod in iſtorum temporum barbarie ve- tuſtos codices diligentisſime cuſtodiuerit, oſtendit excellent. C. S. Schurzfleiſch. diſp. de vita Alberti III p. iss in not. diſp. eſt XXIX. ) lib. IX, ep. 45. „ II8 DE LINGVAE LAITIINAE nitatis ſtudia Germanos capere omnino pos- ſe, Eginhartus, Lambertus Schafnaburgenſis, item Walafridus Strabo, Guntherus, Poetæ, & alili, dudum induſtria ſua oſtenderant: ipſa Rosvita Campanum id edocere potuit. qui tali tempore ingenium acuere tentabant, quo Italia iuſtiore barbariei laborabat nota, quam Germania Campano ætate ſua labo- raſſe viſa eſt. Neque vero huius iudicium tanti ego fe- ciſſem, vt quicquam opponendum ei hacte- nus duxiſſem, niſi patriæ noſtræ, vt in omni elegantiore litteratura, ſic in Latini etiam ſer- monis decore exſuſcitando, obortæ clarioris lucis initia duci inde oportere credidiſſem. Hoc enim felix illud tempus eſt, quo omnis Hiberalis doctrina in Germaniam tranſire co- pit, cuius nonniſi aliquam vmbram maiorum noſtrorum paucisſimi viderant. quorum ætate qualis litterarum in Germania condi- tio fuerit, Io. Caſelius his declarauit ver- bis (!): Incognitæ erant politiorert litteræ, Latinus ſermo aque ae Græcus ignorabatur«s illius erat quaædam Ffalſaz vmbra in pretio, v- Jurpata & ab adumbratis eruditie, & a ſapi- entiæ ſtudioſir, quoq ne verior quidem vmbra pſquam appareret. namque id, quod Impe- rato= (1) Prolegom. in Ethicorum Ariſtotel. Interpretat. conf. Laudat. Io. Alberti Ducis Megap. a teree potte Clhere En, Wol. ubte in in win Mette E chafun. Cuthenele 1ln Ctenln⸗ ltetbeen f Arlee tehttr ihborbr te Ettte ſin lte 1 4. . Imn kantlepote Urrſtinonn botte datiors Selboomm m tranſteece⸗ btammzorun mt. Gonun init CNdi⸗ eclarauit ver⸗ rfvrer httirih p 11n rttih⸗ io,. gallnße⸗ rt 1a10* el elgtein e. a 4 lmel ace. IN GERM. FATIS CAP. IV. II9 ratores cum Marte in Germaniam antea in- tulerint, adeo pauxillum cenſendum exiſti- mauit excellentisſimus vir (sſ); vt Muſæ iſto tandem ſæculo inuiſere Germanos di- gnatæ, Alpibus tranſitis ad vlteriores gentes commigrauerint. quo facto, ipſum Maſarum ſormonem Germanis non minus familiarem, qquam vlli alteri genti, redditum deinceps ſſe, lætatus eſt. Equidem laudatus Regiomonta- nus is fuiſſe videtur, qui popularibus ſuis di- gito quaſi monſtrauit, quam viam in gredi de- berent, ſi meliores litteras coniunctis viribus in Germaniam deducere vellent. Floren- tislmam videlicet Italiam, quaſi ludum quemdam, atque dicendi officinam, ipſis pa- tere, exemplo ſuo docuit: quam adire eos oporteret, ſi proficere, & meliora addiſcere cuperent. Optimis auſpiciis eam paullo poſt Thomæ de Kempis, præceptoris ſui, perſuaſu adiit RVDOLPHVS AGRICOLA: qui prome- ruit, vt omnium primus exiſtimetur, qui La- tini ſermonis genus in Germania emendare cœperit, & rettam diſcendi Latineque ſeriben- di rationem ciuibus monſtrarit ſuis (t). Sum- mo certe eius ſtudio factum eſt, quod ipſe fu- H 4. tu⸗ ſ) „ναραα Magiſterii Philoſoph. () D. Chytræusin Saxonia lib. V, Pag. 80, S& 131. I20 DE LINGVAE LATIN AE turum denique, ſperauit (tt), vt Germant in- Jolenti Italiæ priſeam & occupatam propemo- dum bene dicendi gloriam erxtorquere tandem, & vindicare ſe cœperint; ab ignominia, qqua ipſor barbaros, indoctos atque elingues, & ſi quid his incultius, eſſe, adhuc iattarant, ex- ſoluentet. Campanum etiam iudicii ſui tum pœnituiſſe, credo, quum Agricola Ferrariæ magna cum laude diſputauit, vtriusque lin- guæ auctores enarrauit, & orationes ſumma cum approbatione perorauit; cum Guarino ſoluta oratione certans, verſu cum otreziis. Præſertim vero tum, quum moroſe ac faſti- dioſe iudicanti Italiæ non eruditione ſolum, & ſermonis genere, ſed actionis etiam venu- ſtate abunde ſatisfacere Agricolam cognoue- rit Campanus, honeſtius de Germanis ſta- tuere eum coœpiſſe, credo: cunctæ ſane Italiæ ora ac oculos tum in ſe conuertiſſe Agrico- lam, legimus (u): & per ætatem amplisſi- ma- (tt) in Epiſtola ad Rud. Langium, quæ reperitur inter Lucubrationes eius, quæ coniunctim prodierunt Colon. 1539, 4. pag. 178. & quam Herm. Hamel- mann. orationi ſuæ de Doctis Weſtphaliæ Viris in- tegram præfixit. (u) Melanchthon. Declamat. T. II, p. 4%, ſeq. vbi R. Agricolæ vitam deſcriptam inuenies: quam Georg. Pflugerus Nic. Friſchlini Orationibus ſubiunxit, quæ prod. 1618 Argent. 8. excerptam eam dedit Melch. Adamus inter vitas Philoſophor. p. 13 ſeqq. conf. etiam H. Hamelmann. Op. Hiſt. p. 106, ſeqq. arul mnin neg ituta vitl num talia at,4 temel A4. ℳ.0 17 Plllls 14 NIi )e e e,, N eil Min UINN dtCenin. etan, in i e il uni ia 140 l en ialman I. dlctifuitn Alle Nort tringgueli⸗ ones ſummi Ne lal⸗ one ſolon, tiann venn. I cConle⸗ 1 HW af. etitur inte Procierun n Hune- le Vsir⸗ bl . umn Ceoly. biunnlt, en delt c ſ manis in IN GERM. FAIS CAbP. IV. 121 marum Agricolæ laudum ſpectator adeſſe o⸗ mnino potuit t Campanus. quem, quum Lati- næ gloriæ in Germaniam penitus mox trans- ituræ Italorum quosdam inuidiſſe, alios do- luiſſe eam ac defleuiſſe, ſciamus (v), priorum numero fuiſſe, puto. Non autem fruſtra talia ſuſpicabantur Itali: nemo enim igno- rat, accidiſſe deinceps, quod Agricola haud temere ſperauerat (X), vt Germa nia S tam docta, tam litterata euzæſerit, pt ne pel ipſum quidem Latium Latiniuz exſtitiſſe Vi- deatur. Quid, quod ipfſi Itali confiteri ne- ceſſe habuerunt (y), hanc laudem Germaniæ ipſius iam Agricolæ nomine deberi, ſiquidem Hermol. Barbarum hoc epitaphium optimo Germaniæ ciui conſcripſiſſe nouimus: H „½ ui- (v) M. Adam. c. I. pag. 15. Ex inuidia laboraſſe Italos, tum etiam vel maxime prodiderunt, quum crimi- nis loco eſſe putarent, quo Cbriſtoph. Longolium accuſare poſſent, quod a Germanis ſubornatus, ac in Italiam delegatus ab iisdem viſus ſit, vt optimos quosque libros deporraret ad barbaros, quo poſſent cum Italis de principatu eruditionis contendere. vid. Eraimi Ciceronianus p. m. 399. (x) in epiſt. ad R. Langium inter Lucubrat. Agricolæ Pag. 178. (y) Deſ. Eraſmi Adagior. Chil. I, Centur. IIII, p. m. II6, in Adag. Quid Cani & balneo * Idem iſtud Hermol. Barbari epitaphium Agricolæ ſcriptum cum multis aliis præfixum legimus ipſius Lucu- brationibus. 122 DE LINGVAE LATINAE Inuida clauſerunt hoc marmore fata Ro- dolphum Agricolam, Phriſii ſpemque decusque ſoli. Silicet hoc viuo, menuit Germania laudis, Duicquid habet Latium, Eræcia quic- quid habet. Neque, ſi quis viri merita conſiderauerit, A- gricolam ab Alardo Amſtelredamo verisſime laudatum, non fatebitur, vbi grauicſimum eum appellauit aulctorem (z), qui ſummam philoſaphiæ ſoientiam cum hiſtoricorum elo- quentia coniunxerit, vt in eo non ſolum hiſto- riæ ſidem, verum etiam aultoritatem & iudi- cium ſanbtisſimi doctisſimique philoſophi ſpe- ſtare valeamus, qui elegantium verborum de- leltum cum præſtantis argumenti exacta ſi- mul & dAilucida enarratione coniunxerit. Nec porro magno Erimo fidem quis detrahet, opinor, vbi ſcripſit (a), Agricolam virum fu- iſſe diuini pectoris, eruditionis reconditæ, ſtilo minime vulgari, ſolidum, neruoſum, elabora- tum, compoſitum, ſod qui nonnihil reſipiat & Duintilianum in eloquendo, & Iocratem in- orationis ſtructura, vtroque tamen ſublimior, Quintiliano etiam fufior, ac dilucidior. Aut id, quod voluerit, præſtiterit, & qui Ciceronis, IEe huc animi vertiſſet ſtudium, fguram eſin- gere (2) in præfat. Agricolæ de Inuentione diale& Iib. fin. (a) in Ciceronian. p. 377. ronel, vele yt 10 plſua 1 ſelel um Em, 0 Ert i 1o Vll. 1l Dah Iatore 5 tterenn lerment 1, Vetisdne AA . „„ ſM lrcn el. Giudk- Nonunn de- ſr⸗ tenr. Ne getrahet, nrunfe. 4 e, ſiß Mru- ie ten = llimimn . e ncfe- gen Nlbfn. IN GER M. FATIS CAb. IV. 123 gere potuiſſet: & vbi prædicauit (b), Ciſal- binum orbem Agricola nihil vmquam ommibus litterariis dotibus produxiſſe abſolutius, quum inter Græcos Græcitſimus fuerit, inter Latinos Latinitſimus, & quum in carmine alterum Ma- ronem dicere eum quis potuerit: cuius etiam vel extemporalis oratio adeo pura exſtiterit, vt non Friſium quempiam, ſed vrbis Romanæz pernaculum Iovltun, Juis contendret. Idque eo magis mirum cuilibet videri poſ- ſe, & eo plus Germaniam Italiæ debere, exi- ſtimo, quo minorem ante Agricolæ ætatem Latinæ linguæ cultum inter Germanos fuiſſe, hactenus cognouimus. Cuius ipſius etiam- num tempore tam corrupto ſermonis genere Vvſa eſt Germania, tantaque litterarum fuit ibi adhuc inſcitia, vt quid eſſet recte loqui, ne ſuſpicari quidem poſſent Germani, immo, vt inſulſitas etiam admirationem haberet (Cc); & vt ipſe Agricola in oratione, qua Innocen- tio VIII, Pontifici Maximo, pro Jo. Camera- rio Dalbungio, Vormacien. Epiſcopo, ac o- ratore Philippi Comitis Palat. Rh. gratulatus eſt, ingenue maxime, qua fuit modeſtia, pro- fiteretur (d), orationis gratiam &0 quemuis lo⸗ (b) in Adag. Chil. I. Cent. IIII, p. m. né. (O in vita Agricolæ Declamat. Melanchthon. T. II, () Lucubration. p. 164. vbi integra reperitur Agrico- læ oratio. 124 DE LING VAE LATINAE. eloquendi cultuns atque ſplendorem ex homine Germano exſpectari magnopere nequé poſſe, neque debere. Qui illa etiam oratione, quam Ferrariæ anno clo CCCCLXXVI coram Her- cule Eftenſe, Ferrarienſi duce, in Philoſophiæ & reliquarum artium laudem habuit, non minorem præ ſe tulit modeftiam, ſic de ſe lo- cutus (e): Ego autem ad Oceanum, & prope, ad vltimos rerum naturæ terminos natus, quid eſt, quod ab iſto Germanico horrore ingenii Wyerem hac in re vel nouum, vel hir limatitſi- mis auribus dignum poſſe proferri? Protulit autem, vti paullo ante demonſtratum eſt, & noua, & Italorum auribus dignisſima; Ger- manorum vero inaudita plane: qui ipſe de his popularibus ſuis ad Ad. Occonem ſcri- pſit (c): Qui eruditi ſunt, vel videri volunt, quotusquisque plla artis præcepta attingit? aut ſi attingat, nonne tibi videris ad primum protinus (operis de Inuentione dialectica) conſpectum zaudire, vnde nobis ex vltima bar- barie Anacharſis iſte, qui poſt Ariſtoteles, Ci- ceroner, Quintilianos aliquid inuenturum ſe credat? nam balbos præter balba nihil tum intellexiſſe, addit. Quæ quum ita ſint, neminem ne ſuſpica- turum quidem, puto, eiusmodi continuo in Ger- (e) ibid. p. 145. 7 (E) in epiſtola lib. de Inuentione dial. præf. ern ee mut plor que piin telti Orit gric ſuon unt Elngu Uilent n luuden, tenn honor eninba lenn itl el Elng eru Gleunt, ſuͤlt Clpatu, yuun N. Nerlmnn egte H ) tlone,cun COran N. hinſn? ht, Nn ledeſel. 1 eH Alus, 9 A eni „ Protulit nech& 1 lece n ſai miyn inun ekici) 4ℳ- n. un ſ , icr⸗ nuo in Ger⸗ 7 IN GERM. FATIS. QAbP. IV. 12 5 Germania poſt Regiomontani atque Agrico- læ ex Italia reditum factam eſſe rerum com- mutationem, vt omnes vbique eruditi exem- lum eorum ſecuti, ſermonis Latini vitia, quæ Agricola & auribus & animo ſentire prius cœperat, quam Italiam petiit (ff), de- teſtati, melioremque ſtatim conſectati ſint orationis formam. Nam licet optimus A- gricola noſter fortisſime cum temporum ſuorum iniuria decertarit, & ingenuas hu- manitatis artes toto niſu conatus ſit amplecti, relinquens poſt ſe, quæ non modo non ſpre- uiſſent priores, ſed quæ poſteri etiam quam maxime probaucrunt. ei tamen ad ſummam laudem obſtiterunt quædam (g) regionis ac temporum, quibus politioribus litteris vix honoris quicquam ibi habebatur, infelicitas, & nationis parum frugalis vita. Tantam enim barbarorum impuritatem atque horro- rem ita occupaſſe tum Germaniam conque- ſtus eſt Agricola, vt clamarint ac inſaniuerint eius eruditi, ſi modo eruditi vere appellari queunt, contumeliæ ducentes loco, quod au- ſus ſit Agricola ſeita illorum conuellere, & conatus docere, pueros ipſos ſuperuacua at deprauata, ſenibusque dediſcenda rurſum, di- diciſſe (ff) vita Agricolæ in Decl. Mel. II, p. 447. (OQ Eraſmi Ciceronian. p. 377. I26 DE LINGVAE LATINAE diciſſe (h). Frequens nihilominus Worma- tiæ auditorium habuiſſe ſe, ipſe confeſſus eſt Agricola: verum eiusmodi homines ope- ram ſibi dediſle, addit, qui propenſius meliora ſtudia cupiuerint, quam qui ecommode opverari tir potuerint. nam maximam auditorum ſuorum partem magiſtros aut ſeholaſticot, vt appellabantur tum, fuiſſe adfirmat, quibus neceſſe fuerit, omne tempus cauillationibus ſuis impendere, & quibus anguſtisſimum ac ſubciſiuum dumtaxat diei fragmentum quoddam in humaniora ſtudia patuerit (1). Quum enim plerique loquaces & inani ſtre- pitu crepitantes artes ſibi vendicare perſeue- rarent, & perplexis diſputationum ambagi- bus, vel ænigmatibus potius, quæ tot ſæculis, nullum, qui ſoluiſſet ea, inuenerant Oedipo- dem, diem tererent: miſeras adoleſcentum eiusmodi rebus onerabant aures; & dum eas perpetuo ingerebant inculcabantque, melio- rem in plerisque ingenii ſpem atque frugem, tamquam in herba, enecabant (k). Nimia ſcholaſticorum iſtorum pertinacia offuſum, timidius paullo opus aggreſſum eſſe Agrico- lam, fuerunt, qui opinati ſunt (1). Ipſe certe, (hy) Agricola in ep. ad Ant. Liberum Suſatenſem: Lu- cubrat. p. 75, & ep. ad Al. Hegium p. 186. (i) ep. ad eumd. Hegium. (kK) Lucubrat. p. 194. (1) vid. Hamelmanni Oper. hiſt. p. 97. — — 2 uj: bil celb Huud timf nonp honen ſiyon enent Kligii Agun Munb nan, mugnut Lotin 4 ſetborun endun (H/K Meragn Genmani A eWon. conkelus MMine . ur min, Mee Cenm Auditonun Nllhiunt 1t, du anindu lmum e mentun etit (1). naiſtre. ellan⸗ nmdagr⸗ otleolle⸗ thecho⸗ eſcentum dumeas Nelio⸗ Ungen, Nma uluen e celle⸗ En:Ir IN GERM. FATIS CAP. IV. 127 certe, ea re, præſer tim quum molliori fronte fuerit, factum eſle Perhibuit, vt auditores minus potuerint, & miggiſter ſegnius ſit cona- tur: quamquam ſe inarſuſe nonnumquam, & bilem feruentioris ſtomachi quandoque acerbius effudiſſe, ſimul proſiteatur. ita, vt haud Agricolæ culpa, ſed ſæculi vitium po- tius fuerit, ſi is inter Germanos ſuos tantum non profecit, quantum pro exquiſitisſima ſua potuerat omnino eruditione, & pro præclara ſua, omnique laude dignisſima voluntate ve- hementer exoptauerat: & ſi Reuchlino & reliquis bonarum litterarum in Germania re- ſtauratoribus tantum ſordium expurgandum reliquit. Qui poſtquam ex Italia, vbi ſäm- mus, Eraſini teſtimonio, eſe votuiſſet, niſe pPa- triam prætuliſſet (), in Germaniam re nn⸗ magnum litterarum damnum ſe feciſſe d luit (m), quum ex eo tempore auctorum me- moria labi, hiſtoria excidere ſibi videretur, verborumque proprietas, copia, atque decor adeo defluere cœperit optimo viro, vt metu- endum putarit, ne oratio ſua horrida, disie- cta, & incompoſita denuo redderetur, pro- pterea quod ſtudiorum ſtimulus ipſi deerat in Germania, eorumque exactor atque ſocius. Omnia ſua, & ſe ipſum ante omnia adeo ſibi diſpli- (Il) Eraſm. Ciceronian. P. 377. (m) Lucubrat. p. 187. F I128 DE LINGVAE LATINAE diſplicuiſſe tum, queſtus eſt, vt ſtudiorum, ſi nicchfh non amorem, vſum certe, & ob id ipſum a- ont ⸗ morem etiam paullatim in animo ſuo perire bene M ſenſerit. Non tamen Germaniæ fortunæ pileal vel ſuo nomine gratulari non potuit Agrico- et tun la: quem ſummi & illuſtres viri, qui pluri- ter aligu mum apud Maximilianum Imperatorem gra- mano P. tia va ledant, tanta proſecuti k atbencuoen- (unde tia, vt ipſe ad fratrem ſuum loannem ſeribens, obſnuil adfirmarit, eos ſummopere conatos eſſe, Im- Alle, peratoris familiæ ipfum inſerere“ qui cre- Vte⸗ bram idcirco apud eum fecerunt de Agricola Chs lotbi⸗a mentionem, cum tanta rerum eius prædica- mimun f tione, vt ſé ipſum laudum ſuarttm puduiſſo, leincep ſcribat (n). Neque male de Germania ſua gicole e ſperare licuit optimo, & de litteris optime neconpan merito ciui, quum præclaros quosdam viros mutut: tam laudabili exemplo excitatos, veſtigia ſua urhammmn ſequi, & ex diuerſis patriæ prouinciis ſuppe- ſyliunn tias venire cognouerit. liren Aſle Inter hos in primis fuit RVDOLPHVS Cennunur LANGIVS, E'eſtphalus natione, in templi luumaet, Monaſterienſis Collegio Præpoſitus. qui Hegi ikc quum ingenio primum atque judicio, multa 1 Ar deinde eruditione, & exacta Latinitatis co- gnitione eloquentiaque excelleret, & aucto- ritate ſimul Polleret, Agricola ingentem iſtam, cuius in ſuperioribus mentionem inieci, (n) Lucubr. p. 184. I IN GERM. FATIS CAP. IV. 129 Ntſtukionn . . . . . . lum inieci, fiduciam de eo concepit, fore aliquan- dcbitſin do, vt Germania inſolenti Italiæ occupatam aimlnfi bene dicendi gloriam extorqueret: quam mmnie n ipſi Itali vltro conceſſerunt Langio: ſiqui- npotut dem tum, quum Epiſcopi ſui cauſſam graui- zi⸗ R ter aliquando ornateque coram Pontifice Ro- Peratorenge mano peroraſſet, mira Germani hominis fa- tbeteckr cundia non minus, quam Agricolæ lepore, mmnſeibe obſtupuiſſe eos, legimus. Quum igitur is nr e. æque, ac idem hic Agricola, eodem magiſtro gli cr. Tvoma de Kempis ſuaſore in Italiam profe- tceagricolt ctus ſit, ibique meliorum litterarum ſtudiis au Nrcict⸗ animum formarit ſuum, & in ſubleuandis imn nultiſe deinceps per Germaniam litteris conſors Germanla ſun Agricolæ exſtiterit: amplisſimæ quoque ea tteni optine re comparatæ laudis ſocius merito ſuo exiſti- stmmtim⸗ matur: qui vna cum Agricolz profigatis Ieligin barbararum vocum tenebris, abſurdorumque inci lpe ſophiſtarum libris ſoholis paullatim iebtis re- Atiorem diſeendi & Latine ſeribendi rationem DOLDHNS Germanos docere cœperit. Cui hæc inſuper intengi laus manet, quod ipſius Agricolæ & Alex. . .—. . . . . . . ltns. gi. Hegii iudicio primus Germaniæ Poeta fue- cicionul rit (o), ad veterum imitationem verſus com- tinitztisco⸗ I Ponens, auco⸗ (o) In hac laude, quæ Conrado Celti alias impertitur, tt ten R. Agricolæ & R. Langio vindicanda H. Hamel- 1 inben mannus multus eſt in oratione ſua de doctis Weſt- Centonen Phaliæ viris a pag. 1009-I Oper. hiſtor. qui demum iniech ita finit: SItat frmum, & ſtudia litterarum & ſimul poerices omnium primo a duobus Weſtphalis I30 DE LINGVAE LATIN AE ponens, vulgari illo, ac rhythmico carminum genere, quod ſolum per tot ſæcula viguerat inter Germanos, exploſo: Vbi notandum id, quod Ph. Melanchthon diligenter obſer- uare iusſit Germanos (?*): quemadmodum Romanis temporibus poetices contemptum incredibilis inſcitia rerum omnium, infan- tiaque ſecuta ſit: ita tum, quum eruditisſimi iſti Germanorum verſiculos ſacere cocpiſſent, hos cuni melioribus litteris in gratiam rediiſſe. Langius hoc nomine ab Hegio ita laudatus eſt: iam ferre poetas Barbarie in media E eſtphalis ora poteſt. Langius hanc decorat, maiorum ſanguint clarus, Mona- (Langio atque Hegio) & vno, gqui eſt in vicinia Weſtphaliæ nataus, & cum iſtis au bus familiærita- tem habuit, exſuſcitata eſſe. Hæc omnia firma ſta- re poſſe, arbitror, ita, vt Celti quoque laus ſua ſarta ſimul atque tecta conſeruetur; ſi nempe ſtatueri- mus, eruditisſimis iſtis Weſtphalis laudi ducendum eſſe quam maximæ, quod poetices ſtudia ſuſcitaue- rint; Conrado Celti vero nomen primi in Germa- nia poetæ Imperatoris manibus coronati deberi 5 qui ita de ſe ſcribit: Primus ego titulum gegi nomengue poetæ: Ceæſareis manibus laus ea nexa mihi. vid. M. Adami Vitæ Philoſophor. p. m. 29. ſeqq. (*) Declam. T. I. p. 409. L ſ caner etm niun, inn. erudituln 7 An ſen in eiſiſ⸗ * t laudatus 1 Gt rth. 7 n ſonguin . Nu D . “ nu fmnalr. uln iinn npe ſ ſ wveti⸗ Adnenim Gir f 1 ſolcitume. mi nCeme- eti lebeli; hike: i. l „. legt “ . IN SERM. FATLIS CAP. IV. Iz1 Mona Aeztor l rqae decusquz ſoli. Primus Melpomenem qui rura in I eſtphala ditxtt. Eiusdem huius Langii conſilio bonarum lit- terarum, ac Latinæ cum primis linguæ, pu- rius nitidiusque ad veterum amitationem ela- borandæ, ſeèholam exeunte ſæculo XV Mona- Kerii apertam eſſe, ſcimus (p); Colonienſi⸗ bus & reliquis inſitæ barbariei patronis con- tra fre mentibus, tot ſæculis vſitatam inſtitu- endæ iuuentutis rationem, libellosque adhuc in ſcholis tritos retineri, nouas ex aduerſo mutationes, cſtudiis & diſcipin bericulo- ſas caueri oport Quam ſententiam in- eptam plane „Con rliliur vero ſuum ſanum eſſe prudensque, & re ipſa & grauisſimo Ita- lorum teſtimonio confſieinauit. Langius, & ita denique vicit, vt paullo ante obitum ſuum, quum quædam Lütheri ſcripta legerat, tam- quam verisſimus vates prædin: xerit: Iam tempus inſtat, vt tenebræ ex ecleſiis & ſiholis extirpen- tur, & redeat vuritas in eccleſtas,; & mundi- tier Latini ſermonisi in ſcholas. Quum ædes eruditisſimi prudentisſimique Præpoſiti do- ctorum hominum per bene multos annos ex- I 2 ſtitis- (P) Dau. Chytræus, Saxoniæ lib. III ad an. 1I497 ſeq. p. m. 80. edit. Lipfſ. 1611. conf. H. Hamelman. Op. hiſtor. p. 97 ſeqq. p. 257 ſeqq. inuenitur Oratio, quam idem Hamelm. in laudem R. Langii conſcri- pſit, eaque perelegans. 132 DE LINGVAE LATIN AE ſtitiſſent receptaculum, complures periti ad- modum euocati ſubinde ex iis ſunt ludorum, pasſim in cuncta Saxonia inſtituendorum, moderatores. quales Monaſterienſi etiam Langii conſiliis fundatæ ordinatæque ſcholæ præerant; quorum fama bonarum littera- rum cultores permoti, ex longinquis maxime locis eo confluxerunt. Ipſa tamen hac ſchola politiorum littera- rum ac linguarum ſeminarium, quod Dauen- trie conſtitutum erat, antiquius fuit. Hoc non ita multo ante citatus ALEXANDER HEGIVS triginta circiter annos optime ad- miniſtrauit: quem Langius cuius popularis, & in eadem Dauentrienſi ſchola condiſcipu- lus is antea fuerat, præſtantisſimis libris mis- ſis vrgere non deſtitit, vt exſtirpata barbarie diſcipulos ſuos humanioribus litteris erudire perſeueraret. Quum igitur genuinus Agri- colæ fuerit diſcipulus, nec minus ſegniter, vt barbaries profligaretur tentarit Hegius, in laudum, quas vtrique iſti Rudolpho deberi vidimus, ſocietatem iure venit, dum magnam omnino eorum meritorum partem eſt adſe- cutus, & nihil plane in eo, Eraſmo teſtan- te (ꝗq), reprehendi potuit, niſi quod famæ plus (J) Chiliad. I, Cent. IV Adagior. p. 116. Adag. Quid Cani & balneo? & in Ciceronian. p. 377. conf. Ha- melmann. op. hiſt p. 94 ſeqq. CONI n ur l Mrvent unn colye Viros Esn fapureb Uümai Altomor Dentus Matera . lin eh 1 71 1 ,1 MAbarn. bemnanie ſpp 8 Ulon NN nepelic. ululen henien Ktienl ein tegneſchh Tumm bttrer. ismann Umlittere⸗ Dauen. ſt. Hoe NDLR tine 1l. uluin dlepr. bris ni⸗ barbane erucite 1hor Pniteh gilsin Gederi mnpnann teken- Okume lus . Nid 5 ut. H IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 133 plus æquo negligens nullam poſteritatis ha- buerit rationem: eruditus ceteroquin vir, ſanctus atque facundus. Quantopere Agri- cola Hegium hune ſuum dilexerit, quantam- que de ipſo conceperit ſpem, & quam fidelis etiam præceptoris munere & in Hegio & in aliis per litteras docendis perfunctus ſit, plu- rimæ eius declarant epiſtolæ: quarum vna confirmauit (r), ſe, Hegium quotidie politio- rem limatioremque fieri, intelligere, & in ſum- mam capropter adduci ſyem, litteras cultiores aut ipſius Hegii dultu, monitis ac inſtitutione, aut nullius praterea viribus, in Germaniam peruenturas, & arcem aliquando occupaturas. Qua in re optimum vatem ſeſe præbuit Agri- cola, quandoquidem longe excellentisſimos viros, optime de litterarum ſtudiis ſuſcitan- dis promeritos, ex Hegii ſchola prodiiſſe, in- fra patebit. præterquam quod E eſtohali He- gii maxime atque Langii, optimorum ac eru- ditisſimorum ciuium, exemplo certatim in- ducti videntur, vt barbariem ex Germania penitus pro fligatum irent. Quod quum ita ſit, Herm. Hamelmanno materia deeſſe non potuit, quum de quibus- dam E'eſtoyhaliæ viris ſcientia claris, qui, ex- ploſa barbarie, puritatem Romanæ linguæ toti Germaniæ attulerunt, orationem conſcripfſit 13 ſuam (r.) Lucubrat. pag. 185, conf. 187 ſeqq. & p. 193. 134 DE LIN GVAE LATIN AE fuam (s): cui etiam alia præterea oratione oſtendere facile licuit, quomodo bominibucs W eſtphalis potizxſimum debeatur & adſeriben- dum ſit, quod Latina linguz & politiores ar- ter per Germaniam ſint ehi tutæ (). Quam Veſtpha alorum laudem ab obliuione atque ſilentio hominum quam maxime vindicatam voluit Dau. Chytræus (ſ); & Eraſmus, et- iamſi Weſtphalus populus rudior vulgo ha- beretur, multos tamen ſummis ingeniis mi- nimeque vulgari doctrina præditos viros eum dediſſe, faſſus eſt; quum nullum mor- talium genus aliud laborum patientius, quod- que fide & morum ſinceritate, ſimplici pru- dentia & prudenti ſimplicitate magis com- mendandum putarit. Multa porro, quæ ad Weſtphalorum laudem, litterarum ſtudiis, & ſingulari Latinæ linguæ cultu partam perti- nent, idem Hamelmannus ſex iſtis libris pro- tulit, quos de Viris ſcientia, Virtute, pietate, & ſeriptis illuſtribus, qui vel W eſtphali fue- runt, vel in E'eſiphalia vixerunt, conſcri- pſit (t). Qui in Aologia etiam pro E eſt- Pphalis contra Iuſti Lipſii calumnias idem iſtud argu- (§) Lemgou.. 1563, inter Opera eius genealogico-hiſto- rica, quæ nuperrime, ab Ern. Caſim. Waſſerbach colleta, prodiere, ibid. 4. pag. 95, ſeqꝗq. (ſ) Lemgouiæ a. 1580. p. 315 ſeqq. Oper. hiſtor. (sSſ) Saxoniæ ſuæ lib. III, p. 75, & 81. (t) 1564. p. 131 ſeqq. Oper. Agum Gent lun tkoqu 105 redl ſrun cum tily Nel 4busnon Ptteti . lnte⸗ cet ten betere Penon Mo Colen II, ſon n Gur Minno. Pkle l cſtus t eniizn. ſtos niros pl Pn⸗ to,t 1 nucis tam het bropto⸗ late alifue⸗ cobletl⸗ noVi,. demn ikud Aigu⸗ gcekite⸗ eletbach IN GERM. FATIS CAb. IV. 13 5 argumentum attigit (tt). Huc denique ſpe- Ktant binæ eius orationer, vna de Rodolpho LPangio (u), de Herm. Buſehio altera (v): v- troque Weſtphalo. Eiusdem nationis vi- ros etiam aliquot, qui non vulgari doctrina præditi, de bonis litteris & pueritia in Cisue- ſeranis prouinciis circa medium ſaculi XVI cum primis bene meriti exiſtimantur, Io. ca- ſelium Epiſtola quadam ad Io. Reccium da- ta (?) laudaſſe neminem fugit: quum ea ſe- mel atque iterum recuſa in omnium ſit ma- nibus (y). quorum nonnullos vt in ſequen- tibus nominem, rerum temporumque poſtu- labit ſeries. Integro enim fere ſæculo ante, eodem ſci- licet tempore, quo Hegius Dauentriæ doce- bat, ex eadem Weſtphalia Seleſtadium, ſupe- perioris Germaniæ oppidum, emigrauit LV- DOVICVS DRINGEBERGCIVS: ex cuius ſchola, quam R. Agricolæ conſilio ibi ape- ruit, longe excellentisſimi & celeberrimi I1 4. pro- (tt) 1591. p. 13382. (u) 1580, p. 257. (v) pag. 279. Eamdem H. Buſchii vitam ab Hamel- manno conſcriptam lIo. Goes Opuſculis de Weſt- phalia, Helmſt. 1668. 4. editis, inſeruit p. 29. (X) Helmſt, 1600. 4. (y) Eam enim Io. Goes modo citatis opuſculis inſeruit p. 165. & nuper admodum eamdem denuo emiſit Reinh. Henr. Rollius in Memor. Philoſophor. Dec. I. p. 437 ſeqq. I36 DE LINGVAE LATINAE progresſi ſunt viri, qui optimarum artium ſcientiam & elegantioris præcipue Latinita- tis ſtudium per ſingulas ſuperioris Germaniæ prouincias diſſeminarunt (2z). Quid enim, quæſo, Germania noſtra celebrius habuit Io. Reuchlini, ſiue Capnionis, Io. Camerarii Dal- burgii, Conr. Celtis, Henr. Bebelii, Beati Rhe- nani, Io. Sapidi, Iac. Eimphelingi, Bilibaldi Pirckhheimeri, nominibus. Optimi enim hi Germaniæ ciues, Rud. Agricolæ in primis, cui ſuperſtites erant, & quem communem ſuum venerabantur præceptorem, conſilio & exemplo inflammati, melioris litteraturæ hoſtes magno animo coniunctisque viribus in ſuperiori Germania aggresſi ſunt, quibus- cum VIr. Huttenum, Hermannum Comitem, Nuenarium, alios, conſilia ac arma ſua dein- ceps conſociaſſe, audiemus. De quorum ſingulorum præclaris in Lati- nam linguam aſſerendam meritis quum ſiri- ctim agendum decreuerim: primus locus IO. REVCHLINO, Phorcenſi, deberi vide- tur: cui ipſius gloriæ neminem ſociorum iſtorum, reliquorumque amicorum, inui- diſſe, præconia, quibus certatim ornatum . eum (2) H. Hamelmann. in vita H. Buſchii Op. hiſt. p. 285. & in Goes. Opuſc. p. 32. conf. Eraſmi epiſt. 10 lib. XXIII, p. 1260, edit. Lond. & D. Chytræi Saxoni- am, lib. III, p. 76, 81. ?Mꝰ —— — eumm cohn un Reui Reu⸗ noil Pebe b en ol Mmutat kmmpel Virutn ſ ceme Mmn de Umnort Iletant enti INN um mn Pnelaini NisCenn rus lebut. merei , uan N Ni, Nilait imi enink in prini mmunem Conlelio& terature e Utbus ncbid. Conuten. lusei⸗ inlN. Uunſti. cns ti ie . Ociofunn ny inni. DrNatNE eum tolb. 1 awoll⸗ IN GERM. FATIS CAb. IV. 137 eum iuerunt, abunde declarant, qualia qui cognoſcere cupiuerit, ei quam plurima ſub- miniſtrabunt larorum virorum ad ipſum Reuchlinim Latine, &ræce atquc Hebraice ſoriptæ, & a Io. Hillebrando, cui iſtas tradid erat Reuchlinus, emiſlæ Epiſtolæ qualium deinde nouus liber ſecutus eſt. iſtarum vna Henr. Bebelius confirmauit Capnioni (a) eam de ipſo famam tum fuiſſe apud omnes Germa- niæ bonarum artium ſtudioſos, vt ipfum co- luerint, amauerint, & venerati ſint, quaſi ali- quod numen a ſuperis in hanc terrarum ca- lamitatem elapſum nihil enim rarius iſta tempeſtate eſſe potuiſſe, addit Bebelius, quam virum adeſſe in noſtra Germania, qui Græcam linguam calluerit, & cui Latinus ſermo tam- quam natiuus famulatus ſit. Conr. Leonto- rius, poſtquam quinquilinguem sueuum eum nuncupauerat, Romano Tullio ipſum non- modo æquauit, ſed prætulit: qui ex tanta barbarie in tantam eruditionem emergere valuerit (b): & qui felicisſimo auſpicio in lucem editus videri potuerit, quique Germa- num nomen barbarum adhuc exiſtimatum immortali illuſtrarit gloria: & in quo deni- que tantum optimarum artium, tantum elo- quentiæ, & tanta non Latinarum ſolum, ſed I 5 Graia- (a) pag. 82, b. edit. Tigur. Froſchouer. b) P. 44. 138 DE LINGVAE LATINAE Graiarum etiam Muſarum familiaritas fue- rit, vt nec ipſi barbari venerari ac obſeruare eum non potuerint. Alii litterarum decus &“ aſylam, Germaniæque dexterum oculum appellarunt noſtrum Reuchlinum (c): litte- ratorum caput & columen alii (d); qui per- inde ceteros ſuperarit, vt ſtellas reſtinguere ſoleat exortus aerius ſol. Huc illa elogia pertinent, quæ Eraſmus ei impertiuit, & quando totins Germaniæ vnicum decus, & or- namentum incomparabile eum vocauit, teſta- tusque eſt (e), omnem Germaniam Reuch- linum ceu Phaænicem & vnicum ſuum decus ſuſpexiſſe, quum trium linguarum, Græcæ, Latinæ, & Hebraicæ pene ex æquo peritus, ad hæc, in nullo non doctrinæ genere verſatus fuerit, ita, vt cum primis certare potuerit. Eraſmum in inſigni hac laude Reuchlino ſuo tribuenda nihil amori dediſſe, Henr. Stromer durbacchius eruditisſimus æui ſui medicus, teſtatur quaſi, vbi doctum eruditorum exer- citum non minus recte, quam vere iudicaſſe, cenſet (f), Reuchlinum vniuerſam Germa- niam atque etiam Eatium, Græco, Latino, & Hebraico ſermone, tribus ſummis zloquiis, illuſtraſſe. quippe qui bonas litteras marce- ſcentes in priſtinum nitorem ſuſtulerit; qui- ue (c) p. 46, b. (d) p. 532. (e) ep. I, lib. 2, p. m. 94. (E) lib. II illuſtr., viror. ad Reuchlin. 2. 4, a. ominen (ſ) e Reucl bernu Nun/ pni 1. Mehncl miligt cde Ii ob⸗ Ull 7 Merc E r Nl 5 Um ((: ſer. * M 4 it teſti⸗ 1 Reuch- uncecns 1,Grt, etlidls d e Nellanis potuetit rlino uo Wumr ecics, merer⸗ Geale, Cermi no/ uß, Muree⸗ l⸗ Ils nige⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. 139 que ſolus omnibus Germanis ingenii decus & gloriam prætulerit, & patriam itteris vbi- que gentium ornauerit: atque ita a Me- lanchthone Germanorum ſtudiorum anteſi- . znanus vere nominari potuit; cuius ſingu- lari ſtudio, in Germano homine inuſitato, ipſe Fridericus UI Imperator valde delecta- tus eſſe dicitur (ff). Nec vero quicquam Reuchlini laudibus Camerarius detractum voluit, vbi eum ele- gantioribus litteris penitus excultum fuiſſe ne- gauit (g): nam præterquam quod ſtatim ad- didit ſummus vir, ipſum tamen doctitſimum hominem fuiſſe, liberaliumque diſciplinarum upi- (ff) Melanchthon in præfat. quam claror. viror. ad Io. Reuchlin. epiſtolis præmiſit: vbi de his ita loquitur: Germaniæ noſtræ clarius contingere nibil poteſt, YZuam ſi auktore Io. Reuchlino exterarum gentium monimentis laudetur ſplendide. boc namgue epiſto- læ iſteæ jere omnes notantur argumento. vid. eiusd. Melanchthonis Declamat. T. III, p. m. 295. vnde M. Adamus omnia, quæ de Capnione in Vitis Phi- loſoph. p. 37 ſeqq. profert, deſumpfſit. Integram Reuchlini vitam ex eisd. declamationib deſum- ptam vna cum R. Agricolæ & D. Eraſmi vitis Nic. Priſchlini orationibus ſubiunxit Georg. Pflügerus: quarum vitarum ipſum Pflügerum auétorem eſſe Teiſſerius in Catalogo auctor. & bibliothecar. tradi= dit, idque cl. Morhofio perſuaſit, Polyh. litterar. I, c. 19, 0 37 Vbi Reuchlini vitam, quam a Pflügero ſcriptam dixerit Teiſſerius, ſe vidiſſe negat. (g) in vita Ph. Melanchthonis p. m. 19. I40 DE LINGVAE LATINAHE cupiditſimum res ipſa pro Reuchlino lo- quitur, Melanchthonis, de quo ſermo eſt Ca- merario, vbi id ſcripſit, ætatem in feliciora multo, quod ad litteras attinet, incidiſſe tem- pora, quibus & ipſi Melanchthoni & Came- rario ad maiorem in elegantioribus litteris peruenire licuit ſcientiæ gradum, poſtquam tot eruditi viri viam ipſis communiuerant, ſalebris remotis: absque quorum opera ſi fuiſſet vterque, valde dubito, an eo adſcen- diſſent. quemadmodum ipſi Melanchthoni veriſimile viſum non eſt (*), pingendi arti tantum ab Apelle venuſtatis gratiæque adiiei potuiſſe, niſi fingendorum lineamentorum rationem multo ante oſtendiſſent ii, qui pri- mum oνσννσνααοαdαντοας deinde & τdιαροοαοα pinxerunt. Idem reputauerit is, qui illud Eraſmi de Reuchlino iudicium legerit (h): Germanorum eruditorum Princeps eſt Capni- on? Vir magnus, ſod oratio redolebat ſuum ſaculum adhuc horridius impolitiurque. Ad talia iudicia ipſe Reuchlinus in anteceſſum quaſi reſpondiſſe videtuy his verbis (¹): Scripta mea erunt aliis forſitan melle & la- te nutritis, propter incultum dicendi genus, ama- (*) Decl. T. I, p. 399. (h) Ciceronian. p. 379. (i) quæ leguntur in præfat. lIib. III Rudimentor. Hebr. Phorce in ædib. Tho. Anshelmi an. 1506. in fol. impr. Matè us Vitio Num uen⸗ lernia oce⸗ P1S el una n en urun ucmd neli nup ſii Mlt. ir ener lr ltcni teri⸗ y li llan Ma NN euchline . ndelt 1n klin micle niC. rblg ltee bpokluen mivenem n Open 0 alſeen. nchthon, encli arti r- n cellum (1) . , M- nentot⸗ IN GERM. FATIS CAbP. IV. I41 amara. qui ſecum cogitent omnem auditori- bus orationem eſſe commodandam, non mihi vitio dabunt, quod vernis vernacule loquor. Nam qui ſieri poteſt? vt per inſuetum lo- quendi morem & domi paratam, adque lu- cernas elaboratam dibtionem ruder faciles doceantur, quibus tum ecſſet opus ad præcepto- ris eloquentiam plus animum aduentere quaſt ad ſphingis æanigmata, quam ad eius illa ipſa præcepta. Longe rebctius me iudice ſenſit A- riſtoteler, in diſeiplinis doctorem oportere per vſetativſimam ſormonis conſuetudinem & no- bis notiora quæque procedere. Dedita igi- tur opera ſolæco ſæpe & barbaro ſum vſus a quorumdam vocabulorum proprietatem ex- plicandam. Huc accedit tamen, quod & ſo- necta, & barbarorum quotidiana conuerſatio non ſolum linguam hebetat, ſed et ſtilum ob- tundit. quibusdam interiectis ita pergit: & hbac erat vna ex causſis zon parui momenti, vt putarem mea ſingula viris politioribus lit- teris præditis exploſa fore, quod cernerent in sis nullum florem, nullam comitatem. ſed o- mnia triuialia & inurbana quaczue. Vt appareat quodammodo, vnde evenerit, vt Reuchlinus primis annis ſub laudato Drin- gebergio, & Ioanne Hiltebrando patriæ ſcho- læ moderatore, atque Georg. &mlero in bonis litte- 142 DE LING VAE LATINAE litteris educatus, doctrina, linguarum notitia mb/⸗ elo oduentiadue tantum Poſtea wvaluer rit, ipſius ſmenß⸗ iterum verba apponam (k): Poſteaquam un anno mafe (K) ex Præ æfatione lib. I eorumd. Rudimentor. ad Dio- Rronu nyſium fratrem: cui ſingulos tres Rudimentorum Kye iſtorum libros peculiaribus eisque verboſis ſatis de- jation dicauit præfationibus: quæ ſingularem in iſtum Almpſ oſtendunt amorem: in epiſtola fini IIl libri ſubiecta ita ad eumdem fratrem ſcribit: tandem motus égo, Dionyſi amatigſeme, poſtquam ad percipienaam Græ- corum linguam annis ſuperioribus ze puenum ad- iuncto pædagogo Florentiam, tunc optimarum litte- rarum altricem, non ſine meo magno impendio trans Alpes e Sdueuia eniſi, quatenus biennium penes egre- gia ſanctitate virum illum Georgium Veſpucium agfi- duus nmenſæ ſuæ ac hoſpitii ſocius, Angelum Politia- num, Mar h, lium Ficinum, & Demetrium Cbalcon- dylen, ceterosgue phigſimos homines quotidie audi- ves, nolui etiam huic decori tuo de ſſe, guin Hebraica nunc ſacerdos aadijceres: pr cſer. tim quum noſtrates Iudei vel inuidia vel imperitiæ dubéti Cbriſtianum fipi neminem in eorum lingua erudire velint. Præ- Audun claram vero etiam exquiſitisſimamque, vt omnia aerim/ diuini ingenii monimenta, produnt eruditionem, & multa de excellen ntisſimi viri ſtudiis fatisque nos edocent; ita vt ie dem de his præfationibus dici poſſe mihi videatur, quod Cicero olim de Euripidis verſihus dixit: ſingulos eius verſus ſingula eius teſti- monia puto, immo ego ſingula præfationum iſta- rum verba non tantum ſingula puto teſtimonia, ſed pondera in primis inuidis iſtis hominibus, quos Dictionarium ſuum Hebraicum taxaturos præuidit, quod multorum interpretationes cenſere atque per- ſtringere in eo aufus ſit, quam prudentisſime re- ſitaten a. , ore INA Arune, V elbbni Nt Seuuin A RAulimenton tlſtlitk gten In itnn Iloriſbe n nutir n . ½ Neutan re. u un at. Narun itr. aNi ſtin⸗ im (laker. ir Mhun unuſum Oum Nonnin ditonem, toguene⸗ gnidus Li, e Porpas leint onum Ar⸗ noninſe is, gus Nreuitn Ingbeſer⸗ tsnne d⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. 143 anno atatis meæ duodenigeſimo Priſciani Cæ- ſarienſis litteraria ſtudia in ſohola Pariſio- rum aggreſſus ſüm. biennio poſt avud Rau- ravos dibtionarinum collegi. quem appye Taui Breltiloquunz. eotempore atque eodem Baſiles α Rhenum in loco ſub Andronico Contoblaca natione Graco linguam Gracam didici. dOlSAAd elapſis inde quatuor annis inter Gallos Primo ſpondiſſe mihi videtur: Quamnguam Hieronymum ſancttum veneror vt angelum, & Lyram rot⸗ vt magi- Rrum. tamen adoro veritatem vt deum. Valde etiam memorabilis eſt Georgii Vn e,, ad Tones. Anshelmum epiſtola calci operis adie da: cuius fi- nis hic eſt: Propter librariorum gquorumadam teme- ritatem in iuratisſimos Tu0αρ aubtores perditisſi- ue libidinantem; gui ſpe lucri ab archetypis diuer- Raſ. tumultuantur operæ. ne ſycophantæ illi, charta- riæ ſimiæg, operi noſtro ſupparaſitantes identidem molinentun. iugit (Keuchlinus) in calcem libri ſup- bingi 6ℳ munificentia imper atorig maisſter- 7 5, gui- bus donatus eſt, arma ubluſtria (inſignia), gua in re certiores reddantur amæœnitatis Hebraicæ ſtugioſi, a codicibus vti abſtineant, qui non illis muniti ſue- rint infigniis (inſignibus) perinde ac ſpuriis otqgue e mera daniſtarum libidine opera urtiua & ſub- ſecundaria Perditiſſ. gquoque litteranum iactura ab- ortatis. Opus hoc, quum nuper admodum falla- mentario diſcindendum quis tradere vellet, ab in- teritu vindicaui, non vbiuis obuium. quod Reuch- Hinus, quum, vt G. Symlerus in citata epiſtola con- ſirmna⸗ Phoöorcen reuiſens, in manus hilaniter ingert um illecebin, ceu vigilias ſues, recepicſet, velut ar. - “ auctus fitiolo, ſatutariter eſt exocuiatus. I44 DE LING VAE LATINAE apud Genabum, quas nunc Aurelianas vocant, Jſeminaui. pbi tempore protracto & Iuri Ciuili dedi operam, & fui a doctoribur honore Papi- nianiſtarum decoratut. An. MCoCoCLYXIX. Vide, mi frater, qquanta circumſpebtione vi- tam duxi. Nam pyniuerſam ſtipem quam di- ſcendo impendi- docendo acquiſiui. ſimul e- nim & didici Latinorum iura & docui Græco- rumpracepta. de quibus tunc arten: gramma- ticam Græce conſeripſis cui titulus extabat Micropædia. eam anno poſt Pittonibus Galliæ Aquitanis publice legi atque illic in lure Ciuili Cathedram merui. Regreſſus inde in Sueuiam vxrore mihi duéta ſampſi Doctoris inſigniz. populares cauſſas apud tribunalia & iudices exercenv. Quumque me ad ſerenitſimum, Imperatorem Fridericum tertium (legaſſet) in- Iytus princept Eberhardus Probus, is qui yoſtea in ſplendidirſimis Vangionum Comitiis 2 Max. Semiliano Romanorum rege vno im- perii conſenſu Dux primus W. irtenbergenſium aubtoratus eſt. de cuius patriciis ego quoque Conſul eram. Tum reperi ea in legatione Iu- dcæum doctum ſimul atque litteratum nomine Iacobum lehiel Loanr imperiali muniftcentia & doctorene Medicinæ & Equitem auratum. I- me, ſupra quam dici qucat, Pideliter litteras Hebraicas primus edocuit. Poſt vero lega- tus Rhomam ad Alexandrum ſextum, qui re- liqui ui huten het ore 5 nln / tlirtt imau anß Albi⸗ ſullietl .A4 rmnc nul ſi Celmoin/ 4 oyrptt lorenfte . , lE/0οα 1 Mllat de e MMerafen 4 neliaze INne 6 Eln ctet Dnguin /. Mun nll MNH Gruy. n graſnt. A erati lura Me Ci, Weiam ionu⸗. 1G iulier niſnun. lglleht , Cnis in- eliun gole 11 Honel- IN GER M. FATIS CAbP. IV. 145 liqui Iuerant en in lingua canonet. eor a Ceſi- natenſi Iudæäo ſeiliket sdia Flio Iacobi phur- no petiui, qui me quotidie toto legationis tem- pore perquant humaniter in Bebraicis erudiuit non ſine inſignis nmercedis mpendio. Quod idcirco, germane frater, ad te ſeribo, vt a- nimaduertas, & ſabius cum tua mente reuol- uar, quantis laboribus, temporibus, & impen- ſis Hebraicæ lingukx ſola initia ſörtitut ſim. Alibi ad eumdem fratrem ſhurmn ſic ſcri- pfit (!): De præceptoribus meis hanc ratio- nem affero. non me piguiſſe, vllo tempore ab-s quolibet Iudæo ſemper aliquantula corradere, quæ ad dobctrinam aliquam librorum Hebrai- corum conducerent. Sicut enim non apud Io- nar neque plla in Græcia, ſed Baſileæ Prinm ab Andronico Contobla-a, deinäe Pariſti a Georgio Hermonymo Svartiate, Voſt Kome ab Argjropylo Byzantio publice in Vaticano Thu- odlidlem legente Xyſto IV Pontif- ad ertremum FPlorentiæ Mediol. miique à Demetrio Chalcon- Ayle, Græcorum linguam f, ruſtillatim & quaſi micas de menſa domini cadentes accepi. con- numerarem illis Hermolaum Barbarum Inno- centio VIII inſignem & miei amantitſensum. niſi plur ex eo Romaæ Latinitatie, quam Graci- tatis, Balſiſſom. ita Hebraicam ego uoαadué at tandten lbinguam non Hiero, plymit, ue in⸗ K ubli- (1) præfat. lib. III Rudiment. pag. 547 ſeq- 146 DE LINGVAE LATINAE Publicis ſynagogis: Iid a litteratisſimis He- bræis benes Cecios quidem Iacobo lehiel Ioans. in Latio antem Abdia Ceſinate atque alias a ſingulis ſingula expiſcatus ſum. Hactenus Reuchlinus: cuius verba quod attulerim, tibi non ingratum fore, confido, lector; quum inde breuiter cognoſcere queas, ex quorum ſchola tantus Germano- rum doctor prodierit. comprobatur ſimul iis, tamquam grauisſimo teſtimonio, id quod ſupra adfirmaui, Germaniam Latinæ in pri- mis linguæ cultum Italiæ debere. Neque immerito huius palæſtræ optimarum artium nutrices habebantur tum, non Germanicis modo, verum totius orbis palæſtris antepo- nendæ (Il) quas qui non frequentauerat, nec Italorum diſciplina emendatus fuerat, eru- ditus recteque inſtitutus haud exiſtimaba- tur (m). quali opinione per integrum XVI ſæculum fuerunt Germaniæ eruditi, Italos eam iudicantes nationem, a qua humanita- tem acceperint Germani, & quæ antiquæ ſa- pientiæ cuſtos ſemper fuerit atque procura- trix. (Il) cl. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. 13. (m) vid. præf. Conr. Peutingeri Sermonib. Conuiu. præm. & Io. Caſelii ιονυνυρο quas gentes potisſimum adi- re debeant, qui doctrinæ virtutisque gratia peregri- nari animum induxerunt, lucubrationi eius, quæ Kgρσαα%G¶nſcripta eſt, adiunéta Helmſt. 1609,4. Se ſeparat. 1618, 8. Limgiu acceptt Genna wümmus Dlun tinehe bigeni pos co intetiee tkudio tun g kuepe cit liter tis cenle⸗ Kinſani i⸗ ſtn IS ſu lel Ulkiment tuti ndo⸗ euchlimn ir IMn enthen IN trari n 1. oliie le. Ale 1. upelul Ore, niin r connolen 6 Cermane- .None martum Cenmunics ri mteho⸗ tanetat,nee Ueltt, en⸗ ADikimebe⸗ gun WI i,MA Umanite⸗ nigue ſ⸗ pumt⸗ it. ) . in er⸗ imumatr 43 hetegl⸗ eils, lE? 40,4 IN GERM. FATIS CAP. IV. 147 trixv. Regiomontanum certe, Agricolam, Langium atque Reuchlinum multum Italiæ acceptum retuliſſe, humaniora ſtudia inde in Germaniam deducentes, hactenus cogno- uimus. Pluribus de reliquo verbis referre nihil at- tinet, quantopere Reuchlinus Germaniam ſi- bi deuinxerit, quod omnium primus Hebrai- cam linguam grammaticorum more Chriſtia- nos docuerit, ſiue legibus, vt ipſe loquitur, manciparit Eatinis; ſic, vt primus poſt Hier- onymum, vndecim ferme ſæculorum ſpatio interiecto, Hebraicas litteras tanto reſtitue- rit ſtudio, vt,/ qui alter Hieronymus appellare- tur, dignus ſit diiudicatus (n). Neque re- ferre porro attinet, quanta cum laude in Græ- cis litteris, ſine quibus neminem politum ſa- tis cenſeri poſſe, arbitratus eſt, reſuſcitandis, & in ſaniori harum ope producenda philoſo- hia, ſit verſatus. quanta etiam cum nomi- nis ſui celebritate doctoris in iurieprudentia ſuſtinuerit titulum. Neque denique inſti- tuti ratio pluribus verbis declarare patitur, Reuchlinum tam egregiis linguarum ſubſi- diis inſtructum, eum ipſum eſſe, qui in reli- K 2 Eione, (n) quum opus in ſe ſuſceperat, quod ante ipſum ten- tauerat nemo inter Latinos, ſperare omnino poterat, ſe inde gratiam bhbaud moaiocrem E& apus poſter 0 laudem absque inuidia non intern orituram conſecu- turum fſore. prætat. lib. I Rudiment. Hebr. præm. 1I48 DE LINGVAE LATIN AE Cione, a ſuperſtitionibus, Monaſtici regni, vt Melanchthon eas nominare conſueuit t, ner- uis, falſisque traditionibus purganda, facem beato Luthero prætuliſſe, merito ſuo exiſti- 41 metur. ſiquidem ipſe Lutherus ad Reuchli- num, quem præce eptoris ſibi penerabilis no- mine compellan nit, vltro profeſſus eſt (o), in huius ipfius ſirmitate non parum taurorum Rorum cornua fracta eſſo: iädgne Dominume egiſſe in Reuchlino, vt tyrannur ſophiſtarum & tardius & witius veris ITheologiæ ſtudiit reſi- ſtere, & Germania reſpir are coperit. Eraſmus etiam poſtquam in epiſtola quadam ad Wolfg. Fabricium Capitonem (p) declar ara- (o) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchl. c. 3, b. & M. Cruſ. Annal. Sueu. P. III, lib. X, c. 7. p. 569. (P) Ep. 4, lib. I, p. 13. Temporum iſtorum theologiam egregie plane adumbrauit Bilib. Pirckheimerus in epiſtola apologetica Luciani Piſcatori præfixa, cuius verba hæc ſunt: Absgue deprauata illa (dialectica ſ. ſophiſtica 2) concer tatione, ac argutiarum fuligine ſancligimam Tbheologiam conſt, Rere minime pobſé, exiſtimant. hinc eſt, guod vetus teſtamentum ne- gligitur, nouum guaſi idiotis criptum vilipenditur. Apoſtolorum doctrina vix lectione digna putatur. Hinc diuus Hieronymus tamquam grammaticus con- temnitur, beatus Auguſtinus etiam ignorantiæ da- mnatur, quem dicaculi illi nec argumenta ſua, ſi in vitam reuerteret, intelledturum ſomntart non pro- pten rudem illam & inſignem barbariem, ed guia inſtantiarum, relationum, ampliationum, reſtrictio- All⸗ M fanroris Denuzun 9, lanmn, 16 Mudi . lulm icln Velat, , 0 4 eh. N. . G I lenliyim heinensi n gli bir nentum n. enlim. 1, e, . nn h.. , IN GERM. FAIIS. CAP. IV. 149 uerat, quid fuerit, cur in re heologica e- mendan da tantum negotii ob Platum ſit: quod hane c ſcilicet ad ſuam vsque ætatem homines aliſt ſint, qui am oribus litteris pertina- neli cisſime ab Dhofruer nt, quique iſtam ſuam in- ſcitiam eo felicius tueri conſueuerint, quod 10 fecerint pietatis Prætextu. rem tamen ſuc- ceſſuram denique, confidere ſe, oſtendit, R trium linguarnn osniri⸗ y ahlic, itus in ſoho- s recipi Pergeret. Vt vero in Germaniæ Cholas recipi cœpta ſit huinsmodi cognitio, Agricolæ cumprimis atque Reuchline debe- rI, nemo mücias iueritt. Reuerendus certe To. Henr. Maius luculentisſime id common- ſtran nit (q), certis confirmans teſtimoniis K 3 hunc num, Jos malitatum, hæcceitætum, gquidditatum, .* religua id genus portentoſa vocabula ignoraret. gquieguia enim Oyliogiſmorum ſpinoſitate non intor- guetur, id penitus a Theologicæ erusitione alienum Putant. () in Vita Io. Reuchlini magna cum cura multaque induſtria conſcripta, ed. Durlaci an. 1687, 8. cui adde eruditum 10. Cunr. Dieterici Programma de Reſtauratione Græcarwumlitterarum per Germaniam auſpiciis Io. Reuchlini Ingolſtaaii & Tubinge cœbpta, Gieſſæ propoſ. 1661, & a cl. Georg. Henr. Gœtzio Principi Græce docto, quem an. 1704, 4, edidit, adie- QGum, p. 6 ſeq q. Ph. Melanchthon linguarum donum Apoſtolis collatum magis nouum ſibl videri negauit, quam quod hæ a tanto ſqualore receptæ ex tenebris plusquam tartareis in lucem r reuocatæ ſint. Declam. T. I, p. 413. 15o DE LINGVAE LATINAE. hunc longe dignisſimum fuiſſe, qui præclarus haberetur philoſophus, iuris & eloquentiæ lau- daretur conſultus & diſertus denique colere- tur theologus (1) ſiue qui Petri Galatini, Apu- li, iudicio (), prædica retur vir Chriſtianæ re- ligionis integerrimus, diuinæ humanaque phi-= loſophiæ indagator ſolertizſimus, Pontißicii Cæ- ſareique iuris peritisſimur, omnium bonarum artium eruditisſimus, Romanæ eloquentiæ fa- cundisſimus, trium linguarum, quibis Deus arcana ſua mortalibus reſerualit, interyres diſertixſimus (ſ), qui tot praclara edidit o-= pera, vt eius nomen ſæculis cuntlis immortale permaneat, cuique parem numquam tota pro- duxerit Germaniaæ Quæ omnia doctisſimus Henr. Lor. Glareanus paucis quidem com- prehendit verbis, ſed neruoſis admodum, quando Reuchlinum omnis doctrinæ paren- Zbn (7) iudicium hoc de Reuchlino tulit ſummus vir Conr. Peutinger. lib. II, epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. A. 2, b. (s) ibid. C. 4, b (1) in epiſtola, qua Athanaſii de variis quæſtionibus librum Alberto Archiepiſcopo Moguntino dedica- uit, ita de ſe ſcripſit Reuchlinus: Theologiſtæ variis PDicturis nomen meum pro roſtris ac vbilibet loco- rum ſußzxerunt, guibus me bilinguem delineabant, quum ſim guinque linguarum peritus, Germanicæ, Gallicæ, Latisæ, Græcæ ac Hebraicæ, nec non & Chal- daicæ ſcripta mediocri iter calleom. Quinguilinguem igitur me aepingi oportuit, non bilinguem tantum. IN feni hune ,un deen Pren in pre tum d⸗ ſeculip ultn gate N. enin n tuilein ſgign , r hab⸗ Utio opoſe ſecula mi bari eſen has igtt ii ttun Polire in grcole boinpul kſeiglet kedun el fulraae Cnils etian Umtume Itonen! lifttibe U aine 1. Hennt 8 knigneat, nAtnitn Augl Auunſa. un Nirc mienufa liluj L uünmm Adt innurtal nm l⸗ Gocisnrmns niden con, Aamnodun, u zurt. n Gunmds i 1 wior ad leſtonbes Nſe eris ter Meo⸗ nhent, mumitt 1⸗ ilingten ettut⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. I51 tem nuncupauit (sſ), Germaniæque erudito- rum decus. Breui tantum, eodem el. Maio præeunte, in præſenti oſtendam, Reuchlinum adhuc tum adoleſcentem, quum aſperam & rudem ſæculi philoſophiam Baſileæ meditaretur, ad cultum atque zquabile Latinæ & ſolutæ & li- gatæ orationis genus animum adieciſſe; idem enim ſentiebat, quod Rud. Agricolam ſta- tuiſſe infra videbimus, ornate dicendi poſte- riorem eſſe debere curam: neque a Germanis ſuis quicquam amplius, quam vt grammatici magis haberentur, quam eleganter, requiri initio poſſe, exiſtimabat; poſtquam per tot ſæcula nihil aliud moliti erant, quam vt bar- bari eſſent, et in ſordibus perſiſterent ſuis. has igitur vt tandem aliquando eluerent po- pulares, inſtigare eos perſeuerabat, præclaro Agricolæ, Langii Hegiique exemplo ſine du- bio impulſus. Qua ĩpſa opera ſua, vt purius & ſcripſerit & dixerit Germaniæ iuuentus, effectum eſſe, ſeque arduæ rei manum non fruſtra admolitum, mirifice lætatus eſt. In cuius etiam iuuentutis vſus vt Lexicon ſiue Onomaſticon iſtud Latinum, Breuiloqui titulo inſignitum, cuius in ſuperioribus ad fratrem mentionem fecit, conſcriberet, ab Amerba- chiir fratribus, eruditisſimis typographis, ad- K 4 duci (5ſ) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. X, 3, b. I52 DE LIN GVAE LATINAE duci ſe paſſus eſt (t), vir, qui omnem ſuam æ- tatem iuuandis litteris dicauerat (tt). Quo Lexico tum, quum nulli adhuc eiusmodi ex- ſtarent libri, nulli ſaltem meliores (*), non tantum linguæ conſuluit cultoribus, ſed eos quoque, quit talem moleſtiarum plenisſimum laborem poſtea in ſe ſuſceperunt, quodam . modo adiuuit, exemp elo certe inuitauit: quin opera, quam in conſcribendo iſto collocauit, præclaram plane promeruit laudem; knali omnibus, qui rei, antea a a nemine adhuc ten- tatæ, (t) Orat de Io. Capnione in Declamat. Ph. Melanchth. T. III p. m. 300. (te) qui de ſe ipſe in præœfat. R. Ioſephi Hyſſopai Par- pinianenſis Lanci argenteæ ex Hebraico in Lati- num ab ſe translatæ præm. Tub. 1512 ita ſcripfſit: Ego vero ea conditione natus, vt optimarum anti- um, gquas & ſummo labore & grauigemis impenſis: multo guogue tempore acquiſiui, non ſim inuidus dis- tiibutor, inſtar Apollonianæ volucris effulum triti- cum ceteris auibus renunciantis, gquo lautins pa ce- rentur, vt eſt apud Philoſtratum libro guarto, miri- NRce gaudeo lectiones, gquas vel ferula magiſtra, vel meopte ingenio didiei, aliis communicare. Nullum eſt enim bonum, inquit Manlius beuerinus, guod non pulcrius eluceſcat, ſi plurimorum notitia compro- betur. (*) Nam in illo Lexico, quod antea salomon Ttirohar Conſtantienſis ediderat, vel quartum vocabulum bar⸗ barum & vitioſe ſcriptum fuiſſe, Io. Zwingerus in oratione de Barbarie ſuperiorum ſæculorum oſten- dit. Prien Plnee lIt. /2 Clla 15 d PG Menn nam! 9 Capnio bent, plenant cpeſuo lubetetl Un in Cale Vputan Cermans lehtante ☛☚ Henchin INn mnen! lle Nr. elat te A/ tiumie . 4 pleme Mtüin nne⸗ Unt, Wn. h Mchunchtn. U. K. D. Hbopada. , 1 4 1 1 . i inpenl. ,uArA. u mit. Ulin ce: rth: r. Glher i el . M 4 4 tu AN. 4 1. um ler IN GERM. FATIS CAP. IV. 1 53 tatæ, periculum primi faciunt, denegari non poteſt. Singulari etiam laudi Reuchlino noſtro & hoc ducitur, quod eius in primis Cura factum ſit; vt T ub ingenſis 46 alemia, cuius eximium Per complus res annos ornamentum exſtitit, & quæ eos ſemper deinceps huma- niorum litterarum habuit doctores, quorum cruditione vniuerſa Germania exculta eſt, priſcam Latinæ linguæ barbariem & aſperam plane eiusdem Pronunciationem tollere cœpe- rit: quæ in Sue nis tam horrida, tamque in- culta prius fuiſt iſſe dicitur, vt ii Italis & aliis ex- teris gentibus pronunciationem iſtorum au- dientibus ludibrio fuerint; interrogantibus: Putantne hi hominer, ſeſe lingxam loqui Lati- nam?; Summi itaque inter gentes iſtas viri Capnionis orationem libentius multo audie- bant, quam reliquorum, qui patrium reti- nuerant ſonum. quo etiam nomine is a Prin- cipe ſuo dilectus eſt, quum Latine dicendi v- ſum, & pronunciationis minus horridum haber et ſonum (u). Tam præclara Reuchlini, cuius nomine« in Gallia nihil celebrius tum erat, merita reputans ſupra citatus Conr. Leontorius, Germanis perpetuum fore putauit pudo- rem, tantum ciuem non omnibus opponere K Italis (u) Declamat. Melanchth. T. III, p. 301 & cl. Maii Vit. Reuchlin. p. 171. I4 DE LING VAE LATIN AE. Italis (). qui ipſi inſignem eius doctrinam tantopere ſtupuerunt, vt quum coram oſten- diſſet, quam accuratam Græcæ linguæ ſibi comparaſſet cognitionem, Argyropylus, Græcus natione, in Italia degens, exclamaue- rit: Ebhbeu Græciæ noſtro exilio tranzuolauit Alpes (X)! Quam fortunam Demetriur Chal- condyles, eruditisſimus Græcus, Germaniæ noſtræ minus inuidiſſe videtur: ſiquidem Reuchlinum græciſſare, & pulcram admo- dum epiſtolam Græce conſcribere cogno- ſcens, non parum ea re lætatus, & ipſi Reuch- lino & patriæ eius congratulatus eſt, quod talem virum produxerit, qui decus ei exſiſte- ret (y). Quid, quod anno ch CCCCXCVIII a Philippo Electore Palatino Romam miſſus, vt eoram Pontifice cauſſam ipſius ageret, tam luculenta ac eleganti id perfecit oratione La- tina (2), vt ſummi Italiæ viri magnopere eam ſint admirati, & quidam corum ipſum Reuchlinum flagitare prius non deſierint, quam publici iſtam fecerit iuris: quum di- gnam (v) ibid. p. 430. (x) Melanchthon, Declamat. T. III, p. 305. (y) cl. viror. ad Reuchl. ep. pag. 71, b. (2) ab Aldo Manutio editam olim cel. Maius Reuch- lini vitæ integram inſeruit pag. 195, ſeqq. præmiſſa etiam eſt lib. II epiſtolar. illuſtr. viror. ad Reuchlin. conf Petri lacobi Arlunenſis epiſtolam inter clar. viror. ad eumd. Reuchlin epiſt. p. 18. 5. nam e mam 4 Kſente legeten Omnia udica⸗ gntet⸗ Reuchl Cius zuumn Ceficlen Usinledt Gu, Mir ingenü prokm tus (9: ſenbuf Cicauerat la Juuntienn Copnttin Od vie 9 Chritor Ahench Od tor Nnt IINR eun cte n CMrnlte⸗ der inn 1 . n twenclnn, Iuntg ——,, ntrig hi. 6, Cermmne : ſniln Gen a0n,⸗ ere (opno⸗ lhenck. , ol Wtielilte. CCNONT mun mil, cpel ettan atinels- nopct⸗ temn n iun Geleerint, guuncl⸗ gun iuhenk geniſi euchlin mercht IN GERM. FATIS CAP. IVy. I155 gnam eam exiſtimarent, quæ propter ſum- mam elegantiam, dignitatemque verborum, & ſententiarum grauitatem vbique terrarum legeretur; adeo diſerte, prudenter, appoſite omnia oratione hac explicuiſſe Reuchlinum, judicarant (a). Non minus docte ele- ganterque ſcriptam diiudicauit quamdam Reuchlini Apologiam Hadrianus Cardinalis: cuius quum naſum noſſent Germani, non parum mirati ſunt, quum intellexiſſent, non ſine ſummæ eruditionis admiratione eam a Cardinale lectam eſſe (b). Reuchlinum vt de facie noſceret, inter eximia deſideria peni- tus inſediſſe ſibi, teſtatus eſt Io. Franciſeus Pi- cus, Mirandulæ Dominus (c), princeps ob ingenii quamdam diuinitatem & eruditionis profunditatem pro naturæ miraculo habi- tus (d): poſteaquam pridem in litterariis o- peribus ſuſpexerat virum, & dudum de eo iu⸗ dicauerat, quod fuerit Latiæ donatus lumine lingux: quanti eum in Hebraicarum etiam litterarum cognitione fecerit Picus, illa epiſtola docere nos (àa) cl. vir. ep. ad R. p. 58. (b) Chriſtoph. Welſer. ad C. Peutinger. epiſt. lib. II ep. ad Reuchlin. B. 3. (C) cl. viror. ad Reuchlin. ep. 7. () Rittershuſ. in Comment, de Vita Bilib. Pirckhei- mer. P. 23. V6 DE LINGVAE LATIN AE nos poteſt, cuius extrema verba ſunt (e): qua de re conſitlere te avcurgtioren omnibus in lit- teris hominem, & in Hebræis longe lateque verſatuns, operæ pretium duxi. Decreuerat etiam aliquando Reffenſis Epiſcopus, poſito cultu epiſcopali, hoc eſt, linea veſte, qua ſem- per vtebantur tum in Anglia epiſcopi, niſi quum venarentur, traiicere; hac præcipue cauſſa impulſus, vt cum Reuchlino collo- quendi facultas ſibi daretur. tanta habebat epiſcopum diſcendi Germanorumque eru- ditisſimi cognoſcendi ſitis (f). Hanc Reuchlini celebritatem atque eruditionem cogitans Marſilius Ficinus ad ipſum Reuchli- num noſtrum & Ludouicum Nauclerum, Io- annis fratrem, ſcripſit (ſ!), ſe mirari, Ger- maniæ Principes Florentiam adoleſcentes e- rudiendos, tamquam ad Academiam, mitte- re: quum tamen Reuchlinus, eiusque ſimi- les ea ſcriberent elegantia, vt Germani non ad academiam, ſed ex academia filios ſuos mittere viderentur, atque apud exteras natio- nes perquirere ſibi iam domeſticam diſeipli- nam- ita exclamans: Quez rerum vicisſitu- do eſft! Qaa ipſa in re Germani Romanos imitari videbantur Demetr. Chalcondylæa: vt- Ote (e) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. t. 2, b. (f) ibid. ſ. 4, b. (fr) cl. viror. ad Reuchlin. epiſt. P. S ſeq. 1 lelumo dumtart cormota mnertahar dlertebat le eum 1 . I1 dumus: . Deonne N 1 chtur, ol eplcopi, 1 lr Prreine Unta kabebet mgbe enn. . Mn Gultionem unenchl. mdenum,lo. rari, 6. oſennta. Olelcentes e⸗ nlamn, Mltte⸗ ot luos eras utio⸗ 1 Gil icſir Romanos pote „b. Un eit IN GERM. FATIS CAb. IV. 157 pote qui, tametſi terra marique domini fue- rant, ſuos tamen filios Athenas & ad aliam Græciam miſerunt, diſciplinæ Græcæ & ſer- monum rhetoricorum philoſophicorumque dogmatum participes (g). Venetorum et- iam legati, quum aliquando Reuchlinum noſtrum Nouum Teſtamentum expedite ad- nodum interpretantem coram cognoſce- rent, alter alterum ſic allocutus eſſe dicitur: Ecce! quam, qui has litteras norunt, grati ac- ceptique in Germania ſint; apud nos vero non adeo magni æſtimantur, immo ſpernun- tur. Verum non putandum eſt, vniuerſæ Ger- maniæ gratos acceptosque fuiſſe tum hone- tisſimos excellentis Capnionis conatus. illi- dumtaxat, qui bonis ingeniis præditi, nec corrupta iſta & perturbata diſciplina infecéti erant, conatus viri approbabant; eodem aſpirantes, quo Reuchlinum perueniſſe anim- aduertebant. His ſic carum adamatum- que eum fuiſſe, confirmat Eraſmus (h), ut ſi pater fuiſſet, omnibus intimius carus eſſe haud potuiſſet. At quemadmodum Rud. Agricolæ plurima impedimenta obiecta eſle vidimus: dum optimis litteris infenſi, & doctisſimum quemque peroſi monachi cla- maue- (8) ep. clar. viror. ad Reuchlin. ep. pag. 71. b. (h) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchl. t. I, h. RN! 15 8 DE LIN GVAE LATIN AE mauerant, ac inſaniuerant; contumeliæ du- ſwhatia centes loco, quod iĩs ſeita ipſorum conuellere ue lege auſus ſit: ita Reuchlino per totam vitam ac- quamm cerrime decertandum fuit cum quadam in- cetpta d humanirvſimorum hominum ſpecie, qui Theolo- mis int gor ſe vocabant, & neminem eztra ſo dobtum duit4 putabant, eccleſiæque ſibi videbantur colu- aa e mnæ; grauitſimor iureconſiltor omnerques nienn. poetas taxantes: cuiusmodi characterem iulenl ipſe Reuchlinus poſteritati ſcriptum reli- uhihi quit (1); contagionem in Agrippina Coloniæ , cœpiſſe commonſtrans. Quam planisſime un/ etiam ætatis eius mores expresſit doctisſimus, mnd. clarisſimique inter Germaniæ eruditos nomi- e: nis vir, Nic. Gerbelius: id quod fecit ver- (heuck boſa plenaque eruditionis ac ſuauitatis ad ci- ppulll uem ſuum Reuchlinum epiſtola (kK) cuius pem initium eſt: Quem vero non pudeat ſcelera- fſtis. H ti huius ſæculi? Duem ferre non pigeat mo- ſciis ſui res l huius zS quam ra quas Elkuini quum ſementem facere voluiſſent omner bonæ Meracvoe litteræ, aſtris etiam ipſis feliciten aſpirantibus, repertæ ſünt fœdisſimæ Harppyiæ, quæ florem Oh- commodum emergentium frugum peſtilentis- It 5,2. ſimo onnn leitten,⸗ (i) ibid. v. 2, vbi elegantisſima ad Iacob. Fabrum epi- lir ſn ſtola moleſtias, quibus a Colonienſibus adfectus eſt, Nhil dete multis verbis explicat: vnde non pauca ego ſum nrht mutuatus. Merſins () lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchl. C. 2, b. Allegri NA Umelet. Connelts nvitin 14 luadane i lele. ſe Colien ur Al⸗ elgln radeten m kel⸗ Clmia nieſime Amug, 8notn⸗ etret⸗ ad ei⸗ ) auin ſelee- n⸗ bone tibut, ſonmn un- ſnn mepi⸗ tuelti 0 ſula IN GERM. FATIS CAbP. IV. 159 ſimo attaltu adurere Junt commolitæ. Verba, quæ ſequuntur, egregia plane ſunt, & lectu quam dignisſima, ſed plura, quam quæ ex- cerpta adferri a me poſſe videantur. Pluri- mis interiectis, ſic pergit Gerbelius. Duod ſe quis alius extra ipfſorum ſepta poſitur, vl- cera verrucasque eorum vel ſumma acie te- tigerit, proh Deum fidem, quam os illud im- Fudentiiſh. ſimum in arcum diſt orquent, quam rugis ſuſpendent naſum? in omnia conuicia parati, occiſuri etian ob vnum aut alterum verbum, ſi quis timidior eorum obſequatur ty- rannidi. Hæc licet formidoloſa ſatis videri poſſet: animoſe tamen aggredi eam auſus eſt Reuchlinus, quum non tolerandum por- ro putaſſet, vt in ſcholis non impura tantum, ſed pernicioſa etiam docerentur a Theologi- ſtis. Horum gregi bonus Reuchlinus cum ſociis ſuis ob id ipſum nihil fuit, quod bonus eſſe ſtuduit; ac nihil ſcire iis viſus eſt, pro- pterea quod aliquid recte ſciuit (1), vel quod He- () VIr. Huttenus in præfat, quam Nemini ſuo præfi- Xit, B. 3, a.-- Vbi feſtiuisſimum hoc ſcriptum ex eo ipſo natum ſibi, confirmat, quod ætas ſua in ea inci- derit tempora, quibus illi, qui optima ſtudia Rudio- IBigeme ſectati erant, nibil didiciſſe, & ipfi hoziines nihil dicebantur palam. Sibi ipfi accidiſſe in ea- dem præfatione conqueritur Huttenus, vt, quando inter ſuos verſatus ſit equites, haud ſit numeratus: ex iactatoribus vero leguleis & ſupercilioſis Theolo- 1I60 DE LINGVAE LATIN AE Hebraicarum litterarum ſemina in Germa- nia primus iecit, & Græca elementa popula- res docere perſeuerauit. Quare puſilli & ipſa maleuolentia ieiuni atque inanes eorum animi inuidia contra Reuchlinum exarſe- runt, quum paria cum ipſo facere ſe poſſe de- ſperarent; optimarumque litterarum ſtu- dioſos, ſe Græca & Hebraica primario Reuch- lino auctore didiciſſe animaduerterent: nec non Latinæ ciuitatis ſenatum eidem tri- umphum contra humanitatis hoſtes decre- uiſſe cernerent (II). Cuiusmodi Reuchli- nianæ famæ præconia aduerſariorum barba- rorum ſuperbia ferre non poterat, quum ſa- tis coniicere iis liceret, ornatioribus doctri- nis imbutam poſteritatem puerilia ipſorum ſtu- giſtis, ſiue indoctis doctis, nemo ipſum agnouerit: quo factum dicit, vt neſciuerit, an ipſe alicuius eo- rum vmbra eſſet, & vt ſe ipſum haud ſenſerit, quo- ties iſti ſtudia fua prædicare, eruditionemque ſuam ac ingenia oſtentare cœperint., quicquid enim in Reuchlini ſimilibus erat, omni contemptu contem- ptius iudicahant. Sapere ſcilicet iſtis temporibus extrema videbatur dementia, & de his dici reéte poterat . Summa rudes aſini rerum fuſtigia ſcandunt: Maveimus boc illis tempore venit bonos: Et niſi ſis aſenus, nullum tibi nomen bhabebis, ac omni ſpretus aeſtitueris ope. * (II) Fob. Heſſus lib. II epiſt, illuſtr. viror. ad Reuch- lin. y. 2, b. N udia⸗ tant, G do non le ſep dam tum, rant farinn Vor Uuus ELomn Gumren iteccl Eprnin ſtimatio Tenhgu⸗ conualel henitueſ⸗ N) Huten- Premilu ſobiecad heleh ſein ſmnl denr Molnar ime peniorun enwditist Iippeten J. men, i NN in Cen. ehtaponl. 1e lli hahes eonn um erntt. ſe ſolet. ratum ku. rioheuch. Ulertetent : eigemtr. es Gecre⸗ Reuchli- n barbr⸗ guunſe⸗ s Codti⸗ Plonm Er. Anoleit: lcuins eo⸗ eni go⸗ ve fuum enmm In contelh⸗ wporihs Cici relte Nt. ! Ait, heuche IN GERM. FATIS CAbP. IV. 161 ſtudia, & aniles, quæ per tot ſæcula vigue- rant, diſciplinas contempturam fore. quan- do non vilius quid melioribus ſtudiis tracta- re ſe putarant, quoties pro concione ſordi- dam aliquam fabulam, aut anile deliramen- tum, vulgi credulitate abuſi, deblatraue- rant (m). Inde quum omne id, quod extra farinam ſuam videbatur, contemnerent ac aſpernarentur, factum eſt, vt deteſtandus li- uor homines iſtos adegerit, vt conatibus Reuchlini coniunctis ſeſe opponerent viri- bus, laudique eius omni ratione, ac nefando & abominabili calumniarum facinore detra- ctum irent, eiusdem euerſtonem naſeentis eru- ditæ doctrinæ opprerſtoni prétendentes; quum ægerrime & iniquisſimis ferrent animis, exi- ftimationique ſuæ magnopere ſimul time- rent, quando eiusmodi doctrinam exoriri & conualeſcere iam conſpiciebant, quam ipſi penitus ignorarent (n). Satis verborum re- L perire (m) Huttenus in iam citata præfatione Nemini ſuo præmiſſa B. 2, a. licet auétor hunc Neminem ſuum in ſubiecta ad Iulium Pflugk epiſtola nugamentum ad- pellet, ſcriptum tamen & eruditum & lepidisſimum ſimul deprehendet, qui illud cognoverit. Albert. Molnar inter Lufus poeticos escellentium aliquot ingeniorum Hanov. 1614, 8 recudendum curauit, at eruditisſima præfatio & elegans iſta epiſtola ibi non apparent. (n) Camerar. in Vita Ph. Melanchthonis p. 17. I62 DE LINGVAE LATINAE perire haud potuit Buſchius, quibus Reuch- lino Theologiſtarum furorem exprimeret, quem iureconſultum falcem in Theologo- rum meſſem miſiſſe fremebant (*). ſ, Colonia ad Reuchlinum fſcribit Buſchius (o), videres ora & vultus Theologiſtarum, talis eſt furientis inuidiæ ſpecies, talis eſt inſaniaæ deli- rantiz viua eſfgier, inflatis buccis contrabunt ſupercilia, caperant frontem, lumina tragica quadam toruitate horriſicant, Pallent, rubent, ſtupent, gemunt, ſtriduntque dentibur. Quid, quod tanta bile tantaque perturbatione con- citantur, vt etiam impiis quandoque votibus non abſtineant. . Nam quum in humanas & politiores lit- teras ita male animati eſſent homines, vt phi- loſophiam humani atque diuini iuris ſapien- tiam, vel alias etiam ſcientias, nec Latine dici nec explicari poſſe, ſtatuerent; non ob lin- guæ egeſtatem (licet barbara & non Latina indies fingerent vocabula) quum alias Latia- lia ad promptum habuiſſent, ſi modo perſpi- cere & cognoſcere ea voluiſſent, vel etiam potuiſſent: ſed quod humanas litteras, vt ha- (*) Moleſte ferebant, ſcribit excell. Pirckheimerus ad Wenzeslaum Lincum Dedicator. epiſt. lib. p. 231 guum laicos ſancta manibus ver ſare , cernebant. tamquam committerent piaculum, ſi Chriſtianus Chriſtiana tractare auderet. (o) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. x. 4. b. N fun At. Merl uedin e Reus Hic tey inn Atien Homn lo Nen. V hohr . , binſ talre⸗ Nit l rahunt cgiu leng, Cn- r 21 nt, anus . IN GERM. FATIS CAbP. IV. 163 harum ignari, doctrinar maiores impedire pu- tauerant (p). mirum ideo plane litterarum genus a Romana pietate alienum tractari a Reuchlino, palam vociferabantur veternoſi ſophiſtæ: Græcum porro ſihismaticum eum declarantes, quo magiſtro interdictæ diſci- plinæ contra eccleſiæ decreta proderentur. Et hæc ipſa per tot barbara ſæcula furoris at- que inuidiæ iacula, turbidorumque affeltuun Falmina & tonitrua exſtitiſſe, quæ non in cos, in quos neceſſe fuerat, ſed quos ſibi moleſtos eſſe ſenſerant, eiaculati ſint, & quibus bonis auerſis & perterrefactis ſoli rerum potiri vo- luerint vaferrimi hominum, eruditi verisſi= me adfirmarunt (q). Quare vt primum Reuchlini & ſociorum ipfſius ſcriptum con- ſpiciebant, accurate id legebant, inueſtigan- tes, num hæreſin ſaperet, & ſtatim, ſi quid minus placebat, enotabant. inde errata in articulos digerebant; vt erant penſiculandis hominum ſermonibus acutisſimi iudicii. ſi quid vero offendebat, frontem contrahebant, labra exporrigebant, naſum ſuſpendebant, nonnunquam ad ignem, ad ignem ingemina- bant (r). Atque ita quum priſcis tempori- . L. 2 pus (p) Conr. Peutinger. elegantisſima ad Mutianum epi- ſtola, lib. II illuſtr. viror. ad Reuchlin, A, 2, b. & Hutten. præf. Nemini præm. () ibid. (?) Hutten. in præf. Nemini præm. B, I. 164 DE LINGVAE LATINAE bus hareticus haberetur, qui diſſenſerat ab euangeliir, ab articulis fidei, aut his, quæ cum iis parem obtinent auctoritatem: tum, ſimul ac quis a T1 voma diſſentiebat, hæreticus voca- batur. Quicquid non placebat, quicquid non intelligebant Theologiſtæ, hæreſts erat, Græce ſcire hæreſis erat: quicquid iſti non faciebant, hæreſis erat (8). At prudentisſi- me ab ſeueris huiusmodi inquiſitoribus, ri- gidisſimisque exactoribus quæſiuit ſuo tem- pore Peutingerus (ſ). LVbi ergo illa Hiero- nymiana, Ambroſtana, altque dAureliana eru- ditio? Wuis ex iſtis (Pſeudotheologis) Hila- rium (§) Eraſm ep 10, lib XII, p m. 588. Ipſius Eraſmi ſeripta Thomiſtis ita inuiſa fuiſſe, Huttenus tradi- dit, in præfat. Nemin. A. 2, b. vt, licet ſummi viri laboribus nihil magis Chriſtianum ætas iſta habue- rit, atque viderit, ſuſurrarint tamen homines iſti contra ea, fremuerint, ſtrinxerintque ſupercilia, & naſos ſuſpenderint: adeo, vt Ilia rumpi iis credere quis potuiſſet, quoties Eraſmi ſociorumque eius ſcriptum viderint; ignauiæ ſuæ conſcientia excru- ciati: qui hac ſua arrogantia Herm. Nuenarium eo perduxerunt, vt hanc inſtituerit querimoniam in epiſt. ad Io. Reuchlin. cum huius, & Buſchii Hutte- nique epiſtolis nonnullis exc. O calamitoſam fidei ſortem! o deplorandum ecleſiæ ſtatum! ſi hæc illi eueniant, ſi non alios propugnatores, non alia præ: ſedia conſequi pogit, quam eiusce conaitionis, male ſanos quosdam & phreneticos ſycophantas, ſophiſti- ca non catholica imbutos doctrina! (5ſ) lib. Il epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. A. 2, ſeq. giͤc Gecln Winn culos Iheo tiut I6 dat A enſerth urtun tumſ ro. licgul Noetetdh R iſti on dentieh. ibis 1 10 tem⸗ d - rium Pyozni us tadt⸗ nini habce nes iki cllin fegere ejus Xcril⸗ ameo zmn in ſutt⸗ e- ki i , 4. ale IN GERM. FATIS CAP. IV. 16 5 rium Pictauorum epiſeopum imitandum ſibi proponit? quis Leonem Pontificem Maximum, Cyprianum Martyrem, Lactanrium Firmia- num, Florentem, Tertullianum, Aurelium Pru- dentium, Proſperum Aquitanicum, Ioannem Damaſeenum, Calium Sedulium, Iuuencum Hiſpanum, Aratorem Subdiaconum, Serauium Sulpitium, Gregorios vtrosqque Naxziäanzenun & Nyſſenum, B.rß, Tinm, dihanaß um, Origenem Adamantinum! Quærendo perg Peutinge- rus ad ſuæ ætatis cruditos progreſſus „nomi- natim ad Mirandulanos comites: Huir lo- anner duos, Picum & Franciſoum eius ex fra- tre nepotem, quie Marſilium Ficinum, vel ali- um quemuis politioris litteraturæ Theologum imitari inter Germanos cogitat? Hi videlicet omnss ac ſinguli pii eruditisſimique viri hæ- reſeos crimine inſimulandi fuiſſent, ſi ſo- phiſtarum noſtrorum de bono Reuchlino iu- dicium verum exſtitiſſet atque incorruptum: qui diuini ingenii ſui monimentis abunde declarauserat, ſe ſanctisſimorum iſtorum ho- minum virtutem atque eruditionem ante o- culos ſibi propoſuiſſe. Damnauerunt itaque Theologiſtæ, vt vere de iis Eraſmus pronun- tiauit, in recentium libris, quod in Auguſtino aut Gerſone non damnabant: quaſi veritas cum auctore mutaretur: illos, quibus faue- bant, ſi legerunt, nihil non excuſarunt, omnia L 3 tor- I66 DE LINGVAE LATINAE torquentes: eos econtrario, quibus infenſi erant, ſic legerunt, vt nihil non calumniaren- tur. Quid quæris? grauisſimus doctisſimus- que ſæculi ſui Iureconſultus refert (t), eum- dem Reuchlinum fummo ingenio & ſingula- ri doctrina virum, præclarum philoſophum, Iuris & eloquentiæ conſultum, de bonis lit- teris optime meritum a Colonienſibus ſophi- ſtis diuinæ læſæ Maieſtatis eſſe poſtulatum. præter enim quam quod grauisſimam in ſe- dem Romanam inſtruxerit calumniam, eum in biblia blaſzbemias effutire auſum eſſe coar- guebant (tt). Plurimi igitur omnino euehendorum ſtu- diorum ratio conſtitit tam præclare merenti viro: donec per maxima fortunarum vitæ- que ſuæ diſcrimina effecerit, vt Germania re- fipiſcere, & pueriles ſcholarum nugas deſere- re inciperet. Enimuero quum par eſſet, tempusque id poſtularet demum, magno Eraſmo iudice (u), vt Reuchlinus, veneran- dæ ſenectutis homo, pulcerrimis ſuis ſtudiis frueretur, & ex honeſtisſima iuuenilhium ſe- mente laborum ſuauisſimam caperet meſ- ſem: quum conueniſſet, vt vir tot linguis, tot. (t) Conr. Mutianus lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuch- lin. A. 1, b. (tt) H. Buſchius in epiſtola quadam ad H. Nuenar. (u) ep. 2, lib. II, p. m. 98. ot tunr verl bur dus que nes; Pot ſodh tect. tes ſelen Gle Urn füne tane tand nen necl ſert ns6 Jvun um ſtten le Mern t G e⸗ 1 lng loſopn bonßl⸗ lbus ſti am in ſe. am ecun ſecoar. tumſtu⸗ merentl naniale- Gelere- r elet, nigno netan-⸗ ſtudiis umle⸗ t mel⸗ nois tot⸗ geuch⸗ er. IN GERM. FATIS CAb. IV. 167. tot diſciplinis inſtructus iſto velut ætatis au- tumno diuitem ingenii prouentum in uni- uerſum orbem effunderet: ad quod laudi- bus fuerat exſtimulandus, præmiis inuitan- dus, ſtudio inflammandus. exorti ſunt, quemadmodum vidimus, improbi iſti homi- nes, qui quum ipſi nihil præclarum efficere potuerant, peruerſisſima iſta via gloriam ad- fectarant; ex friuolis nugis tantas concitan- tes tragedias: vt peruerſis, Pirckeimero id referente (v), & ſycophanticis iſtis ſceleratis- que machinationibus mirum in modum ve- varint inclitum, & optime de Germania, o- ptime de litteris meritum Capnionem: immo tantopere eum vndique oppugnauerant, Vt tandem miris fraudibus Principis indignatio- nem in eum concitarint: & vt alii Principes, nec infimi nominis primates eius miſerti mi- ſerabilem ipſius rerum ſtatum vix ſine lacri- mis & vaticinati ſint, & congemuerint (X): quum optime noſſent, Reuchlinum littera- rum parentem & Hebraicz, Græcæ & Latinæ litteraturæ apud Germanos inſtauratorem eſſe, de omnibus bonis patriaque ſua optime meritum, & pacatiori tempore ob nobilisſi- L 4 mum (v) ep. ad Eraſmum, inter huius epiſt. lib. XII, ep. 1r. & lib. IV, ep. 12. G) Io. Huttich. lib. II, ep. illuſtr. vir. ad Reuchlin. D. 3, b. I68 DE LING VAE LATINAE mum ingenium, quo poſteritati recte conſu- lere poſſet, dignisſimum. Quamobrem cauſſam habuiſſe videtur Huttenus , cur ipſum in Italia Germanorum puduerit, quo- ties, de Capnionis afflictione orto cum Italis ſermone, hi percontarentur: zantumne li- cet in Geôrmania fratribus (y)? Nam licet vir fuerit Reuchlinus, cunctis virtutibus o- mniumque diſciplinarum genere non ſolum excellens, verum extra fortunæ quoque ale- am ita poſitus, vt nemo Therſites ſeu Zoilus candidam eius famam dignitatemque viola- re poſſe initio viſus eſſet: accidit tamen, vt omnes boni timerent deinceps, ne in extre- mam denique calamitatem coniiceretur opti- mus vir; quum a tyranni faucibus neminem, niſi Deum, eripere eum valere, cernerent (2): quem omnino in partibus fuiſſe crediderunt; mirificas poſtremo ei agentes gratias, quod innocentem virum ex ore leonum & draco- num liberauerit, vindictam ſibi reſeruans; quam opportuno tempore grauius fulmina- ret (a). Et vere quidam prædixerunt (b), fore, vt poſteritas Capnionem ab animi ma- gnitu- (y) Hutten. in epiſt. ad H. Nuenar. (2) clar. viror. ad Reuchlin. ep. p. 59 b. (a) B. Pirckheimer in epiſt. ad Huttenum in Ritters- huſ. Commentar. de Pirckheimeri vita p. 25. (b) Hutten. in præfat. Nemini præm. BI, b. & Eob. Heſſus lib. II ep. illuſtr. viror. ad Reuchlin. y, 2 b. 5 nitud Audac cihelt OIhhun ptere⸗ turlee multit titerti ve ite nin i, naerah, teſtimon Petante Ntpokt tarum. dumh lemn riorum Iunt me⸗ „ 1 n Nepnun NAI IN GERM. FATIIS CAP. IV. 169 taet. gnitudine admiraretur, qui deſcendere cum nt audacisſimis hoſtibus in aciem, ac pugnam ken, capeſſere auſus ſit. idque mira plane præter en omnium opinionem felicitate: & fore pro- vannli pterea, vt omnibus deinceps commemorare- Atunn . tur ſæculis, quod Capnio contra tantam veræ Nm Ie ſapientiæ ac meliorum ſtudiorum hoſtium tuttbu, multitudinem in aciem progreſſus, tam for- on ſon titer tamque animoſe decertarit, vt ſemel at- oe le. que iterum ſuperior diſceſſerit. Euenit e- en Zoilis nim id, quod ipſe Reuchlinus futurum ſpe- e fiol. rauerat, poſtquam viuus ca iam de ſe ſenſerat men tt teſtimonia, quæ paucis prius mortuis conti- n ette⸗ gerant, & ipſe poſteritati ſuæ interfuerat (c); tnrotl . vt poſt validam manum magna ætatis ſuæ poe- enien tarum atque hiſioricorum accederet copia. qui eent 7 dum Reuchlinum ita, vt par fuit, præcepto- derunt; rem ſuum venerati ſunt, inſignem aduerſa- gvoc riorum eius iniquitatem perpetuæ tradide- Craco⸗ runt memoriæx, optimum virum innocenter rvans, paſſum demonſtrantes, cum æterna Colonien- Hnina⸗ ſium ignominia (d). Superiorem autem fu- tc L 5 iſſe niN. (&) Hutten. lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. ginn. A. 1, S. 1. (d) id fore, Eob. Heſſus Reuchlinum confidere iusſit, lib. Il ep. illuſtr. viror. y. 3, ita cribens: Coëgi nu- (ner per iambos quosaam ſatis eruentes in iſtos Coloni- enſes diabologos, & cogam multo blures & omnis ge- Se neris, tibigue trangmittam, tunc gquum tempus erit; magnum enim animum mibi facit, quod negut ſolus I7o DE LINGVAE LATINAE iſſe Reuchlinum, plurimi eo magis miran- dum putarunt, quod ei cum inexpugnabili ho- minum genere res fuerit, qui omnia habe- bant, negue alten futurus ſum. ſpero enim & Huttenum, & Buſebium, & Crotum, & bpalatinum, & tuos con- terrantos Philomuſum & Melanchthonem, & p: æ&- ter ea multos mecum futuros buius victoniæ buccina- tores. Et ego quosdam hie Herfurthinenſes excita- bo, gui mecum iſtuc tamquam crabiones conuolantes, iſta terriculamenta, & monſtroſisſima monſtra ita exagitent, vt reguies illis nulla prorſus nec terra nec mar: relinquatur. Tum Gallos, Francos, Perſas, G It guid amplius vſpiam eſt malorum nominum, licet inuocent. Agite igitur o vos, Teutones emenſi Latialia negna poetæ, veſtrum doecus viriliter defenaite. Impia molitur certamina Capniomaſtix, Tam nobilem ferens inigue gloriam- Heu gquibus ille odiis, beu quanta exæſtuat ira vir barbarus, vin omnium ſtultigſimus. Quod tibi cum dodtis bharado ſignate cucullo Hoſtrate nate pesſimis auguriis. At vos Capnionem vates defendite veſtrum; vobis comædiam ille primus obtulit. Ad defendendum Reuchlinum excitaſſe Eobanum Thuringos præter multos alios grauisſimos teſtes Crotum Rubianum adducendum cenſui: qui ver- boſa & diſertisſima ad Reuchlinum epiſtola abunde id confirmauit lib. II illuſtr. vir. ad Reuchlin, epiſt. 2, a. Ex qua vt excerpta quædam tecum commu- nicanda decreuerim, Lector, ſumma effecit eius ele- gantia, non indignæ profecto, quæ ab omnibus ho- dieque legatur: quum ſæœculi iſtius genius viuis quaſi in ea depictus videatur coloribus. Poſtea- IN znt, Aexan tut, 4 quam dum cumn Ult lam fuent iptoh ar Canj/ ſecſſe ſoo be interia (hon fionit ſeint nateri durun, drain Lere ati. lit ce ſn Kieli lat n. Ctitet le n] Un! NA IN GERM. FATIS CAbP. IVv. I. Ui ban t, quum nihil habebant. eam ob rem ipſe tutt. Alexander VI Pontifex dixiſſe aliquando fer- mnub tur, ſe cum potentisſimo quodam rege, aut dn Princi- Hum quam Reuchlini generoſum & alacrem ad pugnan- un dum animum ex ipſius ad Mutianum data epiſtola M ht cognouiſſe ſe ſcripſit Crotus, pluribusque declara- nie hieu uit verbis, ſe, licet ſanguiſugæ Theoſoph iſtæ terribi- lißerent, lia maxime per Vulcani Neptunique minas minati mullutn, fuerint, Reuchlinianarum tamen partium ſocium, rin ipſo Reuchlino nefſciente, ſe addidiſſe; commemo- nne n rat, ſe eamdem iſtam ad Mutianum a Reuchlino irſm & exaratam epiſtolam interpretando multis Tbeologi- n Autt Rſis, Arnobaraiſtis, Thomiſtis, Scztiſtis, Oecaniſtis, Canoniſtis ſtomachum mouiſſe, quod eo libentius feciſſe ſe, ait, quo citius ad vomitum cum ſatellite ſuo Peperi icorno perduci potuerint. Multis verbis interiectis, ita pergit: Scribant, . Diis placet, (homines iſti) commententur, inuebantur, propofßi- tin tionibus propoſitiones ſuas accumulent, dummodo ſciant terdæ & languidæ pecudes doctis ſe fræbere . materiam ridendi. Tu guogue ſi volueris, tibi non deerunt in reipondendo auxiliatores. Habes do- igſimum virum utianum, hbabes totum Mutiani orainsm. Sunt in eo bbiloſophi ,Poetæ, oratores, theologi, omnes tibi dediti, omnes pro te centare pa- d rati. Eobanum Heſſum cæleſte ingenium beat, lFri- ni. bit carmen Jumma Felicitate. Vid iſti eredo eius 4 Iudicrum Bucolicum, in quo oſtendit ille, guid posgſit, B I velit. In Hutteno meo exultat ardor & ſubtili- tas, vno impetu conficiet ariaum Ortuinum. Non ce. attinet, plura promittere. Manaa & iube, Quando voles, præſto erimus. Hactenus Crotus Rubianus; s quem Petreius Aprobacchus in epiſtola ad Reuchli- num lib. II ep. y, 4 antiſtitis aulicum vocat, & qui volker⸗ 1I72 DE LINGVAE LATINAE principe, malle ſibi bellum eſſe, quam cum vno ex mendicantium ordinibus (e). Eo certe . — . . 6 Colonienſium iſtorum Theologiſtarum con- m . — . 8 /¹ tra Reuchlinum furor proceſſerat, vt quidam iſe G eorum aperte iactare auderent, ſe, niſi contra ver Capnionem in vrbe ſecundum ſe pronuntia- ,nOR tum fuerit, ab eccleſia &ÿ ſummo eius pontißice unß ⸗ . au. drfelturoe , nonumgue ſuſcitaturos fore ula⸗ Slehiſma (f). Alii dicebant, quicquid contra Sun ipſos tta is ipſe eſt, cui VIr. Huttenus Neminem ſuum longe unhe eruditisſima iſta prœfatione inferipfit. Quid de peleild Mutiani in Reuchlinum amore ſperandum eſſet, ipſe Gacisbon Mutianus coniunctisſimo huic amico ſuo ſpopon- z dit, quando lib. Il epiſt illuſtr. vir. A I, b. ſcripſit: Phand Non feram, quantum in me eſt, non feram, tametſi ntorb! probe noui, guam ſit mihi curta ſupellex, tantum conterl Ger maniæx lumen indicte cauſſa exiingui. Yugfi ve- ſeme ro lIoannes non babeat ſententiæ ſuæ ſubſoriptores fnzn bis mille. Et Mutianum & Eobanum, vt Reuchli- ni fauorem ſibi conclliarent, ſtudioſe operam dedis- Pnatul ſe, Erycius Cordus ſuauisſima ad ipſum Reuchlinum larot? epiſtola profeſſus eſt, lib. II ep. ad Reuchl. A. 4 b. ſue lud qua eum blandisſime alloquitur: Salue, Salue igi- B . . . . Iuin aud zur, Salue, inguam, omnium optime & aoctigime Capnion, integerrimæ integritatis bomo. Immo iton aduerſus, aduerſus tot deterrima monſtra ex olida etlam e barbariæ palude emengentia inuidtigſime Hercules. Iterum ſalue, maxime litteratorum patrone & aßer- tor, dulcigimum Muſarum aelicium. Din (e) Hurtten. in præfat. Nemini præm. B. 2, b. & in cl. Pipe Maii vita Reuchlin. p. 464. it. in epiſtola Eraſmi ad ihen Pirckheimer. Iib. miſc. ep. 25. Sad (†) lib. II ep. illuſtr. vir. ad Reuchlin. y. 1. . N A nn, . e IRN ſanncn ht Gln lon Ppropuntr. nſe r fne id am lum Loer Cid ce cletipt⸗ B frher. anlt: mn tanet⸗ ex, tuntin n Eelſ⸗ Au 4 8 lie igr. ctihene lnmd er lit lruli. v/ſyp. lnid IN GERM. FATIS CAbP. IV. 173 ipſos ſtatuerit Papa, id nullius ſe exiſtimatu- ros momenti; neque illum pro Papa haben- dum eſſe, qui ab ipfſir ipſorumque ſententia diſſenſerit. Adeo cæca atque præceps per- uerſisſimorum hominum erat arrogantia, vt non ſecus, aut honorificentius de ſummo ſuo Pontifce loquerentur, quam de puero ſub fe- rula adhuc viuente, cui nihil, niſi ad pædago- gi ſui nutum, integrum aut liberum loqui: & vt auguſtisſimum Imperatorem Maximilia- num l, & complures Germaniæ Principes car- pere auderent, temeraria vſi ratione (ff). Au- dacisſimus temerariorum hominum antefſi- gnanus Io. Hochſtraten in Pontificis, & Impe- ratoris Romani, cunctæque Romanæ eccleſiæ contemptum adfirmare non dubitauit (g); ſe arcem molitum, quam vniuerſus mundus in- fringere non poſſet. Nactum ccilicet erat ignarum & atrocisſimum hominum genus a- liquot Pfeffercorni cuiusdam, Chriſtianiſtæ, ſiue Iudeaſtri, ineptisſimos libellos: quo- rum auctorem, crudelem Reuchlini calu- mniatorem non ſolum fouebat, ſed ſubſidia etiam ei miniſtrabat, quibus innocentisſimi homi- (ff) lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. c. I. & F, a. vbi ipſam Imperatoris epiſtolam ad Leonem X P. ſcriptam, qua homines iſtos accuſat, inuenies. (g) H. Nuenarius in epiſt. ad Reuchlin. cum diuerſis opuſc. huc ſpectantibus excuſ, 174 DE LING VAE LAITIINAE hominis virtutem oppugnaret (h). Tanti erat, exclamat Conr. Mutianus (1) vilis Iu- daici ſanguinis trancfuga, vt Theologorum, examen indocto, fallazi atque inſidioſo faue- ret. Ipſius nimirum virtutis ac eruditionis aduerſarii pesſimis Pſeudochriſtompſtæ iſtius, vt idem Mutianus eum appellauit, libellis, tamquam firmisſimo fundamento innixi, e- gregia illa calumniarum ſuarum caſtra, cum perpetua ſui infamia ſuperſtruxerant: & atra Pſeudotheologorum acies, eæreumnoſaque Fra- terculorum conuentio, vt Stromerus loqui- tur (K), dementulato iſto ſignifero, tamquam alteram Troiam expugnaturi, decennale con- tra Capnionem bellum geſſerat: quo omnis illorum doctrina, robur, vires, honor, & fa- ma ſimul occiderunt (1). Tantæ molis erat, Germanis condere tem- plum Palladis. tantique Reuchlino ſubeundi idcirco fue- runt labores, vt Conr. Rittershuſio dignus viſus ſit (Il) qui Hercules Germanicus Alexi- barba- (h) H. Stromer Auerbachius lib. II epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchl. Z. 4, b. (i) ibid. A. 1, b. (Kk) eod. libro II, 2, 4, b. ( Corn. Henr. Agrippa in epiſtola ad vrbis Colon. Se- natum: quam inuenies in Reuchlini vita a cl. Maio conſcr. p. 251. (Il!) in Commentar. de Vita Pirckheimeri. — 1 bart yorn torutn gue li modu Alierqi giei t ignaun iutis fum, cenn inu Cüllen ls in Coltid bat. guolt inuech Naun⸗ n ſirſem Ahe ontel Man al in u IN en 4 EE h i 1 lenen ducn ſt. it,1 bels⸗ f imnithe Calkrp aun int:. & an⸗ leyt. 1s logui⸗ tanngvann ndle con⸗ oomms onohafr lore ten⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. 17 5 barbarus vocaretur, & innumerabilium mon- Krorum domitor, quæ barbarorum & obſcu- rorum quorumdam hominum ignorantia at- que malitia ei obiecerint. Nam quemad- modum veſpertiliones, noctuæ, & bubones, aliæque infauſtæ aues lumen ſolis ac lucida diei tela ferre non queant, ſic inertes atque ignauos iſtos homines, barbariei tenebris diutisſime adſuetos, renaſcentium littera- rum, linguarum, bonarumque artium lu- cem, quam rectis oculis intueri non potue- rint, auerſatos; ideoque in illarum ſtudioſos & inſtauratores infeſtis animis, minis, & ar- mis inſurrexiſſe, & clauſis quaſi incurſaſſe o- culis, idem Rittershuſius pluribus verbis pro- bat. Ethoc ipſum hominum genus fuit, in uod magnus Eraſmus ſummo iure his verbis inuectus eſt (m): Quid non moliuntur hoſtes deuoti bonorum ſtudiorum? quas non tochnas, quas non ſycophantias, quas non inſidias com- miniſeuntur? quibus non cuniculis conantur obrepere? quas non admouent lacrimar? quæ non tela in nos torquent, mortali veneno tintta? quæ conſpiratio, quodque artum inter ſtos fæ- dus ad profligandas litteras, quas, qui pueri non didicerunt, pudet ſenes diſeere? Tuod mino= (m) in epiſtola ad Fridericum Saxon. D. infra nomi- natim citanda. I76 DE LING VAE LATIN AE minori pene opera diſceere poterant, quam im- vugnant. quam hic concordes ſunt, qui nu NRgzuam conſentiunt, niſiad ladendum? quam hic ha- bent ingenium, ad meliora ſtupidi? quam hic vigilant, ad bene merendum oſcitabundi? In grauisſimo hoc Eraſmi effatô erudiĩtisſi- morum hominum teſtimoniis comprobando iuſto longiorem me fuiſſe, fateor, qui breui- tati ſtudere conſtitueram. Verum tam egre- gie de Germania meritus omnino eſt Reuch- linus, vt laudari ſatis non queat, nec vlli ætati de eximiis eius dotibus & incredibili plane bene merendi voluntate conticendum vm- quam videatur. Singularem viri doctri- nam, generoſam facundiam, & infatigabile ſtudium Mutianus Rufus cum primis admira- tus, ſperauit, breui fore, vt Reuchlinus id, quod omnes boni polliciti tum erant, exa- mutſim perſiceret (n): vtpote quo duce no- bilis veterum doctrina reſurrexerit: ſiue in quo, vt aliis videbatur (o), vetuſtus ille Py- thagoras reuixerit, Plato reuiguerit, diuus- que Hieronymus refloruerit: Germanis tanto veterum iſtam doctrinam amplexantibus ſtu- dio, vt Mutianus ad Reuchlinum ſcripſe- rit (p), bonos quotidie ad ſe confluxiſſe ado- leſcen- (n) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. 65, b. (O0) lib. II epiſt. 2. 3, a. b. (P) ibid. AAMen l eti Aidla inn tus: erlef utn i Myliu zmico Our riun (Olltra Pronun iumh IINN ant, litn. l ga Gtaling, 4 5. tbenlit. Onnprobnn n guibrel. untmegr. eſtReuch. ec iatat bil ne lum vm- 1l Cod⸗ Uigebi⸗ Misadcnur. Chlinns erutt et. Cuceno: lue in Bileh⸗ t, Cluns⸗ nis tunto tbuekr⸗ IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 177 leſcentes, quibus Capnio in ore fuerit & in pectore: hunc Græcum ſe probaſſe, illum Hebraicas & vere arcanas litteras ita admira- tum eſlſe, vt, quantum ab inſulſis præceptori- bus ad nugas vel emendas, vel diſcendas trahi ſe ſenſerint, tantum vtroque pede ad Reuch- lini veſtigia proſiluerint. Atque ita littera- rum meliorum hoſtes reluttando nibil aäliud, quam quod Reuchlini ſociorumque illuſtrarint vibtoriam, ſuam ex aduerſo denobilitarint ſtultitiam, dficnios eſſe, Eraſmus rectisſime adfirmare potuit (q). Eius vicem Rud. Agri- cola etiam valde ideo gauiſus eſt (r), quum animi ac naturæ Reuchlini felicitati, tum vero in primis Germaniæ noſtræ fortunis gratula- tus: quam ſi pmquam, tunc aliquando ex- pergeßieri oportere putauit, & a barbarie iſta, dTua tot ſæculis, velut ſtupido ſopore, vel po- tius X ddνααραο, Oppreſſa fuerat, excitari. Ea re Erpycius Cordus Reuchlini verborum, quibus amicos compellare conſueuit: Vincam, & vos triumphabitis? fidem (licet patrocinante contra pecunia) certam, immo certisſimam pronuntiauit (s): & Eleutherius Byzenut Triumphum ſuum adaucter decantare po- M. tuit (9) ep. 36, lib. V. (r) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. 6s, b. & in Agricolæ Lucubrat. p. 179. () lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. A- 4, b. 178 DE LINGVAE LATINAE tuit ([). Neque vero etiam ſperare, ſed cer- tiſime confidere eidem Cordo licuit: Præſto iam Reuchlino aliquem eſſo Iolaum, qui ian, dudum inciſam excetræ ceruicem inſequenti face, ne repullulet, inurat. Nam non vnus & alter præſto paullo poſt fuit, ſed tota agmi- na: quando quidem hominum ceruicem iſtam inurendi ſtudium ita in Germania ex- citatum eſt, vt exeunte XV, & ineunte XVI ſæculo, Maximiliano, Pio, Felici, Auguſto, im- perante, plures numerauerit Latine doctos ciues; quam integro inſequenti XVIIIe. culo. Qui temere id a me adfirmatum putauerit, cuoluat modo elegantisſimam Pirckheimeri apologeticam epiſtolam Luciani Piſeatori præ- fixam; quippe cui longum ſatis exquiſitæ ſa- pientiæ doctrinæque ætate iſta viuentium vi- rorum indicem inſertum inueniet: quem mirabitur, credo. Inſpiciat porro, qui in adfirmando temerarium me putauerit, Cla- rorum virorum ad Reuchlinum ſcriptas & to- ties citatas a me Epiſtolas. me vere dicere, deprehendet, ſpero. Nam etiamſi Reuch- linus eruditos Romæ ætate ſua verſantes feli- ces (1) qui ſine anno & loco in forma quarta impreſſus initio, integer a el. Maio vitæ Reuchlini inſertus eſt, P. 479. ſcqq. cesp Hebt torul Fint, tiom nof6 MamZ/ Fauß gvel . Ntunn aros GAum gult Uert N. G li Vio On ſaßt ſentt Dine at 1 MWert bſe. guin e h ſiltr m Cabee tencn enf IN GERM. FATIS CAb. IV. 179 kin ces Prædicauit Eſ 5, qui inter doctisſimos tam ga gi⸗ Hebræos, quam Latinos atque Græcos, mul- torum auctorum volumina verſare potue- tn iſin rint, quibus in omnium gentium atque na- ſunhI tionum ritu euaſerint eruditiores: Germa- 4 ongr. nos ex aduerſo fucum & ignauum genus, inter n cehlke Hamadryadas iaculatricemque Dianam, eimalucr Faunos, & Pana ſola bucolica meditatos, vunte queſtus eſt; ſeque medium inter Bacenas & gnſthi. iugum Harynium absque Muſis & ſine Apol- ne Code linis clementia vitam degentem, ſolaque Sue- WIIſ uorum conuerſatione contentum, inter bar- baros Sc ποαοαοιι coactum fuiſſe, doluit, quum circa ſe nemo fuerit, qui vel Græca ex- Maned quiſitim dilexerit, vel Hebræa ſtudioſe ama- niltenten uerit (t): in Latinis tamen litteris excolen- nni e M 2 dis gilel. (â) in epiſtola ad P. Galatinum, lib. II epiſt. illuſtr. entiuum IlS. viror. ad Reuchlin. D. 2; t: gen () in præfat. lib. III Rudiment Hebr. circa an. 1506 gi i kaibr. parum etiam honorifice de Popularibus ſuis entit, vbi ſcribit pag 546. Solus ergo quum in hoc Ihlt- Diogenis dolio totos dies deliteſram: nec mecum vi- to⸗ uat vllus hominum, cui verborum elegantia & elo- e dicele, guentiæ ſtudium ſit in pretio, ſed agricolæ tantun heuch⸗ * Hacrifculi, aut ſe qui accedant, vt fit guotigie] . el. gui me non de muri legulisnec auro coronario: ſed de cloacis, paludibus, tigno, itinere aliisve popula- cc⸗ ribas iurgiis tam prætoriis, quam ciuilibus conſu- lunt guibus de iure pro mea profesſtone reſponaere debeam, non Latinorum, ed Saueuorum obleruato di- cendi ſu. nihil vltra " ireris, mi Frater, me poſt vi⸗ rentia prata iam ſcabros calles ambulare. inßreſtus lettuset, I180 DE LINGVAE LATINAE dis populares ſuos ignauiæ coarguiſſe ibi non videtur Reuchlinus, quum Græca & Hebræa propter fanaticos & deliros philoſophaſtrot Germanis exulaſſe dicat: hosque litterarum auidos alioquin fuiſſe tum, teſtetur; ita, vt in ſola Alberti Archiepiſcopi Moguntini aula complures repertos eſſe adfirmauerit (tt), qui ſuaxiter, erudite, integre, ample, ornate, copioſe, cum admirabili facultate valuerint rem amplexari. Accidit etiam paullo poſt, vt, magnam & Hebraicæ & Græcæ linguæ diſcipulorum in Anglopolitana academia co- piam ſibi fuiſſe, lætandi habuerit copiam (u). De Germanorum certe ſingulari tres iſtas lin- guas perdiſcendi ſtudio ſcriptæ ad Reuchli- num epiſtolæ tam luculenter mea ſententia teſtari queunt, vt nulla plane relinquatur du- bitatio. Quas ſi quis euoluerit, præter mul- tas eruditisſimorum Italorum, Gallorum, Græ- corumque, & clarisſimorum iſtorum Dringe- bergii diſcipulorum, mox denuo laudando- rum, Camerarii Dalburgii, puta, Pirchheime- ri, Bebelii, reliquorum, epiſtolas, inueniet ADOL- (tt) in epiſtola nuncupatoria Auguſtini de variis Quæ- ſtionibus libro Latine ab ſe verſo præf. (u) epiſtola ad Io. Forſterum in vita Reuchlini a cl. Maio conſcr. p. 542. & in epiſtola ad B. Pirckheime- rum, libro huius familiar. epiſt. miſcell. ep. 13. de Reuchlini in Anglopolitanam academiam migratio= ne dicendi infra erit mihi occaſio. — 00 cole gel tri li mane dem. e0 . Fl. N. inuenie Mits V ſehrte punti ſcente Cin in ctiam , lete epote Vella in as honn ſtei G)rid clbrt jd i lne .s 1.A⸗ Gen INN Puileinin — E = ☛ͤ = — ſe ltetur; 1 11 Puntini Auenit . . lecmnun, alnin ullo vol⸗ 2 Ingne lemiz o. piumſo) iosle⸗ (Nendh⸗ Alententi Nutuetr. Ltermnul mi- Mynge⸗ anco⸗ nveniet Mol⸗ nisr⸗ lmiich Mheime- ep.l e nigaro⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. 181 ADOLPHI OCCONIS, Friſti, Rud. Agri- colæ, asſidui eorumdem ſtudiorum colle- gæ (v), medicorumque ætate ſua eruditisſi- mi, & Sigismundi Archiducis Auſtriæ archia- tri, litteras. cuius viri doctrina eo pluris æſti- manda videtur, quo maior reliquorum eius- dem ætatis medicorum fuit imperitia (X). de eo Celtes cecinit: Clarus per oram noſtram Alemanicam Docltus Pelaſgis diſeiplinis, Et Latiis pariter Camænis. IO. NAVCLERI, Sueui, porro epiſtolas ibi inueniet. qui quum Eberhardo, Ludouici co- mitis Wurtenbergici filio, ephorus datus eſ- ſet, vt & mores & litteras eius formaret: pur- purati tutoresque Latinam linguam adole- ſcentem comitem doceri interdixerunt, ne diu in litterarum ſtudiis retineretur: cuius etiam vſu eorum iudicio princeps facile ca- rere poterat (y), quid, quod praua atque per- uerſa inualuerat ea tempeſtate opinio, litte- ras hominibus militaribus & aulicis dedecori atque ignominiæ eſſe (2). Licet vero optimus M 3 co- (v) vid. Alardi Amſtelred. præf. Rud. Agricolæ Lu- cubrat. præm. (xX) cl. viror ad Reuchlin. epiſt. p. i, b. (V) Mart. Cruſius in Annal. Sueu. P. III, lib. VII, c. 9. p. 395. & Declamat. Melanchth. T. III, p. 160. add. M. Adami Vit. philoſoph. p. 28. (2) C. Rittershuſ in vita Pirck heimer. p. 4. I82 DE LINGVAE LATINAE. comes adultior factus, & imperii Romani principum, ſiue Ducum, numero deinceps adſcriptus; qua tamen dignitate paucos ad- modum menſes per mortem frui ipſi licuit; male ſibi ab hominibus iſtis conſultum eſſe conqueſtus ſit, deceptumque ſe ab iis valde doluerit: Ipſius tamen ſucceſſori Vlrico non melius a miniſtris eadem in re conſilium da- tum legimus (a): nam neque tunc nobilibus, vt Princeps aliquis Germanus Latinis litteris admodum operam daret, placuit (b): quum has indignas plane iudicarent, quibus Prin- ceps ſtuderet; quippe quem palæſtricis tan- tummodo ac venationibus vacare deceret, vt vires ad belli labores ſuſcipiendos augeret, corporisque tueretur colorem. Animum litterarum ſcientia exercitare, non ſolum non neceſſe habere principem, exiſtimabant con- ſiliatores ii, ſed litterarum ſtudia noxia etiam eſſe perſuadere conabantur domino, quæ ani- mos effeminarent. Idem hac in re cenſen- tes, quod Gothorum principes olim, ad Ama- laſuntham, prudentisſimam Theuderichi vi- duam, optimam Athalarici matrem, venien- tes (a) Io. Pedius Tehtinger. in Commentar. de reb. Wur- tenberg. Hulderico Principe geſtis in Schardii Col- lect. T. II, p. 57. . ) M. Cruf. Annal. Sueu. Part. III, lib. IX, cap. Io⸗ P. 516. tes, exp⸗ aricun nunal. eiui 1 Qolenn. ſt⸗ rum me modi i ſtimatot ges 20levert unine ip⸗ teo⸗ Worum luter he MNAI glen r gui e Uiginean und) n Cen ren Kols: MVTNS Ooen 61 de Oni urce N. etiion eto dene epeucn. ili nlaleumc 3b iirlle Vipuynon undr. nobilbon is ſittert . gull s Puin- eistan⸗ Kereh N Apeled Animun unmnon mt con. etian rni⸗ cnlen⸗ Aul-⸗ Chini⸗ enien⸗ tes Wur⸗ icol⸗ c. IN GERM. FATIS CAP. IV. 183 tes, expoſtulabant (C) non recte puerum Atha- laricum, neque, vt regem deceret, educari, mul- tum abeſſe a virtute litternase & inſtitutione deiici plerumque, &0 ad metum incuruari in- Aolem. Qui magna auſurus, qui bello deco- ra ſit quæ ſituris, debere liberum a magiſtro- rum metu, armis traltandis erudiri. Cuius- modi iniquis & minus intelligentibus exi- ſtimatoribus dudum ipſi principes atque re- ges reſponderunt: ipſe etiam iſte Eberhardus adſeueraſſe fertur (d), doctrinæ linguarumque cognitione nemini magis opus eſſe, quam Prin- cipi. Vt eo, vnde diuerti, ad clarorum videlicet virorum ad Reuchlinum epiſtolas, redeam. Inter has ſunt etiam, quas SEBASTIANVS MVRRHO, Colmarienſis, ad eum ſcripſit, quem primum iis ſeſe oppoſuiſſe nouimus, qui de Germaniæ limitibus, Francorumque origine ac ſede peruerſam fouerunt opinio- nem (e). Jo. Cuſpiniani præterea, Ioach. Va- diani, Georg. Spalatini, eruditisſimorum elo- loquentisſimorumque offendimus ibi epi- ſtolas: nec non tales, quas MVTIANVS RVEFVS, ſæpius in ſuperioribus a me citatus M 4 teſtis, (e) Procop. Hiſtor. Goth. lib. I, p. 143, edit. Elzeuir. 1655, 8. (d) Declamat. Melanchth. p. 160. (e) præfat. Peutingeri Sermonib. præm. p. 7. cuius au- ctor cel. Georg. Schubartus traditur. 184 DE LINGVAE LATINAE. teſtis, ad Capnionem ſcripſit (C). cuius e- mendatum dicendi genus complures magno- pere prædicauerunt; ſententioſo & inciſo orationis genere eum vſum eſſe, quibusdam cenſentibus (ff): quale Politiani fuerit; ad quod in Italia adſuefactum eum arbitrantur, tam excellenti deinceps eruditione virum, vt Germanerum doctisſimum, ſæculi ſui Var- ronem atque Ciceronem, ac totius Germaniæ ornamentum eum vocarint (g). ipſe Mutia- nus de ſe ita ſcripſit: id ſcio, nos omni doctrine genere, nedum in ſacris litteris & iure, tantum Profeciſſe, quantum ab homine barbaræ natio- nis ſieri poteſt (h). Neque vero CONR. PEV- (f) Ex nobili Hasſiæ familia ortus fuit Mutianuc, in vrbe Gothana haud vulgaris pietatis deinde Cano- ols. (ff) Ioach. Camerarius in vita Eob. Hesſi. (g) vid. Vdalr. Zaſii, & citat. præfat. Peutingeri Sermo- nib præm. Bibliothecæ conſtituendæ rationem quum petierit Mutianus a Reuchlino, lib. II epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchl. Z. 3. Satis inde apparet, librorum, quos collegerit, numerum haud fuiſſe exiguum, eo magis tum mirandum, quo pauciores artis typogra- phicæ inuentioni & Mutiani ætati interceſſerunt anni, & quo tenuiores conſtitiſſe ei dicuntur ex Ca- nonicatu ſuo reditus; in vita, quam M. Adamus dedit vit. Ictor. p. 27. vbi is onnium ſtudioſorum vnicus patronus & hoſpes in re quidem tenui admo- dum fuiſſe, oſtenditur. (h) in epiſtola ad Henr. Vrbanum, quam M. Adamus vitæ Mutiani addidit vna cum Aldi Manutii ad . P VI utruĩ rumnqu Reuchl mam 1 mam e neratul Ge inco laudato eum a tetſolr ſlio n Eeterul tatlatqus ſguiden tus Cici etiamm 6 Ci cel aunen numel Muglhe N. 1. Cli . ure D lo Kini Iubictn flert Abituunn, leylunſt li hui e. Cermime ſe Mute. aun tannmn e Maru⸗ 60 NN TV MV⸗ utiurunit. nge (/. eiKtno⸗ uen Kllut brorun, guuem 10 ijhoti⸗ ceſſerunt relle⸗ ACamus obruK odn Adaions mati 4 — —DW IN CGERM. FATIS CAbP. IV. I8 5 PEVTINGERVS, vir nominis celebritate, Patriciæ Auguſtanæ ſtirpis origine, merito- rumque magnitudine conſpicuus, nullas ad Reuchlinum ſcripſit epiſtolas: quem ob ſum- mam vitæ morumque integritatem, & maxi- mam eruditionem amaſſe, obſeruaſſe, ac ve- neratum ſe eſſe, ipſe teſtificatus eſt (i). Nihil de incomparibili viro, a plurimis merito ſuo laudato, proferam in præſenti, niſi, quod eum Italiæ diſciplina egregie formatum, in- ter poſtremos, qui meliora ſtudia ope & con- ſilio in Germania iuuerunt, cenſendum ne- gent eruditi: cuius exemplo multi humani- tati atque litterarum ſtudiis ſeſe dederint (K): ſiquidem ea magnificentia in litteris verſa- tus dicitur, vt non ciues ſolum, ſed exteri etiam magno in pretio eum haberent, & ipſæ 4. Muſæ Gratiæque communem quaſi patronuöm ſibi delegiſſe tum viderentur (1). Eiliam Peutingeri Iulianam, quum adhuc quadrien- nis puellula eſſet, Maximilianum Cæſarem Auguſtam venientem Latina acclamatione, M 5 quaſi eumd. Vrbanum epiſtola, qua Mutiani doctrinam & humanitatem magnopere laudat Manutius. (i) lIib. II epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchlin. A. 2, b. (K) præfat. Peutingeri Sermonib. præm. ( Nic. Baſſelius ap. G. I. Voſſ. lib. III de Hiſtor. Lat. C. X, p. 652. conf. Rittershuſ. Commentar. de Vita Pirckheimeri p. 25. 186 DE LIN GVAE LATIN AE quaſi rei publicæ nomine ſalutauiſſe, ſcri- ptum reliquerunt (II). Tantum de priore clarorum virorum ad Reuchlinum Epiſtolarum libro. Ad alterum librum quod attinet (m); quo cultiori ſæ- culo (I!) Mart. Cruſius Annal. Sueu. P, III, lib. IX, cap. 13. Pp. 526: qui p. 561 Iabellam, Georgii Fuggeri fuiam, Villingerano Baroni deinceps nuptam, nominat, quæ lingua Latina exactisſime logui potuerit. (m) Prodiit Hagenoæ ex officina Anshelmi an. 1519, 4. priore etiam iſto libro præmiſſo; quo extremo hæc leguntur verba: Mox, lector amice, ſelectarum ad- eſt Capn epiſtolarum liber ſecundns, hactenus typis ac formulis minime aratus. Tertius liber, quem typographus & in præfatione & in calce lib. II pro- miſit, an emiſſus ſit, confirmare non queo: nus- quam certe citatum eum me legere memini; neque aà cl. Maio eum editum eſſe, docemur: qui duorum dumtaxat librorum mentionem facit, quantum ego quidem recordor. Tbom. Anshelmi ad lectores Præfatio hæc eſt: Annis ſuperioribus epiſtolas non inelegantes illuſtrium gquorumdam virorum vo- bis diuulgeuimus, guas illi aa Io. Reuchlinum virum noctrinæ ſingularis ſcripſerunt, guibus vos mirifce aelectatos eſſs accepimus, non ſolum ob earum ele- gantiam, ſed rerum guogue, guas tractant, miram coneinnamgue varietatem. Qua re cognita, ſecun- dum librum ex Cbartophylacio Capnionis noſtri acd- ecimus. Quem ſi vna cum prioribus placuiſſe vo- bis, cognouero, zon pigebit me religuas etiam in communem ſtudioſorum omnium vtilitatem publica- e. Præfationi acerrimorum Capnionis defenſorum, virorum totius Germaniæ litteratigimorum ſplen- 14 IN cllo NH tur, ſai gue⸗ cas nimuen Siditß⸗ ipt0 Iuſi Latiu noſtras uluj OM ℳ in i D. Emß Commet gdicdam Gbenti ſolan e viri n Nelchi iln au mic poleſiu Gldean Guumd” Umn⸗ ganle li Pne trum eguicen to n uule Kit Mi I h UINN IN GERM. FATIS CAP. IV. 187 lunilii culo pleræque epiſtolæ, quæ ipſo continen- tur, ſcriptæ ſunt, eo elegantiores doctiores- i que ceas eſſe, per ſe quilibet coniecerit. E- Aden nimuero præter complures celeberrimorum 0 clltoi,, Italo- Vidisſimorumgue ſubiungitur catalogus. qui in ipio ſtatim libri titulo promittitur; qui hic eſt: lolleng Iltuſtrium virorum Epiſtolæ, Hebraicæ, Græcæ G riſiu Latinæ, ad Ioannem Reuchlin Phorcenſem, vin . . 6 bpli? ρ¹ν, UAn n, nmi noſtra ætate doctigimum, diuerſis temporibus miſſæ., betef guibus iam pridem adaitus eſt liber ſecundus num- 1. ,4. guaim anten editus. Reuchliniſtarum exercitum Anemo kr pagina inuenies mox ſequenti. Horum agmen ducit Amma D. Eraſmus Roterodgamus⸗ plerosque eorum in almm i Commentatione hac mea hactenus iam nominaui, lten qlen quidam nominandi reſtant. In calce II libri ſe- celbI po⸗ quentia verba leguntur: Finis adtitionum ad Epi- n gleoe u ſiolas clarorum virorum ex Chartophylacio ſecundo minl; nete viri noſtræ ætatis celeberrimi doctisſimigue To. Gui duonm Reuchlini Phorcenſis. Seguetur tandem liber ter- Centun en tius, qui erit rerum Romanaz um ex Chartophylacio 11 lctne zentio. qui an emiſſus ſit, me plane dubitare, modo un profeſſus ſum. neque vero etiam exputare queo, ruN ⸗ quid cauſſa ſit, quamobrem Chriſtoph. Fro ſehouerus, Munuinmn quum Tiguri lib. I an. 1558. cypis ſuis exſcripfit, lib. Or mirſfe II non addiderit; quum tamen hoc non minus ele- lunin gantes diſerteque comprehendantur epiſtolæ, a vi- Gt, nim ris longe celeberrimis conſcriptæſquam priore. v- te Kur trum poſterior liber Froſchoueri notitiam fugerit, Ghiet. equiĩdem ignoro: dummodo Froſchoueriana lib. II uſe n editio notitiam non fugerit meam. ſi illud fuerit, in in haud leue ſingularis libri raritatis ſignum videri po- ullir terit. Ego certe in quam plurimis, & publicis S priuatis, bibliothecis librum fruſtra inueſtigaui. nec in copioſisſimarum celeberrimarumque bibliothe- ſeſſnmn ł 188 DE LIN GVAE LATIN AE Italorum atque Græcorum quorumdam do- ctisſimas epiſtolas non paucæ ibi occurrunt, quas Deſid. Eraſmus, Herm. Buſqhius, Herm. Comes Nuenarius, Vir. Huttenus, Io. Cæſarius, Henr. carum catalogis eum reperi. Quid, quod clarisſi- mus Morhofius, quem diligentisſime de Epiſtolo- graphis commentatum nouimus, neque prioris ne- que poſterioris libri mentionem fecit: id quod ſane miror; quum vterque dignisſimus mihi videatur, qui inter recentiores epiſtolographos, ſi non primo loco, inter primos ſaltem ponatur; præſertim a Germanis, quum temporum, quibus litteræ in Ger- mania renatæ ſunt, hiſtoriam quam maxime illu- ſtrent: controuerſia in primis, quæ Reuchlino cum Colonienſibus fuit, optime ex iis cognoſci poteſt. Quod Eraſmi Epiſtolas ad Reuchlinum fcriptas, qua- rum quinque libro Il reperiuntur, eæque elegantis- ſimæ, Lonainenſi editioni haud inſeruerint; cui ta- men præfationes EFraſmi adiectas eſſe nouimus, eſt etiam, quod mirer: teſtari id ſimul poſſe arbitror, librum inuentu ſatis eſſe difficilem. Vtrum quin- que iſtæ epiſtolæ augmento, quo Bataui Eraſini E- piſtolarum editionem nuper locupletarunt, acceſſe- rint, confirmare non poſſum; quum nitidisſimam iſtam & pretioſisſimam Eraſmi Operum editionem in terris his inuenire non potuerim. Vtcunque ſe res habeat: clagorum virorum ad Reuchlinum epi- ſtolas, præſertim poſteriorem harum librum in pau- cisſimorum manibus eſſe, ſcio. Quod quum cogi- tarem, ne non ingratum amicis lectoribus facturum, arbitratus ſum, ſi plurima inde excerpta darem, quæ ad argumentum, quod tracto, pertinere quodammo- do videbantur: vt vel ex his ipſis excerptis de Epi- ſtolarum elegantia ſtatuere illis liceret, quibus euol- N enr. 6l Gerlelin 14 heue Gisſimna ſtimori⸗ Ga erltn punions nos con ſteriͦ pen leteeube pole,ego Conlolus VGor. Kols gn fabiunn le ſem ſlauar⸗ S un/ tendin,1 hertetihe zla yote nnluen Aünn tutun e⸗ hudi ilt ltienem s utan n auſn MEdle ſt IN IN GERM. FATIS. CAP. IV. 189 numtnt. Henr. Glareanus, Eob. Heſſus, Er. Cordus, Nic. ionn Gerbelius, M. Lutherus, Ph. Melanchthon, alii, Niliul ad Reuchlinum ſcripſerunt: quorum gra- lihen, uisſima de eiusdem meritis iudicia atque te- in ſtimonia hactenus a me ſunt adducta: & de gvodc quibus ſingulis plenior paullo poſt iniicien- ece hit⸗ da erit mentio: quoniam mirifica eorum in en Ne purioris Latinæ linguæ ſtudio inter Germa- tin nos concitando exſtitit opera, plurimi a po- ſmmpin ſteris perpetuo facienda. Drelerim¹ . Quum ae iner⸗ Wineid⸗ uere eas haud contingit. Rectisſime de iſtis ſtatui inocun poſſe, ego mihi perſuadeo, quod olim magnus Iure- ſd et. confſultus, Matth. Waſenbecius, de non ita multis Gifrugu Victor. Strigelii, & aliorum clarorum virorum, epi- e depnti⸗ ſtolis, quas Papiniano ſuo Witteb. an. 1569, 8. edit. ntz clit fubiunxit, ſtatuit Magna bars eruanzionin, multa- nolinlcgel que ſermonis Teſtiuitas, in eiusmodi piorum bominum ſertin, ſohedas M recondita: cædemque latere mores cuius- munguir⸗ gques non Rnunt, & velut in ſpeculo virtutes adimi- raril. tanaum . vitia 2d cauendum repræſentant —mmüulta rcale. bietatis, crucis, inuocationum, liberationum eémn- Aslman Ppla proponunt: eruiunt hiſtoriæ temporvum, metmno- eltonen riamque rerum cognitione dignarum conſeruant in wungletk dubium vt venire nemini debeat, guin eiusmodi inſti- inmn eni tutum (edendi charor. virorum epiſtolas) . moribus * & ſtadiis di centium blurimam aaiumenti aaferri Uuncgi⸗ osſt. Qare de reliquo prioris epiſtolarum libri Schun⸗ editionem, quam Froichouerus dedit, citandam po- en de tius putauerim, quam illam, quæ⸗ Anshelmo debe- ohmm. tur, cauſſa hæc eſt, quod, quum huius editioni Pagi- 6 Ely⸗ additæ non ſint, difficilius ideo citanda mihi vi- a ſit. ibuen⸗ 190 DE LINGVAE LATINAE Quum de reliquis etiam Dringebergii di- ſcipulis, fidisque Reuchlini amicis, & vindi- candæ in Germania Latinæ linguæ adiutori- bus, quædam proferenda putem; vtpote quorum non minus, quam reliquorum, quos hactenus nominaui, epiſtolæ ad Reuchlinum, velut communem Præceptorem, in binis iſtis epiſtolarum libris exſtant: IO. CAMERA- RIVS DALBVRGIVS, Wormatienſir Eyiſco- pus, primus inter eos nominandus videtur: cui Rud. Agricola & Io. Reuchlinus tanta be- neficia accepta retulerunt, vt longe munifi- centisſimum eum venerati ſint Patronum; immo quem omnes boni renaſcentium in Germania humanitatis ſtudiorum ſummum coluerunt fautorem atque Mæcenatem (n). dum ſingulos eruditos illis caritatis beneuo- lentiæque officiis tam cumulate proſecutus eſt, vt ædes eius tutisſimum ipſis præbuerint aſylum. Primus & ſolus habebatur, qui trium linguarum peritisſimus elegantiora ſtudia in Heidelbergenſe lyceum intulerit, & ui ea ab indoctis, incultisque veteratoribus defenderit; adeo, vt nullæ tum fuerint litte- rarum deliciæ, nulla Germaniæ Muſa, quæ non in eius laudes adſpirarit, ab exteris etiam magnifice laudati (o). Iacobas öadoletus, quum (n) M. Cruſius Annal. Sueu. P. III lib. IX, c. 8, p. 508. (o) in vita lo. Reuchlini a cel. Maio conſcr. p. 189. numn ſn hiloſp milt: ſulem o guohee ſ vtris Ciuilit / heneet longe h, ſruili nare ſ,ſſ rin ctem l mo Aumenti Fri n, nus ate ingeſu⸗ ſwilihos urr pen Knbacun nutbu honle e ſein tr flenn talma he eins Pletoones 14 iucie Cllen nnnen 9 N lle TIN mmichti Nlten; igtonnen IRenclin I, In „ H 0., CN. ahſi ⸗. tns nicen tanti be⸗ nge muniß⸗ Ditoonun; leninmn in Infunmum tennten tltßbeneno⸗ Proleom Urrhlennt Parur, gll egnnta tulerit, EN ertonb i lite⸗ IN GER M. FATIS CAP. IV. T91 quum matrem eius decesſiſſe inaudiuerat, Philoſophicam iſtam Conſolationem (p) ad eum miſit: quæ præconiis, quibus optimum Præ- ſulem ornandum putauit, eſt refertisſima. quo hæc etiam verba ſpectant (: Quum⸗ ſis vtriusque linguæ doctisſimus, ac ſcientiæ ciuilis pontifßicalisque conſultus, & in omni genere diſeiplinarum vel vnicus ætate noſtra⸗ longe conſummatitſimur, adeo, vt pro exqui- hita illa, & certe rarisſima diuinarum huma- narumque rerum cognitione, qua polles, in vni- uerſum, & quaſi ex toto, nibil in te deſiderari Vosſite (P) quam Ioach. Camerarius, Ioach. Fil. cum quibus- dam optimi Parentis ſui & Io. Sambuci eiusdem ar- gumenti lucubrationibus primus in lucem edidit, Frf. 1577, 8. ap. Andr. Wechel. poſtquam Camera- rius Pater eam ab Sambuco illo tempore, quo con- iuge ſua orbatus erat, acceperat manu ſcri ptam, cum ſimilibus argumentis publicandam. quod quum, Pater perficere non potuerat, (qui in litteris ad Sambucum, ſe de epiſtolis & aliis quibusdam non inutilibus ſcriptis proferendis aliquot annos fruſtra laboraſſe conqueſtus eſt, quod typographicæ offici- næ ſcriptis, quibus vulgus tum maxime delectaba- tur, fuerint occupatæ) filius demum peregit, elegan- tisſima Parentis Meaitatione in aduerfis, cum allis eius & Sambuci ſcriptis, adiecta. De Sadoleti Con- ſolatione Sambucus in epiſtola ad Camerarium pag. I24 iudicauit, eam ab auétore admodum iuuene conſcriptam eſſe, in qua primæ Ciceronianæ exerci⸗ tationis apparerent indicia. (9) Pag. 10. ſeq. 192 DE LINGVAE LATINAE porcßit: quod ad ſummum virum, præſtantir- ſimum ſapientiæ dottorem, optimum præſulem, pertinere videatur. Extrema conſolatione eum ita alloquitur, poſteaquam optimarum artium amplificatoris laudem ei quoque attri- buerat. Vbique magnus occurris, vt omnes omnium gentium oratores, omner nationes te ſuſpiciant, obſeruent & admirentur, quod ad- modum paucis euenit, vnice diligant, Bingulari- ter & vehementisſime ament, miriſicis laudibus ad cœlum efferant (r). Hie ipſe Dalburgius eſt, in cuius honorem inuſitato plane in Ger- mania exemplo, magnoque ſimul cum plau- ſu, Comædia Latina ab adoleſcentibus qui- busdam ſtudioſis adta eſt, idque optimis Reuchlini auſpiciis (). Is ipſe porro eſt, pro quo Rud. Agricola ſupra citatam orationem coram Pontifice habuit; & cuius ſumma hu- manitas ac munificentia eumdem Agricolam Heidelbergam pellexit; ſeu vt eius conſuetu- dine ſe ipſe ad recte ſcribendum adſueface- ret, ſeu vt iuuentus haberet ſtili formato- rem (*). poſtquam Epiſcopus E ormatienſts factus erat, per Theod. Plinium, infra pluribus lau- (r) p. 98. (S) cl. Maii Vita Reuchlini p. 188. conf. M. Cruſius, Annal. Sueu. P III, lib. IX, c. 8, p. 5oS. & D. Chy- træus in Saxonia, ad an. 1497 lib. III. pag. 81. (*) Phil. Melanchth. de Vita R. Agricolæ T. II De- clam. p. 451 ſeq. ——,,C2 zUdhe.h.'. 8eeQſ20— luudane propen centla quumn loretſ perter Dalbu Auluin Aine e cunch turusel litle b Mrrlulem et Crin ſummAn teras. Eiuec gricole ILZr u Heid Poeicet Potennn Flti cin laure Ubuacce kundot nenia )b UINN tump veſan inumn i 11 onte um gnnn eigoletn nn Nt Uer niturt un gult d nt t, . Kurlutin 4 Dalgi ineiner amm r. enddus Gr r ohüins onoelh mOfationen ſumm hr- gginn Colluetl. Nlutre⸗ ſormnito. mitenſi hintn . 1. ulus, ED.C)-⸗ H IN GERM. FATIS CAbP. IV. 193 laudandum verbis, confirmauerat ei, ſe tanto propenſiore in ipſum futurum eſſe munifi- centia, quanto paratior tunc, quam antea, quum Electoris Palatini Cancellarius fuiſſet, foret ſibi facultas: curaturum, omnique o- pera enixurum ſe pollicitus eſt, vt appareret, Dalburgium non ſibi magis honore rebusque⸗ autltum eſſe, quam Agricolæ, longa conſuetu- dine coniunctisſimo ſuo amico; cum quo cuncta diuiſurus, & communia omnia habi- turus eſſet. Quæ ſingula liberalisſime præ- ſtitiſſe bonarum litterarum cupidisſimum Præſulem, ipſe Agricola grauisſimus teſtis eſt ([): cuius cauſſa domi ſuæ Iudæum, ad Chriſtianam religionem paullo ante conuer- ſum, aluit, vt Hebraicas ex eo addiſceret lit- teras. Eiusdem etiam huius Dalburgii atque A-= gricolæ fama permotus CONRADVS CEL- TES, Protucius, Dringebergii itidem diſcipu- lus, Heidelbergam abiit, vbi oratoriæ atque poeticæ tanta cum laude operam nauauit, vt, poſteaquam egregiis in Italia vſus fuerat ma- giſtris, primus omnium Germanorum poeti- cam lauream a Friderici II Imperatoris ma- nibus acceperit. de Latinæ linguæ ſtudio ſub- leuando tam præclare deinceps meritus, vt eloquentiam Romanam, quantum Germano NJ— ſal⸗ () Lucubration. pag. 200, 205, 215. 194 DE LINGVAE LATINAE ſaltem homini conceſſum tum fuerit, brimus in Germaniam perduxiſſe nonnullis videa- tur (s1). Ad HENRICVM BEBELIVM, Iuſtingen- ſem, qui ex toties laudati Deingebergii ſcho- la cum tot eximiis viris aliis prodüt, & a Ma- ximiliano I laurea donatus eſt, quod attinet; ipſa viri ætas illis eum adnumerauit, qui Ger- manicam rationem Romanæ linguæ ſblenda⸗ re ornare ac illuſtrare cœperint. Multum rofecto ad rem litterariam ar aufe andam contulit: ſiquidem in Tubin e nſem academi- am omnium primus manſuetiores Muſas, terſamque Latinitatem ſanis perſuaſionibus inuexiſie putatur; frequentique auditorio Poctas, oratores, ac hiſtorj 1008 rliennde for- dam barbariem inde pepulit (t): ita, vt ad Reuchlinum fſcribens Pabrtozuhan irto,is prfelti titulum iure vſurpare potuerit (tt). Qua ratione litteræ, quæ per tot ſæculæ deli- tuerant, ex tenebris ſeſe ſenſim emerfſerint, ex Bebelii huius epiſtola quadam ad Reuch- P linum ſcripta cognoſce realiqua ex parte licet: qua ex c0 ſciſcitatus eſt, gi uomodo voces Ky- rie eleiſon, Euangelium, Metamorphoſir, Sophiz eſſent (sſ) Adami Vit. Philoſ. p. 29. ſeqꝗ· (2) Mich. Coccinius ap. M. Cruſium, Annal. Sueu. P. III, lib. IX, cap. 10. pag. 516. & in Adami Vit. Philoſoph. p. 26. (tt) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt, p. 35. Aentyt guntiat elpond ni belt emeru⸗ pix? zun. !. erleuchl . benipni, AT llonmet Unte xtet Ie Eiate U Wa teneban 4 iim Atn uf INN n khert l. e, i, Onnblit i gvoc tin rit id⸗ Purſplent, Multnn plitcndn macaCem- Nres Mli, l. M. e Witori Mor Artm Otuert it ſeenicel nelletindh AReuch⸗ Purrlict 1Oces lNu Ment itl Sen⸗ Ami V⸗ IN GERM. FATIS CAb. IV. 195 eſſent pronuntiandæ ()quarum rectam pro- nuntiationem priusquam illa epiſtola, qua reſpondit Reuchlinus, oſtendit, iocoſe oppi- do Bebelium compellauit (v): Sed heus tu, mi Bebeli, cun a me veterano, & Iudi litterarii emerito milite, grammaticum opifeium quæ- ris? uius & dux & imperator ipſe in Muſa- rum caſtris quotidiannm erercitum agit. Re- digere me viv ad incunalbula & vagitus puero- rum. Pari modo lodocus Gallus Rubeaquen- Er, litterarum Græcarum rudis, per litteras ex Reuchlino quæſiuit, num in illo Matthæi: Lidimus Stellaw eins, & venimus adaorare, T venimur, ſit praſentis, an Prateriti tempo- rig (X)? Quanti de reliquo Bebelius fecerit Reuchlinum, quem Praceptorem ſuum ap- pellare conſueuit, ſupra a me declaratum eſt, BEATVS RHENANVS, Sleſtadienſer, in 2 illorum etiam refertur numero, qui ab ine- unte ætate magiſtros audire maluerunt, qui aut vtramque linquam Græcam & Latinam tenebant, aut ſermonem Latinum ad elegan- tiam artium potius, quam ad earum depra- uationem fœditatemque tradebant. id quod vel ſua ſponte, vel familiarium hortatu, vel N 2 exem-⸗ (u) ibid. (v) ibid. p. 35, b. (x) M. Cruſius in Annal. Sueu. P. III, lib. 1X, c. 10, p. 516. 196 DE LIN GVAE LATINAE exemplo aliorum feciſſe Rhenanum, Io. tur- mius dilucide demonſtrauit, vtpote qui vitam eius elegantisſime ſcriptam reliquit (y); præ- clarisque eius in litterarum ſtudia meritis ex- plicatis, oſtendit, optimum virum Græcæ & Latinæ linguæ ſcientiam, litterarumque iu- uandarum ſtudium Jo. Cononi, Norico, qui ſub eruditisſimorum Italiæ hominum diſci- plina profecerat, vltro debuiſſe. Ioſ. Scaliger tanti æſtimauit Rhenani merita, vt eum do- Gtisſimis Germanorum adnumerarit, cui non Germanja ſolum, ſed omnes quoque eruditi in antiquitatis & veterum aubtorum reſtitu- tione plurimum debeant (2). Idem Mart. Dorpius (y) eam M. Adamus integram fere dedit in Vit. Philo- ſoph. pag. 132 ſeqq. verum illa in primis, quæ Stur- mius de religione retulerat, omiſiſſe Adamum, eſt, quod miror. quo hæc verba pertinent: guamuis conſtat, ſincerioris Tbeologiæ ipſum fuiſſe ſtudio- ſum. De Eraſmo fertur, guod aicere ſolebat, Lu- theranos bonam comædiam male agere., eius ipſe principio opinionis fuit, ed atate accegſit propius, vt idem ſentiret, tametſi idgem non tueretur. dignus ſane vir cuius religionis caußſa committi debuerit, ſi iudicibus fuiſſet opus: propter probitatem, verita- tem, doctrinam, iudiciique acumen, id gquod in ſeri- ptis perſpecte exſtat. eodem hæc etiam verba perti- nent: Veniamus aa religionem, in gqua aligui for- tem eum non fuiſſe culpant: gquod guum probaret noſtram, partes eius non ſuſceperit. (2) Scaligeran. I, p. m. 129, II, p. 204. Dotpiu Rveman ullon Nn & (un tidian & me tumf Gul ſtbi monin Dynge tuntun nnsen luben tutis Aucko genn Tkatis! Clau Men⸗ 60 Ttaten Popt Kno n h Trumre, elarumane 1 NMor/ l ninumn li lol Kller Vt euun . t, cinon be eruci n nſinr lden Mart Dori tin vt. Dh- nis e Adumun en 4. AAl illat, u. ei iN Unhin tur. AN Aluniß nn, tenir. luſri· eipeſt⸗ Aihifn. lhmt IN GERM. FATIS CAP. IV. 197 Dorpius in epiſtola ad Eraſmum cenſuit (a): Rhenani ſcilicet ſedula in caſtigandis optimis auctoribus vigilantia omner doctos adiutos ſeſe proßiteri, viri, qui re fuerit beatisſimus, & cuius ſolo nomine exſiluerit: cuius quo- tidiana pene conſuetudine, doctisſima pariter & mellitisſima, ipſe Eraſmus ſic ſe delecta- tum, faſſus eſt, vt hac re ſe plane putarit eſſe, quod ille dicebatur, & vt ipſo hoc amico nihil ſibi fuerit amicius; cui diuini ingenii ſui monimenta dedicare non dubitauit (b). Rhenani popularis, eiusque ætati ſuppar fuit IOANNES SAPIDVS, qui eodem iſto Dringebergio præceptore adoleſcentulus vſus, tantum laudis deinceps conſecutus eſt, vt v- nus ex felicioribus ſæculi iſtius ludimagiſtris haberetur; qui, barbaris ſcriptoribus iuuen- tutis aures perſonantibus exploſis, clasſicos auctores eorum in locum, puriusque dicendi genus introduxerat: ab ſummis eo nomine ætatis ſuæ viris, quorum numero Eraſmus, collaudatus. Idem dicendum eſt de altero Rhenani populari IAC. IMPHELIN- GO: quem maiore in obſeruantia propter ætatem & æſtimationem, quam in amicitia propter iuuentutis ſtudia inter familiares, & modo laudatos ciues fuiſſe, Sturmius te- N 3 ſtatur (a) Eraſmi epiſt. lib. VII, ep. I. (b) Pirckheimer, Epiſt. lib. miſcel. ep. 23, & 29. 198 D E LINGVAE LATIN AE ſtatur (*). Inter plurima eaque inſignia præ- conia, quibus Eralmus Wimphelingum con- decorauit, haud poſtremum eſt, quo confir- mauit, tantum eloquentiæ, tum in carmine;,, tum in oratione ſolata, eum præſtiriſſe, quan- tum vel a theologo, vel ab' illorum temporum, homine potuerit requiri (C). Quo longius plerosque hactenus comme- moratorum a me virorum, optimorum boni Dringebergii diſcipulorum, & in rem publi- cam & litteras inſtaurandas meritorum ma- gnitudine ſuperauit BILIBALDVS PIRCK- HEIMERVS, Patricius Norimbergenſis, eo maiore iure, ſi dignitatis gradu atque ordine fingulos collocaturus fuiſſem, primus a me poni debuiſſet. quandoquidem præter am- plisſimos honores, quibus patria & pacis & belli temporibus eum fubinde exornauit, po- tentisſimorum Imperatorum, Maximiliani I, huiusque nepotis Caroli V a conſiliis fuit. Quod de Catone Cenſorio proditum eſt, quod ſimul & bonus imperator fuerit, & ſe- nator, (*) in vita B. Rhenani. (C) epiſt. 10, lib. XXIII, quæ ad eumdem Io Vlattenum ſcripta eſt, cui Eraſmus Ciceronianum ſuum dedi- cauit, in cuius ipſius defenſionem multa epiſtola iſta profert. qua poſtquam de Wimphelingi morte egit, addit demum: Annum attigit pene octogeſt- mum, aiutins etiam victurus, corpuſculi deficioi- tis rationem i llam habere voluiſſei. conf. M. Adam. N 6410) Pirelbe ſertbau Com guum nono culorul exiſtin tutibus Dabugi ſrun h Cockbn dulati gnando heimenn 2dpelin conpeot 1Alun ſtkan Uans nd 0en e UAIN guein Pi inphelt ligun n h gon n iy mr ref , 1 nin mm tenusconne. timorumbor inlen Dbl torum mn. S MRCI. ſr, eo Neoriine UImis a me. n ent an. u s Crnanih⸗ Armulanh, lis fuit. itun elt, erit A / PAll hPluerun ſun bel⸗ hreniln in NorH e l 1 ein ier NlAR IN GERM. FATIS CAbP. IV. 199 nator, & orator & paterfamiliats, idem de Pirchheimero vere adfirmari poſſe, Conr. Rit- tershitſius, cui luculentisſimum de Vita eius Commentarium debemus (d), cenſet: & quum ipſum hunc Catonem ſuperauerit in nonnullis rebus Pirckheimerus, ab omni ſæ- culorum memoria per paucos repertos eſſe exiſtimat Rittershuſius, qui tot tantisque Vir- tutibus fuerint Præditi, quantis eum prædi- tum fuiſſe, oſtendit: præſertim quum litte⸗ farum harumque cultorum tantus exſtiterit vna patronus, vt æder eius, æque ac Ioannis Dalburgii, eruditorum hoſpitium, ſeu Aiuer- Jorium habitæ ſint (e). Hinc Io. Cæſarius, doctisſimis ætatis ſuæ viris adnumerandus, adulationis nomine ſuſpectus eſſe non poteſt, quando ad Reuchlinum ſcribens (f), Pirck- heimerum rarum inter Germanor miraculum adpellauit: namque Eraſmus ſatis etiam comprobauit (ff), tantum viro in terris his obtigiſſe Nelietrotin, qiantum eriei mis mor- talium obuenire ſoleat ; alibi common- ſtrans (g), rarisſimam prorſus ſæculi iſtius a- N 4 än (d) Operibus Pirckhcimeria M. Goldaſto Frf. 1610, fol. editis Præmiſſum. Comparstio iſta reperitur p. 21 leg. (e) Commentar. pag. 2;3. (F) lib. II epiſt. illaſtr. vi- ror. ad Reuchl. x. 4, b (ff) lib. XXVI, ep. 33. (g) epiſt. Pirckheimer. lib. miſcell. ep. 22. — - 200 DE LINGVAE LATINAE uem fuiſſe virum, qui tam eximiam eruditio- nem cum tanto fortunæ ſplendore, rurſum cum hoc tantum comitatis & humanitatis copularit, & qui cum ipſo & compluribus Germaniæ eruditis amicitiam conciliare haud ſit grauatus. Ipſi adeo Itali, inuidi ſa- tis alioquin Germanorum laudis fautores, præter gentis & animi nobilitatem, excellens vtriusque litteraturæ ſtudium in Pirckheime- ro admirati, eum vnum & multis populari- bus & Germanis prætulerunt, qui in magnis ſemper negotiis verſatus, principibusque ac- ceptisſimus animum ad elegantiores Muſas primus applicarit; & veram rectamque ſtu- diorum ingreſſus viam, eloquentiæ vim atque ornatum ad ſacram rem iuuandam oontule- rit (h). Pater etiam eius loannes Pirchbei- mer Germaniæ Muſas admodum iam ſibi de- uinxerat, quod Senatui Norico auctor exſti- terat conſtituendi publici profeſſoris, qui o- ratoria & poetica facultate pollens ſalario publi- (h) I. Bapt. Egnatius epiſt. Pirckheimer. lib. miſc. ep. 70. qui epiſt. 71 audacter ſic profeſſus eſt Pirckhei- mero; inuideo plane tantæ virtuti tuæ, inuideo huic laudi, inuideo non ſolum patriæ, gquæ te genuit, ve- rum etiam vniuerſe Germaniæ iam tuæ, Quæ noſtræ Italiæ hoc alumno præferre ſe'e & oſtentare nobis ſuo iam iure poteſt. Negque enim ille iam ſupereſt, guem tibi non modo præponere, ſea nec quem tecum conſerre babeat. IX ublie damn ſauore uoru terohnn clarat Vindie n1. 0 lbus implor⸗ 1it (K) 6) Riten bos leenici Mert t, in⸗ luua Uir ihel nhu Niſct ATINN iniumenl lenton, lſn luneni lam conclig lal inuic Auhis fata tem, ercel nHrchhein. ttis popoln. Ui in mpni Pbnegueer⸗ tores Muls Qumqnehn. tu nin ette mn ntll⸗ Ger Nle- Uiumbice⸗ clor el . niy lio⸗ ns ſalario Pbl⸗ . lb ile ey⸗ eltbircle, iehicet r ,gebli 1- urt nolis hert enn teclin IN GERM. FAIIS CAP. IV. 201 publicitus præbito ad Italicarum quarum- dam vrbium morem doceret (1). Quanto fauore filius proſecutus ſit litteratos, præci- puorum eius amicorum Nomenclatura, Rit- tershuſii Commentario adiecta, maxime de- clarat: qua plerorumque Latinæ linguæ vindicum a me laudatorum leguntur nomi- na. Quanti Reuchlinum fecerit, vel ex plu- ribus ſupra a me prolatis teſtimoniis cogno- ſci poteſt. enimuero hunc arctiori vinculo adfſtrictum ipſi fuiſſe, complures perhumanæ vtriusque epiſtolæ, quæ ſuperſunt, nos edo- cent: cui etiam in exilio rei familiaris ino- pia nonnumquam laboranti, & amici opem imploranti prompte liberaliterque ſuccur- rit (k) : puleerrimam præterea pro ipſo 5 emit- () Rittershuſ. Commentar. p. 2;, & Conr. Celtes in Vrbis Noribergæ deſcript, cap. 12, fin. quæ Franc. Irenici Exegeſi Germaniæ ſubiecta eſt. (K) Eo Reuchlini res erant redaéctæ, vt ad Pirckheime- rum ſcribere neceſſe habuerit (Pirckheimer. epiſt. famil. lib. miſcell. ep. 9.) Fugi peſtem, fugi gladi- um, vtinam effugerim famem! Ferme namque hoc Marte decoxi, dum a nobis tyrannus noſtra vi abſtu- lit, & bis victores, bis nocuerunt Semigis autem hbomo ſum., quia dimidium arimz mez Bibliothecam plusguam dimidiætam domi religui, & ego cum minu- tis libellie, vt in tanta velocitate perfugii fieri potu- ir, Anglopolin, quam Ingotſtaaium appellant, me corripui, multis de caugis. Quam benigne ac mu- nifice opitulatus ſit Pirckheimerus Reuchlino in his 202 DE LINGVAE LATIN AE emittens Apologiam (1). Magnus autem Eraſmus Pirckheimero id, quod Ciceroni Atticus quondam fuit, exſtitiſſe, Rittershu- ſio anguſtiis, ex epiſt. o cognoſcere poſſumus, qua ad Ma=. ecenatem hunc ſuum, quem epiſt. 13 tempeſta- zaim ſuanum anchoram vocauit, & mirificam ſpem Juam, ſcripſit: Omnia magnifica Bilibaldi mei, o=- ennia heroica, animus Ssogre. Id adeo nuper, atque 10νtum primum, νρο iebar. Ac Praier Jor⸗ mane tuam cetera oculis ipſe meis vidi & manu tetigi. Su- perabas omnia vota meæ guam munifcentisſime. W.- gentum petii, auĩ um miſ, ſti, negus id Jolum, quod e- rat, ſed plura bollicitus, ſe5 Dlurihs egere & ρν. Et gqui hactenus Pueram bibula vus pabyro, gQuæ a- tramentum lorbebat „volebam chartas vel Pannia- nas: tu non vntusmodi generis, ſed &aug uſtam Jor- taghis & Per'otham as Siciſti. Deſiad, deraui pauonum terver. vt quandogue lecta doſcriberem:- tu me olo-⸗ rinis donc ti plus gquam egregiis, ac ne decſes obzcioſæ mmiritie, calamos etiam Niloticos, vehe gud potius reor, Cuidios ad ſeribena:, m abtiores miſiſti⸗ &gla- diolos ineifioni commodisſimos. Vix cr. Saere poghe, quam exhilararis vltroneum exilium meum Quo facilius ſæculi iſtius mores adpareant, quin ex ea- dem Reuchlini epiſtola nonnulla adiiciam, tempe- rare mihi non queo. quibusdam interiectis ita per- git: Iam nibhi! eſt, qusd amori erga me tuo non per- ſolueris, gquamquam intemperans ego, rerum pueri- lium ægno cupidior eſſé videor, guo futurum eſt, guog ze poſthac pluribus impetere haud ceſſauero. Nunc enim venit in mentem, ex iis crepundits forficulam eſſè oblitum me, ad pilos narium adimendos: &tri- plieis mægnitudinis chordas ag exornandam citha- am, gqua ſæpe mecum ſolus commodata vtor, ſi guan- Continen D ſlopo, ltümm 4 tekholi⸗ oa leli eſ; gvod Dguen 1 ctale⸗ ſin ern MIIN. IN GERM. FATIS CAbP. IV. 203 Mhnune dol (en ſio viſus eſt (I1). qui Bilibaldum hunc ſuum tit ⸗ 85 Duumuiris iſtis, Neuchlino atque Eraſmo, , MIN. . 1 u fidelem 1 do poſt inmoderatum & erudelem patriæ cafum a- e ouns nimo conſternatse edare choleram molior. Et mi- Ptren aie zum tibi videri poteſt, in tante ciuitate, guzm bhbabi- to, nibil horum eſſe venale, niſi vetus, id eſt, quod le- giſtt: Deſerta Boiorum regio. Male veno mibhi ſit, Annufen Bilibalde, ſi cupiam, te cum opera etiam peraidißze impenſam. guapiopter in apocha, guam his incluſam litteris tibi ſecuritatis cau De mitto vnum adieci au- zeum ad en, gquæ meo nomine in ecutas erogaſti. Preer finn nuttrcj N ertiſie 4. — — um gulte () Continetur Apologia hæc præfatione, quæ Luciani en crzen, dialogo, Picator inſeripto, & a Pirckheimero in n glee⸗ Latinum ſermonem conuerſo, præmiſſa eſt, a Rit- enr. tershuſio p. 24 Comment. inſignis dicta. Eraſmo aellen ſr. quoque Pirckheimerus ſolito facundior in ea viſus vin n eſt; quod fortaſſe pectus quoque ipfum reddiderie eloquentem, non tantum ingenium aut eruditio. Ne ⸗ at catalogus Reuchlino fauentium ipſi iſti doctisſi- mo alioquin libello, ſiue præfationi, adiectus non admodum placuit Eraſmo. gus enim, quærit, ſguam illt non fauet, erudltus aut pius² guis non , iſtam execiaturbelluam, niſ gui aut cauſſam non in- telligit, aut publico malo ſais conſulit commodis * mett. epiſt. Pirckheimer. lib. miſc. ep. 25, Prodiit Dialo- mtenſe. gus Noriberg. 1517, 4: Laur. Beheym, Babenbergenſi ksinger Canonico, cuius doctrina mirifice laudatur, qui n /. Græcaà & Latina facundia ita excelluerit, vt nemo n hu, ipſi ætate ſua præferri potuerit, dedicatus. Non ita 89 ipn procul ab initio præfationis ſcribit Pirchheimerus: r Sunt, gui conivra Chr- Mianami inſtitutienem ac bono- fuhn rum morum honeſtatem, in optimum &accu: atig, me Efr. agoctum virum Ioannem Reuchleyn blai Pra conuiciis atle Plena exonerare, tam petulanter Lue⸗ gacundiam ca- hver. ninam exerceze non erubuerunt. Extrema præa- N 204 DE LINGVAE LATIN AE fidelem in expugnanda barbarie νοοααοοαα nitor ac ſocium ſe præbuiſſe, meritisſimo prædica- Aulcedi uit. Nam quum præter reliqua litterarum Varh genera humanitatis in primis ſtudia, Italo- mdits rum, apud quos iuuenis ſtudiorum cauſſa ge er commoratus erat, exemplo adductus, dili- Charii genter excoluerat, ita, vt, Græce Latineque nobioN doctisſimus, Reipublicæ ſuæ cauſſam facun- mmnl disſime, non ſine ſumma audientium admi- ratione, perorare ſemper conſueuerit: & (r) di quum facili quoque ac eleganti verſus ſcri- cinm bendi præditus fuerat vena. bonas litteras ailin quam maxime volebat adiutas; ſedulo cu- * rans, vt vetuſtis auctoribus ſuus reſtitueretur nitor fatione hunc ita compellauit: Wihil deerat, quod virtutum tuarum cumulo axcedere poſſet maximis honoribus funtctus eras, eam vitam exegeras, guam uudhnd optimus guisgué etiam votis expetere aeberet, in te ſoju⸗ natura omnes vires ſuas contulerat, eruditione vber- e tim excellueras, litteris Latinis ornamento fueras, lin 32 Græcas ferme primn Germaniæ intuleras, Hebræas zntenn non absgue ſineulari induſtria & ingenti admiratio- “ ne didiceras, felicisſimi ingenii tui quam plurima, jna ſed non vulgariz monimenta religueras: tam nu- Uhl meroſis igitur artibus, ac ſupra captum cogitationis iut,, arduis, curſum ecomptleueras, ac olum hoc deerat, vt ſlacin a luerſitate aliquan inſigni animi tui magnitudo pro- entinn karetun, ac tamquam aurum igni examinaretur. en ltmrei occaſio tibi oblata eſt egregia, gu: Fortitudinis, con- ſtantiæ, ac probitatis tuæ ſpecimen ſingulare praæbe- re poſſés. (Il) in Commentar. de Vita Pirckheimer. p. 4, 15, 24. IN CGERM. FATIS CAbP. IV. 20 5 euetn un term nitor atque dignitas. Quarum litterarum dulcedine Sororer adeo eius, Cbharitas, & l Clara, captæ, tam doctæ euaſerunt, vt ad e- . . .75 . . . Conm au ruditisſimos æui iſtius viros epiſtolas Latinas nchn 4 de arduis ſæpisſime rebus miſerint (m): & ſAll . . . . . e laine Charitati, quæ Ordinis Santtæ Claræ in Cœ- 1e Lallnhem . . . . . Nlament. nobio Norimbergenſi Abbatiſſa fuit, Epiſto- llamtacun. . . . Wü . larum liber etiamnum exſtet (n). Neque fi- UI3 AN. . euett: 4 lia i (m) ibid. pag. 3. ſerc .H (n) inter Pirckheimeri opera p. 339 ſeqq. Fa ipſa eſt, nas litteta cui Conr. Celtes Roſuitæ Carmina nuncupauit: de ſello eu. qua ea epiſt. II Celti reſcribit: Verificatum eſt in , udentisſima virgine illud . rm Altnetetut illa Ppru lentigim. 4 illu Aooſton; Infirma mundi eligit Deus, vt fortia quægne contundat, lau- “ utor duanda eſt pro certo gratia almi pyneumatis, guæ iſtud . lunm uf ingenium virgineum tantis plendoribus ſcientiæ & t: mm induſtriæ decorauit illuſtrauitque. Extollenda atque ercn in laudanda veſtra humilis diligentia , gua ſtucuiſtis ,1 . „ . . . . Aench AH4 ſeripta & carmina mulierculæ in lurem producere, im ur. atgque arti impreſſoriæ tradere, non ſperrendo fra- enn fen gilem ſexum, humilemgque ſtatum Janctimonialis , MMen pauperculæ. Chr. Scheurl. ep. leamdem Charitatem Amiretih his alloquitur verbis: Super ingenii muliebiis ca- Prind ptum ad tantum litterarum faſtigium bperueniſti, vt 8: tann . epiſtolas ſeribas, & orationes componas, ſubtiles, ele- oittim gantes, Latinas, eruditas & guamguam virginali rAnt, n quadam gratia ulciſemas: tamen etiam mira ſen- Pr tentiarum grauitate refertas. In præfatione, quam . S5 Plutarchi libello de Ser Numinis vindicta ab ſe La- 4 i,r . tine facto, præſixit Pirckheimerus, natu hanc maio- . Nrer. rem ſororem ſic compellat: Non eo ſolum mibi chara es, mea charisſima Charitas, gquoniam oror lg germana, eisdem orta parentibus, arctiſimo naturz 206 DE LINGVAE LATIN AE lia Pirckheimeri Catharinez Latinarum litte- rarum ac ſanguinis vinculo mihi aftricta et, ſed Ziuæ G& præ- ter vitæ inſtitutum laudabitle tibi cum eruäditione commercium eſt, bonarumgue diſeiplinarum præci- bpuo teneris deſiderio. Sostita eſt vamiliz noſtra vl- tra honores ane, oc opes Lguibus jam diu floruit] præclaram banc, bonitate diuina, gloriam, vt longa Jerie, non ſolum viris ornata fuerit eruditisſimis, Chriſtianægue pietati arctius adadibèkis, ſed G feminis gecorata religieſis, ac impen'e doctis. De ambabus ſuis ſororibus ad Eralmum ep. 26 lib. miſc. ſcribit: Salutant te geminæz meæ ſorores, Abbatiſſa §&. Clanæ vna, altera eiusdem regulæ ſectatrix, guæ asſidue tua Neripta manibus vetinent: maxime vero iam nouo ob- lectantur teſtamento: quo mire aafeciuntur mulie- res, multis viris, gui ſibi cioli videntur, dodtiores, Scriberent ad te Latine, niſi ingignas ſuas exiſti- marent litteras Singularem certe Charitatis epi- ſtolæ ſpirant pietatem. quarum III C. Celtem ita hortatur: Recogitate peto, inſignisſime Doctor, gui ſapientigimns hominum poſt inueſt igationem o- mnium ſub ſole fjatetun. Vanitas, inguit, vanita- tum, & omnia vanitas, & affickzio biritus, plenitudo autem ſapientiæ timene Deum: ſt ngo omnia vana ſunt, prater Deum timere, colere &αamare, cui ſen- uine regnare eſt, vtigne vanitati non eſt adbærenädum, ſed omni celerita te ad certigſimam ve, itatem, quæ in Jſacra scviptura recondita eſt, recuy rendum. Miri- ficum eædem epiſtolæ præ ſe ferunt in optimum fratrem amorem: quem dulcisſimum ſuum bra- „ρ v† +bðn nuncupare conſueuit Charitas: in ep. VII eum ita compellat: Dabis veniam meis incultis at- gque incongruis litteris, guas ideo ad te earaui, vi babeas occaſionem corrigendi meem ruditatem, cete- asgue incongruitates in lingua Latina, cuius mini- zrimnuc . 7 4 1 foltern ſeerigte tantate ſ Amn ſori ſa . . Mtmmru IIN tinarun E ,* ſe , ed aue RA ue . eget, n n ſni inn lr in gultgi A ſeni De anbahi miſe ſenltit Hd Qe dte tu ionnttet. ntur mule⸗ N, ctioret⸗ uritnsen⸗ (clen i Dlcr, 5 , ule. plrimin iu u eliſe⸗ crencinn, en guein 1. Mr. ptmum ute. isat * IN GERM. FATIS CAP. IV. 202- rarum ſtudioſa non fuit (0). Ipſe vero ſin- gulari in Muſas fauore id meritus eſt, quod doctisſimus Italus prædixit fore (p); vt nulla ætas tacitura videatur, qualis in doctos & bo- nos viros exſtiterit Pirckheimerus, & vt poſt fata etiam ſingulare patriæ & totius Germa- niæ colatur ornamentum: velut is, quo duce primum efſioreſeere cœperit avpud Gerxanos e- loquentia quam & morum pietate & for- tunæ ſplendore illuſtrarit, & qua tantum in legationibus, quas ſubiit creberrimas, value- rit (): longe dignisſimus, qui Germanis in exemplum adſumatur, vt & ipſi acriori ſtu- dio litteras adiuuent (r); ſtupentes ferme, tan- me ſum perita, gunm nulluni vmguam habuerim pic- ceptoτ—⁰m . bPikter 1 62 gérmannt 6lun amantisſi- mum, quem non lolam amplector Praterna charita- te, vt menm fratrem vnicum, ſed etiam veneror, vS Patrem ſideligſimum, prerveptoremgue colendisſimum, cuius eorzecttoni per omnia me humillime ſubiicio, deſiaerogue cordaligime, vt aliguando nacta oppor- tunitate non dedigneris venine ad nos, cauſſa infor- mationis, guia etſe guid monicum mediante Dei gra- tia ex diuina ſeriptura intelligo, tamen neſcio intel- lecta mentibus iunencularum meæ eruäaitioni commis- Tarum ſatis imprimere. (o) M. Cruſii Annal. Sueu. P. III, lib. III. c. 4, p. 147. (P) Egnatius ep. 70o Pirckheimer. lib. miſcell. (q) Eraſmi Ciceronian. p. m. 380. (r) Franc. Irenici Exeg. German. lib. III, c. 3, & in Rittershuſ Commentar, p. 39. 208 DE LINGVAE LATINAE tantum litterarum vni viro ſupereſſe potuis- ſe, inter tot curas diſtracto, & qui plurimam temporis ſui partem inter iuris ciuilis pugil- lares transmiſerit. Quamquam enim fue- runt inter iurisconſultos ætati ipſius ſuppa- res, qui reprehenderunt, quod, veneranda & fructifera legum maieſtate neglecta, ad ſteri- lia iſta, & vt ipſi contendebant, inania diuer- terit ſtudia; quum neque amici boni conſu- lerent, quod tot publicas priuatasque curas litterarum etiam degrauarit incommodo. Quamquam porro exſtiterunt, quibus, quum ſacras quoque litteras tractare ipſum cogno- uerant, leuiora, quam exiſtimatio, aut legalis doctrina admitteret, verſare viſus eſt. quem milites non minus quondam deriſerant, quum eum in caſtrir nonnumquam libellos manibus tenere, ac inter bellicum furorem lecti- onioperam impendere, viderant (). Quemlibet tamen in hac tam ambitionis, quam lucri contemptione irridere facile paſſus eſt pru- dentisſimus vir: vtpote qui, nullum plane ſtudium, dummodo honeſtum, bonoque vi- ro haud culpandum fuerit, vile ſibi exſtitiſſe, confirmauit: quum nec gloriam, cuius ſa- tietas (5) Pirckheim. epiſtol. dedicat, lib. ep. 2 & 6. Germa- nos enim adhuc tum perſuaſum ſibi habuiſſe addit, litteris animum effeminari virilem, nec quemgquam manu ſtrenuum pariter & eruditione clarum Gi ſan: an⸗ ge lnmim nas homum mencacla ⸗ treckgtiones IIN herele Uetn rgciile. uum eniniz tiipſun in enenni lechh al . MMania (ile. ibonicori. tasgue alng ncommoco. ibug un n cogno⸗ uut eglis veck. gen Getlerunt uen illi Gotnlil. 2 S== =S Cenlb . amn Mucrt 6 ekpru. un ine nogeſ⸗ cuis ſi⸗ tetis Cermæ. ile i, ſienhan rm . IN GERM. FATIS CAbP. IV. 209 tietas ipſum tum tenuerit, venari, nec diuitias quærere decreuiſſet. Sperauerat ſimul, pas- ſuros vicisſim fore ſuaues iſtos viros, rigidos- que cenſores, Pirckheimerum aliquantulum animo ſuo morem gerere, ſuisque non peni- tus aſpernandis perfrui deliciis: præſertim quum nec ipſe multiuariis eorum inuidiſſet voluptatibus, & fata ita tuliſſe credidiſſet, vt, quum alius aliis indulgeret oblectamentis, ipſe interim, tamquam plane a negotiis fe- riatus, in piſtrino litterario ſeſe torqueret, non ſine bonæ valetudinis diſpendio, amicorumque obiurgatione, vulgi denique riſu ac ſubſanna- tione. Si qui vero conuiciis publice priua- timque ipſum ſunt inſectati, velut Reuchlini- RKtam: tantum abfuiſſe, ſcripfſit (F), vt inſa- nas hominum contumelias, conſarcinata mendacia, & &regiorum Theologorum ob- trectationes ægre tulerit (ſ), vt periculum immi- (ſ) ibid. ep. 8. b. quæ ſcripta eſt ad illuſtr. Comitem Hermannum de Nuenar. cui Luciani dialogum quemdam dedicauit. (S) in Append. epiſt. 14, p. 401, ſcribit: tantum abeſt, vt &α*t feraxvi, ſi Reuchliniſta appeller, vt etiam ma- xime ob illius amicitiam glorier, viri, guem nec im- Probi laudare digni exiſtunt, poſſem & ego contra in- Janientes inſanire, ac non ſolum erimina, ſed & ful- mina jacu ari, vtpote yhetoricis attritus exercitiis, nec alihi latior bateret campus, eu vberior daretur materia, ſiue in veteratorum iſtorum vitam ſcelera- tam., moresque peruerſos inuehi, Jeu craſſam ac ſapi- 210 DE LINGVAE LATIN AE imminere ſibi timuerit, ne eius rei gratia ſe aliquem eſſe putaret, & plus æquo ſeſe effer- ret: & vt eorum tam dicta, quam facta ſem- piterna potius obliuione delenda, quam vllis litterarum monimentis committenda exiſti- marit. Eo enim res deuenerat, vt optimus quisque Reuchlini litterarumque hoſtium conuiciis magis delectaretur, quam eorum præconiis. Enimuero quum optimum, do- tisſimum & innocentisſimum Capnionem laudibus extuliſſet Pirckheimerus, & a ca- lumniatorum obtrectationibus vindicaſſet, ab omni plane ſcelere innocentem eum os- tendens: Germaniæque nobilitatis decus, & litterarum columen, Huttenum, plus æquo præconiis decoraſſet: illas obortas adfirmat lacrimas, & has ipſas cauſſiqs exſtitiſſe, ob quas non ſolum degener, impitlene, contume- lioſur, indolctus, ſed etiam blaſobemur, impius, & heæreticus ſit appellatus (t). Qualia ine- pta conuicia prohibere haud potuiſſe adſeue- rat; quo minus ipſe, quemadmodum olim in bellicis rebus Martialium copiarum dux fue- 11t, nam eorum ignorantiam canpere luberet, verum ab- ſet, vt imitator eorum ſim, qui ob virulentam linguæ rabiem merito reprebenduntur, & quæ ſequuntur. Epiſt. 19 Hutteno fatetur: Nec mihi tam Lutheri quam Capnionis amicitia nocuit, cuius inimici præ- cipue me infeſtarunt (t) epiſt. dedicat. lib. p. 242 ep. 8. Hun niceln menmn dibn henoſker Miſcello co heineji l Cnenri, e kdori art en lenparbce igzenenl Cemmul m alborbe IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 21I rit, ita tum in Reuchlinianir caſtris ordiner ge- reng, non ignauus repertus ſit ceςιτα Tantum de Dringebergii, Weſtphali, opti- 2 mis (tt) ibid. ep. 13, p. 246. Quod ſi plura de excellentis- ſimo Pirckheimero cognoſcere cupis, Lector, præ- W3 Ilamkach l. lendn, gunie elal, pt Cpeunn llam eonun ter citatum Rittershufii de vita eius Commentari- pptimum d, um, ſane quam elegantisſimum, toties allegatos a Copnionen me epiſtolarum libros, Operibus pſius ſubiunctos, 1. euoluas velim. præter enim eruditisſimarum g, c Deaicatoriarum Epiſtolarum, litteratæque Pirckhei- Tunctcalet, meræ Abbatißſz Epiſtolaærum librum, Eamiliazyium Ii. tem eumot⸗ brum miſcellum, earumque abppendicem ex Pirckhei- merana bibliotheca protraxit M. Goldaſtus: qua o- 1 Ca, pera poſteros magnopere ſibi deuinxit celeberrimus Uunplmsaan vir: excellentisſimorum enim virorum libro iſto ottasadimt miſcello continentur epiſtolæ. vt de ipfius Pirck- erlittlle, beimeri, quas ad amicos miſit, & de Erafmni, quæ ,. mmune Epiſtolico ipfius operi adiecteæ ſunt, epiſtolis nihil on, Dn * . . . .. Nh dicam; quam plurimæ optimi Reuchlini, Io. Cu- muIl u Piniani, Henr. Lor. Glareani, Iulii Pflug, Toache Qu ine⸗ Camerarii, Petr. Moſelani, Hulder. Zaſti, aliorum- lſealeue⸗ que, lectori ſeſe ibi offerunt. de quibus idem Præ- nmln n dicari poſſe mihi videtur, quod de clarorum viro- de rum ad Reuchlinum epiſtolis paullo ante adfirmaui. in Aurkue- Temporis certe, in quod Pirckheimeri ætas incidit, facies, emendatæque religionis, ac renaſcentium in yen ermn 4,. ermania litterarum conditio conſpici ex illis pot- eſt, magni ea propter, mea quidem ſententia, faci- endis, nec non dignisſimis, quæ a bonarum littera- rum cultoribus legantur. vt illis, qui eas nondum legerunt, aliquem ſaltem iſtarum guſtum darem, quædam inde excerpta me protuliſſe, lectoribus haud diſplicebit, ſpero. 1i v üu* ertmn h 2I2 DE LINGVAE LATINAE mis præſtantisſimisque Aiſeipulis“ cuius viri ſchola cum equo Troiano non inſcite com- parari poſſet: tantum ſimul de præcipuis Io. Reuchlini amicis, ac fidelisſimis in aſſerenda litterarum apud Germanos gloria ſocits. quo- rum epiſtolæ, Reuchlinum tamquam oracu- lum ab ipfis aliisque conſultum eſſe, teſtan- tur. In quorum ipſorum commemoratione & breuior & longior iuſto videri tibi potero, beneuole Lector: breuior, quod de tantis vi- ris, quibus Germania tam obſtricta etiamnum eſt, quam quibus maxime, pro merito eorum auca admodum protulerim. at veniam mi- hi dabis, ſpero, reputans, me non vitas cele- berrimorum virorum conſcribendas decre- uiſſe, ſed de Fatis linguæ Latinæ in Germania agere conſtituiſſe. id ſi cogitaris, ne iuſto longior tibi tum videar, eſt, quod metuam. Sed tamen grauisſimorum eiusdem linguæ vindicum mentionem, qualiscunque ea etiam eſſet, faciendam exiſtimaui. Hoc enim fe- lix iſtud tempus eſt, in quod ætatem ſuam in- cidiſſe, Pirckheimerus tantopere gauiſus eſt (u): quo videlicet veteres diſciplinæ apud Germanos reuiuiſeere, litteVnarum ſtudia ſtore- re, & omnes bonæ artes in lucem prodire c&=- perint; quibus breui vniuerſos iſtos barba- rOos (u) Dedicator epiſt. lib. ep. 13, pag. 246. & Familia- rium epiſtolar. append. ep. 13. 5 10 holt tollipe tor; it⸗ le, mn Prtenl bonaru ſipin⸗ Diorun decorar ſalre el h awaria ertetentn ſocdi pole GLun Olanenn Premenn Corecot Dutuui, apt l Gerae Kucleh unnh AIINE Nule. anin n non inſatrn 4 Drteßuit mi in Auen ori ſinirl gum n elletelr. memoratore itbi oten letintsſi etiammunm Ntocomum eniamm-- rins de⸗ nln Cecte- nCermeni 6, ne iuſo ſuam in⸗ y A ufni⸗ n- bubr. 105 IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 213 ros hoſtes profligari, pelli, & penitus e medio tolli poſſe, cenſuit tum prudentisſimus Sena- tor; ita, vt Germania non ſolum bellica lau- de, maiorum nobilitate, ac Romani imperii præecminentia excelleret, ſed omnium etiam bonarum litterarum ſcientia, cunctarum di- ſciplinarum eruditione, clarisſimorum inge- niorum felicitate, illuſtraretur, celebraretur, decorareturque. Neque ſequens caput ob- ſcure edocebit, minus fruſtra Pirckheime- rum ſperauiſſe, fore, vt exploſa tandem omni barbaria, cultiores litteræ ad Germanos re- uerterentur, quibus, tamquam ſagittis, con- fodi poſſe inertia pecora, crediderat; quæ quum nihil, niſi fœnum rodere didiciſſent, omnem lautiorem cibum adhuc erant aſper- nata. Id futurum, non tam ſperauit, quam confiſus eſt optimus vir; quum magnus vn- dique emerſerat eius ætate doctorum nume- rus, qui bonos auctores in lucem productos iuuentuti expoſuerunt, Italorumque ſtudio inſtigati præclaro admodum popularibus præiuerunt exemplo. Quinam potisſimum curæ cordique id ſibi habuerint, indicandum putaui, reliquorum mentionem in ſequens caput reſeruaturus, tam ampla enim atque egregia exſtiterunt ipſorum merita, vt omnis ætas celebrare ea, & Germania præſtantisſi- morum horum atque ſalutarium maxime ci- — 3 ulum 214 DE LING VAE LATINAE uium ſuorum memoriam nullo non tempore recolere debere videatur. Hæc tum quo- que perpendas, rogo, Lector, quum in ſe- uentibus verboſiorem paullo quorumdam optime de Latinis litteris meritorum homi- num mentionem a me fieri, cognoueris. Prius vero quam Reuchlinum toties hacte- nus a me nominatum relinquam, facere non poſſum, quin vno verbo referam, Germani- am communem ſuum præceptorem Phil. Moelanchthonem eiusdem eruditioni ac diſci- plinæ debere. Hic enim ſoli fere Reuchlino, quem cognationis necesſitudine attingebat, profectus, quos in melioribus litteris fecit maximos, acceptos retulit (v). Curis itaque, quas in tam egregiæ indolis adoleſcente, ſtu- pendæ plane deinceps ſcientiæ viro, erudien- do ſuſcepit Reuchlinus, mirifice de cuncta Germania promeritus eſt. De cuius am- plisſimis in Latinam linguam meritis vt di- cam, rerum ſeries infra poſtulabit. Nunc enim alia quædam dicenda ſuperſunt. & quidem de Hermanno Nuenario, Vlr. Hutte- no, & reliquis Reuchliniſtarum partium antée- ſegnanis, eorumque, erga Romanum ſermo- nem meritis, agendum mihi iam eſſet: ſed quum inter hos ambos viros & Eraſmum tam arctum necesſitudinis interceſſerit vinculum, Vt (v) vid. Vita Reuchlini a Maio conſcr. p. 147. R6 1 lic lie euehe tatemn vn ducena fe animus no Alcen genli ei pouum h. puuluun Latim in- in konti Mulendh In 1 49 mod etin u on (bevidedin 1. Cumdl ingn zumell,a Hguiten rumkKome ton lene Geiil g⸗ Negrunte Nn on fule, Nvim Ah Ult locti Nrneſit4 mnr, Gun ALIN lnbloonten X. ( cor, Guuma, vanlo GMonunte Dentorumn cynouneri⸗ Uun totieg hec⸗ Uam ficeren Lam Germon.- eptotem M, toni acciſe⸗ leeuchlin, Natipebe, Utterts lectt. Chrgiue, lolelcente ſh⸗ iroenucier ce e cundl e clils an- belits it - bit. Mune etfunt. VIr. Hit ytiuſt Al⸗ un ſend nalet ſ Mnum tanmn ginclun, t IN GERM. FATIS. CAP. I V. 21 5 vt hic vtrumque eorum lubentisſime in glo- riæ euehendis litterarum ſtudiis partæ ſocie- tatem viuus admiſerit, ea, quæ ſtrictim de iis adducenda putabo, in ſequens caput reſerua- re animus eſt. vbi ea etiam, quæ de Reuchli- no addenda forſitan videri poterunt, attin- gendi erit occaſio. Antequam autem ad nouum hoc caput progrediar, ſubſiſtam paullulum, acerrimum hominum eleganter Latina lingua ſcribendi ardorem, Italosque in honeſtisſima ac vtilisſima re certatim æ- mulandi ſtudium admiraturus. Si in illud ctiam, quod animos ad gloriam ex iis ſtudiis, quæ non ita multo poſt contempta iterum eſſe videbimus, petendam inflammarit, breui ſimul inquiſiuero, operæ pretium me factu- rum eſſe, arbitror. Equidem nemo facile inficias iuerit, ipſo- rum Romani ſermonis vindicum ſcripta cul- tiora ſæpe ac perfectiora eſſe poſle. ne- que id, quod Io. Sturmius adfirmauit (X), negatum ego nolo, plerosque exeunte ſæcu- lo XV puerilium ſtudiorum formatores, vi- ros fuiſſe, in quibus maior honitas fuerit, quam doctrina. Occupabant enim tum, in- quit doctisſimus Sturmius, adhbuc litterarum Egymnaſia Alexander Grammaticus, & Petrus Hiſpanus, Dialetticus, & Tartaretus com- 0°4 men- (X) in vita Beati Rhenani. 216 DE LINGVAE LATINAE mentator, & in Theologia plus poterant au- btoritate sotus & Lpra, uam ii ipſi ſoripto- res, quos ſunt interpretati. Id etiam quod ex Ariſtotele, & ceteris ſoriptoribus Graæcæ Philoſophiæ tradebatur, non ſolum verbir im- purum, verum etiam ſententiis alt obſourum erat, aut deprauatum, aut falſum. Omnia hæc vltro concedo præſtantisſimo viro. at vbi tradit: Præter Ku naolphum Agricolam⸗, Alexandri Hegii magiſtrum, & Eraſinum Ro- terodamuns, Hegii diſeipulum, Germania nihil magnum atque praclarum in litteris viderat. ſed tamen horum ſeriptis probabile eſt, & ex eius æui bominibus intelligitur, iſtis exomplis tum excitata fuiſſe adoleſoentum & inuenum ingenia, ad maiorem non modo doctrinam, ſed etiam ſermonis atque linguxæ puritatem: non plane adſentientem ſibi me habet: qui com- plures ſane vtriusque, & Agricolæ & Eraſmi, æquales hactenus nominaui, magnos vtique & præclaros i in litteris viros, ex Germania oriundos, Beato Rhenano natu grandiores. Magni profecto & in litteris præclari ſæculo XV exeunte præter quumuiros s iſtos exſtitere inter Germanos Rudolphus Langiut, Io. Ca- merarius Dalbungiur, & in primis Io. Reuchli- nus, qui non quidem magnus, ſed ſummus vtique in litterarum ſtudiis exſtitit: cuius familiarium a me enarratorum numero fue- runt, funt, ſ. Cnr. G Mutisni tjonls, complun 5. N0οα pergtes infanpu nano Veroctliam onument 4 ℳ i⸗ 1. ltn 1. . N1 nd 7 “ . Gen Nun, cſun h. kri vilerc, l h, Ger e enenhli⸗ Uinan , ren: Mon : i con⸗ & ſn Norſtigle Cermuniz tundiores, ri tello extt ſtitere D 1 l. Ul⸗ DVukl⸗ ſummmns (nins etofle⸗ funh IN GERM. FATIS CAb. IV. 217 runt, qui Rhenanum ætate ntecrflerunt . Conr. Celtes eum antecesſit, Henr. Bebeliut, Mutianus Rufus, haud contemnendæ erudi- tionis, optimeque de litteris meriti viri, & complures alii. Conr. Peutingerus viginti, Bi- lib. Pirchkheimerus quindecim annis Rhennas Præſtitit: ho omines omnem omnium Ia nuder ſupergresſi. Horinannut Buſohius itic dem, infea pluribus verbis a me laus dandus, Rhe- nano quindecim amplius annis fuit ſuperior. Quod ſi vero, laudatorum iam virorum ætate ſtudiorum litterarumque in Germania infan- tiam fuiſſe, quod idem Sturmius adfirmauit, negaturus eſſem, ipſi ſane refragarer veritati ſimplici omnibu sque perſpicuæ. quæ vt per- ſpicua magis redderetur, opera hactenus a me nauata eſt, non leuis forſitan plane, ne- que penitus, vt confido, ſpernenda. Neque vero etiam eorumdem Præſtantium virorurm monimenta horridius impolitiusque ſæcu- lum ſæpenumero redolere, negatum volo. ed tamen, ſi omnes ipſa iſta infelicia & bar- bara maxime tempora, quibus elegantiora ſtudia vix eluctari tum in Germania cœpe- runt, accuratius paullo conſiderauerint, ne- minem plane futurum, credo, quin optimo- rum virorum ſcriptis, quibus plurimum vti- litatis Germaniæ ſtudiis vel ſic accesſiſſe cen- 5 ſuit 218 DE LIN GVAE LATINAE. ſuit Eraſmus (y), faeile vltroque ſit condona- turus, libentisſime inſuper conceſſurus, eo tum, quod ad Latinæ linguæ nitorem attinet, perueniſſe Germanos, quo longe paucisſimos hodie peruenire videamus: quum tamen il- los plerisque induſtriæ ſubſidiis deſtitutos fuiſſe, non ignoremus, quibus abunde nos hodie ſumus inſtructi. De Reuchlini cogi- temus modo Breuiloquo, ſiue Ditctionario. Graäammatica quomodo comparata tum fue- rit, ex ſequentibus patefiet. Quando Latinæ linguæ ſtudium tantopere ego dilaudo, neminem exiſtimaturum ſpero, me omnem humanitatem in diligentiore paullo eius cognitione poſitam efſſe, perſua- ſum mihi habere. Linguarum fſcientiam vel maximam ſolidæ eruditionis partem eſſe, cum eruditisſimis viris ſtatuo (2): & ſi quis citra linguarum cognitionem conetur ſibi veram eruditionem comparare, hunc εαm„v; 7ο Onι cum iisdem credo; quum ea o- mnia, quæ in quoddam quaſi bonarum litte- rarum artiumque præconium congeruntur, vt hæ ipſæ quoque, veterum ſcriptorum a Latinis Græcisque auctoribus, tam ſoluta, quam numeris adſtricta oratione editorum libris (y) in Ciceroniano, p. 379. (2) vid. Conr. Rittershuſ. Commentar, de Vita B. Pirckheimeri p. 22. IN ſbris con 0, gr giilngt antet et tus ), Latini l taun, Nec! Abitror: Felbis ehl ir Mn nni me u nliget. ur gunta i, gua Cnclubit: Nut latnan lilen Oloen 4 ncoh⸗ nen (An Ke IIN. eſtonle conceſn nitonnttn n, Eir Ouunntener, lli Geltr 6 Aunle hlin . t tunf. tantopere wunhen igeton l n. Kientan puten ele AKNnS hhetur bi Ne Ali. un 0⸗ ulaltte⸗ etuntu orumn? n Colt Aitorun brs e Vn . IN GERM. FATIS CAbP. IV. 219 libris contineantur (a). Neque cum Caſe- lio, grauisſimo cenſore, dubito, quin idem, qui linguis pulcre inſtructus intelligatur, ele- ganter etiam, & vtiliter vitæ cultui ſit erudi- tus (b). quare haud mancam & inchoatam Latini ſermonis ſcientiam ſufficere, ſed cer- tam, nec vulgarem elus requiri cognitionem, arbitror: id quod eruditisſimi cuiusdam viri verbis eloquar (c): Equidene Latini ſermo- nis pſum erpetendum eſſe, omnes boni ad vnum ſentiunt? quippe quitam late hodie pa- tet, vt non vnus facite viquam gentium angu- lus reperiatur, vbi non aliquis) t, qui vel La- tine loqui ſeiat, vel certe Latine loquentem in- telligat. Si ergo ſermo iſte tantopere proba- tur:⸗ quid eſt quod non insdem etiam ame- tur puritas? Etenim, pt in aliis rebus, ſic in ſermone etiam gratior eſt candor, & nitor pro- priut, quam ſqualor & ſordes aſperſæ ineptæ & putidæ. pluribus quæ huc faciunt, adiectis, concludit: Si igitur linguam ipſam expeti- mus Latinam, dementes ſimur, niſi eamdem deſideremus puram & emendatam quum eadem pene ſit operæa retcte aliquid docere, Aiſcee- (a) Ioach. Camerarii orat. de Studio bonar. litterar. A. 5, b. (b) in Cohortatione ad Latinum ſermonem paullo accuratius diſcendum. () Matth. Dreſſerus in Rher. lib. III, præfat. p. m. 555, edit. Vœgel. 1606. 22 0 DE LINGEVAE LATIN AE diſeæreue, ac pervenam. Non enim minore laboré barbarut ac- fwrdus ſermo inculcatur, qquam ſanus atque eruditut. Nec aliter E- raſmus ſtatuit; vbi ſimplicius multo ac faci- lius eſſe cenſuit, vt, quum barbare loquendi mille ſint ſpecies, ac ſubinde nouæ exorian- tur, vnam omendate loquendi rationem di- ſcant omnes, quam vt omnes barbare dicendi formas ſinguli (d). Quid, quod in omni gente non modo pulcrum ac laudabile, ſed plane ad rei tam publicæ, quam priuatæ con- ſeruationem atque incrementa neceſſarium exiſtimarunt quidam (e), bona & perculta verborum ſermonisque dunt n proprietate tum elegantia vti. quæ cura vbi omiſſa, ſtu- dium- (d) de conſcrib. epiſt. p m. 10. Nam gaum vſu, velut vuummi vocabula pruybentur, inquit Melanchthon in orat. de Scudio Artium dicendi, Declam. T. I, p. 391, receptis vtenaum eſt, quz, gquia elogisstes homines, gquaſe pe manus poſteris tradidere, obſouritate va- cant. Superiore ſæculo guum jua ſibi guisque ver- ba cuaeret, & peregrina Latinis miſcenentur, eius- modi conflata eſt oratio, gquæ ne illius guidem ætatis bhominibus intelligi potuit. tantum abeſt, vt poſteri- tas adſequatur. Quis enim scotum, aut huius fari- næ alium ſcriptorem hoc tempore intelligat? Deinde vix exercitatigimi præſtiterint, necubi ſtructuram orationis ac phraſin violent guæ ſi vitiata fuerit, neceſſé eſt orationem obſeuriorem reddi. (e) vid. Ioach. Camerarii paullo ante citatam oratio- nem de Studio bonarum litterarum. 6 umuet Cnitatum uenn⸗ peglel ita⸗ poellepo u Ali Puumamtn tucdinen . omnin Aignthin chen lite m Utis non ſed etlam enett. ſoummmanng Truunte Guibusſen ep Tuahu ge etl Ungentin n ent; Non fühnn Poltonen Gubol tlent, ni er otll Auchue Eungdur IIN 1n enn ih llon, Nee Aerd unſorit 5 reloanen bareſen od inomn cblſ luate con. kelnin Eſe ercult 4 lem etate 1, ſen. IN GERM. FATIS CAb. IV. 221 diumue remiſſum ſit, magnos ſemper felicis ciuitatum ſtatus lapſus ſecutos ibi eſſe, ſta- tuerunt. hæc facultas, eorumdem opinione, neque ita animaduertitur, neque tanta omni- no eſſe poteſt in vlla lingua alia, præter Græ- cam atque Romanam: in quibus licet omnis humanitas incluſa ſit, earum tamen pulcri- tudinem tantam ſimul eſſe, diiudicarunt, vt omnium, qui modo aſpicere haud fuerint de- dignati, animos mirabiliter percellere atque capere videatur; & vt cearumdem notitia multis non ſolum ad famam & celebritatem, ſed etiam ad honores, ad opulentiam, viam aperuerit. Vtriusque linguæ præſtantiam ſummamque necesſitatem vel inde demon- ſtrarunt cenſores iſti, quod iis temporibus, quibus ſepultæ iacuerunt, nihil fere inter ho- mines humanitatis vmquam vixerit viguerit- que. etſi enim omnibus ſæculis ſapientia prudentiaque excellentes viros fuiſſe, negari non queat; lis tamen, qui litteris iſtis tincti non fuerint, nitorem quemdam defuiſſe, ex- politionem atque elegantiam, probauere; quibus ſi illa naturæ beneficia accumulatæ eſſent, nihil præſtantius, admirabilius nihil, fieri potuiſſe, crediderunt. Iam vero quum duabus de cautſis, quemadmodum S8. Augu- ſtinus dudum nos edocuit, non intelligantur, quæ ſeripta ſunt, ſeilicet e vel ignotiz, vel 5 i 222 DE LIN GVAE LATIN AE non relcte Tomati vocibus res obtegantur, con- ſoquens eſt, vt huiusmodi voces erbarbanie aut Jolaciſmo obſeuræ regulis grammaticis iudi- centur, quæ ſi illiz accommodari nequeant, e Foro Romano, tamquam ſarmenta ezſucca eiiciantir. Quod ſi autem fuerint, quales plurimos hodieque eſſe, ſcio, qui, eruditisſimis his viris haud aſſentientes, ſtatuerint, Latinam lin- guam dignam non efſſe, cuius nitorem con- ſect landot tempus, rem carisſimam, perdamus, grauioribus ſaltem ac vtilioribus rebus co- Brcken i præripiamus: & qui in eruditio- nis exædificatione ordine inſtituenda a ſetmo- nis Kndium velut fundamentorum locum obtinere negauerint, ita, vt ab hoc diſcendi initium fieri oportere non putent (F). His nihil plane e, niſi Agricolæ, Reuchlini, Dalbur- Sii, i,crinzeri, 5 eutingeri, exemplum op- ponam. quorum ſingulorum ſtudium Lati- næ linguæ inimicos conuincere pote rit, tan- tum abeſſe, vt plenior linguæ cognitio impe- diat quemquam, quo minus doctrinam re- rumque maiorum ſcientiam aſſequi queat, vt hanc quam plurimum adiuuet. lpfi iſti de reliquo inimici videbunt, ne ſuo etiam exem- plo comprobent, artem non habere oſorem, niſi (f) Caſp. Hofman. de Barbarie imminente orat. C. .„ D. it, e⸗ nnm M Ferine e mecli aclt,eo l o crol u brince Puertt: aul Germanie Auckoritate, tari; ſu oe 1; adei Nens tanden WIIN 1 Ulte S, . hutin D A, lum La ti ham 1. perlamu, oe Clcene , M lun o⸗ etihten⸗ toimye. finam te⸗ Oleinſt Kc ekeln⸗ Clorem, i ont. 6 IN GERM. FATIS CAb. IV. 223 niſi ignorantem. Sin autem alii fuerint, qui obiiciant, ſæculum, quo Pirckheimerus vi- xit, præter hominum ſtudium quæpiam ha- buiſſe, quæ ætas noſtras non habeat: tale ſci- licet aliquid, quod ſtudium illud incenderit. his tantopere ego haud repugno: ipſis potius laudatorum virorum teſtimoniis, quid in- flammarit diſcentium animos, declarabo. In quæ tempora Vita Ac virtis nilusqué in- cidat, plurimum omnino referre, Conr. Celtes verisſime quondam dixit. IIla tempora, in quæ Prædicatorum virorum vita atque virtus incidit, eo nomine felicia putanda eſſe, cen- ſeo, quod optimus litterarumque amantisſi- mus Princeps naperie Germanico tum Præ- fuerit: cuius illuſtri exemplo quamplurimi Germaniæ Princi Ppes ſunt commoti Vt t pro auctoritate, qua quisque pollebat, litteras in terris ſuis quam maxime voluerint ſubleua- tas; barbarie⸗ vt loco tamdiu occupato ge- mens tandem cederet, coacta. Perſuaſum ſibi tum habuiſſe videntur Germaniæ Princi- pes, curam in euehendir litterarum ſtudiis ab ſe poſitam non minurs laudiz & ſibi & patriæ comparare poſſe, guam militaris ei gloria⸗ antea peperiſſet. cuiusmodi opinionem Olta⸗ ii Auguſti & Caroli M. exemplum i 1n Primis confirmare potuit: neque vero opinionem hanc ipſos fefelliſſe e, arbitror. MAXIMILIA- NVM 224 DE LING VAE NVMI. omnium certe libe . ralium artium ma- ximum amatorem fuiſſe, inter o⸗ nnes con- ſtat, qui præter vernaculam & alias exoticas linguas, Latinam præcipue optime calluit; qua C. Iulii Cæſæris exemplo rerum ab ſe ge- ſtarum commentarios conſcribere inſtituerat: Horum partem quum aliquando Pirckhei- mero prælege endam curaſſet, pro ſingulari ſua erga eum n eleme ntia, qua omn 8 eruditos dignatus eſt, ex ipſo quæſiuit, au omodo e- queſtre Latinum (ſein Reiter - Latein) place- ret (K): Pirohkheimerum enim apud Im Pera- torem gratia ſinul & auctoritate tantur va- luiſt d, Eraſmus teſtis eſt S, vt vix cuiquam fueritſe ecundus. ALBERIVS Archiepiſco- yus Moguntinns eruditorum litteris ac ſua VIrtu- ff) Rittershuſ. Comment. de Vita Pirckheimer. p. S. Phil. Melanchthon de Maximiliano Imp. in Præfat. in Danielem, Aue epiam T. II Declam. p. 232 feqq. legitur, ſcripſit : Nulli Reg um aut Iuperetorum opti- morum abpi ud Gracos, aut Romanos in omni genere laudis ſecunaas. in iphis caſtris etiam legebat, & cum doctis non movco de religi one, degue omni ratione re- gendæ Reipub. ſed etiem de leuioribus artibus com- mentabatur, de ſederum motibus, de aliis naturalibus cau ſer, de hiſtoriis. Nulla res era 1, gue guidem di- gna eſſäét hominis ingenui cognitione, in guam ille non intenderet animum, vide eiusd. Melanchthonis o- rationem funebr. Maximiliano õ ſari dictam eod. T. P. 557 1ieq q. (2) ibid. p. 43. ) nhrit it jj! u Elbben, Kadnont helnumn Gerle 5 Nadum 1 lure l l e er IN GERM. FATIS CAP. IV. 225 virtute, propenſoque in optimarum artium vindices ſtudio, in memoria hominum etiam- num viuit : cuius laudes optimus etiam Reuchlinus fuſe eſt perſecutus (h): vtpote P quem (h) in præfatione, qua S&. Athanaſii de variis Quæſtio- nibus librum ex Græco in Latinum ab ſe traductum, & adnotationibus illuſtratum, Hagen. ap. Th. Ans- helmum 1519, a, Alberto nuncupauit: & qua vni- uerſæ controuerſic cum Colonienſibus Theologiſtis ob Iudzorum libros comburendos ſi uſceptæ hiſtoriam late eſt proſecutus. vbi inter plurima præconia hoc quoque legitur: quod ſumma quægue meruerit Al- berti ineredibilis ingenii magnitudo, freguenti gima optimarum antium exercitatio, doctigima totius ſa- 10 IIN 0 Ines eruclte OUONOCOο⅛: n eræ theologiæ iurisgue cognitio, elegans dicens con- eh⸗ . ,.„—„ „ . . 2 4 Juetudo, præcipua religio, & omnium, guæ moribus tteriͦ a hun laudatigimis inſunt, perfectio, moderatio cum ſum- FItu. ma humanitate diſeiplinægue ſtudio E olida pruden- (Ceimer ,9 tia, ad quem ceteris Germaniæ pyineipibus litterarum np irfetir amantiorem omnes, gui doctrina, conſetio, eloguentia bpolleant aditu perfacili obtento conueniant. Poſtquam i. Huttenus Nuenario in epiſtola quadam ad ipſum ſcripta confirmauerat, dici non poſſe, quam con- . —. . . . . . —, ſultum vellet Princeps ſtudiis: cuius vi aliquid pe- ebat, GXRW “W e⸗ nes te memorabile ſit, pergit, accipe rem facetam, rtibor on. Jed guæ documento erit, gaid ⸗ hoc Principe ſpe- zmturolitu randum ſit. Quum illi obtuliſſet Seromer omni con- en d. uiciorum genére refertum librum Pepericorni, ad. g uerſum Capnionis amicos, legit guidem, Jed lectum., m vt ad ignem forte conſeaerat, impurigima Indæi ne- Cthonse bulonis maledidta deteſtatus, E& hoc omnium ſæca- lamen. lorumn memoria dignum apophthegma prætatus: Sic pereant, qui ſic loquuntur: Kammæ iniecit. 226 DE LING VAE LATINAE quem pienticſimum clementirſimumque pär frem veneratus erat. Poſtquam Conr. Peu- tingerus, FRIDERICVYM Saxoniæ Duvem at- que Electorem in diſertisſima quadam ad Conr. Mutianum epiſtola ad ſe ſcripſiſſe, ad- firmauit, mirificeque cum laudauit, bene a- gentium & pracipue eruditorum Maieſtatem atque Numen cum appellans, addit: &i du- dum Germania noſtra hos & ſimiles congermi- naſſet flores, bene & maioribus & poſteris con- ſultum fuiſſet. ex Germanorum enim geſtis facile perſpiceremus multa, qua decori eorum & ornamento axccederent. Hac torpore alias & deſidia & incuria oblitent iacent. Eraſmus Muſas ingratisſimas ea propter fore cenſu- it (1), niſi tanti herois merita monimentis conſecraturæ eſſent numquam intermoritu- ris: cuius auſpiciis feliciter apud Germanos efforuerint. Ad ipſum Eraſmum quod atti- net, is certe, poſtquam cognouerat, quanta animi propenſione bonis litteris, cum vete- ris inſcitiæ patronis adhuc tum digladian- tibus, Quæ omnia pem faciunt nobix, e, gu tendimus eua- dendi. Stromerus iſte Aurbacchius, Medicinæ do- Ror celeberrimus, ab Hutteno & Reuchlino impen- ſe pasſim collaudatur: quorum hic ad ipfum Al- bertum, cuius archiater fuerat Stromerus, epiſtola, eloguentiz ſtadioſis Maæcenatem eum exſtitiſſe, præ- dicauit. (i) lib. XIII, ep. 40. 1N6 tlbus; ſnen tantopete gumhei⸗ 1o ineo⸗ c i henefech petpetnol = — 8 1 8 4 Glann gi bis Ce yg UINN , NunCor ie Nin 1 Cuudn , aſ eſcinlle⸗ , Imm Canit ,er, 17 Muiſua llit: G. nhen. Nllenzan. min N An an Imb alif Eialnms Ne Elll⸗ onunents termorit Gernune NoM It⸗ ę 1 ſete⸗ . mutet⸗ ne inperr n 41 Pllol, lehre. IN GERM. FATIS CAbP. IV. 227 tibus, faueret Fridericus, in monimentis ſuis tantopere eum prædicauit, vt ex ſolis his plus- quam heroicarum virtutum, quas cuncta Eu- ropa in eo admirata erat, verboſus ſatis pane- EOyricus confici poſſe videatur. In primis illud beneſicium, vti par erat, magnifice laudauit Erafmus (k), quo vniuerſam Chriſtianam rem perpetuo ſibi deuinxit optimPrinceps; nouæ ſcilicet ſeholæ E itebergæa fundatæ conſilium. quam quum perpaucis annis ex rara frigida- P 2 que (X) ibid. & ep. 19 eiusd libri. Idem fecit Pirckheime- rus, qui ad Hieron. Emſerum in præfatione, Luciani Rhetori Latine ex Græco translato præm. (dedica- tor. epiſt. 13, P. 246) (cripſit: Vt religuos ſtudiorum Pratereamus refocillatores, nonne illuſtrisſemi illi Saxoniæ Duces, gquamuis maiorum titulis adeo ſint inſegnes, opiluus tam potentes, animi & corporis do- tibus perinde fortunati, vt nibil ad tam alolutum Felicitatis cumulum adei poſſe videatur. Ultra baæc tamen litteraria inſteuratione immortalem, veram & namguam intermorituram ſibi peperere gloriam. Quam enim maiorem, firmiorem, & honeſtiorem ſui memoriam, magnus ille Romani Im perii Elector Fri- dericus Saxoniæ Dux incomparabilis relinquere po- zuiſſet, guam talem tamque egregiam Academiameri- gére, guz etiam ocum priſeis illis contenderet, praſen- tium vero nulli inferior, plurimis eſſet ſuperior. Si- guidem cœli gquis Iellas antea numeraret, aut tot do- dTigimorum vivzorum merita præconie cetebrare pof- ſet. Hoc nullo non memorandum zæuo, primos fuiſſe Witenbergen'es lapientes, gui poſt tot ſæcula oculos aperire, verum a falſo dignoſezre, G& deprauatam Philoſophandi rationem a Chriſtiana Theologia ſe- sernere inceperint. 22 8 DE LIN GVAE LATIN AE que, omni linguarum ac litterarum genere florentisſimam reddiderit conditor, eaque ipſe optimis ſtudiis fauerit moderatione, vt veteris ddrina patronis, de quo quereren- tur, non fuerit: adiutis ſtudiis, quam ſtem- matum duce, nobiliorem eum aliquando fu- turum, exiſtimauit. dum litteras non ita in- gratas fore, ſed trilingui facundia vindicem ſuum immortali gloriæ conſecraturas, con- fidebat (1). GEORGII Saxoniæ Ducis auſpi- () lib. V, ep. 36. quæ ad ipſum Fridericum eſt perfſcri- pta. Aliam verboſam fatis ad eumdem Principem datam epiſtolam, manu, neſcio cuius eruditi, ſcri- ptam in bibliotheca Auguſta Wolfenbuttelenſi legi: quæ licet Londinenſi Eraſmi piſtolarum editioni inſerta non ſit, atque ita neque Baſieenſi: ea ta- men quin dudum typis forſitan exſcripta, & recen- tisſimæ editioni, quam Bataui curarunt, addita ſit, haud dubito., ii, quibus tam felicibus eſſe licet, vt editionis huius euoluendæ habeant copiam, ſcrupu- lum, ſi quis reliquus ipfſis fuerit, facile tollere ſibi poterunt. Scripta eſt epiſtola Antwerpiæ a d. XVIII Kal. Maias, an. 1519, & nulli plane Eraſmi epiſtolarum elegantia rerumque varietate cedit: fi- quidem præter laudem, Friderico ob mirificum erga bonas litteras, pastim per Germaniam tum effloren- tes, magis vero magisque principum fauore eue- hendas animum, ebitan. Ronorigheand admodum Lutheri nentionem continet: de quo inter alia ita ſcribit: Vitam hbovinis nembo, gui nouit, non pro- bat, guæ quum Lonegigime abfit ab emni ſuſpiciene a- Uar. itiag 11 güs ambit tionis „ mor. Un innocentia vel apud ethnicos fauorem muenit: guam non conuenit germann, Kocdis 4 nunſi⸗ iln ſanan linn n conmurte/ 1 (atur, di , i Cus lenten lcer ſabt lilen ſun u t ſieſu Chlont ei en UIIN IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 229 tetann ſe . . . . . . nlie Ke⸗ auſpiciis atque munificentia Lipſienſem aca- “ demiam, celebrem iam prius ac ſolennibus dloe s .. . . . . in ſtudiis florentem, politioris demum etiam olere P*3 lit- ls Cnante , l. manſuetuäini theologicæ, protinus, ac ne perlecto liguancet. idem Ilibr , teer. , guidem libzyo, tam inaniter debacechari in nomen ac 1S Ron an. Ffamam probi viri, idque apud imperitam plebecu- dia Fincien lam, quæ pivrſus caret iudicio? præſertim quum ille diſputanda propejuerit, quum omnium iudicio eſe Tatllras . i n, . Jubmijerit. & quæ honorifica astque egregia verba Me Nun iequuntur alia. Extrema epiſtola hæc leguntur: Aulii. Ceterum "t tuæ celſituginis eſt, Chriſtianam religio- neſt helti nem pietate tua protegere: ita prunentiæ eſt, non n Eyncpen committere, vt quisguam innocens, te iuſtitiæ pi gſi- erudti ſer- de, ub prætextu pietatis aliguorum impietati de- Ungell ket datur, vult iuem Leo Pontifex; cui nihil magis eſt rum eltoni cordi, guam vt tuta ſit innocentia Pater vecari Ueenl: ant- gaudet, nec amat eos, gui ſub ipſius mbratyranni- e, Ette aem SNes cent. negue Zuisguam magis bparet nimo r luſ, pontificis, quam is, qut guod uisſemum eſt exſecgui- eleliett tur Luia ſtic de Luthero ſentiant, neſotn. rede, un Anpl- bie viaeo, libros eius ab optimis guibu, gur 1ogt. Olere hi Quid Frigericus ad kraſmi hanc epiſtolarn reipon- ien . derit, ex huius l piſt. lib. XIII ep. 4, quodammodo netnlni Qiſcere licet, vbi Fraſmus ad Epiſcopum Roffeniem cellt: ⸗ ſcribit: Dux Savin & Pridericus bis ad me Nriphit, hcumergr eidem meæ reponaens epiſtolæ: hutus vnius Praæſidio ekiuer⸗ ſubiſeſtit Lutherus. id, ait, ſe cauſßſz dodiß, 4 verinus, e ele⸗ gquam per onæ. Adeit, non commiſſurum leſe, vt in Arotun Jua ditione opprimatur innocentia, eorum malitiu raltiti guæ ſua quærunt, non gque en Chriſti. Fridericum, n ijr. Coloniæ arcesſiuiſſe ad ſe Fraſmum, vt eius de Lu- theri doctrina iudicium coram ſciſcitaretur ex Ora- Arut . tiene de Friderico, T. III Declam. Ph. Melanchth. . pag. 93, intelligimus. Quod ſi plura de ſapientisſi- cunenit 23 DE LINGVAE LATINAE 5 Pet litteraturæ ac linguarum accesſione ſic orna- mnnkf . erat, G tam eſſe, idem Eraſmus confirmauit (m), vt kiee vix vlli ceterarum tum ceſſerit. vtpote cuius nard⸗ principis benignitas egregia ingenia ita ex- 11,l citarit atque euexerit, vt &ο ο:ιοο ſüumma ſpei . . 7 ⸗ Eelkore, iuuener fouerit tum, nihil mediocre de ſe pol- M liciti (n). Aliquot annis ante, quam Eraſmus ſuibche⸗ de Lipſienſi academia hæc ſcripſit, VlIr. Hut- 4geen tenus tun fu mo hoc Principe cognoſcere volueris, confer Phil. denen, Melanchthonis elegantisſimam orationem in fune- ſumit ihe re eius dictam T. II Declam. p. 573 ſeqq. p. 583 hæc miölunde leguntur verba: Amiſerunt G. Kudia noſtra Mace- ſtr rum atent, umo enim Principum ingena, aut nzorat me- d icn lius, aut aluit benignius, de quo in oratione de Maxi- unlu 1 miliano Imperatore p. 57 prædicauerat, eum ipſius lunwden huius Maximiliani exemplo animum ad litteras ad- ta, N jeciſſe, & cura eius Theologiam fontibus ſuis eſſe Prſon reititutam confer porro alteram iſtam de Friderico Kek orationem T. III Declam. p. 85 ſeqq. p. 88, litteras 1 . & linguam Latinam celerius arripuiſſe, & doctrinæ Plutace auidiorem fuiſſe optimum Principem, relatum le- ſoterte Sunts. ltne (m) Iib. XIII ep. 19 Iſti Eraſmi adfirmationi pondus firker addunt Pirckheimeri verba, dedicator. ep. 13, p. 246. Friderici veſtigia ſecutus illuſtrigſimus Dominus Ge- ng orgius Saxoniæ dux florentigſimus, qui ne Patruo virtutibus cegeret, aut pace minor, quam bello eſſet, lue Lipſenſem ſuam Academiam ita doctis viris exornat, Oni ita ſtudiorum incuriam diligenten emendat, ita bona- Fren rum artium cupidos inſtigat, vt non minorem inde Preir gloriam conſeguatur, guam diſciplinarum candiaati, en⸗ vtilitatem adipiſcantun. HW (n) Eraſmi Ciceron. p. 378. A TINA oreſe C tmaut ſ t Ftpokran IMgenin ie Na ſinnt am Eninn ſt V. r. ten iconkerlll NMenn infone⸗ ker t vorat ne-⸗ ne dea⸗ 1 euniplus A lterual⸗ ibeo ſusele ce itenc G Uirnms ACAchine elrum le⸗ ipondis . 5 46. innre⸗ e un euirun bou⸗ en inte htati IN GERM. FATIS CAP. IV. 231 tenus Herm. Nuenario de eadem confirma- uerat, quamquam pertinaeiter adhuc relu- Gati eſſent ſophiſtæ, erexiſſe ſe tamen ibi lit- teras, reltaque ſtudiz eſſe aucta. De PHILIPPO, Comite Palatino Rheni, Elettore, cuius Cancellarius Dalburgius prius. fuit, quam epiſcopus creatus eſt, Rudolphus Agricola ſcriptum reliquit (o): Principem eum fuiſſe æquitate, iuſtitia, moderatione, clementia, religione, omni vitæz morumque ſuauitate, & omni principis priuatique ho- minis laude conſummatisſimum. qui quum litterarum haud rudis eſſet, & eruditis ſer- monibus magnopere delectaretur, ac ideo au- lam habere vellet litteratis hominibus orna- tam, Agricolam familiariter complecti coœ- pit (p),; in conſilium de republ. adhibitum; ſeque ei ita deinde præbuit, vt neque ipſe plus facere potuerit, neque Agricola tantum potuerit ſperare. Quid de IOACHIMO I, Electore Marchione, dicam? cui Latine dicen- di facultatem plurimum laudis peperiſſe, ſci- mus (q); dum eius orationes prudens quis- . P 4. que (o) Lucubrat. p. 206. (P) Phil. Melanchthon epiſt. Lucubrat. Agricolæ præmiſſ. & quam Abbatis Vrſperg. Chronico præfixit, item in Vita R. Agric. Declam. T. II, P. 451. (9) Georg. Sabini Orat. de Vtilitate ſtudior. Elo- quentiæ A. 5, b. quæ etiam reperitur T. I De- elam. Ph. Melanchth. p. 418, ſeqq. 232 DE LINGVAE LATINAE que propter conſilium & ſententiarum gra- uitatem, eruditi propter genus verborum, magna cum admiratione audire conſueue- rant. Tanti fiebat tum a ſummis etiam Prin- cipibus Romani ſermonis cultus! cui vt ſedu- lam nauarent operam Elelctorum Principum ſi- lii, in Aurea Bulla diſerte eſt ſancitum: cuius conditor Carolus IV fauore, quo litterarum ſtudia proſequi conſueuerat, ſingularem ad- eptus eſt laudem: qualis etiam filio eius Si- gismundo debetur. Hic quum ſapienter ſta- tuerat, neminem ſine litteris recte imperare; ſcire, & hancce ſententiam ſuam Ludouico Comiti Palatino Rheni, modo laudati Philippi Parenti, confirmauerat, eum ſenem iam per- mouit, vt canus Latinas litteras diſceret, non aliter, quam Cato Græcas (*). Ad EBERHARDVM, Wurtenbergenſium Principem, quod attinet, is non modo omni- bus ſui temporis Principibus præferendus, ſed & priſcis clarisſimis & illuſtribus viris ob virtutem merito comparandus quibusdam olim videbatur, ita, vt quum diem obüſſet, ad omnium Minerua infignium perniciem: & incommodum decerſiſſe, eum, crede- rent (r). quippe quem hoc præcipue egiſſe legi- (*) T. II Declam. Melanch. p. 571. (r) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. 25, & 33. — —, N lgims 1liul conlilil 4 Venetoru Gawoie, hibitos guanet 1 bilibis e Nauali el Colonin le⸗ pimsbri, i Prumn Dect ſbiſe Uuenu⸗ IINN tentinmn, n ehn e Col⸗ RS nstin 97 culſten. izn ctum: iu 1o Iitennnn Plarena floeiug⸗ Pienterlr. npecz, 1 d üipe nel⸗ letet non yeln omui Tencuc⸗ irisob Posanm pigen- ele. gle legr⸗ IN GER M. FATIS CAbP. IV. 233 legimus (s), vt ſibi viros ſapienter, & erudi- tos adiungeret, quorum de rebus maximis conſilia audiret. Imperatoris enim aulam, Venetorum gubernationem, & aulas ducum Saxoniæ, vbi doctos homines ad negotia ad- hibitos nouimus, vidiſſe optimum princi- pem, qui hæc memoriæ prodiderunt, addunt. qua re factum perhibent, vt & ipſe viris no- bilibus doctores addiderit, inter quos Io. Nauclerus & Io. Capnio excelluere. ITubin- enſem academiam, quæ auſpiciis eius funda- ta eſt, & vnde Wittebergenſis academia quaſi colonia deducta videtur (1), quum inuiſit o- ptimus Princeps; ad exiguam Naucleri ſui, qui primus recens conſtitutæ academiæ re- ctor fuerat, domum plerumque eum diuer- tiſſe, referunt, comitatu in arcem dimiſſo. aula hac ratione in ſenis doctoris tuguriolo conſtituta, modeſtia, ſobrietate, caſtitate Pauli & Antonii congresſibus par, vtilitate antecelluiſſe, quibusdam viſa eſt, quod deli- berationibus ibi captis terræ principis rectæ ſint, iuſtitia, pax, diſciplina, conſeruatæ (sſ). Quamquam Latine ignorabat celſisſimus Eberhardus, peruerſis purpuratorum conſi- P F liis, (§) Declam. Ph. Melanchthonis T. III, p. 170, ſeqq. vbi ſcilicet verboſa de Duce Eberhardo oratio Inuenitur. (1) ibid. p. 165. G1) ib. 172. 234 DE LINGVAE LATINAE liis, vt ſupra vidimus, deceptus: theolo- gorum tamen & iureconſultorum diſputa- tionibus crebro interfuit, ſciſcitans ſubinde, qua de re diſputatio eſſet. Cuiusmodi eru- ditorum conſuetudine eam conſecutus eſt doctrinam, vt de omnibus rebus diſſerere pos- Jet (t). inde etiam factum eſt, vt, quum ora- toria laude Præcipue delectaretur, ipſe, ab eruditis ad partis ſuæ ius exponendum arma- tus, aliorum ſæpius principum cauſſas in con- uentibus agere haud dubitarit: poſteaquam ſcilicet a doctoribus ſuis fontes argumento- rum, ornamenta, exempla, hiſtorias, zaut alias narrationes negotio ſuo conuenientes rece- perat. Quum tantæ optimi Wurtenbe ergen- ſium Principis fuerint virtutes; quid mirum, ſi Germania earum gloriam capere non po- tuit? doctisſimi enim Italiæ Viri principem eum coluerunt (tt), qui pacis ſtudia rebus bel- licis antepoſuerit, templa ſundarit, publica litterarum gymnaſia fecerite quem ſubditi non tam metuerint, quam amarint, obſerua- rint; atque mirati ſint. Diuino omnino factum credunt benefi- cio, vt ſæculo, quo litteræ renaſcebantur, Prin- ( M. Cruſius, Annal. Such. P. III, lib. VII, c. 10, P. 439. (tt) Marſilius Ficinus in M. Cruſu Annal P. III, lib. IX, c. 6, p. 502. R 1 pyi inlipen r aan pon Penl bi Gisheni caule II ſummunm inhenin ommihnn cam tmmen judicebn⸗ Prnehh oraine tuo ii n gloe Uunlitera N Uten Ukieor ces do ucsben⸗ IINA Ntus: Nun luuemotir. oNnn Aſumn N 6un . „p 19 e, O Glm TmM. . . iri, . Memuun nmento. Autaliss 1 lece hengel Amimmn ton . Nulbel. ℳA Ntt ſrut⸗ enet⸗ Mtul, yi- clo⸗, Pll, IN GERM. FATIS CAP. IV. 235 Principes rerum ſummam in cuncta fere Eu- ropa adminiſtrarint, qui juſtitia & virtute, non Perſico faſtu magni, ftudiorumque cu- pidisſimi, illorum, qui litteris operabantur, cauſſa magnopere cuperent, & inter quos ſummum exiſteret certamen, vt ipfi litteris impenſius imbuerentur. Etli enim virtus in omni humana ſpecie præclara & pulera eſt: eam tamen in nobilitate ſplendidius elucere, judicabant, & quidem adeo, vt, quo quisque princeps, aut nobilis doctior eſſet, eo plur in ordine ſuo auctoritatis ipſum habere crede- rent (u). Horum ipſorum Principum pie- tati tribendum exiſtimauit Eraſmus (v), quod tum pasſim, ceu ſigno dato, excitata ſint præ- clara ingenia, quæ ad reſtituendas optimas litteras inter ſe conſpirarint. Neque maio- rem felicitatem humano generi contingere potuiſſe, idem eruditisſimus vir cenſuit (X), quam quod principum benignitas optima- rum litterarum profeſſores & iuuenum non vulgarem ſpem de ſe præbentium ingenia fo- uerit, eorumque auctoritas aduerſus igoſs- ıο iſtos, veteris inſcitiæ tyrannidem perti- nacisſime tuentes, fuerit præſidio. Nihil enim (u) Io. Sturm. in dedicat. qua Golii Onomaſticon Iac. Marchioni Bad. Inſcr. (v) Epiſt. lib. I, ep. 4. (X) epiſt. cit. ad Fridericum Saxon. El. 236 DE LINGVAE LATINAE enim ad eruditorum laudes illuſtres redden- das aptius eſſe videtur, Imperatorum, Regum, Principumque patrocinio Franciſeum I, Gal- liarum Regem, ditandis eruditis ærarium ex- hauſiſſe, ſunt, qui exiſtimant; quum amplis- ſimis præmiis inuitarit & allexerit vndecun- que viros virtute, doctrinaque excellentes. Hiſpania a diuinæ plane indolis regebatur Principe. Nec Anglia litterarum imperi- tum habebat tum Regem: qui quum bene nata ingenia non præmiis ſolum excitauerat, ſed ſuo etiam exemplo pigris calcaria ſubdi- derat: non mirum putauit Eraſmus (y), iu- uentutem illic effloruiſſe. Eiusdem Regis voluntate, iudicio, & liberalitate Linacer, Morus, & Coletus excitati, tam diligenter lit- terarum ſtudia coluiſſe a Sturmio dicun- tur (2), vt eorum protela, ſua etiamnum æta- te, in Anglia vim ſuam retinuerint, & Eduar- dus Rex incredibilem ſapientiæ atque doctri- næ excitarit exſpectationem, ſi modo vita ſuppeditaſſet diuturnior. qua in re Eliſabetha Regina mortalibus felicior exſtitiſſe ab eo- dem Sturmio prædicatur; cuius ingenium, æque vt fratris, ad humanitatem litteris ele- gantioribus excultum fuerit. Quam beni- gno in litteratos animo fuerit Matthias, Rex Hunga- (W) Ciceron. p. 373. Æ) in præf. St. Doleti Phraſib. præm. 1 IN ugi elt, gun inlignen ta extta ter coll dorumm clos rentiun Mulen fat! teratumel ein Coch ſCnister Acehti, delicet mnuditile lrumgue Aurieban- esprte ntolos untelgi Der n. Phibu Ene Uhn Eil (Ugd in Wr IINE lhe N . n, N . rzr, un ie 4 g eratine. TMumnaNI. 1 it mlean. excelents ngehrn lum inper. guumn bene Neitinenth la ſubcl. 1 Gir. len ezs te linder, genterl⸗ Ho dun⸗ mun att AMuar. Cockt. o it =☛ S =6☛Rts ä S= — = IN GERM. FATIS CAP. IV. 237 Hungariæ, inter omnes conſtat: is enim ipſe eſt, qui incredibili cura, ingentique ſumptu inſignem Budæ inſtruxit Bibliotbecam; quan- ta extra Italiam tum nulla erat: ex qua præ- ter complures libros alios, Polybium & Dio- dorum Siculum primum prolatos, typis ex- cuſos eſſe, nouimus (a). Coſmum & Lau- rentium Medices ſtudioſe operam dediſſe, vt Muſæ in ſplendorem aſſererentur, quis igno- rat? Lesnem vero X, Pontificem, tantum lit- terarum exſtitiſſe Mæcenatem, ſcimus, vt æuo eius doctorum etiam mulas hordeo pretio- ſisſimis tapetibus effuſo laute atque opipare exceptas, verſibus nonnulli luſerint. Multo videlicet meliori fortuna vtebantur Romæ eruditi Leonis ætate, quam Sixti IV, anteceſ- ſorumque temporibus, quibus litterati miſere eſuriebant Romæ: quum tamen pontificiæ opes præcipue collocari debuiſſent, vel in ca- lamitoſos, vel in eos, qui tractatione littera- rum religioni operam nauarant (b). At Leo- nis (a) vid. orat, de Matthia Rege Vngariæ Tom. III Declam. Melanchth. p. 191. (b) Tom. I Declam. Melanchth. p. 441 vbi Melanchth. pluribus verbis enarrat, quam exigua Theodoro Gazæ merces a Pontifice, cui Ariſtotelis & heo- phraſti libros in Latinam linguam verſos obtulerat, reddita ſit. nihil ſcilicet præmii præter ſumptus, quos in ornando libro poſuerat, retulit doctisſimus Caza. 238 DE LIN GVAE LATIN AE nis auſpiciis Prytanea alendis eruditis multis in locis excitabantur: nulla bonis litteris quæſtuoſior aut honoratior habebatur ars. Eruditi, licet obſcuro loco nati eſſent, in prin- cipum vbique perueniebant iſto tempore di- gnationem, atque inuidioſis plane ab extre- mis orbis partibus euocabantur ſtipendiis. Enimuero principes atque respublicæ certa- bant tum, penes quos maior litteratorum conſpiceretur numerus, & quæ aula plura do- ctorum virorum capita in pompam oſtenta- ret (c). Quæ quum ita ſint, cui mirum, quæſo, videatur, ſi cognouerit, temporibus iſtis in Italia aliisque regionibus principes, comites, ac nobiles genere proſapiaque viros, vel iura, vel etiam philoſophiam, & bonas litteras publice docuiſſes idque ſine vlla ordi- nis ac familiæ ſuæ dignitatis diminutione (d): ſi porro legerit, viros, quorum ante acta vita domi bellique clara exſtitit, Muſarum dulce- dine captos, gloriam per litterarum ſtudia adlfeltaſſe (e). Tali (O) vid. elegantisſima Oct. Ferrarii Proluſio de Causſis pereuntium litterarum, quæ in editione Patauina a. 1668, 4. eſt octaua, pag. 67 ſeqq. & Eraſmi epiſt. 4, lib. I. (d) Rittershuſ. Comment. de Vita B. Pirckheimer. P. 23. (2) Reuchlin. ep. Io. ex Lupis. p. 22 c,. clar. vir. ad Reuchlin. 1d Germin erabantun, dem heuk tantlih Potentes l R lerglch,ne udatstum Reuchhm Gvin wunn Tihl non ſbi nietul ume UiKePh (hors obn Donalul Zerturun 1lleipr⸗ IN ulitiun horil Cbehein elentiin tenport ne ert, r Kipendi blickee tterttonn Aplurd,. molen - iinn nponbu Ninrieh neninn & bons Iaorl tone /0 vitt lce di Tll e Cnnſs tuuina4. heiner. Vit⸗ 4 IN GER M. FATIS CAP. IV. 239 Tali nimirum ſæculo ad Germanorum cum primis ingenia, quæ hebetiora, aut nulla potius, paullo ante iudicauerat Campanus, excitanda opus erat. Neque enim Centauri, Reuchlini iudicio (f), neque Androgyni, id eſt, nec agreſtes tantum, nec ſolum compti, ſed homines ſimul & manu & lingua potentes ad Germanorum gloriam reſtaurandam deſi- derabantur: quales plus prodeſſe poſſe ei- dem Reuchlino videbantur, quam ſoli toga- ti, aut ſoli, vt poeta dixit, bene ocreati (ff). Potentes huiusmodi viros, Alberti Archiepi- ſcopi, Philippi Palatini, Eberhardi Wurten- bergici, nec non Alberti Saxonici, Principum laudatisſimorum , aulæ Agricolæ atque Reuchlini tempore oſtentarunt. quorum quin vnum & alterum nominem, temperare mihi non queo. Primum locum vindicare ſibi videtur IHEODORVS DE PLENIN- GEN, doäctor & miles auratus: vt in epiſto- la, quam ad Reuchlinum de edit, ipſum ſeſe ap- pellaſſe, cernimus (g) qua etiamſi confirma- uit, ſe Philippi Principis ſui negotiis ſingulis horis obrutum in bonas litteras incumbere non valuiſſe, harum tamen minus expertem, Veritorunz viroram amatorem & aäamiratorem fuilſe, profeſſus eſt. Huius viri, quem Agri- cola, f) ib. (fſt) ibid. (g) inter clar viror. ad Reuchlin. epiſtolas p. 20. ſegq 240 DE LINGVAE LATIN AE cola PLINIVM vocare conſueuit, præconiis, & ipſius huius Agricolæ, & Reuchlini, epi- ſtolæ plenisſimæ ſunt: ex quibus ſatis appa- ret, quantum ipſi meliorum litterarum ſtu- dia debeant in Germania, qui is ipſe eſt, per quem Dalburgius Agricolam Heidelbergam arcesſiuit; ſiue cuius ipſius amicitia Ferrariæ dudum contracta ex Melanchthonis ſenten- tia (h) Agricolam eo pertraxit: vbi huius contubernalis factus tantopere ſeſe probauit, vt eum virum ornatum, ſui amantisſimum, & iuris ciuilis doctorem in primis eruditum. pasſim in epiſtolis ſuis collaudet Agricola. Quum induſtrius eſſet, Principi ac omnibus aulicis gratus, vſumque prompti & pruden- tis iuuenis tunc præſtaret, magni viri ſpem eidem Agricolæ ſuo promiſit (i): quam ex- ſpectationem eum haud fetelliſſe, vel ipſius ad Reuchlinum epiſtola oſtendit. Nam li- cet is a Reuchlino barbariei ſuæ ruſticæque: epiſtolæ veniam expoſcat: hæc profecto ne- que barbara, neque ruſtica eſt, ſed magnar ſpirat eruditionem atque elegantiam, nobili viro, doctore, & equite quam dignisſima (K). Non (h) epiſt. ad Alard. Amſtelredamum Lucubratio- nib. Agricolæ præf. (i) epiſt. ad Iac. Barbirianum Lucubrat. p. 205, & ep. ad Ioannem fratrem, p. 216. (K) M. Cruſius, Annal. Sueu. P. III. lib. IX. c. 16, p. 533. vbi epiſtolæ partem excerptam dedit. Aer I. celih liyd e telifarmuek endutun 1 vernerit i ſmun jern orun de ſna, Mr ⸗ AttenulerM amniingie 4 Iubus his 49 tbus NN len er Alelna loed met e enuditionisi 0 Uter, chr. nſegg Dälnn IINN eu Mmen Nenllig, ibualtem. iitleck Hithern lcitinkenn⸗ hons ſanen W . 4 6 pbi Munn leptoben /. Antlumun, 8cruditun Aoncol. Kolnebus Kpruden p a Hen . uamnel⸗ bſel hlu⸗ Nun ello re⸗ grarm nodil 1.) Sunn . NNn uelhmni⸗ 4 P. 2061 e. 4 . edi. IN ERM. FATIS CAbP. IV. 241 Non minorem elegantiam præ ſe ferunt IO- ANNIS EXNX LVPIS DE HERMANS- GRVN, Oratoris Magdeburgenſis, epiſto- læ (1): de quo Reuchlinus adſeuerauit, ad- mirabile hominibus videri potuiſſe, talem & tam armis ſtrenuum, quam litteris doctum virum ex puellarum arce, quam Maidburg appellarent, procesſiſſe (I). Quanti ER- HARDVS DE WINSBER G, Doctor, & in Alberti Ducis Saxoniæ gula Miler, eruditos fe- cerit, his, ad eumdem Reuchlinum ſcribens, teſtificatus eſt verbis (m): Zu vero meus eſto, quemadmodum ego tuus. Neque nouum aſperneris militem diui Caroli enſe cklitus ſacrato percuſſum“ qui etſt er Ventimonta- norum de W'indrberg familia olim ſtrenuis- ſima, nunc obſeurata, nouus reſurgere miles attentauerim, ſum tamen & ero ſemper tuus, omniumque doctorum virorum deditisßimur. Tribus his a generoſisſima ſtirpe ortis homi- nibus BERNHARDVM ADELMAN nobi- lem ex Adelmansfelden, non minus illuſtri loco inter Squeuor natum, præſtantisſimæque eruditionis virum, adiungendum arbitror: quandoquidem, Eyſtetenſir & Auguſtanæ Ec- QC leſta- (D) inter. clar. viror. ad Reuchlin. epiſtolas p. 21, b. ſeqq. (Il) ibid. p. 22, b. (m) ibid. p. 19. 242 DE LINGVAE LATINAE. cleſtarum Canonicus, ſummus litterarum cul- tor atque fautor a Rittershuſio & aliis lauda- tur (n). Qui pro ſingulari ſuo in Latinam lin- (n) Quanti B. Pirckheimerus viri virtutem atque e- ruditionem æſtimauerit, pluribus epiſtolis, quas ad eum dedit, & quæ etiamnum exſtant, declarauit: idem effecit luculentisſima ſane ac pereleganti præ- fatione, qua Adelmano Platonis aliquot Dialogo- rum Interpretationem nuncupauit (Dedicator. E- piſt. IV) & ſeceſſum pariten ac vitæ, ſtudiorumque uorum ationem verboſe, dilucide atque ornate ex- poſuit. Conradi Adelmani, haud indoécti, minus- que inglorii, Augiſtani jtidem Canonici, frater fuit Bernhardus. qui Conradus, prout ſingularis er- ga patriam amoris homo erat, quale teſtimonium ipſe Bernhardus fratri ſuo in epiſtola ad Reuchli- num ſcripta impertiuit, Richardum Bartholinum quotidianis precibus lacesſiuit, vt Conuentus, Au- guſtæ Vindelicorum a Maximiliano acti, celebrita- tem traderet; veritus, ne poſteritas ætatem ſuam, ſi id factum non eſſet, inertiæ vere inſimulare poſſet. Idem Bartholinus, natione Peruſinus, eſt, cui præter XI Auſtriados libros, a G. I. Vosſio lib. III de Hi- ſtoricis Lat. p m. 679 memoratos, Hodæporicon, ſ. Itinerarium Cardinalis Gurcenſis, & eorum, quæ in conuentu Maximitliani Cæſaris, G& Regum VIadislai, Sigiemunai, & Ludouici memoratu digna geſta ſunt, narrationem debemus, a Frehero T. II Rer. Germa- nicar. Scriptorum p. 321 ſeqq. inſertam. Adelma- nus in præfatione, quam libello ipſius precibus a Bartholino edito præfixit, auctorem impenſa erudi- tione virum appellat, qui Conuentum conciſe qui- dem, ſed ita deſcripferit, vt nihil eruditius & ele- gantius legi posſit. Integra libri inſcriptio hæc eſt: N6 lpguam l le ettore Ne con mines ep horrere Ubere,til lia fuiſſent „9 1 jcken ℳ innelli ie 1,,er,, Lutber cun, o Hlihc⸗ lin oe iaß Unchion ſurarn . 4 1 IN 4 IN GERM. FATIS CAP. IV. 243 iter Alkkatumon. . . . i linguam amore grauiter moleſteque tulit, & tno nlic de errore ac detrimento patriæ ſux magno- pere conqueſtus eſt, poſtquam ætatis ſuæ ho- mines deſpicere, immo tamquam venena ab- horrere, ac aliquando in illa incumbere pro- hibere, vidit, quæ Latinis iucunda, Germanis Berkeniß vero ob ſuam barbariem perneceſſaria ac vti- gun ⸗ lia fuiſſent. In rei teſtimonium Principis Richardi Bartholini, viri eruditisſimi, de Conuentu iun Augufſten eoncinna de, criptio rebus etiam externa- i Sae rum gentium, quæ interix 2 Ie Junt. cum legan- ſiaane. tia interſertis 1518, 4. Abiectisſime in deſcriptione 4 1 Neuchl⸗ Bartkolinunm hac ſua de Luthero iudicat Bartholinus: Cutiusdam Fratris Luther ſectatores, ſeribit, guum Echius eccle- Naſticam dignitatem, ac veritatem Jortoſſe ipſam de- Jenderet, in eum grauius, guam vt theologos deceret, inuecti fuenant. Iudicium deinceps ſuum de Lutheri canſſa ſubdit, idque verboſum ſatis, ac ita comparatum, vt docta manus in exemplo, quod Wolfenbuttelenſis Auguſta Bibliotheca cuſtodit, Ulne olet P . ipfſi iudicio adſcripferit: Notandum bene hominis ei, . eihei de Chriſtianæ religionis controuerhiis iudicium en impium. Ita verboſum eſt iudicium hoc, vt hiſce notis addi poſſe non videatur, neque tanti id æſti- ek mo. cuiusmodi ſit, vel ex his verbis coniici poterit: H Ego gquum hæc & ſimilia fere animo repeto, ſtultos n bem. illos, immo ſtultisſimos, eſſé iudico, qubrum opera ac Auln. Nudium ſolum in iis, quæ ſibi nihbil præter detrimen- Nrbis rium, ac iacturam parere pogint, verſjantur. cum ieniß principio reliqua, quæ ſequuntur, conueniunt; in Gele G primis hæc verba: Sapere cum vitæ interitu mihi s ⸗ Itultisfimum videtun. S Deo gratus eſſe vis, ſine gohers mundum ſua zegi prudentia, plurimis verbis parum 244 DE LIN G VAE LATIN AE Eberhardi Coniugir Barbarz, Ludouici Man- tuani Marchionis ſle deen litteris ad Reuchlinum ſcriptis adiecit: quæ, ad Cardi- nalem Mantitanlum exa “ quum minus ver- boſa ſit, & clarorum virorum ad Reuchli- num Epiſtolæ, inter quas reperitur, in pau- corum ſint manibus, eam apponam: quam dignam puto, quæ Obſcurorum virorum Epiſto- piis interiettis, addit: Dii ſuperi, medioximigque, barum abeſt, gquin dicam, i imſeri gucgue hoc velint, ne tam lrupuloſa religionis cura vobis noceat pariter „* vobis. nam in cr. 7ibendh guantun gloriæ, tantum etiam eculei & compedum vobis paratis. Denique tamquam egregium epiphonema adiicit: Sed ſuo guisque viatur, vt vult, iudicio., ego bhoc vnum ſentio, vt munaum reperi, ita quoque relinguendum eſſé. Qod ſi friuolo hoc iudicio abſtinuiſſet auctor, cu- ius prudentiæ nihil non tribuerat Eraſmus, (vid. huius ep, 31, lib. VI) neque ie quaſi ſorex prodidis- ſet, pluris forſitan poſteritas narrationem ipfius fa- Gtura fuiſſet, quum non pauca memoratu digna ea contineantur: inter quæ & illud reputo, quod de Alberto, Archiepi copo Moguntino, ad Cardinalis dignitatem in ipſo iſto Conuentu euecto, refert. omnes enim cærimonias, quibus ſolemnitas eſt pera- Sta, Pproſe quitur. Verbis: Legatus pileum Cardi- neum eius capiti impo uit, comitatusque eſt ad ſub- ſellia: manus, ab illa, quam iudicium iudicio ad- ſcripiiſſe, memoraui, diuerſa adnotauit. Ex hoc loco error sleidani corrigendus, qui libro primo pu- tat, Epi copo gladium datum At Sleidani adrma- tionem hanc, lib.I Comment. p. 2, b. edit. Argent. in fol. 1559: Cæar deinde nouum Cardinalem e tem- RN6 H lolei Giſs aluriß aui⸗ e l 1N. fam Ao futer, 4 uitth 1 ſy latinin. lnm/ Nent 10 „ Vindehcorun ſciptunn forntandel⸗ tenlg mnie ulen 17¾ luni⸗ iſen brijtati / ehen 1MH NImIANn. Utn admnod rondti Conn konnn. N Aen tene, Inp , 1 Ic allt Tu I C uliſrinit, lebic elizn , renr ſunitn Wris tuttmn 1. Denigue ict. Ne iſet ucton e⸗ nulnus, (Nid Ger r emn lls ⸗ nnin l oglalte CCriinals o, delen, iusetper. ln Cni⸗ 44 . lur pyind ,. i aCürcnr⸗ . Agenrin aleneter IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 24 5 Epiſtolis adnumeretur. Reuerendisſime in⸗ Chriſto patera- Domine, domine frater mi ſengularisſime, humili reommendatione para- taque ſemper obſequendi præmiſſa aſfectione, 2 N. famulo meo ſidelizxſimo percepi, quomo- do frater ipfius nomine N. negotia aliqua er- ga ſunctisſimum expedire habeat, vt D. V. ab ipſo latius intelligere habet, & propterea me Q3 Nup- plo domum reducit, ac munera mittit, regiem lecti- cam, eguos & ſtragulam veſtem multam, valae pre- cioſam: Pontitex autem dono dabat pileum, auro, gemmis & margaritis intextum, G& en, em deaurata vagina: elegantisſima VIr Hutteni epiſtola, ad lu- lium Pflugk in Italia tum commorantem Auguſta Vindelicorum ipfo eiusdem Conuentus tempore ſcripta, confirmare poteſt: vnde Sleidanus iſta fua forſitan deſumpfſit: ibi enim cærimonias iſtas Hut- tenus amico ſuo ſic perſcribit: Calenais Auguſti galerum ſumpfit ille (Albertus) apponente legato Pontiſicio Iucundum fuit id ſpectaculum., maima nobilitatis Frequentia facto ſacz 9, ac ingenii omnis generis hominum circumfuſa multitudine. Ipſe Ce- ſar a ſacris domum reauxit Albertum, deinde mune- ra miſit, regiam lecticam, eguos, & tapetes opere NRe- mul ac materia admirabiles. Iuxta bac Leonis WMa- ximi donum, gemmis, auro, ac margaritis intextum pileum, & en'em deaurata vagina. Multa alia no- tatu admodum digna de Conuentu iſto laudata Epi- ſtola memoriæ prodidit Huttenus, quam Nemini ſuo ſubiunxit, lectu propterea dignisſimam. non pauca præterea de Germaniæ ſtatu, litterarumque in ea conditione, profert ibi Huttenus. De ipſo Conuentu ſic ſcribit: Certe iucundiimum hie o- 246 DE LIN G VAE LATIN AE ſupplicauit eum erga D. V. promotum haben- do. Cum autem tempore vitæ ſux mibhi & le- gitimo meo ſuis ſeruitiir ſemper diligentiam Iſummam erga nos exercuit. Ea de cauſſa D. V. intime implorando, eique fratri N. in ſuis fablis erga Santlisſimum ſabiuenire pelitis. In hoc mibi rem graticſimam D. V. faciet, quam Cbriſtus ſcliciter & & longaue conſeruet. Da- tum oppido meo ́ryningen, ſocunda feria poſt Bartholomei Apoſtoli. Anno, G&c. LXXX. quarto. Barbara ſilia & ſeruitrix veſtra. Hæc epiſtola Adelmano tantopere impro- bata eſt, vt ſummo cum pudore ſe eam Reuch- lino mnibus ſpedtaculum ob oculos verſatun. Tot prin- cipes iuuenta ſimul & corporis ſpecie præſtantes. ranta Comitum ac Egquitum multitudo, ſlos ſcilicet Germaniæ nobilitatis, vt gui hos intueatur, formi- danaos magnopere Turcas non putet. Quod ſ R ho-= die tantum cerebri eſt Germaniæ, guantum virium, auſim orbi terranum minari iugum. multis interpo- ſitis addit: Quod mihbi ſumme placet, minorl appa- ratu noſtri, quam ſoliti ſunt aliis conuentibus, a- gunt, ſiue ob annonæ difficultatem, ſiue gquod in mul- tis mihi reſipijcere Germania videtur. quamquam eſt adbuc mira veſtium luxuria, a Gallis ſ-umpto ecxem- plo, quos pPræter patnium morem æmulari in hboc cer- tamus. G. Rrenue bibitur, nondum ſanitatem acci- Bie gui rectis ſemper wonitio Fibns reclamare olent. 1 olerieht cxiſtünaut. 4 1 1 ,ſ epn Ee iunrdcont Ungne win gormlun Eet, Kptine tates ellaud Geret iemn ptlr AAA luns bonar ſterun (ice 10) Oünn tkenn un trir cele Nuros ell WTINN opotnit. fui, ſeruef h naa ſfmu, Ge. LII. iyyiſpe. er inpto. camhench⸗ no⸗ r. Vr zn e, rmn⸗ , uſcitiu utr, ſinl Qulhlr Nun M, lasintetpo⸗ ninarl )e⸗ ,bentur, um unl⸗ nunnunh inreun⸗ ,tmen er. terlanctt IN GER. M. FATIS CAbP. IV. 247 lino miſiſſe adfirmarit (o); conqueſtus, mul- tos tum non philoſophos, ſed philopompos non magiſtros ſacrarum litterarum, verum tene- brarum, non iuriſperitos, ſod potis leguleos fuiſſe, qui poeticum nomen execrantes, Poetas laſeinuiis, ac nugis deorum gentilium refertos eſſe prædicarint. quare ab urbibus pelli ac aboleri debuiſſe ineptos huiusmodi cenſores, exiſtimauit; argumentis iſtorum eleganti epiſtola refutatis: qua a Reuchlino, tutisſi- mo litteratitſimoque hominum refugio atqué receptaculo, vt eum appellat, etiam atque et- lam vna contendit, vt viris ſtudioſis liberali- umque artium cupidis ſubueniret, dignitati, gloriæ, laudi ac vtilitati reipublicæ conſule- ret, & principi Eberhardo, cuius inſignes vir- tutes dilaudat, ſumma cura ac ſtudio perſua- deret, neminem vmquam ad veram rerum co- gnitionom peruenire poſſe, niſi primir rudi- mentis vacauerit. Quod ſi effecerit Reuch- linus, bonarum litterarum cultores ipſum vt alterum Ciceronem immortalitati dedicatu- ros, optimum vero Principem, Patriæ Pa- trem, cuius opera tantum commodum pa- triæ acceſſerit, vt alterum Oltauium aàd aſtra laturos eſſe, ſpopondit. Reuchlinum cer- Q4 te⸗, (e) clar. viror. ad Reuchlin. epiſt. p. I4, b. eamdem minus comptam epiſtolam inuenies etiam in M. Cruſii Annal. Sueu. P. III, lib. VIII, c. 19. p. 470. 248 DE LINGVAE LATINAE te, vt rem eo perduceret, quo Adelmanus maxime perductam volebat, nulli labori po- ſtero tempore peperciſſe, ſupra cognouimus, ita, vt famæ vitæque diſcrimina ſubire ea pro- pter haud dubitauerit. neque vero conata optimi viri ſucceſſu caruiſſe, ſed eum, ex quo Adelmanus epiſtolam iſtam ad ipſum miſe- rat, triginta octo amplius annorum ſpatio fortiter & ſecundo Marte contra barbariem, tamquam ferum ac immanem hoſtem, pu- gnauiſſe, pariter intelleximus. Nam tum, quum epiſtola ad Reuchlinum miſſa eſt, vix triginta natus is erat annos, & Agricola non ita pridem Heidelbergæ ſcholas inſtituere cœperat: Tubinga vero humaniorum litte- rarum ſtudia etiamnum fugiebant. Eo ma- gis mirandum puto, Adelmanum inter bar- baros adhuc tum Germanos verſantem tam puro ac eleganti dicendi genere vſum eſſe. verum hoc Italiæ vltro acceptum retulit: cu- ius gymnaſia optimarum artium nutricer, au- torer atque opiſices quaſi collaudauit: quam- quam Reuchlino, communi Germanorum Præceptori, multum etiam debere ſe pro- feſſus eſt. qui quum diſcipulum hunc ſu- um virtutibus & eximia ſcientia ornatum noſſet, ipſum, quod nihil nee ſcribendo, nec dicendo proferret, vitamque ſuam in- glorio- —) “ N lotiotun uto iget Plures ſtres Etit fiam mi nühilattn pore en ſuo eos diis com pelpel . tio,rete elal Cacaltere N chattis abat vete trociniisla chetacure Hadenn pon obln ltteras ſic Ingue fud Ttorumpat rs ht Virum de Cioſt fum Cbrs n Culriamn r, Grn ATINE C Mln nullile⸗ ann. n onnin iuſt iran red leleun rn 4l ipünn. nOfIN ſH tahrtnin Poten . Nm tun nilaett ni Gcoleton inlituete niormum ltte- nt. bo mi⸗ Un ierbr⸗ Hanten tun nd fetolt: a⸗ ruen it:an⸗ mncrun te ſe nlo⸗ n hurſi. 1 Oletumn ſubenco, ſuann ir. goro⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. 249 gloriorum monachorum exemplo ac inſti- tuto ageret, ſatyrico more coarguit (p). Plures antiquitate generis & honore illu- ſtres ætatis iſtius homines, ad ſtudiorum glo- riam magno conatu adſpirantes nominare nihil attinet. Qualibus nec inſequenti tem- pore caruit Germania. huic ſaltem Eraſmus ſuo æuo gratulatus eſt, quum vidit, multos nobilitatis iuuenes ad laudem litterarum ſtu- diis comparandam contendere, idque tanta peragere æmulatione, vt tum, Eraſmi ſenten- tia, vere clara, generoſa, illuſtris, ac ſuſpicien- da exiſtere cœperit Germaniæ nobilitar quæ pro chartis luſoriis, atque alea optimos tra- ctabat veterum libros, & cui pro bellis ac la- trociniis ſanctisſimæ leges ac philoſophiæ de- creta curæ erant cordique (ꝗ). Hactenus id, quod declarandum ſuſcepi, non obſcure comprobaſſe ego mihi videor: litteras videlicet, in primis purioris Latinæ linguæ ſtudium, Principum ſummorumque virorum patrocinio adiutum, tam breui tem- poris ſpatio in Germania noſtra effloruiſſe, mirum adeo non eſſe, quum litterarum ſtu- dioſis ſummi tum decreti fuerint honores. Quibus amplisſima acceſſerunt præmia in- duſtriam hominum mirifice excitantia. Nam 5 et- (p) clar. viror ad Reuchlin. ep. pag. 15. (9) Eraſmi epiſt. 94, lib. 19. 257H DE LINGVAE LATINAE etiamſi Pirckheimerus ſe ſuæ ætatis Princi- pum conditiones probe cognitas habuiſſe ad- firmauit (r), diu inter eos verſatus; ſeque falibus ipſorum promisſionibus vel ditisſi- mum pronuntiauit; quibus ſi ſuſtentari de- buiſſet, bonis ſæpe, vt aiunt, dentibus male comedere coactus eſſet; quum magnifica verba neminem opulentiorem reddant, & in actione demum omnis laus virtutis conſiſtat. Eraſmus tamen, ad quem talia ſcripſerat Pirckheimerus, edocuit, fortunam a Princi- pum liberalitate exſpectandam ſibi haud de- fuiſſe: qua quo minus abundarit, ſe ipſum culpam ſuſtinuiſſe, fatetur, cui libertas nimis dulcis fuerit (). Equidem præmia, caque ampla ſatis, in Germania propoſita fuiſſe iſto tempore litteratis, non paucis teſtimoniis demonſtrare poſſem: verum id ſuperioribus comprobatum ſimul eſſe, arbitror: vbi præ- ter ſingularem ſummorum Principum erga Muſas clementiam, de Dalburgii, Pirckhei- meri, Peutingeri, Matiani actum eſt benigni- tate. Tantum iis, quæ ſupra de R. Agricola protuli, in præſenti addam, Burgundiæ Can- cellarium monitis, ſuaſilbus, impulſu & blan- dimentis propemodum promisſirque Agrico- lam, vt Maximiliani Imperatoris aulam ſe- quere- (r) epiſt. familiar. lib. miſc. ep. 27. (S5) ibid. ep. 28. N eretunn 7 etiam tet Agne tonem cigem den ſt, t 1 ſuæ quat⸗ ſacele; Eti feli lluiin ioneumho ſbi eumn vt eulndeugu Ave coner Gvorun n unlabori, )Lucubr Onid Eutr lneltn Dechma Aguit inſituern ip nern ſlolt en Meereate nln ne hle l⸗ 1 iplet Iaunci. aud⸗ Einin tununis n,caale ulleido limonu eig rieol 0 4 Mor⸗ un- 4 ger⸗ IN GERM. FAIIS CAP. IV. 2 51 queretur, pellicere ſtuduiſſe (ſ): Antverpien- ſir etiam ſenatus, vt in vrbem ſuam attrahe- ret Agricolam, opulentam ei obtulit condi- tionem (ſ). Qui quum, vt eam acciperet, propoſitis præmiis permoueri non potuiſſet, eidem Senatui ſuadere tamen haud intermi- ſit, vt hominem, vbicunque liceret, ſcholæ ſuæ quæreret, qui docere poſſet, dicere, & facere; & qui bonas litteras didicerit: nec, vti fieri conſueuerit, infanti theologo, aut Phyſico, id muneris committeret (t): quod ſi idoneum hominem inueniſſet Senatus, omni ſibi eum vt pararet mercede, hortatus eſt; eumdemque cogitare iusſit, non de re vili at- que contempta, ſed de filiis conſilium eſſe, quorum vtilitati futuræque vitæ omnis ciui- um labor inuigilare deberet (tt). Nec vero Ger⸗ (ſ) Lucubrat. Agricolæ pag. 207. (Sſ) ibid. p. 215. (t) vid. EFraſmi Adag. Chil. I Cent. IV, n. 30. Quid cani & balneo? (tt) Lucubrat. pag. 210. Id Senatui Noribergenſi Melanchthon his verbis perſuadere contendit T. I Declamat. p. 443: Eſt non modo in ſuperos impius, Jed plane bumana ſpecie belluinam mentem tegit, guisquis non dat operam, vt ſui liberi rectisſime inſtituantur: hoc inter bominem ac belluam diſeri- men natura fecit, gquod belluæ deponunt curam ſobolis cum adoleuit, heomini iniunxit, vt exr ſe procreatos non modo in prima infantia alat, ſed multo magis, v? mores eurum, guum adoleuerint, ad boneſtatem formet. 252 DE LIN GVAE LATIN AE Germaniæ Muſæ nullos inter exteras natio- nes habuerunt Mæcenates; qui ipſas colen- das, & pro inſigni ſua in litteras beneuolentia eximiis præmiis ornandas ſibi exiſtimaue- rant. De Roßfenſt Epiſeopo, magno littera- rum ac pietatis in Anglia Antiſtite, narrat Eraſmus, ſe ſollicite ab eo rogatum eſſe, qua re Reuchlino, quem propemodum adoratum ab ipſo ſcribit (u), gratum facere poſſet: & quum viri fortunam eiusmodi eſſe, negaſſet Eraſmus, vt pecunia magnopere egeret; ve- rum, ſi annulum, aut veſtem, aut aliud eius- modi, quod ceu ipſius monimentum ample- cti poſſet, miſſurus eſſet, gratisſimum id Reuchlino futurum, confirmaſſet; epiſco- pum reſpondiſſe, addit, ſe nihil laborare, quanti conſtaret, ſe modo id gratum fore, noſſet. Quare petiit Eraſmus a Reuchlino, vt ſcriberet, quid ſibi potisſimum mitti cupe- ret; nullis epiſcopum ſumptibus parſurum:, ipſi perſuadens (v). Angliæ etiam Archie- piſcopum omnia ſua Eraſmo detuliſſe, ipſe te- ſtis eſt: qui quum pecuniam recuſaſſet, e- quum donauit abeunti Archiepiſcopus, & calicem cum operculo elegantisſimum inau- ratum, pollicitus, apud menſarios pecuniam, quantamcunque iuſſerit Eraſmus, ſe depoſitu- rum (u) lbb. I epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. ſ. 4, b (v) ibid. IN rum Hlltorß zulin P forenos potauit Prius iſta in e Joedan eſt, numn cupicie mni ſrim ali Cermmania Pellio Pon Citorucnan Gulu⸗ Nt Coci Amnanter . lubemus enim omn Ceerebatt (Jütn Geit )Dech Gel Gledono heinen) ie e Nue , antt . INN . * llane. benenberi etilkinne mpnoliten. ilite, Munt n ele polket, lynentlit eret; . liuden- mmml. tz lc⸗. MArer, n fn uchlino, ttiage⸗ n, Allu . Ne te⸗ le, e⸗ ohi, minar. linm - un 4 IN GERM. FAIIS CAbP. IV. 2 53 rum (). Idem Eraſmus Friderici Saxoniæ Electoris erga ſe liberalitatem in epiſtolis ſuis pasſim prædicat; quem Melanchthoni mille florenos aureos legato morientem reliquiſſe notauit (y). Priusquam denique de ratione, qua ætas iſta in perpoliendo Latino ſermone vſa eſt, quædam adiiciam, inquirere porro animus eſt, numne præter bene per litteras merendi cupiditatem, honores, atque præmia eadem ætas quidpiam amplius habuerit, quod indu- ſtriam ad linguarum litterarumque ſtudia in Germania excitarit, quod vero rareſcere paullo poſt cœperit. Concordiam, qua eru- ditorum animi conglutinati ſunt, & vitam- & ſtudia dulciora reddidiſſe eo tempore, ita, vt docti operam ad illuſtrandas doctrinas amanter contulerint, grauisſimum teſtem habemus Ph. Melanchthonem (z). Magni enim omnino ſtudiorum, Eraſmi ſententia, referebat (a), eos, qui politioribus litteris mili- (X) ib. t. 1. (y) epiſt. II, lib. XVIII (2) Declamat. T. III, de Io. Capnione, p. 297. (a) ep. 77, lib. XX. Quam ægre hunc conſenſum at- que bonorum concordiam tulerint hoſtes, ex Pirck= heimeri verbis intelligi poteſt, quibus in Apolo- getica epiſtola, Luciani Piſcarori præm. quærit: Nonne boc piaculo, vel rin potius dignum, quod tos tantssque viros tam efienæte laceſſere, tam pe- 2574 DE LING VAE LAIINAE militabant, iunctis vmbonibus ſeſe conden- ſauiſſe, aduerſus hoſtium phalanges, qui nus- quam magis concordes fuerant, quam ad op- primendum feliciter ſuboleſcentes linguas ac bonas litteras. Vel ſolam concordiæ, qua harum litterarum vindices quam maxime coniuntti fuerunt, cogitationem iucundisſi- mam eſſle, laudatus Melanchthon cenſuit. Nam etiamſi maxima inter eos laudis fuerat æmulatio: tantum tamen abeſt, vt inuidia, vel obtrectatio vlla intercesſiſſe videatur, vt bene Patria merendi ſtudium ipſorum fuerit co- ula. Quum nominatus paullo ante Epiſcopus kaffeng. 7, Eraſmum, quem plurimi antea fece- rat, Reuchlini admiratione contemnere pene viſus eſſet: ſiquidem ad Eraſmum ſcripſe- rat (b), ſibi tantopere placere viri eruditio- nem, vt, qui vicinius ad Io. Picum acceſſerit, alium extare neminem, crederet: ipſe Era- ſmus, nulla plane inuidia hanc rem ſe vsſiſſe, vehe- tulanter ſugillare non verentur ²à Conradum Peu- tinger, Io. Cu piniænumm, gqui ambo præter iuris lau- ream, ea fulgent aignitate, vt diui quogue Cæſaris, etiam ecretioribur adhibeantar conſiliis. IToachi- mum Vadianum, Simonem Lazium, quos omnes bono- ris gratia appello. Quin immo cauillis inſectari Jſat non erat, niſi e hbominum eiedtos numero, etiam brutis impurisſemis æ‿ρuipar aſſent. nI mutuis, inqui- unt, ſe laudibus extollunt, ex porcorum more Nrricant. (b) lIib. II epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchlin. ſ.ꝑ3. 6 ehelnebte currentelb cellebatn. Eralmi teni & 1 Ium, gi⸗ Aula vnote lat, ſciſt⸗ gelin g doctop teen Chatoney d Cotcor, non tandeinre güporul nis os, Cerecapil mum pirun N lbe in. Umn. eduna lees lnur Nortir ln mernn iucunctc⸗ on cenlni Auchsflent inuiciyne n ytbene flent o⸗ elyſinu nken tece⸗ mmerfen n ſeil⸗ nii ifr ſd jehe dumn Peu- or. imis . Clini Nn. meim t u. 1 Mrs IN GERM. FAIIS. CAb. IV. 2 55 vehementer potjius iſta gauiſum, & pro virili currentem ſeſe exſtimulaſſe, teſtatus eſt (c). Reuchlinus vicisſim, pro ſingulari, qua ex- cellebat, modeſtia, ſua ſe tripta a ac merita præ Eraſmi dotibus contempfſit (h. immo Hut- teni & reliquorum eruditisſimorum viro- rum, quos Alberti Archiepiſcopi Moguntini aula vno tempore, nec paruo numero, foue- rat, ſcripta ſuis prætulit ; longe remoto greſſu eos, vt ſibi videbatur modeſtisſimus doctor, ſecutus (e). Quando minas, obtre- ctationes, atque conuicia, quibus Reuchlini huius famam roſciderint Colonienſes, re- cordor, non adeo magnæ leuitatis, neque no- tandæ in retinenda amicitia inconſtantiæ, ar-=- gui potuiſſe, arbitror, ſi quos, illuſtres in pri- mis viros, hominis, a theologorum ordine diuinæ l Maieſtatis accuſati, amicitiæ pu- dere cœpiſſet. At Pirckheimerum illuſtrisſi- mum virum audiamus, quæſo, denuo (f): Reuch- (c) ibid. ſ. 4, b. () ibid. t. 1, b. (e) epiſtola, qua Alberto Mogunt. Athanaſi de Variis Quæſtionib librum dedicauit. (f) in epiſtola apologet Luciani Piſcatori præm. vbi ſingularis ſuæ modeſtiæ ſpecimen præbuit Pirck- heimerus, quando extrema epiſtola ſe haud parum multa, quæ antea ignorauerit, tam in aſtronomia, & mathematicis di ſciplinis, quam ſecretiori philoſo-= phia, ante medendi, ac Martialium tormentorum vſu a Peæurentio Bebeym, Canonico Babebergenſi, ad 256 DE LIN GVAE LATINAE. RN Reuchliniſtam, inquit, me appellant, verum lit: gon tantum abeſt, pt cognomen id agre feram, pt c keliqu etiam ſummopere ob illud exultem. ſiquidem lurimnun vere adfermare auſim, inter cuntta externa, Nrrchna quæ mihi diuina benignitas vel indulgenter etiamn 4 concesſit, vix aliquid æque me, ac bonorum vi- cuisnol rorum amicitiasm obleltare. pracipue, quan Aut hikon non caſus, ſed litterarium peperit conſortium. corumn c eam ſiquidem tanti facio, yt potentitſimorum tur. C. etiam principum dignationi æquare non dubi- ublicsc 4 tem. magnam igitur eruditorum amicorum o halnt copiam, non ſolum per Germaniam, ſod vni- lenolcen uerſam fere Europam, mihi eſſe gaudeo, & gimuſt glorior. poſtquam Eraſmi & Reuchlini vir- r colc tutem, doctrinam, & eloquentiam mirifica a itet laude extulit Pirckheimerus, addit demum: Colniteril Duis igitur tantorum virorum amicitia non convenin gauderet, quir eorum familiaritate non oble- colame btaretur ?* hiue igitur me Eraſmiſtam, ſiue ſcnulerts Reuchliniſtam nuncupent, nulla contumelia 2; Uunten ſed potius me laude adfeciſſe, ſeiant. Nec giilultri quisquam fere litterarum in Germania in- cmhliN ſtauratarum laudem in ſe nominatim trans- Gnmitt fuſam voluit. Agricola certe ea fuit mo- Rcnurke deſtia, vt laudem iſtam Rud. Langio atque ne li Reuchlino, nec non Hegio ſuo vltro conceſſe- Vütmts rit: Letbam, quem ipſa epiſtola ſcripta eſt, didiciſſe vltro pro- feſſus eſt, & quidem tum, quum amplisſimis mu- (n neribus iam erat perfunétus. = lrec INN. Pelan, zn M4 ln Ulten, Aln ligte, n Aninia eni ſrn Are nnal⸗ 1 Amltrn n ſith. liuli 6 Uchlnnni⸗ lum mühe⸗ t Tennn. it enun, iti erAl- mal-, uni in⸗ inttabe⸗ fuit mo⸗ Gratie cneele⸗ lit: lro hro⸗ Cmmim Z IN GERM. FATIS CAP. IV. 257 rit: quum tamen ipſe huius fuerit magiſter, ac reliqui duo, immo vniuerſa Germania, plurimum ei debuerint, tamquam primo ac præcipuo bonarum litterarum vindici, qui etiam ab omnium artium profeſſoribus, ſi uis nodus inciderat, ad cuius explicationem aut hiſtoriarum, aut Latinæ linguæ aut Græ- corum cognitione opus fuerat, conſuleba- tur. Quum Heidelbergæ mos fuerat, vt in ublicis diſputationibus profeſſores, ſi quan- do hæſerat diſputator, interfarentur, diffici- les nodos ab Agricola publice explicatos eſſe legimus (ff). quæ omnia de ſingulari teſtan- tur conſpiratione, & eruditorum ad excitan- da inter Germanos ſtudia concordia. nam comiter in eruditorum grauiumque virorum conuentu diſputaſſe, nec rixatum eſſe Agri- colam, adfirmarunt. Quod ſi vero omnino ſimultatis quicquam intercedere cœperat, mature opprimere eam contenderunt. cuius rei illuſtris Pirchheimerus illuſtre iterum ex- emplum ac teſtimonium nobis præbent. Is quuma fide dignis hominibus acceperat, Eo- banum Heſſum parum amice, immo infeſtisſi- me de ipſo verba feciſſe: tanta incredibilis virtutis homo vſus eſt moderatione, vt minus acerbam, ſed Chriſtianæ lenitudinis quam R plenis- (ft) in Phil. Melanchthonis epiſtola ad Alard, Am- ſtelredam. Agricolæ Lucubrat, præm. 258 DE LINGVAE LATIN AE plenisſimam ad ipſum Heſſum miſerit epiſto- lam (g). quid enim ſubmisſius, quid lenius ſtatui poſſet, his pio maxime Chriſtiano di- gnisſimis verbis: Id licet mihi haud parum fuerit molsſtum, quoniam mihi conſeius eram, quod te nulla in re vmquam læſiſſem: potius tamen iniuriam illam tacendo disſimulare: Ktatui, quam expoſtulando aliquam ſuſcitare Tragædiam, præcipue quum pietas Chriſtianæ ab omni me deterreat contentione; atas vere ac rerum pſur longior talia prohibeat certa- mina. Verum poſtquam tu ita coegiſti, rem tibi ingenue aperire volui, non quod tibi iniu- riam aliquam obiicere quæram, quum talia potius contemnere, quam vindicare ſoleam, ſed vt ſilentii mei rationem reddam. Scio enim, quod nemo me offendene poterit, niſi me ipſum lædam. Extorſiſti itaque, mi Heſſe, ſi- lentii mei rationem, vt arbitror, haud inanem. Duid enim ſeriberem, quum taliter te ſcirem adſebltum? Verum tantum abeſt, vt tibi ira- ſcar, vt quam optime euenire cupiam, & cul- pam, ſi qua eſt, potius fato meo, quam vlli bhominum acceptam feram. Sum enim ami- corum delelctu parum fortunatur, adeo, vt omnes fere, quos multir demerui officiir, ma- lam mihi quotidie referant gratiam. Verum . non (g) eam inuenies in Pirckheimer. Epiſtolar. famil. Append. p. 404. K6 N let ropt e/ Amn MM atavert heinnern bu eratorn, excelen Venetatu- tores in Ne ſne woln Aum ingen tan ber⸗ Go ſole in e 2dipſon lautoe Tleuiriya (Nrenn CuND) leeſel micoi ſi ſen men Cedere! lun lte irl (kn etit . Nidlei, itinog l n 7 . 1 e . Nn nulne ſcln yien Ararn Ant- 4 ℳ 1mi. e, . ee IN GERM. FATIS CAP. IV. 259 non ideo a bene faciendo deſiſtam. Mua- bropter, niſi tu renueris, me potius amicum, quam inimicum habebis. Bene rale. Si re- putaueris mecum, Lector, quis fuerit Pirck- heimerus, quam amplis functus ſit muneri- bus, & quanta eius in potentisſimorum Im- peratorum aulis habita ſit auctoritas; tam excellentes & ſummas viri virtutes mecum veneraturus, ſæculum, quo eius generis ſena- tores vixerunt, aureum exiſtimabis, credo. Neque vero ego de eodem ſummo viro Kne voluptate legi (h); ipſi minime inui- dum ingenium fuiſſe, ſed geιννHινον & tam liberale, vt ſi quid penes ſe habuerit, quod ad publicam vtilitatem recte proferri poſſe iudicauerit, id aliis libenter conces- ſiſſe, & prolixe detuliſſe. Id quod epiſtola ab ipſo Pirckheimero ad Reuchlinum ſcripta liquido confirmat: qua ſignificauit (i), ſe Treuiri varias, tam Græcas, quam Latinas re- R 2 periſſe (h) Rittershuſ. Commentar. de Vita Pirekheimer. p. 34. Cum B. Rhenano humaniter expoſtulauit, quod is anxie ſeſe excuſarit, perinde ac ſi minus ſincere cum amico agere ſuſpectus fuerit, & Pirckheimerus non ſatis ſciuiſſet, quo officio amici eſſent colendi: o- mnem igitur vanam ſuſpicionem deponere eum, & credere ſimul iusſit, omnia, gquæ penes Pirckheime- rum laterent monimenta, Rhenano eſé communia. vid. Pirckheim. Epiſt. famil. lib. ep. 81. (i)] char. viror. ad Reuchlin. ep. p. 6, b. 260 DE LINGVAE LATINAE periſſe antiquitates: ex quibus Græca cum ipſa iſta epiſtola Reuchlino miſit, Latina etiam, ſi placere intellexiſſet, miſſurus. Quam faciles in codicibus manu fſcriptis commodandis fuerint tum homines, Iacobi Sprengeri, Prouincialis ordinis Prædicato- rum in vrbe Baſilea, epiſtola, quam ad Io. Reuchlinum ſcripfſit (k), quam maxime et- iam poteſt teſtificari; cuius verba ſunt: Tu- um deſiderium, quo libello Græcis apicibus deſeripto langues, amplexatus, negare non Va- leo. Reperi ad tuam voluntatem inclinatisſi- mos conuentus Baſilienſir patres, qui potius codice, quam tuæ voluntatis bene placito ca- yere volunt. His tamen adiectis condibtio- vibur, vt ad pſum tuum, quoad vixeris, ſit, vt ſi caſu perditus fuerit, non tibi, ipfis autem ſit amiſſus. Si vero tuis in extremis, apud te remanſerit, tum erit, vt præfato reſtitua- tur conuentui, prouidere, & ex tuis codicibus alterum pro ornatu librariæ adiicere. & quæ ſequuntur. Huc quoque pertinet mira & memoranda Glareani in ſuis lucubrationi- bus, emendationibusue alteri concedendis facilitas, qui ad Pirckheimerum ſcribit (1). Ego paratus ſum tibi tuum codicem remitte- re, multis in locis notatum, ea tamen lege, vt nouun (K) lib. II, ep. illuſtr. vir. ad Reuchl. p. a. (1) Pirckheimer. Epiſt. famil. lib. ep. 83. on ne il yt julie jecel ytere⸗ eruditi Gis aui ſins Poͤn. fullen ui 1 ſititt elete . Gs & felut entlay umn gi pins tempo dlen nr R ud NN . . Glac Ulin Amimee. int: N Guie ynt. ni ith c4⸗ ☚ ſpn Altſt ,A iua- e onl⸗ enli 160,. lit IN GERM. FATIS CAP. IV. 261 nouum exemplar, ex is, quæ nunc adornas, ad me mittere digneris. Notaui autem falta in hoc, pt iudicio tuo ſubiicerem, tuque ea vel proba- rer, vel reprobares, ac ſi vſui tibi futura ſint, iis vtere, ſir, ſüppreſſo meo nomine. Plerique nempe eruditi ita animati tum erant, vt in reſtituen- dis auctoribus alter alteri auxilio eſſet, nec ſuas quisque quæreret gloriolas, ſed litteras ro virili iuuaret. quales vt omnes ac ſinguli fuiſſent, Glareanus magnopere expetierat; qui, ſi quisquam alius, talem certe ſeſe præ- ſtitit. Idcirco complures, ſi quid in lucem P 4 edere conſtituerant, id quibusdam aliis do- is examinandum tradere conſueuerunt, perſuaſisſimum ſibi habentes, pſum, experi- entiam, & doctrinam effcere, vt multi plus, quam ſinguli, videant, & facile inuentis addi quicquam poſſe (m). Et, vt vere dicam, ſæ- pius miratus ſum, tamquam rem his noſtris temporibus longe rarisſimam, atque incredi- bilem ferme, quando in ætatis, de qua mihi in præſenti ſermo eſt, ſcriptis cognoui, quam æquo animo cenſuras aliorum pertulerint e- ruditi. Horum numero qui adſcribatur, toties ſumma ſemper cum laude a me nomi- natus Pirckheimerus omnium dignisſimus mihi videtur, vtpote qui Eraſmo ſingulares egit gratias, quod tam ſincere ac candide id, R 3 quod (m) ibid. ep. 80. 262 DE LIN G VAE LATINAE quod in ipſius ſeripto quodam non probauit, oſtenderit? quem animum, & quam mirifi- cam plane ciuitatem ipſe Eraſmus vehemen- ter ſuſpexit; quum ſcilicet pro admonitione, quam ipſe cenſor Eraſmus audacem potius, quam tempeſtiuam, habuit deinceps, gratias etiam agere haud dubitarit Pirckheime- rus (n). Non minus vero prompta impreſſos etiam libros commodandi voluntate fuiſſe ſæculi eius eruditos, ex epiſtolis ipſorum ſatis co- gnoſcere licet. Agricola, quamquam Plini- um crebro in manibus habebat: Hegio tamen ſuo, quum commodatum vellet, denegare eum non potuit. Et hæc in commodandis libris facilitas eſt, quæ magnæ bonorum li- brorum inopiæ, qua Germania tum labora- bat, mederi potuit. Quanta de reliquo li- brorum Præſtantisſimorum pPenuria atque caritas tum fuerit, ætatis eius monimenta ſa- tis nos edocere poſſunt: id quod ſine nego- tio quam plurimis teſtimoniis confirmare liceret, niſi res pro ſe ipſa loqueretur. Anno etiamnum c19 1o5 XII Nicol. Ellenbog, Otthen- burenſis monaſterii Prior, ad Reuchlinum ſcripſit (o), ſe mercatores longe lateque Græ- ca Biblia inquirere iusſiſſe, ſed talia ſibi haud conti- (n) Epiſt. famil. lib. ep. 27, 28. (O) clar, viror. ad Reuchlin. ep. pag. 48, b. Man AAerel lo d rum iun IAn. ful , Auiſe: it 9 ſaſtin r 4 on ub ninibu . guid lbror Cern. leneti at ands Gun ſtuͤ Nee t elent lllen nmit, ehenn onltn oin gt ckhen Nrein eſeell ti o⸗ 1in. tamen Neus ands un l borr. 1. gl 11 ego⸗ wate nno⸗ hen⸗ nun G- uud i⸗ — IN GERM. FATIS CAb. IV. 263 contigiſſe. Plurimos libros, quos Aldus Manutius Venetiis impreſſerat, Reuchlinum adferendos ſibi curaſſe, ex ipſius Aldi epiſto- lis, quæ ſuperſunt (p), intelligimus; qua- rum vnius initium hoc eſt (q): Delectari te plurimum litteris & laboribus noſtris, Capni- on mi ſuauitſime, quantum ipſe delebker, non facile ſeripſerim, tum quia principibur pla- cuiſſe virir non infima laus eſt, tum etiam quia laus iſta, quoniam a te laudato viro pro- Fciſcitur, facit, yt me eſſe aliquem putem. Soed Deum Op. M. oro, vt diu alter alterius ſtudio delelctari posſimus, in dies magis, quod non dubito futurum, ſi quamdiu prodeſſe ho- minibus povſit vita noſtra, pterque vixeri- mus. In ipſa hac epiſtola ſignificauit Aldus, quid cauſſæ fuerit, quamobrem Reuchlinus libros ex officina ipſius emiſſos minoris a Germano bibliopola emere potuerit, quam Venetiis eosdem vendere ſe conſueuiſſe, Al- dus adfirmauit. quod ſcilicet mercator Ger- manus quam plurimos ſimul libros minoris, quam ſinguli venditi ſint ab Aldi ſocietate, vt aliquid lucrari poſſet, Venetiis acceperit, nec tamen ſoluerit, quum ad tempus dati eſſent libri: gratis igitur hos fortaſſe acce- piſſe ſe mercatorem putaſſe, credidit Aldus. R 4 Ipſa (p) ad Reuchlinum ſcriptæ; ib. pag. 58, b. ſeqq· (9) Pag. 59. 264 DE LINGVAE LATIN AE Ipſa hæc libros typis exſeribendi ars litteras euehendas propagandasque, vt in cuncta Eu- ropa, ſic in patria etiam noſtra, cui debetur admirabilis ars, quam maxime ſubleuauit. Quanta commoda eadem ars humano generi attulerit, Auentinus breuiter quidem, at per- quam dilucide elocutus eſt (r): cuius verba quum non ad Germaniæ modo laudes perti- neant, ſed ad Latinæ etiam linguæ fata, vtpote cuius vſus artis iſtius beneficio magis magis- que diſſeminatus eſt, ſpectent, ſi integra ap- ponam, id non ab re fore, mihi perſuadeo. quamuis non ignoro, Auentinum, quod ad artis inuentores attinet, erroris coargui: quod tamen de ipſo artis elogio a me addu- cendo nihil plane derogat. Anno (cio Cc01ι), ait Auentinus, magnum ac vere diuinum bene- ERcium loanner Fauſtus Germanus generi hu- mano contulit, nouum ſoribendi genus haud dubie cœlitus reuelatum, (quod Chalcogra- Vhiam excuſoriam, impreſſoriamque vocare ſolent) inuenit. Conſuluit Pater indulgen- titſimus honeſtis litteris, aulctoribus praclaris, de quilus altum fuiſſet, ita torpore langue- ſeimus, adeo delicatuli ſumus, fugitanterque laborum s tantum litterarum yno menſe al vno homine imprimitur, quantum vno anno a pluribus ſoriberetur. Quod Campanus Apru- (r) Annal. Boior. lib. VII, p. m. 667. N6 unmu t Iunpt ir in itrera ne ſne crter un w. Equſta Latinu ttenpol lacin tere tignele Ceince nühi etit Clla long lorun Goum ccptun D lobs 5a IIN 1 Cni Holite deſiblait Ummnoger, icen 1r Cnins ſein nuce; Uet fitzrmne bis ny⸗ egnitn eruadeo Grod al Crgui⸗ ne Ad⸗ DCC—N nunber milr- uNuH St Mur elren⸗ hen elart V⸗ neni⸗ AM ganl ⸗ 1 — IN GERM. FATIS CAbP. IV. 26 5 Aprutinus pontifex vno verſu elegantisſime ſcripſit Imprimit ille die, quantum non ſcribitur ⸗ anno. Hinc indies magis ingenia vigent, ſtudia= litterarum floreſeunt, copia librorum paruo ære ſuppetit, omnes ad capeſſendas praclaras artes tanta librorum commoditate alliciun- kur. Equidem de via, quam ſæculum iſtud in-= Latina lingua ſordibus purganda iniit, agere itidem pollicitus ſum: ſed eo breuior nunc hac in re, quam in ſuperioribus etiam pasſim attigi, eſſe poſſe mihi videor; quo vberior deinceps de reformata grammatica dicendi mihi erit copia. optimi igitur tantum Agri- colæ longiorem & ſalutarium maxime conſi- liorum plenisſimam epiſtolam heic laudabo; & quum vbique obuia ſit (s), nihil ex ea ex- cerptum dabo, præter pauca oppido verba, quibus Barbiriano ſuo corruptam loquendi inſtitutionem, quam pueri in ſcholis accepe- rint, emendandi modum præſcribit: Fac, inquit, ſuſpectum tibi ſit, quicquid hactenus didiciſti, damnes omnia, atque abiicienda pu-⸗ R ter. à (S) cl. Rechenbergius iſtam vna cum Rol. Mareſii Epi- ſtolis philologicis edidit pag 569 ſeqq. inter forman- dorum ſtudiorum ſcriptores Baſileæ & alibi con= iunctim editos ſæpius antea recuſam. in Lucuhrs- tionibus Agricolæ reperitur pag. 193 266 DE LINGVAE LATINAE tes“ niſt meliorum auctorum teſtimonio, & velut decreto rurſus in eorum mittaris pos- ſerſionem (ſ). poſtquam plura eadem de re præcepta dedit, addit denique: quicquid eris ſeripturus, des operam, yt Tuam Puritſi me id, recte tantum, Latineque inter initia elaguari,. ornate dicendi poſterior erit cura, quod con- tingere certe, niſi ſana & integra ſit oratio, non poteſt. Reuchlinum quoque ſtudioſe operam dediſſe, ut ciues ſui grammatici pri- us exſiſterent, quam elegantes euadere ſtude- rent, vidimus. nihil etenim tam portentoſum iudicauit Eraſmus, quam orationem, quæ quum munda non ſit, ornata tamen videri velit; & quum ſana non ſit, formoſa tamen videri geſtiat. Et (ſ) Equidem Ioach. Camerarius verba iſta non penitus probauit in Oratione de Studio bonarum littera- rum Lipſiæ pronuntiata, a. 1641, B, 6. vbi ſcripſit: Neque ego auſim dicere, id guod Rudolphus Agrico- ea pronuntiat, reiicienda eſſe omnia prioris ſæculi ſtudia. ipſis Agricolæ verbis repetitis, pergit: Ego vero vt penitus defugiendam prioris ſæculi aucto- ritatem non cenſuerim, ita hoc nequaguam verear oafrmere blerague tum vſurpata vel corrigenda vel prorſus etiam mutanaa eſſ. Errarunt enim multis in rebus ſuperiora tempora: guæ vel uſas deincepo, vel doctrina, vel etiam vetuſtas ipſa im- mutauit. Sed tamen, quum Agricola prudenter addiderit: niſt meliorun aubtorum teſtimonio & velut decreto rurſus in egrum mittaris poſſegionem, Camerarium facilius aſſentiri ei potuiſſe, arbitror, ſimplicis veritatis ſtudioſisſimo viro. 5 IN lt ſc euelteq jann, gu Videor; iplan in mecl Circahe zime in Cend ſeculo tir er lu inerelbi us, culn Poo ni⸗ enatabke Penehe gui Don (licqui Alumen Cumin i inpente Conltet, Coolor⸗ Prutent heluene a& ider Aho 9, glllr. 4 4 Ntn ne Kutoe maticl 1 lere kute. tentolun en, gr en nieri Oatanen U Monhenin tun ten tiſilt: Air. ieul git e⸗ aucte t vered Urkenn it em 1, iy- Abenter rin onenn Ebitot⸗ IN GERM. FATIS CAP. IV. 267 Et ſic Latinæ linguæ in Germania ſuſcitatæ euectæque non infantiam ſolum, ſed plus et- iam, quam pueritiam, commonſtraſſe mihi videor, inſequenti capite adoleſcentiam ac ipſam virilem eius ætatem perſecuturus, quæ in medium circiter ſæculum XVI incidit. Circa hoc enim tempus linguæ ſtudium ma- xime in Germania floruit, ad vigorem quemdam perductum: poſteaquam ineunte ſæculo, & paullo ante, eiusdem linguæ ſcien- tia ex Italia Alpes in Germaniam translata, incredibili, quemadmodum ſupra intellexi- mus, cum lætitia a compluribus excepta, ma- no ardore comprehenſa, & ſingulari cultu erat adfecta (sſ): nec quisquam tum fuerat erfectæ virtutis veræque laudis ſtudioſus, qui non ad vſum aliquem, vel ad ſpeciem, quicquid liceret, de Græca Latinaque lingua adſumendum ſibi putarit, & ſero etiam inter- dum in id laboris ac operæ aliquid dubitarit impendere. ſatis ex ſuperioribus, vt opinor, conſtat, eo cupidius quemque hoc feciſſe, quo longius dignitate progreſſus, ad gloriam prudentiæ, honorisque altitudinem maiorem peruenerat. Tantum enim humaniora ſtu- dia & honeſtatis, & iucunditatis, & fructus habere tum exiſtimauerant Germani, vt, niſi qui omnis humanitatis expers fuerat, nemini non (5ſ) Camerar. in cit. orat. B. 1, 2. DE LINGVAE LATIN AE N 268 non ſequenda atque colenda eſſe viderentur. un M Quantopere linguæ & poeticæ Romanæ ſtu- m 4 dio capti fuerint i initio ſæculi XVI, eoque Ethocin procedente, Germani, ex ſequenti aperta nee Cilick iniucunda narratione, quam excellentisſimus introdus Camerarius, ſæpius iam, tamquam grauisſi- i ulln mus teſtis, hactenus a me adductus, ſcriptam ſir luni reliquit, haud obſcure etiam poteſt cogno- iirganin ſci (t): Memini me adoleſeentem de quodam tunt. non indocto, ſed qui ſerius has noſtras litteras deguſtaſſet, qquod hominum genus non modo eſt, vt Cicero ait, inſolens, ſed etiam ſlagrant lurriln in primir ſtudio diſeendis de illo igitur cum Aili / oetis potisſimum delectaretun, memini ali- I ert quando audire quum diceret, ſe non recuſa- 11 1n6 turum, quin caput ſibi al⸗ ſeinderetur, ſi vnum Aeff. modo epigramma ſe auttore èompoſitum re- guonu linquere concederetur, bonitate & fſama par n lin cuilibet erx omnibus a Martiale editis. Pru- Munn. denter his addit Camerarius: Hic immodice; l vt videtur, eupidus eruditionis, & perturbato lard animo quid optaret, aut vellet, ipſe neſciebat. Grinah Sed hoc profelto ſieri ſolet, vt ü, qui in his (i⸗ ſtudiis aliquid profecerunt, nihil horum dele- l A ctationi anteponant. Eos videmus, quemad- ſee modum his verbis Cicero dicit, nec valetudinis, un nec rei familiaris habere rationem, omniaque nbiy Ferpeti ipſa cognitione & ſcientia captos, & H cum in (t) ibid. m gut. l⸗ ſaſen tek ann . ſulia tar ieng un nut Fgru r mn inl Al⸗ ſellir S un- M.- rher in bi enc- dih IN GERM. FATIS CAbP. V. 269 cum maximis curis & laboribus compenſare eam, quam capiunt ex diſcendo, voluptatem. Et hoc ipſum eſt, quod ſupra probatum dedi, vbi Pirckheimerum de ſemet ipſo loquentem introduxi: Ego tamquam plane a negotiis fe- riatus, in piſtnino me torqueo litterario, non ſine bonæ valetudinis diſpendio, amicorum ob- iurgatione, vulgi denique riſu & ſuübſanna- tione. CAP. V. Inter illos, qui procedente ſæc-ulo XVI incre- dibili ſus ſtudio diligentiaque rem eo por- ro perduxerunt, vt Latina lingua tam cul- ta in Germania exſtiterit, atque ornata, vt a perfeltione non procul abeſſe videretur, quorum numerus ingens omnino Fuit; Pri- mo loco qui ponantur, dignisſini ſunt Io. Murmellius, Herm. Buſchius, Deſ. Era- ſmus, optimi eruditi Hegii diſcipuli. quo- rum duo priores inſignem in Ale xandri Do- trinali & reliquis linguæ impuritatibus ex ſoholis eiiciendis nauarunt operamz quibus Io. Auentinus ſuam etiam adiunxit, eam- que perutilem. PEraſmi vero merita tantaz ſunt, vt ſoholæ vnicum fere litterarum in- ter Germanos venerentur eum inſtaurato- rem. cui in vindicandis litterarum Roma- nique ſermonis ſtudio oppertunam maxime atque 270 DE LINGVAE LATIN AE atque ſidelem opem tulerunt Vlricus Hut- tenus, qui obſourorum virorum ad Ortui- » . num Gratium Epiſtolarum auctor pvutatur, & Hermannus Comes Nuenarius: for- tirſimus pterque Reuchlinianæ cauſſæ de- fenſor. Atque horum præſtantisſimorum virorum ætate Latinæ linguæ, de cuius et- iam orthographia perficienda eruditi ſol- liciti fuiſſe demonſtrantur, adoleſcentia deſinienda videtur; ita tamen, vt virilem etiam vigorem, ſiue aureum linguæ in Germania ſæculum attigerit: quale vt hoc eſſet, ſumma excellentisſimi Melan- chthonis in ſingulas diſciplinas merita effe- cerunt. Ethoc ipſum peritisſimos oſtenta- uit in Germania ſcholarum moderatores, doctisſimos grammaticos, interpretes, atque rhetores, elegantitſimor porro potas, gra- nitfimosque hiſtoricos, aæ oratores, fa- cundisſimos ſenatores, atque iureconſul- tos, Latinisfimos medicos, & bonarum de- nique litterarum cupidisſimor theologos. uæ adfirmatio, nonnullis ſingularum ar- tium diſciplinarumque ſtudiis eruditit ſimis viris nominatis, comprobatur z & eorum principem Ioach. Camerarium recte haberi, oſtenditur. Quemadmodum vero ſuperio- ri tempore potentitſimorum Principum alementia ac nobilisſimorum virorum fa- uor N lor in udi ulen une⸗ tauit nige genul ſ. ler ulli reti- nj m Gerl N Xſye canſi gopere cts: 4 Guumqur Uderauin Mumbit tuim en ero hi⸗ enli ſi Mt en, D n IN 4 . Gr n auſel Miſſnnn Ae din. mat ,. Coleſcntt r irlen lngren laln Melen. niutft⸗ hene lernotey tes⸗ Außt 1o, ſr Cnll. l Noges n A⸗ iſni A urh ne⸗ Chum Gen 1⸗ uor IN GERM. FATIS CAP. V. 271 uor in Germanis dottrinæ eloquentiæque⸗ ſtudia excolendi ardorem concitarunt: ſio eadem clementia ac idem fauor ardorem bunc aureæ iſta atate quam maxime ſuſten- tauit? ſiguidem Principes atque ciuitates erigendis bonarum litterarum officinis, fo- uendisque litteratis hominibus adeo inter ſe certabant, vt quo plures produceret res- publica eruditos, eo florentior iſta exiſtima- retur atque ornatior. id quod Cisueſeranæ in primis regiones teſtari poſſunt: quo do- éti ex E eſtphalia conſluxerunt. Elioribus Latinæ linguæ fatis, quibus M ſub XV ſæculi exitum & inſequen- tis initium in vtraque, & inferiore & ſuperiore, Germania vſa eſt, cognitis; & causſis, quæ effecerunt, vt ſtudium eius ma- gnopere ibi effloruerit, breuiter ſimul expli- catis: ad optatisſima progredior tempora: quamquam ea, quæ antecedente capite con- ſiderauimus, nec infelicia, nec Muſis inimica plane fuiſſe, confiteri neceſſe habemus. IIIa enim erant, quæ a Melanchthone, ſiue Peu- cero, his prædicata ſunt verbis: Reductæ tum ab exilio, & reſtitutæ aliquantum artes, miri- Rco ſui dAeſiderio incenderunt, & compleue- runt Germanorum animor, pertæſos barbariei, in qua irretiti inſulſarum cauillationum in- trica- 272 DE LINGVAE LATINAE. tricatisſimis nexibus tot ſeſe annos proxima, ztate fruſtra & pene nullo vel ſuo, vel aliorum cum fructu macerarant; omniumque in ſè, ſtudia conatusque concitarunt ac conuerte- runt (a). Quemadmodum Romanus ſermo tanto cum applauſu vna cum ceteris liberali- bus artibus exceptus, tantaque contentione certatim cultus ac celebratus, priſtinum ni- torem in Germania ſæculo XVI recuperarit, & poſteris maiorum diligentia cultiorem at- que ornatiorem ſeſe exhibuerit, eſt, quod hoc ipſo capite breuiter exponendum decre- ui. Et quidem ad Alex. Hegii fidelisſimi fe- licisſimique ſimul doctoris ſcèholam reuertere mihi in animo eſt: quam complures dediſſe Germaniæ viros, qui humanitatis ſtudia ma- gno conatu reſtituerint, ſuperiore capite in- telleximus: & ex qua ipſa Io. Murmellium quoque, Herm. Buſehium, atque Deſider. E raſmum progreſſos eſſe, vidimus. Horum præclara in Latinam linguam merita, magis magisque perpoliendam, breui etiam conſi- derabimus. Nam etſi ii ineunte ſæculo XV jam floruerunt; ipſorum tamen meritorum commemorationem in hoc caput reſeruan- dam exiſtimaui, quum ſermonem Romanum in Germania viderint reſtitutum, & tam fe- liciter vindicatum, vt a perfectione non pro- cul (2) Melanchth. Declam. Tom. IV, p. 738. tolerin 1 ts goori de hu , 8 4 zis ſinul tinsinft notmmunann Polchiite me ellen non ien Genint gri nuaprope⸗ ciunt ind jeclis ures- (rine j⸗ Mkgibuud ſenoti er Puln e lainelnt mloregt Pegarint, ollorun . Kaun! UIN. nm Mulſte Mel in nungle i 4 t Miei. ommnuten tenig lber, Contentn priſtiumu reclyent, Ultiorene. clt,gol lum ceare lalnif⸗ Pkeuertete nes Eelle udiamr. chirin Horum ngs S 1C⸗ alon torumn Aenar. mmm un ke unho⸗ ol IN GERM. FAIIS CAbP. V. 273 culabeſſe videretur: tum virorum capite IV laudatorum doctrinæ plurimum acceptum retulerint; fundatæ in Germania humanita- tis gloriam vltro quaſi eis concedentes. Idem de Virico Hutteno, Hermanno Comite Nuena- rio, & reliquis acerrimis Reuchlini, & purio- ris ſimul Latinæ linguæ, defenſoribus, vbe- rius infra laudandis, præmonitum volo. E- quidem quum Herm. Hamelmannmus ſupra nominatim a me citatis ſcriptis Murmellii, Buſchii, reliquorumque merita luculentisſi- me explicarit, & ſcripta hæc rarisſima antea non ita pridem Ern. Caſim. Waſſerbachii opera in tabernas redierint: potiora dumta- xat, quæ ad Latinæ linguæ cultum, in Germa- nia propagatur, breuiter demonſtrandum fa- ciunt, inde proferam, non paucis aliunde ad- jectis. Plures præter triumuiros iſtos eximia do- Gtrina præditos homines, præceptorisque Hegii haud disſimiles diſcipulos alios in in- feriori Germania exſtitiſſe tum, qui ſcholas Ppasſim aperientes, iuuentutem ad limpidos Latinæ linguæ fontes non minus deduxerint, melioresque litteras æque magno ſtudio pro- pagarint, quilibet per ſe coniicere poterit. Etſi enim etiamnum plures olido priorum ſæculorum veterno premebantur, vt neque ad' claram ſolis lucem oculos attollerent: 8 haud 274 DE LING VAE LATINAE haud defuere tamen alii innu ameri, ui quum iam aliquos id poſſe viderent, ipſi etiam mal- lent melius ſapere, ac loqui (b). Horum numero fuit Anton. Liber, Suſatenſir U- eſt- phalur, qui pl lurimi ab Agricola æſtimatus, & ad communem ætatis iſtius ſcholarum for- mam docendique rationem mutandam ab codem incitatus, iuuentutem fideliter ad La- tinæ linguæ fontes in Hollandia deduxit: multa ea propter a barbaris perpeſſus, qui Campis & Amſtelodamo eum eiecerunt: & Conr. Goclenius, Paderbornenſis, cui Eraſmus amplisſimas impertiuit laudes: Iauenis, in- quit, vtriusque linguæ adl vnguem doctus N, & in vtroque ſeribendi genere miriſicus arti- fex, ſiue proſam orationem malis, ſiue car- men, olim inter primos eruditionis proceres præcipuas habiturur (c). Alibi de codem Goclenio teſtatur Eraſmus, eum Latinas lit- teras tanta morum integritate comitateque apud Louanienſes docuiſie, vt apud illos, qui iſtas prius aduerſati ſint, guatioſas reddiderit: & poſtquam plurima, quæ ad Goclenii lau- des ob dilucidum & in proſa & in ligata ora- tione dicendi genus pertinent, protulit, ad- dit demum: Ouod ſi noſtri Principes didi- ciſſent egregiis ingeniir habere ſuum honorem, quem- (b) G. I. Vosſii præf. de Vitiis ſermonis* 3, b (C) Adag. Chiliad. II, Cent. 7, n. 39. In? . R iluu Piſſo⸗ muli N elſoe — us, zui⸗ nec conten git 45 M. Nlnil Gian annosſbe tonem; ſbi Nuchi A ſcol Alfin I ntmerti! H. (Mi umtumn, 0 ltteris nen u. Co tenle ick lter⸗ . H co Okaikloy lian 4 t urun n Pbneg,. ldusdam i lhe⸗ ,6 Memtin 4 Sen Arrns R11 Mutandn,, nellterl: ndia Ge deſpellugti iecerunt cli rlin Mlengin- 1Alc eh⸗ N, ecn. Uln gann ͦ e colen Saua i- omnit⸗ ecle llop i cenu hr. fotultrde . NeAKNN Ah 8nseH IN GERM. FAIIS CAP. V. 27 quemadmodum apud Italos habetur, Goclenius totus fuiſſet aureus (d). Iaxobus Montant 44, Spirenſis, e0 Pparro referendus eſt, quippe qui Heruordienſi ſcholæ iſtis temporibus præfe- ctus, purioris dictionis exercitia ibi inſtituitz; nec contemnendis ſcriptis, quæ edidit, vt iu- uentutem ad bonorum auctorum lectionem alliceret, allaborauit. Vt de Perro Wehemio, Caſp. Drolshagio, Alardo Assſtelredamo, aliis, nihil dicam, quorum ſingulorum Hatnel- mannus vberiorem in ſcriptis ſuis facit men- tionem; vbi illorum, qui ex Murmellii ac Buſchii diſciplina gregatim egresſi, de re ſcholaſtica in Germania ſtabilienda præclare ſunt meriti, longos dat indices; amplisſimis Io. Cæſarii & Matth. Phriſſemii, clarisſimo- rum tum, optimeque itidem de inſtaurandis litteris meritorum virorum, adiectis laudi- bus. Quorum hic, quum a Colonienſibus theologis munus peteret, ab iis repulſam tu- lit, propterea quod litteris cultior linguisque inſtructior videbatur, quam vt Colonienſi theologo conueniret (e): eadem prope vſus 2 for- ( ) Epiſt. lib. X VII, ep. 7. in Ciceronian. p. 3798, ſcribit: Obinor illud ingenium poſſe, quicguid Jerio volue- rit, verum manult obeſilus oſſo, guam polygraphus: quibusdam interiectis addit: Goclenius collo & pul- cre obeſo, & ageo non longo eſt, vt mentanm Pecfor: pene contiguum ſit. (e) G. Fabricius in Io. Riuii vita. 276 DE LINGVAE LATIN AE fortuna, qua circa idem tempus Iac. Cerati- num, Hornanum, vſum, legimus. Hic enimn; quum duro parentis imperio obſecutus Tra- iectum (quæ Epiſcopalis ſedes fuerat) profe- ctus eſſet, vt ſacerdotali dignitati inauguran- dus nomen daret; & quum barbari ſæculi more (quem veluti per manus traditum ita mordicus obſeruare quidam perſeuerabant, vt piaculum putarent, ab eo vel latum vn- guem diſcedere) ab officialium collegio exa- minandis presbyterii tironibus deputato, grammaticalis regulæ auctoritatem recitare juberetur: ſe hanc neſcire ingenue confes- ſus eft. ad quod reſponſum e veſtigio ex adyto illo ſanctiore, vt profanus, iuſſus eſt excedere, grammaticamque felicius ac dili- gentius euoluere, homo doctisſimus, ſpurcæ- que barbariei proculcator ſtrenuus. Qui quum Hadr. Iunii, hæc ita narrantis (f) iudi- cio, cum Xenocrate reſpondere tum potuis- ſet: Equidem ego vellus non carpo: rara mo- deſtia ita contineri ſeſe paſſus eſt, vt nec excu- ſauerit ſe, nec errorem illorum caſtigandum decreuerit; contentus viro eiusdem ordinis candidato repulſæ ſuæ cauſſam detegere: qui mox introductus in ſacratius illud penetrale, erroris magiſtros illos admonuit, inſignis ca- ltimmiæ maculam ſe ipſis aſperſurum mini- (f) Centur. V. Adag. 4. tans,; Cotio iban Tum Iunin u 4 un Grglalm Nrrodlige Kohn,cosn Virumnfull Pickhe glentuet eI//2 lehe cindit ſun anplin M mhi⸗ ſoreleet, miugte borreret Mrereta TINE lig lee, flent 4 barbanitc 6 tracſuni tſenent, el ltunr. olegber cahuen tem leclee dne conker⸗ Uekigo n Wlns ells 1e dl⸗ Nls ſpunr. nums. (l ts Hincr ſotui⸗ ua mo⸗ neceicl⸗ komam nollnds grigl ettle nicr. mI-- an N GER M. FAITIIS CAbfP. V. 277 tans, ni opportune illi mederentur. Cuius⸗= modi caſtigatione factum, addit Iunius, vt agnito errore Ceratinum reuocarent, iniuri- amque deprecarentur, priſci moris excuſa: tione, non enim integrum ſibi fu ſſe, a ritua- lium librorum duétu, & recepto more diſce- dere. his aliisque lenociniis delibutus ſacer- dotio inaugurabatur Ceratinns qui nimi- rum Iunii teſtimonio Latinæ linguz innutri- tus quodammodo, triuialia grammatices præ- cepta vel omnino non audierat, vel neglexerat dedidiceratque. Qualis vir fuerit Ceratinus, ex quadam etiam Eraſmi, qua eum Pirckhei- mero diligentisſime commendauit (ff), epi- ſtola,'cognoſcere licet: qua teſtatus eſt, eum virum fuiſſe, qui ita Græce doctus exſtiterit, . S 3 ne c (ff) Pirckheimer. Epiſt. familiar. lib. ep. 46, b. vhi ſe- quentia etiam de Qeratino ſcribit Praſmus : Eum iuſzu vel flagitatione potius Georgii Principis per litteras euocaui, non amodunt Perans, futurum, vt hanc conditionem non aſpernaretur. Nam &' apud Juos amplius præmiis ad publicam prefegionem in- uitabatur. Succedet Petro Moſellane, ſed n AMo ellanis eruditior, etiamſi Moſellanam doctrinam, & ingenium haud vulgariter auamabam. ep. 91 eiusd. Iibri ſcribitPirckheimero: Georgiussaxoniæ aux cre- bris litteris perpulerat me, vt mitterem, gqui Moſellano fſucrederet, miſi Iac. Ceratinum egregie peritum v- trinsque litterature. Res non optime ſuccegit. fortasſis incidit in ſu picionem, guod non. Jatis.· gb- bor reret a dodtrina Lutheri. N 278 DE LINGVAE LATIN AE nec minus Latine, vt cum dignitate vel in Mimei quauis Italiæ Parte profiteri potuiſſet: tumnmn prins . moribus plane niueis, ſed adeo modeſtus, vt Lolis pene putidulus. ngeni Ad optimos iſtos triumuiros ipſos quod Krnd attinet, IO. MVRMELLIVS, Ruremundenßer, ißeman qui primus eorum decesſit, vir bonus a Io. AA gen Sturmio appellatus eſt, & vtilis Dauentri? NlparM puerorum in ludo modera ator (g): abſolutis UAuim ſemum alii prædicarunt eum grammatium, biiyqu⸗ qui omnium ætatis ſuæ eruditorum in ſe con- Vultum ce uerterit oculos. Quum Io. Bugenhagius iNl ſcripta eius legiſſet, magnopere lætatum ſe knn confirmauit, illo ſe vixiſſe tempore, quo & RH ipſa Germaniæ adoleſeentia doctis atque Lati- Guh nisſimis praceptoribus galtiſa ſite Murmellii Ain certe ſcripta qui legerit, eum caſta, ac Latiali ſen lingua loquentem miraturum fore, credidit. nit Exquiſitæ ſummi Mæcenatis Rud. Langii eru- mlen ditioni, quod complures mendas & ex proſa oratione, & verſiculis ſuſtulerit, in primis ſe Eenkch debere, faſſus eſt Murmellius: quem Colo- iai nia ab inficetis ac illiteratis hominibus expul- ſe⸗ 1 ſum exceperat Langius, benignisſimeque re- Nnind fecerat. Quod obſcurum Alexandri Galli gſnl Doctrinale, de quo mox pluribus verbis agen- i tantu dum erit, ex Germaniæ ſcholis ſit extruſum, Pkin (2) in dedicat. qua Golii Onomaſticon lacobo Mar. ER chioni Bad. inicripſit. i) cen IIN 103 ur k., Ete, 79) irbonmeh rammatin, um intecon hore o Kngdelat⸗ Uniclatd rerclecle Ca li nprint ſ len Colo⸗ busenbl. ineglen⸗ uti Gl hüggerr Atruun, MA⸗ o Nr. IN GER M. EATIS CAP. V. 279 Murmellio noſtro atque Herm. Buſchio cum rimis deberi, putant eruditi. Ille ſaltem a doctis ſæculi ſui viris efflagitauit, vt omnes ingenii ſui neruos intenderent, vt, exploſa veteris Alexandri barbarie, politioribus litte- ris erudiri ſe, gauderet Germaniæ iuuentus. Ad quem finem librum etiam ſuum, quem Scoparium inſeripfit, valde ab Hamelmanno dilaudatum, emilſit; vt nihil de aliis eius li- bris, qui ad recte emendateque loquendum multum conducebant, addam (h). HERMANNVS BVSCHIVS, Hegii iuxta inſtitutioni, atque eiusdem Rud. Langii, ciuis ac cognati ſui, conſiliis omne id, quod in ſe fuit eruditionis, acceptum retulit: cuius poſterioris perſuaſu in Italiam abiit, ab eo- dem educatus antea, atque aliquamdiu in- ſtructus. Vnde poſtquam optimarum re- rum ſcientia ornatus redierat, & tantus deni- que vir euaſerat, qui Eraſmi iudicio (i) in car- mine pangendo felix fuerit; & in cuius etiam ſoluta oratione magna eluxerit ingenii Vis, lé- lctio varia, iudicium acre, neruorum ſatis, ſed compoſitio Quintiliano propior, quam Cicero- ni. tantus, inquam, vir quum euaſerat Bu- 8 4 ſchius, (h) indicem eorum vide lib. III Hamelman. de Viris in Weſtphalia ſcientia ſcriptisque illuſtr. Oper. Pag- 171. (i) Ciceronian. pag. 378. 289 DE LING VAE LATINAE ſchius, optimi ſui cognati, & R. Agricolæ, quo olim in Heidelbergenſi academia præceptore vſus erat, & cuius hortatu Ciceronem dili- gentius legere inſtituerat, exemplo incitatus; tam egregie de bonis litteris, præſertim de Romano ſermone, meritus eſt, quam qui ma- xime. ſiquidem non inferiori ſolum Germa- nia barbariem eiicere pro virili enixus eſt, ſed in pluribus quoque ſuperioris Germaniæ academiis, in quibus ipſe docuit, homines eo perduxit, vt ſordium denique ipſos pertæſum eſſet, meliora addiſcendi cupiditate adfectos. Tanta equidem cupiditas hæc exſtitit, vt cla- risſimos etiam viros ac diſciplinarum do- ctores haud puderet, Buſchium, veteres ſcri- ptores frequentibus admodum ſcholaſtico- rum auditoriis explicantem, audire. Quo magis enim cιοαιοiſti obſtrepebant, hoc magis iuuenum ardor gliſcebat (K), illiteratis litteris magnopere tandem ſpretis. uum videlicet bonos auctores ſeientisſime inter- pretatus erat Buſchius, Germaniæ iuuentus penitus tandem cognouit, quid diſtarent æra lupinis. id quod in plurimarum vrbium ſcholis, & Roſtochienſi academia factum eſt: in qua Buſchius quam fortisſimos barbariei reperit propugnatores, maxime idcirco ipſi aduerſarios, ſolumque vertere i ipſum denique cogen- (K) Eraſm. lib. XVII, ep. 8. cogelit te ſ. enſen legenſ ſcholue feuocalt Mus Bol iue lit latus, 4 tamndiutt geinai ſtam neln empored leficung Orid H ſegatum un in⸗ Burch. en Werl Ulhur d glengn in Noluet 4 nlen, eme leen pl⸗ Uni 6, Preſetnt Hgunn 1 lienims 1is Gennin hominge pertlin Nteackechos ll. kitiyyte Uurum do ſttelehl⸗ cholihic. lne. Co⸗ pebanh o ,Ukentt ne inter⸗ innentus Nenten Trblun gunck⸗ nbenei oih knine coper⸗ IN GERM. FATIS CAP. V. 281 cogentes. Gripswaldenſem porro, Franco- furtenſem, Erphordenſem, Lipſienſem, E itten- bergenſem, Marpurgenſem, & alias Germaniæ ſcholas ex barbarie ad Latinæ linguæ cultum reuocare ſtuduit: in quibus adhue nihil fer- me, niſi fœda fuerat barbaries; & doctisſi- mus Buſchius, ab Hamelmanno ſßirmum La- tinæ linguæ propugnaculum merito ſuo appel- latus, Augiæ ſtabulum ibi inuenit. Lipſiæ tamdiu reluctata eſt barbaries, dum optimum virum inde expulerit; quum ex Witteber- genſi academia eo redierat (. Aeque infe- ſtam nempe Lipſiæ fortunam eodem fere tempore expertus eſt Buſchius, ac Io. Rhagius Aeſticamvianus, vir eruditisſimus (Il!), & an- tea () vid. Hamelmanni orat. de Herm. Buſchio ſupra al- legatam: vbi multa notatu digna inuenies. conf. etiam diſputat. de Græcarum & Letinarum littera- rum in Miſnia Inſtauratoribus, Lipſiæ præſ. cl. Io. Burch. Mencken 7 hab. &1s5. Vberiorem cultum. quem Dantes Aldigerius, Florentinus, initio ſæœculi XIV ex Italia Lipſiam ſecum attuliſſe &o eiusdem diſput. dicitur, multo ante exſtinétum atque op- preſſum fuiſſe, quam Buſchius eo venerit, facile qꝗquemque ſibi perſuaſurum, arbitror. (I!) qui plura de Acſticampiano cognoſcere cupit, e- uoluat velim Dan. Fidleri diſputationem, de ipſo hoc grauisſimo humanitatis vindice Lipſiæ 1703 e- miſlam: cui oratio ſubiuncta eſt, quam an. 1511 habuit, quum quorumdam maleuolentia atque im- probitas Lipſia abire eum cogeret. Quæ licet mi- nus verboſa ſit, eruditionis tamen plenam, ſed quæ 282 DE LINGVAE LATIN AE tea Conr. Celter. Quum Georg. Heltus, Ca- merarii præceptor, promptam & expeditam Latine ſcribendi elegantiam, & quocunque in negotio verba faciendi copiam, dudum in Buſchio admiratus, ipſum aliquando, quum Lipſiz adhuc commoraretur, interrogas- ſet, multa acerbitate permixta ſit, deprehendet, qui eam legerit: accedit, quod ſæculi conditio optime ex ea perſpici queat. Valde ego miratus ſum, quum in eadem, quantum operæ Lipſiæ in docendo per triennium nauarit Aeſticampianus, cognoui. C. Plinii Hiſtoniam naturalem, quam Germanes antea vix cognitam, atque auditam, nedum lectam, habuiſſe adfirmat, ibi expoſuit; tres etiam Decades T. Liuii iſto temporis interuallo bono publico explicauit, Plauti porro Comædias, Hora- tii Carmina, Visgilii Aeneida, Ciceronis Epiſtolas, eres de Ofciis libros, tres de Oratore, totidemque Orationes, Corn. Taciti de Moribus Germanor. li- brum, Hieronymi Epiſtolæs. Aul. Gellium, Priſcia- num, Augiſtini aliorumque ſcripta illuſtraturus, niſi vrbe excedere coactus eſſet. Quo ſingulari ſuo ſtudio ſeholaſticorum qupsdam tam cultos factos eſſe, lætatus eſt induſtrius maxime vir, vt alios ingenue lerudire potuerint. Vehementiora ſunt extremæ orationis verba, quibus in purioris Latinitatis hoſtes ita inuectus eſt: Vos quidem oportebat primum lo- gui verbum Latinitatis, ſed qquoniam repellitis illuc & indignos vos iudicatie Romana eloguentia, écce conuerto me ad gentes vicinas & barbaras. Quem enim poetarum eloguentum non ſunt perſecuti pa- zres veſtri, & gquem vos ludibrio non habuiſtis, gui ad vos eœpoliendos gquaß cœlitus ſunt demigſi? Nam vt 5multis paucos referann Comad. Celtin pene boſti- 1 ſeh⸗ gu⸗ unch! heidix Poſtqn polii bonoru ſcienti rorolt ſe polt paturl wbigven tincum lterer fum ve pianmn tit e , M m . INN 1 Wlnce . I Ilbenn, untdrn Mlencen lt, nce,glin optinee n Ouunt ocen, 1 poli Cermmny n e. mnr Kin lo o ercenere matirl „ NtIrus nut Nlni leſe, ilgenne eatene tskotes nunrhr IN GERM. FATIS CAP. V. 283 ſet, quam maxime rationem in illa compa- randa ſecutus eſſet; reſponſum tulit: Le- gendis & relegendis Ciceronis epiſtolis (m). Poſtquam igitur ſtudioſa iuuentus Buſchii noſtri exemplo ad Ciceronis & reliquorum bonorum auctorum lectionem, quæ omnis ſcientiæ quaſi fons eſt, inuitata, in obſcuro- rorum grammaticorum labyrinthum includi ſe porro non patiebatur, omnesque deteſta- batur Latinæ linguæ impuritates, barbaries vbique in Germania exſibilata terga tandem vertebat. Arduum maxime opus, quod mi- randum puto, in vrébe Colonienſi, quæ barba- riei liter expuliſtis: Hermannum Buchium diu ac mul- tum vewatum eieciſtis Toannem gquogue Aeſticam- bpianum variis machinis oppugnetum tandem euerti- tis. Quis tandem Poetarumad vos veniet? Nemo hercle, nemo, cuius modo ad aures virtutis veſtræ fa- ma peruenerit. Inculti ergo ieiunigue viuetis ſædi animis & inglorii, qui vel, niſi pœnitentiam egeri- tis, damnati omnes immoriemini. Hoſce aduerſa- rios publicas ſcholas præcluſiſſe Aeſticampiano, & ſcholaſticos ne eum audirent, nequiter impediuiſſe. ex eadem oratione diſcimus: quos a recta loquendi via modeſteque viuendi regula inſulſis ſuis ſermo- nibus & luxurioſis conuiuiis auocaſſe atque ſedu- xiſſe iſti dicuntur. idque eosdem aduerſarios natu- ra & conſuetudine iamdiu inueterata ac roborata, vel peruerſa ac impia voluntate commiſiſſe, pronun- tiat Aeſticampianus. (m) Ioach. Camerarius id commemorat in præfat. Epi= ſtolis Ciceron. præm. A. 5, edit. Vœgelin. an. 1605. 284 DE LING VAE LATIN AE riei inſcitiæque propugnatoribus tutisſimum adhuc portum præbuerat, ſtrenue optimi Co- mitis Nuenarii auſpiciis adortus eſt; quum & præſtantisſimos ibi enarraret ſeriptores, quos Colonienſes ſophiſtæ ex mera adhuc oderant inſcitia; & doctisſimis ingenii ſui monimen- tis, quibus barbaros carpebat, ſedulo conten- deret, vt Alexandri Doctrinale ſcholis eiicere- tur, cuius haud ſegnis i impugnator etiam Bu- ſchii ætate fuit ITimannus Camenerus. Alexandri huius grammatici, qui ſæculo XII vixit, amore per tot ſæcula ita capti fue- rant ſcholaſtici, vt eos, qui Alexandri præce- pta impugnare audebant, maximis proſcin- derent conuiciis tamquam homines omnium bonorum odio dignisſimos. Namque! per ho- minum animos Per uaſerat tum opinio, nemi- nem plane ad erximiam aliquam eruditionem eruenire poſſe, niſe qui in Alexandro probe eſſet verſatur. Quid, quod eo dementiæ proceſſe- rant tum homines iſti, vt id, quod aurei ſæculi ſcriptores litteris conſignarunt, imitari dubi- tarent, niſi Alexander conuenire videretur; ita, vt omne id, quod aliquis aliunde in Latinis lit- teris addidicerat, ſuperfluum damnarent. vt plurima paucis comprehendam: Alexander um Gloſſa notabili Coloniæ nata inſtar omni- um grammaticorum erat. Licet vero Hegius con- 2 4 contid b Coptkai. ſcriptu tates fot mei ſctiben iſtud Cupethl Tiorum nus nun ſelici ten antes. XAAMa Dockrnel Collocara nin tame ſertorib iusmoc Perbene Fideretur. nlee los eiusd hols: lrum G e h 4 M . Clin l katnent lnnrk NN utiire ntht lcockrn eiſer. tamb. IN GERM. FATIS CaAp. V. 28S contra barbaros huiusmodi libros, i inprimis contra vocabularium, Gemma Gemmarum in- ſcriptum, & reliquas Latinæ linguæ impuri- tates fortiter cum Agricola antea dimicaſſet, inuectiuas contra ine ptos grammaticos con- ſcribens: & licet E. imobelingius in idem iſtud Alexandri Doctrinale grauiter prius in ſuperiori Germania eſſet inuectus: aduerſa- riorum tamen ferocia prohibuerat, quo mi- nus multum profecerint doctisſimi viri, de felici rerum ſucceſſu penitus ferme deſpe- rantes. Nam etſi ſciebant, Sulvitii Verulani, & Aldi Manuti operam, quam in Alexandri Doctrinali ex Italiæ ſcholis exterminando collocarant, non irritam fuiſſe: in Germa- nia tamen tot obiiciebantur humanitatis as- ſertoribus impedimenta, vt ineptos libros e- jusmodi ex iuuentutis manibus extorquere per bene multos annos αττ—̈oᷓ plane ĩpſis videretur. Præter enim Alexandri Doctri- nale & Gemmam Gemmarum, complures a- lios eiusdem farinæ libros verſabant tum in ſcholis: quorum ipſi tituli barbariſmis erant inſigniti. Huc referenda eſt Diſeiplina ſcho- ariunm, &n vVocabularius breu ogaus um arte diobthongandi, punctandi, & accentuandi: cuius Mart. Cruſius mentionemn fecit (n). Pertinent huc porro Hollockot, Breikot, Gorra; Aia- (n) Annal. Sueu. P. III. Lib. IX. c. §. „- ver 286 DE LIN GVAE LATIN AE Alans, Mammetrallus, Moretug, Porißan, Aurora; item Dialogi Pauli Niauiz, Iioma Laur. Coruini, Hieron. Padizni &. Mancini Dominici Carmina, Pluxrimaduc Germaniæ ſubſellia tum occupantia, obſcura maxime hodie, nomina alia: quorum indices Hamel- mannus & Eralmus in ſuis monimentis de- derunt; & quæ Ciceroni, Quintiliano & re- liquis optimis :ſctip otoribus prælata eſſe ab ſæ- culo iſto, pluribu nos edocent: nam iuuen- tutem ſermonis in Amonachoruin culinis nati fecem perdiſcere volebant ſæculi eius magi- ſtri; vt delirantes ſcilicet ac miſere balbuti- entes ſcriptores intelligerentur. quapropter bonorum auctorum loco modi ſignifcandi, & id genus gloſſemata, non minus ſtolida, quam prolixa, eidem Germaniæ iuuentuti tradebantur (o). Cui ſi omnino veterum monimenta offerebantur a magiſtris; miris & ineptis plane commentariis obſourata ei ob- trudebantur: quales commentarios hos eſſe, ipſi ſtatim tituli quaſi ſpondcbant. Eiusmo- di erant Virgilii Bucolica cum Commento fa- miliarivſimo, Pariſiis elucubrato, & Dauentriæ c νD△ cααμNciI impreſſo: atque Catho cum gloſa & moraliſatione, Coloniæ eodem anno apud Henr. Quentell typis exſeriptus. Quem poſtremum Commentarium ſatis ineptum eſte, (o) Eraſmus de conſcrib. epiſt. p. m. 10, 11 & 38. 4 le, Vel! in⸗ ceat “ 6* )pfi tur, V. yerbis . fulhguitu menibut. yntur bantur dertunt ge latin ſ nutmn ſie tii IN GERM. FAIIS. CAP. Væ 287 eſſe, vel ipſum 'proomium declarat: quod integrum ad ddendu m putaui, vt ſæculi iſtius P Cinn, genius dicendique genu is quodammodo elu- r R ceat (*): Summi deus largitor premii. via EeRas .—„„A con- nl im (*) Ipſum hoc proœmium ita comparatum mihi vide- menns le⸗ tur, vt vel ſolum Mich. Neandri luculentisſimis ano En⸗ verbis, que pag. 73 ſeq. eruditæ præfationis in Rne. Erotemata Gr. I. profert, fidem facere queat: Dum præter Schtentiarios, Lombardiſtas, Occiſtas Scotiſtas, Summiſtas, Sermoniſtas, Thomiſtas, Scho- laſticos doctores: gai boram ectatores erant, Marialia etiam, ſeu potius MCrialla, quod eſſent ea zdolomania ac cæca ſtultitia plena, roſaria Sathana- lia & Diabolaria mera it Lutherus infremens Piri- tu logunur] non ſe ſeriptorum aliud genus babebant in manibus, in Tuibus evercebantur, Fe znτ οaντifica- bantur potius, in ſcholis ac monaſteriis Quotidie: perunt interea monimenta veter um Hebræa, Græca nleeri . ac Latina, non numeno vllo comprebendenda: ab ipfis tencto . K ideo neglebta, guod aſſuefalti ad genus dicendi mon- AOH ſtroſum, ip'o ſono formidabile & obſeurum, vbi dre tibi videaris: cum quo res etiam bonæ corrum- pebantur, vt ſolet ſieri mutato dicendi genere, dam noue loqui incipimus in eccleſta, ac dodtrinam Pa- trum, Prophetarum, Chriſti, Apoſtolorum, ac pio- S, usmo⸗ ſt⸗ ej ob⸗ mugitum citius infernalem, guam voân hominis au- lumt rum & on thodoxorum inter pretum vitiamus] melio- ℳ— rves auktores ac vtiliora eript nec legerent, nec in- 1An telligerent, vt non male Zuis de monachis Wis ſtupiais 4 uſurpet, guod Gellius ae ſuæ gtatis bominibus pro i- Ee⸗ dit, vbi ait: Quia ſæculum noſtrum ab Ennio & Fuun ormni bibliotheca veteri deſcinit, multa ignoramus: elx quæ non laterent, ſi veterum lectio nobis eſſet ſa- 8 miliaris. 288 DE LINGVAE LATINAE conſtans. fons refrigerii terre vices obtempe- ranz a quo ſtillationis gre Plenitudo ſitienti mihi doctrine pocula ſalutaris domii cöferat gre. vt ſtilus meus elatatus corpore deſidia lenigratur. ocioriq rubidine excellentisſimis eficacisſimisq; dotctrine dotibo acuatur. & vt ſenſus meus interior excecatus erroris nebiulo & cecitatis perfoſſus cuſpide elimante lugubri ncipe tenebrarum luminoſo fulgure diuine yneumatis miſoricorditer illuſtrentz. Ob hboc fratres charisſimi deprecemur omnes vnanime ſummum fontem miſericordie. vt inſulſus nrm cordium infundat rorö cariſmatis vt ſpus nr incluſus oſſbo carnis pondere ad ſum- morls bonor. eleuetur noticiä. & cor nrm ve- latum fantaſmatibg lintheo carnir exutus ſummu boni intelligat. intelligendo diligat. diligendo potſideat. & ſic mundifcetur a vi- ciir, ſanclificetur a duo. & : pationes cor pis memorias adipiſeatur eternitatis gliam ſituatus irreuocabiliter inter cöciues ſckos eccleſiæ triumphantis vbi ſedet vnica trinitas maieſtatis in ſolio ſuauiter. diſponens diuina cele- 16 leleſiu zeculo n ol nnu 5 mio, quo na gool⸗ ciiudicen nio, cloq, rumgvenn . tore ſocls eos elenb Uugci na ettoctden Cocete lüs Loceti ur ſopnn potelhguea ter tum co Nem inpre it beyrebena ſenyit E le oru/ linn e, 1 INA ler ier, tu, 4 elanizin A ,. G, nt elynn Ge Ait N. Npepener iſli ſnent n 74 ſe. ppru. R Ac ,/r. unne ſtr thitet iutnt lr⸗ IN GER M. FATIS CAP. V. 289 teleſtia ſiue terreſtria. vidés eternitatis in ſpeculo cuntta Ppterita. Eſentia & futura. quod nobis triluat plaſmator omnium cuius regnüu eſt vermanens ſine ſine. Ex hoc procæ- mio, quod mihi ita obſcurum videtur, vt no- ua gloſſa nouaque moraliſatione indigeat, diiudicare quis poterit, quali fuerint inge- nio, eloquentia ac eruditione homines, cum quibus Agricolæ, Reuchlino, Buſchio, ho- rumque in vindicando Romani ſermonis ni- tore ſociis res fuit. homines erant, vt Eraſmus eos deſcribit, qui falſa perſuaſione doctrinæ turgidi, magna confidentia ſtultitiam ſuam perdocebant: illiteratiores, quam vt alios docere potuiſſent: elatiores, quam vt ab a⸗ liis doceri ſe pasſi fuiſſent (p). De ſcriptis. quæ ſophiſtæ procuderunt, generatim dici poteſt, quod R. Agricola de Rhetoricis noui- ter tum conditis, & in eadem vrbe, qua Cato- nem impreſſum adfirmaui, exſcriptis, iudi- cauit (): Magnum ſane & loquax volumen, vt deprehendere ex annotatione capitum totius operis potui: ſed quod male de ſumma rei ſontire cogit, eſft“ quod is, quisqquis demum iſta ſeripſit; videtur mihi forte copioſius de arte potuiſſe dicere, quam ex arte. Erant enim ea, quæ vidi, horrida, & (quid aliud di- cam) (p) de conſcrib. epiſt. p. m. 20. (q) Epiſt. ad Ant. Liber. Lucubrat. pag. 177. 290 DE LINGVAE LATINAE. cam) barbara, & ſeholarum noſtratium ſor- des redolentia. Continget tamen illi fortaſſe, quod fere tultis ſolet? vt & ſuam turbam, inueniat, & aliis errorem ſuum allinat. Ha- bent enim vel præcipuum hoc malum deteriora, quod non intra auétores ſuos ſubſiſtunt“ nec fere quicquam tam peruerſe fir cui non modo patronus, ſed etiam ſectator non ſit paratus. Alexandro certe, vt eo, vnde diuerti, red- cam, non modo patroni, ſed ingentes etiam ſectatorum exſtitere per aliquot ſæcula cater- uæ: quibus errores alleuit ſuos. Quum prima rudimienta quam citisſime perdiſcere oporteat iuuentutem, hæc diutisſime circa Alexandri tricas occupata, non modo tem- pus, rem pretioſisſimam, perdidit, ſed, prout rælegebantur iſtæ in ſcholis (r), horrore quodam barbarieque eſt imbuta, vt poſtea & ſerius & difficilius meliora perceperit. Hinc etiam euenit, vt Germania meliora docenti- bus tamdiu repugnarit: quum nempe pæda- gogos tam acriter pro Alexandro ſuo propu- gnare conſpexiſſet juuentus. Cuius Doctri- nale etſi iure ingeniorum carnificina nomi- nari potuerat: tantum tamen abfuit, vt Herm. Torrentinu, doctisſimus Hegii diſci- ulus, integrum illud explodere auſus ſit, e- legantiæ hoſtium impetum veritus, vt obſcu- ros (r) Agricola c. I. p. 188. N os Cumt es Plane gue Pard tamnen V Torkenti licss ein cellehubt zy Gte MA . 1. mo Locbul R dermulta yuin . 1 e„ ng. 1. Irnnt, ſ, uren, Nr,H 1in ertre⸗ tez einn licke elleere e te Clo ten⸗ lchrnt Loror tota Cocent⸗ oohl⸗ Dodr⸗ anoni⸗ ut, Ali⸗ 6 ſhe⸗ Mn⸗ 10 IN GERM. PFATITIS CAbP. V. 201 ros dumtaxat, falſos, redundantes, & inuti- les plane eius verſus emendare ſuſceperit: id- que parce admodum ac caute. Crabrones tamen vel hac opera ſua ita incitaſſe bonum Torrentinum legimus, vt miſere ca a ſchola- ſticis dilacerata, apologia defendere ſeſe ne- ceſte habuerit (S). IT 2 At (S) quæ eius in primam partem Dodcrinalis Alexandri Commentariis ſubieéta eſt, ita inſcriptis: Hermanni Torrentini inten Grammaticos noſtiæ tempeſtatis viri litteratigJimi Commentaria pulcherrima in pri- mam partem Doctrinalis Alexandri cum accurstigſi- ma vocabulorum interpretatione guibus. lam mendo- Iis ſuperuacaneis & ob curis verſibus vel reiedtis vel in veriores & planion'es muütatis. Continentur hic permulta ſcitu dignigima, quæ nullis aliis habentur gloſſzmatis. Sunt autem hbæc commentaria teetio caſtigata diligenterque ab ipſo auctore recognita, ad- ditis in mangine tenminuationibus cundtisgue vocabu- lis & notis arithmeticis in ſingulas paginas vt faci- lius inueniantur quæcungue vocabula. eſt præterea Perfeltior & plenior vocabulorum index vel tabula, nihit penitus prætermittens ſeld facillime deſidera- zum oſtendtens. Item in obtrectator es einsdom Apo- logia G Rpigrammata dug. Qum Apologia elegans admodum ſit, quæ Commentartiis meis mul- tum lucis præbere queat, integram adiicere conſti- tui, præſertim quum ſatis nouerim, Torrentinum in paucisſimorum eſſe manibus. Hermanpnus Tor- rentinus religisſo aoctogue viro demino loaunni Tor- rentino Canonicor. Præmorſtraten! in Harlemo Prouinciæ Hollanaiæ Præpoſito, JZratri ſuo alutem Pplurimam dicit. Audio, mi zater, nonnulios eorum, 292 DE LINGVAE LATIN AE At quod Hegius, Wimphelingius, Tor- rentinus, Murmellius, & reliqui, qui ad ex- ſtirpandam barbariem conſpirarunt, tanto- pere expetierunt, inſulſorum autem homi- num pertinacia impediti efficere non value- runt, gui ſibi ſcientiam vendicant, vitio mibi vertere, gra- uitergue culpare, guod in his elucubrationibus ali- quot Alexandri verſus vel vt mendoſos obſcurosue correximus, vel vt ſuperuacuos inutilesgue ſuſtuli- mus. Tantum namgue & tot ſæculis approbatum grammaticum temerari diſcerpique non oportuiſſe, contendunt Hüuic igitur calumniæ paucis reſpen- dere neceſſarium duxi, ne tacendo videar crimen a- gnoſcere, ſcgue demnm labor noſter irritus bpereat. Quicungue igitur banc noſtram in Alexandro emen- dando carpit induſtriam Llibere ſeribam, quod ſen- tio] aut illiteratus eſt, & grammaticæ prorſus igna- us, aut certe inuidentiæ morbo deprauatus inſanit. Quis enim vel mediociiter litteratus ignorat, quot mendoſi, quot obſeuri inutiles verſus fuerint in Ale- andro gquod & Sulpitius Verulanus, & Aldus Manutius Romanus aliigue viri doctigimi perbhi- bent : quorum opera effectum eſt, vt Alexandri Dodtri- nale, gquod vocant, Italiæ ſebolis exploſum ſit. Quod ipſum guoniam noſtris in regienibus factu dißicite ac pene impogſibile videtur, doctorum hominum hor- tatu inuidioſam hanc & ſane laborioſam hanc ſuſcepi prouinciam; vt buius primæ partis mendoſa quægue corrigerem, opaca illuſtrarem, & redundantia am- Pputanem, præceptoribus ſimul & auditsribus conſu- lens. Ts namque olim bueri non ſine malo noſtro erti ſumus, quantus labor ſit Alexandrum edi- ſeere, Gad vnguem intelligere; guod plerigue intra uann he entig e nde ANlungi Alrain nendnt ltinoni l nei n hin . „, eti, n peniſ⸗ /, „ / .. ℳ /. nner, ſtut zerent⸗ runet ener⸗ mn, ut e znyſi nr AAM N. l,zut eucn uAR. un . ſ 70 IN GERM. FATIS CAbP. V. 293 runt, Herm. Buſchius demum perfeciſſe recte putatur, anteceſſorum tamen iſtorum labori- bus quam maxime adiutus: horum enim vi- ribus barbaries vehementer labefactata im- petum ſuſtinere amplius non poterat. Co- 1 3 lonia, ſeptennium vix poſſunt. Quando namgue pueri ca- bient hos verus: Credo gradus ſummos collatis connumerandos. Si gradibus fiat collatio &. Item iſtos: Primitialis erit vox in qua dicitur eſſe. Et iſtos: Perſonas dabit imperium primas in vtro- que & c. gui laborioſe diſcuntur & parum ſructus affenunt. Multague id genus Alexandri carmina ve! reieci, vel correxi: guod facile videt probatgue lector intelligens. Quam igitur culpam commerui, guod pueros adoleſcentesque graui ſtultoque labore leuaui? Alexandri mendas erroresque ſuſtuli. At dicet aliguis, laborent adoleſcentes, vt nos fecimus, nec otio marceant. Siccine ais, bone vir. ſed bæc verba tua deteſtandam præ ſe ferunt inuidentiam, quum indigneris, & ægre feras ephebos nzunc facilius & melius inſtitui, quam tu ſis inſtitutus. Quid hoc aliud eſt, quam ſi doleas, alios illac carpento vehi, gua tu pedibus iten feciſti. Summa profecto ae- mentia atque peruerſitas eſt, alienæ felicitati inui- dere & aliorum commoais grauiter engi. Verum boc pacto confutatus aduerſarius alteram profert calumniam. &i, inguit, Alexander erroneus fuit. eur maiores noſtri, viri vtique perdocti, eum non e- mendarunt? Facilis eſt ad hæc obiecta reſponſio. Sed vtinam inuidia careat veritas libere prolata. Erat apud maiores n'ſtros mira bonorum librorum penu- ias bumanitatis artes cum libris perierant: erant docti quam plurimi, litterati vero perpauci. Doce- 294 DE LINGVAE LATINA lonia anigem diutisſime perfugium ei præ- buiſſe videtur; nam licet Herm. Nuenarius cum primis eam ibi antea oppugnauiſſet, quam Buſchius eo venit. hic tamen ſophiſta- rum ſolœciſmis & turbine ita agitatus iſtic eſt, bant enim ea temrveſtate præceptores meram barba- riem vt Ebrardum Cornutum, Modos ſignificandi- & einsmodi guibus ſolæ continentur ineptiæ, diſcipu- losque ſtultiores renaunt, gquam acceperunt. Quis iitur io tem po ré Alexandi hbuüius erata corrige- ret, immo guis intelligeret aut etiam animaduerte- ret? Nunc autem Deo propitio humanitatis artes reuixerunt elegantium libronum permagna adeſt copia, vt non oporteat nunc barbariem legere, non oporteat in Alexandri labyrintho apud Minotaurum incluai. hoc eſt friuola dicene & numguam perdi- ſcere. Legenai ſunt, vt Aeneas Syluius ait]) orato- res, hiſtorici, poetæ non in pucici;, ſine guibus nemo litteratus euadet. nemo ſacras litteras Vunditus in- telliget. Verum opus eſt frins grammaticæ funda- menta locare: id guod per Alexandruma nobis ca- Rigatum & interpretatum iam facile futurum ſpe- 9. Nullus igitur Alexandrinum bunc, guem dixi, labyrinthbum vereatur ingredi, guem Theſei exemplo peruium reddidi, & latitanteni in es Minotaurum wuuenesgue deuorantem, necaui. Sed baæc badctenus. Sunt quogue, guibus diſplicet, guod in erponendis vo- cabulis, aut pro dictorum confirmatione poticos verlus attulerim, putantgue, latius fuißſe, verſi- culos ineptos & plane barbaros, guos ſolos ipſt noue- runt, allegaſſé'm Sed hi Zoili cum inſeitia ſua con- temnendi ſunt: gquum ignorent, omnibus grammati- cis id moris eqſjè. Nam ſi Pri cianum, ſi Seruium non viderunt, ſaltem Donatum & Alexandrum meminiſts lNt 4 us: 4 Hurtlal 105 0 61 eiecl ben i Ilteri „1 minA n nlui, toru Ter t Nutuo Pnthole tonhi Giudicen Lyile 6 / Memis h Guler NU IN GERM. FATIS CAP. V. 29 5 eſt, vt academiam relinquere demum ſit coa- ctus: quæ ſupra laudatum deſticampianum, hartholomaæum Colonienſem, Io. Cæſarium, & alios complures eruditisſimos viros, propter- ea eiecit, quod Buſchio adſtipulati obſole- T 4 tam debebant quorumælter de præpoſitionibus ſeribens guiugue Virgilii Carmina pro teſtimoniis aſſumpfit. alter de conſtructionibus agens multos Ouiaii verſu⸗ appoſuit. Verum cur non liceat poeticic vti verſi- bus in grammaticis? gquum his etiam liceat vti in ſa- cris litteris: vt non ſolum videre eſt abud Hierony- mum & Auguſtinum, ſea etiam apud Apoſtolum Pau- lum, qui ſaltem tribus epiſtolarum ſuarum locis poe- tarum verſcbus vlurpatur: vt merito pudere debeat vaniloguentiæ ſuæ quosdam nugatores, gui nefas exi- ſtimant poetas voluere. Sed de hoc alius plura ſcri- bemus, ſi fata ſineut. Hæc in obtrectatores noſtros abunde dicta ſint: guibus ſi quid rationis ineſt, ma- utue ful. nifeſtæ veritati tandein cedent. ſen autem bruti ſunt. en. inanis fuerit apud eos omnis qerantumuis prolixa ræ i ſS. . tiocinatio. Tu velim, mi germane charigime, no- un iti ſiris opuſculis accurate patrocineris vt ſoles, nos- lierenl que mutuo diligas. Hactenus Torrentini Apolo- gia. Ad duo Epigrammata, quorum in libri titulo mentio facta eſt, quod attinet, alterius auKor eſt Bartholomeus Colonienfis, alterius, eiusque elegan- tisſimi, ipſe Torrentinus: hoc quum dignisſimum duüudicem, quod ab omnibus legatur, apponam. Zoile gquid noſtros rabido petis ore labores, Et ſtolide damnas. guæ minus ipſe capis? Non mihi nowia ſunt tua ſibila ſed tibi: nempe Stultititiam brodu, barbariemgue tuam. Protousun un tor . 88 ekmnmc 296 DE LINGVAE LATIN AE tam ſordidamque reprehenderant ſcholaſti- corum dictionem, & obſcuris atque bar- baris vocabulis repudiatis, Latina reſtituere erant conati. id quod Andreas Canter, eru- ditus vir, ibi etiam tentauerat. Sed tamen, quum Buſchius ab laudato Herm. Nuenario Coloniam reuocatus eſſet, Alexandri Doctri- nale denuo adortus, non prius ceſſauit, quam id penitus exſtirparit; limatisſimis ſcriptis ſuis, præſertim eo, quod Vallum humanitatis inſcripſit, & ſuo in Donatum Commentario, operoſe maxime demonſtrans (ſ), tantum abeſſe, vt informis Alexandri textus incor- ruptum Romanum ſermonem præberet di- ſcenti- Nos Phœbea cobors laudat. ſtudio ague pubes Nos legit; inuidia, rumpere liuor iners. Rumpere liuor iners: diſcunt ætate minores, Quod ſenior neſcis: rumperne liuor iners. Commentaria, quibus Epigramma hoc, atque Apo- logia ſubiuncta, impreſſa ſunt Coloniæ per Marti- num de Werdena a. 1509. 4. & quibus in meo, quod habeo, exemplo, addita ſunt Commentaria in ſecun- dam partem Doctrinalis Alexandri ab eruditigimo viro Kempone Theſſäalienfi Hollandiæ magiſtro bona- rum artium Parrbhiſienſi 7pro anhelantibus Syntaxin, poti ſamam grνaαicæ ſpem, luculenter intelligere iam du lum in lucem edita. Coloniæ ap. eundum impr. a. 1509. (60) Buſchii ſcriptorum Catalogum dedit Hamelman. in lib. III de viris in Weſtphalia illuſtr. Oper. pag. 166 ſeq. & in eius vita. N6 ſentidicn nſes loyt itantes, um rech terum C eum ed l ſius celt SS mihilomin 1. gniue ault ene im . n! ſacl * re clle re Eiuſine Pled isne uuen Red imn nciog. lunitger n ſp ani mrnm, lantunm inor⸗ lehlber ven iur, Aleyo her⸗ ct neo lol isſem. Ctiſinn nur . N n , IN GERM. FATIIS CAbP. V. 297 ſcentibus, vt aridus pumex aquam citius da- turus videretur poſtulantibus. At Coloni- enſes ſophiſtæ, de vindicta porro asſidue co- gitantes, rem eo perduxerunt, vt Bufſchius, tam præclare de cuncta Germania meritus, iterum Colonia relegaretur; quum vidiſſent, eum Reuchlino eſſe amicisſimum, famæque ipſius acerrimum defenſorem. Buſchium nihilominus perpetuo, ſi quemquam alium, R. Agricolæ conſilium fidelisſime ſecutum, nouimus, quo cognato ipſius, R. Langio, du- dum ſuaſerat, vt, quamuis magna eſſet indo- ctorum manus, cam tamen auderet conte- mnere, nec multitudine moueri ſe pateretur: quum ipſa plerumque turba ſi bi obſtaret; & raro inter ſe conſentirent, quibus non con- ueniat cum veritate. quare prouocandos putauit Agricola litterarum hoſtes, & in fa- ciem coarguendos: quos ne tunc quidem in viam facile redituros, ac deſipere deſtituros, verisſime prædixit: id enim Reuchlinus & Buſchius ſatis deinceps expertos eſſe, cogno- uimus. Quæ admirabili Buſchii in oppugnando conſtantia effectum denique eſt, vt, barbarie ex vrbe Colonia fugata, in cuncta Germania mox ſit oppreſſa firmisſimis Deſ. Eraſmi, & VIr. Hutteni armis, quibus Phil. Melanchthon ſua deinceps conſociauit. Prius vero quam 1 5 hid- 298 DE LINGVAE LAIINAE hic ſumma ſua eruditione inclaruit, Alexan- dri Doctrinale ex Germaniæ ſiholis penitus liam erat eiettum, Cinca annum ſcilicet Cc1o 15 vI, quum cultiores grammatici libri ederentur pasſim in Germania, Alexandri grammaticam, quæ ſola fere per tria integra ſæcula in monaſticis ſcholis dominata fue- rat, euaneſcere demum cœpiſſe, M. Cruſius adnotauit (sſſſ). Grammaticorum enim ſor- des Reuchlini, E'imphelingii, Bebelii, Simleri reliquorumque diligentisſimorum magi- ſtrorum diſcipuli, poſtquam optimum optimi Hegii diſcipulum, Buſchium, non infeliciter, licet periculoſa ſatis contentione, id tentaſſe viderant, coniunctis viribus vbique expurga- tum iuerunt. Litterarum ſtudia, viginti quatuor circiter annorum ſpatio, non parum nitida quidem in ſuperiori Germania fieri iam cœperant: ab anno videlicet XV ſæculi octogeſimo ſecundo, quo R. Agricola Hei- delbergæ ſcholas aperuit, ad annum ſæculi XVIa Cruſio notatum. quod temporis ſpa- tium quo breuius pro operis mole videri pot- eſt, eo ardentius hominum ſtudium, eoque maiorem inter litterarum ſtudioſos æmula- tionem exſtitiſſe, coniicere licet. Romani tamen ſermonis nitori, ita, vt par erat, con- ſuli prius haud potuerat, quam fontis, ex quo omnis (Sſ) Annal. Sueu, P. III, lib. IX, c. 14, p. 528. 6 omnnis in nterciſt nauriret, os non Ui Alen N fum Naln 0 Plrct vemI 7 4 Hcototes, nid (1. Oiueremer. pyep tere⸗ Cirybem, die. 4 run / dtg. . akere .. arult 4 / Nl ,„il.. . , Alenune ſet, Ttrlinten 1 1/. MCA en len M. ſ, e 1 M-. nCptu eliclteh lende einntron M 1. Viorit IE Ii rfenc Ouperum Veeui ,M- ſrolli dͤſor. lipot⸗ Ml ⸗ do ns IN GERM. FATIS CAb. V. 299 omnis impuritas adhuc fluxerat, venæ eſſent jnterciſæ; & iuuentuti, vt ex dulciore fonte hauriret, contigiſſet, turbidos maxime riuu- los non amplius conſectanti. Inter illos, qui Alexandro exploſo in ſuperiore Germa- nia grammaticas edere coœperunt, ſunt lo. Alexander Bratſicanus, Tubingenſis Padotri- ba, vt a Cruſio appellatur, & Iacobus Hein- richmannus, vterque Bebelii diſcipulus. Quo- rum grammaticas inſtitutiones, quum ob Præceptorum multitudinem atque molem ad tironum captum minus accommodatæ quibusdam viderentur, non ita multo poſt loco motas, infra audiemus (t). Iſtorum ta- men () vid. Caſp. Crucigeri Orat. de Initiis, progre gione, & incrementis dobfrinæ erucditæ in Academia Lipfi- enſe & Wittebengenf: L. V. Declam. Melanchth p.- 375, ſeqq. pag. 383. ſcribit: In grammaticæ tractlatu conformando ad aliguem vi'um ſermonis, & ſos ipta veterum intelligenda, haud ſcio an nemo noſtrorum quidem hominum prius aliguid magnopere adiumenti attulerit litterarum ſtudioſis gquam Bebelius & Henrichmanus. nonnullis de Bebelio interpoſitis, pergit: Hic (Henrichmanus) ante annos LV eaita præcepta ab ipſo grammaticæ in pretio fuerunt, propterea guod oraine per picuo tradi omnia cernebantur, & addebatur exem plorum illuſtris co- pia. Audiui ex patne meo, optimum virum & fiae- lisſimum præceptorem gquo ipſe guogue vteretur] illis temporibus Georgium Heltum noſtræ acaaemiæg non enotum, ſuis diſecipulis eum librum propoſuiſſe, ita, vt ediſcere cogeret bos verboſas ſane commentationis 300 DE LIN G VAE LATIN AE men aliorumque ope factum denique eſt, vt Alzxandri Doctrinalte tanti antea æſtimatum, & tam acriter a ſordium patronis defenſum, ita poſthac viluerit, vt centum iam abhinc an- nis raro libri exemplum conſpeltun, ſit (tt). In eodem Doctrinali exterminando a lo. Auentino, celeberrimo præſtantisſimoque hi- ſtorico, multa & ſtudiis elegantioribus vtilis valde opera collata eſt. Hic enim ex vete- ribus ſcriptoribus, ipſis adeo fontibus, gram- maticam edidit hoc inſignitam titulo: Ullus. Principibus Vilelmio, Litauico, Arioniſto, Li- terarizaque Reipublicæ Boiorum dedicatum. Rudimenta grammaticæ de olto partibus ora- tioni? & conſtructione, Græcorum declinatione ſeorſüm. de Figuris, Quantitate ſyllabarum, Accentu, de Diſtinttionibus, Pedibur, Carmini- bur, Ex Varrone, Cicerone, Muintil. Diome. Phoca. Aelio Donatos Seruio: Priſciano: Terentiano: Martiano Capella, collelta. Cæ- teris quoque clarisſimis ſoriptoribus lectitan- dis obſeruata. Encyclopedia orbisque doctri- narum in calce. Ioannes Auentinus Thurino- marlts accuratæ expoſitiones: atgue multis fuiſſe id per- guam moleſtum ac graue. Vixit adhuc tum Hen- richmanus Auguſtæ Vindel. quum hæc de ipſo ſcripſit Cruciger, centum circiter annos natus. (tr) Abr. Bucholzer Ind. Chronol. p. m. 349, ad an. 1212. Uttbio⸗ polqvann Jetum, Ee loone Glarl polle 1 . . Ce- 1,4. Altr⸗ IN GERM. FATIS CAbP. V. 301 marur edidit atque recognouit. Studipſo grammaticæ Si vis grammaticam facile vel diſcere pau- ci⸗y, Vtiliore nequis ac breuiore libro. Non cupio vanis, leltor, te fallere verbise Luminibus credas ſod, ſiudioſe, tuis. Conſcripſerat libellum hunc Auentinus, quum ex academia Ingoll adienſi ad inſtitu- endum principem Erneſtum, ſiue Arioniſtum, vt ab ipſo Auentino appellatur „ euocatus eſſet: quem deinde Ingolſtadienſium pro- feſſorum rogatu recognitum & ſic locuple eta⸗- tum emiſit (u), vt nemo de breuitate & red- undantia iure queri poſſe ipfſi videretur: poſtquam in præfatione ahen ita ab ſe ſup- pletum, vt nihil amplius, quod ad rationem recte loquen di ſcribendique pertineret, deſi- derari poſſet, pollicitus eſt, quinque leges do- endi, (u) Auguſtæ an. 1517, 4, in Min lilleraniana impr. In epiſtola ad lectorem Rudimentis ſubiuncta que- ritur Auentinus, Rudimenta hæc ſua, quæ quinque annis ante ad facilius inſtituendum principem Monachii ediderit, iam tum toties ex officinis pro- diiſſe, elegantioribus gaidem formis; at mire ab ar- chetypo aberratum eſſe: quapropter contendit ab lectore, vt cetera exemplaria, tamquam fœtum ad- ulterinum ſubditiciumque, abdicet: iſtam vero re- cognitam editionem, tamquam legitimum here- dem, cognoſcat. . 302 DE LINGVAE LATINAE ceudi, quas ſe ipſum expertum eſſe teſtatur, inſtituendis pucrir quam facillimas, præmiſit. Quæ profecto ſalutares maxime ſunt atque neceſſari?ꝰ. Quum cognitio Latinæ linguæ obſeruatio dumtaxat ſit, atque clarisſimorum auctorum imitatio, prudentisſime Auentinus præter cetera ſuaſit, vt ad bonos auctores ef- Rngendos totis viribus, manibut bedibusque, Properetur. Proinde Eraſmum & R. Agri- colam eam inſtitutionem vtilisſimam duxiſſe, confirmat, vbi grammaticæ præcepta quam breuisſime traderentur (v). Quo vero minus ſæculum ſuum in re lit- teraria felix putare potuerit Auentinus, odio- Ja grammaticorum quorumdam adminicula prohibuiſſe, vmbratilesque eorumdem prace- ptiunculas, adfirmat. quibus ipſi ſeæculo ſuo nondum carere plane licuiſſe, vehementer doluit; quum parum, vel nihil potius, iis pro- (v) Eraſmus ſuam ea de re opinionem aperte maxime expoſuit Ep. 26, lib. XII. his verbis: Ego nec hos probo, gui neplectis in totum præceptionibus, ex au- doribus petunt loguendi zationem: nec bos, gui precebtis adaicti, non uerſantun in voluendis aucto- ribus. Præcepta volo eſſé pauca, ſod optima: guod religuum eſt, arbitror, b'etendam exr optimis guibus- gué ſeriptor wuas, aut ex eorum ollo‿ρρναi, gui ſic lo- guuntur, vt illi ſeripferunt Hac vwia ſi cui nin bplacet, non video, guid ſuperfit, Bift vt ad magicas polygraphias ridiculas contugiavius: guas non zicnd, age⸗ cuiguam uſui faihi. 1 oletun ent Uugement ſere hetd Cligent, marimnerd extabant, Adhuc py⸗ haud mne⸗ eſſent I bus rirh Kruerene Gitins Crun arno⸗ gleni ſ taernern 1 Mulo lum u Nliebco,e tapaucos AUt MMolel cmptubn Deruorenun CMrllezn 4 Oenn d Cortenlen nis Ttiun rproru ell. * e elits inln I ni in 1 Gnu IN GER M. FATIS CAP. V. 303 profectum ſit in erudienda iuuentute, velut nugamentis, quibus excutiendis tem pus mi- ſere perdi ſoleat. Nullo enim iudicio, nec diligenti cura, ſed imprudenter ae temere maxime, quæcunque de grammatica re vulgo extabant, legenda atque ediſcenda iuuentuti adhuc proponebant nonnulli ludimagiſtri; haud magni referre exiſtimantes, qualia iſta eſſent . modo Sgrammatica vocarentur, qui- bus principia ceteris artibus vtcunque præ- ſtruerent. Vnde factum, conqueritur eru- ditisſimus Melch. Volmarius (xX), vt vix mul- torum annorum ſpatio, magna contentione, vigilanti ſtudio atque labore emergere po- tuerit Germaniæ iuuentus: quum ex aduer- ſo paullo poſt nulla iniqua opera, immo per luſum quemdam ac ſomnum, & quaſi dor- miendo, eo doctrinæ peruenerit; idque in- tra paucos admodum menſes, quo ſibi puero aut adoleſcenti ceterisque ſuis zZqualibus compluribus annis ægre adſpirare licuerit. Peritos enim recte inſtituendæ pubis vbique ſe obtuliſſe, addit Volmarius, artificer, id vnice Operam dantes, & certatim Pro ſe quisque contendentes, vt teneri animi nonniſi opti- mis vtriusque linguæ e principiis initiati, Præ- ciſa prorſus omni ambage, compendiaria via, quam (M) ap. Henr. Stephan. de bene inſtituendis Gr. lin- Zuæ ſtudiis, p. 38 ſeqꝗ. — „ 304 DE LIN GVAE LATIN AE quam celerrime eo, quo tendebant, perueni- rent. Eximio hoc & ſingulari ſtudio acci- diſſe, certisſimum teſtem habemus Era- ſmum (y), vt iuuener præcurrerint ſener, & minores eo profeerint, vt his, quos præcepto- res habuerant, ipſi vicicfim potuerint præci- ere. Peritis iſtiusmodi artificibus, quorum o- pera tantum bonum contiti Germaniæ, Auentinum adnumerandum, puto. Docen- di ſaltem legibus iſtis quam ma AXxime vrgebat, ne præceptores in grammaticis diu hærerent, ſed ad ipſos auctores, clarisſimos dulcisſi- mosque fontes, ſeſtinarent. Vrbanus Regius quoque ſalutarium mixcrptionum plenisſi- ma epiſtola, ad ipſum Auentinum ſcripta (2), huius induſtriam & Propenſam bene faciendi voluntatem mirum in modum extulit, quod iuuenum Pasſim errantium miſertus veram iis monſtr auerit ſemitam. N amque multo- rum annorum periculo plusquam durisſimo, quod in docendis pueris expurgandaue lin- guæ vitiligine non ſine pulcro diſcipulorum fructu fecerit, conſtitiſſe ſibi, & prope quoti- dianis moleſtiis occaleſcentem ſe demum di- diciſſe, confirmat Regius, neceſſaria quidem AG⸗ (y) ep. ad Pirckheimer. huius familiar. epiſt. lib. ep. 46, b. (2) Auentini Rudimentis Gram. eſt ſubiecta. 6 llum fen ed nt t tims ue e Nont run Mon hoeihſun⸗ ſuis Cocene Tuin modn adn ſon gatn Pein A le le m Mplo le,ndt, en puene lentu Elp toneguen. feclum keeen cenplun t o bi n Re terechuun Rudmentre tlinonuum nunml teiti Ueni or don in WIX . bent . . . lebemn l , 1, unm m. ronn Cenmun, b. Mer nenget Ilarmnh Alest⸗ ltkegut n ſenc. nſapnl enekctent ul, ts el⸗ 71 ate i⸗ plorun Ne ⸗ mmnt 1 pin Urifndne IN GERM. FATIS. CAbP. V. 305 eſſe grammatica præcepta, ea tamen, quoad Feri posſit, quam paucisſima eſſo debere, modo ſint optima; & quo pauciora, eo facilius oci- usque bonam indolem ad eloquentium aubto- rum leltionem componi eruditisſemam. Et hoc ipſum eſt, quod Auentinus quinque iſtis ſuis docendi legibus tam diligenter ſchola- rum moderatoribus iniunxit. Qui egregi- um plane inſtitutionis ſuæ dedit ſpecimen, in ſupra laudato Boiariæ duce Erneſto: quem Auentino præeunte ſine oneroſis laboribus & in aulæ deliciis breui grammaticam per- didiciſſe, idem Regius teſtatur: id quod to- tam Angiloſtadenſem academiam tum vi- diſſe, ſcribit, quum Princeps hic, annis qui- dem puer, eruditione autem veteranus lucu- lenta, & ſupra ætatis iſtius captum graui ora- tione, quem Auentini ductu in re Latina pro- fectum fecerit, oſtendiſſet. Cuius Principis exemplum vt Germaniæ iuuentus ante ocu- los ſibi tum poſuiſſet, exoptauerat Regius. Quum idem hic Princeps Erneſtus Auentini lFidei ac dexteritati in inſtituendo ipſo adhibi- tæ præclarum impertiuerit eſtinonium; & Rudimenta eius grammaticæ, in quorum fine teſtimonium illud cum pofſteritate commu- nicatum legimus, in paucis oppido biblio- thecis inueniantur: ſi id adſcripſero, me le- ctori non ingratum facturum, ſpero, ſiqui- dem 306 DE LINGVAE LATIN AE dem argumentum, quod pertracto, egregie illuſtrat. Arioniſtus Dux Boiorum. Præfe- ctusque Rheni iuuentuti Boiariæ, praceptori- busque ſinceros ad bhoneſtas litteras animos optat. Quoniam neminem magis decet cu- ram habere, quam Principem, vt iuuentus ipſæ ebte inſtituatur. Ego vos iuuenet atque ludi litterarii magiſtrog, præcipue regionis noſtræ Boiariæ, hortor, admoneo, atque a vobis poſtu- lo, vt Grammaticam IToannis Auentini, prace- ptoris noſtri ſidelizſimi, legatis ac doceatis, eſt enim facillina, breuisſima, & vtilisſima omni- um, nihilque ſia breuitate, quod dignum ſei- tu eſſet in hac re, omiſit. Audiui ego Nico- laum Perotum, pontiſicem Spontinum, A- dum Manutium Romanum, ſed ex nulla tam facile & breuiter & absque omni verbere, adac & in aulicis turbis, vbi tantum eſt litterarum odium, didici ea, quæ ſpettant ad relte lo- quendi ſeientiam, quemadwodum ex Auenti- no: profectum illius bonæ inſtitutionis, quam- uir altas ſape, nuper tamen optime evpertus ſum, quando oratione publice is noſtro glrmna- ſio Angiloſtadenſi habita, ſummo in noſtra re- yublica litteraria magiſtratu me abdicabam, t conſuetudo fert, eam orationem in teſtimo- nium vtilicſimæ eruditionis noſtræ ſübſoribi iusſimus. Aequum eſt te imitari Principem tuum, & vnde ipſe profecit, crede, & te ibi non me- N6 echocruin li ui 1 an alemti! uAaN, ſfuliſß- prtt/. liti/ ne o tetumt l. jltuenn,. Dolovam Heſua ) Enartauut, .1 aho omln C mma. AINA mn noe 8 Mung 1. u, ag, Mgenne / Ner AeH epimnigßt. 4 ℳ6r⸗ n, Me Alleiſt⸗ . um. X IA NRD ere, Ad N, ,N M⸗ ee eri nr⸗ run⸗ Aaickdenm t ⸗ 4 en 8 eſ ⸗ IN GERM. FATIS CAP. V. 307 metiocriter poſſe proficere, dignumque eſſes, vhi & tü intendas neruos tuos. Acxccedit iudi- rio noſtro conſenſus philoſophorum totius Academiæ noſtiræ Angiloſtadenſer, quii illam A- uentini mei grammaticam ex omnibus dignam iuicarunt, Tam PVublice legerent. Proinde zu, ſtudioſa Boiariæ iuuentus; atque vos, Præ- ceptorer diligentes, experto credite, atque prater ceteras Grammaticam Auentini lögite, euoluite, diſeite, ſentietis breui commodam,; & rem facietis nobir iucundirſinam, quam ſuo tempore liberalitate & muniſicentia noſtra proſequemur. Valete. Poſtquam optimus Princeps in ipſa oratio- ne ſua (a) imperatores, regesque apud quos litteræ & litterati in pretio fuerunt, ſtrictim enarrauit, & quantis in deliciis Græci ac Ro- mani principes eruditos olim habuerint, ſummatim commemorauit: de ſua ætate ita loquitur. Nouiſtis probe, quemadmoum Albhertis diuz memoriæ Parens meurt, littera- rum amantitſi mus fuerit, ui Nicolaus Cuſa- nus, vir vndecunque dobctisſimus diglax de globo nominatim inſeripfit. Notisſimum eſt, quantum in litteris, peritiaque multarum lin- guarum pasleat dinus Maximilianus Enperator Cæſar Auguſtus, auunculus ac dominus meus 2 le- (a) quæ Epiſtolam continuo ſequitur in Rudiment, Gram. 308 DE LINGVAE LATINAE clementizſimnt. Frogenitorumque itaquen meorum veſtigia ſecutus a teneris (vt ainnt) vnguiculis, ſtudia Muſasque coluis diſeendi cupidus in Italiam, litterarum parentem, abi- ui. deinde ad hanc noſtram Academiam der migraui, cuius moderatorem me communibus ſußfragiis deſignaſtis, declaraſtis atque nuncu- Paſtis. Quumobrem bene ſperare vobis licet, optimi patres Gymnaſii noſtri ſenatorer: non me alium parente meo præſtabo, ſed quantum mea intereſt, ſumma ſemper curabo diligentia, & apud fratres germanos id ipſum ſeodulo a- gam, vt hoc almum Gymnaſium, largis locu- bletetur donationibus, amplisſimis dotetur Priuilegiis, omnigeniz artium ſioreat doctori- bus, vosque condigna laborum, ſtudiorum ac eruditionis veſtræ ſtipendia, Palmam, Præmia, ac gloriam conſequamini. Ceterum te (o iu- uenum ſtudia æmulantium cotur) adhorta- mur, aumonemus, a eque iure noſiro & pro offcio poſtulamur, principes imiterir, ſtudia colar, litterar ampleltarix. Ita enim tibi di- uitias, honorem, amicos, fjamam perpetuam ac immoörtalem comparabis, remque nobis fa- cies gratisſimam, & ob hoc, quum vſur vene- rit, fauorem noſtrum 40 Uiberalitatem re ipſa ſentier atque experieris. Grauisſimorum teſtimoniorum loco, & Epiſtolam & Orationis partem, protuli; quo faci- ſcli Uius lt tunn Gemmi 1o gln⸗ lan ntir vnen mobitond Zetut: Er, Et ardoren teranpifft fathun bn⸗ gll okren n irermnul „1 erA / . 4 Ginle Nerch e W errudt ne 79 7 entit: len Pickh jenn glee ſin ſne! l urt eun und en⸗ erdinm ten gur o⸗ anifinen Drelßzur inetle⸗ h ahin I Mgue ,, 1 D Nreyte . Audenig . Ne nnl Ate 7 % 4 4 A ogulu nil Atetur edt Aoctofl⸗ ulurunn 7 Im fe ſ9 Ml . ,AA. 1. 1. , udt 17— .7 thlcl⸗ lehetn elir eo, & aui; o ſaer IN GERM. FATIS CAP. V. 309 facilius pateret, quo animo in Muſas fuerint tum Germaniæ Principes, Latinam linguam ſingulari amore proſecuti. Neque vero Bo- jariæ iuuentus hiſce optimi Principis ſui ad- monitionibus imperatisque paruiſſe non vi- detur: acerrimum ſaltem diſcendi præ ſe tu- lit ardorem. quandoquidem quatuor circi- ter annis poſt, quam orationem ſuam habue- rat Dux Erneſtus, Reuchlinus in ipſa hac An- giloſtadenſi academia Ariſtophanir Plutum interpretans trecentos amplius diſcipulos nu- merauit (b). Inhumana ac ingrata maxime V 3 videri (b) ipſe Reuchlinus in epiſtola ad Pirckheimerum, quæ XIII eſt epiſt. huius familiar. lib. ſcribit: Quando me nunc anno iſto elementarium effecit oοοανοντνν. Quotidie namque de Throno dedto- rum, frequenti auaitorio publice prælegendus eſt a me in lingua Hebraica, mane, Rabi Moſe Kimchi, & veſperi Plutus Ariſtophanis, diſcipulis plus tre- centis: & multo inguam plus. in ep. XKVI ad eum- dem Pirckheimerum ſcripta, ſequentia leguntur verba, quæ eodem ſpectant: Hodie mecum ex com- misgſione Illuſtriſ. Principis D. Wilhelmi Ducis Ba- uariæ actum & peractum, vt Anglopoli & Græca doce- am & Hebraica Annuum mihi conſtitutum eſt fli- pendium ducendonum aureorum. QLuumgur hbuius noſtræ calamitatis intemperies me huc adegit, vt ad tempus oporteat extra patriam viuere, acceptaui conditionem, ne nihil agerem. Perſuaſus etiam a Ducalibus Commiſſariis, vt ſingularem Principis erga me clementiam nonnibili facerem: gut & me in bello captum ſeruauit, & omnia mea bona cum tota 310, DE LIN GVAE LATIN AE videri potuiſſet iuuentus, ſi tam illuſtri opti- mi Principis excmplo excitari ſe paſſa non eſſet. quem Eraſmus cunctæ Germaniæ ma- gnopere gratulatus eſt, & , vt ipſius quam plurimi ſimiles reperti tum fuiſſent, qui ad eas res, quæ ſemper egregiis heroibus dignæ ſunt habitæ, adieciſſent animum, optauit. qui ſe plurimum Erneſto Duci debere pro- feſſus eſt, vel quod tam amanter errauerit in Eraſmo, vel quod tam munifice eum prouo- carit, & ad illa incitarit, quæ ſtudiis omnibus fuerant ambienda. Quoniam rerum ſeries ad magni ERASMI mentionem denuo inliciendam me adduxit; Alex. Hegii ſeholæ, ex qua tantum virum pro- greſſum audiuimus, denuo recordor: vnde in ſuperiorem Germaniam iterum deflexi. Qiod ſi Germania Hegii ſui diſciplinæ nihil præter Eraſmi eruditionem deberet: debet autem ei, vti vidimus, præter hanc quamplu . rimos eruditisſimos, optimeque meritos vi- ros alios: in perpetuum tamen Hegius ope- ra, quam in ſolo Eraſmo inſtituendo colloca- ulit, Jamilia ſub colore præde bellicæ conficata liberauit, helli ſummus Inperaton. Ad Kalendas igitur pro- ximas Deo adiuuante linguas docere incipiam. Quod Juturum fſelix fiat. Tu vale felicitens & me Prin- cipem Siciliæ Dionyfium Corinthi puerilia docentem Pectato, Vtraque epiſtola ſcripta eſt an. 1520. Du- coem Wilbelmum Erneſti frat: em fuiſſe, conſtat. K iit, Gemm⸗ ☛ cahtn umt inten y N „n. I. E Gu am muld Ulns A contulle Luurin tigue Ones enim mbos lbor bells 1s is o,enge lo. Chelun cio & oe Din fellete le, rli umn cherte ſter lin Uononiloet Mrthu 1meminiu te go ioer ſe rin t Obrii 9 Uunt Penbuie mum,o r. idbern rerrmnen, eummr. lisomnke nikoNl Ndurt; nünmg⸗ nun Ceketi hin Uli Aet: c . unht ver 1tos Il⸗ egighe⸗ 0 Cot- 44 Memu. 6 . r ne⸗ Pyig cocenten o. D⸗ wuſt Ut, IN GERM. FATIS CAbP. V. 311 uit, Germaniam ſibi deuinxiſſet. Tantum enim omnes Germaniæ ſcholæ huic vltro ac- ceptum referunt, vt vnicum fere litterarum inter Germanos venerentur eum inſtaurato- rem. Immo Cutbertus Tonſtallus Eraſmum & Guil. Budæum plus ad veterem eloquenti- am multis antiquatam ſæculis reuocandam, lus ad inſtaurandas humaniores litteras contuliſſe, exiſtimauit, quam omnes Perotti, Laurentii (Valle ), Hermolai, Politiani, cete- rique omnes, qui ante ipſos fuerint. Hos enim ambos Herculeo quodam & indefeſſo labore denſisſimas barbarorum acies, & Xer- xis copiis maiores, magno adortos eſſe ani- mo, casque fudiſſe, ac pene profligaſſe e). Io. Caſelius etiam Eraſmi potisſimum auſpi- cio & opera elegantiores litteras in Germa- nia feliciter ſiue renatas, ſiue primum ſatas eſſe, prædicauit (d): quum ſcholæ pasſim tum apertæ ſint, diuino conſilio, vbi pueri litteras & linguaz didicerint. Cui tanti viri honori licet nemo facile pro amplisſimis eius meritis inuiderit: ſupra tamen commemorati a me viri ſua gloria fraudandi non ſunt: vt- pote quos Eraſino viam muniuiſſe, clare ſa⸗ tis ex ſuperioribus apparet; & quorum me- moria, vt ſubinde renouetur, Germanorum V 4 inter- () Eraſmi epiſt. 29, lib. II. (O) in orat. funebr. Andr. Mylio ſcript. D. , b. 312 DE LINGVAE LATINAE intereſſe, cenſeo: ne ea obſoleſcat, & ne Ger- maniæ iuuentuti domeſtiea quaſi deſint vm- quam exempla, quæ in ſtudiis recte tractandis imitari queat; quibusve ob oculos verſanti- bus ad induſtriam ſtimuletur exciteturque. Tempora Eraſmi azætatem antecedentia eſſe omnino, quæ Germanorum meliora addiſcen- di altiditatem accenderint, Melanchthon rei veritate adductus, libentisſime profeſſus eſt; R. Agricolæz, Atex. Hegit, & Herm. Buſchii in Pprimis ſeriptix ſolæca priorum temporum ta- rata, & Germaniæ inuntentutem ad retctius lo- quendi diligentiam reuocatam eſſe, confir- mans (e). Quid, quod ipſum Eraſmum tri- umuiris his tantumdem tribuiſſe, ſupra co- gnouimus : vnde etiam, quantum laudis Reuchlino & Conr. Goclenio impertiuerit, ob- ſcurum non eſt. Laudatisſimis iſtis ante- ceſſoribus debebatur, quod Eraſmi ætate, vt ipſe fatetur (f), multæ ineptiæ, Latinitati per barbara ſæcula inuectæ, iam obſoleuerant, bonis litteris ſenſim ſuboleſcentibus. In- credibili eorumdem ac ceterorum ſtudio tan- tum profectum erat, vt circa annum cr0 105 xx nusquam in Germaniæ ſcholis audiretur am- plius Michael Modiſta, nusquam gloſſema Ia- cobi, nusquam Catholicon citaretur, Brachilo- 5 145 (e) Declam. de Vita Io. Bugenhag. () de conſcrib. epiſt. p. ẽs. Alquc ken tutis un uo mo cublim tmennla Clarunſru fHumNI Varletatenn, 1. indignuen Ias tradtet, Merttutect Nofernd lgua lſen me dcdor Tntu. Larutate Kicste kelurt ,conhr- Nun t⸗ Innnc. n luds Uetihob. ilig ant. Atite ſt iirier duekant . Ir. Aotan⸗ Wo turan⸗ dr. til⸗ u, IN GERM. FATIS CAbP. V. 313 gus, aut Mammeætrattus, quos olim, ceu ra- rum theſaurum, aureis litteris deſcriptos ha- buerant monachorum bibliothecæ (f). A- lexandri Doctrinale multo ante euanuiſſe et- jam, probaui. Quamquam vero Eraſmus pro ſingulari ſua modeſtia, laborem in reſti- tuendis litteris hac fiducia ſibi ſuſceptum eſſe, negauit, quod confiſus ſit, præclarum aliquid ſe docere poſſe, ſed aliis maiora cona- turis viam munire ſe voluiſſe, adfirmauit; quo minus offenſi ſalebris ac lamis ſpecioſa ac ſublimia facilius inueherent (g). Tanta tamen, ipſa inuidia id confitente, eius in lit- terarum ſtudia exſtitere merita, vt is, qui hæc, & ſummi viri ingenii vbertatem, doctrinæ varietatem, dicendique vim non agnouerit, indignus videatur Melch. Iunio (h), qui litte- ras tractet; & vt de præclaris Eraſmi in has meritis tacendum mihi potius, quam multa proferenda arbitrer; præſertim quum ne- minem fugiat, quantopere purioris Latinæ linguæ hoſtes exugitarit“ de qua re diligentis- ſime elaborata eius monimenta abunde te- ſtantur. Quorum nonnulla tam profundxz Latinitate conſeripta viſa ſunt ineptis ſchola- ſticis, vt vererentur, ne legentes iſta, in hære- V ſin (fr) ibid. p. 72. (g) ep. 12, lib. I. (h) in orat. de Vita Io. Sturmii B. 7, a. 314 DE LINGVAE LATINAE ſin prolaberentur (i). Nam quum ſua et- iamnum ætate non paucos vociferatores ſu- pereſſe videret, qui, quod pueri male didice- rant, non ſolum ipſi mordicus tenerent, ve- rum ctiam ab aliis exigerent, nec vlla ratione ab ineptiis ſuis abduci ſe paterentur: id quod eorum, qui ab eruditisſimo Ceratino barbaras exegerant ineptias, exemplo ſupra a me demonſtratum eſt. in nugacisſimis iſto- rum nugis illudendis multum operæ ſumpſit Eraſmus, quo apertius irriſos ſtultitiæ ali- quando puderet, & quo facilius iuuenes par- tim veterum exemplis animati, partim me- liora edocti, irriſos vna cum ambitione ipſo- rum contemnere conſtituerent (k). Quam ambitionem vel tum aperte maxime prode- bant homines, quum moleſtisſime ferre ſe, oſtenderent, Eraſmum & reliquos Romani ſermonis vindices, vnum aliquem ſingulari numero ſalutare conſueuiſſe: perpetuo id- circo vociferabantur: Duid tu me tuiſſas, tuiſſa famulor tuos; ego ſum & te & tuis o- minibus melior. Quod quum Reuchlinus æ- tate ſua haud ignoraſſet, Conradum Kollin, ordinis prædicatorum monachum, litteris compellans (1), orauit eum, ne ægre ferret, quod (i) Eraſm. ep. 31, lib. XXII. (K) de conſcrib. epiſt. P. 5S, & 644. (1) Lib. II illuſtr. viror. ad Reuchlin. q. 5, a. 16 utiue ſics nul elt eju⸗ cet holn umero litterarul obtem enn 10 Reuchn Commpelunt IIban? 1 perntmn ju IIGl nongen leto Mte d lbtatiorudus teß eſd luiſecupie gle ils li⸗ plos erorna neno füt/ iiſiun ti ſeſenen j Iit. Illnin rn i IIN nunf t. lkernta ot. imleii tenerentn. ellntn crentre moh⸗ enes Win ne⸗ hmie Enn imepdot⸗. e ken le homai ſupue, hetlo ,⸗ ſ M lel⸗ Uinnse ,M ſten efmn — IN GERM. FATIS CAP. V. 315 quod ad ipſum Latinum hominem Latino mo- re per numerum ſingularem, nec, vt ipſe, plu- ratiue vicisſim ſeripſerit; deprecatusque ſi- mul eſt eius ſcribendi conſuetudinem, vt ſci- licet poſthac quam humanisſime ſingulari ſe numero appellaret, quum aliquid ad ſe daret litterarum. Qua in re Reuchlini voluntati obtemperauit Kollinus; ita tamen, vt, quum ad Reuchlinum reſcriberet, ſingularique eum compellaret numero, veniam quaſi minus vrbanæ ac venuſtæ loquendi conſuetudini petendam putarit, ſcribendo: TVAS (ve TIBlI morigerus ſim) litteras accepi. Enim- uero ante Reuchlini tempora huiusmodi ſa- lutationibus; Oro reuerenditſimas paterni- tates veſtras, domine Praſtantisſße, lime., compel- lari ſe cupiebant homines in miris plane ho- norum titulis fingendis periti, impertiendis- que iſtis liberalisſimi. qualibus nonnulli ſe ipſos exornarc veriti non ſunt: quorum nu- mero fuit Arnoldus Tunger, vir optimo Reuchlino infenſisſimus: vtpote qui profun- dis ſimun heolog um, Laurt ntianæque Burſæ regentem primarium appellare ſe conſueue- rat. qui titulus Conr. Peutingero non iniuria arrogans, immo petulans maxime viſus eſt, præſertim in heologo (U1): cuius virtutem humilitatis nomine a Chriſtianis prædicari debe- (II) ibid. a. 2 a. 316 DE LING VAE LATINAE debere, cenſuit. At moris tum fuit, vt ſtu- diorum præmia a titulis metirentur, ſic fere quærentes: aid eſt iſte? ſi reſpondere li- cuit: Doctor eſt, Magiſter eſt, Baccalaureus eſt! aliquid Fir. ſin nullum illorum attigit titulorum, nibil fuit. Non enim qualis quis- que eſſet, ſed quo nomine vocaretur, quære- bant eius ſæculi homines; in caſu nimirum atque pecuniis omnia inerant; virtuti pro- prium nihil erat: ita, vt nemo aut amorum integritate bonus, aut ab eruditione doctus tum iudicaretur, ſed alter cucullo oſtendere- tur, alter titulo vtcunque acquiſito exprime- retur (m). Tituli, quibus alios adficiebant, erant eiusmodi: Religionis lucerna ſemper Julgens: V. rinsque Teſtamenti gazophyla- ciume Omnium virtutum heroicarum & non heroicarum ſpeculum limpidisſimum cum quibus vt reliquæ ineptisſimarum epiſtola- rum partes concordarent, ſalutem non mi- nus ridicula ratione iis, ad quos litteras da- bant, adſcribere ſolebant: Quot habet cœ- lum llas, quot habet mare guttas, tot tibi mitto ſalutes“ pro his pedum interdum in epiſtolis offerebant oſcula. Longe abſurdis- ſimas etiam adiiciebant ſubſeriptiones, qua- rum numero & hæc eſt; humillimus domina- tionis (m) VIr. Hutten. præfat. Nemini præm, A. 4, b. B. 2, b. zons Ciusnod qubis . Natas, th gits honin ce loco l tradebem Gelecumn notminund, bunt dumul. Uuinbonk! ple Vonn U Niwg Adlenlun h nnpmhu Cilgue ll Nceconled )&1 ning 4ce Ueen ge einsſumor Der Cerciebl . Pokee um 0 orumat ll . cun eikolr Don m Bullclihe 0 IN GER M. FATIS CAP. V. 317 tionis ſu«x diſoipulus & vilisſimus ſeruitor. Cuiusmodi priſcis incognitas plane veneres, quibus Latinæ linguæ ſimplicitas ac natiuus lepor quam maxime corrumpebatur „ tùm natas, ait Eraſmus (n), quum, linguis profli- gatis bonisque auctoribus exactis, grammati- cæ loco Michael Modiſta in ludis litterariis tradebatur. Qualium venerum lectione qui delectatur, ei Eraſiui & Vlrici Hutteni, mox nominandi, ſènipta, & Obſeèurorum in primis Virorum Epiſtolæ grandes earum ſubminiſtra- bunt cumulos. De Eraſmo tantum, de cu- ius in bonas litteras meritis ingens conſcribi poſſet volumen (o), Ludou. Strebæi iudici- um, priusquam progredior, addam: cui quin adſenſuri ſint nonnulli, vix dubito: Horuit temporibus noſtris vir in Attica tenuitate gra- cilique filo ſermonis alter pene Eyftas qui quum (n) de conſcrib. epiſt. p. éo, ſeq. & 69. (o) Si plura de Eraſmo cognoſcere volueris, præter o- rationem, T. IV, p. 778 ſeqq. Declam. Melanchth. inſertam, & a Georg. Pflügero vna cum Reuchlini, Agricolæ, atque Friichlini vitis denuo editam; & præter EFraſmi vitam a M. Adamo colleétam, euol- ue ea, quæ ipfius Eraſmi Epiſtolarum libris de vita eius ſunt præmiſſa, confer etiam vel maxime Io. Clerici Bibliothecæ ſelectæ, Gallice conſcriptæ, T. I Pag. 380, ſeqq V. 145. VI, 7. VIII, 229. XII, I. vbi nouam Operum Eraſmi editionem recenſens Cle- ricus, plurima notatu admodum digna de auctore Profert. 318 DE LINGVAE LATINAE quum eloquentia ſubtili iunenis excelluißet, & barbariem incultamque linguam libris ad hoc compoſitis inſoctatus eſſet,t tandem Jonior effe- zus & barbaras voces admittere, & incom- ptam locutionem effunaere bonum uxit, quod ſibi perſuaſiſſet, vt ſeribit in epiſtola quadam, officere Chriſtianæ purum aptumque ſermo- nem. An disſimulet callidus, an quod ſontit, dicat, neſeio. & quæ ſcequuntur (p). Quamuis Eraſmus non nominatur a Stre- bæo: eum tamen his verbis innui, facile, mea quidem ſententia, patet. Iple certe, quum prouectiore paulio eſſet ætate, præter- quam quod orationem quaſi rerum veſtem ſtatuit, ita, vt veſtis, quæ decora ſit puero, non deceat ſenem: nec, quæ feminæ con- gruat, viro conueniat: nec, quæ deceat in nuptiis, deceat in funere: nec, quæ laudi da- ta ſit centum annis ante Eraſmi ætatem, hac ſit probata; immo ſibilis omnibus excepta omniumque riſu: ſe de Latini ſtili formula ſuperſtitioſe ſollicitum fuiſſe, negauit, ſat ha- buiſſe ſe vltro profeſſus (q), ſe vtcunque non ſpurce loquens intelligi potuerite non vno loco declarans, quantum a Chriſtianiſmo ab- eſſe (Pp) de Verborum Plectione & Collocat. lib. II, p. 153. () ep. 4, lib. XXI. in Ciceronian. p. 376, de ſe ita ſeri- bit: Era,imus nte ailfodtat guidem Tulliano more di- cere, non abſtinens a vocibus Thevlogicis, interim ne a ſordidis guidem. N N ſbini⸗ 3 ſcopllo timm apr Vitatnnu⸗ nate coliß 100 . gvoc ite ine⸗ 14 eri⸗ An, “ n wine oet ſawercur . numzin⸗ n Pln, lien Kenler l lulpcen! potiusten De IN lcgmi⸗ ſt un lamn In Renn erl ir MA Eralno l netuco, INN ejrelute Nalcn, le ſyn. turac bi,ſal, Ne n Nrtr ſten Tnn r. decen in rluntir. Nen ie eleehti lem non 0 Hoot⸗ ennſet⸗ ore o. terinte IN GERM. FAITIIS CAP. V. 319 eſſe ſibi viderentur, qui in bonis litteris, velut ad ſcopulos Syrenos conſeneſcerent, præſer- tim apud Italos. omnem Chriſtianorum vitam magis ad bene viuendum, quam ad or- nate compteque dicendum, ſpectare, alibi di- xit (1). Idem igitur ſtatuiſſe videtur Eraſmus, quod vitæ Reginaldi Poli auctor cenſuit (s): Chriſtianam pietatem in pauxis admodum re- pertam fuiſſe, qui Latine ornateque ſeribendi laudem ſunt conſecuti. Sed tamen, ſi in ne- mine Præterea Italorum eſſet reperta, quod ſtatuere durum forſitan foret atque inhuma- num, in Aonio Paleario atque M. Antonio Fla- minio, piis maxime hominibus, eam ſane of- fendere licuiſſet admirabilem prorſus atque ſuſpiciendam. Id quod pluribus verbis com- monſtrare in præſenti nihil attinet: ad ipſam potius rem reuertor. De VERICO HVTTENO, Equite Franco, elegantis ac peracris ingenii viro, meliori fortuna dignisſimo, vt pauca quoque, poſt- quam inſignia Eraſmi in Romanum ſermo- nem merita attigi, proferam, promiſſa ſupra aà me facta me admonent. Cui videlicet cum Eraſmo iucundisſima prius intercesſit con- ſuetudo, quam eam Lutheri cauſſa diſſoluit: quippe quam Huttenus, vt contra omnes ad- uerſa-⸗ (r) Ciceron p. 358. (5) p. Io4, edit. Londin. 1696, 8. 30 DE LIN GVAE LATIN AE uerſarios, ita contra veterem etiam hunc ſu- um amicum acerrime defendit. Antea ho- norihcentisſime de Hutteno ſenſerat Era- ſinus, quum animus ipfſi præſagiuerat, eum magnum aliquando Germaniæ faturum eſſe ornamentum, poſtquam eruditum atque hu- manum cognouerat eum adoleſcentem, cu- ius ingenii laſciuiam, vti loquitur, ætatis ac- cesſionem correcturam ſperabat (*). Ve- rum euenit denique, vt glorioſum egentemque vocaret militem, quem non ita multo ante rotum ferreum nuncupauerat, qui non calamo tantum, & lingua, ſod & Manortiis armis pugnaret. & quem Latinæ linguæ appellaue- rat prius delicium (ſ). Et certe quo fortius cum inſcitiæ magiſtris (sſ) leporis feſtiuita- tisque (?*)) Eraſm. ep. u, lib. XI. & ep 26, lib. XII. (ſ) ep. 14, lib. VI, ep. nʒ, lib. XX. ep. 29. lib. XXIX. in Ciceron. pag. 379, de Hutteni ſtilo ſic iudicat Eraſmus: ſat ſplendoris & copiæ praſtat in oratio- ne loluta, in carmine ſelicion erat. (Sſ) qui quantopere in Huttenum ea propter debaccha- ti viciſſim ſint, Pirekheimerus in epiſtola ſua Apolo- getica Luciani Piſcatori præmiſſa expoſuit, ſcribens: Genmaniæ noſtræ ſpem certisgſimam, Vdalricum Hut- tenum, & nobilitatis ſtemmate clarum, & ingenio ac eruditione præſtantem, non lolum pfeudo-Chryiſtia- num appellare, ſed etium, ſi diis placet, tali viro palam minitari audent, a- omnem defenſtonem peni- tus adimendam eſſeé, cenſent: nemo, inguiut, nobili- tate excuſandus videtur, quin potius maioribus ſuis degenerans poſteris omnibus uæ ignobilitatis relin- guet exordium. 6 ieſlens ludelan metuiſlei Ettutess Cidus, alin ſas et gullumbed Hic enn. uſt) be unuri/ ,unhaben4 1o, 15 hui Ppren Nei Ouſmonun Num thür lintzbeg te ſe) in gett mun ita uuun lat⸗ kolehlenn cenhe in günboge Vmn Hin Aect gi Cult nin aichin Nenehlni Eebyitolst ſedi dyge hunk . Ccenten d. n ttiit. A S enfiyti 0 1 muloae nlAA tig ernis lme. mruet⸗ 3 ſi itchtgher⸗ oſurſerde⸗ Pluhim ⸗ N, GiNl ſad. 6 S 1 gett, il jni, 6. i IN GERM. FATIS CAP. V. 321 tisque plenisſimis ſcriptis decertauit; eo me- lius de Latinæ linguæ decore vindicando pro- meruiſſe, videri poteſt Huttenus. qui præter virtutes & genuinum ſplendorem totus can- didus, cultus atque elegans Herm. Nuenario viſus eſt (t); quique litteras ita coluerit, vt nullum barbaries hoſtem ſenſerit acriorem. Hic enim ipſe eſt, quem cl. Iac. Thomaſi- us (tt), & cel. Morhofius (u) verum obſeuro- rum virorum ad Ortuinuim Gratium Piſtola- runm habent auctorem: quamuis non igno- ro, a P. Iouio & aliis Reuchlinum earum au- ctorem perhiberi (v); & Hamelmannum X edo- 9 teſtimonium hoc legitur in Nuenarii ad Reuchli- num epiſtola, lib. II fepik. illuſtr. viror. ad Reuch- lin. t. 3, b. quam cl. Malus vitæ Reuchlini inſeruit P. 4,8. leg. WDõõ (tt) in præfat. P. Manutii Epiſtolis præm. vbi Hur- tenum ridiculi operis auctorem &ſe, certa fide expglo- ratum ébabere, confirmauit. (u) Polyh. litter. I, cap. 23, 9. 43. (v) fidem hac in re Iouio habuit lo. Cunt. Dietericus: qui in Programmate ſupra citato, poſtquam Obſcur. viror. Epiſtolas nominatim Reuchlino vindicauit, adiecit: gqui liber auide coemptu adeo grauiter per- culit Coniurationis principem Hooch Mtratum, ut le- thali dolore ſauciatus interierit. vid. cl. Maii vitam Reuchlini, p. 423 ſeqq. vbi multa memoratu digna de Epiſtolis his proferuntur, pluribusque declaratur verbis, Eraſmum inſtitatum hand probaſſe, moleſte admodum ferentem, ſe earum a quibusdam haberi auctorem. Primeæ etiam ibi friorit ep Drlarem * 322 DE LINGVAE LATINAE edocere nos voluiſſe, Hermannum Comitem Nuenarium, Vlricum Huttenum, Reuchlinum, Buſaohium, Caſarium, pluresque, laboris ſocie- tatem quaſi ineuntes, ebictola⸗ iſtas in Ortuini Gratii inuidiam contexuiſſe (2). Quisquis vero earum fuerit auctor, ſiue vnus exttiterit, ſiue plures, qucullatorum theologorum barba- re Latina lingua ſeribentium ſtilur tam accu- rate iis expreſſus eſt, vt, vbi prius exierant, miro monachorum exceptæ ſint applauſu, aui- iſtarum voluminis editionis mentio fit a cl. Maio. in Aldi Manutii ſcilicet ouna volumen hoc eſſe impreſſum. vidi & ego hanc editionem: at, vt vere dicam, volumen ex Aldina typographia prodiiſſe mihi non videtur: ſed parum abeſt, quin credam, librum in Germaniz eſſe impreffum, & locum eſſe fictum, vt nihil non in epiſtolis eſfet ſimulatum. præter emim quam quod in calce libri hæc leguntur verba: Et ſec ſinis efiſtolarum obſcuronum vinorum Deo gratia eivusge ſandtæ matri. In Venetia im- pr. Bümi in inipreſſoria Aldi Minurii (non Manutii): Anno quo ſupra: etiam cauiſatum eſt, vt in aliis, ne quis audeat poſt nos impreſſane per decennium per illuſzrigimem principem Venetianorum: nec typi cum Aldinis conuenire mihi videntur. Vt hoc etiam obiter addam, vltima editionis huius epiſtola eſt, quæ a Vilipatio de Antuer pia ſcripta fingitur, & cuius initium eſt: Venit ad me vnus religioſus. cui in editionibus, quæ iſtam inſecutæ ſunt, plures epi- ſtolæ ſunt ſubiectæ. (2) lib. IV de Viris in Weſtphalia eruditione & ſeript's illuſtr. Oper. Hiſtor. pag. 199, & in vita Bulchu P: 298. . 1X6 nidisſme u ſbi 1 Ortumetl emnilia: dockucz ſatebah tl Kend, 4 Hullan in. N un 1 AAditil ſctinn 1 Sep id) Auns ble⸗ En, eugu⸗ riruniel ele elitin gue in el alter 1n ſlen ſeeul ſhetſini in oninun ſper 11 u leet e Mrttitat Kinla l lo guen aatn n eluitmtirz liei Com nihin Unn li 1Retl ,. ſin, ltas /, Uelttt, Nun it A, Hcen derlyum s enike S l IN GERM. FATIS CAP. V. 323 auidisſime vbique ab ipſis coemptæ, vtpote qui ſibi initio perſuaſerant, eas in Reuchlini contumeliam, monachorumque fauorem eſſe emiſſas: & qui, quum vir quidam egregie doctus, at naſutisſimus, cui rei veritas minus latebat, coram ipſis fingeret, ſe ſtilo nonnihil offendi, eum conſolati ſunt; dicentes, ne Gpebtaris orationir cutem, ſod ſententiarun, vim. Nec rei veritatem deprehenſuros eos vmquam fuiſſe, niſi quidam epiſtola operi addita lectorem admonuiſſet, rem non eſſe ſeriam, Eraſmus credidit (y), addens: quis X 2 fun- (V) ep. 31, lib. XXII. Et tamen is, qui duobus abhinc annis Obſcurorum Virorum Epiſtolas Londini edi- dit, easque Iſaaco Bickerſtaſt Armigero, Magnæ Britanniæ Cenſori, nuncupauic, credidiſſe videtur. argumenta Epiſtolarum non ficta, ſed ſeria omnino eſſe. editorem id ſibi perſuaſiſſe, ex his certe verbis, quæ in dedicatione protulit, non temere aliquis colligere poſſet. Patere, Cato Britannice, é ob- Noletis ſæculi ſuperioris ruçeribus, altague, guam ſiuperſtitio intulerat, ignorantia iſtud ArcaaicBum bominum ſpecio o Theologorum Magiſtrorumue no- mine inſolenten gloriantium pecus arcegi; & æter- nu licet nocte dignos, a tenebris tamen ad lucem, a mortuis ad viuos prouocari2 & quæ extrema dedi- catione leguntur: præluaant hæ ob curorum Epiſto- læ, guarum elaborata barbaries & ſolæciſmi legen. tem in cachinnos ſoluant, & quicquid ri iculi vanæ- gue léuitatis in pectore 'eſedet, exhauriant - - De- nigue obſeuri iſti homunciones, guibus nibit guic- guam viait inſulſius, longo poſt tem pore iam zandem 324 DE LINGVAE LATINAE fungus posſit eſſe ſtupidior? Poſtquam igitur odorati demum erant monachi, quomodo res ſeſe haberet, ita debacchati ſunt, vt A ſtolicum Breue, vti loquuntur, magna auri vi extorſerint, quo Obſcurorum virorum Epi- ſtolas ementes, vendentes, legentesque ex- communicarentur. Quo facto, B. Pirck- heimerus, ad Huttenum ſcripſit, ſuaſorque fuit, vt Libri titulus mutaretur, & pro Ob- ſcurorum Virorum Epiſtolis, Clarorum Firo- rum Epiſtolz inſcriberentur, vt nebulones pe- cunias dilapidare denuo cogerentur (2). Ad Ortuinum Gratium, ad quem Epiſtolæ ſcriptæ finguntur, quod attinet; licet is laudatisſimi Herm. Buſchii popularis fuerit atque condi- ſcipulus (a), vir alioquin non indoctus ab Hamelmanno, ipſoque Eraſmo dictus (b): ſe reſipiſeunt; famam, quam olim non potuerunt, co- nantur nunc aucupari, a coætaneis ſuis audiri viX meruerunt, nunc in ſpem & lectores & emptores ſibi conciliandi veniunt. (2) Pirckheimer. in epiſtola ad VIr. Hutten. quam Rit- tershuſ. de illius vita Commentario adiecit p. 24. in qua ſcribit Pirckheimerus, monachos Huttenum ob- fſcurorum aubctorem &ſé, clamitare. (a) lib. IV de Viris in Weſtphalia clar. Oper. hiſtor. P. 198. JJ (b) ep. ad Pirckheimer. famil. lib. ep. 28 vbi hæc ver- ba leguntur: Quod venit in mentem Gratio, vt ſuas litterulas turpiter ſeruire vellet quorumdam ſultitiæ, ſeu potius ambitioni, quum eo videatur in- 16 tamen t, guun jueret h cvod ni⸗ eit ,ihAr A ſmur. barofunt Duns uun lent: Can ſuncoltad erdr lcbetus letoet In loe Pttonum nle go) ſen tahli leun re⸗ nſett) columnit S n ecudl Onenit. ud t⸗ ryid orupn. ulner. r 9, 46 leſeipt⸗ 1..0 ndatieſm MWCnn n Nd. docs n lasd. ſ. K erunt, 0. lnd : ztrerſtet arßn Cuumdi⸗ An gerun t eefel⸗ ntie, n unain iterif IN GER M. FATIS CAP. V. 32 5 ſe tamen quam maxime tum opponere CC- pit, quum Alexandri Doctrinale exploſum iuerat Buſchius; & in primis reprchendit, quod hic in Commentariis ad Denatum ſcri- pſerit: eos magnir etiam 7 beologis, Dolto- ribus atque Magiſtriz vtiles fore atque necei- ſarios. Nullam vero aliam ob cauſama bar- barorum theologorum partibus ſtetit Ortui- nus, quam vt amplisſimum ab iis reportaret beneficium, quod præbendam appelare N lent: idcirco cum Iacobo Hochſtrato conſilia ſua contra bonum Reuchlinum conſociauit: qui in Ortuinum acerbisſime vicisſim eſt inuectus, aſpere ſatis eum tractans, vt homi- nem, qui vix litteras balbutire nouerit anal- phabetus, quum tamen oratoriam poeticam- que docere gloriatus fuerat. In hoc contra Ortuinum & ſummum eius patronum Hochſtratum certamine tam ſtre- nue pro Reuchlino pugnauit Huttenus no- ſter, vt a Pirckheimero optimus vocatus ſit (c) X 3 Reuch- genio præditus, vt ſi vero iudicio iuſtam operam ad- iunxiſſet, inter eloguentes ac litteratos haberi po- tuißſet? Nunc non alio facinore natus eſt, niſi guod calumniatus eſt Reuchlinum & buius amioos, guod- gue quorumdam in anti malitiæ, mercenarium cibo- que conductum rhetorculum præbui * videatur. () in epiſt. paullo ante citat. Etſi vero vel hoc ſolo, quod inter Reuchliniſtas numeratum ſe haud ob- ſcure viderit, ſingulari ſuo in eruditisſimum homi- 326 DE LING VAE LATIN AE Reuchliniſta“ vtpote qui nihil magis in opta- tis habuit, quam vt interirent, & emoriren- tur, qui ſurgentibus impedimento eſſent lit- teris; quo aliquando enaſcerentur viua pul- cherrimarum virtutum, quæ toties iſti con- triuerant, plantaria. Equidem tam con- ſtanter a Reuchlini partibus ſtetit Huttenue, vt, quum omnes boni optimo viro, qui cete- ris quidem rebus omnibus ſuperior videba- tur, ſycophantiis tamen, mendaciis, conui- ciisque, vt ſuperiori capite demonſtraui, lon- ge vincebatur, timerent, partes eius haud de- ſeruerit, ſed ipſi cum reliquis iuſtisſimæ cauſſæ defenſoribus opem ferre perſeuerarit quam fidisſume. Deterreri ſe paſſus non efſt, etſi nem ſtudio ſatisfeciſſe ſe, credidit Huttenus, (lih. II. epiſt. illuſtr. viror. A. 1.) eo tamen haud conten- tum ſe fuiſſe, ſatis declarauit, quando ad Iulium Pflugk, in Italia tum commorantem, Auguſta Vin- delicorum, quo cum aula Archiepiſcopi Moguntini Alberti ad frequentisſima iſta Comitia an. 1518 aca abierat, ita ſcripſit: Ipſe mibi negotium his diebus feci, diſcurrendo, ambienso, apprebendendo, dum optimum guemgue exaulis principum in partes Capnionis tra- ham'guamgquam huc vltro illi concedant, nec iam opus Nt parare nobis amicos. Sibi id curæ fuiſſe, vt ad Reuchlini partes, quosquos in principum aulis a- ptos eſſe viderit, traduceret, dudum H. Nuenario confirmarat elegantisſima epiſtola; qua complures clarisſimos nominauit Germaniæ viros, qui cum Reuchlini ſociis faciebant. citata modo Hutteni ad Iulium Pflugk epiſtola ſubiecta eſt eius Nemini. Hutenunm Cünerai inaltrn o Nrun er unathe E lun ſ⸗ RK gle h Pter ochi Tntiam n Ghlni Kunzr hac. lumnch . mne (1c atenns er S neor. uud cooter⸗ 1o A1 MA au. puril lNle uufr 1 Mruno Gies l CUI Honen Nr IN GERM. FATIS CAbP. V. 327 etſi plane non ignoraſſe videtur, multos ſub innocentiæ ſcuto periiſſe, auroque loquente cuncta ſilerc. Aduerſariorum certe opibus & potentia quam maxime preſſum eſſe Reuchlinum, ſupra cognouimus. Hic licet potentisſimorum auxiliis numquam deſtitu- tum ſe conqueſtus ſit: pro ſuæ tamen natu- ræ modeſtia, pacem plus, quam gentium & nationum bella, vel diffidationes, cupiuiſſe ſe, adfirmauit (31). Quando vero Camera- rius, ſummorum virorum fauorem Reuchli- no haud defuiſſe, ſed omnium, qui amaue- rint, aut videri ſaltem voluerint amare eru- ditam doctrinam, ſtudia tam prolixe, vel tam effuſe etiam præſtita ei fuiſſe, oſtendit (e), vt ipſe Reuchlinus alacritate offenſin fuerit; Huttenum cumprimis intelligere ſe, prodidit Camerarius, dum paullo poſt addidit, Hutte- num acerrimo ingenio, animoque confientisſi- mo virum, litteris perquam eruditum, litigan- ter monachos cum Capnione varie eragitauiſſe & illam fatctionem vehementisſimis ſoriptis, & aliquando poſft armir quoque expeditis ad- ortum eſſe. Quare etſi magni ad vitæ finem vsque fecerunt amici Huttenum ſuum, pro- pter doctrinæ eruditionem ingeniique præ- ſtantiam mirifice eum admirati: ſed tamen, X 4 quum (d) lIib. II ep. illuſtr. viror. r. 4, b. (e) in Vita Melanchthon. p. 16. 328 DE LINGVAE LATIN AE quum vehementem eius naturam, excelſum, animum, & propenſam ad novas rer volunta- tem probe noſſent, nonnihil ſemper de ſalute eius metuere ſe, declararunt (f). Præſertim quum ſummi Pontificis iram ita in ſe conci- uerat, vt animus huius ipſo patrocinio, quo Ubertus Archiepiſeopus Moguntinur Hutte- num fouerat, quam maxime offendere- tur (f). At Huttenus, ſe timorem, quo a- micorum mentes ipſius cauſſa occuparentur, inique ferre, epiſtola ad Reuchlinum ſcripta, multum animi ſpirante (g), ſignificauit. qua hunc timiditatis animique demisſionis aperte cOar- (f) ibid. p. 92. .— (ff) vid. Iac. Sadoletꝭepiſtola Leonis X P. nomine ad Albertum ſcripta, P. II Monumentor. Pietatis & litterar. p. 47 ſeq. qua in Hutteni, velut parum mo- deſti hominis, ſcripta acriter innehitur, quæ indi- ghisſimis & rebus & verbis referta, plurimas in Santtam Sedem continerent contumelias. Zuum guæreremus, ſcribit Sadoletus Pontificis nomine, guinam ille &et (H utterus,) intelleximus, eum Cir- cum pectionis tuæ familiarem ſſe, guin etiam nobis ſtenſus locus eſt, impreſſös hos libros, ſeilicet inci- uitate tua Moguntia fuiſſe, guæ res inagnam in nobis commouit admirationem, 7aum nec noſter in Cir- cumſpectionem tuam perpetuus & ſingularis amor cregere nos ſineret, te volente ita eſſe factum, & res ipſa pene cogeret, credi, ante oculos tuos, in ſeae vua, a tuo Domeſtico & familiari non potuiſſe edi tan- tum ſcelus in apertum te ignorante. (S) lib. Il epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchlin. A. 1. P t. carguit⸗ Peril; 14 vrriglen i⸗ leſpon⸗ Wn dur ſ nitilir talel. i M ini a1 Uterqued N n cnfe/ limn ve ilnu ir e Eener Aleſſmn m etſuu n. Nn 3 Fiin uis. e en? N fi Munn l nun lin zer lyan, run ⸗ II nn, rn mpels ) M lan⸗ D Crein, nnrur A. ſe ogen lit. ken, ur Cnpart, um e , e CAit itzen (Oa⸗ Demominen r. Metnd n gleint⸗ Pluins n s S ponine, AnCr. Tur her ind⸗ n M 7/ , 4 enr an e,7 , uiu⸗ IN GERM. FATIS CAP. V. 329 coarguit, quando epiſtolæ hoc fecit ĩinitium: Per te, or: tuum, oro, per ſi quid hoc carius vtrique, noli triſtia ominari nobiv. Quid enim iſta ſibi volunt? Sin breui moriar, ſatis ti bi reſpondebit virtus tua. NWoli me terrere, ob- ſecro; noli Iſe imponere necesſitatem tibi & illum refer animum, quo ſolitur es ferundis aduerſis vti. Multos vltro ferocienter for- miduloſus dux milites bis querelis emollitos reddes. Ne tibi deſis: ne ardentibus pPro te muliebre iſticl obſtrepe, ſin breui moriar. In- mo non moritur, qui ſic vixit? & quæ verba animi ac ſpiritus plenisſima ſequuntur alia: inter & hæcſunt: Iam pridem incendi- um conflo, quod tempeſtiue ſpero eflagrabit. Lhum te quieſcere iubeo. Eos mihi adiungo militiæ ſocios, quorum & ætar & conditio pu- gnæ generi par eſt. Breui videbis Iugubrem aduerſariorum tragadiam e ridentium thea- tro exſibilari. Hac diuerſa opinante te mo- lior. Neque enim de me ſi relte ſuſpicareris, iſta ſeriberes. Noli deſerere cauſſam veri- tatis. Egone deſeram aut hanc, aut te buius ducem? Modicæ fidei Capnion: qui non no- ſti Huttenum. Immo ſi tu hodie deſorat, égo iſtud (quantum ber me hieri poterit) reſtituam bellum, nec mihi ignauos cæptorum comites ar- bitrare. bis ſtipatus conſortibur ingredior, quorum vnumquemque huic colluuioni ſatis- X 5 futu- 330 DE LINGVAE LATIN AE futurum putesr. Hæc ex cpiſtola Hutteni excerpenda hutaui, quum ea, quæ Bononiæ anno cio 19 xvII ſcripta eſt, Hutteni animi morumque index vere appellari queat, & ni- hil de Hutteni indole luculentius ea ipſa te- ſtari poſſe videatur (h). Nec minorem ani- mum oſtendit Huttenus redux in Germani- am factus epiſtola ad Herm. Nuenarium ſcri- pta: (h) Quæ de Doctonis titule, quem aſſumere decreue- rat, in præfatione Nemini ſuo præm. A. 3, profert, notatu mihi videntur quam dignisſima: Audi (ad Crotum Rubianum ſcribit) meum in hac re conſili- um, poſtquam mibi ſtomachum mouerunt Rti olim ſu- perbi legum aiſpen atores, ſateor, &je aliguid con- tendi, & e ſtudium contuli meum: ac diſpeream, ſe vlla alia ratiene, quam, vel vt meorum doſiderio Ja- zigacerem, vel ipſum illud, gquantumcungue nugato- rum eſt, guo iſti triumphant Bartholiſiæ, aſſecutus, acceptogue doctrinæ titulo, guo decipi vulgus amat, ab illis poſtea audiri mereren, guod ainen per con- temptum non fſiebat. Doctorem enim eſſe oportet nunc, doctum negue neceſſé eſt, negue omnino aliguid eſt. Quanta litterarum iactura hoc facies aiebat a- liguis? N. alla reſpondi, guippe impendendum aliquid ſuceiſiui temporis, dum iſtas illiteratas litteras algue hanc doctninarum fecem iactare dicam. Nam in- telligere nullo negotio licet Sum enim plane in ea spinione, vt, gqui in his ſtudiis ſuperbire ſciat, & pro tempor?e ingerere ſe audeat, eum conſummatum hoc tempore iureconſultum exiſtimem; guod inſtitutum., guid refert, guomodo poſtea immutauerim, ſeribere. Multa inſuper de Barthsliſtis minus honorifice præz dicat. ta: t⸗ oinenn Qunn er. ſon⸗ W piu tN gunrot 9r0. . iirun nhrn h⸗ i miliſe dis inteen in NMan llir nten npllrani, ze,l l tl on/ cun N Oli ſu. ha mr, rer Itet eo lnierles prinng ſl Cneekentk S N lne hac N Pimun 1 ne m⸗ lscillit⸗ eInlnolengt, EInCemg. faren 1 enlerlumle. e . — - N, Per A. undli 6teretal 1. Mnir. zlin in 4 . „ , 4 4 % gfmettt N. nn IN GERM. FATIS CAbP. V. 331 pta: vbi, poſtquam complura animi magni- tudinem teſtantia præmiſerat, ita ſcribit: Guod ſi me audiat Germania, quamquam in- ferre Turcis bellum neceſſe eſt hoc tempore, prius tamen huic inteſtino malo, remelctium op- ponere, quam de Aßiatica expeditione cogitars iuſſero. Nam quid Oihomannorum domum, imperandi ſiudio inimicam nobis exciſam tan- topere cupimur, ſi iſtos, ferimus in medio no- ſtri vniuerſæ pietatis inuerſores? multis ver- bis interiectis, ita pergit: Quamquam inte- rim dubitatio accerſit, an obſtinatisſime hos a nobis contemni, quam infenhſame aliquando impugnari præſtet. Cente enim hoc contemne- re, quod ego omnibus hactenus apologiis præ- tuli, non ſatis eſſe videtur, ad illud, quod pa- ramur, vt vigeant littere, barbaries exſulet, docti in veneratione, ſeioli pasſim deſpectui ſint. Id quod Chriſto adiunante, ad aliquem iam progreſſum deduximas, ſed non, quo o- portet. . Inter eos, qui contra pertinacis ſimos Co- lonienſes ſophiſtas, capitales Reuchlini, o⸗ mnisque humanitatis hoſtes, decertauerunt, primas, vel ipſo Hutteno atque Buſchio eas concedentibus, tenuit HERMANNVS CO- MES NVENARIVS, ſiue Nouz Aquilæ, ſæ- pisſime hactenus a me nominatus: Canoni- cus primum, Præpoſitus deinde ſummi Colo- nienſis 7 332 DE LINGVAE LATINAE nienſir templi longe eruditisſimus, & elegan- tiorum litterarum, Romanæ in primis linguæ vindex ſummus, ſiue, vt ab Hutteno appella- tus eſt, omnium ætatis ſuæ in GeVrmania nobi- lium dAoctisſimus, omniumque ibidem doctorum nobiliſimut. Qui quum barbariem Colo- niæ oppreſſam vellet, Buſchium atque Cæſa- rium benignisſime ibi, vt ſupra oſtendi; cum aliis præclaris viris fouit, eosque auctoritate ſua, qua plurimum valebat, contra audacisſi- mos aduerſarios ita grauiter defendit, vt is horum ducem Hochſtratum, qui Herculem ſi- cticium appellare ſe conſueuerat, Colonia ex- pulerit, propter impurum nebulonis figmen- tum, quo Reuchlinum proſciderat (1). Ve- hementisſime Nuenarius binis epiſtolis in hominem inuectus eſt, vna, eaque verboſa ſa- tis, ad Reuchlinum, ad lectorem altera: quas cum Reuchlini, Buſchii, atque Hutteni ad i- pſum cpiſtolie, Iac. Hochſtrati libello accuſato- rio contra Oculare Speculum Io. Reuchlini, eius- (i) Hutten. in epiſtola ad Iul. Pflugk Nemini eius ſubi. Io. Conr. Dietericus in ſuo de Reuchlino Programmate ſcribit: Tantus erat furor Hooch- ſtratianus, vt inclitæ nationis Germanicæ litterarius ordo a Carolo V Imp. guum ei felix regimen ben O- ratorem Hermannum a Nuenar, Comitem, gratula- retur, hbumillime beteret, vut renaſcentium bonarum artium curam babere, barbariem e ſuis finibus ex- N iüdeman NMu ..k ſeni wum Ae Tiumn con lecttol lit tlel ſonnin, Arge uu nuſinieg unn Ncelen Reuchlnuun ucſos Ge Cumcmile Erahe lan. M. 19 etus, cort Gidenntin ono tie umſi eul CCan es encee ! IN inis Uttenan, , „. en ien l. lonuer. ner. etbollr ſene gus ſur. en, ell. eninl ein Necklrn Pr ut trm 670 7 ntli⸗ 715 1ANAAENR ſptui 1 geul IN GERM. FATIS CAP. V. 332 eiusdemque Iacobi Diffamationibus, item Nouæ Io. Reuchlini ex vrbe Roma allatæ Defen- ſioni prafixas iuris publici fecit: Hochſtrato quam acerbisſime iiis reſpondet, qui Nuena- rium contra Colonienſes theologos, contra præceptores, & vicinos graſſutum eſſe, ſcripſe- . ſyyhzn m rat, theologorum Philof horumque oſoreni, de- Sgenerem, præceptoribus in gnatum, temerarilum atque dicacem eum appellans bominem, gra- uisſimisque conuiciis aliis doctisſimum vi- rum laceſſens; & quidem adeo, vt præter Reuchlinum & Pirckheimerum complures eruditos Germaniæ viros ſimul diris admo- dum cauillationibus ſit conſectatus (K). Ri- dicu- (kK) Pirckheimerus in epiſtola apologetica, Luciani Dialogo præf. de iniuria fibi illata modeſte admo- dum conquecritur, ſcribens: Quæ t Cbriſtienæ re- ligionis defenfio, longe acrius, guam Chriſtiana manſuetudo permittat incandeſcas, ac nen ſotum in tantum virum (Reuchlinum) fanda pariten & in- Janda euowias, e& & omnes amicos eius mordicus ar- ripias? poßſem & ego ſtulta illorum loguacitate ir- itatus, contra inſanientes inſanire ac ſuaues illos ni- ros, ſibi ipfis, tamquam in pecalo oſtendere, ni ia nataralis prohiberet æguitas, ni id Chriſtiana dete- ſta: etur pietas. Vel his verbis in ſaniam ſuam pro- diderant inepti homines; ſea Bibibalds, neſcio quo, in Nurenberga lIæ,os eſſt, tamquam infimæ fortis homo fuerit Bilibaldus, quoniam ipfis erat incogni- tus: quibus vt ſemper ignotus exſtitiſſet, ac num- quam ſibi a talibus benedictum eſſet, a quibus vili- pendi, quam laudari præſtitiſſet, exoptandi non le- ues cauſſas habuiſſe videtur Pirckheimerus. 334 DE LINGVAE LATINAE diculum præſertim titulum, quo ipſe Hoch- ſtratus dignum ſeſe diiudicauerat, exagitat Nuenarius. Apologiam ſcilicet ſuam is ita inſcripſerat: Apologiæ Reuerendi Patris, Fra- tris Iacobi de Hoch lſtraten hæreticæ prauitatis Inquiſitoris. Quo facilius de rarisſima Nue- narii ad Reuchlinum epiſtola iudicare queat, qui illam numquam vidit, extrema eius verba apponenda cenſui: quum hæc non de au- ctoris modo eruditione ſtilique elegantia, ſed etiam de ſæculi iſtius conditione abunde ſi- mul teſtari poſſe, arbitrer: OQuod ſi huit malelicendo rices reddere decreuiſſems iawm- iam, (vti credo) experientia doctus eſſet, non: parum vel ad maledicendum dufon,e poeti- cam & oratoriam, idcirco voeſeor nomen non recte mibi improperare ridetur, quod tam ab eo abeſt, vt non posſit longius,; etiam ab inf ante bimo: ſed ptinam verum diceret, contumeli- am certe nullam inflictam video, niſi quod mendacium plane agnoſeam; verum id ei li- bens condonabo, qui in omner æque mentitur, quam optarem, vt de me ſomel verum protulis- ſet; ſed ſicut ego mihi nihil horum arrogare außim, ita pro comperto habeo, maximam eff- caciam, & incredibilem vim ſuppetere poetis, quando ab improbis & malitioſir hominibus prouocantur: Eſt furor in nobis (inquit Ouid.) agitante caleſeimus illo. Conſtat Archilochi iam- Atoriut . tc e⸗ ur, 4 Puprisc ut, Nlu lummitiſ terud, lentes, guilen i mur D uleu/ ie re lee. NMſne, eugata 4,. uculi eren tnn ip haber nſto eumn ¹ amie inynſx UINt 1 ine rnn, 41 un be Muin iann neiun non len 4. guli Lbuntel⸗ , ,e: 1 n⸗ l⸗ . G ti 4 AMitn 1 l 14 4 4. peytitun zltule mrn Gunku hch n IN GERM. FATIS CAP. V. 33 5 iambor Lycambis exitio claros fuiſſe. Cice- ronis eloquentian potentisſimus alioqui M. Antonius etiam fuga celebrauit. amob- rem quum adeo parui pendit poeticas Facal- tater, caueut ipſe . bi, ne epente nune in Hec- tas Atueltut, Uis fruſtratim & emembre- tur, & dilanietur, non ſecus quam Aälæon a Ppropriis canibus, & Pentheus ab inſanis mulie- ribus, poenas luens temeritatis ſuzx, qui ea damnet, quæ nümquam didicit, & quæ tanto interuallo ſenſiss illins ingeniumque tranſoen- dant, vt aſſequi vel ſuumnmmis digitis numquam Potſit. Sienim ſacræ oahoc, merita ignoratz ſi veros theologos ipfſius præconia ſeriptis ex- tollentes non legit, aut didicit, quod valde e- quidem crediderim, perluſtret Vallum Buſchii viri vndequaque ornatisſimi, ut tandem ſenex faltus diſeat, quæ puer ſeire debuerat? tum fatebitur iniuriam fibi faltam, quod hucuſque theologus ſit habitus, qui ea ignoret, quæ de hac re certatim a ſanbtisſimis viris memoriæ commendata ſunt. Et de nugis hac quidem paucula. Nos vero interim ſtudiis noſtris o- peram demus, & quum ludere aliquando libe- bit, haæbes iam argumentum, quo te exercere posſer, etiam vique ad riſum. Vale commu- nis patriæ oxrnamentum & me quem amas, fac impenſius vt amer, Coloniæ Calendas Maias. Con- 326 DE LINGVAE LATINAE Confirmauerat prius Nuenarius Reuchli- no, ſe contra belluam pedetentim inceden- dum decreuiſſe; quam, ſi externa præſidia accesſiſſent, coniunctis copiis commodius expugnari poſſe, ſentiret: licet non ita ma- 8 . 4 gnis auxiliis contra paucas ranas opus eſſe iu- dicaret, quas ipſas garrulitatis ſuæ iam pude- ret, & quæ paullatim disſidere iam inter ſe inciperent (1). Senſim enim fiebat, vt, poſteaquam Parißenſes Theologiſtæ maxima ſua cum infamia ac dedecore contra Reuchli- num ſteterant, nee prohibere potuerant, quo minus Reuchlinianum nomen in omni Gal- lia ſit celebratum, ſpe victoriæ reportandæ penitus adempta (Il); plurimos pc: niteret, ſe a Colonienſibus aſinis & circumforaneis nugiuendis, deceptos potius, quam inſtru- tos, ſuffragium addidiſſe ſuum (m). quum præſertim doctisſimos quosque vrbis Romæ viros Reuchlino fauere; plurimisque, vel ipſis monachis, conatum eius probari, animad- Integram epiſtolam, qua hæc Reuchlino confirma- uit Nuenarius, vide in Reuchlini vita a cl. Maio conſcr. p. 458 ſeqq. deſumptam ex lib. II, epiſt. il⸗ luſtr. vir. t. 3, b. (I!) Hutten. in epiſt. ad Iul. Pflugk, Nemini ſubiect. vbi, Guil. Budæum, nobilem, & egregie dactum vi⸗- rum odium in Capniomaſtigas ſtrenue in Gellia aluiſſe, ſcribit. (m) Eob. Heſſus lib. II epiſt. illuſtr. viror. y. 2, b. & 2. 3, 2. gimhtetc Neuchlinmn amihls geclarodent lggiu M. Aqvando 0 mus (0) Ijteſ Reuctl uclhri ui: Ann teln dokm⸗ güher ſeleu — — — 6Dal Ceren ſnldl dreri kuon im ku ſuli, Phl ſole preter rel: cui⸗ umc „eVer ſelit hunner iüetir al 6 li kſeenmtn fein l⸗ luiermimnmn. urinmn en liprets mu ammiſt, ſni ſin ten inpe ſude, iulei reſlen! IIN inkki. Utlmn inh. Km l 5 Comnoh Phoniun. Cpgeleir e in,l n innt febn, mun 1Manl. no nni munnte Priten, Umtormnes n iln. ) Cun Pihone le,ſt Nobni Nüimnd⸗ cMirmx. 10 Mi lhepct 1 e . ugie⸗ . „an IN GERM. FATIS CAb. V. 337 animaduertebant: ſiquidem multi eorum, ſe Reuchlinum ſanctius & maiore cum pietate, quam ipſas cerimonias & inſtituta ſua colere, declarabant. Quid, quod quum FHranciſeus Poggius Florentinus ad ſummum Pontificem aliquando oraſſet; inter alia eum dixiſſe le- gimus (n): Pater Santte; ego ſumam mihi partes Reuchlin, & volo ſtare loco ipſius. legi ſuas lucubrationes omnes, omner, quas habere potui: bomini ſit iniuria. Ad quæ Pontifi- cem poſt multa verba reſpondiſſe, addunt, qui hæc referunt (o): NWoli curare, Poggi, non (n) Paul. Geræander epiſt. ad Reuchlinum Romæ ſcript. lib. II epiſt. illuſtr. vir. B. 3, b. . (o) ibid. Quantus Mæcenas exſtiterit Leo X P. Mℳ breui ſupra a me commemoratum eſt. quanto et- iam is bonæ notæ codices conquirendi flagrauerit ſtudio, Phil. Beroaldi ad Reuchlinum noſtrum epi ſtola præter complura teſtimonia alia confirmare poteſt: cuius lib. II epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchli- num c. 1, b. verba hæc funt: Qui tibi has litteras yedit loannes Heitmers Commiſfarius eſt Pontificis deſtinatus ad Germaniæ partes pPro libris antiguis, qui deſiderantur, munitus venit multis litteris pon- tifieiis & diplomatibus. Sperat, ſe omnino aliguid oni eruturum. ſignificauit autem Pontifici, poſſe te plurimum negotio iſti fauere, qui diu tam ſagax canis vepreta omnia & nitedulas olfeceris. Quare mihi commiſit, ſeriberem ad te, velles operam tuam ad iſtam rem impertiri, confilio ſeilicet iuuare, moni- tionibus, indagine, audtoritate non deeſſe, præ ertim apud Præſulem Wormatienſem. Cyede mihi, doctis- 338 DE LIN G VAE LATIN AE non feremus, vt quicquam mali patiatur hic vir. hinc etiam id, quod iidem adfirmant, eueniſſe, arbitror, vt maior ſuffragiorum pars pro Reuchlino fuerit, quam pro eius ad- uerſariis: pro quibus vix quatuor ſtetiſſe, ſcriptum eſt ad Reuchlinum ab amicis Romæ commorantibus (p). Vt ſime Capnion, te animum Pontificis optimi in te certe amando diu excitatum, bac potigimum opera arktis- ſeme tibi deuincturum. nam hæc illi cura non in po- Iſtremis. Dudum fcilicet, Campanus populares ſuos (lib, IX epiſt. 45) edocuerat, magnam vetu- ſtisſimorum librorum in Germania inueniri copi- piam: at omnibus ætate ſua aditum ad eos patuiſſe negauit; mirum enim in modum libros iſtos eſſe obſeruatos, nec vlla arte tam capi potuiſſe, ſcribit, quam quod poetici fuerint. Quare, guem libel- lum ab bis (Germanis) poſtules, inquit, non aliter potes impetrare, quam quod poeticum adferri pa- tiuntur: & poſtquam eosdem Germanos ſuſpicio- nis, ignauiæ, inſcitiæ, ferociæque inſimulauerat, addit: quantum ad libroxattinet, teſtimonio nobis eſt, quod vſurpatum veteri eſt prouerbio :⸗ Arma non ſemper artifici conuenire. (p) Epiſtola, qua Mawximilianus I., Imperator, honora- bilem, fidelem ſibique dilectum Reuchlinum Pon- tifici Leoni diligentisſime commendauit, lib. II epiſt. illuſtr. vir. ad Reuchl. fa, addita eſt; eo pluris fa- cienda, quo apertius auguſtisſimus Imperator ſuum in Germanorum eruditisſimum, & ingenuas ſimul artes, fauorem ea declarauit. Quam qui legerit, Huttenum vere iudicauiſſe fatebitur, ſpero, vbi ſeri- Ppſit (in præfat, Nemini pram.) Omnia debentur N It en 4 nöslignu Mauin cAris tont lugin/ nugiſtton n jet, Me Minim , nitter Eimpolui lirtan /, ſtimoe finen ete lie l on enittere n Mmqun Crun hen un ſrtt Unteſſoe r ei truſe d latuor deer. or lile Un lor Gun Ueth⸗ nſet9, . ul con Aarniſe honon⸗ unbr Pbleit. eollulzt. euurfuun Gunl hi ſgei⸗ 1, hitor⸗ Cten — — — — — — IN GERM. FATIS CAP. V. 339 Vt ex diuerticulo in viam, ſiue ad excel- lentisſimum Comitem Wuenarium, reuertar. Mauritius Comers Speigelbergicus erat, cuius curis tantum Mæcenatem debebant Germa- niæ Muſæ. Nam quum is in Italia, quo opti- mi præceptoris ſui Hegii conſilio cum Rud. Langio profectus fuerat, ſub clarisſimorum magiſtrorum diſciplina plurimum profecis- ſet, magnus ſemper, poſteaquam redierat, X 2 bo- Maximiliano, Principi, gui ſe funentibus oppoliit, non paſſis euerti optimum virum, & de hoc imperio ſuis comſeliis ſuague induſtnia ſic meritum. Quare tam integri, & innocentis viri, ac optime de ſe meriti conſ-liarii protectionem ſuſcipere Oρii ſui exiſti- maſſé, ſe, ſcribit Imperator; Pontiſicem magnopere obteſtatus, vt Reuchlini aduerſariis, quos ordinari- am & regiam iuſtitiæ viani ex inänſtria vitantes va- riis viis aliis modisque integrum, bonum, dobtum, & a catholica dodtrina nibil adiſſentientem opptugnare adbuc ſtuduiſßſé, intellexerit, perpetuum ſilentium imponeret: (quale pro negotii paeificatione dudum ſe impoſuiſſe iis, adfirmabat) quo innoceéntigimus vir a tam ſiniſtris vexationibus liberatus, commodius vltimos ætatis ſuz annos peragere, G& aliis ſtudiis, quæ aa communem Reipubl. Chriſtianæ vtilita! em emittere in animo haberet, liberius vacare poſſet. Nam quum diu ſpeéëctando, quorſum optata inimi- corum perrectura, aut quem tandem finem vota eo- rum ſortitura eſſent, ita animi ſe pependiſſe ipſe profeſſus eſt, vt nihil magnum adgredi auſus fuerit, par ei, quod a libero ingenio prodiret; coaétum interea ſe docuit, dum otio langueſcere prorſus non poſſet, paruis ſaltem quibusdam follis nauare ope- 340 DE LING VAE LATIN AE bonarum litterarum fautor exſtitit, atque amplificator; de Comite Nuenario ingenue educando, quam maxime ſollicitus. & quo melius hic de litterarum ſtudiis in Germania magis magisque euehendis mereri poſſet, in Italiam fidisſimam ſuam magiſtram, eum ablegauit: probe deinceps ſentiens, ſe curas in tam liberali ingenio alendo non fruſtra ſuſtinuis- ram: vt arbor ſua nihilo minus fruticaretur, qua- triennium iam tum ab hoſtibus cæſa, non autem di- uino beneficio euulſa. Scripſit ita Reuchlinus Stutgardiæ an. I5i5 ad Iac. Aurel. Queſtembergum, ICtum, Leonis X Cubicularium & a ſecretis: cui videlicet S. Athanaſium in librum Pſalmorum ab ſe translatum eximia dedicatione inſcripfit. qua in laudes viri excurrit, qui Græce fuerit doctisſimus, & cui ab adoleſcentia dulcibus Muſis adſueto, Roma- næ linguæ uauitas propria ſuerit ac peculiaris. Germanus natione fuit Queſtembergius, Freiberga Miſniæ oriundus; non Reuchlini modo, cui firmis- ſimum contra furioſos Monachos Romæ accuſan- dos auxilium præſtirit, & Aeſticampiani, ſed o- mnium popularium, litterarumque in patria æſti- matorum, ſammus fautor exſtitit atque adiutor, ita, vt eis non tantum raros ſubminiſtraret codices in lucem edendos, ſed etiam tam liberalem atque mu- nificum erga eosdem ſe præberet, vt opes ſuas Ger- manorum in Italiam venientium cauſſa profudiſſe, dicatur. vid. ſupra allegatam de Io. Rhagio, Aeſti- campiano diſſertat & 7. Præſkantisſimo huic viro, & communi Germanorum in Italia coram pontifice cauſſas agentium patrono, Reuchlinus in comme- morata præfatione expoſirum iuit, quam grauiter ee Aut Mℳα 65 gu ſer uere eun tomn unene E plusgben late,cind fudiorung Alettani 1 uam be Inlctia⸗ Innn nbek: C, (irit, hen Cleſtus zuef ,ſra 140 1trd huu . necun g⸗ le Puumni Huler Nn lfuij 4 Suuititay in uere i. Hamenn )bunnen: ſus eſet N Cniden ſiuum dlſoe luuir Nimen kucllantirn nulit b Nl IN GERM. FATIS CAP. V. 341 eed ſuſtinuĩſſe, quum exſpectationi abunde ſatis- “ N facere eum cognoſceret (). De quo adhuc “r tum iuuene Eraſmus Prædicauit, quod rara rizi & plusquam ſenili prudentia, pauciloquus i fuerit, & quod de Menelao Prædicauit Ho- lnin, n merus, ααα„α Xανπια locutus ſit, immo cor- teutan date, citra oſtentationem doctus non in vno M ſtudiorum genere tantum, totus candidus, & lin amico amicus (r). ſarnn V 3 Ha- aduerſarii ipſum perſecuti ſint, entent ia Apoſtolicæ, quam Georgius Spirenfis epiſcopus promulgarat, inſerta. Inſignis huius præfationis notabilis hic finis eſt: Cabaliſtarum adagium eſt: piritus & non canit, niſi pen medium lætitie Quam ſi perfecte D auin adeptus fuero, enitar maiore diligentia, vt ſæculo acuhnat noſiro haud fruſtra tixiſſe videar. Conſtitui nempe len Mur mecum, poſſe angelerum auiutorio fieri, vt quanaolta- r Mulm liæz Platonica Ma ſilius Ficinus attulit, & Jacobus Rihin Faber Stapulenfis Ariſtotelica Galliæz reſtaurauit, Naifmnd ego quogue Capnien Pythagorica contemplantigimis exulu hominihbus iucunda Germaniæ donare gueam, modo ,(A- rece lant diaboli, id eſt, detractores, & vadant retro i el: Satanæ, id eſt, impeditores. antn (q) vid Hamelmannus in ſcriptis citatis p. 322 Oper. CNoei & alibi. le. (r) Eraſm. ep. 25, lib V. Quum in Germaniam reuer- ſur ſus eſſet Nuenarius, Romanam illam de loquendi conſuetudine, verbisque deligendis lepidam ac fe- ſtiuam diſceptationem, ſuue Cci & Volſei Dialogum Luais Romanis actum, Reuchlino dono dedit; qui libellum Nuenarii in ſe beneuolentiæ, ac ſingularis ſtudii gratitudinisque ſuæ teſtimonio excudendum tradidit Ph. Melanehtboni: cuius præfatio Tubin- „ / lſcie 4 eſer⸗ 342 DE LINGVAE LATINAE Habes, Lector beneuole, virorum nomi- na, quibus, dum Agricolæ, Langii, Hegii, Reuchlini & ceterorum, quibus ſuperſtites fuerunt, veſtigia ſummo ſtudio ſecuti ſunt, potisſimum debetur, quod Latinæ linguæ o- mnisque humanitatis decus contra barbaros monachos ac inſulſos ſophiſtas in Germania porro ſit aſſertum. nomina profecto tam clara, & tam celebria, vt mentione mea, ex diuerſis ætatis iſtius monimentis repetita, fa- cile indigere potuiſſent. At recorderis, quæſo, obteſtationis, qua ſupra rogaui, vt ne peruerſe interpreteris, me vberiorem paullo clarisſimorum virorum ſubinde inſtituere commemorationem; ſed vt reputes mecum, quanta excellentisſimorum horum Germa- niæ ciuium in Romanum ſermonem elegan- tiorumque litterarum ſtudia exſtiterint me- rita: tanta videlicet, vt omnis ætas hæc cele- brare, & memoriam eorum recolere debere videatur. Candidos lectores hocce inſtitu- tum meum non plane improbaturos fore, grauisſimum ſummi Caſelii iudicium ſperare me iubet, quo centum amplius abhinc annis opta- gæ ſcripta præmiſſa eſt: qua extrema fere honorifi- centisſima hæc de Nuenario leguntur verba: Quando virtus etiam tua ſplendore natalium tanto, & mira fortunæ gratia illuſtrata meretur, vt omni ſtudioſorum ardore Muſageta gquidam, veluti commi- nis inter Muſas Hercules, colare. N6 Optwit ) Amnlatent tetatunn 1 6Cun ſen nn d ſ⸗ fantu nee eit n⸗ torann 2 WIaNnn ſeentn Cfeumſn tehocher glogle l tolemn chi ſuget ſecllism Ute Iͤbro tumguan Unt in Uotr eti n. in N,. Sn Cermunge Ure Me e e⸗ tone n ehek lee t. . Zeclſtetis els Couft 7the mnunlo Wlirnere Wankann un Cam. lbtenntr. kercel⸗ le leber: eſtitn. ce olutu⸗ Ulos dole, Unnlpete. 1. Ninc unmd nr eimu r ſebe⸗ tee ,1 tiemme IN GERM. FATIS CAP. V. 343 optauit (“*), vt exſiſterent ſemper, qui illorum æmularentur induſtriam, qui fua ætate de lit- terarum luce in Germania exorta luculente pasſim ſcripſerint. mnti enim beneſicii aubtores non agnoſcere imbium, memoriam ſilentio ſe- elire nefas BPutauit! prudens cenior. Qaamuis ego tantum mihi non ſumo, vt mihl perſua- dere audeam, me induſtriam iſtorum digne æmmulatum eſſe. meam ſaltem id præſtandi voluntatem a quibusdam laudatum iri, con- ſido, ſi vires defuiſle, cognouerint. Neque confuſe me acturum, ſpero, ſi, Latinæ linguæ infantia nec inerti eius pueritia ſuperiori capite adumbrata, nominatorum hactenus virorum ætate, quæ ad XXX circiter ſæculi XVI annum adſcendit, eiusdem linguæ ado- leſcentiam optimæ ſpei quam plenisſimam circumſcripſero; ita, vt virilis eius ætas capi- te hoc perluſtranda reſtet; quam quum ipſa quoque laudatorum virorum ætas attigerit, eodem capite eam deſcribendam putaui. Quum ſuperioribus capitibus de litteras pingendi ſcribendiue ratione, qua barbaris ſæculis monachi in Germania vſi ſunt, & de arte libros imprimendi, quædam adiecerim; tamquam rebus, quibus Latinæ linguæ ſtudi- um, vt in reliquis Europæ regionibus, ita in noſtra etiam Germania, plurimum eſt adiu- tum. in præſenti obiter monendum, exi- 4 ſtima- 344 DE LIN GVAE LATIN AE ſtimaui, Mart. Cruſium quidem in Annali- bus ſuis adnotaſſe, cir-ca annum clh' LXrIII alicubi diphthongos ſoribi iam capiſſe, quod antehac tot ſæculis inauſitatum fuerit. verum innumeralibus exemplis probari poſſe, id multo ante, & ipſo iam Xl ſæculo, non in Ita- lia ſolum (s), ſed in Germania etiam factum eſſe: vt, quod ad Germaniæ typographias attinet, vnicum ex ſæculo XV proferam ex- emplum: in P. Terentii editione, quæ Argen- tinæ Cio CcCGατ apud Loannem Grüninger, cum direlctorio, gloſa interlineali, cæmmenta- riix, vt titulus præ ſe fert, impreſſa eſt in folio, ridiculis ſatis adornata ſguris. in rara, in- quam, hac editione, quæ in calce libri niti- disſime elaboratum opus vere dicitur, & cuius exemplum non ita pridem ab interitu, qui imminebat, liberaui, diphthongi omnino ex- preſſæ ſunt, eæque integræ, ac ita plane for- matæ, vt hodie ſcribi ſolent: nam, quæ alte- ra ſunt figura, qua olim ſcriptæ ſunt, raro ibi occurrunt; præſertim in ipſis Terentii ver- bis. In Auentini etiam Grammaticæ rudi- mentis an. CI5 10 xvI editis, & in VIr. Hutteni monimentis, diphthongos exſcriptas obſer- uaui. nec non in Reuchlini ſeriptis a Thom. Anshelmo excuſis ſæculo XVIineunte: quam- uis (5) & in Aldi Manutii, & reliquorum typographorum. qui exeunte ſæculo XV vixerunt, editionibus. H N Gis nullr tecohl ges: l ſle hud atibug uncte Cmin vat4 Ppu eetiper⸗ Gire co elumm Celmmam! (o umohre Nrechit torum,n tatent den tenptio em adn Commouen der eteros uGenm giton tim: c Homidan Oreti, cire⸗ ine N MNe nche N n h . Nen 1fun, n Pole,i Anon l. Letianlrn hpognegi Prokenner. gle er. Ginen, Aent- ekintolo, nmir. Elint- n Koun tetth gt omnnver. lne. 4 Ar. un ſl ntl er⸗ au l⸗ 6. Hynni Nötr an teguin⸗ i nphotun 4 IN GERM. FATIS CAbP. V. 34 5 uis nullæ aliæ præter eas, quas puncta nomi- nare conſueuimus, comparent ibi, diſtinctio- nes: quod in Auentini Rudimentis aliter ſeſe habet: in quibus ſcilicet periodi com- matibus, aliisque diftinctionibus ſunt inter- punctæ: in 7 orrentini vero, aliorumque Commentariis non item; vbi puncéta dumta- xat apparent, & nullæ plane diphthongi ſunt exſcriptæ. vt de creberrimis notis ſcriben- dive compendiis, quæ abbreuiaturæ vulgo ap- pellantur, taceam (ſ); ad aureum iſtud in Germania ſæculum perrecturus. Quod ſi nulla alia Germanis cauſſa eſſet, quamobrem eruditorum ciuium ſuorum, præclare de Latina lingua vindieanda meri- torum, memoriam recolendam ſubinde pu- tarent renouandamque: eos vel ſola con- temptio, in quam exterorum plurimi natio- nem adducere ſtuduerunt, vt id facerent, commouere poſſe videtur. quum nimirum in- ter exteros numquam non fuiſſe cogitarint, qui Germanorum laudem hac in re, vt in re- liquis, obliuione maxime voluerint obſcura- tam: cuiusmodi in præfatione nonnullos nominaui: quibus Lazarum Bonamicum VX F iti- (ſ) verba iſta, quibus M. Cruſius adfirmauit, diphthon- gos circa an. 1518 alicubi ſcribi cœpiſſe, legun- tur in eius Annal. Sueuic, lib. X, P. III, cap. 7. Pag. 560. 346 DE LINGVAE LATIN AE itidem adnumeraturus fuiſſem; quum eum vel Germanorum facundiæ & in Latinam lin- guam meritorum ignarum plane fuiſſe, vel inuidentiam forſitan memoriam iſtorum ex animo ipfſius euulſiſſe, mihi perſuaſiſſem; dum poſtquam in colloquio cum Georgio Fabricio Phil. Melanchthonis mentio facta erat, dixit: Certe ille homo loqui incipit (ſy:hoc, inquam, reſponſo adduci me paſſus eſſem, vt crederem, Bonamicum etiam non adeo honorifice de Germanis ſenſiſſe (ſt), niſi Io. Caſelius, eum Germanos amaſſe magnigq; ſem- Fer feciſſe, confirmaſſet (t). Quis enim, quæſo, ſtatuat, Rud. Agricolam, Rud. Langium, Io. Reuchlinum, infantes fuiſſe: qui Italis du- dum, (Sſ) Dreſſerus in præfat.lib. III Rhetor. præm. p m. 553. (ſt) præſertim quum Bonamicus eidem Dreſſero in orat. de Libris, quos legere deceat, viſus ſit putaviſſe, Germaniam ita rudem, verigqué ſermonis tam igna- ram adbuc tum ſuiſſeé, vt Melanchthon inter Germa- nos, apud gquos & ſceribendo & dicendo primas tenue- rat, recte demum logui cooσberit, nec aſſeuerare veri- tus eſt Dreſſerus, doluiſſe eximio viro, quod Germa- nus Melanchthon cunctis pene nationibus religuis eloguentiæ laudem præripuerit. (t) in orat. funebr. Andr. Mylio ſcript. C. 4, a: vbi in prædicando Bonamico multus eſt Caſelius; inter reliqua præconia & hoc eſt: Erat Bonamicus omni- no vir eloquentigimus: guod er bperpaucis, güg ſeripta reliquit, exiſtimare facile eſt: & artem di- centi tradebat nouo modo, h. e: veteri & apientibus vſurpato. . Anted, „ urpeb zum ſcl cumn ſu Ciüi Cenp 1 nn Un (ehar⸗ chtho Crer 1Rer uer ⸗ ; Gn ne flle I eln rlhe 0 9 uzehen pon ,. DN N—. 6 yC. anererd NCemne⸗ 1 ltri ten /r. Hentkn —— IN GERM. FATIS. CAPF. V. 347 dum coram oſtenderant, ſe non loqui ſolum poſſe, ſed eloquentia plurimum etiam valere. Germani, vel ipſo Melanchthonis æuo non cœ- perunt, ſed, ſi vere dicendum eſt, extremo eo ſenſim iam Romane loqui deſierunte ita, vt ſi quis Latini ſermonis apud Germanos ortus ac incrementa, velut in ſpirante quodam hu- manæ vitæ ſimulacro ſtatuere vellet, quemad- modum quidam faciunt, quando de eiusdem ſermonis ſub Romanorum imperio fatis a- gunt, Melanchthonis tempore non incuna- bula, non puerilis ætas, atque adoleſcentiæ flos, ſed virilis vigor eſſet conſtituendus: id quod ex ſequentibus magis magisque eluce- bit. Eo enim etiamnum puero in plurimis Germaniæ ſcholis melius longe, quam antea, inſtituebatur iuuentus, doctrina vſurpabatur politior, bonorumque aucto- rum ſcripta pasſim iam verſabantur ſummo cum ſtudio; Alexandri Doctrinali, & reli- quis ineptiis magno conatu ab iis, qui Buſchii exemplum ſecuti fuerant, exploſit. Quod vehementisſime lætatus VIr. Huttenus ad Iu- lium Pflugk ſcripſit anno c1 15 xvVIII (tt); Ma- (tt) quo ipſo præter ætatem eruditus iuuenis Melan- chthon, XXII annos natus, non illiberali ſalario, vt Græcas litteras doceret, Wittebergam eſt arcesſitus, a Reuchlino Friderico Electori diligentisſime, vt par erat, & vt ſumma Melanchthonis virtus ac eru- ditio merebatur, commendatus. . 348 DE LING VAE LATINAE Magna eſt ſtudioſiz omnibus (in Germania) cum barbarie lulcta, ſye ingenti, fore, vt per- uincamus, ac litteræ vigeant. iam enim deſpe- öitiur audiuntur magiſterculi, & relte ſe vbi- que ſtudia excitant. Ipſi Melanchthoni eo- dem iſto anno ſcribere licuit (u): Videor mihi videre aliquot locis reſtoreſeere Germa- niam, planeque moribus & communi hominum ſenſu miteſeere, & quaſi cicurari, quæ barbaris olim diſeiplinis effera, neſcio quid immane, ſo- lita eſt ſpirare. Enimuero Germaniæ iu- uentuti contigit tum, vt ſaluberrimis erudi- retur præceptis, & ipſos artium fontes ex optimis auctoribus adfluentius hauriret; poſtquam hic natiuum ac ſincerum Ariſtote- lem, ille Quintilianum Rhetorem, hic Plinium tantum non ditisſimum pædezæ, ac veluti quoddam copiæ cornu, ille argutias ſed arte temperatas, porrigebat. quibus mathemati- ca accedebant, item poemata, oratores, pro- feſſoribus non proletariis (): & quidem au- ctores explicati cum adoleſcentibus in acade- miis atque gymnaſüs Germaniæ ita relege- bantur, vt omnia inter examinandum cum præce- (u) in nobilisſima oratione, quam eodem anno 1618 Wittebergæ de Corrigendis ſtudiis habuit, T. I De- clam p. 502. (v) Melanchthon ead. orat. p. 406, vt ea in Witteber- genſi academia acciderint, optimi ac ſapientisſimi Principis Friderici auſpiciis factum, confirmat. IN preehi⸗ ene lin⸗ inytragn gekentu Hxco ſup ell. CH heat. 1 nuurlu⸗ lecorat gniinun Iukthon, u ele , ſcentes n Mencatas lpentsk inaduenn Corum tit Utbus, ho⸗ Ndltiolsf Nafni minc zun cett An Robochi⸗ ie hun el UIN 1nEen re, lt Geh, i. Ntttlanis. Ni inr e M nmßt ,. Nanz l. enl Cltsen itt C Muun Nſel e 15 . nan. ule⸗ Rie n a ler⸗ IIIe. ſeher 1ni IN GERM. FATIS CAP. V. 349 præceptis enarratis diligenter conferrentur, & ipſi adoleſcentes ad rei grammaticæ & La- tinæ linguæ cognitionem non ſatis inſtructi, in vtraque re aliquem progreſſum facere co- gerentur (X). Hæc omnia ita dicta nolim, quaſi ego nihil ſupereſſe iudicem, quod Germania MELAN- CHIHONI ſuo acceptum referre neceſſe ha- beat. Tantum hæc vltro ipſi debet, vt com- munis ſui Præceptoris titulo ſemper eum con- decorarit; quo honore omnes boni longe di- gnisſimum eum cenſent. Is enim fuit Me- lanchthon, qui, quum ſingulari in recta ſtu- dia eſſet pietate, bonasque litteras ac rena- ſcentes Muſas quam maxime vniuerſis com- mendatas vellet; illarum cauſſam omnium diligentisſime fortisſimeque tutandam ſuſce- pit, aduerſus eos, qui vulgo ſibi in ſcholis do- ctorum titulos ac præmia, barbari barbaris artibus, hoc eſt, vi & fraude arrogauerant, & malitioſis fere ingeniis homines retinuerant. Non pauci eo tempore, quo Melanchthon Wittebergam venerat, exſtiterant in Ger- mania, qui iuuentutem in felix iſtud littera- rum certamen alicubi deſcendere conatam velut (X) Arn. Burenius in oratione de diſciplina Scholæ Roſtochianæ, quæ vna cum Melanchthonis præfa- tione huius Declamation. T. IV, p. 176 ſeqq. inſer- ta eſt. 370 DE LIN GVAE LATIN AE velut e medio curſu, commento plusquam Thracico iam reuocare tentabant: Aiſßſicilius eſſe ſtudium litterarum renaſeentium, quam vtilius? Græca a quibus dam male feriatis in- geniis arripi, ac ad oſtentationem pararie dubiæ Pidei Hebræaeſſor interim a genuino lit- teras cultu perire? philoſophiam deſortum iri, & id genus reliquis conuiciis (). Cum hoc indoctorum inſulſorumque hominum grege Melanchthon per omnem vitam ſuam acerrime decertauit. vtpote qui magiſter fuit, qui & animum & linguam diſcentium quum doctrinæ copia, tum exemplo formare, poterat ): & in quo plus doctrinæ & ſapi- entiæ fuit, quam in toto ſciolorum multa & magna crepantium grege: qui denique non de Wittebergenſi tantum academia, ſed de ſingulis per cunctam Germaniam ſcholis be- ne meritus eſt, quod primum ſaluberrima de inſtituendis iis impertiuit conſilia; & omnes præterea diſciplinas recenſuit, in luculentum ab ipſo ordinem redactas; nec non in opti- mis (y) Melanchthon. Declam. T. I, p. 483. (2) id coram admiratum ſe eſſe, genuinus Melanchtho- nis diſcipulus Io. Caſelius teſtatur, ſecund. Luhiad.- B. 3: vbi Melanchthonem auditores ſuos ſæpe hor- tatum eſſe, ſcribit, vt, quorum ipſe initia fideliter depromeret, ea ipſi porro perdifcerent: nec aliud quicquam eum ſæpius docuiſſe, quam vt in conſpe- Qu collocarit, quæ deinceps diſcenda eſſent. tumn tenm tut opti, artll Melane . l rit d/ Qui nili 6 Morho 0 Boilen AA ide Nemo Pl gr Ahne menls nun glum terent hemmj/ ſuiſe inje 6 ſey N k on Ig ſcenn dürn oſtend num! ne ſe ie eMCX& Uentun Uehlu. . . 1 . U larlor teltet ee d cnhe 1 —= — IN GERM. FATIS CAP. V. 3 51 mis Latinitatis auctoribus enucleandis mul- tum temporis inſumpfit (a). Vel ob id igi- tur ovtimarum litterarum ac artium & re- ſtanrator, & conſeruator dicendus videtur Melanchthon, qui omnem doltrinam, quæ va- ga quaſi & disſeipata prius exſtiterat, ollege- rit atque in certam rouocarit rationem (b). Qui niſi ſegetem ſeuiſſet, an multi ex poſteris, quod (a) Morhof. Polyh. Litter. I, 16, 5I & II, 2, 12. (b) Boiſſard. T, III Icon. p. 46. Neceſſaria præcepta & ad iudicandum vtilia iacebant vsque ad id tempus ſtultisſimis rixis, nihil ad rem pertinentibus, obruta. nemo plane de artis in bonis auctoribus legendis, aut grauibus controuerſiis iudicandis, vſu quicquam adhuc monuerat. quare Melanchthon, vt ex im- menſis illis voluminibus neceſſaria præcepta, quo- rum vis atque vſus conſpici antea non poterat, quum in aliarum inutilium præceptionum turba la- terent, eligeret, exorari ſe paſſus eſt. Quod vero Rhetoricos libellos ediderit, alias longe cauſſas ſibi fuiſſe, perhibuit: huius enim artis ſcriptores, non ita, quemadmodum Dialecticorum vulgus, accuſari ab ſe potuiſſe, ſcribit; quum nulli adhuc exſtite- rint tum auctores, niſi optimi, Cicero & Quintilia- nus, quos in hoc genere adeo excelluiſſe, iudicauit; vt omnes Græcos, quorum ſcripta viderimus, vice- rint. quare non fuiſſe, cenſet, vt recentium ſeri pta de- ſiderarentur; ſeque ſuos libellos rhetoricos edidisſe, adfirmat, vt Rhetorices cum Dialecticg cognationem oſtenderet: quos his, qui Ciceronem & Quintilia- num legere conſtituerint, profuturos eſſe, non ſpe- rare, ſed confidere ei licuit, vid. Criſ. Melanchthon. P. 673 & 716, ſeq. 35²1 DE LINGVAE LATIN AE uod meterent, habituri fuiſſent, valde non- nulli dubitarunt (c). Poſtquam Agricola atque Reuchlinus ſtu- dioſe antea operam dederant, vt barbari Ger- mani grammatici prius euadere, quam ele- gantes eſſe ſtuderent, ſiue, vt pure prius elo- qui rem diſcerent, quam ornate eam propo- nere tentarent: & poſtquam Hegius, huius- que eruditisſimi diſcipuli in barbariſmis ac ſolæciſmis ex oratione eliminandis diu vehe- menterque laborarunt. huiusmodi porro magiſtrorum deſiderabatur opera, qui Ger- manes copioſe ornateque loqui docerent: quemadmodum Agricolam & reliquos litte- rarum reſtauratores, veteres diligenter imi- tatos, pridem locutos fuiſſe, vidimus. Hac in re Melanchthon in primis Germanicæ iu- uentuti, quoad in viuis fuit, præiuit: cuius eruditionem Reuchlini potisſimum conſiliis atque diſciplinæ deberi, ſupra cognouimus; & qui non ad ſuæ modo patriæ vtilitatem ac decus, ſed ad omnis Germaniæ eximium or- namentum eidem ſuo cognato natus videba- tur. Eum iam tum, quum in avademia Hei- delbergenſi iuuenis admodum commorare- tur, exercendi ſtilum ſeribendique rationem ſuo exemplo ſuſeitaſſe, a Ioach. Camerario, quo ita familiariter vſus eſt, vt nemine fami- liarius, Melch. Iunius in Orat de Vita lo. Sturmii B. 7, a. 65 ſarins, Gudunn fun tum leginds n Ge lelnchtio⸗ uagne en di petſhici vltio conit gutbochi ſetent eotun . 15 cltarent lote ele ginum ingenn Sguum gui ent. Et hoc lun Vite nngnoete ce Monlrars,niͤ 7 tutoenm R, „ f uhi⸗ facu in e) nec Qa n bul reren s Ander Cints be4 . ) f imn DPhil Meline to 1 5D 4 Lemtim Scdo MeN,N e⸗ Amigeſuc AIN lenn Reuchlint titrit, len, gune tue nt ntemgn, nHerium. mlmſe . Uunmnot Opet gi⸗ Genmuizr mum Cn cogne ſeſtütten eln nun 4 nete uaß n CwNNNN en 1 , ,. ℳN n ns; Gnid nem IN GERM. FATIS CAb. V. 3 53 liarius, & quem dignisſimum ſummarum laudum ſuarum nactus eſt præconem, nota- tum legimus (d). Nam bene dicendi curam per ſeſe vegetiorem animum reddere, ſtatuit Melanchthon, & quidem adeo, vt quid in quaque re maxime conueniat, aut proſit, re- ctius perſpiciat. vt enim corporum robur ex- ercitio confirmari videamus, ita fieri poſſe, negauit doctorum ſapientisſimus, quin hebe- ſcerent eorum animi, qui nullo ingenioſo la- bore excitarentur. uare neminem de ho- minum ingeniis melius mereri, arbitratus eſt, quam qui dicendi exercitationem adiu- uent. Et hoc ipſum ſtili exercendi ſtudium, quum E ittebengam concesſiſſet, iuuentuti magnopere commendauit, dilucide com- monſtrans, niſi ea ſeſe ad bonorum auctorum imitationem componeret, rette dicendi iudi- candique facultatem prorſus eſſe deſperan- dam (e). nec fruſtra; nam ex quo tempore 7 Me- (d) de Vita Phil. Melanchthonis Narrationis p. 10, edit. Vœgelin. an. 1566. Narrationem enim hanc ſæ- pius & in Germania & in Batauis eſſe recuſam, no- uimus. (e) vid. fupra iam a me commendata elegantisſimna Phil. Melanchthonis de ſtudio artium dicend: ora- tio, T. I, Declamat. p. 389. Præter Ciceronem P. Terentium, in primis atque Iulium Ccſarem, asſidue legendos commendauit iuuentuti, ita ta- men, vt Ciceronem potisſimum ſibi Pptoponeret, omnique ſtudio efſingere conaretur: Tantum enim 354 DE LINGVAE LATINAE Melanchthon Wittebergenſem academiam doctrina ſua beare cœperat; hæc nouum pla- ne ab ipſo eruditionis lumen in ſe translatum ſenſit. Enimuero licet ea eruditos antea ha- buerit doctores, quam Philippus Friderici E- lectoris auſpiciis eo eſt arcesſitus: quorum numero præter Buſehium Herm. Tulichius cum primis fuit, laudati Murmellii auditor: qui Lipſiæ etiam bonas litteras tradiderat, priusquam Wittebergam abiit; quo poſtre- mo loco Lutherus tanti operam eius æſtima- uit, vt ipſi ſcripta ſua, quod ſtilum ſpecta- bat, ſæpius corrigenda dederit (f). rudis ta- men ſæculi ſqualor detergi, litterarumque cultus ante Melanchthonis aduentum peni- tus eniteſcere ibi non potuit; dum cogita- tionum ſollertiæ explicationis officiebat ad- huc obſcuritas, nec optimarum litterarum artiumque pulcritudo ordine ac elegantia prius conſpiciebatur, quam ſapientiæ horror qui- aberat, vt vllius generis artificem ſine imitatione feri poſſe ſtatueret, vt Poetam aut Oratorem exſi- ſtere poſſe, negaret, qui nullum certum proponeret ſibi exemplum, ad quod manum quaſi dirigere li- Ceret. (f) Herm. Hamelmann. orat. de Doctis Weſtphaliæ viris Op. hiſt. p. 123. Idem Tulichius eſt, qui vel primus, vel cum primis primam ætatem in ludo Lu- næburgenſi reéte erudiit, vid. Io. Caſelii cit. ad Io. Reccium epiſt. N 1 vilam 6 Obthons dat ſalic düms⸗ Pottr me⸗ anm pep in jute 10 reraſ r rtlid “ in Nir ſerud 48. Crutione Uisluen ten then Cnltet mmi zoi t. Cenie Pergnun tione, 4 rtirn len li tenonng, inſe tl ito⸗ Atale P Hilezen r; Grn lyn. i nelia 1 tilten, onl⸗ neilsat. ⸗ to klumfetr. ptr. temme Can angtn CKicebat⸗ N Utenuun dynni Hie kouor nitrim tatorem ex⸗ — Gigeel⸗ elntlis ah jel IN GERM. FATIS CAbP. V. 355 quidam doctrinæ veluti ſerenitate Melan- chthonis ductu eſt depulſus (ff). Miſere- bat ſcilicet eum iuuentutis, quum videret, optimis quibusque auctoribus velut ordine motis, in pretio eſſe, amari, teri libellos 2 .— . . quosdam 0νρ,, quorum alii ſimpliciter inepti erant, alii etiam pernicioſi (0). Hinc iure a Caſelio is habitus eſt, qui politiores lit- teras primus E ittebengam intulerit, præ omni- bus praclare de saxonia meritur (g). & cuius 2 in- (ff) Camerar. Narrat. de Vita Melanchth. p.27, & 3. C“) Criſ. Melanchth. p. 227. (9) in Née α εςοονο. E. 4, b. Nam etſi Chriſto-⸗ phorus Scheurl, Patricius N oribergenſis, & Iuris in academia Wittebergenſi doctor haud obſcurus, in oratione, quam an. I1507, vndecim ante Melanchtho- nis in eam aduentum annis, quum Iodocus Trutfit- ter, theologiæ profeſſor, academiæ non ita pridem conditæ rector electus fuerat, habuit; ipſius huius Trutfitteri eruditionem mirifice prædicauit, cuius ingenli monimenta Pariſienſis ſchola in manibus tum habuerit, nec probarit ſolum, ſed iſta etiam ad- mirata propter vnum Tratfitterum Germaniæ plus tribuerit. Quanta tamen cæcitate vel in hac luce, qualiscunque etiam ea Scheurli iudicio fuerit, aca- demiæ doctores laborarint, Io. Cont. Dietericus in perquam eleganti ſua diſſertatione de Infelicitate ſeculi ſupericrir in Græcarum litterarum ignora- tione, aperte maxime oſtendit, quando pag. 20, Alartinum Poilichium Cræca Logices vocabula enar- rando ita hallucinatum eſſe, monſtrauit, vt vel ex ima plebe philoſophum puduiſſet Dieterici ætate. & hic tamen Pollichius, Melerſtadius, in Scheurli 276 DE LINGVAE LATINAE ingenio felicius nihil cenſuiſſet Eraſmus, totur Muſis vacaſſet; qui naturæ felicitate contentus, nec artis, nec curæ permultum ad ſcri- oratione nuncupatur artium, medicinarum, & theo- logiæ doctor illuſtris, theologorum decanus, vniuerſt- tatis primus rector, & vicecancellarius perpetuus excellentigemusgue. Melanebthoni ergo illa laus perpetuo manebit, ipſum politiores litteras pri- mum MWittebengam intuliſſe. ſed tamen ita, vt nec Trutſittero nec Pollichio debita laus detrahatur: ſi- quidem grauisſima iſta temporum infelicitas Ger- maniam etiamnum premebat; quum fatalis elegan- tiorum ſtudiorum ignorantia nondum penitus erat ſublata, & ipſa iſta tempora, minime vero ingenis Germanorum, adhuc degenerauerant, vt eruditisſi- mus Dietericus in modo citata diſſertatione pru- denter ac dilucide commonſtrauit. Neque vero Chriſtophorus Scheurl præconio priuandus eſt, qui etſi in orationis ſuæ ad Martinum Kotlebum, Du- calem Saxoniæ Secretarium, dedicatione veniam orationi depopoſcit, quæ piperis cucullos ſubire, quam eruaitorum cenſuram perferre maluerit, & cuius auctor quotidiano docendi munere diſtrictus rariuſcule ad humaniora ſtudia diuertere potuerit: ſatis tamen culta eſt oratio, ſatisque pro ſæculi con- ditione ornata; ita, vt Trutſitterus plus eloguentiæ in Scheurlio reperiſſe ſe, teſtatus ſit, quam in cuncta Saxonia guæſierat: id quod ipſe Scheurlius in dedi- catione confirmauit: cuius oratione academiæ re- cens conſtitutæ ſtatus ſcite ſatis adumbratur, di- gnam idcirco ego eam diiudicaſſem, quæ aliis ipſius monimentis in Pirckheimeri operibus adiiceretur. vtrum forſitan alibi typis denuo exſcripta exſiſtat, equidem neſcio: ego ſaltem nullam aliam oratio- nis huius editionem, præter eam, quæ ipſo anno, N Cebenun cam olun ſcientie Eotba tet: Zenciin l lln lpuimß, 1op ia Ceſotsi Eito, Nun coht nsone tondbe tumoo nteh Cumatr, terei ſe Comme hlue Punk uN mere, nudl ine Felare dm Nor (Dl AIv 8 Uu / 4 ePennllu, Auim, Zl kegyln ipient ar: ke Mnj er ili er hefer n. 1 men in, Ntſee scetgkenn ,⸗ inklcinte. ntnlege imn enien en ens Nenldtl⸗ lniore K⸗ . Negre veie innduthi Hitehm D-⸗ None fenin eni,, aeclrius e wtutir ſeelli co⸗ Algteſt⸗ nin eunct liusin lel⸗ adeniet⸗ Punn s n icen etur⸗ 1 elclat, b⸗ No mn, IN GER M. FATIS CAbP. V. 3 57 ſcribendum adhibuerit (h). Sed tamen eam omnes ferme in ipſo admirati ſunt, & ſcientiæ & eloquentiæ facultatem, quæ ætatis gentisque rationem & modum longe ſupera- ret : & Lutherus in epiſtola quadam ad . . . . . Reuchlinum (i) admirabilem eum virum vocauit, nihil pene habentem, quod non ſupra hominem fuerit. Piimus certe Germanorum fuiſſe videtur, qui cœleſtis veritatis doctri- nam obfcuris, ſpinoſis, & intricatis ſuperio- rum temporun quæſtionibus expurgatam propria ac pura oratione explicuerit: qui- que votis dudum a Conr. Peutingero, illuſtri viro, nuncupatis, cumulatisſime reſponde- 1 3 rit. quo habita eſt, prodiit, conſpexi. Ceterum oratio- nis nicorem & in hoc & reliquis Scheurlii lucubra- tionibus comparere, mirari deſii, poſtquam legeram, eum complures annos in Italia eſſe commoratum, vnde Romani ſermonis cultum in Germaniam ſe- cum attulit. Si quis viri merita noſſe, & quid præ- terea ſcripſerit, ſcire voluerit, Conr. Rittershuſii Commentarium de Vita Bil. Pirckheimeri, & huius ipſius opera, quibus vnum & alterum Scheurli ſcri- ptum ſubiunétum eſt a Coldaſto, Pirckheimeriano- rum collectore, euoluat inter Charitatis Pirckhei- meræ, Abbatiſſæ, epiſtolas, & quidem omnium pri- ma, Scheurli epiſtola ſeſe ſiſtit, qua doctisſimæ fe- minæ libellum inſcripſerat, quum in Italia adhuc verſaretur: in hac epiſtola Studii Bononienfis Ga- aicum ſe nuncupauit. (h) Ciceronian. p. 379. (i) lib. Il epiſt. illuſtr. viror. ad Reuchlin. c. 4, a. 3/78 DE LIN GVAE LATIN AE rit. Hic enim ineunte XVI ſæculo in opta⸗ tis habuit (), vt philoſophi, theologi, & o-⸗ mnes alii, qui liberalia ſtudia profiteri ſeſe dicerent, vocabulis ſordidis plebei ſermonis fere, & ſophiſticis argumentationibus non neceſſariis, reiectis atque confosſis, ſenticoſis captionibus & confragoſis abſtinerent, bonis & ſinceris agerent omnia mentibus, & ſi qua caſtiganda eſſent, pie, debita fide, ſummoque iure caſtigarent, & noctuinam fugerent atque diſpuerent litterarum inſcitiam. Quamuis vero Melanchthon maxima ani- mi intentione in Theologicam diſciplinam incubuit, ingenuas tamen artes colere, omni- busque modis ornare, ac veteres auctores ſtudioſæ iuuentuti commendare numquam deſtitit: licet Eraſmo aliis rebus intentus e- loquentiæ ſtudium magna ex parte abieciſſe viſus ſit (). Equidem quosdam longe ali- ter, ac Eraſmus fecit, hac in re mecum ſen- ſuros eſſe, arbitror, haud inficiaturos, Me- lanchthonem optimarum litterarum doctri- næve ſtudia conformando, & expoliendo ſcholaſticæ rei conſulere nullo plane tempo- re ceſſaſſe, a primis quaſi lineis ordientem, ad ipſas doctrinas maiorumque rerum ſcientias progreſſum. Id quod præter Camerarium diui⸗ (K) ibid. a. 2, b. (1) Ciceron. p. 379. N in niil glicnit olunt bebat ) ni rorlis ur . Gjtin Pleintrn torelluĩ Poveltumt no ipli oloenndt lqundo Gan . Uutt; celit cete ſiris tue Gagamn fnereſe Do C Prer kete tlibus non erl Uun ſei nelinsn mrnm 4 n IN GERM. FATIS CAbF. V. 3 llelin, diuini ipſius ingenii monimenta, quæ nobis uchkatg, relicslit & plurima & cruditisſima, teſtari rin Ult poſſunt (Il). Nam perſuaſisſimum ſibi ha- b bebeiſen⸗ bebat, niſi litteris conſeruatir, durare religio- PReNN bat, 151, 920- Cntinbun vzem, & bonas leges non poſſe, & &α ävτοo niatueti⸗ prorſus eſſe, vt &œtus Chriſto in hir terris pro- Mlinetphe priur ſine ſeholaſticis conuentibus ac bonarum ibudl artium cultura conſtitui ac perſiſtere queat. dcoümnn, Inde in ſtudiorum e zordiis & primis elemen- y min tis verſari aut Deo minus gratum, aut ſibi in- N honeſtum eſſe, nequaquam exiſtimauit. im- . mo ipſa iſta fundamenta fideliter & accurate collocanda cenſuit, ſuper quibus præclara a- liquando doctrinæ exſtrui deberent ædificia. . mar. ſſelnſ Ulcplnmm aiin & quum inſcitia Gr emmaticæ omnes artes, Gnmn reli gionem ac leges ingentibus tenebris ob- gie. ruat; & niſi quis grammaticen recte didi- Geaiech cerit, ceteras artes Eocleſiæ ac Reipub. neces- lugi. ſarias tueri non queat: neque Puerilia ſtu⸗ eun iar. dia grammaticis etiam præceptiunculis in- Mlos, NMe. ſtruere ſe piguiſſe, neque huiusmodi operæ nA. 2 4 ſe 1 D/ͦ, . enil . (Il) Io. Caſelius etiam Prolegom. in Thucyd. inter- eh pret. teſtatus eſt, Melanchthonem ad bene de mor- ſenten d talibus merendum propenſisſimum hoc numquam Glientun non egiſſe, vt ad veterum ſapientisſimorum homi- nunn num ſcripta amanda & perdiſcenda, quibus nihil i⸗ melius, nihil pulcrius, nihil perfectius ſtatuerat, lit- 1 terarum ſtudioſos introduceret. 360 DE LINGVAE LATINAE ſe puduiſſe, confirmauit (m); idem ſentiens, quod Duintilianut olim iudicauit, vbi eor, qui Eraämmalcakm artem pt tenuem ac ieiu- nam ceailontar, minur ferendor, cenſuit (n): düa niſi oratori futuro fundamenta ſideliter iecerit, quicquid ſuperſtruxeris, corruat ne- ceſſe ſit; neceſſaria pueris, itcunda ſenibur, dulciz ſocretorum comer: quæ vel ſola o- mni ſtudiorum genbre plus operis habeat, quam oſtentationis (o). Plura de ipſis Me- lan- ( m) in epiſtol. ad Ioach. Camerarium ipſius Melan- Chthonis grammaticæ an. I552 ed. præf. conf. porro T. I declamat. p. 443. & T. II, p. 209, 231. vbi doctis- ſimas præfationes offendes, quas Melanchthon Me- tricæ Iacobi Micylli, & Syntaxi præmiſit. (n) lib. I Inſtitut. orator. cap. 4, 5. (o) Multus eſt Melanchthon in hac Quintiliani adfir- matione probanda in præfatione Syntaxi præmiſſa, modo a me citata: Scioο inquit p. 230 L. II declam. ſ puerile ſtuaium, & negotium vider! leue, ſed mi- bi credent adoleſcentes, non minus prodeſſe generi bumanog Grammaticen, guam plerasque alias artes aut profegſiones. hæc, quibusdam interiectis pergit, religionum, legum, biſtoriarum, & multarum arti- um, quaſi nutricula quæKtam eſt. Quum circa an. 1530 Thom. Linacri de Emendata Structura Latini ſermonis libri VI ex Britannia in Germaniam eſſent allati, eosque ſtudioſis ad emendate, & vere Latine loquendum, ad recte iudicandum de phraſi, & o- mnibus Latinæ linguæ figuris, magnopere profutu- ros iudicaſſet Melanchthon; vt opus quamprimum in Cermania excuſum, in omnibus pasſim ſcholis ſpargeretur, curauit: illos, qui ludis litterariis præ- peers Men N ,nehthon luint ſed , non luio gnans A eeptgt anm⸗ n mlemon owcret ephrrh l nt, e, en lon ; t gun 4 i⸗ nec 4 ſurite lid S 1iien D 1 ene 15 in allit a Meyte /⸗ ſier r, Ate;. yyy 1 . uli ſuln Gni ili 1eil. Pvaliprtml, 0L.Eln. luſin AlKrertet bſett urun ort⸗ iutleni N.. . umn ren Gn luir nmimclt ſerlan o⸗ Nnd MI Uel⸗ ee IN GERM. FATIS CAP. V. 361 lanchthoniani ingenii monimentis, quibus Latinæ linguæ, eiusque non purioris ſolum, ſed copioſioris etiam ac ornatioris ſtudium ſubleuatum iuit ſummus vir, addenda non puto: in eruditorum manibus ea ho- dieque verſantur, plurimi, vt par eſt, a rerum gnaris æſtimata. Eos videlicet, qui ſine præceptis quemquam e conſequi polle, Pputent, vt certam loquendi rationem teneat, & de na- tura ſermonis recte iudicare queat, tota via & toto cœlo errare, ſtatuit: immo pesſime de pueris M elanchthonis iudicio merentur præ- ceptores, qui aut regulas nullas tradant, aut certa ſtatim abiiciant, & magnifice promit- tant, fore, vt vſu loquendi diſcantur con- ſtructones: quum aliter fieri non queat, quam Vt 1i, qui præceptiones non didicerint, . paullo poſt vel erroris ſui, vel ignauiæ kEena⸗ dent; quando inſcitiæ ſuæ ſibi conſcii, nec loqui, nec ſcribere Latine audeant. Hinc ſua ætate factum, adfirmat Melanchthon, vt alii deſperatione quadam in totum abiecerint litteras, alii etiamſi in ſtudiis ſint commorati, „ F iuſtos erant, diligenter hortatus, vt doctisſimum Linacri librum, quo nullum perfectius in hoc genere ſcri- ptum exſtare tum videbatur, adoleſcentibus propo- nerent atque prælegerent; ſi vulgares regulas breui prius tradidiſſent compendio. vid. elegantes Ppræfationes, quas Camerarius & Melanchthon ipſi Linacri libro addiderunt. 6 362 DE LING VAE LATINAE ent juſtos tamen fructus ex iis perciperè haud po- unen tuerint (). leden neken Tantum de dicendi genere, que vſus eſt Cen communis Germaniæ noſtræ Præceptor, quæ- hu⸗ “ dam adiiciam, brevi comprobaturus, de Me- . Etolunta lanchthone dici non poſſe, quod Quintilia- an . 1. . . ns O nus adfirmauit (q): eos, qui diligentisſimi ar- mg. n ſandhe tium eſtiterint ſeriptores, ab eloquentia lon- rat girſime fuiſſe. Is potius quum bene ac pro- , un Prie loquendi ſtudium perpetuo euſtodiri plu- etn * rimum reipublicæ intereſſe, quemadmodum nn i aullo ante declaraui, ſibi perſuaſiſſet, nec Ndt un⸗ non ſcribendi dicendique exercitationes diu ee in academia Wittebergenſi intermiſſas ſum- uig⸗ . ma inſtituiſſet cura (?*): & rerum vtilium lin i ar- ſrend (p) eod. T. p. 223. Nam, etiamſi ad quotidianum collo- Sanen lerun uium ſatis formularum luppeditat lectio, guid fa- Conuun h cient, interrogat p. 226, gui omigis praceptis e ſola Ribuheit aubkorum lacone lungere verba didicerunt, ſi lon- Cnoenuit Yior cauſßſa ewplicand erit, Zuomodo om poftionem cinth illam periodorum, & totam ſeriem membrorum in Utmeelhaud oraætione intelligent: niſi omnem rnationem syntaxeos nian otge . probe cognouerint: Poſtremo gbicuræs aut vitioſas illlnn Wutaxer quomodo iudicabunt, niſi adhibitis regulis & quæ ſequuntur grauisſima verba alia. otet en⸗ lehnun d (ꝗ) Inſtitut. orat. lib. VIII cap. I. 1 1 (*) cuius curæ VI Declamationum Tomi vberrimi ſunt teſtes: quorum ſexti præfatio vere prædicat, ipſa- ss rum declamationum lectionem, etſi eæ ad eloquen- com⸗ tiæ oſtentationem & panegyricas Pompas compoſitæ AN.-. . non ſint, propter rerum tamen varietatem, viros do- ecucen Nigni ine, Glo tie lnen e Ime obenn l 7 h. 4 Noltanhit . Mu Kalumn ulumn nhnunt t uitet trnenit IN GERM. FATIS CAP. V. 363 argumenta vt orationibus tractarentur, pu- bliceque declamarentur, perfecit, & ſuo et- iam exemplo ad pure ac emendate ſcriben- dum Germanos magnopere allexit. Cuius naturam a granditate abhoöorrentem iudicium & voluntatem eius ad curam in caftigato po- tius quodam, paro atque ſano orationis gene- re verſandi, quam in ſublimi & pehbemente, & cuius compoſitio operoſa eſſet, elaborandi con- uertiſſe, autumat Camerarius. qua in re E- raſmum ſibi adſentientem habuit, qui Me- lanchthonem naturæ ſuæx felicitate conten- tum, nec artis, nec curæ vermultum ad ſeri- bendum adhibuiſſe, cenſuit (r), extemporali dittioni quaſi natum. At quando Eraſmus ſcire ſe, negauit, an Melanchthonem adfe- ctantem nerui defelcturi fuiſſent; Camerarius ſcrupulum huiusmodi remoturus viſus eſt, vbi lucubrationer viri in teſtimonium quaſi conuocauit, quas ſatis confirmare poſſe, opi- natus eſt, auctori non ingenium defuiſſo, non, copiam atque ſapientiæ & doctrinæ vim, non⸗ ſingularem litterarum eruditionem, ſed in- choata perficiendi atque elimandi temput at- que otium (?*). Poſteaquam æquisſimus, vt in rinæ ac veritatis amantes delectare, & proficere cupientibus magno vſui eſſe poſſe. (r) Ciceron. p. 379. (?) ipſe quidem pro inſigni ſua modeſtia de ſe ſcripſit: AMe ingenii infrmitas impedit, quo minus hoc decus 364 DE LIN GVAE LATINAE in hac, ita & in reliquis rebus, iudex pluribus verbis probauit, ſubtilem omnino & argutam concinnitatem & proprie diſerteque eloquendi omnia ſtudium doctrinæ diſputationibur & ſeholaſticæ veluti vmbræ conueniſſe; ceteras Melanchihoniani ſtili virtutes integris pagi- nis enarrauit (s), quas tranſcribere nihil at- tinet ([!). Nec vero ſolos Ger nanos ſingu- lares (Ciceronis imaginem) ſperare vmgquam auſus ſim, etſi quid eſſet optimum, videbam. addit tamen con- tinuo: deinde inciai in has rixas, in guibus diſputa- tio aliam pene linguam requirit: multisque interpo- ſitis: miſeriæ noſtræ non ſinunt, nos in ſtudiis eum &urſum tenere, guem maxime probamus. Vtor erge boc parabili ſermonis genere, vt poſſum. Criſ. Me- lanchthon. p. 445, ſeq. (s) Narrat. p. 73 ſeqq-. (1) Egregia ſunt, quæ Frid. Taubmannus de Melan- chthonis dicenai genere in Diſſertat. de Latina lin- gua profert p. 34, ſeqq vbi præter alia, ab iis potisſi- mum, quos vel ingenii vel doctrinæ ratio ad exqui- ſitius genus difficulter admitrat, obſeruandum du- xit, Philippi orationem, eam præſertim, quam illa robuſtæ ætatis æae & vigore, ſed & in otio maiore, quo tamen optimus vir vt plurimum caruerit, ela- borarit, ita cemparatam judicari a prudentioribus, vt, ſi peiorem nemo ſeribat, nullum ſit periculum, ne respublica litteraria, ob hanc guidem cauſſam, damnum aliquod grauius patiatur. planam enim & apertam orationis faciem, in qua verborum & phra- Rium obuia & nuda ſimplicitas dominetur, in Philip- pico dicendi genere aeprehendi, addit: quod lac. Monauius Criſ. Melanchthon. pag. 636, propriums ſeile ſuis Leclut⸗ 15, cogle Ceendi ikact gonumus l⸗ Umhlchfſen giiol ſt ter excellen Gilt tA MR u ſetun, 9 u onrend Gandm le nle, 4 ibim⸗ Pol tamcon 1e enuſte Eelulbutteh Pnbegg Clepen d n n⸗ dendncn Ahneteh ye iner nug N l ſ , : n. ntzün netuſun. 618 ſun ai ce Ar. elaunz il. ſun lu nuige, leih er Nrorbus rinln, ſs 1 r Sr lip⸗ Ne. yun IN GERM. FATIS CAP. V. 36 5 lares Melanchthonianæ dictionis dotes ſu- ſpexiſſe, verboſior Iac. Sadoleti epiſtola (sf) ſatis declarat; cuius viri iudicium eo graui- us, eoque verius ac incorruptius exiſtiman- dum puto, quo maiorem ei propter ſummam dicendi facultatem ab omnibus impertitam nouimus laudem. Minus inuidioſus, ſed ſimplicis veritatis ſtudioſisſimus hic Italus in epiſtola iſta, ſe Melanchthonis ſcripta pro- ter excellens eius ingenium, & propter ele- gantiam ſtili atque orationis libentisſime le- giſſe, adſeuerauit. Hæc de Melanchthonis in Latinæ linguæ apud Germanos magis ma- gisque diſertum ,ͤ planum, perſpicuum lKgniſicantigſimum ad omnem dicendi rationem maxime accommodatum & airectum s, monſtrauit. Melanchthonis pro- pterea Epiſtolarum lectionem nemini iniucundam eſſe poſſe, cenſuit Camerarius, in præfat. Ppiſtolar. ad ipfum a Melanchthone icriptar. quum in iis non tam compta, & accurato exquiſitoque elegantis ac venuſtæ compoſitionis ſtudio perpolita, quam Pura, aiſtinta, perſpicua, & uſitata oratio, & rebus, de quibus habetur, conuenient, non posſit non hone- ſtisſimis blanditiis legentes delinire. (ſs) Camerarius integram eam Narrationi ſuæ inferuit, P. 172 ſeqq. quam Io. Brant nondum editam credi- diſſe videtur, daum eam inter Claror. Virorum Epi- Kolas centum ineditas, vt titulus præ ſe fert, Amſte- læd. an. I702, 8, p. 290, ſ. num. XCVIII typis exſcri- 702, 8, P. 290, ſ VIII eypis e bendam curauit; quamlibet ea etiam inter epiſtolas Melanchthonis, a Peucero editas, reperitur: & qui- dem in edit Londin. Iib. III, n. 39. p. 519, 1sqꝗ. 366 DE LINGVAE LATINAE gisque concitandum ſtudium meritis dicta ſufficlant. Camerarii Narratio, qua lima- tius ac eruditius quicquam vix excogitari poteſt, iis, qui plura de tanto viro ſcire cupi- uerint, abunde ſatisfaciet; nec aliquoties repetita diſplicebit (t). Non autem exquiſitisſimis modo diuini ſui ingenii monimentis præclare de poſteri- tate meritus eſt Melanchthon, ſed etiam in perpetuum Germaniam ſibi deuinxit eo, quod tot excellentibus ingeniis doctrinam de manu quaſi in manum tradiderit, cum po- ſteris fideliter communicandam: & quod prudentisſimo ipfſius conſilio in omnibus fe- re Germaniæ angulis litterarum oficinæ ſint conſtitutæ, ac ſalutaribus maxime legibus ſtabilitzæ: quibus Romani ſermonis cultus ita amplificatus eſt, vt medium XVI ſaculum, & qui id proxime anteceſſerunt anni, veres aurea præſtautisſimæ Linguæ in Germania no- (t) Confer præter Narrationem Camerarii, Orationes, Epitaphia & Scripta, guæ edita ſunt de Morte Phil. Melanchihonis omnia, coniunétim edita Witteber- gæ an. 1561, 8. cx offic. Io. Cratonis. His addantur Criſeis Melanchthonianæ, de eligendis optimis qui- busque in omni diſciplinarum genere auétoribus, collectæ a Gregor. Richtere Isleban.1597, 8. præſertim P. 6zr vsq. 768. vbi ſcil. de ſingulis Melanebthonis Iu- oubrationibus judicia recenſentur, poſtquam in ge- nere primum de iis iudicia erant prolata. cobuenlls, Ant ſteeln Gent; le gicte ſisn clertaterl ihle Ain Aakben Raue med? 1 1 AAces r, % 2 ,, e ſe l er 6 ſecllo 2dos Aue exos! 1 Radfman Culehuirl iſuran 6. Euumn . en IN Vir, . 11o leteg 1 . I ra Ja n e epole. lleteni, inelgbn s altn ſulen, 9, ο A. / Crrtlten ſre Pll. Virhr⸗ Sn IN GERM. FATIS CAb. V. 367 Rra atas appellari poſſe videantur: quando- quidem opportuna magis ad meliorum litte- rarum artiumque copiam addiſcendam tem- pora vix optare potuerunt tum Germaniæ ciues. Horum plurimi ab Hegii diſcipulis præparati quaſi, Melanchthonis exemplo, ad quem videndum, compellandum audien- dumque innumerabiles vndique locorum conueniſſe, legimus, ita denuoò inflammati ſunt, vt de laude ex bonis litteris petenda cer- tarent; ſic tamen, vt nemo metueret, ne quid de ſuis vel laudibus vel vtilitatibus de- cederet alterius gloria atque commodis; & vt ipſe Melanchthon ſua æpius merita aliis adſcribere haud dubitaret. Proſperrima itaque fruebantur tum bumaniorer litteræ in Germania fortuna: vtpote quæ in huius academiis ita colebantur, vt nemini perſuaſum Wet, ſe ſine iis yllam ſapientiæ profesſtonem tueri poſſer Græcæ & Latinag linguæ ſeriptoret ſummo eam in rem euoluebantur ibi ſtudio, ſedulo a doctoribus iuuentuti commendati atque excusſi (u). Quæ quum ita ſint, ne- minem temeritatis me inſimulaturum, ſpero, ſi adfirmauero, florenter quafi er Germaniæ academiis longe eruditisſimorum & Latine do- itſimorum hominum emiſſas tum eſſe coloni- . Enimuero peritisſimos iſto tempore pa- tria (u) Camerarius in Narratione de Eob. Heſſo, init. 366 DE LING VAE LATIN AE tria noſtra habebat ſeholarum moderatores, doctisſimos fouebat grammaticos, intenpre- ters, rhetores, atque oratorer, elegantisſimos oſtentabat Poetas, grauisſimosque hiſtoricos, facundisſimos ſummis Principibus pfæbebat miniſtros, iureconſultos atque ſenatores: La- tinisſimos etiam alebat medicos: neque bo- narum artjum litterarumque cupidisſimi de- erant theologi. Quæ arroganter ſatis ſcripta quibusdam videbuntur: in primis extero- rum nonnulli, ſi modo omnino erunt, qui Commentarios hos meos dignos diiudica- uerint, quos inſpiciant, neſcio cuius, me talia ſcribentem coarguent fortaſſe audaciæ. Quod ſi inſtituti ratio permitteret, ſcriptis fi- dem facere intermiſſurus non eſſem, corda- tisſimos idcirco exteros, alienæ laudis minus inuidos fautores, teſtes adducturus. At quum breuitati ſtudendum, & ſumma ferme dumtaxat argumenti capita pertractanda de- creuerim: vix præcivuor bumanitatis aſſer- torer, Latinitatisque vindicer nominando ad- firmationem iſtam meam probabilem redde- re licebit, nedum accuratum ac plenum eo- rum indicem a me exſpectare te iubeam, Lector. Prius vero quam vnum & alterum ſecun- dum claſſes iſtas, ordinis cauſſa paullo ante a me conſtitutas, collaudem, ſiue nominem potius, ui fin ſe Uln ents inumhlocn gli in tto mtun e 16 Chrtol- X 6te⸗ tun ut Cimenni Bfucdiamh lCrruii dcan Wihnnde ns dl Jtenadtno Plencdite lice, WII Enen ſom ninne cent ui enr TIN Maireeli 1 Ngrete. pcini. Elte ſi ilnß ate. Nenunt, gi 0 Cluhter. e uler. leined⸗ ſemdortt udsmn ung. 4 nke Uuntonk. knnelle Nemmnc. iwemn m haut⸗ Uoute Ponined pouin IN GERM. FATIS CAP. V. 369 potius, IOACH. CAMERARIVM Paleper- genſem, Germanis carisſimum & toties hacte- nus a me adductum nomen, ſummum Nori- bergenſis ſcholæ, Tubingenſis deinceps aca- demiæ, atque Lipſienſis denique ornamen- tum, Melanchthoni adiungendum cenſeo: quum alter alterum mirifico proſecutus ſit amore. accedit, quod tanta exſtiterint Came- rarii in politiorem litteraturam merita, vt inter eruditisſimos Germaniæ grammaticos, interpretes, rhetores, oratores atque poetas, primum locum ſibi posſit vindicare: quippe qui in vtroque ſermone, Latino & Græco, tantum adſecutus erat cognitionis, vt & ver- bis Ciccronis, quæ volebat, Latine enuntia- ret, & Græce melius, quam vllus fere Italo- rum aut Gallorum ſcriberet (7); & quem Aa do- (v) Matth. Dreſſer. præfat. Rhetor. lib. III, p. 553. qui Camerarii mortem oratione, an. 1574 in academia Erfurdiana hab. deplorauit; lib. I orat. Dreſſer. p. 235 inſ. Grauisſimum Melanchthonis de Camerarii ſtilo iudicium legitur Melanchthon. Criſ. p. 444, ſeqꝗq. Scripta videlicet Camerarii propemodum vt Dureri picturas diſcernere conſueuit Melanchthon: nam quemadmodum Durerianæ picturæ grandes & ſplendidæ omnes fuerint, ſed poſteriores minus ri- gidæ, & quaſi blandiores, ita, quum Camerarius XXXVIII circiter haberet annos, & copiam, ſplen- dorem, ſonumque grandiorem amaret, futurum de- nique cenſuit Melanchthon, vt, fidibus nonnihil quaſi remisſis, oratio eius hilarier etiam exſiſteret; 37 0 DE LING VAE LATIN AE doctisſimi ſummique vtriusque gentis homi- nes amplisſimis adfecerunt laudibus; Ger- manorum ætatis ſuæ ingenioſi tſimum, & linguæ vtriutqué Principem, totilts denique Furopæ decus & ornamentum eum appellantes (X). Neque vero Germania vmquam ignorauit, quantum decoris ſibi Camerarii eruditione obtigerit; quum tam clarus exſtiterit, vt vel ſolus doctrinæ gloriam, qua inuidi patriam priuatam voluerunt, aſſerere valeat, qui ma- gnus vtique fuit, ſiue eius virtutem, vitæ grauitatem, & conſilii copiam, ſiue multipli- cem bonam doctrinam ſpectaueris; bene de juuentute Germaniæ, bene de litteris in vni- uerſum ad poſteritatem meritus: quantus vir fuerit, præclara i pfius ingenii monimenta hodieque dilucide maxime nos edocere que- unt (y). In his quotiescunque occaſio tulit, hono- qualem in epiſtolis familiaribus fere vſurpauerat: poſtquam compoſitionem periodorum ad Ciceronis imaginem inſtituerat; cuiusmodi compoſitio antea in Camerarii ſtilo deſiderabatur: etſi nec verba, nec phraſis Ciceronis deerant. tantum recentia eius ſtudia præſtabant ſuperioribus. (X) Caſp. Scioppius de Arte Critica p. 7. & Huetius de claris interpretib. p. 277. (y) Io. Caſelius in Orat. funebri Andr. Mylio ſcripta D. 3, b. in Proleg. in Thucyd. interpret. Camera- rium virum nominat, & virtute & litteris ita præ- INtantigimum, vt princeps doctigimorum Germaniæ iare appellari pogit. R lonoriien 1i, büigen getatorts, e ein ſt nae ,mn otin umin ie⸗ ile, &k. undneins nlis kee netarinsbe Nicherd nciel inpenio a uln e chi )terin Nel Ete, Un⸗ Cimni i Uiple ed Mimrt Uithetien Geggiin . en contoh Inpudnin GilN nnn .1 Ppelants un D lengin Pirbntan wi Hlfenn, einherte teniami⸗ guns AMen ⸗ oecllotli, on⸗ nulCemns Uglineme Neeſtſtene enn ei Eheie Mlulthe rR 4 Cemnon’ IN CGERM. FATIS CAb. V. 371 honorificam maxime magiſtri ſui, Georgii Helti, Vorchemii, fecit mentionem, velut bo- ni, diligentis, doctique iuuenilis ætatis mo- deratoris, ſic de ſe meriti, vt non minus gra- tiæ ei, quam parentibus, debere ſe faſſus ſit (2). quem Herm. Buſchii reſponſione, ſu- pra a me prolata, motum, Ciceronis eviſtola- rum ordinariam horæ quotidie vnius doctri- nam in frequenti admodum ſchola ſuainſti- tuiſſe, & ſe vnam quotidie ex illis memoriæ mandare iusſiſſe, ſcribit; quod quaſi penſum indies fere ad veſperam exigere conſueue- rit (a). Nec minorem gratiam habuit Ca- merarius Petro Moſellano, Treuiro, quem poſt Richardi Croci, Britanni, ex Lipſienſi acade- mia diſceſſum magiſtrum nactus eſt, & quem ingenio ac eruditione doctrinæ excelluiſſe pasſim prædicauit (b). P. Moſellani huius, Buſchii atque Cæſarii, quibus Coloniæ ope- A a 2z ram (2) de vita Melanchthonis p. 2r6. Quantum debuerit Helto, pluribus etiam verbis expoſuit in vita Georgii Principis Anhaltini, p. m. 12. vtpote qui Lipſiæ eodem vſus fuerat præceptore: & in binis epiſtolis, quas ad eumdem Principem de optimi ſui Helti morte ſcripſit, una cum Melanchthonis atque Lutheri epiſtolis, quibus religioſisſimum Principem Georgium, fidelisſimi præceptoris obitum lugen- tem, conſolatum iuerunt, Camerarii Narrationi ad- iectas, p. So, ſeqq edit. Lipfſ. 1696. () in præfatione in Epiſtolas Ciceronis ad familiares. (b) vid. Narrat. de Vita Melanchth. p. 91. 372 DE LINGVAE LAFINAE ram dederat, diſcipuli, mentio iniicienda fuit, propterea quod humanitatis Romani- que ſermonis in Saxonia vindicibus ſtrenu- um admodum ſeſe præbuit adiutorem, & quidem ante Melanchthonis in Witteber- genſem academiam aduentum. Præclaræ eius cruditioni Iulius Pflug plurimum acce- ptum retulit (c), præmaturum eius ingenium vehementer ſuſpiciens; cuius fœtus adhuc admirari licet. Quando ſupra ſcripſi, eruditisſimos Me- lanchthonis ætatem habuiſſe ſeholarum mo- deratorer“ ingens talium ineundus eſſet nu- merus; non, ſi omnes ac ſingulos, quis enim id poſſet? ſed ſi dumtaxat præcipuos eorum enarrare vellem. Horum itaque nonnullos, ſcriptis quam maxime claros, ſummorum vi- rorum verbis collaudare in animo eſt. Plu- res qui cognoſcere cupit, cl. Gotofr. Ludouici Scholarum Hiſtoriam conſulat velim. quem virum honoris cauſſa nomino; qui iuuentu- tis meæ ſtudia in Schleuſingenſi gymnaſio, cui bene multos iam annos magna cum laude præeſt, per integrum triennium vna cum Chriſtia- (O in epiſtola ad Heſſum, P. II Monimentor. Pietatis & Litterar. p. 31, ſeq. Quantum debuerit Iulius huic ſuo magiſtro, oratione, qua illum laudauit, te- ſtatum fecit, a Caſelio in orat, funebr. Andr. Myli⸗ ſcr. citata D. i. a. u den N nas ceede Eetur 0.k , een Hc euin Ung inte Cinto Cläpuls⸗ Aleermu Kin terlern ibe! pel dans int : Giatone, Pocl unlte UlNe eNtio ⸗ U nititr, Miint. –RW 1 Vir n i linmn. eiu inin AN ſerur re e nounul, 1 elt. !. 3 1 , ℳ NIh. 1u e n. etns 10S 6r NWiu hit luile Gr N IN GERM. FATIS CAbP. V. 373 Chriſtiano Iunckero, clarisſimo viro, optime de bonis litteris, & Iſenacenſi nunc Lyceo, merente, tam egregia direxit fide, vt vtrique eorum quam blurimum debeam, gratiam perpetuo habiturus Præſertim quum pu- blicis ſingularis ſni in me amoris ac beneuo- lentiæ teſtimoniis ſemel atque iterum in do- Ctis ſuis lucubrationibus condecorare me haud dubitarint. Inter optimos aurea iſta Latinæ linguæ in Germania ætate viuentes ludorum magiſtros, Melanchthonis partim æquales, partim diſcipulos, ſcriptis etiam- num celeberrimos, primo loco ponendus vi- detur IO. RIVIVS Atthendorienſis, ü. eſtpha- lus, eodem, quo Camerarius, natus anno. Hic enim merito ſuo, ſi non omnium pri- mus, inter primos tamen, cenſetur, qui, poſt- quam in Saxoniæ regionibus inculta loquen- di ratio, Agricolæ, Hegii atque Dringebergii diſcipulis, Buſchio cum primis, meliora vbi- que Germanos docentibus, nonnihil ſordere, & altera eruditam vetuſtatem ſapiens elegan- tibus ingeniis placere Paullatim inciperet, Saxones ad veterum imitationem adſuefece- rint (*): ſiquidem omni in id ferebatur co- gitatione vt ſingulorum verborum vim ac A a 3 VPro- (*) Io. Caſelius in Oratione funebr. Andr. Mylio ſcr. CG. 2, a. & in epiſt. cit. ad Io. Reccium, ubi laudabi- lia multa de Riuio narrat Caſelius. 374 DE LING VAE LATINAE Pr. oprietatem doceret, compoſitorum elegan- tiam & vſitn monſtraret; & vt in ſoriptir, quæ proponebat, exempla æimitatio illorum, clucorent (4). Buſchiu, m enim atque Tuli- chium, ineredibili inimicorum pertinacia im- beditos, quantam quantam adhibuerint in- duſtriam, deſperatam fere antea rem eo, quo maxime voluerint, inter Saxones perducere non potuiſſe, vidimus: qui tamen Riuio vi- am ſubſtruxiſſe recte putantur, a Melanchtho- ne atque Camerario egregie deinceps com- munitam. quamuis negari non poteſt, non arum Latinæ linguæ ſordium ex plerisque Miſniæ ſcholis, quibus Præfuir, expurgan- dum reperiſſe Riuium; & ci non leuia bona- rum litterarum cauſſla cum harum inimicis ineunda fuiſſe certamina: quorum ſummam ſubinde inſcitiam carpendi cauſſas habere ſi- bi videbatur iuſtisſimas. Non autem peri- tis modo ſcholarum moderatoribus adnu- merandus eſt Riuius, ſed meritus quoque eſt, vt grammaticorum, criticorum ac rbetorum eruditisſimorum clasſi addi queat: dum in bonis ſcriptoribus emendandis non ſine lau- de () G. Fabricius in Narratione de Riuio longe elegan- tisſima, digna idcireo, quæ ab omnibus legatur. M. Adamus Philoſophorum vitis eam maximam par- tem inſeruit p. 147, ſeqq. Riuianarum lucubratio- num indicem quære in Hamelmanni lib. III de Vi- ris in Weſtphalia illuſtr. oper. p. 175. 1lMeallspn 1 1 Kln Addtus (R dei Gni Chinctunod⸗ tn And etgtonen . uttui 4 4 c. Ohll ecenlen mbiune ftisd E loge 11 Cmnhneen 1ohuernren. Elahekl⸗ ten en Nn⸗ odle eh A IN GERM. FATIS CAP. V. 37 5 de deſudauit; immo talem in hac opera ſeſe præſtitit, vt tum etiam, quum litteræ ſummo- pere erant excultæ, principibus criticis ad- ſcribi potuiſſe videatur (e): ſiquidem eius in Terentium, ex quo præcipue Latinæ linguæ addiſcendæ auctor ſuis exſtitit asſiduus, atque in Salluſtium caſtigationes ab Italis & Gallis in pretio habitas eſſe, ſcimus. Is etiam eſt Riuius, qui Bracſeani & Henrichmanni grammaticis libris breuiorem ac tironum ca- ptui accommodatiorem multo ſubſtituit; & qui iuuentuti concinna rhetorices propoſuit præcebta. in quibus artibus, vt in omnibus reliquis diſciplinis, Melanchthonis præſertim induſtria Germaniæ iuuentutis commodo magnopere deinceps eſt conſultum. In eo etiam ſingulari felicitate vſus eſt Ri- uius, quod egregios in prouincia ſua habuerit collegas, quos inter MATTHIAS MARCVS DABERCVSIVS, ad Megapolitanos tandem euocatus, vir pluribus verbis a magno Caſelio pasſim laudatus (f) vtpote in quo omnia, quæ A a 4 „agd (e) Caſp. Seioppius in Arte Critica, p. 7. (F) in citata modo oratione funebr. Andr. Mylio ſeri-= pta, & in Grammatica, cui ad Grammaticonidaſcalos præfationem præmiſit; loco ex Commentat uncula Dabercuſii ad calcem libri ſubiecto: quo multa vo- cabula recenſentur: quorum Vſus fuit apud opti- mos ſcriptores, etiamſi regulis aduerſari videantur: vt iis de linguæ Latinæ proprietate tuto & reRe vti 376 DE LINGVAE LATINAE ad rem ſcholaſticam pertinent, eodem teſtan- te, fuerunt eximia, & qui in perquam doctis lucubrationibus, quibus Latinæ linguæ ſtu- dium adiutum iuit, accuratisſimum ætatis ſuæ ſe præbuit grammaricum. ADAMVM SIBERVM porro in adminiſtranda re ſchola- ſtica habuit Riuius adiutorem, atque IO- BVM MAGDEBVRGVM, viros pPerdoctos, elegantisſimisque ſcriptis claros maxime, & a plurimis collaudatos. Neque vero in Miſe- res ſehola indignum habuit ſacceſſorem.:, collegam antea carisſimum, GEORG. FA- BRICIVM Chemnicen Jom, de cuius doctrina ac noua dicendi facultate magna am ſua etiam- num ætate famam fuille, laudatum modo Caſelium teſtem habemus (ff). cuius viri teſtimonia eo libentius atero⸗ quo inſignio- rem eius nouimus fuiſſe eruditionem, & quo maiorem in eo cognoſcimus in iudicando gra- intelligamus. Multum laudis impertiuit etiam Ca- ſelius Dabercuſio in cit. epiſt. ad ĩo. Reccium; præ- ter multa alia narrans, tum, quum Dabercuſius Sue- rinenſi ſcholæ præfuerit, non ſolum pueros nobiles & fortunatos, & tenues e prouincia, ſed ex longin- quioribus etiam locis, & e Borusſia, & e Polonia eo accurriſſe, nec inanes domum reuerſos. Idem con- firmauit in Laudatione Io. Alberti Ducis Megap. C. 4. vbi Dabercuſium virum gnarum vtriusque lin- guæ, ſollertem interpretem 'éterum“, induſtrium Jormatorem & ſtiii & morum pueritiæ nominauit. (E) in cit. funebr. orat, Andr. Mylio ſcript. C, 3, a ſeq - J b 1 omqhe⸗ Micinl ones 10 4 nuloon ſeto e linsla cenlit: erit kab 0 Ndk.4 . cood⸗ (On ſcenen ſuet4 . NRN 19,01 heee, limumnp A . Au u onlgin mi ,,09 NCNN Al’⸗ ſtetanr. clum: pre⸗ clligd⸗ 4. letos UNblcs ede⸗ ) Ahrgn. ePebnee 0 5 Nbencon⸗ . Nes Me Ne⸗ . ruſei . vn Unit. . 109 1 9 I N GERM. FATIS CGAbP. V. 377 grauitatem. Qua doctrina fuerit, quan- tumque & dicendo & ſcribendo valuerit Fa- bricins, ipſius eruditas & perpolitas lucubra- tiones loqui, iudicat-Caſelius (g): quas ſi⸗ mulomnibus de causſis apud viros doctos in pretio eſſe, & locum ſuum inter melioris no- tæ iſtius ſæculi mopimenta fac le tueri Poe cenſuit: neque dubitauit, quin recte dicendi facultatem in Iialia potisſimum ſibi compa- rauerit Fabricius. què cum M'ertberir fra- tribus, nobilisſimis & magna deinceps eru- ditionis, & in litteratos beneficentiæ laude Aa 5 con- () ibid. E. 4, a, Judi Fabriciani ſonmam exponit, quas commodiorem habuiſſe tum Saxoniam, negat, quum pleraque ibi recte fuerint conſtituta Etenim pueros, inquit Caſelius, in utraque lingua infonmari rectum eſt, itemque ad ſcriptores lexennos & reeε intelli- gendos adauci, teneri diutius in Reerie non ſolum, quod ver'us bær ent in memoria, ſed et'am, quod ani- mi hac via ad rectæ vitæz ration m præparentur, ſt eorum ſit doctus interpres: nec arceri ab hoc genere, ſi ingenia eo aeclinent: ad puram orationem non minus, quam ad elegantes mres ad uefieri: in eri- bendo exerceri pueros pro ætatis captu: doceri præ- cepta non multo plura, quam neceſſäria ad dicenaum. guæ ad d'ſerenzum faciant, pauciora: iplam fa- cultatem & vum relingui philolophiæ magiſtris. His omnibus fanantur ingenia ad percipiendas vbe- riores doctzinas, non deaue ntur onionibus. Et ad hanc tamquam egregii ædificii formam complu- res pasſim in Germania ſcholæ tum conſtitueban- tur. . 94 378 DE LING VAE LATIINAE conſpicuis hominibus, abierat æ uhorus. Vſi- tatum enim adhuc erat, id quod dudum a Germanis inſtitutum fuiſſe, cognouimus, vt Germaniæ adoleſcentes, qui doctrinæ ſtudia colebant, Alper tranſirent, auditum doctos homines, & viſum Italiam. Iſtuc autem ten- dentium paucisſimos ſemper eloquentiæ & ſapientiæ ſtudia colenda ſibi putalle, ſcribit Caſelius, vel quod cxemplo potius, quam ra- tione conſilia vt plurimum dirigere conſue- uerimus, vel quod non appareat ſtatim ho- rum vtilitas. Eloquentiæ vero ac ſapientiæ ſtudia in Italia recte colentium Germanorum numero Fabricium, & quidem in primis, ad- ſcripſit Caſelius. ingenii certe opibus onu- ſtus inde in Germaniam rediit, & ſuos ad le- ctionem, meditationem, & ſcriptionem dili- genter tum hortatus eſt; nec inuexit eo con- ſuetudinem, quæ loquaces forſan aliquos, e- loquentem fecerit neminem. Præclarius autem teſtimonium impertiri Fabricio non potuiſſe, arbitror, illo, per quod Scioppius ipſum maximi Camerarii veſtigiis inſtitiſſes, confirmauit (i): quo maius decus Germa- niam non habuiſſe, paullo ante clarisſimo- rum virorum de ipſo iudiciis oſtendi. Vel paucisſimorum horum ex ingenti nu- mero clarisſimorum magiſtrorum inſtituta hac- (i) de Arte Critica p. 7. N4 rdenusal prtrun 1 rnonit e 4dlis0 etuh le ue be . Neeſeto f ytunn n Uabuetunt Tletot tume n OC. i⸗ oken ſe enlt alr. . Csmnod. Grmgee ſb el Liplenn. Piclero; Ventllta. Uuui lene⸗ ye Cnn iſo⸗ enmn⸗ IN GERM. FATIS CAP. V. 37 hactenus a me commemoratio de ſummo lit- terarum in Miſnia ſiore & maximo Romani ſermonis cultu ſatis mea quidem ſententia te- ſtari poteſt. de cuius regionis felicitate, qua præ aliis Germaniæ prouinciis hac in re vſa videtur, neminem legiſſe pornitebit eruditam Diſſertationem de Græcarum & Latinarum litterarum in Miſnia Inſtauratoribus, & eam, quæ de Jo. Rhagio Ae, ficampiano agit (Kk). Nec vero reliquæ Germaniæ prouinciæ nul- los tum, medio, puto, XVI ſæculo, eruditos habuerunt ludorum moderatores. Quos ſi laudare etiam inſtituerem, magnus ſane ape- riretur mihi de iis ſcribendi campus. Tan- tum ex innumerabili fere eorum numero no- minabo VALENTINVM FRIDLANDVM TROCEDORFFIVM, optimum Melanchtho- nis, poſteaquam publico iam præfuerat mu- neri, diſeipulum, & de bonis litteris in Sileſta ſuſcitandis præclare meritum: quem ad re- gendas ſoholas non minus natum, quant adt re- genda caſtra Scipionem olim Africanum, lau- datus modo eius præceptor pronuntiauit (1). Nomi- () vtraque ſupra iam a me eſt citata: quarum altera ſub præſidio cl. Io. Burc. Menckenii habita eſt Lipſiæ an. 1701: altera ib. an. 1703 præſide M. Dan. Fidlero; quo reſpondente prior iſta publice erat ventilata. (D in cuius Declamation. Lom. Vp. 817 integra oratio de vita & gubernatione ſeholaſtica Fia. Trocedorfi⸗ 380 DE LING VAE LATIN AE Nominabo porro MICHAELEM NEAN- DRVM, huiusque ciuem BASIL. FA BRVM: quos egregios ſcholaſticæ iuuentutis ducto- res Luſatiam protuliſſe, nouimus: qui tam bene eodem iſto tempore de litterarum ſtu- diis, tanto hominum eardore adhuc excitatis, feliciter in Germania propagandis promereri iam cœperunt, ve amplisſimam vterque ſua opera conſecutus poſtea ſit laudem, nullo tempore intermorituram. Quorum ille &a- roniæ inferioris bono ex patria Northuſam primum, deinde Ilfeldam concesſiſſe prædi- catur a Caſelio, de vniuerſa doctrina & viris doctis certisſimo cenſore (Ilh. dum non pri- mus quidem, ſed tamen prima ante omnes cuta bonas litteras in Hercinia ijuga & omnem, reperitur: quam M. Adamus vitis Philoſophor. in- ſeruit pag. 167 ſeq conf. cl. G. Ludouici hiſtoriam Scholar. pagin 10, ſeq. P. I. & paullo ante allega- tam de lo. Rhagio Aeſticampiano dliſſert. F. III. Tanta eius tum in dicendo tum in ſcribendo dili- gentia exſtitiſſe dicitur, vt ſummo caueret ſtudio, ne quam vel vocem vel phraſin, minus propriam, pu- blice proferret, & vt diu ſæpe, multumque hæſita- ret, priusquam commodam, ad animi ſenſa expri- menda, vocem memoria erueret. Criſ. Melanchth. P. 126. (I!) quo præconio Toſ. Saliger a Caſelio eſt adfectus. huius de Neandro teſtimonium inuenies in vita Valentini Mylii ab ipſo Caſelio conſer. Helmſt. an. I611, 4 A. 4, b. N opnen, icit goni 1 8 Loctnn ſepero ln 6 renef⸗ ſent in n gon umnul rnon Ca 4orunnque Enngins un, Nean 10 Gymmi Glegim, iubentote X emhn latne In Colleruete lbrotot n incul 10 (0) N ioi cni denbtecol ſunl n huml n nb i⸗ 4ell A: Cptorl. rian done ium, . hont⸗ e heln ſepr⸗ ſ elucht Netns I Nin ol,, IN GERM. FATIS. CAP. V. 381 omnem, quam Bruélerus a ſummo vertice de- ſpicit, viciniam detulit, tantaque nominis ſui gloria docuit Neander, vt pietate ſua, virtu- te, doctrina, meritisque non iſtis ſolum locis, ſed per omnem Germaniam exſtiterit notis- ſimus; & in quas academias Neandrici diſei- puli venerant, plerisque ſtatim aliis præſta- rent, in Græcæ præcipue linguæ cognitione: quorum numero Laurent. Rhodomannus fuit, vir non Caſelii modo, ſed Ioſ. Scaligeri etiam, aliorumque teſtimonio, cum priſcis & ele- gantisſimis comparandus (m). Ad Baſ. Fa- brum, Neandri, iuuenis adhuc, in Northuſa- no gymnaſio, cuius aliquamdiu rector fuit, collegam, quod attinet; non minus bene de iuuentute liberali doctrina formanda meruit; & eam Eruditionis ſeholaſticæ Theſauro, quo Latinæ linguæ munditiem proprietatemque conſeruare ſtuduit, perpetuo ſibi deuinxit, libro, tot clarorum Germaniæ virorum ſum- ma induſtria magnopere poſthac adorna- to (n). Reuchliniani Breuiloqui, cuius ſupe- riori capite mentio a me facta eſt, hæc ſcri- bens recordor, tamquam clari exempli, nihil ſimul & inuentum & perfectum eſſe, ſed ab humili quaſi ducta ad ſummum, vel prope ſum- (m) ibid. & in epiſtola ad Thed. Adamium ſeparatim excuſa A. 2. . (n) vid. cl Ludouici hiſtor. Scholar. P. I, p-a4, ſeqꝗ 382 DE LIN GVAE LATIN AE ſummum, hominum ſtudio omnia perue- nire. Habes, optime Lector, præſtantisſimorum quorumdam Germaniæ noſtræ ſcholarum moderatorum ex aureo iſto ſæculo nomina, eaque per ſe longe celeberrima lo. Glandorpii & aliorum extremo capite mentio fiet. Non minorem clarorum interpretun numerum patriam noſtram tum habuiſſe, P. Danielem Huetium luculenter admodum docere, me- mineris (o). Qui, poſtquam Germania in- terpretandi ſtudium arripuerit, ezm tam per- tinacem in &o ſo exercuiſſe, adfirmat, vt vixæ vlla gens meliorem, nulla certe vberiorem interpre- tum foœtum tulerit. Equidem omnes, quos nominat, ſi paucisſimos exceperis, Melan- chthonis ætatem, & quæ hanc proxime ante- ceſſerunt tempora, tuliſſe, deprehendes. Præ. ter enim Reuchlinum, Pirckheimerum, ipſum Melanchthonem, Camerarium, Neandrum, laudatisſimos & enumeratos hactenus a me viros, pluresque alios, Sigiemundum Geleni- um laudat, Io. LDingum, Iuſtum Vulteium, Hie- ron. V olſium, Guil. Xylandrum, Io. Leuncla- nium. Qui omnes ſane Melanchthonis æta- te, & paullo poſt floruerunt; ſingularem laudem ſtudio, quod in interpretandos au- étores contulerunt, conſecuti. SIGISM. GE- (O) de Claris Interpretibus p. m. 273 ſeqq- 6 AENNS leynon Lundume X Melme urimun num eo⸗ lturos el Utimos e u vius Uenon Celenium, enuihte guum hone (enquam Uümmends N i nis Heituden i dogven nllß eke⸗ lem Huet unuxent Triggeh Gumaccesl etuaindu ſttrnt,e Kbeniorn pzn, 1/ NMXUA en Umeant- les Ne. iin ANe Gtlen. He⸗ lille⸗ niet⸗ IN GER M. FATIS CAP. V. 3983 GELENIVM quidem Bobhemum natione fu- iſſe, non ignoro, Germanis tamen adnume- randum eum putaui, quia & Huetius id fecit, & Melanchthoni, quo præceptore vſus eſt, plurimum debuit. accedit, quod perſuaſisſi- mum ego mihi habeam, Bohemos non ægre laturos eſſe, ſi quis ciuium ipſorum inter fi- nitimos Germanos mentionem fecerit. Vi- rum vtriusque linguæ peritisſimum, valde ingenioſum, & mirabiliter diligentem fuiſſe Gelenium, Camerarius, qui ſe eius ſodalem vocauit, teſtatus eſt (p). Huetius etiam per- quam honorifice de eo iudicauit, dum vix quemquam pluribus interpretandi artem mo- nimentis ditauiſſe, cenſuit, Gelenio, diſerto in primis habito ac elegante. LANGVS, Freiſtadienſir Sileſtacur, raram fidem cum pa- ri eloquentia & nitore, VVETEIVS, Eette- ranus, elegantis & perſpicuæ Latinitatis lau- dem, Huetii ſententia obtinuit. WOLFIVS, Oettingenſir, eodem iudice exquiſita linguæ vtriusque facultate præditus ad interpretan- dum accesſit. qui quum Græcæ linguæ per- petua induſtria pene ſupra omnes vindex ex- ſtiterat, eum omnes Iſocratis atque Demo- ſthenis orationes ita interpretatum eſſe, cen- ſent eruditi, vt neminem eo in genere æqua- turum ipſum eſſe, exiſtiment. XYLAN- DER. (Pp) de Vita Melanchthonis, P. 105,. 384 DE LINGVAE LATINAE DER, Auguſtanus, ſummam vtriusque linguæ peritiam cum elegantioris humanitatis & Philoſophiæ, ac mathematicæ diſciplinæ co- gnitione comparauiſſe, pretioſasque tot do- Gtrinarum opes huic vni propemodum in- terpretandi ſtudio conſecraſſe, eidem Huetio viſus eſt. qui etiam IO. LEVNCLAVIVM, E eſtphalum, in eodem ſtudio tam mirabilem reperit, vt quemquam ſcientius in eo verſa- tum conſtare ſibi, negarit, plurimis aliis præ- coniis & hoc demum addens: Summa in Loun- clauio concinnitas, perſpicuitas, incorrupta La- tinitatis caſtitas, & ipſum, quod in aliis raro in- ueniri, exiſtimat, &τοπιο (). Huetii iudicia de induſtria hactenus retuli, quum id, quod demonſtrandum ſuſcepi, nulla re magis com- probari poſſe videretur, quam ſi declararem, virum tantæ inter Gallos auctoritatis atque eru⸗- ) Qui ſingulorum horum virorum vitas cognoſcere deſ illerat eas apud M. Adamum offendet: cui Clarniundum addat, ad complura monimenta, qui- bus de iisdem agitur, lectores ſuos ablegantem Piu- ra vero de eorum doctrina iudicia T5. Pope Plount, in Cenſura Auctor. Aar. Baillet Tom. III d. luge- mens, atque Dan. Georg. Morhof. in Polyhiſt. lit- terar. ſubminiſtrant. Conf. etiam Abrabhb. Bucholzeri Index Chronolog. & Jo. Henr. Bæcleri de Rebus Sæculi XVI liber memorial. cum Commentario Io. Burc. Maii, Kil. an. 1697, 8. inprimis. Elogia vi- ror. erudit. ex hiſtoria Ihuani a Teiſſirie collecta & cum additionibus Gallice edita. un Giglro Umenmto,! lue ctte neas ume nentionenne⸗ on udinor 1. Gerishn unorun,! Negb ul wets aunun Cliunott hllskerein Niqunndb We gogne conctuunt, Pkonentus: memoretion u. (ure Uillencht AN n Ntingu tis hummt, tice Clin tetiolune⸗ Propenat raſle,eilenl I LPNLI entins inenn Pluniniiin ens: Sumnnait itu iumml uulin alinn 6(C. Hoetind tll, guunihe pullitemuoe ami dein orum vtaft mmunm Oflent 1 tuna noninaf los ableginen i i ,e 7 Ton III nAh Hir Irclni c unn Cummmi amrinsiin in coletl IN GERM. FATIS CAP. V. 38 5 eruditionis tam bene de Germanorum in bo- nas litteras meritis & Romani ſermonis ſtu- dio ſenſiſſe: cuius æquis & incorruptis pla- ne judiciis Doleti, Bouhurſii & reliquorum, qui inter ipſos iſtos Gallos ad Germanorum gloriam imminuendam conſpirarunt, com- menta infringi facile poterunt, ac penitus e- uerti. Celeberrimos nonnullos Germaniæ ludo- rum magiſtros atque interpretes hactenus e- numerando, præſtantiores ſimul grammati- cos ſiue criticos, eruditos rhetores, nec vul- gares oratores nominaui: quare ſeparatim mentionem eorum facere neceſſe me habere, non arbitror. Io. Langus cumprimis grauis ac diſertisſimi oratoris in Ferdinandi I, Ro- manorum, Hungariæ atque Bohemiæ tum Regis, aula munere egregie eſt perfunctus dignus etiam, qui haudinfelicibus ſæculi ſui poctis adnumeretur. Cuiusmodi poetarum, poſtquam innume- rabiles fere in Italia Petrarchæ veſtigia ſecuti, reliquarum Europæ nationum induſtriam in hoc quoque ſtudiorum genere exercendam concitarunt, ingens etiam in Germania fuit prouentus: quorum vel ſola nominum com- memoratione integræ impleri poſſent pagi- næ. Quare paucorum tantummodo ex iſtis, qui Melanchthonis tempore, ſiue aurea ætate, Bb de 386 DE LINGVAE LATINAE de qua mihi in præſenti ſermo eſt, floruerunt, nomina proferam. quorum perdiuitem ve- nam exterorum eruditisſimi admirati, inge- nioſos ac optimos prædicauerunt cos poe- tas (*). De ipſo Melanchthone, cuius ma- gnum ingenium atque ad omnia compara- tum ex poematiis etiam, quæ dedit, intelligi poſſe, Iul. Cæſar Scaliger iudicauit (r), de Camerario, Sibero, Fabricio (*), Vulteio, aliis (*) Melanchthon in epiſtola quadam ad Comites Li- pſienſes ſcripta Deo gratias egit, quod Germaniæ ſua ætate poetas aliquot dederit, quos & erudita anti- quitas probaſſet: quorum ſcripta inter vetera poe- mata iuniores legere vtile iudicauit, vt exempla conſiderarent, quæ oſtendant, quomodo veri Dei laudes in Eccleſia carminibus celebrare posſint. (r) lib. VI Poetices, qui Hypercriticus inſcribitur, pag. 308, edit. nitidiſſ. & accuratiſſ. in fol. an. 1561 ap. Anton. Vincentium. (**) Si quis ignorauerit, quam elegans poeta fuerit Fabricius, nec ipſa carmina eius cognoſcere decre- uerit, iudicia modo, priori in XXV Poematum ſa- cror. libros præfationi ſubiecta, conſulat; inter quæ Sturmianum hoc reperiet: Habet Saxoniæ virum magnum, Georg. Fabricium, magnum virtute E& do- Arina: verſus facit puros, apertos, feſtiuos, & hu- iusmodi, vt etiamſi lauren non donaretur, tÜamen vere ſuapte natura & induſtria laudatus ſit laureatusq poeta, M. Neandri porro in Erotem. Gr. L. præfa- tionem euoluat: p. 209, poematum libris, qui Baſil. an. 1567, ex officina Io. Oporini prodierunt 8, enu- meratis, ſequens additur clogium: Libri certe ſeho- lis puerilibus velde vtiles, 9ui & pueris legendi & lisgu inis guo to nol⸗ puins tly. l 4 ndie 10 in kee Dultiucue Cui Lu Enmt beraut! MI tamen Mahnrl umsek⸗ ſachn lum initad etimn onkut tenade tenus nul leutteien 00. r Gin N Mila, Nentine itirdiri niſoenlo Unmnan AIN o Atin Petetiis⸗ i Urin, Wenunt en lin, Clnt⸗ Onnni on lriti n ACnnl gol Cemutt tr mer ſernn Aoco eil rne in n MuRN Mtun/ gui u. muuthell. ieneſte IN GER M. FATIS CAbP. V. 287 aliis, qui reliquis ſuis in litteras meritis car- minis quoque adiunxerunt gloriam, agere de- nuo nolo. Hel. Eoban. Heſſus potius prodeat, popularis eius Euricius Cordus, Iac. Miepllus, Georg. Sabinus, Lo. Stigeliur, Petrus Loti- chius. elegantisſima ingenia, de quibus Ger- maniæ noſtræ iure meritoque gloriari licet. An hæc HESSO ſuo ſuauius quicquam ve- nuſtiusque tulerit, dubitatur; nec deſunt, qui Teutonicum Ouidium dicendum eum, exi- ſtimant (s): qui etſi præclara opera multa e- laborauit ingenii bonitate, ac induſtria; ni- hil tamen maius aut melius in tota vita ſua præſtitiſſe videtur Camerario, quam quod Pſalmos Dauidicos religioſe ac exudite in La- tinas elegias transtulerit: quod vere ſacro- Janctum opus vocat omniburque numeris ab- Jolutum (ſ). De CORDO ingenioſisſimo Bb 2 æta- imitandi commendantur, a præceptoribus, & a pue- ris etiam ipfis vltro & libenter & cum frubtu magno manibus teruntur, vt multum ipfi debeant &' præce- ptores & aijſcipuli: de quorum ſtudiis Fabricius hac- tenus multis modis ſubinde alio &äcii genere eos ſibi deuinciens præclare meretur. (§ Ol. Borrich. de Poetis, § 155. () in Narratione de Eob. Heſſo, Epiſtolis huius præ- miſſa, ſummoque iure inſcripta: Comprebenders mentionem de compluribus illius æatatis doctis & erar- ditis viris; dignisſima profeéto, quæ typis ſuperio- ri ſæculo denuo exſcripta, euoluatur ab elegantioris litteraturæ amantibus. 388 DE LIN G VAE LATIN AE ætatis ſuæ poeta eximnia multa idem Camera- rius ſcribit, inter alia adfirmans (Sſ), ſe pue- rum, poeticam egregiam rem eſſe, ſuſpicari tum coœpiſſe „quum animus ſuu; eruditis Cordi ſermonibus captus eſſet: huiusmodi enim homines Poetas nominari, tum audiue- rat. MICXYLLVM, Argentoratenſem, Came- rarius rectorum liberaliumque ſtudiorum cultorem vocat atque antiſtitem (t): quo ne- minem Proſodiam Latine eruditius aut dili- gentius tum ſcripſiſſe, Melanchthon cen- ſuit (tt). in præſtantiorum Germaniæ poe- tarum, optimorumque ſcholarum præfecto- rum numero ab aliis relatus eſt Micyllus, cu- ius docta atque perſpicua carmina eo magis elaborata videantur, quod illaborata ferme appareant (u): & qui in Francofordana ſcho- la magna celebrique fama iuuentutem opti- mis tum moribus tum litteris Latinis pariter ac Græcis informarit (v). SABINVS, Bran- denburgicus, Melanchthonis gener fuit; qui uum (Sſ) in eadem Narratione B. 3, b. edit. Norib. an. 1553: quæ ipſas Hesſi Epiſtolas ſubiunctas habet: & in Vita Melanchthonis p. 214. (t) in ead. Melanchth. vita p. 367. (tr) in præfatione, qua Micylli metricam ornauit, T. Il Declamat. p. 214, (u) Borrichius diſſert. de Poetis § 162. (v) Io. Hagius in Petri Lotichii Secundi vita, p. 419, 120. . (e)Cmenrit wi Wo. humst Canen ſuunin ⸗ nuiſſe viſ⸗ ſeardi inlulave Aegntinr UATIN ultaicen 8 Tmane renchi nus ſuns Nari,tunant, Nue ſuln tengh: gn Ultim ne lunchthone Germunee mun eil⸗ KMlue mimcon boret ken Vinlmudſce entutengt⸗ tin INIIe neruel Che habet E Nmat „ ,4 , 54 * IN GER M. FATIS CAbP. V. 389 quum adhuc puer ſingulari diſcendi flagra- uerat ardore, & diuinus quidam impetus ma- nifeſto in eo apparuerat, ad ſapientiæ virtu- tisque præſtantiam ſeſe efferens, vir euaſit, in quo ſingularem omnes ſuſpiciebant virtu- tem, doctrinam rerumque experientiam; va- riæ denique & ſingulares ingenii dotes (X); quæ effecerunt, vt pauci Germanorum poe- tarum anteponendi ei videantur: dum ei ſollicita maxime ac circumſpecta dictio fuit, uæ tamen non minus natiua facilisue appa- ret (y). STIGELIVS, Gothanus, tamquam germana ſoboles laudem ac nomen, quod Heſſum ingenio, induſtria, ac ſtudio ſibi pe- periſſe, cognouimus, legitimam quaſi here- ditatem ab illo relictam adiiſſe, cenſetur (2), qui liberali cognitione & virtute, ſapientia ac carminum facultate non facile alteri vlli ſuæ ætatis cedens (a), poetici huius genii fi- B b 3 ducia (X) Camerarius in vita Melanchthonis p. 209 ſeq. & 336. vbi multa memoratu digna cognoſcuntur de Sabino. . (y) Borrichius cit. diſſert. &165. (2) Camerarius de Pob. Heſſo Narrat. D. , b. quam huius Epiſtolis ſubietam modo memoraui. (a) Camerar. de Vita Melanchth. p. 266. Etſi Italia ſuauia & venuſta ingenia Melanchthonis ætate ge- nuiſſe viſa eſt: hic tamen, vere ab ſe ad firmari poſ- ſe, credidit, nondum poſt Ouidii ætatem cuiusquam in lItalia venam Stigeliana dulciorem tum ex ſtitiſſe elegantioremque, in Germania autem Micyllum & 390 DE LINGVAE LATINAE ducia omnis poſteritatis memoriam recte ſperare potuerit (b). Id quod LOTICHIVS Solitarienſis non ſperare, ſed confidere po- tuit: vtpote qui vnus inſtar omnium Ger- manicæ gentis gloriam, quæ ad poeſeos lau- dem pertinet, tueri poteſt: ſiquidem poeti- co ſtudio toto vitæ ſuæ tempore totus dedi- tus fuit, eique ſic adhæſit, vt, quicquid extra carmen & verſum agebat, quaſi aliud agens ageret, & poeta natus non factus videre- tux (c). Quo neminem vmquam non ſolum e Germanis, verum etiam ex peregrinis feli- cius Naſoniz ſiauitatem & elegantiam ex- resſiſſe, vel exteri fateri neceſſe habue- runt (d): ita, vt compluribus mirum non ſi- ne iniuria viſum ſit, quid fuerit, cur Iul. Cæ- ſar Scaliger de Poetis agens nullam plane Lo- tichii fecerit mentionem (e). Ea- alios felices poetas, Stigelio proximum ab Fobano locum libenter concesſiſſe, cenſuit: quum nulla alia cuiusquam carmina exſtarent, in quibus tanta luce, & tanto nitore eccleſiæ dogmata intertexta erant, quando in Stigeliano carmine. Criſ. Me- lanchth. p. 477. (b) Borrichius c. I. 167. (&) To Hagius in vita Lotichii eleganter atque verboſe conſcripta, huius operibus, edit. Vœgelin. an. 1586 adiecta, ſeparatimque poſtea excuſa. (d) vid. ampliſſ. JIo. Fid. Cramerus in Vindiciis No- minis Germanici p. 3 edit. Wetſten. (e) Qui commemoratorum a me poetarum vitas, & de 1 ſelbl⸗ lilbeth Melmnett 0AN un es forbbos p Clelit g Eiit hiho elen Nluerit Louchio ien (vres pa⸗ nn ale⸗ Pichehen Eece Thola Nophl u h. ingu ſentur; Lpret SNren. 54 nemdtin , fNION .1, „d1 lal 1 ang . Uulen e⸗ Poteiohreet. lAd:n . 1 3 ſau ner. umnoroh Der ſl r Gun otn⸗ 1 uumnl bon Cun ierenn . C. N. neſet 4 e Eri * nisbin IN GERM. FATIS CAP. V. 391 Eadem porro Melanchthonis ætas hiſtori- ecum vidit, qui eo iudicio, ea fide, ea diligen- tia, ea etiam dictionis caſtimonia Commen- tarios ſuos exarauit, vt illum plerosque Græ- corum Latinorumque ſuperaſſe fatendum ſit, niſi extera laudare vulgi more velimus po- tius, quam domeſtica. IO. SLEIDANVM his verbis, quæ Herm. Conringii ſunt (f) quilibet per ſe facile coniecerit. Id etiam Melanchthonis æuo felicitatis contigerat, vt IO. AVENTINVM multarum litterarum vi- rum, & egregium, quemadmodum ex ſupe- rioribus patet, grammaticum admirari ei li- cuerit. qui tam excellentem ſe inſuper præ- ſtitit hiſtoricum, vt quibusdam ſolus eſſe vi- Bb 4 dea- excellentisſima eorum doctrina iudicia perdiſcere voluerit, præter Camerarii de Eobano, & Hagii de Lotichio Narrationem, atque Ol. Borrichii de Poe- tis diſſertationes, ſæpius citatas, euoluat omnes au- Gtores paullo ante a me, quum de interpretibus ege- ram, allegatos, M. Adamum intelligo, Clarmundum. Bucholzerum, Baillet; T. IV, P. 3 d Iugemens. Elo- ges des Hommes Scçau. tirez de l hiſtoire de Mr. de Thou avec des Additions par Mr. Teigier. Morbof. Polyh. Litter. lib. VII, c. 2. & reliquos. quibus ad- dat Io. Petri Lotichii Bibliothecæ Poeticæ Part. III in qua celebriores Germaniæ & Belgii Poetæ recen- ſentur; vitis eorumdem velut in compendio addi- tis: & inſignem Mich. Neandri in Erotemata Gr. L præfationem p. 207, ſeqq. (f) Præfat. I Cornel. Tacito de Morib. Germ. præm. p. 26. 392 DE LINGVAE LATINAE deatur, quo Germaniæ hiſtoria potuerit glo- riarni. Diem ſuum is obiit, quum Sleidanus præclara ſua ſenſim iam inclareſcebat erudi- Kone. uando vero etiam temporum iſtorum felicitatem facundisſimos & Latinæ linguæ ad inuidiam vsque gnaros miniſtror Germa- niæ noſtræ Principibus præbuiſſe, adſeueraui: adfirmationem hanc multis exemplis com- robare omnino poſſem: ex quibus vnum & alterum ſolummodo, breuitatis cauſſa, cui magnopere vbique ſtudeo, adferam. Pri- mum corum, vt Eregor. Pontanum tace- am (fr), ſingularis CHRISTOPH. CARO- LOVICII, ex nobilitate Miſnica equeſtris or- dinis præcipui, virtus præbet, eruditio ac præclara in rempubl. & litteras merita: qui- bus in Georgii & Henrici Saxoniæ ducum au- lis plurimum valuit; & in Mauritii atque Auguſti Electorum gratiam deinceps ſeſe inſi- nuau t. Qui ſinguli Principes opera eius in maximis negotiis grauisſimisque ad Impera- tores, Reges ac Principes legationibus ſum- mo cum fructu magnaque nominis ipfius gloria (ff) Iuris V. Doctorem & To. Friderici Electoris Sax. Cancellarium: cuius vitæ curſum in eloquentia ad illuſtrandam gloriam filii Dei, ad eccleſiam & pa- triæ pacem collatum eſſe, Vitus Vinshemius in O- ratione de Pontano T. V. Declamat. Melanchthon. p. 192 prædicauit. ulzum iulit enlm 1 i zalncr ueis optin nlttatiarqe S lonlererſtt inlgnen dun dort 4 Gep loy We . Srſfatbru Neticſnu. 1/ atior. ſNin Halngl Ponun Eur , loetleren tlempltn. ubis mun heulto n nenteigl⸗ Zdhcunan- nne rleel einl. Ueteiuin 1 e bslur⸗ nuns . M IN GERM. FATIS CAP. V. 393 gloria vſi ſunt: quam eruditisſimi eius æui viri præconiis, quibus certatim eum cxorna- tum iuerunt, non parum amplificarunt. E- raſmus, cuius inſtitutioni iuuenis ſeſe tradi- derat Carolouicius, inter alias laudes, quas ei cumulatisſime impertiuit, & hanc protulit, eum Latini ſermonis tam exaëte peritum fu- iſſe, vt ſe ipſum non puduerit, illi palmam s dere (2) Melanchthon, quem conſiliis ſuis plurimum ſubinde adiuuit, teſtatus eſt, multum indicii ad Ciceronis eloguentiam ef- ſingendam attuliſſe Carolouicium. Camera- rius pasſim quoque eius meminit (h), velut a pueris optimis diſciplinis ac artibus præclare inſtituti atque egregie exculti, & in Reipubl. maximis grauisſimisque negotis cum ſumma laude verſati equitis: cuius in retinendo vr- gendoque bonarum litterarum ac humanita- tis ſtudio incredibilis exſtiterit cura; præci- pue in Melanchthone ſummo ſtudii eius an- tiſtite protegendo. Quis vero eſt, quem fu- giat, HVBERTVM LANGVETVM, pru- dentisſimum atque eloquentisſimum virum, inſignem ſuam ac perutilem operam eidem Electori Auguſto complures annos commo- B b 5 daſſe. (g) ep. 25, lib. XX. in Ciceron. p. 379 ſcribit Eraſmus: Chriſtophorus Carlebitzius, imaginibus maiorum ornatigimus, ſed litteris ac moribus ecompoſt Tigſimis ornatior. (h) in Vita Melanchthon. p. 326, & alibi. 394 DE LINGVAE LATINAE daſſe. qui licet non Germanus, ſed Heduus, ſiue Burgundus, natione fuerit, Melanchtho- nis tamen communis Germanorum Præce- ptoris conſuetudini, qua duodecim circiter annos vſus eſt, plurimum debuit; cuius ini- tia vna cum laude, inſolitis plane Langueti dotibus debita, verboſiore narratione proſe- cutus eſt Camerarius, negans (i), ſe vllum al- terum audiuiſſe, qui tam prudenter, certo plane ) Melanchthonis cognoſcendi cupiditatem Langue- tum ex Italia Wittebergam perduxiſſe, commemo- rat Camerarius ibidem (in Vita Melanchth. p. 341). Nam Melanchthonis & ipſius huius Camerarii fama tam celebris erat, vt ætatis eius eruditi ſcribant, quam plurimos nobiles ac doctos homines fama iſta excitos ex Italia, Callia, Hiſpania, Pannonia, ab vl- timo vsque ſeptemtrione, immo ex ipſa CGræcia ac tota Europa certatim in Saxoniæ oras aduolauiſſe, ad raram tantorum virorum doctrinam cognoſcendam; haud ſecus, ac Romana olim iuuentus Athenas ad Cratippum, vel Plato in vltimam Italiam ad Philo- ſophos Pythagoreos audiendos. vid. Ioan. Hagius in vita P. Lotichii p. 442. Quid, quod tantam cx- ſtitiſſe Melanchthonis auctoritatem ac celebritatem, Caſelius in Secund. Luhiad. B. 3, 4 adfirmat, vt ne- mo fere absque hoc magiſtro litteris operam felici- ter nauare ſe poſſe, crederet. qui quanto Langue- tum hunc ſuum complexus ſit amore, epiſtole, quas ad eum dedit, declarant, Langueto, caisfemo fratri, inſcriptæ. Si quis plura de excellentisſimo hoc homine cognoſcendi cupidus fuerit, vitam eius le- gat Mario auctore elegantisſime deſcriptam, & an. 1700. a cl. Io. Petr. Ludouico in 12. editam: cui lucu- 1Goumclu enden Llinatun d ſioyu ſel Tiamor) Enum huius Ueiſehri⸗ Ollroiien Pr Tuubman liu ret⸗ iter aulri Cno Kui, lagiumrolt latintteti ſeil epiet Aeln in dus Nele inventution mum ad kenskentet , ils tieg i uebelen afr etmengrnn mmond Coten lcebut,an Q in rel ADone⸗ 88 . 1 en, e⸗ fe ae, Ptcent⸗ A 6 5Athenzd hln adll I ES neckäh Aunt küoennktl IN GER M. FATIS CAbP. V. 395 plane ac dilucide diſerteque expoſuerit, quic- quid narrare inſtituerit. Quo ampliores Langueto tribui iſto nomine videmus lau- des: eo maiores omnis poſteritas illis debebit gratias, qui ipſius ad Auguſtum Saxoniæ Ele- Gtorem, ad Camerarios, & ad Phil. pdnæaum, epiſtolas diuerſis temporibus iuris fecerunt ublici. Inſignis etiam eloquentiæ laude DAVIDEM PEIFERVM, Lipſtenſem, gra- uisſimum eiusdem Auguſti conſiliarium, ne ipſe quidem liuor priuauerit: cuius elegans ac limatum dicendi genus in epiſtolis & reli- quis, quæ reliquit, ingenii monimentis ad- miramur (K). Vt tribus prudentisſimis elo- quen- lentam huius adiungat præfationem, quam Lan- gueti ſecretis ad Auguſtum El. Epiſtolis præmiſit. (K) Honorificam admodum bPeiferi mentionem fecit Fr. Taubmannus in epiſtola Diſſertat, de Latina lingua præf. p. 6. vbi in vtraque oratione, libera pa- riter & adſtricta, exercitatum eum fuiſſe, ſcripſit. Quanto ſtudio Peiferus puriorem Latinitatem pro- pagatam voluerit, eleganti ſua ad Matth. Dreſſerum de Latinitatis Magiſtris Commentatione oſtendit, ſenili ſapientia & eloquentia, vt Dreſſerus vere eam appellat, plena: cui conſcribendæ vt tempus asſi- duis occupationibus ereptum tribueret, propenſior iuuentuti conſulendi voluntas effecerat: quam grauisſimis prolatis argumentis hortatus eſt, vt ani- mum ad optimorum auctorum æmulationem transferret, vias in dicendo ſcribendoque a Latinis ipfſis tritas indagans. Addidit Commentationem hanc Dreſſerus binis ſuis orationibus: quarum vna 396 DE LIN GVAE LATIN AE quentisſimisque his Senatoribus addatur, me- ruiſſe omnino videtur ANDREAS MYLIVS, Miſnenſir, ſereniſſ. Ducum Megapolitano- rum Conſiliarius; qui poſtquam Dabercuſio magiſtro litterarum tirocinia abſoluerat, & in eloquentia Georg. Fabricii conſilio magnopere erat adiutus, in Lipſienſi aca- demia Camerarium ſibi delegit, quem ſic au- diret, vt conſilio eius maxime vteretur, & ve- ſtigiis eius ſimul inſiſteret. Quanto ſtudio diligentiaque id fecerit Mylius, ſatis decla- rauit, quum ſummus Princeps Io. Albertus o- pera de libris, quos legere, & de orationis genere, quod imitari ſtugioſos cecet; altera de modo paranai fa- cultatem ſermonis elegantis, & cognoſcendi biſtorias, agit; Lipſ. an. 1596, 8, emisſis, an. 1606 deinceps ibidem, vna cum reliquis Dreſſeri orationibus, & ipſa Peiferi Commentatione, in vnum volumen collectis. Eiusdem commentationis citandæ infra etiam erit mihi occaſio, vbi de diminuto apud Ger- manos linguæ latinæ excolendæ ſtudio ſermo a me inſtituetur. Peifenimentio hoc capite facienda vide- batur, propterea quod eius iuuentus auream Latini ſermonis in Germania ætatem attigit, & quod vna cum laudatisſimo Langueto ſerenisſimi Auguſti, qui eadem hac felici ætate, extrema licet, ad remp ac- cesſit, vno eodemque tempore fuit a confiliis. Quodſi excellentisſimi viri præclara in Saxoniam merita inſpicere volueris; vitæ curriculum, quod eius Lipſiæ fiue Originum Lipſienſ. lIibris IV, an. 1689, 8, curante cel. Ad. Rechenberg. editis, præfi- xum eſt, te ea edocebit. aarre copta gu ncet; E ettrieret. Cehd Ulolele, † 1 mere nt et Meta, Cullellll 4 4 1 gulapluo Gcun nondem YT Unem er hadet U Uele Cbite Wnldet altn. IN GERM. FATIS CAbP. V. 397 pera eius vteretur: cui ſcilicet, quæ cum fru- ctu legi poſſent, diſpicere, ac nodos diſſolue- re iuſſus erat. cui prouinciæ tam præclare præfuit, vt, quum & prudentiæ & cloquentiæ ſtudia vſu vitæ multaque negotiorum tracta- tione in eo ſenſim maturuerant, Dux eum o- ratoris loco vbique ſecum duceret, nec a late- re dimitteret ſuo, ſiue quid conſulendum fuerat, ſiue dicendum. Singulari præterea induſtria ac fide ſua effecerat, vt Princeps ple- rasque legationes, præcipuas ſaltem ac lon- ginquas, quibus Latine orandum erat, ei mandaret: quales creberrimas ad Imperato- res, Reges, Principes, Imperiorumque & re- gnorum Proceres, tanta cum laude obiit, vt eius in dicendo facilitas, puritas, perſpicui- tas, atque copia quum ceteris cultisſimis na- tionibus, tum potisſimum Polonis, admira- tioni eſſet; & vt Caſelius primas ei in elo- quentia tribueret, præſertim quum neminem nouerat, qui ſe illi parem profeſſus ſit, plures vero, qui ei vltro ceſſerint (?). Quum (*) in oratione funebri ipſi Mylio ſæculi XVII initio ſcripta, at an. XI demum emiſſa. Fuit nimirum Caſelius Mylii gener, cuius filiam Gertrudem vxo- rem duxerat; decimo a nuptiis anno defunctam, quum nondum XKX annum exceſſerat. Lucubra- tionem vero hanc ſuam, neque temere ab ſe cogita- tam neque ſubito litteris conſignatam, politicæ cultoribus, aditum ad remp. & regias molientibus 398 DE LINGVAE LATIN AE Quum tot omnibus in rebus factæ ſint mutationes, ex quo Romani terrarum orbi leges imponere deſierunt, vt noua multa in qualibet noua republica accedere deinceps, . neceſſe profuturam, ſperauit ſapientisſimus ſenex Caſelius; quum multa inde & ſuo & publico bono primariæ iſti diſciplinæ initiatus, tamquam ex ſtatua Polycleti addiſcere poſſet. Ita enim de multifariæ doctrinæ homine egit, vt de ipſius ſtudiis multa pasſim ſint adſperſa. quæ non potuit non cognoſcere Caſelius quum ab adoleſcentia in Mylianis ædibus ſæpenu- mero ſit verſatus: de quibus ipſis ædibus idem dici potuiſſe, cenſuit, quod de Muſarum domicilio pro=- ditum ſit: nam quemadmodum huius fores apertæ fingebantur; ita Mylianas etiam ædes bonis, litte- ratis potisſimum, apertas fuiſſe, ſcribit. quos opti- mum ſocerum non ſolum commendaſſe, ſed pro re ſua, quibus potuerit modis, adiuuiſſe, teſtatur. V- tilia porro profert, vbi eloquentiæ cupidis dicen- doque præſtantium æmulis exponit, vnde viro tanta ad dicendum exſtiterit facultas, quem Demoſihe- nem & Ciceronem ſic in manibus habuiſſe, adfirmat, vt neque alios deſpiceret, e quibus aliquid in vſus ſuos deprompturum ſeſe, confideret; & vt ab in- eunte ætate in litteris verſatus, & eleganter erudi- tus ad veterum lectionem ſic ſe contulerit, vt nec novos & bonos contemneret, & alicubi neceſſarios eſſe, fateretur: ab illis ſemina lectisſimarum rerum & optimas ſententias ſumens, quibus Commenia- riorum ſuorum, quorum duo genera inſtituerat, hor- tos conſereret. De his Commentariis multa etiam adnotauit Caſelius, eloquentiæ ſtudioſis conducibi- lia valde & accommodata. Vbi denique de ingenii monimentis, quibus ſocer poſteritatem donauit, 6 celefiel Etulmnus eal in luerfn nighrun onimn ur ein duip uun Ixo ingua vetults ign Alum putn Une bela geni min xellyuice Cent lodg Nines gl Uantesndu Ii Madui felcitoſe ſettehclelt „ titinon ſen Verba faclh Negmn ſine unndleen S polti vier . Mrſenn P gullicilmo roliprte Cpetunn pi ntenn Dnkhlaph IN GERM. FATIS CAP. V. 399 neceſſe fuerit: ſiue, quemadmodum magnus Eraſmus eamdem rem exprimit: quum ita⸗ in diuerſum ſint mutata, religio, imperium, magiſtratus, reſoublica, leges, mores, ſtudia, ipſa hominum facies, vt præſens ſcculi ſtatus cum eorum temporum, quibus Cicero vixit, ac dixit, ratione parum congruere videatur (1). Hæc, inquam, quum ita ſint, peregrinis, quæ vetuſtas ignorauit, in oratione vti non adeo falſum putauit Caſelius: qua ſententia nihil plane de Latinæ linguæ dignitate derogauit grauis huius munditiei vindex (ll!). cui nem- pe illi, qui contra eadem Latinius effari adfe- ctent, longisſime aberrare viſi funt, velut ho- mines, qui negotiis tenebras lucem deſide- tantes inducant. Heæc ſi quis ſecum reputa- rit, Mediciz, Iureconſultir, atque Theologis, felici iſto ſæculo viuentibus, tanto vitio haud vertet, credo, ſi eos in monimentis ſuis puri- tati non ſemper magnopere ſtuduiſſe depre- hende- vVerba facit, hunc Dionis Chryſoſtomi quatuor de Regno ſiue Regis o,fcio, libros diuinitus ſcriptos, tanta diligentia in Latinum ſermonem conuertiſſe, iudicat, vt non aliunde translati, ſed Latine com- poſiti videantur; quum ſententiam luculente ex- preſſerit, proprie ac perſpicue. bonos etiam & ex=- quiſitisſunos verſus Latinos, quos cum admiratione & voluptate legas, ſcripſiſſe negotiis reip. ſemper oe= cupatum virum, adiicit. ( in Ciceroniano p. 294. (l) in Epitaphio Io. Borcholdo ſcr. D. 2. 40⁰⁰ DE LINGVAE LATINAE henderit; vocabulis, quæ Auguſti, eiusque I & II ſæculi ſucceſſorum, ætas ignorauit, vſur- patis. Habuit nihilominus Germania altio- rum diſciplinarum doctores, qui dilucide pleraque, ac pura, quousque materia ferrè id videbatur, expoſuerunt oratione. Si inter æui iſtius Medicos exſtitit, qui cu- ræ id ſibi habuit; IO. CRATO A CRAFFI- HEIM, Vratislauienſir, certe fuit, trium Im- eratorum magnæ doctrinæ multique vſus medicus, & ſpectatisſimus ſimul eorumdem conſiliarius: cuius virtutum præconiis ſæ- culi iſtius monimenta ſunt refertisſima. ſi- quidem vir fuit, cui nihil antiquius erat, quam præclare de litteris, harumque culto- ribus mereri: cuius, Io. Sturmio teſtante, de ſtudiorum genere, quod puritatem & orna- tum orationis ſequitur, iudicium certum fuit atque ſincerum (m), & qui ipſe diligenter o- mnia ſeripfit, belle, atque erudite, Quanti Camerarius eum fecerit, aperte declarauit, vbi ingenioſum, doltum atque eruditum iuue- nem iam cum fuiſſe, commemorauit (n), pri- usquam in Italiam profectius Medicinæ arti perdiſcendæ operam dederit; id poſtea con- ſecu-⸗ (m) in epiſt. ad Crationis filium Io Baptiſtam, Steph. Doleti Phraſib. L. L. præm. (n) de Vita Melanchth. p. 253. conf. Dreſſeri oration, de Cratone lib. I orat. p. 299. N6 ſecutli⸗ t ltis rch Voten Renc ll ucnsden 15 glen lamelit egantoful len . Niprit seelene Can cupit riline femin ome Toirot: Ventitem gleſtek ſene kllum Guan mäit nummerocort tun etlam l Ucbat,rt u telhcaretar ſeclo meli Allere ol⸗ rmrun 0)d Sutan len Ire⸗ Umdmun i IN GERM. FATIS CAbP. V. 401 ſecutus, vt a præſtantibus ea facultate viris & artis præcipuis profeſſoribus non modo fa- uorem & caritatem, ſed admirationem quo- que ac laudem ſit adeptus; eximia dignitate auctus deinceps & amplificatus. Qui ne ta- lis quidem Latinæ linguz cauſſa velle vm- quam deſiit: ſed adfecta etiam ætate magnam elegantiorum litterarum curam ſuſtinere perſeuerauit; luculenta admodum ad filium Iv. Baptiſtam præfatione oſtendens, ſe linguæ eius euehendæ ornandæque fuiſſe adhuc tum quam cupidisſimurn (o). Vel ex hac ipſa præfatione ſæculi iſtius genium & ſingula- rem in Romanam linguam fauorem patefieri, arbitror: quemadmodum ſeilicet eruditi iu- uentutem ad veræ laudis & puræ orationis at- que vitæ ſtudium excitare elaborarint. Crato ſane filium ſuum præfatione iſta excitatum quam maxime volebat; vt is ſe non modo e numero corrupte & peruerſe viuentium, ve- rum etiam ſcribentium eximeret, ita deſide- rabat, vt nihil magis ex animo ſe exoptaſſe, teſtificaretur. Cratoni & alios ex eodem ſæculo medicos Latinæ linguæ amantisſimos addere poſſem. uis enim neſcit, præter Stromerum Aurbachium (*), & Ioach. Vadia- Cc num, (o) Hub. Suſſanæi Connubio Aduerbior. præf. (*) Is idem otromerus eſt, cuius ſuaſu Huttenus feſti- uisſimum Dialogum ſuum Auia, aliquoties impres- 402 DE LINGVAE LATINAE num, ſuperiori capite laudatos, complures felicisſimo iſtò ſæculi in Germania medicos multiplici doctrina, eloquentia, elegantio- rumque litterarum ſtudio inclaruiſſe. in quorum numerum adſcribendi ſunt, Gish. Longoliur, Georg. Ssturcius, Lod. illichius, Ian. Cornarius, Iac. Milichiur, Caſp. Peuce- rus, Wolfg. Lazius, & inter celeberrimos poetas iam nominati Eur. Cordus, atque Petr. Lotichius: nec non eruditisſimi Belgæ, Iac. Bordingus, & omnium facile princeps, Hadr. ſum, conſcripſit, iocoſa ac lepida valde dedicatione ipſi nuncupatum: qua ſimul Alberti, Cardinalis atque Archiepiſcopi, cuius medicus fuit Stromerus, & cuius patrocinio Muſas, tamquam nouam colo- niam in Germaniam deduéctam, fortiter defenſas eſſe, in ſuperioribus declaraui, laudes celebrat, ex- trema dedicatione ſcribens: non magnopere noſtri nos ſtatus piget, ſub illo ſeilicet, omnium, 1uos bæc natio babet principes, benignigimo humanigimogue Alberto, gui uum maximo virtutum omnium tenea- tur ſtudio, & ſingularis probitati amicus ſit, inpri- mis tamen bonarum litterarum ſtudia, eorumque aſſertores, reuerenter ſuſpicit, ac liberaliter Jouet. Quis enim nunc recte per Germaniam eruditus eſt, quem ille non norit? aut a quo tali vmquam ſaluta- tus eſt, quem non largo munificentiæ ſuæ imbre con- ſperſerit? Atque vt ſollicitus nuper fuit, ne guid ſe indignum pateretur bonus Capnion? vt cupide litteris ad ſe vocauit Eraſmum, cuius etiam nomini bonorificam ſemper præfationem ſolet adiungere? σ a nobis crebro percontatur, ex docte doctis, Quid Yuisque faciat, quid patiatur. 1 6 ih Mii ocrim Nn lCorunk cum Gum Annis muol⸗ nommieleng 1i guohon ſd etan d. 22 15 Cubs n Neguinl⸗ (ebonuarum it erellen ntem Ctnnk ſen. (uen Pyralheimert menotat umus & h Ce 1 voteqorum: duaa ſterr e luun nio, Surrio Necioor. conl lmui, H. iohtan, IAI . IN GERM. FATIS CAP. V. 403 Hadr. Iunius (*). IO. LANGIVM tantum, doctrina vſuque præſtantisſimum quatuor Electorum Palatinorum Archiatrum, addu- cam, Cratonis popularem, at triginta amplius annis maiorem. Equidem non eo ſolum nomine Langii mentionem faciendam puta- ui, quod Romani ſermonis amans exſtiterit, ſed etiam quod magnus Camerarius eo vſus ſit ꝑraceptore: vt videlicet ſimul appareret, ſub quibus magiſtris tantus Germaniæ ciuis adoleuerit. Neque in Iureconſultis Latine perdoctis, & de bonarum litterarum ſtudiis præclare me- ritis, recenſendis multus ero: qualium in-“ gentem omnino numerum adducere pos- ſem. Cui enim præter Huttenos, Mutianos, Pirckheimeros, Peutingeros, ſupra a me com- memoratos, Sebaſtiani Brand, Iacobi Sturmii, Toannis & Hlieronymi Baumgartnerorum, Dan. tibari, Conr. Herethachii, Thom. Wolßzi, & aliorum nomina obſcura ſunt? vt- pote quorum amplisſima in humanitatis ſtu- dia ac litteratos exſtiterunt merita, mirifi- ce ab Eraſmo, Melanchthone, Camera- rio, Sturmio, poſteritati commentata (**) Cc 2 & (*) de ſingulis vid. M. Adamus in vitis Germanor. Medicor. conf. Thom. Bartholini de Medicis Poetis diſſertatio, Hafn. 1669, 8. (²) Heresbachium Eraſmus virum omni litterarum ge- nere abſolutum nominauit, quo nihil excellentius 404 DE LINGVAE LATINAE & quorum monimenta ſatis declarabant, quantum præ illis ſaperent, a quibus Felini iactabantur ſuperiore tempore, Baldi, Bar- tholi, Iaſones, Accurſii, ſpeculatores, ac id ge- nus doctorculi: in quos inuehendi cauſſas Huttenus habuiſſe putatur plurimas grauisſi- masque; vbi homines, qui tot annos, tot perlectis voluminibus, quid iuris, inuenire haud potuerint, & qui tractabile alioquin ſtudium omni caligine inuoluerint, ac Cym- meriis plane tenebris obſcurius reddiderint, doctrinæ opinionem perſuadere ſibi potuiſſe, negauit, exclamans: mores, 6 ſtudia, 0 stemporis huiur capita, quin iſtas abſtergimus nebulas? & aliquando verum intuemur (p)? Abſter- fuerit, ſiue vtriusque linguæ peritia ſpectata ſit, ſiue felicitas ingenii, ſiue morum comitas. (P) Præfat Nemini præm. A. 4, a. vbi clarum inſignis Bartholiſtarum inſcitiæ exemplum profert Hutte- nus: Ex his, ſeribit, quemdam noui, inſignem aſinum quod mihi videtur; quod ipfi iureconſultum, gqui ali- quando ſimul audientibus nobis Papiæ illud iuris co- lumen lIaſonem, gquum is prælegeretiac multis citatis auctoribus ſubiiceret, & Alexander de Imola ac ſe- quaces conuerſus aa proximum quæſiuit, gquis ille ᷓt ſequaces. Putabat enim e gloſſatoribus uni ſe- quaces nomen eſſe. Ad idem ille, pergit Huttenus, Jualis qualis eſt, nuper ex Italia rediit libris ac veſti- bus ſplendide inſtructus, & inter doctores numeratur, ac me, qui melius capio Iaſonem, poſt tergum re- linquit. Plelgei cehetuntl Urs letin jenns vem il L munin uninns⸗ mnn ſ⸗ ratii laucnt Cinmdet Cnt Glrr ek i ethenu⸗ 1 O n eun Ale mgs Ne Petlegun pon eue lacin te nue cout ciencacl MWanchu tamatr ybett e 5 rinrco — nepike Demorab lann, . 4 4 1 8 Imebenl nt Mnmegmni, lotemdg in 1 Linhinen Ulle Aoeun . Hunnr Me. buſeluſtle s 7, Mer./ g IN GERM. FATIS. CAP. V. 405 Abſtergere demum nebulas, & verum intueri cœperunt in Germania laudatisſimi iſti ciues, iuris peritisſimi. In horum numero refe- rendus in primis eſt VLRICVS ZASIVS: quem Eraſmus ita ſuſpexit, vt nihil in Ger- mania vidiſſe ſe, adfirmarit, quod æque ſit admiratus, atque Zaſii ingenium. cuius ora- tionem ſic ex tempore bonis verbis bonisque ſententiis, nec id ſine lepore, ſoatentem adeo collaudauit, vt parem in Italo quoquam animaduertiſſe ſe, negauerit (ꝗ). Quanta theologorum, quorum omnium inſtar eſt ipſe PHIL. MELANCHIHON; perpetuo talis vna cum beato MART. LV- THERO noſtro futurus, in bonarum littera- rum & Latini ſermonis ſtudio in Germania magis excitando exſtiterint mexita, pluribus perſequi nihil attinet. Plures, quorum ſi non æque magna, non contemnenda tamen hac in re fuerunt merita, theologos ſi nomi- nare conſtituiſſem, Iuſti Ionæ etiam mentio facienda eſſet; qui tantum natura valuit, vt Melanchthon nullius ingenium ad eloquen- tiam aptius cognouerit; tanta in oratione eius vbertas erat, tantusque ſplendor, magna do- ctrinæ copia naturæ felicitatem inſtruente (r): Cc 3 men- (q) in epiſtola ad Pirckheimerum, lib. miſe. ep. 54. vbi memorabilia de Zaſio leguntur. B (r) præfat. in Syntaxin: T. II Declam. p. 231. 406 DE LIN GVAE LATIN AE mentio porro facienda eſſet Vrb. Regii, ſupra, occaſione ita ferente, iam laudati, Georg. Spa- latini, Caſp. Crucigeri, & Io. Bugenhagii, cui R. Agricolæ, Hegii atque Herm. Buſchii ſcri- pta, quæ ſuperiorum temporum ſolœca cor- rigentia Germaniæ iuuentutem ad rectius lo- quendi diligentiam reuocabant, ſtimulos ad- didiſſe, legimus: & multorum aliorum pio- rum maxime, meliorumque litterarum, non ita pridem renaſcentium, & fouendarum in oſterum, cauſſa cupientium theologorum: qui ſcilicet ſummi Melanchthonis & optimi Lutheri exemplo id faciebant: ex quorum ſchola prodiit etiam Dau. Chytræus, magnus ſane theologus, optime de bonis litteris vin- dicandis vergente ſæculo promeritus; cuius nomen ea re magnum per Germaniam ex- ſtitit. Sed vt plures diſciplinis ſcientiisque erudi- tos homines, Latinarum litterarum cupidos, nominem, inſtituti ratio non fert. Enim- uero ſatis hactenus comprobaſſe, atque ex- emplis teſtimoniisque confirmaſſe mihi vi- deor, Melanchthonis æuum aureum Latini ſer- monis ac omnis in Germania feliciter demum aſſertæ bumanitatis fuiſſe ſaculum. Litteræ ſcilicet, quæ ſummorum Principum gratia exeunte ſæculo XV in patria noſtra diuino auſpicio fundata, amplisſimisque propoſitis præ- — 6 nis exe cncoln: “ jneunt⸗ Cuomum teſtinon elle 1th, VI ſu fumm tli elicint guſtinten rſüttbr imaliten Algeltchn rndul. Khreclarn ſee oecun tell, gue tum; At berorum Celebrarunt Gtlumma l Dent ei t os Caln indun Clin luter⸗ (Melnchn minde lnKurmie komulul ru Uonnge 1. 1 . ſfee . ie M WW Omertnen enye locennnss os 7 1et Enn. ſ. dans er⸗ trer⸗ Weoh⸗ Grn bin IN GEBM. FATIS CAbP. V. 407 præmiis excitatæ erant, ſingulari cultorum concordia ac indefeſſo ſtudio opus vrgente; eæ ineunte ac procedente ſæculo XVI ad ſummum prope ſunt euectæ. Firmisſimis teſtimoniis comprobare poſſem, tantum ab- eſſe, vt Principum in litteras fauorem medio XVI ſæculo imminutum conqueſti ſint ea- rum antiſtites, vt mirifice adauégtum eum prædicarint. Pii, Felicis Maximiliani veſti- gia, vt in reliquis excellentibus regiisque pla- ne virtutibus, ita in ſummo quoque erga o- ptimas litteras exornandas amore ſecuti erant Auguſtisſimi eius Nepotes Carolus V & Fer- dinandus I. quorum hunc veterum hiſtorias, & præclara poemata libenter legiſſe, publicis ſæpe occupationibus aliquam temporis par- tem, quæ in lectionem collocaretur, ſuffura- tum; & tam laudabilem, tamque glorioſam liberorum diſciplinam domi ſuæ inſtituiſſe, celebrarunt iſtorum temporum eruditi (s): vt ſumma litterarum atque prudentiæ orna- menta ex tribus eius FEiliis eluxerint: inter quos Cæſarem Maximilianum II ita litteris tinctum & inſtructum prædicarunt, vt loqui cum litteratis potuerit, & de ipſis ac corum Cc 4 do- (?) Melanchthon in præfatione ad Regem Ferdinan- dum in Danielem Proph. T. II Declamat. p, 233. & Io. Sturmius in prafat. in Steph. Doleti Phraſes Formulas L. L. 408 DE LIN G VAE LATIN AE doctrina grauisſime verisſimeque iudica- re (0). Cuiusmodi plerique ætatis eius Ger- maniæ erant Principes: poſtquam diuino acciderat beneſicio, vt præpotenti Auſtriacæ domui, inde a Maximiliani I temporibus, genti- (ſ) Adoleſcentem perfectis moribus ac litteris erudi- uerat Caſpar Vrſinus Velius, natione Sileſius, cuius funeſta fata eo magis dolenda videntur, quo maio- rem de ſe præbuerat exſpectationem: ſi enim per iſta licuiſſet, Welius inter eruditione, facundia, li- brisque celebres Germaniæ viros præcipuus futurus viſqs erat Eraſmo lib. XXVI ep. 28 vbi laudes ho- minjs fuſe admodum proſequitur: inter alia elo- gia, quæ Velio ibi impertiuit, hoc etiam legitur: Qudnta ingenii promptituno, guam emengata, vel ex tempore dicentis oratio, credas, illum de ſcripto dicere! quam felix ſtilus! quam varia rerum cognitio! in Ciceroniano ſuo de eodem Velio Eraſmus hoc tulit iudicium: Vrſinus Velius in carmine felix, nec in elixæ in oratione ſoluta, ſpirituum & vrbanitatig babet affatim: vbi prodierit hbiſtoria, quam de rebus Pannoniæ Boœmiægue rege Ferdinando geſtis texe- re dicitun, certius pronuntlabimus. mihi certa es Aſt, ilum & Principis ſui claritati & rerum magni- zuaini ſaoundiæ viribus re ponſurum. Qui plura de infelici hoc litterato (ſubito an. 1638 amiſſus eſt) percipere cupiet, euoluat, quæſo, præter Praſmi lib. I, ep. 36. & VI, ep. 30, 31, P. Iouii Elogia docto- rum virorum: honorificam admodum Velii repe- riet ibi mentionem: nobiles Poetas læto carmine, biſtoricos ſtili grauitate ſuperare is videbatur Io- uio. G. Matth. Kcenig. in Bibliotheca Vetere & Noua plures, qui memoriam viri conſeruarunt, citat. ctiltiun Iluſunt grel) xoni N nnii os 100 peliu c ſm y eumk. Mulun ſolumama hantz 40 ge umon ſortisgton fir Eenr. lachtho hunc Ne nunc gliitaln gnorat! ſaeu ter Oom mi Jemor ) nien Chundo Nh ()gui Cllenta 5 1 M ſinn z. ertta, Potene Dotent Ae, u! tn , A ⸗ IN GERM. FATIS CAP. V. 409 gentilitium pene eſſe cœperit, vt Hercules Muſarum in ea cognoſceretur ſuſpiceretur- que (?*). Bone Deus, quales habuit tunc Sa- xonia Eleltores atque Duces? quantam cu- ram ii egerunt de re ſcholaſtica per eruditisſi- mos viros ſumma munificentia concitatos melius communienda: qua nempe vniuer- ſam religionem niti, ſibi perſuadebant. Ad Rhenum Palatinatus Dominos habebat omni Muſarum laude maiores: qui litteras non ſolum amabant, ſed etiam præclare intellige- bant; ac multa non ſolum in otio, ſed etiam in ipſis negotiis, in caſtris, inter tubarum at- que armorum ſtrepitum legere ſolebant. Id fortisſimum Principem Pbilippum, Otto- nis Henrici Electoris fratrem, egiſſe, Me- lanchthon ſcriptum reliquit Gſ). Ipſum hunc Electorem Heidelbergenſem ſuam aca- demiam copioſe atque eleganter ornaſſe, ex- quiſitisſima bibliotheca ibi inſtructa, quis ignorat? Brunſuico-Luneburgicas atque Has- Ffacas terras Principes etiam regebant, Muſis quam maxime fauentes. De Dace Erneſto, quem omnes ac ſinguli potentisſimi ſerenis- Cc ſ ſimi- (*) vide perdoctam R. Reineccii præfationem In Io. Glandorpii Onomaſticon. Hiſtor. Rom. qua hoc Rudolpho I Imp. dedicauit. . (Sſ) qui Philippo Abbatis Vrſpergenſis Chronicon lu- culenta nuncupauit dedicatione, quæ T .II Decla- mat. p. 18/ inſerta eſt. . AIO DE LING VAE LATINAE ſimique Duces Brunſuico-Luneburgici ho- die viuentes generis ſui agnoſcunt auctorem, legimus, eum in academia Wittebergenſi, vbi auunculus Fridericus Saxoniæ Elector, cui litteras tantum debere, ſupra ignouimus, ipſum vna cum fratre Ottone a Georg. Spala- tino erudiendum curauit, linguam Latinam ita dediciſſe, vt huius copia neque in collo- quiis neque in ſcribendo ei defuerit: poſt- uam Lutetiæ etiam in eadem copia compa- randa deinceps ſeſe exercuerat; hiſtorias La- tine ſeriptas legere numquam deſinens: & tanto quidem ſtudio is hoc peregiſſe dicitur, vt quoties iĩter fecerit, librorum ſarcinam ſe- cum circumvexerit (t). Optimi Principis veſtigia in honeſta maxime ac laudabili re ſecuti ſunt patria virtute præditi Filii: quo- rum maximus natu Franciſcus Otto, quum puer Latinas & ſplendidas exararet epiſtolas, & ſumma induſtria in liberalisſimarum ar- tium ſtudiis, ad publicam Germaniæ pacem retinendam, & propagandam Euangelii do- ctrinam pertinentibus, verſaretur; eum vti- lem operam toti Germaniæ nauaturum fore, facile quisque ſibi potuit perſuadere (tt). Vtilisſimam etiam operam benignitate, qua do- ( T. IV Declamat. Melanchth. p. 21 vbi integra de Duce Erneſto comparet oratio. (tt) earumd. Dechm. T. II, p. 477. N Prinef mut ſet lutyͤ bolumm tmun vllren ſbletume let lenis Meh ſheit hen H DuI: In uetatnutt Latinam! geegt Winit nibnine lobat tan . incicabet ltenatie Prandett 1 4 Uttera )Cmen „chthon. c0nt 8 A⸗ tionem concion Glosen lele aona „,... lerde ag le 4 e. Wunde, lae t) „tente,0 ufi l⸗ 1 Ee IN GERM. FATIS CAP. V. 41I doctrinæ ſtudia complexus eſt, Germaniæ na- uauit ſerenisſimus Princeps ?PHILIPPVS Landgrafus Hatfiæ: cuius grauisſimo iudi- cio ſummum Melanchthonis in aſſerenda o- ptimarum diſciplinarum doctrina ſtudium ſingularem in modum commendatum eſt ce- lebratumque (u). Inter Principes inſigni pietate & præclaris in eccleſiam ac bonas lit- teras meritis conſpicuos ætas iſta mirifice ſuſpexit GEORGIVM Auhbaltinum, Princi- pem religioſisſimum iuxta atque eruditisſi- mum: in quo quum doctrinæ auida & capax fuerat natura, puer celeriter grammaticam & Latinam linguam didiciſſe, memoratur; e- gregia Georgii Helti in Lipſienſi academia vſus inſtitutione (?-). Badenſi itidem regio- ni Princeps tum præerat, qui etſi verbis ſimu- labat, tamen re ipſa ipſe eius ſermo pruden- tia litterarum tinctus, quid in ipſo latitaret, indicabat (7). Quam amantes litterarum, litteratisaue beneuolos Principes Marchia⸗ Brandenburgica, Bauaria, Moguntinæ atque L WVur- (u) Camerarius in proœm. Narrat. de Vita Melan- chthon. ad ipſum Philippum Landgr. (X) Orat. de Vita Georgii Pr. T. III, Declam. Mel. p. 198 adde Camerarii de eiusd. Principis vita Narra- tionem, an. 1696 Lipſiæ recuſam, ſanctiſſ. Præpoſiti concionibus initio præmiſſam. () Io. Sturmius in præfat. in Golii Onomaſticon, que hoc lacobo Marchioni Badenſ. inſcripſit. 412 DE LING VAE LATINAE Wurtenbergicæ terræ veneratæ ſint, & ſupe⸗ riore & hoc ipſo capite breuiter a me eſt o- ſtenſum. quorum vel ipſorum ætas, felicisſi- ma, de quibus in præſenti ſermo eſt, tempora attigit, vel egregii nec minus litteris dediti exſtiterunt iis ſucceſſores. In cadem felicia tempora optimi & ſapi- entisſimi Principis IO. ALBERTI, Dacis Megapol. ætatis flos incidit: qui quum abun- de expertus eſſet, litteras mirifice ad humani- tatem omniumque vitæ partium cultum con- ferre, nec poſſe res hominum mediocriter absque ſapientia conſtitui, ludos litterarios tanta per omnem prouinciam aperuit cura, vt merito ſuo omnium primus fuiſſe exiſti- metur, qui non ſuam modo gentem ad hu- manitatem & litteras deduxerit, ſiue compu- lerit, ſed litteras in vniuerſum etiam, præſer- tim ad litus Balticum pleno dignitatis exem- plo ſummaque munificentia ſuſcitarit. quan- doquidem nihil plane reliqui fecit, quod ad ingenia, quorum ipſe prudens cenſor erat, ſti- mulanda pertinere videbatur; ampla idcirco litterarum ſtudioſis proponens præmia. De Io. Caſelii certe ſtudiis ita meritus eſt, vt hic ipſe lubentisſime profeſſus ſit, ſe, ſi quid præſtiterit, præſtitit autem quam plurimum, id Principis huius bonitati & erga ſe benefi- ciis potisſimum acceptum referre neceſſe ha- bere. N der. dideün gvam 10 engoun tun Aenmmn munen ſunere 1 ſihlu arak⸗ Wnum pra Uine co Latinam nur Tunn cip llee 6)feln. edrerini to eode Proditi etam 0 ibiden l⸗ u lua ſo nehcen genls inan 1 lutz dittin, oet iniitti⸗ Culgnenzer 1 Mah, . M rr len iͤ lten , IN GERM. FATIS CAbP. V. 413 bere. Quantopere vero vniuerſas Muſas ſi- bi deuinxerit optimus Princeps, ex eiusdem Caſelii, gratisſimi totque beneficiorum num- quam non memoris clientis, Laudatione pa- tet, quam ei triginta circiter annis poſt obi- tum ad Nepotes Adolphum Fridericum & Io. Albertum conſcripſit (2): poſtquam com- munem Germaniæ Mæcenatem in ipſo etiam funere laudauerat (a), tamquam rarum & ſingulare vitæ regiæ exemplum, cuius pleraque dicta & facta mererentur admirationem; ſed vnum præ omnibus, quod litteras incredibili plane complexus ſit fauore. Nam quum Latinam linguam in haud vulgarem modum puer didicerat, & ſublimiorum diſciplina- rum capax ei fuerat ingenium, tantum ab- fuiſſe, confirmat Caſelius, vt tum, quum po- pulum (2) Helmæſtad. an. 1I61, 4. (a) Suerini in ſummo templo prid. K. Mart an. 1676. ora- tio eodem anno Roſtochii ex officina lacobi Lucii prodiit in form. S. Virtutes Io. Alberti D. perſtrinxit etiam Gaſelius in oratione, memoriæ Caroli, lo. Alberti fratris, conſecrata Helmſt. an. 1610, 4, & quam an. 1592 oænni, Io. Alberti filio, con ſcriptam, ibidem edidit: nec non in oratione funebri Andreæz Mylio, Ducum Megapol. confiliario, ſcripta & an. 16 Helmæſt. ed. & aliis lucubrationibus: nam ob- lata ſubinde occaſione Principis ſapientiam & be- neficentiam, quam erga ſtudia ſapientiæ & omne genus bonarum litterarum exercuit, preædicare haud intexmiſit Caſelius. 414 DE LINGVAE LATINAE pulum auſpiciis ſuis regere cœperat, litteris harumque cultoribus fauere deſierit, vt, quo plus, adultior factus, proſicere voluerit, hoc impenſius litteras colere, iisque præditos a- mare, ingeniis delectari, & hæc mirifice fo- uere perſcuerarit. Quamquam ſcripſit Ca- ſelius, doluiſſe Principem, non plures in ter- ris ſuis fuiſſe varia bonaque doctrina politos; & quam maxime ipſum optaſſe, vt eiusmodi ibi homines naſcerentur: addit tamen, ſedu- lo indulgentisſimum Patriæ Patrem curaſſe, vt id fieret, nec rationem, qua voti huius ſui compos fieret, non inueniſſe, nullis plane parcentem ſumptibus, nec ab infſtituto deter- ritum, quod plus ex arca depromendum fue- rit. Satis nempe fructus percepiſſe tum ſibi videbatur Princeps noſter, quum multos ap- prime nobiles & ſplendidos viros circum ſe conſpiceret, qui noua ornamenta a Muſis ac- cepiſſent, ingenii dotes cum cura cuſtodien- tes, pro aulæ rationibus magis magisque in dies adauctas: nam præter legum fcientiam eloquentiæ ac ciuiles prudentiæ laudem ii adfectabant. Horum nomina quum lege- rem in Caſelii lucubrationibus, de Eraſmi cogitabam vaticinio, eumque verum vatem exſtitiſſe, reperiebam: vtpote qui, vt ſupra commemoraui, confiſus erat, fore, vt eorum Germanicæ nobilitatis iuuenum, qui ad lau- dem Gmmunu Optiinos D mplecete eltrocuun nir ecket ninvero n Uumexemnp witar vehuiwem vedchit 1 Gvonn Len Eürm geriſſe: tehenee Kleniun tem C Munin n lbrigun ſnt. O 1 tam e Muteby l N Nenee IN GERM. FATIS CAP. V. A15 dem litterarum ſtudio comparandam iam tum contenderent, exemplum ad plures mox dimanaret; & vere claram, generoſam, illu- ſtrem, & ſuſpiciendam quamprimum futuram Germaniæ nobilitatem, quæ pro chartis & alea optimos veteres libros tractaret, pro ſcortis amplecteretur virgines Camœnas, pro bellis ac latrociniis ſanctisſimæ leges ac philoſo- phiæ decreta curæ ſibi haberet cordique. E- nimuero nobiles illuſtria ſummorum Princi- pum exempla asſidue intuebantur, vnde ſibi, quæ imitarentur, caperent. IIluſtre maxi- me huiusmodi exemplum cunctæ Germaniæ præbebat in primis IO. ALBERTVS: qui, quum Latinum ſermonem plurinuum amaſſet, genuinam eint puritatem ſingulari diligentia Jectatus; vnde coniecturam cepit Caſelius, eum, qui puerum primas litteras docuerit, ni- hil in minutisſimis quibusque tradendis ne- glexiſſe: tanto litterarum flagrauit amore, vt absque eruditis ſermonibus haud cœnarit; & ſæpius vel poetam, vel hiſtoricum, vel ora- torem, quam gemmatum calicem vino ple- num in triclimium inferri curarit, pluresque libri, quam catelli Melitæi in curru eius viſi ſint. Ciceronis inprimis epiſtolarum lectio- nis tam cupidum fuiſſe Principem, refe- runt (b), vt has non aliter, atque Alexander Ho- (b) R. Reineccius in præfat. lib, 14 Annotat, Io. Glan- 7 K rincias 1 cbabthgul . alo. AI6 DE LIN G VAE LATIN AE Homeri carmen, Scipio Xenophontis Cyri pædiam circumtulerit, manibusque triue- rit. Animaduerterunt interdum ſatellites, m!) f ruente venatione ſubſtitiſſe Dominum, ni- deiſnitnt⸗ hil latratu canum permotum, nihil auerſum mtuan ab inſtituta lectione, ſiue meditatione. Quum temm ton. en Virtu. igitur litterarum amantisſimum & erga do- unt Gos liberalisſimum ſeſe præbuiſſet, minime mibent. mirum videtur, ſingularem eius virtutem, & rlo4ber perpetuam in Muſas munificentiam Caſelii Utr onnin multorumque aliorum ore eſſe celebra- tegifolt t Alete tam (?*): quippe quos mirifica ſua clementia ſuos reddiderat. Melanchthonem in primis, ulſureniu Camerarium, Georg. Fabricium, Adamum Eenonelt Siberum, in pretio habuerat, ad quorum lit- s iwwentut teras, quas ſubinde ad ipſum dederant, re- N u ſcribere non dubitauit. Ityeluh⸗ Ad ſummam ſingulas Germaniæ noſtræ Kcozet —H” pro- li⸗ dorpii in Epiſt. Cicer. ad familiar. p. FII. vbi recens Ttinebenin⸗ hoc atque inprimis memorabile Io. Alberti exem- plum omnibus Germaniæ noſtræ proceribus non ingratum eſſe poſſe, cenſuit Reineccius. Ol nad (*) G. Fabricius in dedicatione, qua ei Militiæ ſactæ n kii libros nuncupauit , inter alia præconia, quibus um urni Principis ſummi virtutes celebrauit, refert: Te Macn in optimorum ſtudiorum renumgue vtiligſimarum co- bolgun! gnitione verſatum eſe, cio: & tanta quidem ingenii lumz Jacultate & copia, tanto iudicii acumine, vt & niel- enn nerli lie 45 Prc lare, & ſontias ſaptenter: & quæ in tanta li illet dignitatis amplitudine virtus aamirabilis eſt, bene geecre mum hane ſentientes audias, & admittas elementisgſime. tlakne, 1. . Illh eliu r M N GERM. FATIS CAbP. V. 417 prouincias aurea iſta ætate Principes guber- nabant, qui litteratos tamquam laudum ſua- rum præcones fouebant, & mira dignabantur benignitate: dum ipſi plerumque cognoſce- bant, quid in quoque virtutis eſſet, arque lit- terarum, & in nemine non, quem cognoue- rant, virtutem & litteras liberaliter exorna- tum ibant. Quo clarius id appareret fr. ſtre Io. Alberti, optimi Principis, exempᷣ um, inſtar omnium, pluribus verbis Caſelii duétu perſequi volui. cui plura, nam in proclini e- rat, addere potuiſſem. Iulii, ſerenisſimi Brunſuicenſium Ducis, ſi longior eſſe cu- perem, mentio in primis fieri deberet: cu- ius iuuentutem virtuti litterisque deditam Muſis tam propitium ſæculum valde ſuſpe- xit, velut Principis optime aliquando meritu- ri, & cognatorum paullo ante memoratorum veſtigia, quod ad doctrinæ ſtudia cumprimis attinebat, inſiſtentis (c). Io. Alberti ſimiles D d Prin- () vid. Exrra ι⁵οο Princ. Iulio a Io. Caſelio ſeriptus & an. I589 Helmeæſt. editus; vbi oſtenditur, plurimos tum in terris Brunſuicenſibus exſtitiſſe, qui cum ar- morum ſtudio ſtudium ſapientiæ coniunxerint; poſtquam nemo ex ipſa nobilitate fuerat, quin, quum a filiis equos, arma, & quæ cum hiſce cohæ- rent, negligi paſſus non ſit, tum plures litteris eru- diri iuſſerit, facultate litteras in tot ludis apertis & florente academia Iulia diſcendi data. Se Acade- miam hanc, vti filiam amoresque ſuos guotidie in ore habuiſe, ſibique dormienti etiam curæ eam fuilſe, 418 DE LINGVAE LATIN AE Principes Latinum ſermonem, quum vniuerſæ ſapientiæ ſtudioſis, tum regum filiis, non ſo- lum ob ſapientiam, ſed ob ſingularem etiam in omnibus Chriſtiani orbis regionibus v- ſum, neceſſarium exiſtimabant, quod maxi- ma ſæpe negotia cum exteris gentibus ac re- gibus eo ipſo ſermone gererentur, de quibus ab interpretibus erudiri non ſolum turpe principibus, ſed & interdum periculoſum vi- deretur: tantum aberat, vt Germaniæ Prin- cipes ordine ſuo indignum crederent, quod quidam ad Alexandrum M. ſcripfſit, regium eſſeæ, cultizſimam habere orationem. Iſtius porro ætatis Principum illa cura erat (d), quæ paullo poſt ad pædagogos cœpit ablegari: & res academicas tantæ ſibi habebant ii tum cu- ræ, vt in intimam earum ſeſe demitterent conſiderationem, confirmantes partim, quæ maiores bene ordinauerant, partim noua, ea- que ſalutaria maxime, conſtituentes. Immo ipſos hos Principes in loca, plerisque fortu- natis ſpreta hodie atque inuiſa, ſæpisſime de- ſcen- dicere folitum eſſe Ducem Iulium, confirmat Caſe- lius: qui ſimul ferenisſimum eius Parentem Henricum, huiusque duos reliquos filios collauda- uit; quorum natu ſecundus Philippus animum tam profunde imbuerat liberalibus diſciplinis, vt doctrinas etiam vtiles ex Etruſco ſermone in Lati- num eleganter conuerterit. () Morhof. Polyh. litterar. I, 24, § 44. ſutoen Pitrelt Cmi Cenmunix. Cult,uan ltencum Duces Pon entiled Acollin Uillbuuhit olotici⸗ Conshon Orinesl ne, Nen faci e Auit⸗ AAU dond, e1. A bum Ullh gent 4 Dln E Prin lehorn⸗ ilmtr er. IN GERM. FATIS CAP. V. 419 ſcendiſſe, legimus, in diſcentium profectus inquirentes, nec quemquam indonatum faci- le dimittentes, de quo virtutis ac doctrinæ ſpem conceperant: donis enim tironum in- genia excitari poſſe, ſibi perſuadebant, præ- ſertim quum ii cognouerint, in litterarum ſpatio cum laude currentes muniſice etiam a Patriæ Patribus adiuuari. uamdiu iſtiusmodi Principes imperabant Germaniæ; quibus nulli conſiliarii gratiores erant, quam quos vna cum nobilitatis ſtudiis litterarum etiam doctrina erudiuerat: quales Duces Pomerania quoque iisdem temporibus oſtentaſſe dicitur (e): qui nemini prope ſecre- ta conſilia committere conſueuerant, niſi no- tbilibus litteratis: ſiue quamdiu Pontani, Ca- rolouicii, Langueti, Peiferi, Mylii atque Cra- tonis ſimiles, partim ipſa doctrina ducti, par- tim Dominorum ſuorum iudicio excitati, a conſiliis Principum erant, a barbarie magno- pere denuo metuendum non erat. Accedebat, quod ad ſummorum Principum, & Ducum, Imperatorisque exemplum minores etiam ordines ſeſe componebant. Vt vnius IVLII PFLVG, Naumburgenſis Præſulis, mentio- nem faciam: quotquot Germania eius æta- te, quæ in aureum ſæculum cadit, eruditos habuit, ad vnum omnes maximum eum ve- Dd 2 nera- (e) Io. Sturmius in cit. præfat. in Golii Onomaſticon. 420 DE LINGVAE LATIN AE nerati ſunt Mæcenatem: ſummis ipſius in litteras merita ad cœlum efferentes laudibus. id quod Melanchthon in primis fecit (“*): in- ter quem & Iulium ſingularis intercesſit vſus. Cuiuslibet præterea amplioris paullo Germa- niæ ciuitatis Senatus doctos ac peritos ludi intra pomoœria ſua conſtituendi moderatores liberalibus ſatis oblatis præmiis, tantoque certamine, ad ſe arcesſitum ibat, vt, quo me- lius quæque Respublica erat conſtituta, eo li- beralior erga ſtudioſos tum exſiſteret. Satis enim prudentisſimi quidam vrbium Senato- res perpendebant, quantum ad omnis proſpe- ritatis, diuinarum humanarumque rerum ac ſalutarium in hac vita actionum ſpem in pue- rili inſtitutione ſitum eſſet: inde reliquo ſe- natui hortatores atque inſtigatores erant, vt aliquos bonarum artium & litterarum peritos viros conquirerent, qui ciuitati in pueritia e- rudienda operam darent; quibusque con- grega- (*) Camerarius in vita Melanchth. pag. 200. Multa de Iulio Pflug commemorat Io. Caſelius in orat. fu- nebr. Andr. Mylio ſcr. D. a. vbi, poſtquam oſten- dit, quantum is celeberrimis Italiæ doctoribus in ſa- pientiæ eloquentiæque ſtudio acceptum retulerit, pergit: clarum erat viri nomen pasſim gentium: ipſe acceptus regibus, & Curolo V impenatori ſapi- enti, carigſimus doctis per Europam omnibus: bene de patria degue vniuerſo imperio mereri ſtuduit, ac monimentis ingenii, banc ſuam egregiam volunta- tem ac potius pietatem teſtantibus, ſompiternæ me- moriæ nomen ſuum conſecrauit. uminr M. 1 1 0 NMenchth Etuta No Cirero gentcrit Srurit, Müͤe 1 tus, Gelu OrNando liliyg „ 4 1 erlecutus 0 Korunte Moleten 3 . (onto, bin e e denat Nchnche utlen⸗ 9 UAI 4 teen nitt⸗ n rntt lang lenc ſerne. luunvend inpmmi unle n⸗ Nhr. NNn nte nan r IN GERM. FATIS CAP. V. 421 gregatis eximius quidam apud ſe ludus ape- riretur. Talis ludus vt in florentisſtma ce- teroquin vrbe ſua aperiretur, &enatum Nori- bergenſem inprimis operam nauaſſe, pluribus verbis Camerarius oſtendit (?*): cuius conſi- lium in vtili maxime atque neceſſaria re Phil. Melanchthon eleganti oratione prædicauit: quem Senatus ſcholaſticæ rei apud ſe conſti- tuendæ cauſſa Witteberga aduocauerat (**). Ipſum iſtum de reliquo Camerarium vna cum Eob. Heſſo, aliisque optimis viris in recens de Melanchthonis ſententia atque iudicio con- ſtituta Noribergæ ſchola docuiſſe, ſcimus. Cui vero obſcurum eſt, quantas curas Senatus Argentoratenſis, ac in eo cumprimis Iacobus Sturmius, paullo ante inter iureconſultos o- ptime de melioribus litteris meritos nomina- tus, de ludo in celebri ac copioſa vrbe ſua ad- ornando ſuſcepert? Talia, quæ ad argumentum, quod tracto, ſpectare, quidam forſitan negabunt, hactenus perſecutus ſum, quo luculentius temporum iſtorum felicitas appareret, & vt cauſſæ ſimul Proderentur, quæ perfecerint, vt Germania Dd 3 tot (*) de vita Melanchthonis p. 104. (**) oratio, in laudem nouæ Scholæ inſcripta, quæ an. 1526 in corona doctisſimorum virorum & totius fer- me Senatus Noribergenſ. habita eſt, T. I Declamat. Melanchth. p. 435 ſeqq. reperitur, copioſa ſane at- que elegans. 422 DE LINGVAE LATINAE tot Latine doctisſimos viros decem circiter luſtrorum ſpatio numerauerit, quot omne fere reliquum ad noſtram vsque memoriam tempus vix habuiſſe videtur. Omnes enim iſti viri circa medium ſæculum V florue- runt, ita, vt paucisſimi eorum ad octogeſi- mum eiusdem ſæculi annum vita proceſſe- rint ſua. Iuxta honores autem, præmia, ſum- morum Principum fauorem, hominumque ardentisſimum ſtudiuns ac æmulationem, lit- teras ab Agricola potisſimum & R. Langio in Germaniam trantlatas, ab Hegii atque Drin- gebergii diſcipulis, optimo in primis Reuch- lino, fideliter propagatas, a Buſihio, Hutteno, Nuenario atque Eraſmo fortiter contra hu- manitatis elegantiæque hoſtes aſſertas a Me- lanchthone denique, Camerario, & horum diſcipulis feliciter ſtabilitas ac melius muni- tas, ſumma earum cultorum concordia & propenſisſima bene de re publica demerendi voluntas ſartas telctasque aliquamdiu conſer- nauit. Quam firmum vtrumque hoc ſtu- diorum columen, & quam artum doctorum hominum exſtiterit iſto tempore vinculum, ſupra intelligi potuiſſe, arbitror, vbi dictum eſt, Melanchthonem, præterquam quod pue- rilia ſtudia grammaticis præceptis adiuuare haud dubitarit, ſua ſæpius merita aliis ad- ſeripſiſſe. De quo notatum etiam legi- mus wwideni orbus nul grnn ultapan age hu erinuurn ncunl Mußm. AA it Oinria) enmn ün: Clopel ml uuna in her/ Mes cln ne d- tut Cnnen un U D l el 1Cne Auconet leochu⸗ Hlodtnn — IN GERM. FATIS CAP. V. 423 mus (e), ipſum pro doctrinæ publicæ, quam vrgebat, asſiduitate crebro in ea loca, & ad illas horas Wittebergæ veniſſe, quibus colle- gæ aliquid docuerint, & apud diſcipulos as- ſidentem profitentes audiuiſſe: quo factum eſſe, addunt, qui id commemorant, vt hi ma- gis attenti, & exiſtimatio ipſorum melior eſſet, & diſcipulorum retineretur frequentia. Sæculum porro erat, quo eruditos non pude- bat, ab iis, quos non ita multo ante in diſci- plina ſua habuerant, petere, vt locos, qui in auctoribus obſcuri videbantur, ſibi explicare haud grauarentur (f). Tanta erat diſcendi proficiendique inter Germanos cupiditas. Vt multa paucis comprehendam: Optimus tum atque humanitſimus in Germania mos erat, eximius in tribuendo cuique, quod illi debere- tur, candor: ſumma eorum, qui virtute & do- Etrina præſtare viderentur, reuerentia. mira ad gratiæ reconciliationem facilitas, ſi quid Dd 4 forte (e) in vita Melanchth. p. 71. (f) eorum numero fuit ſupra laudatus G. Fabricius, qui ita ad Greg. Berſmannum, ſuum paullo ante diſcipulum, ſcripſit: In carminibus Horatii locus eſt mibi obſcurus, quem vt explicare ne graueris, quum otium eſt: & ex eodem tvsesy pPrincipis poetæ inueſtigare, ſi guo modo fieri poteſt, etiam atque et- iam peto. Epiſtolam Fabricii, qua id petit, inue- nies cum multis doctisſimor. virorum ad Berſman- num epiſtolis aliis, P. I Poematum huius pag. 334;. edit. an. 1592. 4:4 DE LINGVAE LATIN AE forte ſimultatum incidiſſet“ in conſuetudinis ρ Ffamiliaritalts vſu nihil fucatum aut exul- reratum: diſcenai, quod ignoraretur, inftam- ati ari Audio animi, & nut ain conſtendo Pu- Sn ;nullum perſoquendi occaſi⸗ lone? tadium, neque faſtidium audiendi? in Primis autem parata bene meritis grati animi memoria. Quæ dilucida maxime Camerarii verba (ff), quibus aureum iſtud ſæculum egregie deli- neatur, addenda cenſui, ne Melanchthonis auum temere aureum, Muſirque longe opta- tisſimum appellatum a me videretur; & quo facilius hactenus a me ſcriptis fides habere- tur, tempore, quo diuerſo plane more viui- tur. Idem iſtud ſæculum Caſelius felix præ- dicauit (g), quod eo in Germania primum quaſi e terra ſinceræ litteræ, numquam antea ibi fatæ, natæ viderentur. Si vero quis certius ac clarius, auctarii uaſi loco, deſiderauerit teſtimonium; tale eiusdem Caſeli, æquisſimi ſcriptorum cen- ſoris, ad Io. Reccium Goslarienſir reip. Conſu- lem epiſtola, ſupra nominatim a me allegata, præbebit. qua ſcilicet aliquot non vulgari doctrina præditi nationis E eſtyhalicæ viri, qui ipſa iſta aurea ætate de bonis litteris in Ciſue- ſeranis prouinciis cum primis bene meriti ſunt, . pro- (ff) in Narrat. de Eob. Heſſo, A, b. () in epiſtola quadam ad Theod. Adamium. ſnwal l Nelmd Pſphal N N Uume Ghhins ſerenl G ſullal irneni atrin ten lnn e n ey Phoyp⸗ S Cuan n e UUUIII , C- Cn ne gleon fuum IN GERM. FATIS CAP. V. 425 proferuntur; ſingulari eorum in formandis ingeniis & in dicendo exercendis induſtria prædicata. Namque ſollertes hos maxime in erudienda ætatis eius iuuentute magiſtros non ita aberraſſe, oſtendit Caſelius, vt philo- ſophos ante annos fingere ſe, oſtentaſſent; quum dicendi potius arter a puberibus adl ve- tuſtatis monimentorum lelctionen ſodulo inui- tatis deguſtari vellent. Id quod Herm. Tuli- chium, Io. Riuium, Marc. Dabercuſium, ſupra laudatos a me viros, quam maxime voluiſſe, demonſtrat. Quibus præter complures alios præclaros inſtituendæ iuuentutis artifices ex W. eſtphalia oriundos (h), A RNOLDVM BVRENIVMaddit & IO. GLANDORPIVM. Illum, cui inter omnes populares primas tri- Dd f buit, (h) Priusquam eos recenſet, de doctis Weſtphaliæ viris generatim ita loquitur Caſelius: Neqgue enim vel boc obſcurum eſt, & absque contumeliæ dici poteſt, quodab illis etiam ipfis ante annos centum celebratum fuiſſé, inficiari nemo poteſt, Lſunt enim monimenta in manibus lepida & ſalſa] ex gente populoſa, guam patria omnem capere poſſe vix viaeatun, trancire guotannis in bas citeriores regiones non ad Albim ſolum, ſed & ad mare Balticum, ex humilioribus pla- res, nec nullos ex littenatis, ſortunas ſibi & ſedes quæ- ſetum. Quum enim & ingenioſi ſint multi, & parati ad honeſta ob ecqguia, & laborum tolerantes & indu- ſrii, facile ſibi beneuolentiam apud nos bonis arti- bus inueniunt, & absque inuidia tuentur honeſtum in- ter noſtros locum, guorum porro elucet Fkides & in- tegritas. 426 DE LINGVAE LATINAE buit, ſumma ſua induſtria & præclara erudi- tione vnum & primum collapſam Megapoli- tanam academiam erigere cœpiſſe, adfirmat, quum relictis rebus magno ſtudio id egerit, vt auditores ſaperent, & virtutem colerent, & iis potisſimum magiſtris vterentur, qui ad informationem animi ſimul & linguæ recte ducerent (i). De lo. Glandorpio, quem ſe- cundo (i) quod prudentisſimum ſuum conſilium ipſe Bure- nius vberius explanauit in elegantisſima oratione de Dij'ciplinæ scholæ Roſtochiænæ: quæ vna cum Me- lanchthonis præfatione, in qua Burenius ſenex eru- fditione, virtute, & eloguentia excellens nuncupatur à Melanchthone; in huius Declamat. T. IV p. 156 ſeqq. reperitur, ſeorſim antea Wittebergæ an. 1556 cdita. Si plura de præſtantisſimo oratore perdi- ſcere voles, ea Hamelmanni opuſcula te edocebunt: lib. IIl de Viris in Weſtphalia ſcriptis illuſtr. p. 168, Oper. hiſtor. ſcripta eius, numero non adeo multa, recenſentur: & pag. 1447, lector ad Nath. Chytræi de Arn. Burenio orationem ablegatur; quam Caſe- lius etiam citauit: qui ſatis verboſam etiam atque Perhonorificam Burenii eruditionis meritorumque mentionem fecit in Io. Alberti Ducis Megapol. Laudatione D. I. vbi recenſet, optimum virum ius- ſiſſe adoleſcentes, & linguam excolere, & perpolire vitam, indicantem, & ſubinde iterantem, eloquen- tiam ex Latino oratore beti, ſcientiam ex Graco Philoſopho: nihil videre, qui hoc non viderent. Hanc ipſam rationem admirari ſe cœpiſſe, addit Ca- ſelius, ſequendamque ſibi quoque putaſſe; quum meliorem inuentam non eſſe, ex reipſa compererit tum, quum doctisſimos viros audiuiſſet adultior, isin norttl eee⸗ Dia mnul Wekye lchl Gicrur:; ne lenni Cohunn di R unun ngne! tmmin necell mmat ſal IN GERM. FATIS CAbP. V. 427 cundo a Burenio loco inter recenſitos popu- lares collocauit, aliquot paginis agit ibi Caſe- lius; Vvna ctiam re Burenio ſuperiore, quod plura ingenii monimenta reliquerit, non ſo- lum quod erudiendæ primæ ætatis veram ra- tionem princeps in diuerſas Cisueſeranorum oppidorum ſcholas attulerit (k). Vir, non Caſelii doctisſimorumque monimenta accuratius euoluis- ſet. Fuſius quoque idem Caſelius de Burenio egit in orat. funebr. Andr. Mylio ſcr. F. 2. (K) de Glandorpio eadem Hamelmanni opuſcula exi- mia multa commemorant. in Apologia altera pro Weſtphalis contra Iuſti Lipſii calumnias Oper. hiſt. p. I431, Rein. Reineccius vitam Glandorpii edidiſſe dicitur; quam Albert. Lenicerum oratione & car- mine docto etiam deſcripſiſſe, in Hiſtoria eccleſ. renati Euangelii pag. 1045 adfirmauerat. neutrius commentationem ego vidi. At multa de Glandor- pio perdidici ex R. Reineccii præſatione, quam eius Romanæ Hiſtoriæ Onomaſtico, Francofurti an. 1589, atque ita viginti quinque annis poſt auctoris obi- tum in fol. edito, præfixit: plura, ex eiusdem Rei- neccii quatuor præfationibus ſiue dedicationibus, Glandorpii Annotationibus in M. Tullii Ciceronis Epiſtolas ad familianes an. 1580 Baſileæ 8 editis, partim præmisſis, partim ipſis Annotationibus in- ſertis, p. 179. 360. & 509. in quibus non tantum An- notationes, earumque auétorem laudat, ſed multa etiam de ſemet ipſo ſuisque fatis narrat. Ad Annotationes ipſas quod attinet, ſe has, veluti theſaurum eximium, vbicunque vixerit locorum & gentium manuſcriptas ſecum circumduxiſſe, adfir- mat Reineccius, quum earum ope in Ciceronis epi- ſtolis extra ſalebras facilique & expedita via proce- 42 8 DE LIN GVAE LATIN AE Caſelii modo, ſed grauisſimorum etiam cen- ſorum aliorum, iudicio, magni ingenii, animi non abielti, diligentiæ ineredibilit, iudicii dex- tri. cui propoſitum fuit, vt rem litterariam ornaret, & recte educaret pueritiam, non ad opinionem aut vmbram aliquam doctrinæ: & dere liceat. quandoquidem nullus pene angulus in iis relictus videatur, ad quem Glandorpii lima non Penetrarit: quo neminem quoque Romanam Cice- iudicauit. Licet vero optimus Glandorpius poſte- ritatem excellentis ingenii ſui monimentis, & iis, quæ viuus edidit, & poſtumis, magnopere ſibi de- uinxerit: neſcio tamen, annon poſteritas æque ma- gnam ei habeat gratiam, quod ſuo ſtudio, quod in erudiendo Reineccio collocauit, effecerit, vt Ger- maniæ gloria ſumma huius eruditione non parum ſit adauéta. Quantum debuerit Reineccius Glan- dorpii diſciplinæ, cui quatuordecim annorum ado- leſcentulus traditus fuerat, quum is an. 1555 in hac ipſa vrbe, vbi hæc ſcribo, ſcholæ præeſſet publicæ, ipſe in citatis præfationibus exponit., id etiam ex teſtimonio patet, quod Reineccio a fidelisſimo hoc ſuo præceptore tum impertitum eſt, quum iactis iam apud eum fundamentis in academiam cogitaret;pri- mæ præfationi adiectum: quo confirmauit Glan- dorpius, Reinerum ſuum eam præſtitiſſe diligenti- am, vt, quum primos tantum nominum & verbo- rum flexus tenens ad ſe venerit Hannoueram, tunc Latineæ linguæ probe ſeiens & in virague orationis Jacultate perinde felix, tinctus etiam litteris Græcis ad parentes ſit reuerſus: id quod an. I559 accidit: vnde de magna Glandorpii in docendo dexteritate, roniani temporis biſtoriam exquiſitius enucleaſſe, ie cera; le Gernan (e⸗ ſpon In Cttte, IN GERM. FATIS CAbP. V. 429 & qui hiſtoriæ Romanæ magnam attulit lu- cem; dignisſimus præterea, qui felicioribus Germaniæ adnumeretur poetir. Glandorpii huius ætatem omnem elegantis bonæque do- btrinæ in Cizueſeranis regionibus lucem Me- lanchthoni debuiſſe, expreſſe fatetur Caſelius. Omnes certe, quos in elegantisſima epiſtola laudauit litteris formandæ iuuentutis artifi- ces, Molanchthonem ſuum coluerunt magi- ſtrum. immo cuncta Germania communem, vt vidimus, venerata eum eſt Præceptorem. CAb. egregia Reineccii indole, & magna ſimul ſæculi fe- licitate poteſt diiudicari. Quo paullo Pott, quam Reineccius Hannoueranam ſcholam frequentare ccperat, Glandorpius commigrarit, & quibus præ- terea fatis vſus ſit, ex Hamelmanno, & Reineccii præfationibus tranſcribere nolo., quorum ille lib. IV de Viris in Weſtphalia eruditione illuſtr. p. 192 Oper. Hiſtor., Iucubrationum ab ipſo Clandorpio emiſſarum dedit indicem. docuit etiam, tantum vi- rum ex Murmellii ſchola prodiiſſe; quem Me- lanchthon doctigimum pubis intormatorem & hi- Roriarnm exactum ſei utatorem, prusentem denigue ingeniorum cenſorem appellarit, & gquo vna cum Herm. Bu chio a, bpurgenfis conemis elogquentio- rem habuerit neminem. 430 DE LINGVAE LATINAE CAP. VI. Latinæ linguæ omnisque elegantioris doctri- næ cultura eadem Melanchthonis æta- te, qua ad ſummum in Germania adſcen- derat, retro ſublabi iterum piſa eſt. cuius mutationis culpam an Lutherani ſuſtine- ant, & vtrum b. Lutherus bonarum litte- rarum vindices inuidia ſaltem degrauarit, quemadmodum quidam ſtatuerunt, inqui- ritur: vtroque negato, maior, æque ma- gna certe, Latini ſermonis contemptio in- Papatu deprehenſa eſſe oſtenditur: eiurque aliæ ac diuerſæ recenſentur cauſſæa. Opti- morum Romanorum ſeriptorum imitatione neglelta, Apuleiani, obſoletæque antiquita- tis adfeltatores prouenerunt, minus tole- rabiles, quam Ciceroniani. Adagiorum abuſus ſæculi ſtilo non parum quoque ob- fuit? quem temeraria Criticorum Rami- ſtarumque ſoboles neutiquam adiunit. Quantopere docendi ratio degenerarit, & a ſuperiorum temporum felicitate omnia ſub ſæculi XVI exitum in Germania diſere- parint, luculentius nemo declaraſſe videtur, Caſp. Hofmano. Irruenti barbariei ſtre- nue obuiam inter Germanos iuerunt Io. Sturmius & Io. Caſelius ſingulari Germa- niæ fato exorti, & de Romano ſermone fe- liciter vindicando praclare meriti viri. Stur- K. ea⸗ ulta 44 ſeer en rtia tenpo antor dene Madenn thhacci anuru Tae ele tum e Kucia S ALREAE. N. . N uſte e emn Neme. NonmmNn⸗ IN GERM. FATIS CAP. VI. 43r Sturmii collegie, ſucceſſore, diſcipulisque nonnullis ſimul laudatis, vauci quidam eius- dem ſermonis aſſertorer, ex aurea iſta ætate in Germania exeunte ſæculo XVI reliqui, nominantur: horumque de diſcordia, eru- ditoram animos quam maxime diſſociante, Mæcenatum paucitate, & aliir incommo- dis, quæ, Latinæ linguæ yniuerſæque huma- nitatis ſtudio perquam moleſta atqué noxiz, eruditos in contemptionem ſenſim adduxe- runt, adferuntur querimoniæ. Ronorn quondam oratorum laus Neadem Ciceronis ætate, qua ab humili dutlta ad ſummum demum peruenerat, ſene- ſeere etiam breuique in nihilum ventura ite- rum videbatur (a). Idem & Melanchthonis tempore, quo Latinæ linguæ ac vniuerſæ ele- gantioris litteraturæ ſtudium ad ſummumiti- dem apud Germanos perueniſſe, non obſcure hactenus, vt ſpero, a me commonſtratum eſt, accidit. Ioach. Camerarius tantam Ger- manoruna contentionem tam celeriter ſua iam ætate repreſſam, & ardorem iſtum exſtinätum eſſe, ægerrime tulit (b); paucisſimos iam tum exſtitiſſe, conqueſtus, qui elegantiora ſtudia vel coluerint, vel admirati ſint, vel omnino (a) Cic. Quæſt. Tuſcul. lib. II, c. 2. (b) in Narrat. de Eob. Heſſo, init. 432 DE LING VAE LATINAE omnino reſpexerint, atque curarint. Quare, quum litteras tanti antea æſtimatas, tantoque ſtudio ac labore ab interitu prius vindicatas, nugas, & in vita communi tamquam luſuum puerilium & bροαιτ, exiſtimari iam a mul- tis, cerneret; ne de bonarum artiuin ſtudiis futurum quid eſſet, valde metuendum ipſi videbatur: præſertim quum Principibus nonnullis nihbil regium denuo videri cœpiſſet, niſi quod ιανσο putabatur: id quod Me- lanchthon etiam vehementer doluit (c). Quod igitur Petrum Viäctorium longa ſua æ- tate in Italia nactum eſſe, in præfatione vidi- mus, vt litteras in Italia renaſcentes viderit, & pene iterum exſtinétas idem Camerario in Germania contigit: quem Caſelius etiam cum Victorio & ætate, & ſtatu corporis, & ſermone, & bonitate ac varietate optimarum diſciplinarum, & ſeueritate comparare alias conſueuit (d). Res, quod mirum ſane, non parum Melanchthonis iam ætate labefactata, vna cum vergente XVI ſæculo ita ad interi- tum ruere ſimul viſa eſt, vt ſeptuageſimo ſexto eiusdem huius ſæculi annno Io. Stur- mius non absque animi dolore ſenſerit (e). barbariem in ciuitates & aulas Principum, in ſoholas (Cc) Declamat. T. I, p. 366. (d) in Elogio Bartoli Richii A. 2, b. (e) Præfat. in St. Doleti Formulas L. L. K6 Nola e rehere ejte ken ſno n AAnod nu ly nn mnin Aunisante e gu⸗ ig 1 Gemum 71 muenteba Mllſeenti 4 mfte⸗ etur. be ſenuman Kantsben unmun ner Nlini len nnmn Flunna Cvocne g Cituit Sre in Ehinen epi E)hret⸗ Onepil anntl IN GERM. FATIS CAP. V. 433 Iſcholar etiam academiarum partim clam ir- repere, partim etiam impetu & vi quadam a- perte denuo inuadere. Io. Caſelius nonage- ſimo quinto eiusdem ſæculi anno dolenter admodum quæſiuit (f): Quotusquitque La- tinæ linguxæ ſtudet, ſic, vt eius vim & purita- tem nouerit? poſteaquam viginti amplius annis ante ſatis demonſtrauerat (ff), in reli- quis ingenuarum litterarum peſtibus hanc quoque eſſe, quæ litteris perniciem creatura⸗ demum videretur, quod Latina lingua tan- topere aut negligeretur, aut aliter, quam Reri conueniebat, diſeeretur, atque non tantum ab adoleſcentibus, ſed & ab' iir, qui égregios ipfius ſe proßitebantur magiſtros, perperam tracta- retur. Eam ſcilicet opinionem plurimorum ſenſim animos peruaſiſſe, oſtendit idem præ- ſtantisſimus vir (g); vt, bumaniora ſtudia⸗ puerorum eſſe, nec niſi puerilia, & tales lectio- nes otioſir hominibus relinquendas, quibus li- beat tempus fallere, vti alii totos dies pila- fallant, aut alea, ſtatuerent. Mart. Cruſius quoque querimoniam circa idem tempus in- ſtituit (h); bonas litteras & diſeiplinas ſor- dere iam cæpiſſe? & quum eruditorum ho- Ee minum (f) in epiſtola ad L. Fr. ab Hoim in altero Caſelian. epiſtolar. volum. a Fuchtio edit p. 6α (ff) præfat. Aldi Manutii Phraſib. præm. () in epiſtola parænet. ad Greg. Cernicouium. (k) Annal. Sueu lib. IX, P. III, c. 8, P. 508. 434 DE LING VAE LATINAE minum copiam paullo poſt Melanchthonis æuum deſpicatui eſſe, cerneret, ne res, poſt- quam in ſummo ſteterat, ad barbariem rurſus decideret, veritus eſt. Complures eiusmodi eruditorum homi- num a medio ſæculo XVI viuentium querelas adducere poſſem ſine negotio. At illæ, quas adduxi, tanti ponderis mihi eſſe videntur, vt neminem fidem iis derogaturum credam, quum a grauisſimis profectæ ſint viris. Quo- rum ipfa verba niſi protuliſſem, difſficulter admodum, ſi meis præſertim id adfirmaſſem verbis, perſuaſiſſem forſitan quibusdam, tan- tam ſubito rerum exſtitifſe mutationem; & Germanos tam facile ad alia prorſus animos deflecti paſſos eſſe. Eraſmus omnis muta- tionis, ipſius ætate iam tum intentatæ, culpam in Lutheranos transferre vifus eſt: ſcribere ſaltem haud dubitauit: Vbicunque Luthera- niſmus, ibi litterarum eſt interitus (1). & alibi: Euangelicos iſtor, quum aliis multis, tum illo nomine præcipue odi, quod per eos vbique lan- guent, frigent, iacent, intereunt bonæ litteræ, ſbene quibus quid eſt hominum vita? Amant viaticum & yxorem, cetera pili non faciant (K). Quam eruditisſimi viri adfirmationem ita mror, vt, ſi partium ſtudio captum ſe nus- quam prodidiſſet, iſta tamen ſcribentem aper- 146 (i) lib. XIX, ep. 50. (K) ep. 56, eiusd. libri. K6 t 1 ro⸗ nofl No onis 0 ſhermo⸗ cjtum/ un i ſumeln, goeg⸗ tum; l Lentun hn ennenda AAlt ommn lahan, uchthon 2 teologie⸗ Chricuana Vehement is tantul Dühi min rofteben te lllis e ilauti NiIbech 0t. Nor fnond ntr hratn, ihſeren, eercitun enineſ. lieike kinenne Lann N nere, NeH 1 le, 1 ukterh 1te1 A nfvintl R. lonen 4 1 ſgenenihet 1 hi IN GER M. FATIS CAP. VI. 435 te id prodidiſſe, cenſeam. Negari quidem non poteſt (h, non parum multos, Reforma- tionis opere etiamnum feruente, inter Lu- theranos repertos eſſe, qui infciati, dicendi artium ſeientiam ad Theologicarum littera- runm tractationem conducere, bonorum cur- ſum retardauerint: quum error, ceu conta- gione quadam late vagatus, plurimos ceperit tum; qui, ne non valde theologicari vide- rentur, humaniores diſciplinas omnes con- temnendas decreuerant. Sed quis adfirmare auſit, omnes Lutheranos ita ſtatuiſſe? Me- lanchthon certe, vt ſerio iſtiusmodi homines theologicarentur, eaque præſtarent, quæ Chriſtianam mentem decerent, exoptauit; vehementer dolens, Theologicum nomen igna- viæ tantum a quibusdam PVraterlum eſſe; qui nihil minus de reliquo fuerant, quam quod Pprofitebantur. & ipſe Lutherus Eraſmo aper- te faſſus eſt (ll), per litteras ad ſinceram Bi- Ee 2 blio- id quod ipſe Melanchthon in Encomio Eloquentiæ T. I Declam. p. 410, profeſſus eſt; de eadem re in orat. Noribergæ hab. in laudem Nouæ Scholæz p. 438, ita conquerens: Errore guodam vulgi ſebolæ deſe- runtur. guidam enim ſtulti concionatores a litteris abſtrabhunt; magnu pars ventri metuens, ad Zug- Itiuoſas artes ſe recipit, poſtquam ſpes altecza eſt ſa- ceraotum redititus victitanädi, qaos ſolos laboris Iui Præmia &ſe, putabant. (l) in epiſtola, quam an. 1524 ad eum ſcripſit, Pirck- heimeranor. Appendici inſert. p. 396, ſeq. alibi ira bliorum letctionem veniri; quas quum in Ger- mania florentes viderat regnantesque, mirifi- ce lætatus eſt; tamquam de ſingulari benefi- cio, quod ſupremum Numen in genus huma- num poſtremis his temporibus benigne con- tulerit. In fumma, beatus Lutherus, & qui operam ſuam in diuino Reformationis nego- tio ſumma fide ac prudentia ipſi commoda- uit, Melanchthon, bonas litteras tanti omni- no fecerunt, vt nemo Pontificiorum in cun- Gta Germania pluris eas fec ſſe vmquam, vi- deatur: ſiquidem eas magis magisque exci- tatas, & ad poſteros propagatas quam maxi- me, ſummoque ſtudio voluerunt; non igno- rantes, quantum linguarum cientia, ovtima- rumque artium ſtudia ad cæœleſtem doctrinam a traditionibus humanis purgandam contule- rint (m): nec quemquam inter vere doctos Lu- locutus eſt Lutherus: Deus adeo nobili cono (lin- guarum peritia) cumulata liberalitate Genmaniam noſtram præ cæteris pene omnibus gentibus donauit, videmus autem, quomodo Satanas per Academias 2 Monaſteria bis ſtudiis ſemper fuerit reluctatus. ipſius & hæc verba ſunt: Ionorabant omnes, guum primum emergerent linguæ, g9uo conſilio diuina ſapi- entia linguas in lucem prodire ſineret, doner re com- perta videmus, hoc Euanvelii inſtaurandi cauſſa fa- cClum eſſe. (m) in qua veritate demonſtranda Melanchthon lon- gus eſt orat. de Vtilitate Philoſophiæ T. I Declamat. P. 326, multis argumentis oſtendens, Eceleſia oρus 1 „6 lithetio ane ben um ch ceudvol bio, gun tenm uü umnti/ Nen4, Nihipei Krin er et Melane ſtills in tlionenn abpaton Cöntuſione uod Myer ſin nur Luter. ſulleni nucltu⸗ it Mnn ſuntun, ) prettt in Alenſt gi Glnt eg ilituen, Uitikbune eingl Tf Calere ius aud dubi mnet ſuer elumihbi⸗ Kecerisſin lgunco⸗ HIINEH IN GERM. FATIS CAbP. VI. 437 Lutheranos repertum, arbitror, quin diuino plane beneficio factum ſtatuerit, vt littera- rum αανενιοοοιclarisſimæ Euangelii luci, ceu Phoſphorus præiuerit (n). Neque du- bito, quin multi inter Lutheranos VIr. Hut- teno adhuc aſſenſerint, ſcribenti (): Poſt- Ee 3 quam Aſſe liberali eruditione & non tantum cognitione grammatices, ed & aliarum multarum artium & Philoſophiæ ſcientia. Ipſarum artium dignitatem & vim ex nulla re magis conſpici poſſe, arbitratus eſt Melanchthon, quam ſi videamus, quantum opus ſit illis in eccleſia, quantis tenebris obruat inſcitia religionem, quantam vaſtitatem, quam horribiles disſipationes Ecclcſiarum, quantam barbariem & coônfuſionem totius bhumani generis pariat. (n) id quod idem Melanchthon his verbis expoſuit: Nuper guum reſpicere adflidtos iterum cæpiſſet opti- mus Pater, &ſetque redäuiturus nobis Enangelium, pro Jſua liberalitate & litteras reſtituit, gquibus Euangelii tractatio adiuuaretur. in obſcuro certe non eſſe, ad- . dit, bonis quibusdam vizis auxilio fuiſſe litterarum ſcientiam, i in Theologiæ reſtituenda. meCmmin (o) præfat. in Neminem B. 2, a. Melanchthon ſane anu aſſenſit, qui in orat, de Stuaiis corrigendis T. I De- Adniu clamat. p. 5oo, monſtrauit, eccleſtam, litteras um vſu deſtitutam, veram ac germænam pietatem traditio- M u Nl. „P⸗ ,% (0 ſ0 ler ee Cd P nibus hbumanis alicubi mutaſſe. n Encomio Eloguentiæ, Ahiuußr eiusd. T. p. 413, 415, Germaniæ iuuentutem ſedulo ee cauere iusſit. ne bonas litteras contemneret, quum 3900. / haud dubie futurum tum eſſet, vt, optimis neglectis, Nrid omnes ſacræ bonægue res peſſum irent: litterarum eniminſcitiam publicam comitari ſolere impietatem: lloce nke & certisſimum diuinæ iræ putandum eſſe eemplum, IIe ſi quando accideret, vt litteræ mundo eriperentur. lele⸗ 438 DE LINGVAE LATINAE quam diſceſſum eſt ab illa veteri & Germana, Theologia, tum vero cum ſtudiis declinauit ſi- mul religio, ac illa incerebuit omnium peſtium peſtilentisſima ſuperſtitio. quæ ſua caligine, ita verum Dei cultum infuſcauit, pt neſciar; Chriſti ſint, quæ obſeruas, multa, an alicuius noui dei, qui hoc ſibi vindicet yltimum mundi temput. Habent tamen, de ſui ſæculi Theo- logiſtis fari incipit Huttenus: perxſmorum li- brorum magnos aceruos: ae dum iſtos negli- gunt antiquos, & relte dolctos auctorers, in his ver- quare quos pietatis teneret ſtudium, ii vel Chriſto, vel publicæ necesſitati Eccleſiæ hoc officii præſta- rent, ſuaſit, vt recte loqui di genent; ne litterarum imperitia res omnes humanas atque diuinas labefa- aret: nihilo ſaniore, ſuperioribus ſæculis, exſi- ſtente poſteritate; cui tolerabilius fore, exiſtimauit, peſtilitate avt annonæ ceritate plecti Eccleſiam, guam eiusmodi abiecta plæane amentia. Singularem in eam rem de Studiis litterarum non deſerendis orationem conſcripſit ſalutis reipublicæ Chriſtianæ cupidisſi- mus vir; qua litteras non deſerenas eſſe, docet, etiamſi nullus amplius iis haberetur honos, & ingen- tia diſcentibus odiæ propoſita eſſent, atque pericula. inuenies orationem hanc T. IV Declam. pag. 415. Huc ſpectat quoque oratio de Neceſſania Coniun- Ktione scholarum cum miniſterio Euangelii, & pia maxime & erudita: qua ex omni hiſtoria plane ac dilucide commonſtratur, fuiſſe ſemper adiunclas ſebolas Eccleſiis, & amigis litteris Euangelii lucem ezſtingui. quare eiusd. T. p. 4 4, ſJapientes guber- natores, vt Eccleſias, ita Academias, eura ſua comz- Plecti debere, iudicat. R ſſontu N, antur. teruot furneh Puerunt, Vent, ell utpein tubetarli iylr ept Y 1 mllrepe leliguisſtn lihig⸗ Molutue Tor ign Aronie hominet, It,11 Uuntäs, IN GERM. FATIS CAP. VI. 439 verſantur nugamentir, & in ſceripturarum ſor- dibus, non ſocus ac in luto arabeus, dclici- antur. Quod ſi itaque id Eraſmi ætate ſta- tuerunt Lutherani: quis, quæſo, fidem habi- turus eſſet ſummo viro, eos effeciſſe, vt litte- ræ in Germania ſint neglebtæ? quas potius adiutas maxime voluerunt atque conſerua- tas: quod non ita obſcure a me præcedente capite declaratum eſſe, mihi perſuadeo. Quando autem illi homines, qui nihil præter hereſes, ſohiſmata & Antichriſtos in ore ha- buerunt, atroces nugis ſuis excitantes tragoæ- dias, tum, quum Lutheri lucubrationes prod- irent, exſiluerunt, geſtiuerunt, atque gauiſi ſunt, perinde ac ſi præclara & dudum exopta- ta bonas litteras lædendi per Lüutherum data= ipſis &ſſet occaſto e Eraſmus Lutherum inſi- mulare poſſe ſibi viſus eſt, quod is bonas litte- ras inuidia ſalteni degrauarit, & Eraſmo & reliquis ſtudiorum cauſſam agentibus exitia- bili, ipſique Luthero infrugifera, nec poſteris profutura (p). At hunc culpa vacare, arbi- tror; ſiquidem ipſe Eraſmus ad Fridericum Saxoniæ Electorem ſcripſit, improbos iſtos homines, quibus perpetua nocendi fuerit vo- luntas, Lutheri negotio apud mulierculas præſertim, & indoctam plebeculam, trium linguarum, eloquentiæ, politiorisque litte- Ee 4 ratu- ) pasſim in epiſtolis. 440 DE LINGVAE LATIN AE raturæ mentionem miſcuiſſe, quaſi aut Lu- therus his præſidiis fiſus eſſet, aut ex hiſce fontibus hæreſes naſcerentur: quam impu- dentiam, plusquam ſycophantiam, optimis quibusque non diſplicere non potuiſſe, cen- ſet Eraſmus. Neque diffitetur hic in epiſto- la, qua Bilibaldum ſuum compellat (, theo- logos quosdam, antiquis ſtudiis renaſcenti- bus, ſenſiſſe, auctoritati ſuæ paullatim aliquid decedere; nihil non in Eraſmum, per quem litteras in primis renaſci animaduertebant, molitos; etiam priurquam Lutheri nomen: audiſſet orbix. Quid multis verbis opus eſt? res ſole clarior eſt, Lutherum, Melanchtho- nem, & reliquos, non religionis modo, ſed oppreſſarum ſimul litterarum, reductores at- que reformatores, licet non ſolis linguarum ac politioris litteraturæ præſidiis, in refor- manda eccleſia, ſed cauſſæ ſuæ bonitate ac diuina ope fiſi ſint; rem tamen Chriſtianam præſidiis iſtis & ornare & iuuare ſtuduiſſe. Quod ipſe Eraſmus teſtimonio ſuo confir- maſſe videtur, vbi Fridericum Saxoniæ Du- cem, paullo ante laudatum, cuius ſolius præ- ſidio ſubſtitiſſe Lutherum alibi ſcripſerat (r),. rem Chriſtianam linguarum ac politioris litte- ratur (9) ep. familiar. Pirckheimer. lib. ep. 3. que inter Eraſmi epiſtolas eſt 23, lib. XXX. (r) ep. 4, lib. XIII. K6 ,murt Nrlien dciß iſm, ulmn. uetun mnhl te Saan⸗ ternuum teitü, un a ſol 1 . en ihe e ſonl m ukint tintün Nitats i filte let e dinal DAI, H en, AAune Hiuun bon Tanorunr idenei ſeleer numgue n ii E 1 , men; ,8e Iun pner. 1 8ſeenet! lo guun li, Ne 1e Moittee Ctiuen aeklulle . Dloc.. Cutnit D. mlolune⸗ Muna ſeu 9) NoNhon R . IN GERM. FATIS CAP. VI. 441 raturæ præſidiis quum ornaſſe, tum iuuiſſe, prædicauit (S). B Scripſerat Eraſmus: Vbicunque Lutherz- niſmus, ibi litterarum interitus. item: per Lutheranos vbique languent, frigent, iacent, intereunt bonæ litteræ: amant viaticum & vxorem, ceteraæ pili non faciunt. Sed, vt ve- re dicam, neſcio profecto, vtrum in Papatu litterarum ſtudia longius abfuerint tum ab interitu, ac diutius ſarta ibi ſint conſeruata, quam apud Lutheranos, Eraſmo tam inui- ſos (?). Hoc quidem boni habuit tum Pontifi- Ee 5 ca- (5) ep. 14, eiusd. lib. (*) Neque vero ab ipſis Pontificiis magnam gratiam ſuo in Lutheranos odio iniiſſe videtur Eraſmus: nam vt de ignauis monachis, quos, velut crabrones, in ſe irritauerat, nihil amplius addam, & alia minus honoriſica Pontificiorum de ipſo iudicia taceam: tantum Melch. Inchoferi verba ex hiſtoria S. Lati- nitatis lib. I, cap. 19, p. 36, apponam: Vbi Concili- um TLridentinum contnouerſis ſorum aperuit, con- ſtitere viri docti, & Latini non pauci, qui acfirma- tione veteris doctrinæ, rem Catholicam eloguenti gi- me vindicarent; Echii, Roſfenſes, Cochlæi, Mori, Poli, Hoſii, Ioannes Fabri, Alberti Pii, deinde San- aeri, denique ſerius Campiani, plures alii, gZuibus adnumerari , tu Prothee Batauice, poteræs, niſe pietatem ſtilo vulneraſſes. Quum igitur Eraſmus & Pontiſiciorum fauorem conſe caretur, & Luthe- ranorum beneuolentiam ſimul conſeruare vellet, idem ei accidiſſe videtur, quod iis, qui duabus ſellis ſedere cupiunt; quippe qui minus commode ple- rumque ſedere folent. 442 DE LINGVAE LATINAE catus, quum Eraſmus Lutheraniſmum negli- gentiæ, & neſcio quorum aliorum criminum, inſimulauit, vt, tametſi emendationis atque correctionis impatiens is maxime erat, littæn- vos tamen hominer, magnos q; viros amplisſimis Pramiis a- ſummis honoribus adfecerit; vt eſ- ſent, qui Maximo Pontifici contra aduerſari- os opem ferre perſeuerarent; & vt Sedes Romana potentiam ſuam contra puriorem religionem atque doctrinam per eos retine- ret. tanta valebat Pontificatus calliditate! a Io. Sturmio ſcienter detecta ([). qui poſt- quam quæſiuit: Quid calliditas contra veri- tatem? contra religionem? contra mortem? contra reditum ad vitam?; contra triumphum Chriſti? pluribus docet, eloquentiam, ſi con- tra veritatem adferatur, a virtute remotam eſſe, & apud prudentes locum non habere. Itaque Lutheranos æquo animo ferre potu- iſſe, arbitratus eſt Sturmius, Pontificem A- lexandrum, Sadoletum, Polum, Bembum, ma- gnos ſane viros, & doctisſimos homines, ſibi comparauiſſe. Quid enim homines, inquit Sturmius, aduerſus Chbriſtum ? quid aduer- Ius veritatem auctoritas? quæ veritate con- ſeruatur, errore vero amittitur. Sed fac, Italiam Sadoletum Eraſmi ætate oſtentaſſe, Bem- ¶(O in Gymnaſi Argentorat. Luctu ad Ioach. Camera- rium D. 2. a. uhi timen ,. bara me dioten ſurlven AhI mmen: jeniſet aalloc . mmn, Ute knoinn Non ier hkgt⸗ e9 3NL MimNr⸗ Uiepfi, nili lArr. IN GERM. FATIS CAbP. VI. 443 Bembum, Polum, & reliquos excellentisſi- mos, ſi eruditionem ſpectes, homines: lit- teras tamen æque ibi deinceps iacuiſſe, Ro- manique ſermonis cultum æque ibi negle- tum eſſe, ac in Germania, in præfatione ſtri- ctim commemoraui. idque ſine Lutheraniſmi culpa contigit; vtpote quem Inquiſitionis ſica eo penetrare paſſa non eſt. Sed quid, quæſo, in cauſſa fuit, cur in iis etiam Germa- niæ regionibus, quo eidem Lutheraniſmo ad- itus eſt præcluſus, Romanus ſermo pariter ſit contemptus & Xque maghus litterarum fue- rit interitus. Anno c1o 10 Xxv ſcripſerat E- raſmus : Longe plures fauent Luthero, qui neque Græce ſeiunt, neque Latine multo plu- res his Iitteris inſtructi vugnnt cum Luthero- certe Louanii nullus eſt ex hoc genere non alie- nisſimus a re Lutherana. Cardinalis ab Alta Eme, Conſtantienſis circa iſta tempora Epiſco- pus, a re Lutherana alienisſimus exſtitit; & tamen Latinz linguæ tamignarus fuit, vt bar- bara maxime ſæcula, ſupra perluſtrata, vix rudiorem habuerint epiſcopum. Inſcitiæ ſuæ luculentum in colloquio cum Ferdinan- do , Imperatore, is dedit aliquando ſpeci- men: Nam quum Imperator Conſtantiam veniſſet, & epiſcopus ipſum adiiſſet, ille hunc ita allocutus eſt: Memento, te eſſe piſeatorem hominum: da igitur operam, vt multos Chriſto ucri-= 444 DE LING VAE LATIN AE lucrifaciase tum epiſcopus, Latinæ linguæ rudis prorſus, recordatus tamen, Piſées a Ger- manis vocari Fiſche, reſpondit Imperatori: Ia, allergnaædigſter Herr Kayſer, er hat ſebr gute Fiſche im Coſtnitzer See. Quo reſponſo Imperator valde offenſus eſſe dicitur, indi- gne admodum ferens, tam indoctos ac rudes Eccleſiis præfici ſolere Epiſcopos. Idem hic Epiſcopus, quum Cardinalis, Romæ hiberno tempore mulo vectus, cum aliis Cardinalibus obequitaret, & quidam de frigore quereren- tur, interlocutus eſt: Et magnum frigum: ne videlicet Latinæ linguæ expers penitus vi⸗ deretur. quod vbi familiares audiuerant, v- nus ex iis terminationem correcturus, in au- rem ei inſuſurrauit, gus, gus. errorem igitur quum corrigere vellet Cardinalis, repetiit: Eſt magnum friguncut. quo factum eſt, vt Cardinalis Friguncus deinceps ſit appella- tus (s8ſſ). De huiusmodi Epiſcopis vere dici poteſt, quod Melanchthon olim de Regalis quibusdam dixit: eos ita craſſos fuiſſe, vt lit- terarum pretium haud intelligerent qui etiam, ſe vsquam infeſtiores bonarum artium hoſter, quam in ſacerdotum ſodalitiis, ſua etiamnum ætate, vidiſſe, negauerat (t). Ipſe Eraſmus, (sſ) vtramque hiſtoriam narrat Io. Zwingerus in orat. de Barbarie ſuper. tempor. () in orat. in Laudem Nouæ Scholæ Noriberg. hab. T. I Declam. p. 438, ſeq. quando vero Eraſmus Luthera- 6 elinns, giseſ turmnn fyt AM Vitolius ti ita et ant: 4 iteten Em an a e Tolent enuun e Polgvn n erlel Il contre irteniichu 1 N el in er rin cſri, curatin eim. tie, Con er alr lunszbe Nendene Nerbene 4 , Khneh l SF. nun min ilui Uetade re ſrne. . ⸗ Gigun Nete, II Hualibn IN GERM. FATIS. CAP. VI. 445 Eraſmus, inter Pontificios tales ſe expertum eſſe nis exprobrauit quaſi, quod ?τοτ**ρ ſuas amauerint, Sturmii grauisſimma, & ad Fraſmi adfirmationem, Lutheranos cetera pili non ſaceie, refellendam apta maxime, verbe, ex eius, & gymnaſi Argentoratenſ. ad Ioach Camerarium Luéctu, D. 3, b. 4, a, opponam: Epilfcopi, Canonici, Clerusque plus praſedii in aſtutia & calliditate, quam in doctrina & religione ele putant. Illud etiam perſpicuum ſignum eſt, fore aliguando, vt omnis ab ipfis tollatur dignitas: guod poſtguam iſtæ offenſtones religionis natæ unt, vitioſius & turpius vinere inſtituerunt, quam antea: atque ita viuere, gquaſt aucbtonitatem conſeruare non pogſint, niſe huiusmodi licentiam vitiorum retine- ant: quum nulia via ſit alia ad tuepdas res contra potentiam magiſtratus & populi importunitatem, gquam correctio doctrine, emendatio diſciplinæ; gua effcerent, vt nos ſine cuuſſa ab ipfis ſece ſionem feciſſe videremur, & recuperarent veterem auctori- tatem. gquod quoniam non fit, ſeguuntur huiusmodi genus vitæ, quod apud omnes contemptum eſt, &u- ius ipſos quogue » guoties de ſe cogitant, puaet. Poſtquam aliquot paginis comprobauit matrimoni- um per ſe malum non eſſe, nec Eccleſiaſticæ curatio- ni contrarium D. 8, b, ſeqq. pergit: Veruntamen interdictum fuit, vt ne vxores ducerent acerdotes. . ſed vt religuis moleſtiis liberarentur, omnem curam in Eeœcleſia & religione ponerent Noſtris vero tem- poribus, guid ſimile illi inſtituto? quid eſt, quod ex- cuſeri, nedum defendi pogſit? neceſſariarum rerum curatio ab ipfis opum copiæ atque affluentia ſublata eſt: pro eague aliam ſulceperunt, ambitionis, auari- tiæ, conuiuiorum, luxus: nullius rei minor apud ipſos ſollicitudo eſt, quam doctrinæ, diſciplinæ, reli- gionis, Eecleſiæ: & pro cælibe vita, omnis impuritas 446 DE LING VAE LATINAE eſſe theologos conqueſtus eſt, vt ſimiles nus- quam vſurpata eſt: guæ conſuetudinem patronam habei: ſed conſuetudtinem ſolum, eamque vitioſam & pesſi- morum temporum. ideogue guum caput eſſ vrorum nollent, ſcortorum membra voluerunt exſiſtene: & vt ne vxoribus honeſtate améris, & caritate, atque brudentia præeſſent, & liberos ad religionem & com- munes vtilitates educarent; concubinas dominas compararunt: gquas vbi ſemel ablato pudicitiæ Rore domi babent, nec quamobrem netineant, nec ob guam dimittant, cauſſam inuenire poſſunt: dominas ergo eſſ in familia patiuntun: dominas etiam in thoro & lecto: infidas in re familiari, non conſociatas a- moris & matrimonii religione: ſod vetitis nuptiis adiunctas: ideogue & in beneuolentia infideles, ſum- ma cum turpitudine Eceleſtæ, & maxima ſanktisſimi ordinis infamia. liberos ſuos ſpurios nothosgue, guam legitimos, ee malunt: puaet eos paterni no- minis: filii nomen iphis infame eſt; infamis generis ſui ſanguinisque propagatios atque hæc ſcilicet o- mnia incommoda ferunt, vt omni cura ſordida, atgue illiberali liberati; ad Eccleſiam accedant, religioni operam nauent, dijciplinam ſacerdotum clerico- rumgque, vt incorruptam virginem, conſeruent. o virginem, o diſciplinam, o clerum, ſortem Eccle- ſiæ, O vacationem! in regum aulis ſunt: in regum uvon ſolum conciliis, ſed etiam venationibus, pugnis, amoribus, verſantur: & quoniam vitæ diſſolutione a ceteris hominibus non differunt, & virginalis illa diciplina in craſſum putidumgue ſcortum euaſit, impurum cælibatum zetinuerunt: & veſtium ſe generibus a reliquis hominibus ſeiunxerunt, cælibes bomines, eccleſiaſtici paſtores, vt ne guid ſecribam grauius; G& metuo, ne hæc ipia vehementiora, guam aeceat, Osé videantur. ſed ignolcendum eſt mœrenti 6 cen gen gen be, Aürwarl Tantu Tocheran liteann Cunal Gegnupe uumzott manit non aclete ſumms in⸗ 10 coptenm Cunkerme ſtiterinee Cliniert. octick purin/ ſt bonx li —„ etl reſcere. lckle, Rrumwe Nos Ianrun 0 tgbe /ee 7 * ro on on 1,are nce n et: Sere Mlngen liataztin, , AN MN grenahN ſel rin⸗ reinn m/ bafmmn IN GERM. FATIS CAbP. VI. 447 quam gentium lenones exſiſtere, credidiſſe ſe, adfirmarit (tt). Tantum igitur abeſt, vt bonæ litteræ per Lutheranos interierint, vt laus, Germaniæ ob litterarum, Romani in primis ſermonis, ſtu- dium diligenter excultum debita, per ipſos magnopere ſit amplificata. Tantos ſane humanitatis ſtudio viros Pontificatus in Ger- mania non habuit, quantos Lutheraniſmus producere poteſt, a Thuano, Huetio, & aliis ſummis inter Gallos, ipfosque Italos, viris, amplisſimis laudibus illuſtratos. Alia omni- no contemptionis, in quam litteras per cun- Ctam ferme Germaniam a medio ſæculo yVI adductas eſſe, doctisſimorum hominum te- ſtimoniis paullo ante comprobaui, cauſſa ex- ſtiterit, neceſſe eſt: qualem reperire in pro- cliui erit. Verior longe cauſſa ab ipſo Eraſmo prodita eſt, vbi multorum partim ignauia, partim ſiniſtriv moribus factum, ſtatuit (u), vt bonæ litteræ, quæ ſat feliciter cœperint effloreſcere, ad interitum pasſim vergere iam iterum viſæ ſint. Quis vero ſolos Luthera- nos ignauiæ ab Eraſmo inſimulatos ibi eſſe, cui- atgue lugenti, & cogitanti de vitiis ſummi ordinis; Pro 74 9226n10 bonus morteém opbpetere . Zuum ſè opus, non dubitat. (tt) in epiſt. ad Bilib. Pirckheimer. familiar. huius ep. 28. (u) ad Io. Vhlttenum epiſt. Ciceroniano pref. 448 DE LINGVAE LATIN AE cuiquam perſuadere audeat? Demetrius cer- te Chalcondyles viginti ſex circiter annis an- te, quam Lutherus Reformationis negotium aggreſſus eſt; anno ſcilicet c1o GoGαX, Florentia ad Io. Reuchlinum ſcripfit, iſto iam tempore litterarum ſtudia in Italia iacere ite- rum viſa eſſe, quum ignauia & ignorantia principum, tum maxime upiditate hominum circa quaſtum, qucni ommnibus honis artibus maior pars hominum anteponat (v). Cum Chalcondyle Nicolaus Quadus conſenſit, qui in epiſtola ad Herm. Nuenarium Roma ita ſcripſit (?): In litteris nihil eſt noui adeo parſim hic ſtudetur quæſtui. Florentinorum mira ſitise frigent ſtudia litterarum. Hu- manarum deinde rerum naturam in omnibus id ferre, Cicero, præter vſum, longe optimum ræſtantisſimumque magiſtrum, nos edocet: vt, ſe quid ad ſummum adſcenderit, deſcen- dere iterum, ſiue relabi neceſſe habeat. Idem & nobis recte in iſta litterarum rerumque mutatione ſtatuere licebit. Nam, præter- quam quod ſtudia, vt imperia & reſpublicæ, J quæ (v) lib. Il epiſt. illuſtr. viror. ad Io. Reuchlin. o. 4,b. (x) Epiſtola ſeparatim excuſa eſt, nec anno, nec loco addito, hac inſignita inſcriptione: Epiſtola Nicolai Quaai nuper ex vrbe miſſa ad Herm. Comitem de Noua Aquila, miranda nuntians de quodam nouo ope- re, breui illic emerſuro, cui titulus eſt: De Memo- abilibus Prædicatorum & Carmelitarum. „„s Ntol ximne itgl, 4 0 elle, cocgungt inlecopia ,atum G theit tien Coce T.WDee Cernarer ire geden eihlnen len; ſeclcren ele Add Veteren tulſe, cen Pelin⸗ nNedet Vru KI. Vn. Dtäna⸗ N . 5 W 1Erunk Neucino IN GER M. FATIS CAbP. VI. 449 uæ admirabili & arcano conſilio Deus diſ- penſat, & ſedes mutant atque hoſpitia, & præcipitata euerſaque concidunt, & reſur- gunt inſtaurata atque effloreſcunt, & recolle- ctis receptisque viribus vigent aliquamdiu, atque conſiſtunt (y): ſingula mortalium bo- na, velut minus conſtantia, ſed mobilia ma- xime atque fluxa, creberrimæ mutationi ob- noxia eſſe, probe ſcimus; hominesque id, quodcunque nouitatis gratiam exuerit, cu- iusue copia ſuppetat, faſtidire denique ſole- re, aliarum rerum ſtudio ductos (?2). Quali tum (V) id repetitam inde vſque ab initio hiſtoriarum ſe- riem docere, oratione de Studiis veteris Philoſophiæ, T. IV Declam. Melanchth. p. 754, probatur. (2) Complures præterea & contemptionis, & ardoris Germanorum diminutionis cauſſæ conueniſſe viden- tur: quales optimus Melanchthon in Declamatio- nibus ſuis libere enarrauit. Nam quum Regulos partim ita craſſos exſtitiſſe, conqueſtus erat, T. I, p. 438, vt pretium litterarum denuo non intelligere cœpiſſent, partim ita malos, vt tyrannidi ſuæ expe- dire crederent, leges omnes, religionem, G& eiuilem diſciplinam aboleri: p. 442 dolet, eo rem ſenſim adductam eſſe, vt epiſeopi pro litteris arma tracta- rent; & multi inter principes hanc curam indignam ſe ducerent. pasſim tum Germaniant tumultuatam eſſe, addit, & ad arma conclamauiſſe; quo tempore veterem verſiculum recte vſurpari a Germanis po- tuiſſe, cenſet: Pellitur e medio ſapientia, vi geriturn ves. Quo facto, accidit, vt paullatim non ſolum nullus litte- ris haberetur bonos, ſed vt odia etiam, & ingentia 45/o DE LIN GVAE LATIN AE. tum ſtudio non minus facile, quam Itali an- tea, duci ſeſe pasſi ſunt Germani: præſertim quum iſtud ſtudiorum genus, cui non tam lucrum & quæſtus, quem plerosque omnibus artibus anteponere conſueuiſſe, vere dixit Chal- pericula proponerentur diſcentibus: qui propter doctrinæ, aut ſapientiæ opinionem ſuperbisſime non modo ab imperitis, a mercatoribus, centauris, ſed etiam ab illis ſemideis, qui regnabant in aulis, contemnebantur. vnde porro euenit, vt ad ipſos ſtudiorum labores ea accederet paupertas, quam perferre poſſe, non vulgaris erat animi magnitudo: de ſingulis incommodis, quorum quædam extremo capite a me denuo attingentur, iuſtæ inſtituuntur querimoniæ T. I Declam. p. 438, 442, & 445. T. IV. pag. 417. vbi diſecentes non leuiter ſimul a Melan- chthone accufantur. T. I, pag. 406, queribunda ad- modum voce interrogat: Ar ex noſtris iuuenibus quoiusguisgue vel perpetuo decennio vnum aliguen verſiculum ſoribere inſtituit? Plerigue compendia- riam viam ad con'eguendam eruditionem eſſé cen ent, IE gquam plurima audierint, aut legerint. Ilague alii totos dies ſurſum ac deorſum currunt, ſoholas omnes perreptant, præceptores pasſim audiunt, mi- ranturque non intellectos, dictata erxcipiunt, unciali- bus litteris elenchos commentariorum notant, minio iluſtrant. In pretio ſunt interpretés, gui guam bplurima dictando tempus erxtrahunt, nec uisaquam ſemiſſé præcebtonem emerit, qui ab bac conſuetuaine, vel transuenſum vngusm aijceſſerit. Rurſum alii domo nuſquam pedem proferunt, librisque ſe, tam- quam piſtrino cuidam, addicunt, chartas votuunt ac neuoluunt; beatos ſe putant, vbi guotidie magnum numerum cbhartarum percurrerint. Annon vtri- sh done (Lerataek. .1 ſ⸗ onhioſe † 4 rretgle ae uuntengue orratinnen. finitin erentun ⸗ 9 ſi& iuti eelruite,, . er ndumll 2) (ll Mond IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 1 Chalcondyles, quam doctrinarum per ſe con- ſiderata excellentia, finis propoſita eſt, paucis oppido ſeſe commendet: etiamſi hominem Tf 2 cum gue miſeri videntur cum tanto labore, tantague vale- tudinis ialtura deſipere tantum diſcant 2² Pag. 416, eiusd. Tom. doluiſſe ſe, adfirmat, quando conſpe- xerit, plerosque intempeſtiue ad grauiores, vt voca- uerint, diſciplinas properaſſe, quosdam vero ad Iura diſcenda, ad Moedicinam, ſpe quæſtus rapi ſe paſſos eſſe, alios ad Thevlogiam, priusquam rebur aliquod in ſtudio artium dicendi fecerint, contendiſſe. Qui ſi ſuo quæque ordine aggresſi eſſent, felicius multo, Melanchthonis iudicio, res ſuas gerere potuiſſent, male tentato compendio ipſi ſeſe morati. Grauiter ctiam de Germaniæ iuuentutis negligentia conque- ritur oratio de Studiis veteris Philoſophiæ T. IV Decl. pag. 738. ſeq: Refzixit ardor ille ac deferbuit Ntudium, contrague creuit delicata ac diſſtuens labo- umgue impatiens animi mollities in degenere a maio- rum veſtigiis adoleſcentia, gaæ -— vt in vita commu- ni contemptis legibus, ita in doctrinarum campis uſi- tata methbodο *οiοσovdcNuꝛqẽ, ſic imbecillitate degenerantis Prorius ac langueſcentis naturæ apernatur accura- tioris ſtudii & diligentiæ erquiſitioris laborem, ab- horretque ac refugit, guæ intentionem animi appli- cationemgue exigunt baullo vebementiorem ac diu- turnionem. & paulo poſt: de noſtris auditoribus gueri iure poſſumus, gqui quum ordimur auctorum e- narrationem, nouitate allecti accurrunt frequentes, Jed principio vix leuiter deguſtato, vbi ad res ipſas peruentum eſt, capti ſatietate, aut abſterriti impen- Koris & diuturnioris ſtudii opinione, guam ex fal'a dißzcultatis perſuaſione induunt, mox diffugiunt, negue ordine, negue integre artes di,eunt. 4 5ꝗ2 DE LINGVAE LATINAE cum primis ad humanitatem ducere videa- tur. Inde etiam accidit, vt Camerarii ætate, atque ta ipſo iſto aureo Latinæ linguæ ſæcu- lo, induſtriis litterarum cultoribus, velut er- ror, ab ambitioſis atque auaris quibusdam hominibus exprobrari cœperit, quod ſtatue- rint, litterarum ſtudium virtutis atque ſapi- entiæ viam eſſe, & direltam, quum pietatis & religionir, tum humanitatis & Ilaudis, in hac vita comparandæ, iter. Hunc enim errorem, vt cum hominibus iſtis loquar, litterarum cultoribus impedimento fuiſſe, perhibebant, quo mimus per, dignitatem atque honores ſint conſecuti (a). Id quoque R. Agricolæ tem- pore præcipue fuit, quod Germanorum mentes ab ſtudiorum iſtorum cultura deter- ruit; quum plurimi humaniores litteras ſte- riles judicarent, & ieiunaz, quæ magis ani- mum explere poſſent, quam arcam (b). Quum Vlr. Huttenu poſt ſuam tot annorum per Europam peregrinationem, tot aditis pe- riculis, tot exhauſtis calamitatibus, nullis non ærumnis adflictus, tandem ad ſuos rediret, populares longa exſpectatione feſſos adueni- enti occurſaturos, obuium manibus exceptu- ros, blanda aliqua præfatione ſalutatum am- plexa- (2) Camerarius in Narrat. de Eob. Heſſo A. 3, b. (b) Rud. Agricola in epiſtola ad Barbirianum, opuſc. P. 194. 6 exttutos Obatund ggkataan ngente Gaunn 41 !1 Operun unt Iut! „honcl Tepleſkelie Etz inau geni litetarum ten pree tim log kheede ſe Nemimn ſu⸗ Oeelierct ne IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 53 plexaturos, gratulaturos ipſius incolumitati, probaturos, quod cum patriis Muſis rediiſſet in gratiam, ſperauerat: ſed fruſtra (c). Nam quum fama iam præcel erat, quibus ſtudiis operam impenderit Huttenus, reperti adeo ſunt, qui reducem accuſarint; omnes eum reprehenderunt ; Ffraſtra ipfüm laboraſſe, tempusqué᷑ perdidiſſe, opinati. ll nlr Minus æquis eiusmodi rerum æſtimatori- bus ne aures præberet Germaniæ iuuentus, Agricola, & omnes, qui poſtero tempore ve- ram eruditionis laudem adfectarunt, aucéto- res exſtiterunt, docentes, ea, quæ hontſta ſint, propter ſe expetenda eſſe, elaborandumqut, Vt quæ retcte de rebus ſentiamur, commode e- loqui povſimur. Sturmius idcirco eamdem Germaniæ iuuentutem ſcire voluit (d), ſe non auaris ſordidisque hominibus præcepta con- ſignaſſe; ſed contra barbariem ſe pugnaſſe, confirmauit: omnem enim auaritiam, omnem ſordium colluuiem, barbaram ſe cenſere, oſten- dit; in quam eloquentia ne caderet quidem. ingenium potius quæſiuit cupidum laudis, litterarum & elegantiæ ſtudioſum: arden- tem præterea animum flagitauit; qui non tam ſibi, quam aliis, viuere videretur, & alio- Ff 3 rum (C) hæc de ſe refert Huttenus in luculentisſima, quam Nemini ſuo præmiſit, præfatione. (d) de Exercitationib. rhetor. lib. c. 1. ncddnennen, 454 DE LINGVAE LATIN AE rum bona & felicitatem ſuas arbitraretur eſſe poſſesſiones. Quum vero nihilominus in- genia quæque elegantisſima indies magis co- gnoſcerent, non ſolum ſibi meliores litteras colentibus præmii nihil propoſitum porro eſſe, ſed ne incredibilium quidem laborum minutam ſperandam eſſe mercedulam- non adeo mirum putauit Caſelius (e), ea a ſtudio- rum cultu deterrita, vſibus ſuis tempeſtiue ad artes quæſtuoſiores ſeſe tradidiſſe. Quibus moribus Latini ſermonis puritas ruinam o- mnino minari videbatur (f). Siquidem Germaniæ ciues natiui & elegantis Romani ſermonis vſu relicto, non optimorum vete- rum dictionem Agricolæ Goclenii, Melanch- thonis, reliquorum, exemplo exprimere per- ſeuerarunt, ſed compendio quaſi ducti, riuu- los, eosque turbidos plerumque, ſectari co- perunt. Via videlicet, quam optimi iſti viri ingresſi ſunt, ardua, ac longa nimis ad hono- res diuitiasque ipſis videbatur: licet minus aſpera, & minus periculorum plena; qualem Agricola, Reuchlinus atque Buſchius eam inuenerant: ſed trita plane eſſet, aperta, ſim- plex, ſicque directa, vt bene muni- (e) ep. ad Eberhardum, Præſulem Lubecenſem, in e- piſtolar. Roſtochienſ. Mantiſſa a Vagetio ed. pag. 24. (f) præfat. Lexico trilingui Baſileæ ed, præter Stur- mianam præm. K6 ltect cwen d fuin aln 4 Wularntir rele einge ſeculb, Manlbes, (elMtar — ſ Nerumgre n. Volt Uotſtenl Tum Mhre Latine gun Ium: K ſcio Kan Uumqueko Releranti Iteenen! r, „ Venetoo e „rGelr⸗ aptnc IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 5 munita tenere eddita doctrina ſapientum temyla ſerena potuiſſent, ſi modo placuiſſet. Temporum, quæ modo laudatorum viro- rum ætatem anteceſſerunt, in Germania no- ſtra barbariem cur tantopere ſtupeamus, cauſſam forſitan haud reperiemus, ſi ipſa iſta tempora accuratius paullo inſpexerimus. Nullos primum, ſi Eginhartum, Lambertum Schaffnaburgenſem, & paucos oppido alios, excipiamus, inuentos tum inter Germanos, quorum induſtriam in veterum dicendi ge- nere imitando reliquis imitari licuerit; vel qui populares ad laudem, pura, ornata atque copioſa oratione quærendam, exemplo ſti- mularint ſuo, ſupra demonſtratum eſt. Pau- ca deinde veterum monimenta barbaris iſtis ſæculis, & nonniſi in paucisſimorum fuerunt manibus, magno ob ſingularem raritatem coempta pretio; etſi a parum doctis manibus plerumque erant deſe cripta, minus ideo accu- rata. Poſtquam autem Germania non ali- quot ſæculorum ſpatio, ſed non ita multo- rum luſtrorum interuallo, ingentem ciuium Latine quam doctisſimorum habuerat nume- rum: & poſtquam typographicæ artis bene- ficio factum erat, vt plurimorum lect sſimo- rumque Romanorum monimenta bella papy- ro, elegantibus typis, & emendate admodum Ff 4 ex- 45“6 DE LINGVAE LATINAE exſcripta, paruo ſane pretio comparari po- tuerint, facilius, Caſelio ita ſentiente, mirari quis potuiſſet, quid fuerit, quod extremo ſæ- culo XVI Latinum ſormonem miſerum in mo- dum didicerint, ſibique praclare eum tenere viſi, ac Romænorum ſimiler ſe putarint homi- nes, qui primos litteratorum canones haud violarint. Namque, vt eius proprietatem, pu- ritatem, & elegantiam noſſent, ita paucis ſtu- dio tum fuiſſe, addit laudatisſimus vir, quaſi ex veteri ſæculo nullus plane ſcriptorum ſu- perfuiſſet. quem fateri plane pudebat, in⸗ ſcholis pene omnibus, tam publicie, quam pri- uatis, tam celebribus, quam obſouris, ecniur- cunque potius libros, etiam indottorum & bar- barorum hominum, tritos tum eſſe, & veluti oracula traltatos, quam veterum aurea illas monimenta. Quæ quum de manibus depo- nere litterarum cultores numquam oportue- rat, plerique vix ea intuebantur, raro aperie- bant (ff): Quintiliani conſilium minus ſe- cuti, qui præcipit (g): grammatices amor, S vſus lectionit, non ſoholarum temporibur, ſed vitæ ſpatio, terminetur. Quum Camerarius ad Principem quemdam, ſummum libera- lium (ff) Caſelius in epiſt. ad Io. Ern. ab Hoim, Galeni li- bellæ: quomodo quis & dignoſcat & ſanet proprios animi ſui adfectus: ab ipſo Caſelio edito adi. & in præfat. Aldi Manutii phraſib. præm. (g) lib. I Inſtit. Orat. cap. 8. geraren N begtu tate el . oaht. AIICe MMiddtut Mitad zyhnpr Nabntun Taubmm Venuſtio benutt IN GERM. FATIS CAP. VI. 4 57 ljum ſtudiorum fautorem, litteras aliquando ſcribere conſtituerat, Latini ſermonis pro- prietatem ita in iſtis obſeruare vix auſus eſt, vt neque vocabula, neque formam a Latini- tate alienam vſurparet; veritus, vt id apud ineruditos vel inſcitiæ, vel ſtultitiæ, vel etiam arrogantiæ crimine careret. quamlibet tale quid ab ipſo Principe, viro doctrina præſtan- te, & bonarum artium in primis perito & ma- ximo amatore pertimeſcendum fuiſſe, nega- uit: iſtiusmodi tamen litteras mittendas non putauit, niſi quas in ſolius Principis manus peruenire nouerat (h). Tantopere ſuperio- ris ſæculi, quo ipſe Imperator auguſtisſimus Maximilianus I Commentarios de rebus ab ſe geſtis Latino ſermone, eoque puro admo- dum, proprio atque perſpicuo conficere haud dubitauit, genius tum erat immutatus (i). Ff 5 Licet (h) epiſtolar. familiar. lib. I, ep. 5. o vospee⸗ (i) atque ita Camerarii ætate iam eueniſſe, inde cerni- mus, quod Taubmanus in diſſert. de lingua Lat. p. 85, ſua etiam ætate contigiſſe, narrat: Et eſt ta- men hbodie vt verum fatear], vbi gquis diligentior vuce aut phraſi principis etiam alicuius e Latio ti- midius vtitur: quod intelligat, ſibi rem eſſe cum iis, qui ecadem, ſi forte non legerint, pro parum Latinis habituri ſint. multis deinde exemplis probat ibi Taubmanus, licet quædam a perfectisſimo illo Cæ- ſaris & Auguſti ſæculo mutuata, ipſam Venerem venuſtiorem facere potuiſſent, fuiſſe tamen, qui ea 1 inuenuſta dicere auſi ſint. . 45&s., DE LINGVAE LATIN AE Licet enim orationis ſumma virtus habea- tur perſpicuitas, & omwmnis oratio, quæ inter- Prete egeat, vitioſa viſa ſit Quintiliano; qui adfeltatione odioſins nihil cenſuit. ſed tamen, quemadmodum ipfſius huius Quintiliani æta- te fuerunt, qui abolita atque abrogata reti- nuerunt, & in Gracchorum, Catonisque & aliorum ſimilium lectione dureſcere volue- runt: id demum eleganter atque exquiſite dictum putantes, quod interpretandum ſſet (K): ita litteris vix renatis, Apuleiani jam obſoletæque antiquitatit adfellatores ſeſe ob- tulerunt in Germania (! ), ingenioſi maxime ſibi viſi, ſi ad intelligendos ipſos interpreta- tione Opus eſſet: accurate idcirco cauebant, ne Ciceronis, eorumque, qui hunc imitari ſtuduerunt, more loquerentur, aut ſcribe- rent, nec commune aliquid cum aliis habe- rent; vetuſtisſima vocabula, dudum reiecta, ſummo conquirentes ſtudio, vt noua quaſi ea donarent ciuitate (II). Quos multi minus forſi- (K) lib. IInſtit. Orat. cap. 6. I. II, c. 5. & 1. VIII, c. 2 ( Eraſm. de conſcr. epiſt. p. 8. (I!) vide Matth. Dreſſeni aptam ad illa tem pora oratio- nem, de libris, guos legere deceat. vVbi antiguum illud & obſoletum dicendi genus de induſtria in ſcho- las inducere quosdam eonatos eſſe, narrat Dreſſerus, ſe cohorruiſſe adfirmans, quotiescunque tam mon- ſtroſum ſermonem audiuerit. rem, quum ſæculum XVI prope in exitu eſſet, eum iam in locum addu- Fiderent b1. In et amol Aogenn n Comm Imn a r Gemn 2 denm Munprin IN GERM. FATIS CAbP. VI. 4 9 forſitan tolerandos, exiſtimau erint „ quam cos, qui Eraſmi tempore Ciceronianos ſeſe nominarunt; & quos nouam veluti ſelctam inue- tum fuiſſe, queritur, vt ſermo purus atgue aperins Xploderetur, Ciceronis dictione plurimis ſordente; & vt ii, qui eum profitebantur, expellerentur: poſt- quam ſoli docti haberi cœperant, d libertatem, vt in doctrina, ſic in linzua quoque, ſectabantur, ſtu- dioſe cauentes, ne Ciceronis ſerui, ſed liberi prorſus, viderentur, qui in nullius magiſiri jurauiſſent ver- ba. In eius generis homines acriter valde inuectus eſt amplisſimus Dau. Peiferus, ſuperiori capite in eloquentisſimorum ſenatorum numero relatus; qui in Commentatione ſua de Latinitatis Magiſtris, ibi- dem a me citata, magnopere miratus eſt, homines ætatis ſuæ ſatis alioquin ingenioſos, non vidiſſe, nec intellexiſſe, ipſos, ſi in comprehenſione verborum obſoleta atque priſca cum tritis & vſitatis promiſcue conneéterent, a veritatis regula & Latine loquendi veterum eruditorum approbata conſuetudine longe abeſſe, atque ſuopte ingenio, nullo Latinorum ex- emplo, orationis confuſæ & verſicoloris genus, ex ſe ipſis gignere; quod res, quæ illo verborum habitu veſtiantur, plane effeminare videretur. Tales de- inde, qui vitioſa imitando conſectarentur, præter- liller quam quod ſtultisſimos ſeſe præberent, quum ex infima Romanorum iam ad interitum ſpeétantium fere hauſtam Latinitatem nitidæ illi & eleganti Tullianæ orationi anteponerent, id lucri facere, oſtendit Peiferus, vt malis magiſtris peiores fant dilcipuli, qui ab optimis longisſime abſint. Id æuO ſuo facétum eſſe, euidenti demonſtrat documento, nod interpolatorum ſemiolum ſubminiſtraſſe ſibi, : huius obſcurorum maxime verſiculorum, guo⸗ rum primus eſt, 460 DE LINGVAE LATIN AE inuehere molitos eſſe, ipſe Eraſmus coarguit, le i apertisſimo odio eos proſecutus, ceu homi- Düntub, nes, intolerabili ſupercilio omnium ſcripta, endt Juæ Sic eſft : Nam nenum laciunt vls Manaca: Ne n præſeſt Andreas, ipfus borritor ego cluo: exemplo adiecto, exclamat: o præclavam Latinita- tem, o fagitioſjam barbariem, non Probris, ſed vir- gis coercendam. Ambitioſos huiusmodi Latinæ linguæ deprauatores, nec Ciceronem nec Catonem imitando, peculiare quoddam, à Remanorum, tam privrum, quam peſteriorum, loguenai conlue- tudine alienum gicendi genus induxiſſe, monſtrat; quum non in ſimplicibus tantum verbis, ſed in plu- ribus continuatis etiam, data opera obſcuritatem ſe- cuti ſint; quamquam ipfis latere haud potuerit, o- mnium ætatum ac temporum conſenſu, conſpira- tione & iudicio, a Latinis auctoribus exploſos fuiſſe eos, qui in iactationem eruditionis cuiusdam ſin- gularis vetuſtatem adfectarint, & diſparium ſæcu- 4 lorum loquendi conſuetudines conſtructione ver- borum priſcorum vſitatorumque inepta confude- rint, nouam quamdam rationem adferentes oratio- nis, temporibus veterum Latinorum alienæ, mem- bris & inciſionibus abruptæ, fractæ, minutæ, ob- ſcuræ, & ad oſtentationem ab hominibus ambitioſis comparatæ; vt ſoli quædam ſcire viderentur. A monſtro'a hac Latinitate & barbarie, ad 2 ſiduam Cicenonis, eiusque ægualium, ledtionem vt maturæ nom a bennd N. corhe CcM auocaret iuuentutem, ſtudioſe operam nauauit Ro- laut mano ſermoni amicisſimus Senator, ſingulos Ger- nin maniæ eruditos, doctisſimum in primis Dreſſerum, Ner ohbrteſtatus, vt idem ſecum facerent. niſi enim con- teuc iuncétis viribus iſtas Latinitatis peſtes a bene inſti- H . entut tutis ſcholis depulſum iuerint, verendum declarautt. Tlodan IN GERM. FKATIS CALP. VI. g er. quæ Ciceronis lineamenta referre non vide- bantur, reiicientes; qui adoleſcentiam inſu- per, a ceterorum ſcriptorum lectione deter- Iitam, ne malum longius ſerperet, & incautos adoleſcen- tes, fuaque ſponte ad nouitatem plerumque procli- ues, ſœda barbaries infuſcaret; & ne litterarumin- ſuper lumen, quod in denfſisſimis barbariei tenehris patrum memoria diuinitus Germaniæ oſtenſum eſ- ſet, non absque religionis perpurgatæ periculo, ob- ſcuraretur denuo. Nefariæ periculumque minitan- tis tum rei prodigium ac por tentum nominat idem excellentisſimus eruditæ Commentationis auctor quemdam inquinatæ eiusmodi Latinitatis artificem ac coryphæum; qui, quum prius orationis nitorem & perſpicuitatem in ſqualorem & obſeuritatem vertiſſet, tum, veritate ccœleſtis do arinæ prodita, lucem cum nocte commutans in Pontificiorum ca- ſtra ſeſe coniecerit. Enimuero Janaticorum ho- minum orationem monſtroſam eſſe ſolere, dudum in orat. de Cura recte loguendi T. IV Declam. Me- lanchth. p. 7o3, oſtenſum eſt. qua ſimul confirma- tur, omnium illorum, quorum dictio perplexa, ænigmatum Sphyngos ſimilis, verborumque nihil ſignificantium portentis ſit referta, opiniones quam maxime eſſe ſuſpectas. talem enim orationem ſophiſtircam præſtigiatricem iure haberi poſſe; qua- lis Chansrica quoque & Sebwenckleldiana oratio exſtitiſſe, ibi traditur. Hactenus enarrata ſi conſi- deramus, Melanchthoni grauisſimas cauſſas fuiſſe, confitebimur, cur Germaniæ iuuentuti orationis puritatem natiuamque faciem diligentisſime com- mendarit orat. de Studio artium dicendi T. I De- clam. p. 389. etenim peripeétum primum habuit, juuentutem caſu, non ratione, viuere, & temerario quodam impetu ad ea delati, quæ vulgo maxime ce- 462 DE LINGVAE LATINAE ritam, ad vnius M. Tullii ſitperſtitioſam æmu- lationen: adigere conati ſint; quum tamen nulli minus, ex eiusdem Eraſmi ſent entia, ex- pr eſſerint Ciceronem, quam ipſi, qui ſe huius tituli fumo moleſtisſime venditarint, adeo, vt poſtulare denique & auſi ſint, vt ipſi Cice- rones, non Ciceroniani modo, haberentur; mirum quo ſupercilio Thomæ, Scoti, Duran- di Gmiliumque barbariem exſecrantes: qui- bus ipſi, qui ſe nec eloquentes, nec Cicero- nianos iactabant, magis Ciceroniani ſæpius Eraſmo videbantur (m). Tali adfectu non- nihil lebrentur. optime deinde cognouit, niſi eadem iu- uentus proprietatem atque penſpicuitatem in di- cendo, velut ſingularem elegantiam, tueretur, ho- mines non modo non venuſte, aut inquinate, ſed improprie, obſcure ac inepte dicturos, ſermone ab- ſurdis ac ineptis metaphoris obſcurato. Quis vero, ait Melanchthon, Apul. eium ius ſmiem Nerat 2 Jed recte Apuleius, Qui, gunm aſenum repræentaret, rudere, quam logui maluit. (n) in epiſtola Ciceroniano addita, & in ipſo Cicero- niang. Eraſmum prauitate quorumdam ad quam- dam velut iniquitatem deductum potius eſſe, quam voluiſſe eximiæ rei ac rationi nocere, Camerarius in Tuſcul. Cic. 1 Comment. lib. 1, pag. 137, credidit: qui lib. 2 Commentar. p. 145, I46, Eraſmo amplisſi- mum teſtimonium ſcripſit, quod eo grauius & ſan- tius videri poſſe, exiſtimauit, quo minus id iudicari queat, aliquo beneficio peculiari, aut merito erga ſe illius datum eſſe. De Eraſmi Ciceroniano ac recta Ciceronem imitandi ratione grauisſimum Iulii Pflug iudicium legitur in epiſtola ad Menzerum ab ipſo ah angi te; (01 otbunn 17 ,mi fuerie⸗ Di lle de ſe e e⸗ 7 IN GERM. FATIS CAP. VI. 463 nihil adflatos iuuenes ex Italia, præ cipu le Ro- ma (n), in Germar mniam retmiſlos eſſe ſua æta- te, conqueſtus eſt Praſmus: vnde ipfſe Chri- Kobbho⸗ s Longolius ortum Kaxctaf (O): cui Vvyni data, P. II Monumentor. Pietatis & litterar. Pag. 34⸗ ſeqq. Quid ſenferit illuſtris vir, vel ex paucis his elegantis epiſtolæ verbis apparet: concçedo, multa probpiia rerum vocabula in Cicerone o.derar, ea- gueé, ſi opus ſit, éx aliis qadtoribus umi opor rten--- guaſi vero non pogimus aliguem iedte imitari, ſi in ea ipſa imitatione aabibeatnus aligua, guæ aliunde umpta ſent. extrema fere ebilo la ſcripſit: Quis igitun non metit unum Ciceronem imitari, guam ce- teros illos, tot ac pene in n:tos: ² Huc accedit, gquod JNe varios imitabimur, eturalis ille nitor & ſuccus oiationi ineſſe non poterit. Paucis interpoſitis: Quamobrem ſi conſtitutum ſt iluch, eroneim vnum imitandum eſßſe, vt ροnibit aldam rcieree, ber te Ratuere poteris, guid ego de Ciceroniano Eraſmi ſen- tiam. Cum Iulio Pflug facit Rei in paullo ante commendata lucubratione. At Pr. Taubmannus, qui in Diſſertat. de lingua Latina p. 36, ſeqq. fuſe ſatis de Ciceronianis agit, in Plerisque cum Eraſmo ſentit. Plura de raſmo „eiusque Ciceroniano, ac ſingulis inis iudicia Th. Pope Blount ſubmini- ſtrat P. 526 ſeqq inter quæ & illud eſt, quo Scaliger, filius, Saligeran ll, P. 74, cenſuit: in Dialogo Ci. ceroniano nugaciter lapſus eſt Era mus. (n) quatuor ætate ſua ineptos adoleſcentes in Italia fuiſſe, tradit Eraſmus Ciceron. pag/342, qui Cicero- nianos jactare ſe cœperint, quum tamen nihil Cice- roni fuerit disſimilius. (o) ipſe de ſe ſcripſit: E Macliniæ natus ſum, Ma- ctliniæ educatus, Cer manicæ linguæ G Cæſarum di- 1 464 DE LIN GVAE LATIN AE 6 — . . . „ . ,Ani tid vni Ciſalpinorum in Cicerone imitando pal- Nundt h . 36₰— . — d mam tribuerunt ætatis iſtius Itali, & ob ad- tachim B mirandam ſermonis Latini elegantiam ciuis Uianin fi. Roma- Sdnm . . „ . „—- . . . . (Cetoten tionis oppido, vide Longolii vitam Epiſtolis eius 8 . S. . . . berxina præfixam, & a M. Adamo Philoſophorum vitis ab ſe od be collectis inſertam: & Fraſmi Ciceronianum pag. Ouun, ld 383 ſeqq. vbi de Longolii dicendi genere, & via, ine era quam is in Cicerone imitando ingreſlus eſt, verba . facit. p. 384 ſcribit: Nibit eſt, guod iſti Ciceronis ſi- „, mii nobis Longolium obiiciant, allis dotibus ille ma- ler r exi⸗ gnus erat, etiamſt Ciceronianus non fuiſſet, & bac ilen ciut ipſa vanigimi tituli ambitio frudtum propemoaum u Colie ſtudiorum ill us corrupit, vitam abrupit: p. 392, in- uitur eife uidendum ferme hoc teſtimonium impertiuit in- 0 clegantia duſtriæ a Longolio in orationem, qua Jamam ſuam et, Ctna contra vituperatores defendit, conſcribendam colla- 2Ohc n o tæ: in hac materia tanto ingenio, tantague ingenii um bs dexteritate rem gesſit egregius iuuenis, vt hodie ne- benkigu⸗ minem norim, vel apud Italos, guem eiſtimem idem 5ler deind praæſtare poſſè, tantum abeſt, vt Longolii laudibus orons n aliquid ſtudeam detrabere. Talibus enim ingeniis ltornilun non gueam non fauere, ctiamſi mihi male velint. Zus: nec A Quanti vicisſim Longolius Eraſmum fecerit, ex 34 ei e ihl⸗ epiſtola eius lib. IV cognoſcere licet: qua extrema ad Dne ſieret „ Iacobum Lucam ſcribit: Studeo homini (Eraſmo) ſi quis mortalium alius, tametſi de facie numquam fihreia mihi viſo, idque ob communem patriam ſumus enim “D ue eiusdem, vt noſti, & linguæ & aitionis] colo avtem ob le “ eximias illas animi dotes, quas in eo ita ſuſpicio, vt ſens votorum meorum ſumma ſit, hine ad annum etiam ns udar alterum ſupra viceſimum, quo me ætate ſuperat, N Eir⸗ non illum, quem nunc tenet, ſaltem proximum elo- antn l ce guentiæ gradum attingere. Inprobum, inquis, votum: improbum ſane, ſea quod nec ipſe plane improbet. ellntcn, Nellrigerent AII IN GERM. FATIS CAP. VI. 46 5 lel Romani titulum decreuerunt; Longolii pa- ate, triam indignam quaſi cenſentes, quæ Cicero- Mtlamn . . . Felcha nianum protuliſſe diceretur. . ⸗ Sed nimia iſta, qualis videbatur Eraſmo, in ſi Ciceronem adfectio, ſub ſæculi XVI exitum apud Germanos maxime diminuta eſt, poſt- quam, dilucida atque ornata Ciceronis di- ctione plerisque ſordente, nouum illud atque Gg adfe- Ego nec exiſtimatioeni, nec commodis tanti viri in- nideo, cuius eloguentia apud me pluris eſt, guam to- tius Galliæ opes Longolii laudes late etiam perſe- quitur Peiferus in Commentatione toties hactenus ob elegantiam atque eruditionem, qua conſcripta eſt, citata. narrat ibi, Longolium, adoleſcentem adhuc, in omnium, qui exſtant, Latinorum aucto- rum libris volutatum, formam quamdam dicendi ſcribendique inconditam & inæquabilem contra- xiſſe: deinde a Petro Bembo monitum, genus illud orationis mutaſſe, nec vllum poſtea Latinum ſcri⸗- ptorem alium, præter Ciceronem, habuiſſe in mani- bus: nec aliis, quam Tullianis verbis, vſum fuiſ- ſe; quæ ipfſi ad omnia ſenſa animi exprimenda ab- unde ſuffecerint. moriturum denigue æmicis ſuis commendaſſe: Quæ prius verbis vndique arcegitis ſeripta ecidiſſet opuicula, illi vt penitus abolerent. Ceterum præclavz omnino imitationis exemplum dediſſe Longolium, cenſuit Peiferus; in quod ſcio- los, qui tamquam triuiale aſpernati ſunt eo tempo- re, quicquid obſoletis & vetuſtis verbis non ſcate- AANNN . uleſiheß bat, intueri iusſit; & vt idem, quod Longolius ma- 8 mmm gna cum laude fecerit, & ipſi facerent, vitioſæ Lati- nitatis curriculo, quod prauæ opinionis errore in- n inninm 2 —gresſi viderentur, mature conuerlo, monuit. ,ln iipni 466 DE LING VAE LATINAE adfectatum ſcribendi genus ex antiquisſimis & obſcurisſimis ſordibus contra inualue- rat (p). Eodem fere tempore, quum ada- giorum copia non moderate pasſim vterentur homines, ztatis iſtius ſtile id obfuiſſe, Io. Sturmius vſu compertum habuit (q). qui etiam, (edi id factum eſſe, valde etiam doluit Mart. Cruſiue, Annal. Sueu. lib IX P. III, c 8, p. 5og8. Quantum Latinitati obſit Ciceronis contemptus, Melch. In- chofer cap. 15, lib. II S. Latinitatis, pluribus argu- mentis declarauit. (9) teſtatur hoc præfatio eius, Adagiis clasſicis Ar- gent. ſcholis a I. L. Hauenreutero digeſtis, præm. Abuſus Melanchthonis æuo iam ſenticbatur: qui Criſ pag 718, ſiue in præfat in Rhetoricam, ſciolos quosdam erroris arguit, qui ſomniarant, ſe in arce eloquentiæ ſedere, poſtquam didicerant epiſtolium fcribere octo aut decem verſuum, in quo duo aut tria ineſſent hemiſtichia, aut prouerbia, quaſi em- blemata. Imitandas fortaſſe ſibi propoſuerunt e- iusmodi adagiorum amatores P. Pſt Anb relini, Foroliuienſis, Epiſtolas prouerbiales, quas B. Rhe- nanus an. 1508 Seleſtati ad Germanicæ iuuentutis vum impresſioni mandanit, vt ipſius Rhenani verbis vtar. quas protritam tuialemgue eruditionem in ſe continere, negauir: quum eximiam in primis verborum elegantiam, nec minorem ſeuntentiarum ve- nuſtatem hubere viderentur. etſi auctor in nonnul- lis opuſculis g genuino poetarum more laſciuiuſculus fuerit; in epiſtolis tamen hiſce integrum ac mode- ſum oratorem cum ſe gesſiſſe, caonfirmat Rhenanus; qui ſuam de adagiorum vſi ſententiam his verbis in dedieatione expoſuit: Ceterum norit candidus le- Sor, ælagia congimentorum rationem ſubire. iis 65 etel gu runaneß ols un e Apſee ſed Aorunin ol E ir ex elll umnocn inutni e11 ſellent. Penn ſen. no ogſere Dhn lede⸗ OGNNIu p umſip . nliteturt, hſni ne b Aſn le Gahentel chrtice tel an ſuhn ſ nur finah lrbeki S hir e IN GERM. FATIS CAbP. VI. 467 etiam, quum Argentinam venerat, ſolutam orationem & huius numerum ita in Germaniæ ſcholis negleétum deprehendit, vt verſus ſo- lum conficerentur; quam boni & elegantes, lectorum iudicio reliquit. Ingens quidem ſub tempus iſtud prodiit criticorum exercitus; at tantum abeſt, vt is Latinis Muſis auxilium tulerit, vt multum moleſtiæ exhibuerit, & maxima inuexerit in- commoda atque detrimenta: dum plurimi Eg 2 eorum nempe ſi immoderatius, in concinnandis eduliis po- binatores vtantun: guſtui haud grata, iucundague reddent. Itllis, ſimili pacto, ſe modus abſit, non tam ſplendorem, ac ornatum, gquam ob' curitatem ſoermoni tuo akgferes. Vt lector prouerbialis ſtili exem- plum habeat, IX Andrelini adagialis epiſtolæ, quæ omnium poſtrema eſt, partem adſcribam; nam, quantum ſcio, epiſtolæ hæ perraræ ſunt: Nodum, Andrez, ſi in ſcirpo guæris: G& apinas tricasgue znueſtigas: guum a me petis, cun epiſtolas ſeribam vniligue adagiis ſcatentes, vixgue ab Apolline intel- ligibiles. iuxta epigrammaticum illud: Non auctore tuis opus eſt, ſed Apolline verbis: klum dirumpam man umque in os injeram. Peſteaguam mammæ lal- lare, & buas atgue papas infantiliter balbutire non deſinis. ne ſcilicet videaris agquam ex pumice; aut ab aſino læanam poſtulare, linumgue lino connectere, & ab eo velle nandi modum ediſcere, gui numquam vel cortice vel veſica natauerit. Ego vt cias,] non conſulto ſeribendi ſtilum obleuro, vt tenebras iudici- bus offundam: ſicut & Nigidius figulus, & Heracli- nnmmi tus Epheſius de induſtria fecere. ille vulgo culpatus ms n eſt: hic otinos cognominatus, ob immodicam ſcil. te/ Ilrg inn ll Wnr. ANRe Pore, nnn , n . 468 DE LINGVAE LATINAE eorum in veterum monimentis confodere, atque iugulare audebant, quæ volebant, & ſubſt tuere, quæ modo videbantur: ſumma in hac, vt in reliquis rebus omnibus, pro per- nicioſa ingenii libidine, vſi libertate. Aſpere eo nomine ab iis, qui inter Germanos incor- rupti Latini ſermonis cauſſa quam maxime etiamnum cupiebant, accuſabantur liberi e- iusmodi cenſorer; conuicti, ipſos veterum ſcripta contaminaſſe, & immoderata licentia, qua in emendandis his vſi ſint, effeciſſe, vt numquam corruptiorer exſtiterint aubtorer, quam ipſo iſto tempore, quo tam copioſa ac temeraria criticorum ſoboles ex omnibus fe- re Europæ angulis prodierit (*). Fue- quam adfoktauit, intelligendi cæcitatem. Sed ne ælaudi more pilam tenere cenſear, tentantam eſſé or- bitam, duxi, nulli hactenus protritam, gqua me gquogue posſim tollere humo, victorgue virum volitare per ora. Ingeneroſum eſt, vt ait Seneca, ſapere ſolum ex commentario. nullum certe præuium eguor, vel pedimum, vel optimum ducem me ipfum habeo. Pu- blicam viam perambulat, vel occæcatus Phyneus: non vtendum eſt aliorum filo; nam crambe bis poſi- ta, vt Græcorum paræmia ſenturn, mors eſt. & quæ ſequuntur. V) Dreſſerus in cit. orat. & Caſelius in orat. funebr. Andreæ Mylio ſcr. C. 2. conf. in primis eruditas Iani Gruteri, quas tribus prioribus Artium libera- lium Faci, I. Tbeſauro Critico, præmiſit, præfationes, quibus oſtendit, complures ſhumptam Critici per- ſenam tam inſcite atque indecore ſuſtinuiſſe, vt vel pam! He pii ſeent ſtat Cenid lllu lielcen luntta eor eim numm. zreglaßt Cortöptnh Ne ſe en⸗ lpiyen 17 20 i 6 il int a non de Cxitiren la tamen nin re crce inch nne li IN GERM. FATIS. CAbP. VI. 469 n mſoin, Fuerunt etiam, qui nonnihil cauſſæ, cur Welhen, Ciceron's dictio, tamquam ſimplex nimis, ſordere cœperit in Germania, a Petro Ramo, eiusque Philoſophia, profectum putarunt. ex quo enim Rami nouitates, ex veteri tamen barbarie, tamquam ex ruderibus erutæ, in 6g 3 Phi- per ipſam meræ apparuerint ſmiæ. Quare, niſi na- ſcenti ſtatim typographiæ, fato quodam, reuixiſſet genus illud Ariſtarebicum, quorum tutelæ & ipfa acquieſceret, vindicareturque ab infcitia & petu- lantia eorum hominum, qui ei ſubminiſtrabant tum, ſibique omne putabant licere, guod lihber. t, eam numquam fuiſſe, præſtitiſſe, cenſuit: vtpote præ qua prior iſta Barbaries, illa librorum artiumque corruptrix, vix fuiſſet barbara, ex ſententia Gruteri. Neque enim, pergit, gquieæuiſſent Satagei iſti, donec vniuera & ſingula Clagſicorum Scriptorum latifun- dia ad eam redegiſſent faciem, gua Aper Mineruzx Caly oniam. non Tbheologiam tutam præſtitiſſet Re- ligio, non Philo'ophiam Natura, non Iuriſpruaen- tiam Lex; ſed vna ruina omnia inuoluiſſent diuina atgue bumana iſti LBypographiæ ad prela ſedentes, guibus negue pudor curæ, negue bonor, ſed, neſcio gquis Plutus, a guo tamen nibil umguam eis obuenit, niſi ſpecies illa cæcitatis, vt, gquum non videant, guæ ſunt, videre videantur, quæ non ſunt. Nibil me lo- gui ad inuidiam, vtinam ipfamet auctorum monimen- ta non de ſe loguantur! nam gquamuis ſubiaceret ipſi Criticæ natio illa correctorum minime correctorum: ita tamen ſibi indulſit in eis fxrydanais, vt plus vulne- rum præferant, quam Regulus ille Carthaginienft arcæ inclu'us, quam cloaca Maxima, guum Romæ mi- niwe pluit. hon. Dandur ſewhn 6 47 0 DE LINGVAE LATIN AE philoſophiam inuectæ, Ariſtotelicæ, atque ita Melanchthonianæ ſimul, Philoſophix ſint prælatæ; libertatem non minus in philoſo- phia, quam in theologia, vſurpatam oſten- dunt. Quocirca Ramus ab iis coargueba- tur, qui quiſqzui lias in Mineruæ templum inue- xerit, per coniurationem, manu negligentio- rum, aduerſus omnem vetuſtatem factam, in regno ſapientiæ tyrannidem parant. Ilos certe, qui nouationi circa medium XVI ſæ- culum excogitatæ, petulanterque pasſim in- troductæ ſtuduerint, multis elegantibus in- geniis fraudi fuiſſe, monſtrant, vt quum ad veram frugem non veniſſent, ſe ſapientiæ ar- cem tenere, arbitrarentur. Nouæ huius ſa- pientiæ famæ in Germaniam quoque iter pa- tuiſſe, eruditi eius vehementer doluere; quum nouatores pueriles ludos ingreſſos adoleſcen- tulis, penes ſe nouæ ſapientiæ & eloquentiæ fontes eſſe, ſeque ſolos omnium ſeientiarum compendia tenere, ac monſtrare, nihil alios in- telligere, obſoleta eſſe, & nulli vſui monimentæ veterum, facile perſuaſiſſe, cognouerant: & mox ſenſerant, eosdem nouatores academias quoque tentaſſe, famamque ſibi comparare iam cœpiſſe (r). Quan- (1) Dreſſerus c. l. & Caſelius in epiſt. ad Io. Reccium, A. 3: & in Laudat. Io. Alberti, D. Megapol. D. 3. conf. Franciſci, Regis Galliæ, de Libzis Petri Rami IN 65 Cred XHudis 1 omni tunm n S vula ſe )pau hn⸗ eolt utun ¹ De cretumn icibus, qu Gum Ann nos Uuteyre * . Homonyn neſien etorl luos ſits dechun⸗ trerpnr celebrardi lamqvod⸗ leiter ind nioſime enter leg⸗ I. we a ele letenn ekcoligeunn ſ ſen nelethele⸗ / mni ℳ . U/ NN ,nunmneri ne . tl tes denn Cbiconnun IN GER M. FATIS CAP. VI. 41 Quantopere in imperiis, eccleſiis, ſcholis, & ſtudiis a ſuperiorum temporum felicitate omnia tum diſcreparint, Caſpar Hofmanut, in Siluula orationis de Barbarie imminen- te (S) luculenter ante oculos propoſnit; mon- ſtrans, eo ætate ſua rem redüſſe, vt contempta iam tum iacerent & frigerent bonarum ar- tium ſtudia, & diſciplinæ Keip. vtiles, velut ex alto, deſpicerentur, ita, vt apud ſummos pariter, & imos, eruditi nomen propemodum Gg 4 in- Decretum publicum, deque iisdem Iudicium a iu- dicibus, quos tum Rex, tum partes elegerunt, fa- ctum anno cIO TDXLIv. vtrumque poſt centum an- nos integros ex bibliotheca H. I. S. editum, Hel- meſt. an. 1644, 4. (S) Francoford. ad Oderam an. 1578, 8. vbi Philoſophiæ C Medicæ artis doctoris munere ſumma cum laude eſt perfunctus, Electoralis Brandenb Archiatri hono- ribus deinceps conſpicuus. de quo vid. Io. Molleri Homonymoſcop. p. 684 Leoberga Sileſius natio- ne fuerat, Valent. Trocedorfii diſcipulus; cui præ- ceptori ſuo quantum debuerit Hofmanus, his verbis ſatis declarauit: Trocedorfius ſeholæ Goltbergenßi. 7 moderator, optimus inſtituendæz pueritiæ artifex, præceptor meus eruditigimus, grata memoria ſemper celebrandus. Ad ipſam Hofmani orationis Siluu- lam quod attinet, eruditisſima ea eſt, optimis de fe- liciter inſtituendis ſtudiis prœceptis referta, & di- gnisſima, quæ a bonarum litterarum ſtudioſis dili- genter legatur, & quæ idcirco prelo ſubiiciatur de- nuo. me certe libelli lectione mirifice delectatum eſſe, fatear, neceſſe eſt. 472 DE LIN GVAE LATIN AE inuiſum, & ſeholaſticæ dignitatis virtute par- tum teſtimonium apud eos, quibus Panicoô cornuum ſono nihil fuerat antiquius, tantum non contumelioſum eſſe cœpiſſet. Mirum maxime videri potuiſſe, exiſtimauit Hofma- nus, ab iſtis quoque neglecta, & in odio apud eos fuiſſe tum ſtudia atque ſcholas, qui ob hoc ipſum, quod didicerant, & ſcire aliquid putabantur, in honore & exiſtimatione fue- rant (ſ): quos in primis decuerat, auctorita- te ſua apud reges honeſtos cœtus tueri & or- nare, ſtudia promouere, & diſcentes benefi- centia ſua pro viribus iuuare. Poſtquam perſpicue porro monſtrauit, docendi ratio- nem degeneraſſe, ingeniorumque culturam ne- glectiorem fuiſſe ſuo tempore; coniecturam fecit, quam plana ea re ad barbariem ſterne- retur via: præſertim quum diſcordia ſenſim intercederet inter doctos, atque ſimultater. Nam quum ſuperioribus temporibus docti in Germania humaniter inter ſe verſati erant, & dulcis exſtiterat profeſſorum, velut inter fra- (.) id ſequens narratio, quæ in Io. Manlii Locor., com- mun. collectan. legitur p. 544, quam maxime confir- ma : Quidam Comes breui commendatione aodctrinæ an magnam adminiſtrationem apud Iinperator em Carolum V. proprer eruartionem peruenit. nullus ex HMius liberis diſcit litteras & arter liberates, negue ipſe adhibet eos ad illas di cendas, ezat etiam vult zο diſcere. Preclun Is 40. ſet, nue ſue Rei conlolen Goamuie i e tamen Aitute Hotna keltztun que lo⸗ ſe qᷓ cnoden † S tunr AIlgpin. Ildng t U n tn Klhod, tocog ſeholne l ent y gll iniceni⸗ 7 olbvscockin IN GERM. FATIS CAbP. VI. 472 fratres vnani mee, concordia, & amica omni- um ordinum coniunctio; vt nullum orna- tius ſpectaculum apud homines iudicjo ali- quO præditos eſſe putaretur, quam honora- biles cœtus eruditorum candore, & ingenui- tate aliis prælucentium: & quum ſtudiorum labores in hunc finem direxerant eruditi, vt vna cum pietatis ſtudio appohfte quisque & eleganter dicendi ſacultatem, rettequede re- bur iudicandi ſcientiam ſibi compararet; & præclarum hunc ingenii cultum & eruditio- nis adparatum ad publica commoda verte- ret, ſiue de religione docendi eſſent homines, ſiue Reipubl. opera danda, ſiue valetudini conſulendum, ſue formanda iuuentutis in- genia: quum denique in eruditionis ædifi- catione, ordine inſtituenda, ſermonis ſtudi- um, velut fundamentorum locum ita obti- nuerat olim, vt ab hoc diſcendi initium fieri oportere, crederent; & vt exiſtimarent, quamuis ſollicitudo de vocabulis rer eſſet fa- ſtidii plena, & in tenui labor eſſe videretur; tamen absque his in ſpeciem minutis, nec aditum nec adſcenſum ad maiora patere. Hofmanus ætate ſua aliter omnia facta eſſe, teſtatur; quandoquidem tantam in pleris- que locis ingeniorum moroſitatem, animorum- que aſperitatem fuiſſe, confirmat, vt publica quodammodo querimonia efſet, eos, qui ar- Gg § tes 474 DE LINGVAE LATIN AE tes humanitatis profiteantur, humanitatem ipſam non præſtare, ac reperiri multos, qui Præter auctoritatem „ quam ex profesſionis titulo vſurpent, nihil vitæ exemplis a reliqua turba differant. Faſtuoſos præterea homi- nes bene dicendi artes, tamquam minutias, & exilis pretii curas, aſpernatos eſſe, queritur. Videas, inquit, natu iam granders, & qui ſci- re aliquid videri volunt, quum ſua rebur tri- buenda ſunt nomina, vel turpiter obmuteſcere, nel res alias pro aliis puerorum more vſurpa- re, alios verba de vernaculo ſormone mutuari, alios per ambages multa perplexitate circum- ſeribere conari, quod ſigniſficatum volunt, ali- quos etiam non ſine dedecore ſuo animi ſen- Jum digitit notare. Eos vero, qui ſine diſeri- mine, temere quibutlibet verbis vtuntur, neque quicquam penſi habent, quid bene Latine vel xοττιαονααις dicatur, aut quid artifcibur, in ſua cuique arte proprium aut permiſſum ſit, aut quæ vocum ſingularum & coniunttarum ſet conditio, eos, inquam, videas, dictiones & phraſes omnis generis in orationem ſuam com- Vortare, easque in pſum ſuum pertrabere in- uitas ac repugnanter, effundere verba ſine» ſenſu, vana ſpecie turgida, vnde neceſſe eſt, exire orationem confuſam, intricatam, obſeu- ram, ſeatentem verbis malis, ad res minime quadrantibus, ineptie, otioſir, adfeltatit, tu- midis; Coribuse onitione d lonarur Ctnarn coarguut elet, kep tun pot egriunt luerint; erpetuo tunſitn emherien imerdun t. N ſreen 11 ſeit iue Rihen lahue ſunnari tnihut ce⸗ Wmngn Nunce⸗ Uylknl IN GERM. FATIS CAP. VI. 47 5 midis, tragicum & barbarum quid ſonanti- but, aut rurſus nimis exilibur, & puerilibus. Complures pulcre Latinos viſos ſibi eſſe, ad- dit, ſi iuxta præcepta & analogiam locuti, nullam artis regulam violarint, ſi barbariſmis non fœdarint ſuam orationem, denique ſi vi- tarint ſolceciſmos manifeſtos. Iuuentutem enim de ſermonis ſtudio otioſo animo fu- iſſe, nec de ſtilo ſollicitam, nec in bonis au- ctoribus cognoſcendis diligentem, nec in co- gnitione vetuſtatis aliarumque rerum ſcitu dignarum occupatam amplius, moderate coarguit (ſ[). Quid vero tandem futurum eſſet, reputare iusſit Germanos, ſi iuuentus negle- (ſ) Quam difficulter iuuentus ad ſtili vſum compelli tum potuerit, quam ægre adoleſcentes animum per- egrinantem ad intentionem aliquam reuocarint, & manus ad ſcribendum admouerint, rectoribus iuue- nilium ſtudiorum notius fuiſſe, ſcribit, quam vo- luerint; vtpote quibus cum eiusmodi ceſſatoribus perpetuo rixandum fuerit. Si omnino impetra- tum ſit, vt ſcriberent aliquid, oſcitanter eos hoc fe- ciſſe, adfirmat, tumultuariam effundentes verborum congeriem, ſine delectu, ſine ordine, ſine cura, vt interdum nulla eſſet verborum & ſenſus congruen- tia. Refrixit enim, ait, in animis diſcendi ardor, ſuccesfit pigritiæ, impatientia curæ & laboris, cre- ſeit indies negligentia, vt plurimis nunc deguſtatio ſaltem ſtudiorum tumultuaria G ieiuna allubeſcat, eague non exr bonis auctoribus comparata, ſed ex ſummariis, collectaneis, rhapſodiis, inaicibus & cen- tonibus decerpta & mendicitate collecta. 476 DE LING VAE LATINAE neglecto elegantis & culti ſermonis ſtudio, abiecta omni inuentionis cura, omiſſa dili- gentia inquirendi res vetuſtatis, actum agere perrexerit. ne ſimilis negligentia ad cetera ſtudia vitæque officia adferretur, veritus eſt; es ſaltem, quarum explicatio exſpectata fue- rit, barbaro & inculto ſermone obſcuratum iri, collegit, quum barbara omnia obſcura ac incerta iam eſſe, copiſſent. Ex his ſatis, vt opinor, apparet, quam faci- le Germanos Romanæ, ſiue puræ atque orna- tæ, linguæ faſtidium ceperit; & quam longe ii breui admodum interuallo ab Agricolæ, Reuchlini, Buſchi, Goclenii, Melanchtho- nis, Camerarii, & ceterorum optimorum po- ularium veſtigiis diſ Teſſerint. onsi us, credo, ab his dif. esſiſſent, & omnis forſitan e- iusdem linguæ cultus periiflet inter Germa- nos, niſi extremo ſæculo Duumuiri, omni o- mnium laude maiores, irruenti barbariei ſeſe obieciſſent; impetum huius ſtrenue ſuſti- nentes: alter in fuperiore Germania, in in- feriore alter: quorum vtriusque grauisſimis toties hactenus vſus ſum teſtimoniis. Io. &ur- mium, &, qui ei ætate quidem, ſed minime e- ruditione, inferior fuit, o. Caſelium, a me in- telligi, facile coniici poterit. De quorum cxcellentisſimorum virorum præclaris in bo- nas litteras,- & Latinum præſertim ſennonn ar- 4 Ultat elo e 4 Aan ſten jr a omn cunir tu gleal el nonen eye 0) Wolken conectie Reinh eſtrecu ſger Pror nt ben TINe fmorih lul 1 lra n 9 nlle. l. adhn ent tl 4 4 tke elle ſertizel A ni i in 2 IN GERM. FATIS CAP. VI. 477 ſartum tectumque præſtandum meritis inte- gri libri conſcriti, & elogiorum, quibus non eruditisſimi ſolum ciues, ſed cordatisſimi et- iam exteri vtrumque decorauerunt, grandes adferri poſſent cumuli. Satis in præſenti habebo, ſi pauca de laudatisſimo Sturmio at- tulero; & lectorem, quod ad Caſelium arei⸗ net, ad Commentarium, quem ego de ipſius in litteras meritis conſcriptum edidi (t), re- miſero. Ambo amplisſimum, ac Latini ſer- monis, omnisque humanitatis vindicem his noſtris temporibus in Germania ſummum, Io. Philippum Sleuogtium, dignum eximio- rum ſuorum meritorum prædicatorem nacti ſunt. cuius elegantisſima verba, multorum inſtar elogiorum adſcripturus ſum (tt): qua tempeſtate litteræ meliores in Germania quoque renaſei cœpere, illud certamine quo- dam ſtrenue egerunt principes ac reſpublicæ, vt ad omne liberalium artium genus, non ex lacunis turbidis, ſed ex ipſis Græcæ ac Roma- næ ſapientiæ fontibus hauriendum; in primis- que ad eloquentiam & rerum geſtarum cogni- tionem erecta ingenia ducerentur. Ac ſingu- lari (2) Wolfenb. an. 1707. 4. qui non ita pridem, vtinam correctior, Roſtochii in Memoriis Philoſophor. a Reinh. Henr. Rollio collectis, Dec. I, p. 218, ſeqq. eſt recuſus. (tt) ex programmate, in funere clarisſimi viri Ceotg. Schubarti an. 17 01. ſcripto. 478 DE LING VAE LAFIN AE lari fato exoriebantur, poſt communem illum Germaniæ praceptorem, Philippum Melan- chthonem, duo maximi viri, ſapientia, eru- ditione, omnique animi cultu cum optimis ve- terum comparandi, Ioannes Sturmius, & Io- annes Caſelius: quorum alter in Argentora- tenſi athenæo, alter Roſtochii primum, deinde in inelyta Iulia, tam enixam, tamque felicem in ſeholis, ad ſeopum, quen laudauimus, con- nenienter conſtituendis, operam poſuere; tam ſalutaribus conſiliis, tam indefkſſo labore præi- uere litterariæ pubi, vt & principes ſummos accenderent ad petendum ex ſtudiis bhumanio- 7 ribus decur, & vicinas remotasaquz regiones hominibus ſolide doctis implerent“ in bunc diem, quamuis iamdiu exempti rebus humanis, non parum iuuantes Patriam ; quodque ali- ubi adhuc locorum inceditur recto itinere, & ingruenti barbariei, quantum poteſt, aditus præcluduntur, vt id ſibi, tamquam aubtoribus adſeribatur, promeriti. Luculentisſima hæc verba, ſi inſtituti ratio id concederet, aliorum eruditorum homi- num de IO. STVYRMIO iudiciis facile a me poſſent confirmari. IIlorum tantum, qui optimi viri incredibile Latinam linguam & e- loquentiam ſubleuandi exornandique ſtudium prædicarunt, quosdam citabo. ui primo loco ex horum numero nominandus mihi vide- Ae letnti cClent centsum rwabs entie! gi un geum eb culb, ſiqn Kurmius, ge haud guumxet Ros audi calet. ce erant, iunenes Oee lun Mehunch Rgtur. ſe, audt durmit rorun⸗ tum eſ qgen, ciz e Oute, WIe IN IN GERM. FATIS CAP. VI. 479 videtur, ipſe Caſelius eſt, qui in plurimis ex- cellentis ingenii ſui monimentis honorifi- centisſimam Sturmii fecit mentionem, con- firmans (u) neminem in Germania in elo- quentiæ ſtudium incubuiſſe viſum tum eſſe, qui Sturmium non audiuerit: recte idcirco dicendi magiſtrum in Germania principem di- ci eum ab ſe poſſe, exiſtimauit (v); qui elo- quentiæ ſemina, nec illa inania Argentinæ ſparſerit, quum multiplicis doctrinæ magni- que iudicii vir fuerit, & qui Tullium atque Demoſthenem ita coluerit, vt nemo multis læ- culis, ſi quis id omnino fecerit, tanto, quanto Sturmius, ſtudio coluiſſe viſus ſit: qui deni- que haud infeliciter id feciſſe ſit iudicatus, quum veteres dicendi magiſtros didiciſſet, & hos auditoribus ſuis accurate quotidie expli- caſſet. Inter auditores eius principes ſubin- de erant, comites, barones, nobilisſimique iuuenes quam plurimi, ex longinquis ſæpius terris lierirtr (u) de Magiſtro dicendi, cap. 8, pag. 59,edit. Helmeſt. e Melanchthon. Criſ. p. 123 hoc iudicium de Sturmio u bon⸗ legitur: Qua ſet nominis celebritate, gua eruditio- helean⸗ ne, auctoritate apud doctiginos guosgue IToannes .,0 Sturmius Germaniæ lumen, vel bueris prima litte- rarum elementa in ſeholis noſtris meditantibus no- tum eſt. Hic vir publicis monimentis profitetur aperte, guicguid in ſiilo ſuo aliqua dignum laude vi- deri pogſit, id omne ex ſreguenti & asſidua librovum de Oratore lectione a ſe hauſtum. (v) in orat, funebr. I. G. a Leiſten hab. B. 2. A80 DE LINGVAE LATINAE terris Argentinam a parentibus misſi, vt qrur.- mianam eloquentiam coram admirari, & ſub tanto magiſtro, quem Germanorum Ariſtote- lem atque Ciceronem, ſæcklique ſui Varronem recte putar', ſciebant, proficere poſſent (X). Non enim Germani modo, ſed Galli etiam, Angli atque Itali virum ſunt admirati, quo- rum quidam fateri non dubitarunt, nullum inten recentiorer ad illam veteren Latinitatis pyuritatem propius accetſiſſe, Sturmio. Cuius doctrina, prudentia, fide atque induſtria ſin- gulari effectum eſt, vt exteræ nationes, ſe- mente in Argentinenſi ſolo faéta, vberem ad- modum melſſem atque lætisſimam vindemi- am domum potuerint referre (y). Cuius Por- (X) vid. M. Cruſii Annal. Sueuic P. III, lib. XI, c. 21. pag. 664. & lib. XII, c. 36, p. 828. vbi Cruſius præ- ceptoris huius ſui hanc quaſi ciigiem dedit: Tuit meuiocriter procerus, facie fufea G rinida. barba nigra: in enecta titus canus: in religione cum Caluino ſentiens. Quantopere Argentinenſis acadoemia Sturmio rectore floruerit, eximia huius ipſius præfatio, Theophil. CGolii Onomaſtico præ- miſſa, edocere nos poteſt, qua adfirmauit, an. 1578. quo præfationem conſcripfit, academiam ſuam tres principes habuiſſe, viginti guatuor comites & barones, nobiies prope ducentos, ex diuerſis Calliæ & Germaniæ part bus eo miſſos. C(y) Melch. Iunius in oratione de vita Sturmi B. 8, b. gquæ in libello reperitur, hac-inſignito inſcriptione (titulo: Manes Sturmiani: ſiue Epicedia, cripta in obitum ſummi viri D. Ioann. Sturmii: vna cum N 6 otro Anren corlitueni Germant Aadun cie ſaniusquc lle vare (ele ſeo de La cenlique t Eiguſecutn guticumf is unge maximi t urettolit Plorbos ein el lbello ie 52) Morbat . n ſty ſe buenitati⸗ uenbippien un maxin ll IN D Anrn 4 ne r. 4 e in cete lent IN GERM. FAITIIS CAP. vVI. 481 porro docendi rationem in plurimis ſcholis conſtituendis cynoſuram quaſi obſeruarunt Germani; quam vt perpetuo ſecuti eſſent, dudum exoptarunt eruditi (2): quum nemo ſanius quidpiam rectiusque eo in genere do- cere poſſe videatur, quam Sturmius docue- rit: vtpote quo nemo diligentius ad ſum- mum eloquentiæ adhortatus eſt adoleſcentes faſtigium; vt faſtidium ſimul, quod ex diffi- cultate naſci videbatur ætatis ſuæ hominibus, de ſcholis depellere ſit conatus (a). Licet vero de Latina lingua recte addiſcenda, di- cendique ratione recuperanda, veterum ve- ſtigia ſecutus, nobilia præcepta litteris conſi- gnata cum poſteritate communicauerit, a do- ctis atque intelligentibus exiſtimatoribus maximi, vt par eſt, æſtimata: vt tamen de Hh Latine Parentaliis, eidem memoniæ & gratitudinis ergo fa- Ais, a diuerſis amicis atgue di cipulis Argentorati MD. XC, 8. non Effigies modo optimi viri, quæ in pluribus eius lucubrationibus comparet, adiecta eſt libello, ſed Cenotaphium quoque, adfabre æri in- ciſum, calci huius ſubiunétum cernitur. (2) Morhof Polyh. litter. lib. II, c. 2, § 22. (a) quod vt plerisque, quibus poſteritatem beauit, in- genii monimentis præſtare ſtuduit: ita in libris II de Amiſſa dicendi ratione, & gquomvdo ea recuperan- da ſit, ſemel iterumque editis, & illo, quem de Exercitationibus rhetoricis ad Philippum Comi- tem Lippianum an. 1577 ſcripfit, curæ id ſibi habuit quam Iaximæ. ₰ . 482 DE LINGVAE LATINAE Latine loquendi ac ſeribendi ratione libris, quos inchoauerat, vItimam manum adhibere potuiſſet, complures vehementisſime expe- tierunt (b). Enimuero poſtquam Romani ſermonis euehendi cupidisſimus vir animad- uertit (O), ſæculi fui hominibus nihil tam fa- ſtidioſum eſſe cœpiſſe denuo, quam ſtili e- ercitationem, declamandique conſuetudinem; & hæc duo eſſe, quæ plerosque ab eloquentiæ ſtudio deterrere viderentur adolefſcentes: rem initio miratus eſt, præfertim quum in- gens iſto tempore Lexicorum exſtiterit copia, Græceæ & Latinæ linguæ theſauri (d); &£ quum eadem præterca ætas Ciceronem per or- dinem alphabeticum prope digeſtum, Laurentü Vallæ Elegantias, Linacrum, Hadrianum Car- dinalem, & multos commentatores habuerit alios: donec faſtidii ac contemptionis iſtius cauſſam hanc reperit, quod Latinæ linguæ ſtudioſi non ſolum vocabulorum copia, verum etiam puritate deſtituerentur. inde porro factum, credidit, vt illi ipſi, qui tum eruditi vel fuerint, vel ſibi viſi ſint, ab immunditie Latinæz linguæ vindicare ſe haud potue- rint (b) vid. M. Iunius in Cit. orat. de Vita Sturmii C. 2, b. (&) Linguæ Latinæ reſoluendæ Rat. cap. I. () cuiusmodi ſubſidia ipſo puero diu multumque de- ſiderata fuerant, ita, vt ad ea comparanda principes quosdam viros non exigua præmia propoſuiſſe, ſcri⸗ bat, præfat. Lexico trilingui præm. Kel 1o . 4 eoetkenß Naenlm Ct ei eennen inntam! xle, lae Munn nrotdo; umano an commeate umm patur caret, lopaccumn Ne inlkrn nr ſucſot Oinſbb de nhurttet De onnin geneg eruncen: batur, 1 r, pere ſutelat ocit l ſe hecie ſontl ſetene Arn 1 ear ag 1 n MMenun IN GERM. FATIS CAP. VI. 483 rint (e). quandoquidem illa, quæ ad iſtud vsque tempus edita erant hac in re, imperfe- cta exiſtimauit, iuſto etiam ordine deſtituta. Quare diu in hac cogitatione verſatum ſe eſſe, fatetur, qua ratione incommodum hoc de Germaniæ ſcholis tolli poſſet: quumque demum perſuaſiſſet ſibi, verborum, quamuis infinitam, materiam, non minus, quam re- rum copiam, in orbem & ad diſeiplinam redigi poſſe; tale Lexicon vt quis perficeret, cxoO- ptauit, in quo alius, ac litterarum, inſtituere- tur ordo; vt vna cum verborum cognitione humano animo per rerum contemplationem commeare liceret. Opus videlicet ſecun- dum naturæ ordinem ita diſtribuendum iudi- carat, vt integram Latinæ lingux ſupellecti- lem accumulatam & artificioſe diſpoſitam at- que inſtructam haberent eloquentiæ Roma- næ ſtudioſi; rerum diuinarum, naturalium, tirbium & plantarum, animantium & bellua- Hh ⸗2 rum, (e) in lib. de Exercitationib. rhetor. C. 8, a, adfirmat, impuritatem in plerasque ſcholas & gymnaſia pro- pPe omnia, multos iam annos inuectam tum fuiſſe; quæ neque a diligentibus quidem magiſtris potuerit eruncari: & vique adeo radices eam egiſſe, quere- batur, vt plerisque fere probari videretur. Non lo- guor, pergit, bic de verbis plane barbaris: guibus ſcatebat ſuperior ætas; ſed de illis & vocabulis, & modis loguendi, & adagiis, & poetarum ſioſculis: guæ ſpecie elegantiæ etiam mediocriter magnos viros in ſeribendo deceperunt. 484 DE LIN GVAE LATINAE rum, artiun atque dotctrinarum, hominis et- jam atque humanitatis, nominibus & verbis & vocabulis, omnibusque ſententiarum for- mulis d geſtam; lis omnibus, quæ a Romanis vſurpata, a ſcriptoribus relicta ſunt. Quod ſi opus ita diſtributum fuerit, fore tum, cen- ſuit, vt aliquis mediocri ingenio præditus, poſtquam grammaticos audiuerit, quod ani- mo complexus eſlet, ĩ.dcm poſſet Latine pro- nuntiare, pure, varie, copioſe, ornate, vt ipſa res requirere videretur; idque ipſum inue- nire non aliquo litterarum ordine, ſed in re- rum compagé!: vt, quæ rerum inter ſe neces- ſitudinem coerceret, eadem ratio verba quo- que ac ſententiarum formulas, quæ ex verbis conficiuntur, naturali & perpetua quadam conſecutione colligata teneret. Opus eius- modi quum meditari ſe declaraſſet Sturmius, auidisſime id exſpectare cœpit Germania (F): dum eo iam perduéctum hoc ab ſe eſſe, con- fir- (f) Mich. Neander in præfat. in Erotemata Gr. Lin- guæ p. 19, poſtquam grammaticos, aut varii generis ſcriptores, ex quibus vocum ac phraſeon interpreta- tiones ſumptæ ſunt, & veteres & recentiores, re- cenſuit, addit : Sturmius gquoqgue vel G vilem, vel hoc præſtantiorem linguæ Latinæ the aurum adorna- re dicitur: adiuuantibus eum laborem, guem bacte- pus longo tempore fruſtra exſpectamus, magnis im- penfis ac ſumptibus, nobilibus d Atrina ac virtute & eloguenti præſtantibus, Wolfgango, Pbilippe & Antonio a Werter. 8 ne aborl ntbu. Piriroon ſet e olero tel or ele ſen Exl neguiren ſe ominai locki etlam Hnimnuero Uenie Eifi Vent elet Multi tetu Arilenm no ATduun Ubltaſorch Permity INinlderan Connlop- Miumn, de Haleril ntionibu Glngul IN GERM. FATIS CAP. VI. 48 7 firmauerat, vt omnia fere huius generis domi ſuæ digeſta haberet; Principibus viris, tan- tum fiebat etiamnum apud Germanos Latinæ linguæ ſtudium! contra Sturmii excuſatio- nes de laboribus & de ſumptibus as ſidue pu- nantibus. At quum ſtupendæ plane indu- ſtriæ vir conſideraſſet, quam dificile ſuſcepis- ſet opus, & expertus eſlet, quam arduum id poſtero tempore foret, non vnius hominis hoc eſſe, ſenſit, etiamſi auctoritate præditi; ſed requirere id iudicium, litteratitſimorum- que hominum conſenſum, quorum auctoritati docti etiam viri refragari haud vererentur. Enimuero iſtiusmodi rationem primum in- uenire difficile putabat: deinde etiamſi in- uenta eſſet, dubium ei videbatur, an ſatis multa rerum exſtarent indicia, quum plurer exſiſterent res, quam verborum notæ. poſtre- mo arduum iudicabat opus, propterea quod multa pro Latinis barbara tradita eſſent, & multa ſordida & fœda, puris & elegantibus permiſta, & multa vetuſta, vſitatis meliora. Immoderato igitur huic modo modum dißtcul- ter praæſeribi poſſe, colligebat. Sed tamen confici opus poſſe, non deſperaſſe plane Stur- mium, declarauit, quando omnia digeſta ſeſe babere, publice ſpopondit, quotidianis cogi- tationibus vniuerſam operis formam, eius- que ſingulas par tes, complexus: quamquam Fh Ss = ab 486 DE LINGVAE LATINAE ab aliis anteuerti ſe in eo cupiebat; veritus, vt, a morte ipſe præuentus, operi colopho- nem imponere poſſet: rationem ideo ac conſilium ſuum pasſim expoſuit (ff), vt ſtu- dioſi coniungerent operas laboremque dis- pertirent, quo facilius, ſi fieri poſſet, aliquid hac in re abſolueretur. Neque vero temere quid veritus eſt præeclarus doctor: nam im- perfectum reliquit vtilisſimum opus, magna dil gentia curaque ab ſe inchoatum. ſtatim quoque vſu tum venit, quod eruditi metue- rant (g), ne, quod Veneri dαοαÜναια acci- diſſe ſcribunt, vt inchoata ab Apelle, ſed pro- pter obitum eius minime abſoluta relinque- retur, quum nemo pictorum inueniretur, qui manus operi admouere auderet; ita nullus eſſet, qui ſumme neceſſario Sturmii inſtituto ſatisfacere, & inchoatum ab ipſo opus abſol- uere valeret. Quum (ff) in linguæ Latinæ reſoluendæ Ratione; Præfatio- ne in Theoph. Golii Onomaſticon, & illis Præſatio- nibus, quibus Ant. Schori Theſaurum, ſiue Appa- ratum verborum linguæ Latinæ Ciceronianum, sc Steph. Doleti Phraſes & Formulas linguæ Latinæ elegantiores adornauit; alibi: veluti in Libris de amiſſa dicendi ratione, & quomodo ea recuperanda ſit. & in Libro de Exercitatzonibus rhetoricis, ſupre allegatis, 4 4 (S) Melch. Iunius in vita Sturmii C. 3, a. e u 1 E Prd pertuln ie coil leehelt ut 4 lun cen Tenersln (Cltertl) aun⸗ ſuln, ver 50⁰ lorun cop heret. I. 10ANN ruchſclie, Pulwe: r intelgu ſenopret ſyrtl/ Iat Nature or Lutinitatit mumproor⸗ Guot ci Olchuer vonlant Skionun IN GERM. FATIS CAbP. VI. 487 Quum tamen eius diſcipuli re ipſa com- pertum habebant, ad pure, eleganter, atque copioſe dicendum ſcribendumue, nullam fa- cile expeditiorem viam inueniri poſſe, quam quæ a ſummo iſto in hoc rerum genere artifi- ce oſtenſa eſſet; eam ſibi habuerunt com- mendatisſimam, velut longe pulcerrimam methodum, qua aurea quaſi catena inter ſe contexta, conſertaque omnia hærerent, & qua, natura duce, certique locis vberrima re- rum, verborum & probatorum loquendi mo- dorum copia ad facilem delectum ſeſe exhi- beret. Talem in primis eam eſſe credidit IOANNES BENIZIVS, Brurellenfer, ſiue Bruchſalienſir, genuinus Sturmii noſtri diſci- pulus: qui optimi huius præceptoris ſui, vti in reliquis, ita in hac etiam re, veſtigiis inſi- ſtens, præter Oratoriæ Elocutionis heſaurum Oraco Latinum, in LXXVI locos ſecundum naturæ ordinem diſtinctum (h), duo Puræ Latinitatis Theſauri compendia edidit: quo- rum priore ſimplicia vocabula per gradus ali- quot diſtributa continentur: in altero ſim- plicibus verbis modi quoque loquendi Cice- roniani adiunguntur, breuiter, & rerum a- ctionumque naturali ordine comprehen- ſ. (1). Hh 4. Quan- (h) Baſil. an. I581 in fol. G) Argent. an. 1596, 8. antea iam, an. 1578 Theoph. 488. DE LINGVAE LATIN AE Quantopere ſlorentixſima sturmii ſchola, cuius ordinem atque inſtituta Claſicæ & Aca- demicæ Epiſtolæ, ab ipſo Sturmio emiſſæ, ex- hibent, in illo ſtudiorum genere, quod Lati- næ orationis puritatem atque ornatum ſequi- tur, elaborarit, præter hos ipſos Bentzii, & reliquos, quos viri induſtria nobis dedit, li- bros, & Trilingue iſtud à Sturmii diſcipulis collectum & cum luculenta huius præfatione editum Lexicon (K), ceterosque complures Sturmiani ingenii fœtus (1), affatim teſtari poſſunt Ant. Schori (m) & teph. Dole- 11 Golius Onomaſticon ſuum ad Argent. ſcholæ ratio- nem a Sturmio præſcriptam accommodatum edide- rat. vid. Morhof. Polyhiſt. litterar. III, c. 2. & 14, ſeqq vbi Sturmii inſtitutum vehementer probatur laudaturque. (K) Argent. an. 1586, & 1609, fol. () huc præter commemoratos paullo ante, pertinent inprimis eius de Imitatione oratonia lib. III., Arg. an. 1576, 8. de Vniuerla Ratione Elocutionis Rbetor. lib IV, eodem tempore, loco, eademque forma ed. item de Periodis liber, Angliæ Reginæ Eliſabethæ inſcriptus an. 155o, quem Valent Biythræus ſcho- lis explicatum an. 1567 emiſit. (ma) Apparatus verborum linguæz Latinæ Cicenonianus, primum Argentorati an. Is55t, 4, editus: quam edi- tionem plures deinceps in 8 form, ſecutæ ſunt, Thelauri titulo inſignitæ, auctorisque nomen præ ſe ferentes; vtpote qui in priore iſta editione no- minari ſe noluerat, ibidem ſæpius etiam impresſi ſunt eiusdem Schori de Ratione dicenaæ docendæ- Anus genus n ret mnnusel Guemal lis loci Gurhon N e brs co 1tis 1 4 Kturmin jhraim. aberent glenti. in e ) N, Ms Prim li an enr Illmnd ene. ren . eente⸗ IN GER M. FATIS CAP. VI. 489 ti (n) libri, cum eruditisſimis eiusdem Stur- mii præfationibus paucorum admoduq lu- ſtrorum ſpatio ter quaterue Riheliorum typis exſcripti; hodie paucis oppido cogniti. Li- cet enim nemo ex ſolis lexicis eloquens fieri queat, aut doctrinæ alicuius opinionem vul- go ſibi conciliare: memoriam tamen ſubſi- dis huiusmodi iuuandam, cenſuit pruden- tisſimus Sturmius. nec minus hoc librorum genus hominem dialecticis atque rhetoricis præceptis exercitatum adiuuare poſſe, arbi- tratus eſt, quam Romæ olim forenſis ſcriba ciuem aliquem ex Vmbria aut ex Brutiis, ſi in illis locis, aut ex Græco rhetore aut ſuæ lin- guæ homine eloquentiæ præcepta didiciſſet, ipſe parum Latinus. Iſtiusmodi igitur li- bris commode iuuentutem omnesque Lati- nitatis ſtudioſos vti poſſe, dum, aliis deſtituti, perfectiora exſpectauerint, auctor jis fuit Sturmius. nam etiamſi formularum ſiue phraſium indices puerilem aliquam ſpeciem haberent, hanc tamen ad puritatem & lo- quendi ac ſeribendi commoditatem neceſſari- am eſſe, oſtendit. Quamobrem Iulio Cæſari que linguæ Latinæ & Græcæ lib. II, alibi quoque, & in Germania & Batauis, excuſi. (n) Phraſes & Formulæ linguæ Latinæ elegantiores; Hub Suſſanæi Connubio Aaduerbiorum adiuncto: prima Argentoratenſis editio prodiit, ſi recte memi- ni, an 1576, 8. — 5 490 DE LINGVAE LATINAE Scaligero ineptire viſi ſunt (o), qui ex proba- tis auctoribus, Cicerone cum primis, obſer- uationum formulas ætate ſua irriſerunt. qua- les iis, quorum memoria infirmior paullo eſt, theſauri loco putandas, adfirmauit. Plura de egregiis Sturmii in Latinam lin- guam meritis proferre nihil attinet: multæ eæque exquiſitisſimæ ipſius lucubrationes ſa- tis de iſtis teſtantur. de ſingulari tantum for- tuna pauca addam, qua in eo vſus eſt, quod non ſolum viuus eruditisſimos habuerit col- legas, ſed excellentisſimum etiam nactus ſit Jucceſſorem; voti ſui compos factus, quo ex- petierat, vt ne deeſſent, qui decedente ſe, in locum ſuum poſſent ſuccedere. Inter præ- claros collegas, qui ex Clasſicis & Academi- cis Epiſtolis cognoſci poſſunt, primo loco qui nominetur, dignisſimus videtur VALEN- TINVS ERYTHRAEVS, Lindauienſis. præter quem & Sturmium Germaniam nul- los rhetores habuiſſe, Andr. Schottus olim exiſtimauit (P). Vtrum æquum hac in re iudicem ſeſe præbuerit Schottus, alii diiudi- cent: nemo certe, ſi vtriusque viri merita conſiderauerit, laudi huic inuidebit, ſpero. Erythræi merita Caſelius tanti quoque æſti- . mauit, (ι orat. I pro M. T. Cicerone contra Eraſmum p. m. 29. (p) ap. Mohof. in Polyhiſt. litterar. lib. VI, e. 1, § 5. outt: 5 Finimeß⸗ tur eludi Atgentin Kocent MMum 20 mul, & Nreltt fmnihe wrdea⸗ an j. utorchn ulu, 4 znic co genur. ymey⸗ innt )be ⸗ Mene Genten 1. 17 IN GERM. FATIS CAP. VI. 491 mauit, vt cum ſocundum a sturmio prædica- rit; ita tamen, vt is ex hoc creuerit, magiſtro pene par (q). Succeſſor Sturmiii fuit MElL- CHIOR IVNIVS, Vittebergenſis; cui, velut idoneo ſucceſſori, claram quaſi facem de manu in manum tradidiſſe optimum vi- rum, idem Caſelius gauiſus eſt (r). nam etſi is orationis facultate Sturmio inferior videri potuit: præceptis tamen & artifßcio dicendi minime poſtponendum ipſum eſſe, arbitran- tur eruditi (s). Singulorum in academia Argentinenſi, tum, quum Sturmius decesſit, & docentium & diſcentium, in præſtantisſi- mum ac fidelem huns ſuum magiſtrum ani- mum, & bene de litteris demerendi volunta- tem, diſerte admodum ipſe hic Iunius ex- presſit; ita eos allocutus (ſ). Won, relictis fontibus limpidis, lacunar turbidas ſectemur: non de ædificii inducendo telcto ante cogitemus, quam probe iatcta fundamenta fuerinte non aut ordinis inpenſione, aut præteritione impor- tuna, aut feſtinatione præproperæ ad erudi- tionis conſeendere culmen atque faſtigium co- nemur. Ita, ita ſummi illius viri diſcipuli vere grati erimus: ſimul quoque & Deo, qui e (q) in vita Valent. Mylii B. I, a. (r) de Magiſtro dicendi cap. 8, p. 59, edit. Helmeſt. 8. (s) Morhof. Polyh. litterar. lib. VI, c. 1, F. 14. (ſ) extrema oratione de vita Sturmii. 492 DE LINGVAE LATINAE hoc nos in vitæ genere viuere voluit, & prace- ptoribus, quorum laborer & induſtriam vide- mus quotidie, & amplizſimis dominir schelar- chir, totique Senatui inclytæ huius Reipublicæ blacebimur. S Quamquam de IO. CASELII in melio- res litteras meritis prolaturum me quicquam negaui, Lectorem ad meam de ipſo hoc argu- mento lucubratiunculam delegans: non poſſum tamen, quin pauca, quæ ad excellen- tisſimi viri in Romanum ſormonem merita ſpectant, inde repetam. Caſelius enim, ma- gni Scaligeri iudicio (sſ), cum paucis de au- reo illo ſæculo, quo Italia, Gallia & Germa- nia honeſtis artibus floruerunt, reliquus, in illis, quos melior natura formauerat, fami- liam ætate ſua ſic duxit, vt ſenmonis elegantia atque doctrina omnes valuerit prouocare: equidem orationis eius pura caſta atque Ro- mana indoles tam luculenta eidem Scaligero viſa eſt, vt eum, qui Ciceroniani ſæculi genium in Caſeliana oratione non cognoſceret, quid ſit Latine ſeribere ignorare, duceret. Quum ſuarum partium eſſe crediderat præclare de- patria merendi cupidisſimus vir, vt & docen- do & ſcribendo viam diſcentibus monſtraret, & declinantes in rectam reuocaret viam;nihil plane, quod ad langueſcendam popularium ſuo⸗ (Sſ) ep. 270, p. 561: & ep. 272, p. 566, edit. Elzevir. Atuis l cogtit 11 . hke hel prm. ſa et mum ter h AA ADmine, ) NMſnree N IN GERM. FATIS CAP. VI. 493 ſuorum induſtriam excitandam pertinere pu- tauerat, reliqui fecit. Quamobrem, quum ætatis ſuæ negl'gentiam doleret, & ſedulo cogitare cœpiſſet, vnde iſta eſſet, & numne aliquibus, vt plus in linguis addiſcendis ſtu- dii ponerent, perſuad eri poſſet, trium iſtarum linguarum, quibus diuinæ humanæque leges ac diſciplinæ conſignatæ ſunt, nſum diligen- ter in quam plurimis ſuis exuditisſimis lucu- brationibus (t), commendauit; & præter e- legantem iſtam ad Latinaæ lingua ſtudioſos adoleſeenter præfationem, quæ Aldi Manutii Phraſibur præfixa eſt (tt); atqque eam, quam Gram- (ꝛ) id præſertim fecit in eximio de Luao litterario re- dteε aperiends libro, & in Khetore, ſiue de Magiſtro dicendi: nec non in lucubratione, quæ Neos 4 IIcοοσονnααoοο ſcribitur. (tt) in mea de Caſelii meritis lucubratiuncula, modo citata, confirmaui, me præter Aldi Manutii Phra- ſium editionem Colonienſem an. 1593, & Pariſienſent an. 1594, quibus ſolis cl. Crenius elegantisſimam iſtam Caſelianam præfationem præmiſſam putaue- rat, (in Animaduerſ. philol. & hiſtor. P. I, p. 4, ſeq.) Lipfienſem editionem an. 1613, vidiſſe, cui præfatio iſta addita reperiatur. Iam vero adfirmare queo, plures Lipfien'es exſtare editiones, quibus eamdem præfatianem præmiflam efſe, poſthac cognouerim: prima earum, quas adhuc conſpexi, Lipiæ impres- ſa eſt an. 1571, . cuius titulus adſeuerat, tum pri- mum Manutii Phraſes in Germania prodiiſſe: in- ter hanc & illam, quæ an. 1013 ibidem lucem adſpe- xit, duæ, ni fallor, editiones interceſſere, quas Caſe- 494 DE LIN G VAE LATIN AE Grammaticæz Latinæ, cuius auctor non nomi- natur, ad Grammaticodidaſcalos præmiſit (u), & præter nouum de Pronuntiatione Latini ſermonir libellum; perdoctam ad Latinum ſermonem zaucuratius diſeendum Cohortatio ném conſcripſit (v): qua pluribus verbis gra- uisſimisque argumentis demonſtrat, Lati- num ſermonem faſtidire & negligere, non ſo- lum extremæ negligentiæ, ſed dementiæ quoque eſe quo videlicet in vniuerſo Chriſtiano orbe nihil vtilius ſit, nihil magis neceſſarium; id quod neminem inficiari poſſe, cenſet, niſi qui omnem vitæ humanæ neſciret vſum. ea re in illos, qui in bonos ſcriptores debacchari veriti tum non ſunt, ne vel ipſi diſcere ne- ceſſe haberent, vel vt diſcentes deterrerent, vel liana præfatio comitatur: vna iſtarum prodiit an. 1603. Integram præfationem allegatus modo Cre- nius Variorum Auétorum Confiliis & Studiorum Methodis an. 1692, Roterodami in 4. editis, adiecit, P. 150, ſeqq. (u) Helmeſt. an. 1609; hoc anno præfatio eſt ſcripta: ipſa grammaticça an. 1610 præſcriptum habet, quar- tum tum emiſſa. & hanc præfationem idem Crenius notis, quas varior. Auétor. Conſiliis addidit, particu- latim inſeruit, vide contentorum in volumine ſe- riem, quæ in fronte libri comparet. (v) Adr. Turnebi libello de Vino, an 1605 Helmeſt. ab ſe edito, eam præfixit: an. 1617. cum aliis Caſelii ſcriptis Chriſtoph. Heidmanus Goslariæ eamdem imprimendam curauit in 4 ſeparatim non ita pri- dem eam in 8 edidit cl. Iuſtus a Dransfeld. Kt ſbene ben webens ides ed⸗ Eproln 1 mn⸗ euhin 1erol 1saolele El Tlwosma 33 c n etin IN GERM. FATIS CAbP. VI. 49 5 vel bene conſulentium honori obtrectarent, inuectus eſt; declarando, ſi eorum opinio- nibus cederent ætatis ſuæ adoleſcentes, fore, vt paullatim in vitam barbaries irreperet, bo- ni mores, virtutis cultus, præclara facta, & erga patriam merita iacerent. Pluribus de- nique, iisque haud obſcuris, rationibus alla- tis adoleſcentum & ludorum puerilium ma- giſtros magnopere cohortatus eſt, vt diſcipli- næ ſuæ alumnos ſecundum informationem ad elegantes eosdemque bonos mores in in- telligendo potisſimum Romano ſermone ſatis diu tenerent, & quantum quisque poſſet ca- pere, confirmaret. Tales adhortationes commemorata ad ſtudioſos adoleſcentes præfatio, viginti amplius annis ante conſcri- pta, etiam continet: qua nimirum ſermonis huius diſcendi rationem oſtendit, amplisſimo eius vmu ſummaque necetſitate common- ſtrata. Operæ enim pretium efſe, exiſtima- rat ſummo iudicio præditus vir, eos, qui in ſtudiis viuerent, recte fideliterque moneri, vt, quum Latinam linguam magni faciendam, amandam atque rebte diſeendzm intellexis- ſent, in ea deinceps addiſcenda multum ope- ræ, idque non infelicis, ponerent: quamuis ſibi perſuaſerat, fore, vt monita iſta ſua vel non legerentur, vel oſcitanter percurreren- tur, vel fore, vt nemo ea ſequenda ſibi exiſti- Mmaret; ⸗ 496 DE LINGVAE LATINAE maret, vel, ſi quis omnino eiusmodi ſibi re- gulam ſequendam putauerit, is ab aliis viua retraheretur voce, aliamque regulam, quam vel retrahentes ſecuti eſſent, vel excogitas- ſent, nullis fundatam rationibus, ſequi iube- retur. Tanta de recta via deflectendi fere- bantur Germani cupiditate! Paucis, quos Scaliger Caſelii ætate ex au- reo ſæculo reliquos fuiſſe iudicauit, merito ſuo adnumerandus videtur GREGOR. BERSMANVS, Annabergenſit. Is certe fuit, qui ſedulo elaborauerat, vt barbaries & mo- rum & verborum, magno impetu Germa- niam inuadens, ac potius plerisque in locis oppreſſam iam tenens, profligaretur (x). quandoquidem hominum vita ea eſſe cœpe- rat, vt, quemadmodum quisque aliquid cul- pabat, aut deſiderabat in alterius moribus at- que ſtudiis, ita hoc vel illo cognomento inſi- gniretur; & parum aberat, quin vtriusque linguæ auctores euoluere, & iis legendis otium terere, criminis ſiue hæreſeos loco ha- beretur denuo. Qualem temporum ſuorum faciem quum conſideraſſet Andr. Ellinger, haud obſcuri nominis in lIenenſi academia tum (X) id teſtimonium Hieron. Wolfius Berſmano im- pertiuit in epiſtola, quæ inter multas alias claror. virorum ad hunc epiſtolas reperitur, P. I Poematum ipſius, p. 350. K6) o n Ne Uun ſaihi men i minemen Mumu. eultone⸗ unge! t Cuum unelerct wuinlip Guum log⸗ Aelhetnla 1 lmpmuden eruditon⸗ dusluis,6 Srurma, intet Gen buig ſt ? Cugulihi ellenpte⸗ gubus ſin truditioe Dokhiu, Berüman⸗ MM iuch ead Po Daabus „ er. r dace. 1 a Gnnnn 0. Mue Talen llll Nhud j. dudi PIHemn un tun IN GERM. FATIS CAP. VI. 497 tum profeſſor, Berſmano amicisſimus, ad hunc ſcripſit (y): Barbaries tantum non li- men pulſat ædium, quas Muſæ incolunt im- minentem vereor vt arcere posſit Apollo & Mercurius. Si quis de reliquo de Berſmani eruditione ac meritis numndquam inaudiuiſſet, ipſum per ſe facile de iis coniecturum tum, puto, quum cognouerit, dignum eum habi⸗ tum eſſe, qui optimo præceptori ſuo Came⸗ rario in Lipſienſi academia ſuccederet; poſt- quam ſingulari cum laude in Wittebergenſi academia iam docuerat, & Portenſem ſcho⸗ lam prudentisſime adthiniſtrauetat. Quantæ eruditionis vir fuerit, & quanti a præceptori- bus ſuis, Georg. Fabricio, atque Hiobo Magde- burgo, Camerario porro, E olſo, Langueto; oturmio, Caſelio, & plurimis aliis grauisſimis inter Germanos humanitatis propugnatori- bus, ſit æſtimatus Berſmanus, epiſtolæ, quas ſinguli hi ad ipſum ſcripſerunt, & quæ typis exſcriptæ exſtant (?2), abunde declarant. ex quibus ſimul apparet, virum ea fortuna, qua eruditio eius digna fuerat, vſum non eſſe. Io. Poſthius, præclarus eiusdem ætatis poeta, Berſmanum noſtrum omnium in Germanid zum viuentium poetarum ſuauisſimum cenſait Ii atqué (y) ead. Poematum P. p. 342. (2) Duabus ipſius Berſmani Poematum Partibus Lipſ- an. 1592, 8, ed. ſubiunctæ. . 498 DE LINGVAE LATINAE atque doctitſimum. Caſelius vehementer læta- tus eſt, quum eumdem exſpectationi, quam de ipſo conceperat, non tantum ſatisfeciſſe, ſed eam ſuperaſſe perſpexerat: quippe quem doctisſimum iuuenem cognouerat (a), qui ea, quæ in patria didicerat, in Italiam profe- tus, in omnibus confirmauerit, ac mire ea auxerit. vbi inuſitata quadam dicendi facul- tate de obſcuris dilucide, de confuſis ac per⸗- turbatis ordinatim ac diſpoſite, de dubiiser uidenter diſſerentem admirati ſunt Itali (b). Quamuis vero indigna ſatis ceteroquin Berſ- manus in Lipſienſi academia vſus eſt fortunaʒ; vnde inuidia in Serueſtanum gymnaſium ipſum abegit: minus tamen infelix hac in re is exſtitiſſe videtur, quod non indignum in academia hac ſortitus ſit ſucceſſorem, MATTIH. DRESSERVM, Erfordienſem, rhetorem atque oratorem celeberrimum, nec vulgarem hiſtoricum, magnum Romani ſer- monis aſſerendi patronum, ſupra eo nomine a me laudatum. ILalem eidem ſermoni patronum iſto tem- pore ſeſce præſtitit REINERVS REINEC- CIVS, Steinhemius, non minus iam a me lau- datus Glandorpii diſcipulus. Nam etfi is de hiſto- (a) i I Néα 13 x gd⁰ ιn E. (b) vid, vita Berſmami in M, Adami vitis Phi loſophor. P: 583. Kl ,lerus l anter coh genmt cololhen l fuit, N) t/ℳ. in /. tawel enim Hu lnen Ad ſec ulo inc⸗ logventie tel lorum Ci ſel linpin gen tell e G in deur Norrin Aielis Gatis tel elcente nir inita Morem p Iuterea ne lingn △ nerihru toleune, .0 ſriztir erheuß leiſta Rennt Apectin . ige arat, ten a. hpee⸗ Cgnonen tne m *% e Alllllh, ſhvonlte oten⸗ NNN⸗ nanel IN GERM. FATIS CAb. VI. 499 hiſtoriz excolenda illuſtrandaque tam dili- enter cogitauit, quam qui maxime: ſermo- 8 5e N⸗ nem tamen Latinum vt amare & vſum eius commendare ceſſarit vmquam, tantum ab- fuit, vt putida alque inſulſa oratione fædius nihil in rerum erplicatione ſtatucrit: rerba, enim rerum notas eſſe, & orationem iisdem dumen adferre debere, Germaniæ iuuentuti ſedulo inculcauit (c). quam ideo tum ad e- loquentiæ ſtudia, tum ad principis & magiſtri illorum Ciceronis ſcripta, atque in his rurſus vel in primis ad epiſtolarum lectionem dili- gentisſime ætate ſua alliciendam' duxit: I1 2 quan- () in elegantibus præfationibus, Io. Glandorpii Ad- notationibus in Ciceronis epiſtolas ad familiares adiectis, & extremo capite V a me pluribus collau- datis. tertia earum, pag. 5lio, ſcholarum, quæ, ado- leſcente ipſo, ſtili exercitia de epiſtolarum Cicero- nis imitatione auſpicari ferme ſolebant, receptum morem prædicat; poſtquam ſecunda præfatione P. 360, docuit, quam neceſſaria ſit eloquentiæ & ele- gantiorum litterarum ſtudioſis, vt reliquorum Ciceronis ſeriptorum, ita, & epiſtolarum locfig . & quanta inter Eraſmum & Longolium de recza Ciceronis imitatione fuerit contentio: ſubiungens: Interea hoc nos de Cicerone teneamus, guicguid Lati- na lingua ornamentorum aæc diuitiarum, guicquid nerubrum habet, ea tamquam de Iantali, aut Pelopis talentis, opulentigimague gaza, peti ac decerpi e ſeriptis illius poſſæ: & quæ de axmirabili atque in- e*hbauſta Ciceronis dicendi vi, qua omnes facile ſu- Perarit, ſequuntur. 5oOo PE LINGVAE LATIN AE quando nimirum earum artium ſtudiis, quæ ab humanitate nomen tulere, pasſim denuo ruentibus, hoc ferme omne:= ſatagere, cogno- uit, vt, poſteaquam modice initia horum de- guſtarant, ac ne quidem plane deguſtarant, mox ceu illotis manibus ac pedibus in gran- diorum illarum diſciplinarum tractationem inuolarent: licet experientia magiſtra ſatis quemque edocere potuerit, absque artium &. linguarum præſidio talem conatum felicem numquam eſſe ſolere. Quapropter grauiter doluit, quum partim indiligentiam, partim pe- tulantiam, nouas rurſus tenebras intentare iam tum animaduerterat: poſtquam proxi- mæ ætati e benignisſimo cœleſtis numinis re- ſpectu, peculiaris quaſi felicitas, peneque di- uina, obtigerat, Reineccii ſententia, vt eru- ditæ antiquitatis ſtudia e ſuperiorum tem- porum fœ da barbarie egregie eruta, atque in lucem ſint reuocata. Priusquam ad ſequens XVII ſæculum pro- gredior, duorum eximiorum Germaniæ poetarum mentionem faciendam arbitror, extremo ſæeculo XVI florentium, quorum alter funeſtisſimum vitæ exitum habuit, al- ter magnorum principum ad vitæ vsque fi- nem beneuolentia ob præclaras dotes ſuas vſus eſt. NICODEM. FRISCHLI- NVM intelligo, & NATHAN. CHY- THRAK- 61 AN nolines. jntet Mh. cobhatum CMuntik Culotmo Chjrei Cubit: ſuuli naurten lerati 96 1 eumni ſepebfin iuinitut ſe 1 lothec⸗ Portieh ncen Fritchlin ez, Per! heſent um, Pullo⸗ aes bo⸗ eug kritchl iecta lo Ren⸗ Dechan aDfea. Kern⸗ EldͤR— em ien. Upetotum lallt . , , ,mi, 1 ANZT— bumme n mW mt. 4 1,1 Uhhe Ne/ e , S 0 6 N 1. I ſCR N . M. IN GERM. FATIS CAP. VI. SO. THRAEVM (d), exquiſitisſimæ eruditionis homines. Bellum iſtud grammaticale, quod inter Friſeèhlinum hunc & Mart. Cruſium conflatum eſt, indicio forſitan eſſe poteſt, Concordiam aureo iſto Melanchthoniano ſæ- culo tantopere inter eruditos adamatam; & I1 3 quam (d) Chytræi laudes Caſelius pasſim in ſcriptis ſuis eſt perſecutus: in Laudat. Io. Alberti D. Megap. D. 1, b, ſcribit: Qui ad inerementum aca emiæ (Roſto- chienſis) præ aliis aliguid & eimia eruditione, & fingulari opera contulerint, ſunt fratnes Chytræi, maion tbeologus, alten poeta, vtergue vir doctigimus, ver'ati plurimum in ſeriptis vetenum, ille guoque præ omnibus in omni hiſtoria: quibusdam adiectis, pergit: habui proximum collegam Nathanem, qui e tenebris protraberet artem poetarum, & poetas diuinitus interpretaretur, non ad oblectatinnem, ſed ad vſum ciuilem. Conf Io. Petri Lotichii Bi- bliothecæ Poeticæ Part. III, pag. 140 ſeqq. & Ol. Borrichii diſſertat, de Poetis Latinis IV, & I48, ſeqꝗq. vnde plures elegantisſimos Germaniæ Poetas, Friſchlini atque Chytræi æqquales, cognoſcere. pot- es, per ſe quidem celebres ſatis; inter quos lo. Schaſſerus, Paul. Meliſſus Schedius, clara vtique no- mina, & digna, quæ in felicisſimorum Poetarum referantur numero Ber, mani quoque atque Poſthii, paullo ante commemoratorum a me, merita, & lau- des Poetica arte acquiſitas recenſet Lotichius: de Friſchlino agit pag. I52 ſeqq. cuius vitam conſcripſit Geong Pſtugerus, quæ orationibus inſignioribus Friſchlini, coniunétim Argent. an. 1619, 8;: editis. adiecta eſt, ſeparatim antea vna cum R. Agricolæ, Io. Reuchlini, & D. Eraſmi vitis ex Melanchthonis Declamationibus depromptis, emiſſa. 5702 DE LINGVAE LATIN AE quam meliores litteras in Germania propa- gandas mirum in modum adiuuiſſe, ſupra vi- dimus, vergente ſæculo coli ſenſim deſüſſe, maleuolentia, inuidia atque obtrectatiane lo- cum paullatim occupantibus. penitus enim vnoque impetu concordiam profligatam eſſe, nemo dixerit: id quod conciliationem, qua ipſi iſti doctisſimi viri coniuncti ſunt ite- rum paullo poſt, comprobare quodammodo poſſe, arbitror. Notatu omnino digna mihi videntur, quæ ipſe Gruſius de reconciliatione hac memorauit (e): Anno ch LLXXNXVII Bello Grammaticali ſinis contigit? ſeribente= exnundinis Francofordianis Nicodemo Friſeh- ino, prater longas etiam litteras, in libello, quem dono mittebat, his etiam verbis: D. Mart. Cruſio ſuo Præceptori, indignur diſci- pulus, in ſe'gnum futuræ reconciliationis. Pla- cidam (e) Annal. Sueuic. P. III, lib. XII, c. 34, p. 810. p. 796 ſcripſerat Cruſius: Hoc tempore lan. 1586 ]usque in an. 1588 bellum grammaticale in M. Cruſium & Nic. Friſeblinum exſulantem fiagrabat. Quanta cum acerbitate id geſtum ſit a Friſchlino, Dau. Chytræus nos docet, vbi p. 6o epiſt. ad Pancrat. Crugerium ſcripſit: Grammatieum bellum inter Friſchlinum & Cruſium geri ſinamus, guorum ille tanto animi impe- tu in adueras ium fertur, vt Græcis non magis curæ Juerit Troiam capere, quam ipſi aauerſarium omni- bus probris deformatum conculcare: Indigna pro- JFecto ingenii Friſehlini excellentia eſt, quæ in tali ar- gumento tempus & operam perdat. 4 Gum bt lee Uis LN preeyt lenunas Afm⸗ Eſinun rmih 4* l 4 iinon bra Nue eun Genrioſimu⸗ Verume tetatun e e in tanpokell leriote⸗ ſolahec Vientur umaitan. un violar 1o boniru ſohnini mu, heie 83) Annal (Gin epi lls erue n ge IN GERM. FATIS CAP. VI. 503 eidam vicisſim manum dediſſe Cruſium, fa- cile ex his verbis (f) colligi poteſt: Anno LL XC, Nouemh. XXIX, nocte ante diem S. dudreæ proxima Nic. Friſchlinus, conans ex Hohenauracenſe captiuitate effugere; a perfi- do fune, quem ex pannis confecerat, deſertus, de celſo muro (CGeu heu] in aliam atque aliam petram ſubiebtam præcipitauit: partiburque corporis miſerabiliten confratctis interiit. quem vtinam brachio erxtento excipere potuiſſem:. uæ enim laus maior conſeruatione iſtius mihi contigiſſet? Miſortus vero ſit animæ eius cle- mentisſimus pater cœleſtis. Verumenimuero tantam animorum ad lit- terarum decus tuendum conſpirationem at- que concordiam non exſtitiſſe amplius eo tempore inter Germanos, quantam aurea iſta ſuperiori ætate cultam eſſe, cognouimus, vel ſola hæc Caſelii verba edocere nos poſſe mihi videntur (ff): Quum, prob pudor, contra⸗ bumanitatis leges inimicitias exerceri, & offk- ilm violari, iniuſtene dicam, an impie? a cer- co hominum genere tum indoctis tum inſanis ſoriptionibus hodie videamur; quid dubite- mus, beneficio litterarum amicitiam pulcre, 11 4. coli, (f) Annal. Sueu. Cruſ. p. 834. (ff) in epiſtola quadam ad G. Berſmanum, quæ inter illas eruditor. viror. ad Berſmanum epiſtolas reperi- tur, quæ P. I huius Poematum ſubiectæ ſunt, pag. 355, ſeq q. 564 DE LINGVAE LATIN AE coli, & multa, quæ offcii ſunt, præſtari? Nos igitur ſiue eam ipſum, ſiue eius vmbram non ne- gligemus, & magnum eſſe decus arbitrabimur in hominum eruditorum concordia, quam qui non tuerentur, & litteratos tamen ſo haberi vellent, optaui ſæpe, vt tam honeſto nomine carerent, quod illis nulla ratione debetur, ne eſſent ordini noſtro dedecoris ſed idcirco ſcili- ot contendunt, pt tyrannide honeſtitſimum lo- um occupent, atque dobtrinæ & virtutis veluti arcem vi teneant. Ipſe hic Caſelius etiamſi concordiæ pacisque fuit ſtudioſisſimus, in magno tamen inuidiæ pelago poſtmodum grauiter eſt iactatus (g). Acerbisſimam et- iam fortunam bonum Sturmium, quum ſene- Rute prope iam confectus erat, expertum eſſe, nemo ignorat. Eorum ſcilicet, qui Me- lLanchtbonis ir (h)⸗ Eraæſmi, Camerarii, primo- rum E) vid. mea de Caſelii meritis commentat. p. 60. () grauiter inprimis Caſp. Hofmanus cit. orat. ſilu. de Barbarie imminente D. 7, a, conqueſtus eſt de Furigſi 7 ſecul! barbarica prorſus ingratitudine, ad- uerſus tanti nominis virum, optime de ſtudiis & ſtudioſis meritum; cui omnem humanitatem, o- mnemque Germanorum ingeniorum cultum acce- Pptum referre debamus. intolerabilem plane, fla- grisque dignam audaciam putauit Hofmanus, ado- eſcentulos vix ténui eruditionis vmbra tinctos, & Latine adhuc balbutientes, beatos tanti præceptoris manes illoto ſermone allatrare auſos eſſe; & in eum, el henn . ſ Kcllcc l ri, M 1 IN GERM. FATIS CAP. VI. 50 5 rum Germaniæ noſtræ ſigniferorum, memo- riam damnatam velle videbantur, eam fuiſſe impudentiam, nonnemo conqueſtus eſt (i), Vvt optimo Sturmio moleſtisſimi exſiſterent, maximos principes in caput eius concitan- tes (). Quorum ſcriptis niſi docti, coita ſocietate, certatim ſeſe obiicerent, verendum jis eſſe, ĩidem iſte eruditus vir exiſtimabat, ne capitis velut cauſſa ipſis aliquando dicenda eſſet, qui omnis eruditionis parentes & prin- cipes deſeruerint. Et turmius, qui Germa- Ii 5 no- cui ſtudiorum ſuorum fundamenta & profectum de- bebant, ingratas acuiſſe linguas, ) Georg. Obrechtus, vti videtur, epiſtola ad Berſina- num, P. I Poematum huius p. 348. Non minimum confufionis doctrinæ & barbariei in ſtusiis jecuturæ indicium Hofmanus cit. I. cenſuit, quod ſummos iſtos rei litterariæ duces in ſcholis loco mouere, & de gradu deturbare conati ſint, homines, qui viuen- tibus in conſpectum prodire, eius ſententia, non ſu- ſtinuiſſent, aut certe confuſi, vt ranæ Seriphiæ, ob- mutuiſſent. (K) Memoratu digna ſunt verba, quibus Landgrauius Hasſiæ (Wilbelmus IV, ni fallor, Sapiens cognomi- natus) poſtquam ex Hochfeldero de Sturmio dili- genter inquiſiuerat, iniqua huius fata doluit: O Gott, o Gott, wie iſt man mit daem Mann umgangen! Monimentor. Pietatis & litteras P. II, p. 99, Re- media, quæ Sturmius doloribus ſuis adhibuit, ipſe in epiſtola ad Berſmanum ſcripta, P. II Poematum hnius, p. 279, indicauit, ſcribens: His me conſolor glementis, religioniæ, conſcientiæ & innocentiæ. 506 DE LING VAE LATINAE norum, de quibus egregia ingenii, doctrinæ, virtutis, ſapientiæ pietatisque fuerat exiſti- matio, princeps antea habitus erat (!): & Caſelus, de quo nihil tam magnificum præ- dicari poſſe, viſum fuerat exteris (I), quod ſummæ eius virtutes non exſuperarint; quum vir fuerit probitate & eruditione inſignis, candore Germanus, ſtilo Romanus. optimi⸗. inquam, hi duumviri hæreſeos crimine viui ac- cuſabantur: controuerſia huic a nonnullis mota, an bonæ litteræ atque philoſophia, quas aureo Melanchthonis æuo firma rei Chriſtia- naæ praæſidia eſſe, crediderant eruditi, eccleſie atque ſacrarum litterarum cultoribus orna- mento ſint, vtiles, nec non neceſſariæs quod iſti negare videbantur (m). Quæ omnia de mira bumani iudicii varietate abunde teſtan- tur; qua ea, quæ priori ſæculo probauit, & auide maxime arripuit, altero damnet atque reſpuat (n). Quod ſi Eraſmi ætas in tale ſo- lidæ eruditioni inimicum ſatis tempus inci- diſſet, () Camerarius in vita Melanchthonis, p. 146. (Il) Ioſ. Scaliger Confutat. fabul. Burdòa, p. 410, ſeq. edit. Elzeuir. an. 167, 12. . (m) Comment. mea de Caſelii meritis p. 6o. (n) id dilucide demonſtrat cel. Perizonius in orat: ſu- periorib. capitib. cit. de Doctrinæ studiis, nuper poſt depul, am Barbariem diligentisſime denuo cultis G ae- Kideratis, nunc vero rurſus neglectis Jere & contem- bptis. Lugd. Batau. an. 17708, 4. gumerab Leuun us Me 3 Carolou ſuilee o udri 1e Aud tin ſur nullum umtue Ange Mrmal ℳ.NWR Dronub U lll e nrui EEE NNAAN/ 1. . oνα ℳ. IN GERM. FATIS. CAP. vVI. 507 diſſet, minus forſitan mirandum fuiſſet, ſi tum ſcripſiſſet: Vbi Lutheraniſmus, ibi litte- rarum eſt interitusts per Lutheranos lan- guent, frigent, iacent, intereuut bonæ litte- V.. . Accedit, quod in tanto ſtudiorum con- temptu, Mæcenatibus non, vt ante, ſe offe⸗ rentibus, & ingenia honore ac muniſicentia exſtimulantibus, eruditorum animi deietti ac torpidi eſſe cœperint. In qua ipſa Macena- tum paucitate Caſp. Hofmanus non leuem imminentis Barbariei cauſſam reperiſſe ſibi vi- ſus eſt. Pauci videlicet tum in Germania numerabantur amplius Friderici, Saxoniæ E- lectoris, ſimiles Principes: paullo etiam an- te, quam Hofmanus querimoniam iſtam ſu- am inſtituit, Io. Albertus, Dux Megapol. ſum- mus Muſarum Patronus, diem ſuum obierat. Pflugii porro ſenſim deſiderabantur atque Carolouici. Eo ætate ſua rem perductam fuiſſe, oſtendit Hofmanus, vt, quum pleri- que, quos in primis decebat auctoritate ſua apud principes honeſtos cœtus tueri & orna- re, ſtudia promouere, & diſcentes beneficen- tia ſua pro viribus iuuare, aut exiguum, aut nullum ſtudiorum habebant vſum, locum ſu- um tueri ſe poſſe diſſiderent, ſi adhiberentur ad negotia peritiores & exercitati. Eos igi- tur maluiſſe, addit, pauciores eſſe eruditos, & + - 5o8 DE LINGVAE LATINAE ſuis tantum conſilis ſtare Rempubl. ſeque primos eſſe apud reges, deiectis de gradu ſa- pientibus. atque ob hoc ipſum & ſtudiis & lit- teratis fuiſſe eos iniquiores. Hinc accidiſſe, concludit, vt eruditi, quum tenuitatem ſuam docendo vtcunque ſuſtentare vellent, ſe in- alias ignobiliores curas mergere ſint coabli; operariis diurna mercede conductis ſimiles redditi, qui penſo abſoluto, ad nullam vltra numerum operam adigi queant, quod ſuper- uacanecam eſſe defatigationem putent, quæ o= peræ pretio careat. Atque ita, deſidia inuale- ſcente, penſum numeris exigi cœpiſſe, adfir- mat, poſtquam diligentiæ præmium conſtitui deſierit. tum enim, quum hoc fieri conſue- uerit, alacriter ad operas ſubeundas procur- riſſe homines eruditos, probat, ad palmæho- nores contendentes, decore atque laude ex- citatos. Eodem tempore homines, doctri- næ felicitatem auditorumque commodum magis in eo verti, exiſtimaſſe, comprobat porro, ſi quizque ſua æſtimaretur virtute, & expenderetur proßitendi peritia &v dexteritas; magnæ eruditionis hominibus, frequens au- ditorium & doctrinæ auidum pro calcaribus eſſe, ratos. Proinde non minimam ſehola- rum ætatis ſuæ infelicitatem in eo reſidere, perſuaſit ſibi eruditisſimus Hofmanus, quod non ,t. u Auorun inpente ucon ſutun ztrone is! n tus eſe/ i u⸗ legte u nge oere Came iſe orum/ nuloe alem 10 ,h 1 na ende el. le Altec a⸗ aRe. ⸗ voyft 6 e . IN GERM. FATIS CAP. VI. 509 non omnia ſuo æſtimata ſint pretio, ne cuique locus, quem merebatur, tributus. Commemorata hactenus magnopere con- firmant: honorem alere artes, omnerque in- cendi ad ſtudia, gloria; & iacere ea ſemper, quæ apud quorque improbentur. Improba- um autem fere eſſe Romani ſermonis, ac vni- uerſæ humanitatis ſtudium apud Germanos, exeunte ſæculo XVI, Sturmii teſtimonio in- ſuper comprobabo, verboſo ſatis vehementi- que; quo illis, quæ capite hoc a me prolata ſunt, ponderis aliquid addatur; in extremum caput ideo a me reſeruato (o). Si vmquam alias, nunc opus habemus eruditis hominihbus, quorum raritas & iam magna eſt, & maior impendere videtur in hac neglectione vel po- tius contemptu: nulla laus, nulla præmia di- gna tantis laboribus ſunt conſtituta. quos enim patronos habent? & vt ſua tuentur patroci- nia? nemo eſt, qui non medicus, & jureperi- tus eſſe malit, quam hoc genus ſtudiorum ſe- qui, quod nos colimus; liberum quidem, nul- lisque alligatum rerum legibus, tamen labori- bus ingens, immenſum, infinitume aut illud Theo- (o) ex eius & gymnaſii Argentorat. Luêctu ad Ioach. Camerarium E. 6, ſeq. B. 6, b conqueſtus etiam erat: Hiſce nuſtris temporibus formidabilis eſt caritas do- Storum virorum, & corruptigimi mores ſunt, & ſpes mnulla eſt melioris diſeiplinæ, nißi ad eum grauioribus calamitatibus attrabamur. 7IO DE LINGVAE LATIN AE Theologorum, quod tametſi omnium ſanctis- ſimum ſit, tamen tum demum perſeltum de- Prauatis hominibus, qui vbique nimis multi ſunt, eſſe videtur, quum contemptui eſt, quum eget, quum mendicat. Magiſtris litterarum &WHNiaconis non centum aurci dantur, & quum antur nimium eſſe putant, liberis plena do- mus eſt, artem nullam exercent, vt ne a ſuüd ſcilicet auocentur, interen dum xs alienum eos cruciat, dum vxorum & liberorum egeſtatem metuunt, dum in creditorum conſpeitum ve- nire erubeſount, dum circumeunt per plateas, vt in eam non veniant, in qua creditor habi- tat: o honeſtatem! o diſpenſationem bono- rum! o conſcientiam! non dedecus, non dis- Perditio facultatum, non Dei iudicium neque commouet, neque commonet eors, quorum in Ppoteſtate rer verſantur. adoleſcentulos pau- peres excludimus, mendicitatem & impuden- tiam metuimus, nec co gitamus, attt admitten- dor hos eſſe aut alendor ex ærario, ant magna pecunia comparandos aliunde, qui ſint eruditi, aut proftigationem exſpetctandam eſſe littera- rum & religionis. Sed hanc non metuimus, immo litteras non amamus, religionem negli- gimus, & in coaceruandis non diſtribuendis facultatibus oficium noſtrum poſitum eſſo, exi- ſtimamus. Hoc vitium non in noſtra reli- gione natum eſt, ſed e pontificum conſuetu- tudine 4 holi oviis Germ. Aurmn i/ Vellt IN GERM. FATIS CAbP. VII. FrI tudine ad nos defluxit. pbi ad paucos plera- que ommia ſeuocantur, multo minima pars ad vicarios horum peruenit? & hiipſi, qui vauci ſunt, Eccleſiæ facultates intercipiunt. Ve- rumtamen etiamſi nihil ex his recuperamus, nihil etiam exſpeltaremus, tamen prouiden- dum eſſet, vt hi ne aliquando derſſent, quorum induſtria nobis eſſet neceſſaria & ſulutaris. onnte CAP. VII. iz. Quibus atis Latina lingua in Germania ſæ- rp culo XVII vſa, & qua ratione iuuentus in 1,A. Iholis ibi inſtituta ſit, ſingilarum artium ſinß diſeiplinis eruditisſimorum virorum teſti- moniis declaraturns & quemadmodum Germanorum linguam iſtam addiſeendi ar- dor magis magisque deferbuerit, oſtenditur; ſtili formis, ſiue characteribus aliquot, 8 velut Philippico, Lipſiano, cmmonſtratis, ie. aætque Ieſuitarum Latinæ linguæ ſtaudio, non minus ſenſim diminuto, memorato. Eorum, E qui ipſum hoc ſtudium inter GeVrmanos con- E ſeruatum roluerint, popularibus laudabili Prazcunter erempto, numero, primo loco no- minatir Gerh. Io. Vosſius, & Gaſp. Sciop- pius: quorum huius praclara in RKomano- rum ſermonem merita pluribus prædican- tur verlie, & illorum, qui apud Germanos oseram nauarnnt, yt optimis Latinis aubto- ribus Sa Dä LIN G VAE LATIN AE ribus meliuſeule eſſet, nec non Oratorum;, Poetarùm, Rhetorum, atque Grammati- corum nonnulli nominantur. Neque Mæ- cenates proximo ſæculo penitus defuerunt Germani. Qualia demum per hoc ipſum ſæculum, jyo viuimna, fata Latinæ linguaæ imminere videantur, praſtantisſimorum virorum iu- diciis oſtenditur; & pauca de eius digni- tate, a quibusdam acriter ſatis hodie impu- gnata, adduntur. Dproximum ſæculum vsque progreſſus; quibus fatis eo ineunte Latina lingua in Germania vſa ſit, Caſelii iterum verbis e- loqui conſtitui: vtpote cuius extremum vi- tæ tempus initium ſæculi attigit; & cuius teſtimonia eo libentius me adducere, profes- ſus ſum, quo exquiſitiorem ipſius eruditio- nem exſtitiſſe, & quo maiore prudentia, vſu, atque exereitatione præditum eum fuiſſe, co- gnouimus, de elegantiore litteratura optime meritum. Hic quidem, vt ludorum magi- giſtri diſciplinæ ſuæ alumnos in intelligendo potisſimum Romano ſermone ſatis diu tene- rent, confirmarentque, magnopere exopta- uerat, & vt facerent id, prudenter admodum data occaſione, qualem ſæpisſime, prout rei ſcholaſticæ apud Germanos recte conſtituen- dæ eeprol jveſtepiot poleconn u Mudam! eltt, n. lon, Pbnen loſer. D in litteni vigett (o en. ſent) n ut iſſor 4 Oin ot. . D.2 aen alimme iut neren interpret Lermntal n: nulti in⸗ inun Tu ſatuo Mud luenmn tenerio ener. Etikan len Monc Ig edl⸗ IN GER M. FATIS CAP. VII. 5I3 dæ cupidisſimus fuit, captauit, admonuerat. At ſecus a plerisque per totam ſuam, eamque longam ſatis, ætatem factum, doluit: ſiqui- dem hos ſidei ac diſciplinæ ſuæ commiſſos, & humanæ vitæ, & ceterarum rerum rudes ad- huc, ſtatim ad declamandum & diſputandum inepte prorſus, inutiliter atque pernicioſe ra- uiſſe confirmauit (a). Hodie, inquit (b) alicubi, quod merito reprehendendum eſt, in- quiburdam ludis puerilibus (C) EBatinæ & Græ- Kk g&α (a) ad linguam Lat. accuratius diſcendam Cohortat. extr. (b) an. 1612, in orat. funebr. Ioanni Niuinio ſcript. B. 4, b. circa idem tempus, in orat funebr. Andr. My- lio ſcr. D. 2, a ita locutus eſt: De ecducatione prima in litteris exſtare aliguid plenius hodie non abs re eſſe videatur, guod ſebolas inferiores ex eo tempore (quo Georg. Fabricius Miſenenſi ſcholæ præeſſe de- ſierat) non bauci magis corrupere, hi præſertim, gui eas inſtar academiarum eſſe voluerint. () in orat. funebr. Wilhel. ab Heimburg ab ſe ſer. D. 2, a mentem ſuam deiſtis ita explicauit: Nec adſirmare dubito, præceptores de prima ætate non re- &ius mereri, quam ſi vtriusque linguæ ſeriptores ita interpretentur, vt faciebant veteres, gui nobis præi- uerunt ad intelligenda ſeripta Græcorum & Latino- rum: gquos ſecuti fuere, & .αasere noſtra zætate multi, in quibus prælucent, aliger, Manutius, Lam- binus, Turnebus, ſimiles. Hunc etiam tenminum ſtatuo ludorum puerilium, nec multo vlterius pro- mouendum. Hæc vberius in eleganti ſuo de Ludo litterario redte aperienao libro expoſuit: cuius di- 5r4 DE LINGVAE LATIN AE cæ litteræ; & quædam artium principiæ accom- modatarum pueritiæ & adoleſeentiæ geniiz, contemnuntur, petulantia nouatorum, & ma- gna ex parte negliguntur, & philoſophantur, vt aiunt, qui pPrater IJabientiæg nomen nihil au- ribus acceperunt, opinionem, baud ſoio qua- rum, cultorer, & loquacitatis magiſtri inſo- lentes admodum. Alibi eorumdem tempo- rum hanc inſtituit deſc criptionem (d): Lin- guas, in quibus omner ingenuæ diſeiplinæ & o- mnes partoes ſapientiæ, ſiue philoſophiæ, tam- quam in ſeriniis continentur, ita negligimuc, vt Græam pauci diſcant, pauciorer intelli- gant: altera ita quoque iacet, vt pleræque academiæ Latinæ vix balbutiant: necad rem facit, etiamſi quotannis tota plauſtra nouo- rum librorum prodeunt, non boni nutlli, ferendi aliqui, plerique male feriati, vbi chartæ plu- ris ſunt, quam quæ iis labore multo & graui ſumptu impreſſa ſunt. Non aceruos, ſed montes, ante peder exſtructos videre licet, Oéοο, de quibus abique rebus patſim litiga- tur- ſunt orationes, inf antiumne dicam, an intelligentium, nihil ſupra remiger: poeta- rum volumina, quæ ſaburram fateant hinc noui acroſtichiſtæ, eteoſtichiſtæ, anagramma- tiſt« uerſas editiones in meo de Caſelii meritis Commen- tario recenſui p. 48, ſeq. () in Néæ 9 IIgα½α E. 2, 8. 1: puum N ten / rhie Rotici/ hr gi, Ef lie p 3 “ Md frzm ſir Nren M uN. . 1 nn — urun Colrem 7 Jlriratir, r l llec 4 n uen⸗ 1 %. b Gnaliti⸗ 1. mumbh Videtut Vileu mia , M. W IN GERM. FATIS CAP. VII. Fr; kiſter inane ſtudium, quoniam de ſexcentis vnum vix micam in ſe ſalir habet: comici item ſine lingua, ſine arte, ſine mente: hi- ſtorici, ſine vita, ſine conſiliirs quidam in⸗ nugis, & fabitlis anilibus oocupantur⸗ alii millies ſeripta recoquunt: bvnonsoοσαςο dicas, niſi quod plerixque nemo frui poteſt, pt he- ſterni epuli reliquiis? non dicam de iis, qui vel ſè inter ſe vel innocenter conuiciorum luto conſpergunt denique vicur non eſt, quin ſeriptorem habeat. Igitur in plerisque me- rum rur, inſcitia & barbaria. Quanti erat, Pprius doceri? eos præſertim, qui vno nutu & graui ſupercilio omnis vetuſtatis ſeripta iu- gulant? nec- tamen vel ridiculum muſoulum, ſed mera monſtra pariun-v,. Non eqquidem ex hac iuſta & neceſſaria reprehenſione vo- luptatem ipſe capios rer ipſa magnum mihi dolorem inurit. Aäficit namque me iattura veritatis, & oppretſio ſiue diminutio ſalutis Publicæ, quam inde conſequi vitceo. Nec ve- ro quemquam his ſagittis peto, niſi inſeitiam && malitiam. Quid vtraque effecerit de- mum, his verbis () edocere etiam voluiſſe, videtur publicæ ſalutis ſtudioſisſimus vir: Videas huius prauæ opinionis eor, qui ſibi o- muia prima tribui volunt magiſtros lingua- SCned . rum, quibus abolitis omnes litteræ concidant, Kk 2 in- (e) in Laudatione Io. Alberti D. Megap. G, 2, b. 5IüG6 DE LINGVAE LATIN AE interpretes veterum, quos cognoſſe in vita⸗ hominum primum operæ pretium eſt, profeſſo- res philoſophiæ, qua exabta barhbaries omnia occupet neceſſe eſt, tenuiter, & vix aliquo loco eſſe habendos. Quando vero diſputando declamando- ue, bene, vt ſibi quidem videbantur, exer- citatos adoleſcentes, at falſa ſimul eruditio- nis opinione inflatos, & multarum, earum- que ſublimium, ſi diis placet, rerum ſcien- tia onuſtos quaſi, in academias a philoſo- phantibus ſuis magiſtris miſſos eſſe, cogno- ſcimus: quid, quæſo, mirum, ſi euenerit inde, quod Frid. Taubmanus eodem ferme tempore, quo Caſelius de praua iſta inſtitu- tione conqueſtus eſt, accidiſſe, adfirmauit? cuius ipſa verba ex eleganti eius de Lingua Latina diſſertatione (F) proferam; quum temporum iſtorum facies, & Romani ſer- monis contemptio ita aperte iis declaren- tur, vt nihil posſit ſupra. Eo enim in Ger- mania rem iterum perductam tum fuiſſe, monſtrat Taubmanus, vt ſi quis elegantiæ ac proprietati ſermonis paullo accuratius ſtu- duerat, non modo a iuuentute, ſed inter- dum (fF) p. u6, iteratæ editionis, an. I602, 8. quantopere eru- ditis placuerit libellus, inde coniicere poſſumus, An prior eius editio XIV dierum ſpatio eſt diuen- Ita. Pant,non & pren Uln aute Romana ſenbitl u Mun Inni ſer ginhent munt, Mgnu G tan ur, 9 non ita Cratie/ IN GER M. FATIS CAbP. VII. 517 dum ab iis ipſis, qui iuuentutem erudiebant, per contemptum Fhilologus nuncuparetur, Criticus, Grammaticus, atque vno verbo Ver- balis ipſi vero nouo nomine Reales ſeſe appellarent, quaſi ipſi quidem meras res tractauiſſent, ceteri, in ſermonis cultu tan- tum occupati, rerum cognitionem non per- inde curaſſent. Quid, quod de ſartore ali- uo aut cerdone honeſtius loqui tum cœ- piſſe homines, quam de Poeta, adfirmat por- ro Taubmanus: quum laurus, quam Ger- mani Cæſares non aliqua vicaria, ſed ſua manu, Celtæ, Hutteno atque Meliſſo, id ho- noris ingenii virtute conſecutis, impoſue- rant, non vulgo tantum ludibrium eſſet, ſed & pretio aut verſu aliquo ſeabioſo venatis. Illa autem Taubmani verba, quibus langui- dius in academiis commorantium iuuenum Romanam linguam excolendi ſtudium de- ſcribit, ſunt ſequentia: Creduntur hodie in⸗ hac Vitteberga verſari ſtudiorum gratia ex omni fere gente orbir Europei, quaſi milles quingenti, vel, quod nonnulli vero propius exi- ſtimant, bis mille eorumque partem bene magnam me iam dicentem audire arbitror. Si tamen in concione iſta denſitſima repetia- tur, qui ſpondere mihi auſit, ſe tempore boc non ita longinquo poſſe diſeipulum erudire, vt Orationem faciat bene Latinam, quaqgque non, Kk 3 vt SI8 DE LINGVAE LATIN AE vt ouer Aegontis Virgiliani, vix osſibus hæ- reat, ſed quæ, vt illa Chaæreæ Terentiani Pam- phila ſucci plena ſit: ei ego me omnium pri- mus ex hacç hora, & pt primum ex hac ca- thedra deſeendero, diſeipulum tradam cum cera & ſtilo, eum auribus & lingua, atque adeo cum omnibus inteſtinis Et quamuis nunc quidem morbo Poetarum vernaculo, hoc eſt inopia argentaria, laboros tam bono ta- men magiſtro pro ſingulis horis, (quos Capnio Romæ olim pro addiſeenda Hebræaz lingua Iu- Azo dAediſſe ſeribitur) ſingulos avreos να. T0ov ſiue minerual clara voce, & tamquam ſtipulatu, vltro ſpyonaeco. pvero enim me poſſe adhiuc, ſe curioſius arcula meas excutiam, cen- tum aureos pro tam pretioſa merce alicunde euoluere ; vel serte ab amico in hunc vfan mutuari. Plura quin ex eadem perdocta lectuque jucunda Taubmani diſſertatione proferam, temperare mihi vix queo. Sed ſatis habe- bo in præſenti, me eam citaſſe, dignisſimam ſane, quæ ab omnibus Latinæ linguæ, cuius amantisſimum ſeſe præbuit Taubmanus, ſtu- dioſis diligenter verſetur: & quum ca no- ſtro etiam ſæculo ſcripta videatur, neminem ſemel iterumque eam legiſſe, pernitebit, ſpero. Eaſciuientium quorumdam ætatis ſuæ ingeniorum temeritatem potisſimum ca- ſtigan⸗ udium nel Pruuit Tan t. Au. lit, ℳ nonenn. (lrallere. n. D Tae, u Oratione 1 B e, ae Acllu Pumn We Uld potauit etlam! ()u ANNN. ilen 7 1 anns IN GER M. FATIS CAP. VII. 519 ſtigandam ea decreuit clarisſimus vir: quæ videlicet, quum vberrimam ſelectisſimarum vocum ac phraſium copiam habere potuis- ſent, exoletis tamen & ab vſu remotis ver- bis vndique conquiſitis, febriculoſam quam- dam & viæ Sibyllæ intelligendam orationem conſectabantur, eruditionis famam ex eo adfectantes, vt quædam ſoli ſcire videren- tur; Opportuna admodum ſic oblata oc- caſione, plurimis argumentis Datinæ linguæ ſtudium neceſſarium omnino eſſe, demon- ſtrauit Taubmanus, clarisſime ſimul oſten- dit, accuratam quidem eius requiri cooi- Ffonem. Aliquot porro ſtili formas, ſiue earalteres, & auöttorum quaſi ſeitas recen- ſut, quæ iuuentutem maxime tum exercue- rim. Primum miratus eſt (ff), exſtitiſſe ſua ætat, qui Phil. Melanchthonem vt Aucem & anteſgnanum ad eloquentiam eligere ſibi, ac orationem eius pro Latinæ orationis e⅛⁹*mnplo citare haud dubitarint, quos ipſum Me- lanchthonem, ſi reuixiſſet, miraturum fu- iſſe, credidit: quum is iuuentutem & vocè & calamo ad vetus iſtud Romanum exem- plum vnice duxerit. Omnium vero mini- me illorum audaciam æuo ſuo tolerandam putauit, qui, ſi per imperitiam vel ſupinam etiam negligentiam plebeio ac Jordido ſer- Kk 4 mone, (ff) diſſert. eit. p. 34. 620 DE LINGVAE LATINAE mone, qui vix grammaticus viſus, nedum Latinus haberi potuerit, vſi ſunt, illo ſe tue- ri haud erubuerunt, quaſi orci galea, ſe ge- nus dicendi Philippicum amare, ſimplex quaſ. & populare. Quod ſi meminerimus (g), viuo Melanchthone repertos fuiſſe, qui eum altertm humernm in incedendo nonnihil de- torquentem, & balbam ipſius vocem geſtus- que imitari ſtuduerint; non adeo mirabi- mur, puto, tales etiam exſtitiſſe, qui dictio- nem eius Latinam imitandam ſibi propo- ſuerint. Plerisque enim curæ tum fuiſſe, dignisſimus eiusdem diſcipulus adfirmaæ- uit (h), non quomodo communem præc-- ptorem imitarentur, & doctisſimi optimi- que euaderent, ſed quomodo ex eo, quæ- dam acciperent, quibus inſtructi facilius ſe ad honores emerſuros, & diuitias compara- turos, confiderent: quum tamen ipſe neque his de rebus docuerit, neque, quæ quotidie docuerat, ad illos fines referre quemquam paſſus ſit. Iis, qui Melanchthonis dicendi genus imitando exprimere videri voluerunt, aliam ſubiungit Taubmanus ætatis ſuæ imi- tatorum ſpeciem: eorum ſcilicet, qui Lipſi- anam dicendi formam ſequi geſtiuerunt. in qua defendenda atque laudanda multus eſt (g9) Camerarius in Vita Melanchth. p. 69. (h) Caſelius Secund. Luhiad. C. 1, a. IN GERM. FATIS CAbP. VII. 521 eſt (i); demonſtraturus, Lipſii ſtilum vi- uum aliquid habere, alacre, eruditum, & quod ſæpius repetitum placeat. quem alii ex àduerfo per ſe minus laudabilem puta- runt (K), ineptisſimis ſuccenſentes mortali- bus qui eum imitandum ſibi exiſtimarint; idque tam Præpoſtere, vt vitia eius expres- ſerint plerumque, virtutes haud adſecuti. Inde labem iſtam, quam exteri in Belgis improbarunt, Lipſio magna ex parte adſcri- bendam eſſe, crediderunt eruditi (1); per- ſuaſisſimumque ſibi habuerunt, niſi magnus Scaliger iuuentuti peſſum eunti ſalubriori- bus ſuccurriſſet monitis, futurum fuiſſe, vt Kk 5 tan- () diſſert, p. 42, ſeq. (K) vid. Morhof. Polyhiſt. litterar. lib. I, c. 24, § 65. & Henr. Stephani librum hoc titulo inſignitum: De Lipſfii Latinitate vt ipfſimet antiquarii antigua- rium Lipſii ſtilum indigitant Palæſtra I, Henr. Ste- phani, Pariſienſiz: nec Lipfiomimi, nec Lipfiomomi, nec Lißftocolacis: multogue minus Lipfiomaſtigis. Libertas volo ſit Latinitati, Sed licentia nolo detur illi. Hie wulta non vulgaria vulgi litteratorum linguis de Latinitate illa antiguaria tantum non digladian- tibus opponuntur. Moleſtia huius litis eſt ſermonibus Implicita multis, auferunt qui tædium, Et liticulas tibi ad alias qui conferunt. Francoſordii an. 1595. 8. 4 () Nic. Heinſius ap. Morhof. c. l. 622 DE LINGVAE LATINAE tantam excellentisſimorum ingeniorum meſſem inter Belgas haud inueniſſent exteri, quantam merito deinceps ſint admirati. Nec vero labes iſta ſolos Belgas atque Ger- manos, ſed Gallos quoque, infeciſſe iisdem eruditis viris viſa eſt: quamuis eam non tam ipſi Lipſio imputarunt, quam peruerſis eius imitatoribus * quos ipſe Lipſius non modo ridere conſueuit, verum etiam, quum verba &⁊ abſtruſiores aliquot phraſer emendi- care cos conſpiceret, iram in ipſos vix te- nutt. Vt pauca etiam de fauore, quo ſuitæ La- tinam linguam ſunt proſecuti, ſubiiciam. & hic quoque non perpetuus fuiſſe videtur. Nam quum Matth. Dreſſerus ſub ſæculi XVI exitum ſcripſerat (H) : Quotusquisque Ieſititarum eſt, qui non ſtudio magno nitorem &ẽ elegantiam Latini ſermonis ſebtetur? Quo- tusquiszque eorum eſt, qui obſoletum, ſquali- dum horridumque genus dicendi non reſpuat & oderit? Caſp. Scioppius inſequentis ſæ- culi XXXVI anno ita de iisdem locutus eſt (m): Muum leſuitæ glorientur, ſe in- Europa circiter ducenta diſcipulorum milliaæ habere (Il) in orat. de Libris, quos legere, & de Orationis ge- nere, quod imitari ſtudioſos decet. C. 2, b. (m) Conſultat. de Scholarum & Studiorum ratione p. 74, ſeq. edit. Amſtelod. 1 Zubere,en e cntil 1 . Pußi Nl ,un bimn „ Mn 1 vy/ fomert ll 1 „ Mo. 74 6— runmal n Pn- eret. . ,.. ſoſui ontrot/ verborun/ thueni 1 Hroſ epirt IN GERM. FATIS CAP. VII. 523 babere, ex tanto numero quotus tandem qui- que continuis ſeptennii laboribus apud eos ex- hauſtis plebi ſo exemit, ac virorum Latina- rum litterarum laude clarorum oäâ inſeru- it? Nimirum in ipſa oque Socictate non temere decem Patres inuenerint, quibus ope- ræ in ſcholis aliud fuerit pretium, niſit vt Grammatice ſeriberent, & barbariſmis ac ſo- lwciſmis potius dibtio eorum vacaret, quam vllam Elegantiæ commendationem adferre de- beret. Famianus certe Strada, cui ſuſfragiis Iuis Ieſuitæ in Latine ſoribendo primas ſine controuerſia defernunt, nihbilque niſt mellitos verborum globulos & mnia dicta ſoſamo ac Papauere, pvel potius elitum neltare & am- broſia in ſeriptis eius ſparſa & imbuta in- ueniri contendunt, nondum fedas barbariſmi & ſolxciſmi notas ſibi impreſſas eluit 3 ac fortaſſe non de nihilo veretur, ne mox Hiſto- riæ ſuüz idem ipfſum vſu veniat, quod nuper Maffeio : cuius ſtilum vitiis ne in linguæ quidem tirone ferendis ſeatere, in Scioppii Rhetoricæ fragmento Mediolani edito demon- ſtratum vidit. Equidem facile ego, quod complures comprobauerunt, concedo, Sci- oppium odio ductum, & in vniuerſum or- dinem, & in Stradam, acerbe nimis, non his ſolum verbis, ſed aliis etiam ſcriptis ſuis, inuectum videri. nam nemo forfitan præ- ter 524 DE LIN GVAE LATIN AE ter Scioppium temere negauerit, Societatem hanc XVII ſæculo præclaros viros, optime de humanioribus litteris, Romana in primis eloquentia, promeritos, in ſingulis Europæ regionibus habuiſſe. Cui enim Andr. Schotti, Ludou. Creſolli, Nic. Causſini, W'olfg. Schænslederi, Bohurl. Balbini, Iac. Maſenii, Martini du O;gne, Franc. Vauaſſo- ris, Ren. Rapini; & Petr. Io. Perpiniani, Ho- rat. Turſellini, XVI ſæculo florentium, alio- rumque, merita incognita ſunt? Sed tamen de maxima lIeſuitarum parte non iniuria ſta- tui poſſe, quod Steph. Doletus de vniuerſis Germanis olim iudicauit, ego mihi perſua- deo: vbi Germanis nimiam illam Latine lo- quendi cupiditatem, & quotidianum vſum, hoc attuliſſe vitium, cenſuit, vt multo do- öétiur ac elegantius loquerentur, quam ſeribe- rent. accedere eo, quod inter grauitatem, quæ ſcriptis ac lucubrationibus ineſſe debe- at, & familiare colloquium nullum face- rent diſcrimen (n). Neque vero etiam in- telli- (n) dialog. de Imitat. Ciceron. p. 95, edit. Lugd. an. 1535,4. Quantum mali ex quotidiano Latini ſer- monis vſu cum iis, quibus ſtudia litterarum non maturuerunt, proueniat, G. I. Vosſius fuſe in do- ctisſima ſua præfatione in lib. de Vitiis Sermonis monſtrauit. Nam agidue, inquit, tales audiendo, ſimili adſueſcimus ſermoni: ipſi, perperam logquen- tes, perperam diſcimus ſcribere. Vt mihi prope- c⸗ Aigents unmmols foot⸗/ go otiſeen. Eus euote ſec eo etaan Germano Aſcene Auctam . Nenta, verent. gentes agesm GCernnan Cllo ex i triu eolg. theobo⸗ heinent nodun fine l onn Guer bosy (nid Mele eie jces Une Rietdein, g in g D I Komn, NN . Ul Iten. er aucten . he⸗ IN GERM. FATIS CAP. VII. 525 telligentes iſti veterum monimentorum exi- ſtimatores auctoritate ſua prohibere value- runt, quo minus Societas ingentem ſuperi- ori ſæculo nouatorum, vetera fere impro- bantium, habuerit prouentum (o). Qualis ſcholarum in Germania noſtra in- eunte ſæculo ſtatus fuit, talis progrediente eo etiam exſtitit: tantum enim abeſt, vt Germanorum in Latina lingua accuratius addiſcenda induſtriam poſtero tempore ad- auctam confirment nobis æui iſtius moni- menta, vt rem in deterius datam eſſe, adſe- uerent. Et quemadmodum rerum intelli- gentes præcipuam inclinantis, labeſcentis, & magis magisque ad interitum vergentis apud Germanos eruditionis cauſſam ſuperiori ſæ- culo exiſtimauerunt, quod tenera ætas in ſeho- lis triuialibus minus recte ſit inſtituta; ita Georg. Calixtus, magnus Eccleſiæ noſtræ theologus, centum circiter abhinc annis ve- hementer doluit (p), Pueros illo ætatis tem- pore, modum cauſſam ſuam probent, gqui arbitrantur, La- tine loguendi morem, qualis guidem obtinet vulgo, non minus ocere linguæ caſtimoniæ, guam prodeſſé. quantum incommodi mos iſte ſibi attulerit pluri- bus verbis commemorat ſimul, ** 4, b. (o) vid. Morhof. Polyh. litter. I. VI, c. , &17, 18. conf. Melch. Inchofer lib. VI hiſtor. ſ. Latinit. c. 8, de Societatis Ieſu circa linguam Latinam inſtituts. (p) de Solidæ eruditionis indies apud Germanos de- K6l 526 DE LINGVAE LATIN AE Medioo d⸗ pore, quo ſolidæ eruditionis fundamenta in N5 Godn * . + . „ ) ſcholis ponere debuiſſent, ex genuinis au- hecenn ctoribus Latinam linguam ita addiſcentes, lni vt optimorum ſcriptorum mentem adſequi, an buin ſuamque ſententiam commode ac perſpicue exponere ſenſim valuiſſent; præpoſtero plane ordine, iisque, ſine quibus ſucceſſum fruſtra quis ſperauerit, præteritis, ad ſublimi- oes (todes et 4. vllKtion“ N . ul! 1¹ 4, . 1 605, d⸗ ores diſciplinas transilire coactos eſſe a ma- plo giſtris; qui ſibi perquam docti, Calixto id moC .. . . UI de iis teſtante, viſi erant, quando ea docue- rile . rant, quæ ipſi numquam didicerant, & quæ n⸗ in „— . . amna diſcipuli nec ceperant, nec capere per æta- 1 tem potuerant. huiusmodi enim ætatis ſuæ Ee -11 . . 4 WON) pædagogos illorum auctorum, qui ab omni 4 retro antiquitate politioris litteraturæ & ſer- 9 4 monis magiſtri habiti erant, ſcripta ex ma- Wed⸗ nibus iuuentutis excusſiſſe, & ſua commen- ⸗ ta, tamquam maiora & præclara magis, 1is ſubſtituiſſe, idem Calixtus coarguit: euius — iudicio is, qui citra Olecifmos &v barbari- ag ,31 yr, e . Latirun Imos, citra ſordes, & dictionir inquinamenta Latine loquendi ac ſoribendi facultatem ſibi lunun haud compararit, immerito inter eruditos no- dc̃ men ſuum proßitetur (). Meh⸗ Medio itlit nut, creſcentis causſis Orat. pag. 137. orat. an. 1660 con- iunctim Helmeſt. editar. 4. 0 3) P () de Reéta juuentutis informatione & præceptorum . . officio, orat, p. 41. Ginni faraentr Kſer. letaiulzlet⸗ IN GERM. FATIS CAP. VII. 527 Medio circiter ſæculo res eo in Germa- nia, quod ad litteras attinet, perducta erat, vt Boœclerus ſcribere haud vereretur (r), ne in academiis quidem, quas Deus & reſpublica non huius, aut illius, ſed omnis doctrinæ, cuſtodes & magiſtras eſſe voluerit, variæ e&- ruditioni aut politioribus Muſis impune ope- rari tum licuiſſe; & bonos auctores, apud cos, qui ſtudiorum titulos prætulerint, ne vocabulo quidem notos fuiſſe, quereretur; immo Ciceronem cum omni eloquentia ad pueriles nænias damnari, Cæſares, Liuios amare in probro haberi cœpiſſe: vnde fa- ctum eſſe, addit, vt altiora omnia intelligen- do nihil ſatis intellexerint hominer. Viginti annis poſt, quam Bœclerus ita conqueſtus fuerat, Germanos non leuis ſocordix, & in- ſcitiæ dignæ notari optimus Bœcleri diſci- pulus Io. Ludou. Praſchius quam diſertisſi- mis his inſimulauit verbis (s): Sllud dicam, ſi plla genr habeat cauſſas poliendi ſtilum Latinum, Germanos vtique habere, qui & Romani imperii dignitate fulgeant, nec vernaculæ linguæ cura diſtringantur. Sem- Per eguidem cum imperio illo & lingua La- tialis viguit? eamdemque, ac non illati- nam, iuxta Teutonicam exigunt leges no- ſiræ (r) in præfat. de Rebus ſæc. IX & X Commentar. S) initio Roſeti ſ Præceptor., ſtili Latini, 528 DE LINGVAE LATINAE ſtræ (. Interim, quam rarus hodie per ter- rarum orbem bhic cultus ſit, viæx aufeim dicere, vix perſuadere valeaum. Exſulat enim non⸗ ab aulis modo, & cancellis publicis, quibus etiam ſordere ſolet, vt ſeholaſticur ſed a ſcholis quoque cetſit, a virorum doctisſimo- rum, & alia omnia præ ſe ferentium, ſcriptis. Nec mirume pyendent enim ſcholæ ab impe- rantium cura atque exemplo: a quibus vi- dent auctorari, neſeio quod, ſèribendi genus barbarum, vide, verboſum ac moleſtum, quum quidem ibi regnare debeat ſtili breuitas & eæ- legantia, aut magnificentia ac ſplendor. In hoc parando nulli ſumptui parcendum eſſet. Vergente ſæculo de Romani ſermonis in Germania neglectione Val. Henr. Voglerus grauiter etiam queſtus eſt, quando de ſtu- diorum ætatis ſuæ corruptelis prudenter ad- modum commentans, ſcripſit ([): Latina⸗ lingua longe infra multorum oſicium, longe- que ſecius, quam decet, ac par eſt, & ad eru- ditionem promouendam ſiue commoditas ſiue necesſttas expoſeit. Ita quippe puritas & e- legantia ſermonis eius pasſim negligitur, vt . Vror (*) Conf. Melch. Inchofer. hiſt. S. Latinit. lib. IV. C.2, de lingua Latina Linguæ Imperii. (ſ) diſſert. V, de Naturali in benarum doctrinarum ſtudia Propenſione, Delectu ingeniorum, Studio- rum corruptelis earumque causlſis, Helmeſt. an. 1672, 4, Pag. 36. nri iun mini b un Nin CAprun 6 miantin ln ſn RNrY rGe 9 lyent R . , le⸗ llant, N . Heruſt In tant Demini nelingua obitati trot. Nus ürn 1t quum logun, Obſcuri Philolos urir te dus keli Pole, res ihl nobis in nonſtra Pentor. arur e, „ lene ogen 1ſ 11 lanco celr. IN GERM. FATIS CAP. VII. 529 propria quoque vocum ſignificatio a quam plurimis ignoretur. Et quidem haæc ſunt et- iam ab illis, quorum dultum alii tamquam caprum grex ſequuntur, quorumque loquendi ſeribendique rationem proinde velut in exem- plum ſibi propoſitam non dumtaxat imitan- tur & exprimunt, ſed etiam, quantum in ſeſe eſt, augent atque in maius promouent. Non parum quoque linguæ eius ſtudio derogatum eſt, poſteaquam quæ antehac illa deſeribi ſo- lebant, hbin- inde vernacula multorum tradi cuperunt. In tanto domeſticorum teſtium conſenſu nemini de languidiori Germanorum Lati- næ linguæ proximo ſæculo colendæ ſtudio dubitationis quicquam ſupereſſe poſſe, arbi- tror. Plura quidem eadem de re non mi- nus firma teſtimonia in promptu fuerant. at quum magnæ ætate ſua auctoritatis theo- logum, grauisſimum iureconſultum, haud obſcuri nominis medicum, & celeberrimos philologos ex diuerſis latisſime patentis Ger- maniæ regionibus teſtes adduxerim, omni- bus reliquis teſtimoniis facile ſuperſedere poſſe, ego mihi videor; præſertim quum res ipſa ſuapte luce perſpiciatur, & relicta nobis ingeniorum monimenta id, quod de- monſtratum volo, quam maxime ſimul te- ſtentur. Non poſſum tamen; quin de Lati- 1L1 nitate 530 DE LIN GVAE LATIN AE nitate & vniuerſa elegantiore litteratura impenſe meriti Cellarii iudicium, auctarii quaſi loco, adiiciam ; conditionem, qua Romanus ſermo extremo ſæculo in patria fuit, ſummi philologi verbis deſcripturus, qui grauisſimi meliorum litterarum vindicis verbis elocutus ſum, qua idem ſermo ine- unte ſæculo vſa ibi ſit fortuna. ipfum opti- mi Cellarii, præceptoris mei poſt fata etiam diligentisſime colendi, iudicium eſt (55): Laborat ſæculum illorum multitudine, qui ex dobtrina nomen ferunt; ſed, quæſo, fac pe- riculum, & excute diligentius, quotusquisqué ex tanto nümero ſit purz Latinitatis econſciusz; quotus par epiſtol«e eleganter ſeribendæ? Quorum paucitatis cauſſlam alibi hanc tra- didit idem excellentis doctrinæ laude præ- ſtantisſimus vir (t): Non deſunt, qui epi- ſtolæ ſeribendæ artem, aut compingendæ ora- tionis a nobis expetant: quibus ſi proponun- tur, quæ opus ſunt comparandæ facultati; aut recuſant laborem illum ſubire, aut ſi agre ſubeunt; tamquam canis ex Nilo bibens ocins opinione recurrunt. Labore opur eſt, & le- bétione multa, & excerptis variis ac crebra⸗ imi- (sſ) in programmate elegantior. litterar. collegio ape- riendo adf. (t) orat. de meliorib. litteris reſtituendis B. 2, a. quam an. 1697, ſub initium Collegii elegantioris litteratu⸗ z&, in academia Fridericiana conſtituti, habuit. SS t nrertlx rgte 11 uch nd muitinin rorum,4 7 . Inat. 4lt 6 tore aun/ gennl aciu pel tertin Illlit mn lerrimng IN GERM. FATIS CAbP. VII. 531 imitatione. Laborem hunc reformidaſſe litterarum ſtudioſorum nomine appellatos iuuenes, ſæculi initio Taubmanus pluribus verbis declarauit (tt); eamdem tædii iſtius cauſſlam iisdem ferme verbis prodens, qui- bus Cellarius eam centum annis poſt expo- ſuit : Reperiuntur quidem in iuentute:; qui videntur intelligere, quantum in viro ſa- Viente ornamentun, ſit oratig elegans ade- unt interdum etiam publicum profeſſorem, pe- tuntque viam ac rationem ſibi tradi, qui il- dud, quod in aliis admirantur, ipſi etiam con- Jequi valeant. Paret magiſter; & viam , quam inſiſtant, quamque decurrant, bræceoptis nonitiorum ixta ac veterum dicendi magi- Rrorum, alba (quod dici conſueuit) lineaæ, i- gnat. docet quotidie aliquid in clarſico au- tore cum cura legendum; aliquid prudenter Jeligendum quotidie aliquid ſoribendum, & in iſta ſeriptione accurate ad *Ämplum per- Fecti illius ſaculi reſpiciendum: omnerque in- genii ac iudicii neruos intendendor- nec facile remittendum, etiamſi annus in hac curæ iam abeat, vel etiam alter, inmmo in duriori ingénig vel tertius. gluippe pulcra quu ſünt, eadem &. dißcilia,. neque ipſa rerum natura quicquam voluit magnun, effci cito, ſed præpoſuit bpul- cerrimo cuique operi Aiffultatenn. At hac L. I 2 quum (ct) diſſert de lingua Lat. p. II4, ſeq. 532 DE LINGVAE LATIN AE quum candidatis iſtis Latinæ linguæ præcipi- untur; nempe legendum quam diligentisſi- me, ſeribendum quam diligentitſime, legen- dum item quam plurimum, ſeribendum quam lurimum illi tantum, tamque pertinacem laborem pertæſi reſiliunt, & mirantur, aut et- iam indignantur, aliquem e priuatis iſtis do- toribus, ſt ſingulos dier binis dumtaxat ho- ris occupet, poſſe trimeſtri ſpatio, hoc eſt, ho- ris centenis, & quod excurrit, hanc illamue partem philoſophiæ ita explicare, vt auditor non valde negligens doctrinam illam ſatis in- telligat“ quum noſtrum aliquis tantum & temporis & ſtudii requirat, vt oratio ſaltem- Probabilis ſoribatur. Verumenimuero inter Germanos non de- fuiſſe proximo ſæculo, qui Latinæ linguæ ſtudioſi, bonas litteras ſartas tueri, & iu- uentutis induſtriam excitare contenderint, ex ipſis iſtis eruditorum virorum querelis quodammodo patet. Nam quemadmo- dum, eloquentia Ciceronis tempore obmu- teſcente, exſtiterunt, quos non tam dicendi fructus & gloria, quam ipſum ſtudium exer- citatioque delectauit (u): ita humanitatis ſtudiis ex Germania noſtra aufugientibus, nonnulli ſubinde prouenerunt, qui non quæ- ſtu (u) Cicero in Brut. cap. 6. 40 lrh, talt vaun Olatibus eAtulns ſtterul (üir uiben 4 e umn en lic ſhientin lendamn len tito Eri ſubin traltent 5 nitate in 2Apiren tteris latunt, gleit: Xſee neto ce Gebitur düllet, Cefellu lecey ſumm gle ce . Ghina Opeel pinonmnt⸗ tne y nei, ⸗ n Jerl emro oho- , Aent IN GER M. FATIS CAP. VII. 533 Rku & lucro, ſod ipſorum ſtudiorum, vti par e- rat, iucunditate vſuque adducti, egregio po- pularibus præire perſeuerarunt exemplo; vt extruſas ab ingratis quibusdam hominibus litteras remoratum irent; Sturmii atque Caſelii veſtigia potisſimum ſecuti. Et bono quidem fato potius, quam conſilio, induſtria- que hominum, omni fere ætate exſiſtere, i- dem hic Caſelius perſuaſum ſibi habuit, qui ſapientiam omnibus rebus poſthabitis co- lendam propagandamque ſibi putent: eo- dem fato heroum indole adoleſcentes exo- riri ſubinde, credidit, qui quum, quæ alii tractent, nec ipſi negligant; attamen diui- nitate ingenii ad altiora & prima illa ſtudia adſpirent (). IIlorum, qui in melioribus litteris propagandis proximo ſæculo elabo- rarunt, numerus, licet ingens primo videri ueat: ſi quis tamen hunc cum eorum, qui XVI ſæculo iisdem litteris operati ſunt, nu- mero comparauerit, exiguus ſine dubio vi- debitur: qui infinitus exſiſtere omnino po- tuiſſet, ſi magnis firmisque ſubſidiis, quæ in- defeſſum maiorum ſtudium comparauerat, recte vti voluiſſent poſteri. Hos idcirco ſummus Vosſius non iniuria inertiæ deſidiæ- que condemnauit, vbi verisſime ſcripſit (X): L 3 Solum (v) in orat. funebr. Andr. Mylio ſcr. C. 4, a. (X) præfat, in libros de Vitüis Sermonis" 4, a. 7534 DE LINGVAE LATINAE Solum innentlutem moneo, ne nna orationis parte ſic ſtudeat ornatui, vt alia contrabat Jorder. atque hoc eo iuſtius facio, quia ſi iam ſeſquiſæculo, & vltra, necdum ſatis ſit profe- btum ſalubribus O& praceptit, & exemplis« diffcile ſit videre, quid, ſine multorum moni- tu, deincepe ſit ſyerandum, ſuccedentibus aliis temporibus, quæ ſenſum non tam ad ſermonis applicent caſtimoniam, quam inanes argitias, ao mox etiam ad veterem barbariem paratu- ra eſſe viam videantur. Vſque adeo ſorde- re cæpit omnis litteraturæ bonoq. Spem quidem, quod ad Latinitatis ſtudium perti- net, Ol. Borrichius ſuo etiamnum tempore fouiſſe videtur, eamque haud obſcuram: quam his verbis expoſuit (y): Quamwquam diu poſt Petrarcham barbarum illud diltionis abominatæ cacoether linguis & calamir per- funttorie doctorum inſoderit, nobiliores ta⸗- men aænimi ea conſtantia, & alacritate pbi- que, ingerenti ſeſe ſtribligini oppoſuere, vt ma- gnis nunc pasſibius ad metam, ad rediuiuum Auguſti & Veſpaſianorum ſæculum contenda- tur. Duicquid autem hatctenus deſiderari viſum eſt, ſi vatum præſagio locus, temporum Juccedentium felicitas ſupplebit. Et prælu- ſeère iam pridem, præter ingenia alia clarixſi- ma, duo fulgentisſima litterarum humanio- runm (y) de Variis linguæ Latinæ ætatib. p, m. 24. lnm, oll, i Gitus Nrl er/ 19 un ultn tigeht Ne⸗ igteneckumm Etolktam 1i t 4J 3 4 itel n⸗ Ceritis tant nentur. concepelat tem aicl cuodemme bis (1) 0 uret loe eceyfiun n imelin nirtm / nnih lon nerito .an Uellur agl lunn Ey nafe ſnd Con tblima i 6) Ae AAA. NMMrr i urn untntt⸗ EE M IN GERM. FATIS CAP. VII. 535 rum lumina, Caſpar Scioppius, & Ger. Io. Vosſius, quibus immortales gratias debet erl- ditus orbis ob nauatam propagandis litteris operam, ob vigilatas in omnium emolumen- tum nobles, ob ſeruatos ciues Latinos. Vtrum triginta ſeptem annorum interualli, quod interiectum eſt inter Borrichii præſagium & noſtram ætatem, tanta fuerit iam felici- tas, vt id, quod deſideratum eſt, ſuppleue- rit, eſt, quod valde dubito: vtrum vero po- ſteritas tantæ ſpei ſatisfactura ſit, alii vatici- nentur. Ipſius quidem Borrichii, quam conceperat hac in re, exfſpectationem ſe- ptem circiter annis poſt extenuatam iam quodammodo fuiſſe, vel ex his eius ver- bis (2) coniicere quis forſitan poſſet: Quo plures hodie videmus ſoriptorum Latinorunt recentium genio ſuo obſequi, hoc eſt, arbari- em infælicium temporum caſtæ Latinitati per- mixtam ſæculo obtrudere, adeoque cum Me- zentio corpora viua iungere mortuir, boc illi merito laudatiores nobis æſtimandi ſunt, qui oculor aduerſus inficetum illud genus attol- lunt, & pro virili ſordes diclionis e ſtilo inqui- nate ſeribentium laborant abſtergere. Quomodocunque ſe res habeat, elegan- tisſima iſta Borrichii verba, quibus iniectam LI 4 ſibi (2) Analector. ad Cogitationes de lingua Lat. pag. 1. 536 DE LING VAE LATINAE ſibi ſpem explanauit, eo libentius adſcripſi, quo ampliorem Germanis tribuere ea viden- tur laudem, multo pluris faciendam, quod ab extero eſt profeca. G ERH. IO. VOS- 810 (a) laudem iſtam nemo inbidebit, ſpero, quum tanta eius in litteras, Latinam cum pri- mis linguam, exſiſtant merita, vt a nemine ſatis laudari poſſe videatur incomparabilis plane vir; præclarum conſummatæ in iſto genere eruditionis, & ſtupendæ induſtriæ exemplar, merito a celeb. Perizonio appella- tus (b). quo neminem poſt Ariſtotelem o- randi artem vberius & accuratius tradidiſſe, cenſent eruditi. At GASP. SCIOPPIVM nonnulli laude iſta indignum forſitan iudi- cabunt: quamquam inuidenda magis viri elogia exſtare, ſcio. Cuiusmodi plurimi il- lud etiam habebunt, quod Octau. Ferrarius ei impertiuit (c): qui Scioppium virum in omni litterarum genere eminentisſimum, ſed in ſacrarum interpretatione ſine æmulo na- tum (a) ipſe ego talia ſcripta vidi, in quibus Heidelbergen- ſem natione ſeſe nuncupauit: hoc fecit in oratione. quam an. 1597 Lugduni Batauor. de Felici epedi- tione Belgici exercitus ductu D. Mauritii, viceſimo circiter ætatis ſuæ anno, habuit, in cuius fine no- men eius apparet, altero prænomine omiſſo: Ger- ardus Vogius Heydelbergenſis. (b) in præfatione Sanctii Mineruæ præm. (c) Proluſ. XII, p. nʒ, edit. Patau. in 4. Ko umun, Eroisſ tentohnen gon C ,Nnmnd⸗ Femns nil uct Udere no nonimen eatur. un ſmn Candumm deril bitur; non ku otia! iigue nemine oheram inis ls ( honort Duo e (Gbro ligu lbetin i trhlena centn d laimmann. pencrultt lilonitglr n Numm ium innn un h,lret⸗ Eilagte ch⸗ Hen⸗ IN GERM. FATIS CAbP. VII. 537 tum nuncupauit, qui non vrbem modo An- tenoris, ſed ſæculum illuſtrarit; cuius incre- dibile ſtudium atque inauditam animi con- tentionem vix credere potuerint, qui oculis non vſurparint. alibi ſolum Scioppium ir- ruentem barbariem profligare valuiſſe, cenſuit Ferrarius (d). Equidem quum in re bona mali auctoris, Seneca dudum ita iudicante, pudere nos non debeat, ac in ingeniorum monimentis non tam conſiderandum eſſe videatur, quis ſcribat, ſed quid ſcribatur: æqui iudices Scioppium ob ſumma in Roma- num ſermonem merita debita laude haud pri- uandum cenſebunt. quæ ſi patria conſidera- uerit, talis ciuis memoriam minus abomina- bitur; de quo prudentisſimi viri iudicarint, non facile alium a multorum annorum me- moria tantam rationem intelligentiamque antiquæ & vrbanæ Latinitatis habuiſſe; & neminem inter omnes, qui linguæ tradendæ operam profiteantur, inueniri, quem in La- tinis ſtudiis Scioppio anteponere quea- mus (e). Dum hæc ſcribo, Campani minus honorificorum de Germanis iudiciorum de- nuo recordor, ſolius Scioppii, in Bauariæ, LI F Campa- (d) Proluſ. XIII, p. 1226: vbi Ferrarius Scioppii laudes aliquot paginis perſequitur. (e) illuſtr. Marq. Gudius in præfat. Scioppii Grammat. philoſoph. 538 DE LINGVAE LATINAE Campano tantopere deteſtatæ, confiniis nati, exemplum ſapientisſimam Thom. Bartholini adfirmationem (f) comprobare poteſt: Nulli nationi nouercam naturam eſſe, ſi inge- niorum diligentia acuatur, ſi latitantes igni- culi bonarum rerum asſidua ventilatione ſuſci- tentur. Tantopere ſuſcitauit Scioppius igni- culos, vt ipſi Itali miram atque exactam eius in aliorum ſcriptis æſtimandis, & ad Latinæ orationis cenſuram exigendis iudicii vim non ſatis ſuſpicere potuerint (ff). ſiquidem eam reconditæ eruditionis partem, quæ Lati- ni ſermonis aut cauſſam exigit, aut mundi- tiam obſeruat, omnium perfectisſime expli- caſſe iudicatur (g); Franciſei Sanctii, Bro- cenſis, veſtigia ſecutus. Huius Mineruæ, ſiue de linguæ Latinæ causſis libro, omnem accuratiorem ſuam eiusdem linguæ cogni- tionem vltro debuit Scioppius. Nam poſt- quam in puerili ſua ætate nullam grammati- cam Latinam didicerat, ſed octo iam annos natus poſt nominum verborumque declina- tiones memoriæ mandatas ex quotidiana La- tine loquentes audiendi, loquendique con- ſuetudine tantum profecerat, vt quicquid æ- tatis illius vſus poſceret, Latina lingua enun- tiare () diſſert. Il de Libris legendis p. m. 3 . (ff) Oct. Ferrarius Proluſ. XIII, P. I27. (g) ill. Gudius cit. l. meſe⸗ et⸗ 6dan ohun letm. ſem ſb ruser⸗ tcotum N n n i unm evalĩ * colnp turunm turs, uo cuius Uiel grammat tati,commp eagitaios Maticamt Academnia lenper tam Killt tionemn he len ommnl (hinpreß⸗ Crann 0 Den ſent, Hihpani Kioppi ludibun lrelo ſi Hbmd,omen N Nolt. Poln IN GERM. FATIS. CAP. VII. 539 tiare poſſet; & poſtquam adultior factus as- ſidua optimorum auctorum lectione eam Latini ſermonis intelligentiam conſecutus ſibi viſus erat, vt, cur cognoſcendis gramma- ticorum præceptis quicquam operæ conſu- meret, rationem nullam eſſe, putaret: in Sanétii demum Mineruam, quum in Hiſpa- nia commoraretur, incidiſſe ſe, ſcribit (h); qua eo adactum ſe fatetur, vt per otium vete- rum, compluriumque recentiorum gramma- ticorum libros euoluerit, diligenter explora- turus, quo iure iſti Sanctio vapulaſſent: in cuius videlicet libro aliquot errorum millias grammaticis iſtis 1¹ impingi, acriterque exagi- tari, compererat. Quum iure a Sanctio tot exagitatos cognouiſſet errores, eius gram- maticam tanti fecit, vt hanc ex Salmanticenſi academia Romam ab ſe allatam eſſe, mirifice ſemper ſit gloriatus (1): quippe quam tan- tam facilitatem, & tam certam regularum ra- tionem habere, cenſuit, vt rem prodigii ſimi- lem omnibus videri neceſſe eſſet. Sanctii huius (h) in præfat grammat. philoſoph. de veteris & nouæz Grammaticæ Latinæ origine. (i) cel. Perizonius in præfat. in Sanctii Mineruam re- fert, ipſam hanc Mineruam ab Duce Alcalæo, Hiſpanici Regis legato, Romam deportatam, in Scioppii perueniſſe manus, qui eam multis ornatam laudibus, notulisque ſuis auctam Patauino iterum prelo ſubiecerit. 540 DE LING VAE LATINAE huius, qui ob immenſam operam moleſtiam- que, in purgandis grammaticorum doctrinis, ceu ſordidisſimo Augiæ ſtabulo, deuoratam, alter Hiſpaniæ ſuæ Herculet nominandus qui- busdam videtur (k): Huius, inquam, Sanctii veſtigiis inhærens Scioppius, quum ea, quæ acceperat, pasſim in grammatica ſua philo- ſophica, aliisque acerrimi ingenii ſui moni- mentis, illuminaſſet, multa præterea monſtra confeciſſet, multa grammaticorum ſomnia exploſiſſet, inueteratam plurimorum verbo- rum peregrinitatem exterminaſſet, ac plures alias veterum fruſtrationes, & varia com- menta, quæ ne Sanctius quidem olfacere po- tuerat, oſtendiſſet, in grammaticis nugari tandem deſiiſſe pasſim hominer, prudentes ar- bitrati ſunt. Summi certe viri viuo Sciop- pio gratiam habere numquam ceſſarunt, quod ipſos opera iſta a timore vindicaſſet, quo manum prius, quoties Latine ſcribere aggresſi eſſent, contremiſcere ſibi ſenſis- ſent (). Maiores, & immortales plane gra- tias habuiſſent Scioppio Latini ſermonis ſtu- dioſi, ſi Theſauro ſuo, ſiue Romanæ eloquentiæ Promptuario, cuius ſummam cunctæ Europæ excitauerat exſpectationem, eos beaſſet. at The- (K) ill. Gudius in præfat. Scioppii grammaticæ philo- ſoph. præf. (1) vid. cit. Scioppĩii præfat. in grammat. philoſoph. ltlorum d apemaul 1 nolen, . ſmm g vurax ecetets Vtinam chra in (Din Indie lngue, io cont Nremil ur Ni⸗ gnanin inſt cins Pl ut tus Liul ſpei.) Metel fenmn iit ihe ninnn nyen unan ti ant eryti MAIN nhenng tico 1 1 Dominnntn UIe. inh. s rne , Mäigi IN GERM. FATIS CAbP. VII. 541 Theſauri huius exſpectationem æque ina- nem fuiſſe, ac illius, quem Sturmius promi- ſerat, dolendum ſane (Il). Ex ſua de reliquo communicata grammatica arte tanto gaudio Italorum quosdam elatos eſſe, ipſe Scioppius adfirmauit, uteam vulgatam propemodum nollent, qui ſe non alia magis re, quam cauſ- Jſarum linguæ Latinæ tot ſæculis ignoratarum ſcientia, a litteratorum turba ſecerni, longe- que ceteris anteire, ſibi perſuaſerant. Vtinam vero Sanctii atque Scioppi præ- clara in Latinam linguam merita tali exſti- tiſſent (Il) in Indice librorum Gaſp. Scioppii, quos de Latinæ linguæ, & litterarum præſertim humaniorum ſtu- dio conſcripſit, Grammaticæ eius philoſophicæ præmiſſo, hæc de Theſauro iſto leguntur: Thelau- rus &iονρρ5–5ü(ianus , ſiue Romanæ eloguentiæ Prom- ptuarium. Auctores quibus in boc promptuario Sciopp. perpetuo uſus eſt, M. Tullius Cicero, M. Ac- cius Plautus, P. Terentius. Luibus freguenter vſus eſt, L. Lucretius Carus, Cornelius Nepos, Ti- tus Liuius. Quibus rarius vfus eſt, omnes Philo- ſophi, Medici, Oratores, Iurisconſulti, Hiſtorici & Poetæ Latini: ex his enim nomina & omnium fere rerum appellationes excerptæ heic leguntur. Cu- ius operis quia ſumma eſt omnium litteratorum ho- minum exſpectatio, ne nimis facili ſpe ducantur, monere viſum eſt, bactenus nibil certo promitti poſſe, ſed expectari & gquotidianis votis expeti ab bhbumanitate celesberrimi viri Io Michaelis Pierruc- cii antiguum ius Patauii magna cum laude publice docentis. 542 DE LING VAE LATINAE tiſſent ſæculo, quale, quod ad flagrantem di- ſcendi cupiditatem attinet, illud in Germania noſtra fuit, in quod Reuchlini atque Melan- chthonis ætas cecidit. Hanc firmioribus iſtiusmodi deſttutam ſubſidiis eo per incre- dibile ſtudium adſcendiſſe, quo ætatis no- ſtræ, quæ talibus omnino adfluit, paucisſimi perueniſſe ſe, gloriari queant, omnem poſte- ritatem miraturam, puto. uo minus vero Germani tot ſubſidiis inſtrucéti eo peruene- rint ſuperiori ſæculo huius prohibuit genius; quo nempe boni hominer, amplisſimi Gudii teſtimonio, iterum vapulabant, & nomen⸗ Grammaticus malum denuo putabatur: qua labe dum complures alii mox inficiebantur, ommnis adoleſcentiæ virtus eidem amplisſimo viro ſenſim exſtincta viſa eſt. Sæculi ſui genium ipſe Scioppius nobis adumbra- uit (m), quo merito ambigi potuiſſe, credi- dit, an tanti eſſet, multum temporis ac laboris in Latinæ linguæ ſtudio impendere: ne ene ve- ro illi, cui res anguſta domi fuerat, ad id fa- ciendum hortator & auctor exſtitit Scioppi- us: niſi illorum haberi is voluerit numero, qui gloriam ac nominir claritatem lucro po- tiorem ducant. cauſſam vero, cur politiores litteras interius docti cum rei familiaris an- guſtiis (m) Conſultat. de Scholarum & ſtudiorum matione p. 44,; edit. Amſtel. D ahis vor ! Unn Pubent n giuti 4 ſ Adech Pumuhan Aamplötl ceterum Qslmos;t is glam ellgente⸗ msetats 8 ſppiu grenct wit 0) D licet Fir 11 4 ) bid. um. nexille Gbonr AI chl „ Ill donee. le INN GERM. FATIS CAP. VII. 543 guſtiis luctati ſint ſuo tempore, hanc tradi- dit (n): Principes nullum litterarum guſtum babent, neque quicxcquam cuiquam temere lar- giuntur, niſi quo vel voluptatis ſuæ, vel vtili- tatis adminiſtro vti queant. Palam tum fu- iſſe, audacter porro pronuntiauit Scioppius, maiorem eorum partem, qui vel maximis in eccleſia dignitatibus præfuerint, & vnctisſi- mis epiſcopatibus atque ſacerdotiis vſi ſint, quantulacunque iuris ac legum notitia tincti, ad amplisſimos honores opesque perueniſſe: ceterum Hebraice, Græce, ac Latine indo- Ctisſimos, tum ſacrarum litterarum non ma- gis, quam Scythici, aut Iaponici ſermonis in- telligentes eos fuiſſe. In Italorum cum pri- mis ætatis ſuæ mores ſic forſitan inuectus eſt Scioppius. apud quos ſatis doctum iſto tem- pore iudicatum eſſe, Ferrarius commemora- uit (o), qui longa atraque tunica indutus, ſacris deſtinatus, vel initiatus faerit nam licet vix litteris tirocinium quispiam poſue- rit, nec canones grammaticos cognitos ſatis habuerit, magiſtrum tamen eum viſum eſſe, & quidem venerabilem maxime. An vero Germani graui iniuria adfectos ſe conqueri Otu⸗ (n) ibid. Se igitur exploratum habuiſſe, adfirmat, guomodo bonæ mentis ſoror ſit baupertas, quod ſe- nex ille apud Arbitrum ſcire ſe, negauerit. (o) Proluſ. VIII, p. m. 77. 544 DE LINGVAE LATIN AE potuiſſent, valde dubito, ſi Scioppius de ipſis nominatim intellectum voluiſſet, quod de ſæculo ſuo generatim ſcripſit. Plerorum- que omnium iudicio opes umularz, hoc demum eſt ſeire litterar, & quemadmodum eſt apud Platonem: Multi in hoc conſentiunt, ſapien- tem in primit ſibi ipfi ſapere oportere: huius autem hæc ſumma eſt, vt argenti quam pluri- mum acquiratur. Quando tamen Scioppius Germaniam e- ruditis ciuibus non plane ætate ſua orbatam, probos quosdam & eximiæ doctos iureconſultos habuiſſe, confirmauit, Ob. Gifanium atque Conr. Rittershuſium in primis intelligi ab eo, autumo, viros de Romana lingua, veteres au- ctores emendando eruditisque obſeruationi- bus illuſtrando, optime meritos, tum qui- dem, quum Scioppius illud adfirmauit, iam defunctos: vtpote quos extremo XVI ſæcu- lo, & ineunte XVII floruiſſe, nouimus. Ve- ſtigia eorum ſecutus eſt Georg. Richterus, alii Gifanius Belga quidem natione fuit, at in di- uerſis Germaniæ academiis bene multos an- nos docuit. cuius in Lucretium Carum Colle- ätaneis ſe primum ad ſtudium criticum ita perducétum eſſe, profeſſus eſt Scioppius, vt, quicquid in hoc deinceps viderit, iſti potisſi- mum Indici acceptum referre neceſſe habue- rit 6¹ 110. Gen X lunm Tuuhinani ſtculi WI tetatumn . Dun, e ſoameielen el Mant intuti ſor tei etlaln! Oarins Eele ſttile, neg Oeehme( ſegulnihi conſule h n. 164 ſe PIN wu. inoomit: nii Comelti koge pon ele oſten nnnus iuns iplomce enin d DAuN Obleraatin Cifimian Io minnn KErbithel⸗ l Are HN GER M. FATIS CAP. VII. 54 5 rit (p). Germaniam præter duumuiros iſtos, & ipſum cioppium, atque laudatum ſupra Taubmanum, ingentem plane numerum, ſi ſæculi XVII conditionem, bonarumque lit- terarum contemptionem intuemur, homi- num, qui eo ſtudiorum genere induſtriam ſuam exercuerunt, habuiſſe, negandum non eſt. quæ antecedente ſæculo Ian. Guilielmium in ætatis flore amiſerat; cuius ingenium ex- teri etiam ſuſpexerant: ſiquidem hoc præ- clarius &c ciegantius quodquam æuo ſuo ex- ſtitiſſe, negauit Scioppius (q). Neque de Mm Va- (P) de Arte Critica p. m. II. de Gifanii Obſeruationibus ſingulazibus in linguam Latinam, an. 1624, 8, editis, conſule Phil. Parei binas ad D. Toſſanum epiſtolas an. 1643 ſcriptas, Monumentor. Pietatis & Litterar. P. II. p. 458 ſeqq vnde ego multa de integro Gifanii de lingua Latina Commentario didici, antea mihi incognita: quem Scioppium cum Ingolſtadii Gifa- nii domeſtieus fuerat, ſumma induſtria compilaſſe, coque nomine varie a viris doctis plagii arcesſitum eſſe, oſtendit Pareus, & quem miro quodam fato ad manus ſuas perueniſſe, ſcribit; ineomparabile opus, vt ipſum Commentarium vocat, in lucem editurus: ſe enim tantum theſaurum apud ſe ſolum defodi paſſurum non eſſe, ſpondebat; quem tum, quum obſeruationes emitteret, exſtare neſciuerat, omnia Gifaniana ſe protuliſſe tum ratus. quid prohibuerit, quo minus promislſis ſuis ſteterit hac in re Pareus, & vbi theſaur rus abiconditus denuo lateat, ignoro. (9) de Arte Crit. p. 17. 46 DE LINGVAE LATIN AE Vralente Acidalio in eodem litterarum genere aruam conceperat tum Germania exſpecta- tionem; Frid Splburgii induſtriam atque iudi- cii vim magnopere admirata. IIIis, qui eo- dem ſæculo, de quo ſermo mihi eſt, diligen- ter inter Germanos nauarunt operam, vt opti- mis Latinis auctoribus meliuſeule eſſet, ſequen- tes adnumerandi ſunt, virzvaria ſua eruditio- ne magnam nominis conſecuti celebritatem: Marq. Frehberns, Io. W owerius, Inan. Gebhar- dus, Matth. Berneggerus, Lo. I. eitzius, Chriſt. Ad. Rupertus, Thom. Reineſius, Caſp. Bar- thius, To. Freinchemias, Io. Henr. Bæclerus, Chriſtian. Daumius, Io. Andr. Boſius, atque præclare de huius ſcriptis, & bonis ſimul lit- teris, meritus Georg. Schubartus, elegantisſi- mi ingenii ac ſtili vir; & ſi qui fuerunt inter Germanos alii eruditione haud inferiores homines: omnes enim enumerare in animo mihi non eſt. Iis, qui merito ſuo addatur, longe dignisſimus vnicuique videbitur Chri- ſtoph. Cellarius, paullo ante laudatus: quem Ol. Borrichius dudum in eorum retulit nu- mero, qui oculos aduerſus inficetum homi- num, barbariem infelicium temporum caſtæ Latinitati permixtam ſæculo obtrudere co- nantium, genus fuſtulerunt, & pro virili di- ctionis ſordes e ſtilo inquinate ſcribentium abſtergere elaborarunt. Latinitatis certe ſuble⸗- 6 Gemmdrt warn D t Ctiticum cum aguil ujnel, N & huiusmo⸗ Gitonecom non tulnen ſule/ ei n git conuderaru Giüce min nus conter, etuditionis 108; Jn que inheni nos: qun luntli/ u ſt 8 1 ud . Retang Cermani IüsKiſa Vbiforcun biliores potuerin vind ſolerice ArIN N GERM. FATIS CAP. VII. 547 enittterne, R ſubleuandæ tam cupidus fuit optimus vir quam qui inter Germanos maxime. Criticum horum virorum ſtudium licet cum exquiſitisſima ac ſtupenda Scaligerorum, Turnebi, Salmaſii, Heinſiorum, Grotii, Gruteri & huiusmodi ſummorum ingeniorum eru- ditione comparandum forſitan non videatur. non tamen ignoro, complures inter exteros fuiſſe, & etiamnum eſſe, qui, quum pauca= oppido, quibus bonis ingeniis ſubueniri ſolet, conſiderarunt in Germania noſtra ſubſidia, mirifice mirati ſint, inter huius ciues tot mi- nus contemnendæ in iſto litterarum genere eruditionis exſtitiſſe nihilominus adhuc vi- ros; qui ſatis exemplo declararint ſuo, ne- que ingenio, neque induſtria deſtitui Germa- nos: quum alioquin, pvbi malos Præmia ſo- quantur, haud facile Julsquam gratuito bo- nus ſit“ & quum Haud facile emergant, duorum virtutibus obſtat Res anguſta domi. Germani etiam genere, qui in terras, neceſſa- riis iſtis ſubſidiis abundantes, translati ſunt, vbi fœcundi ſui ingenii vires, tamquam no- biliores plantæ alieno ſolo inſitæ, adaugere potuerint, popularium gloriam contra inui- dos vindicare, atque magnopere amplificare Poſſe videntur. Id quod Voshii abunde præ- Mm 2 ſtite⸗ 7 nanſt.. 548 DE LINGVAE LATINAE ſtiterunt, Gronouii, Graæuii, inſignia inter Ba- tauos, qui Porizonios etiam Germaniæ noſtræ debent, lumina: idem præſtitit Lucas Hol- ſtenius clarisſimum Laliæ ſidus ex Germania ortum. De ipſorum Batauorum eimiis in Latinitatem, omnemque elegantiorem litte- raturam, meritis ingens confici poſſet liber: ſolis eorum, qui humanitati proximo ſæculo ibi quam diligentisſime operati ſunt, nomi- nibus totæ paginæ impleri poſſent. Quod ve- ro ſuperioribus capitibus & Batauorum & Belgarum inter Germanos mentionem fece- rim, cauſſas habere mihi viſus ſum nonita le- ues. primum enim Agricola, Eraſmus, ce- terique gloriam inſtauratis litteris exſpectan- dam libentisſime cum Germanis communi- catam voluiſſe videntur: deinde omne Bel- gium iisdem tum Dominis paruiſſe nouimus, quibus Germania paruerit. In patriam hanc meam vt redeam: hæc proximo ſæculo præter Freinshemiaum, Bœcle- rum, & alios, diſertos nonnullos coluit ora- tores, in quorum numero habendi, Theed. Adam. Siberus, Aug. Buchnerus, Chriſtoph. Schraderus, Dan. Georg. Morhofius, Conr. Sam. Schurzfleiſehius, viri eleganti variaque erudi- tione excellentisſimi, polyhiſtores inſignes; quorum gloriæ exteri inuidere viſi ſunt. Po- ſtremi duo vna cum Buchnero præter reliquæ libe- 6⁷ lberals le phetiet uu Taubmin, Fil. My. hucebet manie iuu⸗ Ctores eſt tslini, Huchreru tsſuisauxe lulle orna ertishim tum paule ne luudemn Ntpotego dehhetot nouimus. Lanctii at oct, Ge⸗ cognoce ſunt h. nun; que Hoarum! Iiti Phih modum negzuit magsb & citius Obohy Mlgriri Cemene Alttliul Miuekent rnenni Eguntgenlee nelneltlee ontn enttlasnn. Mender nsnmn. nm n . nce ooneRe lewund⸗ elan: m Mul. unn 4 l. 1 5 nN Allemn ſorne, Gilg in “ ſbe⸗ IN GERM. FATIS CAbP. VII. 549 liberalis doctrinæ atque humanitatis ſtudia Poeticæ laude floruerunt qualis etiam Frid. Taubmano, Henr. Meibomio, Vincent. Fabricio, Frid. Rappolto, Ionutch. Fellero, Io. Ludou. Pra- ſehio debetur. Quorum hic corum, qui Ger- maniæ iuuentuti ad ſtilum exercitandum au- ctores exſtiterunt, ipſi rei neceſſariæ quam peritisſimi, adſcribendus eſt numero; quem Buchnerus atque Io. &acheſferus præclaris meri- tis ſuis auxerunt: magnum quoque academiæ Iuliæ ornamentum Chriſtoph. S&-braderus, in diſertisſimorum Germaniæ oratorum nume- rum paullo ante a me relatus, ſingularem pla- ne laudem eodem merito ſibi vindicare poteſt vtpote quo neminem diligentius in Ariſtotelis de RhetoricaArte libros III commentatũ eſſe, nouimus. Inter eos vero, qui grammaticorum Sanctii atque Scioppii præceptorum vſum e- docti, Germaniæ iuuentuti wiam ad ea reétius cognoſcenda monſtrarunt, haud poſtremi ſunt Io. Ern. Bythnerus, & Georg. Henr. Vrſi- nus; quorum hic Obſeruationum Philolo- gicarum libro dudum edito diligentis ac pe- riti Philologi nomen promeruit. Quemad- modum de reliquo cl. Morhofius fieri poſſe, negauit (r), vt quis omnes Poetas, aut multo magis Poetarum vmbras, in ordinem cogat; & citius Iouis imbres ad numerum vocari Mm 3 poſſe, (r) Polyh. litter. lib. VII, c. 3, § 18. Fo DE LINGVAE LATIN AE poſſe, credidit, quam innumerabilem Poeta- rum copiam, quæ litteratum orbem intempe- ſtiuis ſuis ſcriptis vexarit: ita ægre quis ſæ- culi XVyIUI grammaticorum, rhetorum atque oratorum numerum iniuerit. quorum ſingu- lorum ingens eodem ſæculo in Germania fuit prouentus; tantum enim abeſt, vt omnes no- minarim hactenus, vt vix decimam eorum partem nominaſſe egomet ipſe mihi videar. Equidem de eorum, quos prætermiſi, fama atque gloria nihil plane detractum volo: ne- que illi, qui forſitan exiſtimauerit, me ciues præteriiſſe, quos commemoratis ipſe antepo- nat, vehementer repugnaturum me, ſpon- deo. accuratum ſæculi eruditorum indicem dare non conſtitui, nedum cuiusque merita digne perſequi inſtituti mei eſſe, perſuaſerim mihi: neque is ſum, qui præſtare id poſſe ſibi videatur. Accedit, quod, quum plerorum- que memoria recens etiamnum ſit, eam reno- uandam, & laudes ac merita nominatorum pluribus teſtimoniis iudiciisque, quemad- modum in ſuperioribus a me factum eſt, præ- dicanda haud putauerim. namque ſcripta corum in omnium verſantur hodie manibus: notiora ſaltem ſunt, quam Agricolæ, Melan- chthonis, Camerarii, Fabricii, Sturmii, Ery- thræi, Iunii, atque Caſelii, præclara atque pulcerrima monimenta: quorum nomina magis heni ſu⸗ Aenta. , Meliu guun fut tuerent,e/ nunguan nen ſunt jenmutax Gnulg rali in lepl lite, Caleli Veritaterr 01: Olhn lubtent⸗ Poſk Putent⸗ lo ng Gin IN GERM. FATIS CAP. VII. FFr 1˙ ger⸗ . V magis magisque obſcura fiunt Germanis; eo anenit diligentius ab obliuione vindicanda; & plu- e ribus idcirco verbis a me ſupra commendata. enn Tantum addam, me vereri, ne Germania tam Amnte⸗ ingenti ac innumerabili fere ſcriptorum nu- mero XVII ſæculo ſciolos quosdam & pſeu- docriticos habuerit, de quibus vere dici que- at, quod magnus Rittershuſius de nonnullis æui ſui Ariſtarchis pronuntiauit (8s): Quum ingenii ſui acumen in alienis operibus recenſen- dis oſtentare vellent, ſape adnotarunt, quid melius ab auttore dici potuiſſe videretur: gquum fortaſſe XœXεαο dν αοσιιν ſulſti- tuerent, ea certe in auctores intruſorunt, quæ numquam ipſir in mentem venerunt. quo in ge- Uinuckepet neræ ſunt ludorum magiſtri, verbum verbo D permutantes in interpretatione ad diſeipulot, & pædagogici iudicii hominer: in quos ſæpe R grauitſime, ſod & meritisſime, inuchitur prin- hent 6ρ Vitterarum Lolephus SWaliger. Caſelii adfirmationis, ſupra a me prolatæ, nintcun prol⸗ 4 eu, veritatem demonſtraſſe hactenus mihi vide- . . . . awclr or: omni fere ætate homines prouenire, qui o⸗ ſapientiam ac litterarum ſtudia omnibus e notu poſthabitis rebus colenda ac propaganda ſibi 8 1 Mr. putent; ſiue bono quodam fato, ſiue conſi- . lio atque induſtria mortalium, id accidere, MI /, un 1 M m 4 ſta- oint (5) in Commentario in Oppianum ap. C. Sciop- pium de Arte Critica p. 88. 5Sz DE LIN GVAE LATIN AE ſtatuerimus. Heroum indole adoleſcentei eodem fato exoriri etiam ſubinde ſolere, qui, quum ea, quæ alii tractent, nec ipſi negligant, attamen ingenii diuinitate ad altiora ac prima illa ſtudia adſpirent, (quod idem Caſelius ex- ploratum habuit,) ipſum XVII ſæculum non minus comprobat: quo Muſæ non ſolum magnos in ſummorum Principum aulis pa- tronor habuerunt atque Mæcenater; inter quos Friſii, Seckendori, Pufendorfi, illuſtres maxime viri, primas facile tenebant; ſed in nonnullorum etiam Principum fingulari tri- umpharunt clementia. Quanta benignita- te LEOPOLDVS, Imperator Pius, PFelix vere- que Auguſtus, litteras, harumque cultores fouerit, & quanti Romani ſermonis, quo Le- gatis ſcite litteratisſimeque reſpondere con- ſueuit, cultum fecerit, pluribus teſtimoniis conbirmare nihil attinet, quum tot vbique re- periantur teſtes, qui optimi Imperatoris elo- quentiam coram admirati ſunt, eius in litte- ratos fauorem vehementer venerati. CARO- LVM LVDOVICVM, Eletorem, Comitem Palatinum, ſæculum velut Muſarum Hercu- lem coluit, & aulam eius grauisſimorum Se- natorum prudentisſimorumque Conſiliario- rum ludum merito ſuſpexit. Serenisſima Comitum Palatinorum Domus Carolo Ludo- uico æqualem fere, at triginta circiter annos ſu- N ſoh 601 trungu, mn tum * katſ cllcltato eLcolene Mhsſe Cogron Cumpr ctedſbi Ntin e⸗ Hühui tefarun tium, ſommmn keluft pele pe P KTV Pyun larist UN 4 Alurd n kend. I. amen eler. . 7 1 17 IN GERM. FATIS CAP. VII. Fz3 ſuperſtitem habuit CHRISTIANVM AV- GVYSTVM, optimum Patriæ meæ Patrem, Germaniæque Neſtorem, litteratisſimum mul- tarumque, orientalium adeo, linguarum peri- tisſimum Principem; in quo Germania quam plurima præter ſingularem eruditionem ad- mirata eſt. Magnopere lætor, & magnum ſtimulum ſentit animus meus, quoties optimi Principis ſermones reputo, quos de bonarum litterarum ſtudiis mecum habuit, quum ad- eundi eius copia mihi facta eſſet, in academi- am tum cogitanti. Nam poſtquam ex me ſciſcitatus, quod ſtudiorum genus in primis excolendum decreuiſſem, me in humaniores potisſimum litteras incumbere conſtituiſſe, cognouerat; conſilium hoc meum admo- dum probauit, & hortatorem ſe mihi pro in- credibili ſuo in ſubiectos clementia præbuit, vt in eo manerem, adfirmane, fore, vt conſi- lii huiusmodi me olim haud pœniteret. lit- terarum enim ab humanitate nomen haben- tium, Latinæ præſertim linguæ, vtilitates ſummas eſſe, tot verbis demonſtrauit, vt fer- reus fuiſſem, ſi litteras iſtas colere adhuc non perſeueraſſem, a tanto ac tam ſapiente Prin- cipe collaudatas. Alium præterea AVGV- STVM Germania medio ſæculo venerata eſt, Brunſiicenſium & Luneburgenſium Ducem“, rarisſimi exempli, & diuinæ plane ac incredi- Mm 7 bilis F4 DE LINGVAE LATINAE bilis virtutis Principem. cuius adoleſcentis mirificum in litteris proficiendi ardorem quum complures Germaniæ academiæ co- ram antea cognouiſſent, ſtupuerunt: & cu- ius dotes ſummo Principe dignisſimas omnis poſteritas, quam celebratisſima ab ſe condita Bibliotheca in perpetuum ſibi deuinxit, mi- rabitur: nam nihil ferme de magno quodam Principe prædicari poteſt, quod Auguſti vir- tutes non longe exſuperaſſe videantur: qui amplisſimis monimentis acerrimi ingenii ſui memoriam ipſe conſecrauit: in eo quoque felicisſimus, quod hereicæ indolis Filios reli- querit, qui Paternas virtutes iuxta atque ſum- mam in Muſas beneuolentiam imitati ſint, & quorum alter præclare eas imitari adhuc perſeueret. Quis vero de ERNESTI, Saxo- niæ Ducis, ſingulari cura, quam in ſcholis, quibus vna cum vera pietate litteræ fideliter traderentur iuuentuti, conſtituendis ſuſce- pit, non inaudiuit? Ipſe hic fauor, quo ſummi eiusmodi Ger- maniæ Principes, ſerenisſimorum maiorum veſtigia laudabili exemplo ſecuti, Muſas complecti perrexerunt, fuiſſe videtur, qui has Germania excedentes retardarit; effici- ens, vt non omnis litteris ademptus ſit honor, & pretii aliquid iis ſit relictum. Nam actum Lorſitan fuiſſet de litteris, ſi omnes Principes tales IN GERM. FATIS CAbP. VII. S5 tales exſtitiſſent, quales Scioppius & Ianus Gruterus ætate ſua fuiſſe, adfirmarunt (ſ), qui (ſ) vbi Scioppius hoc adfirmarit, ſupra indicaui: Gru- terus id fecit in Trochaico in Caſp. Hofmanni Ga- lenum, nondum editum, an. 1627 ſcripto; quod reperitur in Mantiſſa II Epiſtolar. ſelectior. G. Richteri epiſtolis adiect. pag. 534, ſeqq. & cuius ini- tium eſt: Qualis heu, morum ſiniſtra temporumgue triſti- tas! Quirgue launum d pollinarem, guisque oliuam Pal- lados Cenſet eſſe laude dignam ſplendidogque encomio. Plebs, Eques, Senatus omnis, litteratorum gregem Innocentem bonorat ore, Fronte, voto, plauſibus: Ordinum ſed ecquis horum eſt, qui teruncio iuuet Vel Camœnarum clientes, vel Mineruæ antiſtites? Languet eruditio omnis, friget omnis dignitas Artium bonarum; optimæ nuncupatæ Inertiæ, Tumguam habenas ciuitatum temperare neſcia, Nec rei tractare digne munus vllum publicæ. Præmia interim omnia bonum tranſeunt ad ſimias. & quæ ſequuntur: p. 536 pergit Gruterus: Regium eſt quidem, eſ largum conſulenti publicis Commodis, nedum orbi vtrique ſeruienti perpe- im. Sed quid? eſt mos huius æui, nil ad vſus nobiles Erogare. Heic arca clauſa, clauſa cunttis dex- tera eſt. Pauperem ſe gringe⸗ iurat, largiendum vbi pre- 1. Sin benignus eſſe forſan vnus aut alter velit; Munera eius in merentes non cadunt, ſedin malos? Moriones ac Tbraſones, ſcorta denigue ac feræ Sortiuntur largitates debitas ſolertiæ. 5566 DE LINGVAE LATINAE qui nullum litterarum habuerint guſtum, ni⸗ hil cuiquam temere largientes, niſi quo vel voluptatis ſuæ, vel vtilitatum adminiſtro vti potuerint. Priusquam XVII ſæculo exeam, Germaniæ Muſarum, de quibus tantopere læ- tatæ ſunt, delicias ſilentio præterire non queo: Marquard. Gudium intelligo atque Ezech. Spyanbemium, illuſtres viros, qui meliorum litterarum cauſſam Friſiorum atque Secken- dorfiorum exemplo apud Principes ſumma ſua, qua pollebant, auctoritate egregie de- fenderunt, ſtudioſe operam dantes, vt ſtudiis decus ſuum atque debita laus conſeruaretur. Quod Frid. Benedictus Carpzouius, maximum Saxoniæ ſuæ, immo cunctæ Germaniæ orna- mentum, curæ etiam ſibi habuit cordique: honorum quidem titulis prioribus inferior, eruditione autem ac in liberalis doctrinæ ſtu- dia amore nemini prorſus Germanorum concedens. Commentariis vsque ad ſæculi XVII exitum perduétis, ipſos cum hoc commode finire poſſem: quæ enim fata noſtris temporibus in Germania ſint Latinæ linguæ, cognitum quis- qus Talis haud fuit priorum Principum ignoran- Talis haud fuit Pier um Seculorum ſcæuitas, Eruditos eruditi ſubleuabant, gqui bono Publico ſeſe applicabant: & talentis pluribus Munerabantur repertæ vel rei vilisſimæ. N6 Gehie ſtrat ione normme leitol Jvum Ne Fieretun hecele l Winus e0 commenn Aulation ſelubire Giligente nutration nnulle Gatishnn ſrnun e vide⸗ multoru 105 ſun tos iam Aelubar lehuraf Onnidg Gertnan Meyr.) (C) Cu orat d erun. ocrnetr emmuvoeun Grnn hun uncui⸗ ⸗ i IN GERM. FATIS CAP. VII. 55 que habet atque perſpectum, habere ſaltem poteſt; ſic, vt res longa narratione ac demon- ſtratione haud indigeat. Quando porro nonnullos litteratos ac elegantioribus ſtudiis deditos ſæculi eius viros dumtaxat nominaui, quum plerorumque memoria ita recens mihi videretur, vt hanc pluribus verbis renouare neceſſe habere me, haud crederem: multo minus eorum, qui vita etiamnum fruuntur, commemorationem quis a me exſpectauerit: adulationis notam, ſi iſtam inſtituerem, faci= le ſubire poſſem: qualem in omni vita mea diligenter adhuc euitare ſtudui. Tantum, vt narrationem a capite ad calcem quaſi conti- nuaſle videri queam, pro inſtituti ratione clarisſimi viri verbis, quænam fata Romano ſermoni per ſæculum, quo viuimus, impende- re videantur, exponam (sſ): quod non ita multorum annorum ſpatio celeberrimos vi- ros, ſummo rei litterariæ malo e viuis ſubla- tos iam doluit: quorum numero, Georg. Schubartus, Chriſtoph. Cellariu, Conr. Sam. Schurzfleiſehius, grauisſimi Latinæ linguæ, omnisque humanitatis, aſſertores: quum Germania noſtra, proximo ſæculo exeunte, Henr. Meibomium etiam, Caſp. Cæœrberum, cla- risſimos (Sſ) Gunth Chriſtoph. Schelhameri, quæ leguntur in orat. de Augmentis & Decrementis Scientiarum, ſu- periori præſentigue ſæculo, an. 1708 Kilon. hab. pag. 30 ſeqq. 58 DE LINGVAE LATIN AE risſimos itidem viros, & ſummas ſuas delicias ac ſingulare ornamentum, Frider. Bened. Carpzouium, paullo ante laudatum, luxerat. Ipſum noſtrum ſæculum funera præterea, Georg. Henr. Vrſino, Io. Chriſtoph. I, agenſei- lio, Ottoni Menckenio, Wilhelm. Erneſto Ten- tzelio, Magn. Dan. Omeiſio, viris clarisſimis, ab exteris etiam ob eruditionem adamatis, ducta, conſpexit. Ipſa autem clarisſimi viri iſtius, quibus expoſiturum me dixi, quænam fata Romano ſermoni per ſæculum hoc im- pendere videantur, ſunt: Germani Latini ſermonis nitorem inſuper habent, in inuidiam, friuolis ratiunculis adducunt, ſi quis paullo di- ligentius eum colat, nouo conuicio Pædanti- ſmum vocant, G qui ſectatur, atramenti caca- torem. Hic enim mor eſt quorumdam, vt quod veris cautſis impugnare non poiſint, ſoom- matis & cauillis peruertere tentent, & apud imperitos calumnioſe traducant, barbarici, uæ iis auctoribus ingruit, ſub noux eruditionis ad ſæculi guſtum adornatæ palliolo latibula quarentes. Quzx vt facilius inueniant, nihil antiquius habent, quam antiqua omnia, tam- quam obſoleta, & veteris æui deliramenta re- iicere, hodiernos contra ſupra illos longe extol- lere, tamquam nouam cœli progeniem, nouis in- genii viribus inſtrultam. Teſtimoniis aliquot allatis, pergit: Ettolerari quidem hac talia vtcun- . untteſn RaIuis pr 44 AN nian u . . Nticte u rAluM 6 ind nulti nn ſpmnlihe : non 17 enruti. lir ſlun nrontit⸗ ptntur, ſahlic⸗ nico i uipt nutg upuan gutle lac ind eritet tur,4 Aucajt irin o ie alitj IN 8 INE IN GER M. FATIS CAP. VII. F5/ vteunque in imperitis poſſent, niſi ipſi quoques qué aliis Prælucere, & ad ſeientias artetque viam præire cupiunt, pasſimque iubentir,quos ptique hæc ornamenta conſeruare par erat, & ex quorum ore nihil niſi mella fluere debebant, & ſeſamo ac papauere conſperſaz oratio, non modo ignorarent ean, verum & tumido faſtu ſupercilioſe contemnerent, ac traducerent pa- lam: non eſſe opus in his tempus conſumere, iu- uentuti ogganientes, nec operæ pretium, de ver- bis ſollicitos eſſet res ipfas ſectandas! Tam incondito ſermoni exemplum addunt, & vel ſcabra aſperaque dicendi, ſeribendique ratione vtuntur, vel patrio ſermone potius aucdire di- ſciplinas acdlſuefaciunt auditores, quo, vt illi quidam putant, ſolo licet ſolæciſimor & bar- bariſmos facere. Ecquis enim puro Germa- nico idiomate artes a Græcir & Latinis inuen- tas in tanto patriæ linguænegleltu profiteri & Propagare queat? Itaque, dum neutram rite linguam didicere de-emos⸗ corrumpunt. Hine, qualer doctorer, tales habemus diſeipulos, qui hac indulgentisſima licentia eo procedunt te- meritatis, vt ſi quid Latina oratione profera- tur, auerſontur veros dobctores, e conſpectu ſub- ducant ſeſo, ac dilabantur. O Profeſſores quis infauſtur genius ita vos exagitat, vt reli- éto Pieridum Choro, ad ſilubſtrei Muſas deſi- ciatis, ac veluti mendici cuiurxdam lacero pan- 70 560 DE LINGVAE LATINAE no obueletis ſtudiorum Maieſtatem? quum, præſertim manifeſtum ſit, cum ornatu iſto con- iunctum eſſe, quod ynicum eſt omnis eruditionis fundamentum. Quum clarisſimus Medicus ſit, qui hæc ad- firmarit, eo minus, non dicam falſitatis, ſed queruli doloris, nomine ſuſpecta eſſe poſſe, arbitror: non enim ignoro, eſſe his tempo- ribus, qui Grammaticos, Criticos, Philologos, contemptim ita ab ipſis vocatos, querulos ho- mines nuncupent, qui quum artes ſuas deſpi- catui haberi videant, omnia queribundis vo- cibus impleant. Verum igitur, ſi non omni- bus, plerisque tamen videbitur iſtud eruditis: ſimi viri pronuntiatum: cuiusmodi plura in promptu fuerant: ſed prolatum inſtar omni- um eſto. Temporum noſtrorum eruditionem ſcite etiam nuper admodum adumbrauit ce- leberrimus in academia Iulia Profeſſor (t): luculenter ſatis declarans, quid euenerit, ex quo veteres auctores ex academiarum cathe- dris explicari deſiti ſint, & bonæ litteræ, Ro- manus cum primis ſetmo, & & in ſcholis infe- rioribus, & academiis, contemni cœperint; atque (ο Herman. von der Hardt in epiſtola ad illuſtrem vi- rum an. 1712 ſcr. cuius inſcriptio, ſ titulus: Priuati præceptores vnde? Nobilium icil iuuenum præce- ptorem expopoſcerat illuſtris vir, cui epiſtola iſta cel. von der Hardt reipondit, nomen quidem ſuum feticens. niguu⸗ ilen han en ſuril ,obreui⸗ Noroſun n ul Pra tun nune e zulli 4 uiſet̃ tur lute, uleut, rian Rberans nl, gui ſut er )ott Drete d ahre Mitn 4 ll IN GERM. FATIS CAP. VII. 56 atque ludorum magiſtri diſcipulos ſuos ſine pennis volare voluerint. Neque igitur mi- rum eſt, celeberrimum Perizonium, de Ger- maniæ noſtræ ſcholarum academiarumque conditione cogitantem, in ſpem non veniſſe, bonas litteras hoc ſæculo præſtanti admodum florentique apud nos vſuras eſſe fortuna: quo ineunte ad clarisſimum Cellarium ſcripſit(tt): In anguſtum oppido coguntur dudum magis magisque communia nobis litterarum ſacra, vt adeo pauci iam ſuperſint caſti eorum ſacerdo- ter, & hi ipſi, vt ſæculum eſt, vtque in eo vile- ſeunt vbiuis bonæ artes, etiam pauciores nume- ro breui videantur futurie nam quis facile la- borioſum prorſus, ſed ſibi ferme inutile ac ſpre- tum publice, tentauit deinceps ſtudium? in ve- ſtra tam latum patente Germania quis iam- nunc per omnes pene Academiar, vbi abi te & paucitſimis aliis diſcedimus, exſiſtit amplius, qui ſedulo & bona fide humaniores illas tuea- tur litteras, & fugientes inde Muſas morari ſtudeat, ac priſtinam retinere antiquæ domus gloriam? Floruit illa, quum Agricolat haberet, Khenanos, Bæcleros, Reineſios, & plures id ge- nus, qui nibil publice profuturum negligebant, ſiue ex vetuſtis id audtoribus, quos diligenter Nn lege- (tt) epiſtola, qua ei de Dictye Cretenſi & eius Inter- prete diſputationem, Dictyos editioni Amſtel. an, 70 præſixam, inſcripſit. 662 DE LINGVAE LATIN AE legebant ipfi, & aliis magis explanatos dabant, repetendum, ſiue ex rerum natura & vſu quo- tidiano nun- demum eruendum foret. At 0 quam diſpares illa nunc pasſim ſeu Dominos habet, ſeu inquilinos, qui ab antiquitatis ſtu- diit, per quæ ſola, ſuperioribus ſacilis iterum, exorta, certisſimum eſt ex caligine denſitſima omnes etiam ſacras profanasque diſciplinas emerſiſſe continuo in ſerenitſimam lucem, re- uocant tamen academicam pubem ad vnum il- lud & recentisſimum Germaniæ ius publicum, boc eſt ad meram barbariem, ſi ſolum acade- miis incubet, nec ſcire quicquam aliud, nifi Juas & ſui temporis res deſideret, quod barba- riei proprium eſt, & ſemper fuit. Cum horum quidem clarisſimorum viro- rum querimoniis parum profecto conueni- unt verba, quibus nonnemo biennio abhinc in ſcripti cuiusdam, patrio ſermone confecti, præfatione acerrime in linguæ Latinæ culto- res inuectus eſt; perinde ac ſi ætas noſtra in ſæculum incidiſſet, quo Bembus, Sadoletus; Longolius, Agricola, Sturmius, Caſelius, Ro- mani ſermonis rudes plane videri queant. In Germaniæ certe academiis complures hodie hiſtoriæ ac iuris publici Erofeſſorers inueniri ſta- tuit, qui Latinam linguam, ceu idolum, ado- rent, & ne verbum quidem admittant, niſi quod Cicero, & alii eiusmodi macidi cautſidi- ci⸗ ſentul. mif⸗ zum mohati Pelant jent, pono⸗ camin te. & g nimas tur, nmnam rilicn. ſteri Wed Pronr teme illud tande mita — — — ———— * N GERM. FATIS CAFP. VII. 563 ci, vt loquitur, ſemel atque iterum in moni- mentis ſuis vſurparint: quum ex aduerſo ta- les ſcientiarum iſtarum requirerentur docto- res, qui parum curarent, an aureæ, argenteæ, ferreæ atque plumbeæ ætatis vocabula lo- quendo ſcribendoque proferrent, de rebus modo ſolliciti: vt videlicet vere Reales vide- rentur. ſiquidem bene atque ornate dicendi artificium, ſiue elocutio, idoneorum verbo- rum & ſententiarum ad inuentionem accom- modatio, leuisſimorum Pædagogorum, ſiue Pædantium, ſit inuentum; qui multo mal- lent, conſecratæ ſuæ Latinitati, vt loquitur porro cenſor, martyres eſſe, quam pati, vni- cam inferioris ætatis voculam ex ore ſuo exi- re. & ſi dicendum, quod res ſit, Latinæ lin- gux vſum Papatus reliquias, easque non mi- nimas, vere dici poſſe, idem cenſor arbitra- tur, ita, vt amorem, quem Germani erga La- tinam linguam per tot ſæcula præ ſe tulerint, ridiculum ac ineytum prorſus ſibi videri, con- fteri haud erubuerit. Multis hanc in rem adiectis, quibus adfirmationem ſuam com- probari poſſe, ſibi perſuaſit, ludicii acerbita- tem quaſi mitigaturus; veritus ſcilicet, ne illud cenſorium nimis quibusdam videretur, tandem addidit: ſe de Romani ſermonis di- gnitate nihil detractum velle, ſe tantum eum condimenti inſtar habendum iudicare; cuius Nn 2 mo- „ 564 DE LINGVAE LATINAE modicum vſum nec cuiquam nocere, nec ci- bum perdere, at immoderatum nihil niſi nau- ſeam excitare, ac exitium parere, ſciamus. Vtrum tales ſeſe præbeant hodie in academiis hiſtoriæ ac iuris publici profeſſores, quales cenſori noſtro viſi ſint: an hic Germanos ni- miæ in excolenda Latina lingua diligentiæ codem iure, quo Otfridus olim, inſimularit, diſputare nolo. Cenſuram certe hanc eius- modi eſſe, iudico, vt id, quod celeb. Perizoni- us adfirmauit, ſatis comprobare poſſe videa- tur: illos videlicet, qui academicam iuuen- tutem ad vnum illud, & recentisſimum Ger- maniæ ius publicum, inuitent, ad meram illam reuocare barbariem. Equidem, ſi omnes Germaniæ eruditi idem de Latina lingua ſtatuerent, quod cenſorem perſuadere aliis auſum eſſe, cognouimus, nulla plane ſpes mihi relinqueretur, meum Commentarios hoſce edendi conſilium cui- quam probatum iri. At grauibus acerrimo iudicio præditorum virorum de eiusdem lin- guæ, & purioris quidem atque copioſæ, in vi- ta communi vſu ſententiis, quarum nonnullæ ſuperioribus capitibus a me ſunt inſertæ, fa- cilius conceÄdendum puto. Si vero Agrico- Iæ, Reuchlini, Eraſmi, Melanchihona, Came- rarii, Dreſſeri, Sturmii, Caſelii, Scioppii, plu- rimorumque aliorum eruditorum iudicia tantt 13 antin ſunte cotit hum henit nerhi. La ultt r ent 4 nelcit lri, homin teren/ lus fot ſorz Latins glecn monie celebe keleg ſiani! ſanei Poete attine ſchol tandl. en ine iur odi lnir a ſ. urltei ihu mmmune n⸗ Aliln Adm Dõ lenud ii⸗ wnl. rr 4 i⸗ n ußr⸗ 6 tl —,— IN GERM. FATIS CAP. VII. 56 5 tanti non fuerint cenſori, & iis, qui in eadem ſunt opinione, velut Pædantium, vt honorifi- co titulo vtar, quem iſti litteratis hominibus, humaniorumque litterarum vindicibus im- pertiri conſueuerunt: Peutingeri, Pirckhei- meri, Hutteni, Zaſti, Hereibachii, Carolouicii, Langueti, Feiferi, Myliü, Gudii, & ſimilium illuſtrium maxime virorum, grauisſimorum iureconſultorum, iudicia, paullo pluris faci- ent, ſpero: quibus Auentini, Ssleidani, Rei- neccii, excellentisſimorum biſtoricorum, Bæ- cleri, Praſchii, iuris publici peritiæſimorum hominum, iudicia addant velim. quod ſi præ- terea patrii ſermonis, cuius eximio amore ſo- lus fortaſſe flagrantisſimus ſibi viſus eſt cen- ſor; quem vero tantum abeſt, vt laudati viri, Latinæ linguæ cupidi, contempferint, vt ne- glectum eum doluerint: huius, inquam, ſer- monis ſtudioſirxſimi cuiusdam viri, eiusque celeberrimi, iudicium ſi deſiderauerit cenſor; tale quoque ei ſubminiſtrabo; nempe Chri- ſtiani Hoffmanni ab Hoſfmanniwaldau, magni ſane inter Germanos nominis viri, & ſummi poetæ (u): ad ſermonem Latinum, ait, quod attinet, me nibil hic monente, iſtum non tam in ſcholis, quam vbique apud nor negligi, ſod ſeræ tandem pæœnitentia banc negligentiam ſequi- Nn 3 tur. (u) ex Commentatione eius epiſtolica ad generoſum iuuenem de Curriculo studiorum vitæ ciuili profa: surorum, Gorl. an. 700, 8. 566 DE LINGVAE LATINAE tur. Sin autem neque horum aucétoritate admodum mouebuntur; tot Imperatorum, Elelctorum, Principum, Comitum, generoſitſi- morumque virorum, quos Latinam linguam ac bonas artes ſummo ſuo patrocinio dignas diludicaſſe, commonſtraui, iudicia leuia, fal- ſa atque corrupta exiſtimare, & amorem, quo Romanum ſermonem proſecuti ſunt, ridicu- lum & ineptum appellare, non iniquum ſo⸗ jum, ſed nefarium plane duco atque impium. Nec vero ſolis auctoritatibus, ſed argumen- te& quoque, ſi liberet, ac rationibus, diſceptare poſſem: ſed actum agerem, ſi id tentarem: firmisſimis argumentis contra præſtantisſimæ linguæ inimicos dudum præter complures a- lios diſceptarunt Peiferus, Hofmanus, Taub- manus, diſſettationibus nominatim ſupra a me citatis: & inter Italos Romulus Amaæſaus, Vbert. Folieta, Quint. Marius Corradus, viri eloquentisſimi, non minus in præfatione ĩiam a me laudati. Quos ſingulos euoluiſſe, bonos ac diſcendi cupidos adoleſcentes, qui men- tem falſis & inſitis penitus opinionibus non- dum deprauatam ſenſerint, haud pœnitebit: omnem dubitationer, ſi qua ipſis fuerit; an Latina lingua digna ſit, in qua addiſeenda= multum temporis collocetur, eruditisſimos vi- ros euidentibus ſuis probationibus ſublatu- ros, ſpondeo: quarum nonnullas tranſcribe- Le enübi bration Puram yeqn & bard ruditot tum, , ni On ℳ transen, et: i Latini traim Optin eius in ſatis, tur in ſtatuan licetd ine in elen. Oi ie lo o⸗ ni o)e⸗ VI o⸗ . e⸗ IN GERM. FATIS CAP. VII. re nihil attinet; etiamſi me non fugit, lucu- brationes eorum in paucorum eſſe manibus. Puram & elegantem Latinitatem minori ope- ra, æque facile ſaltem, perdiſci, ac impuram & barbaram, IV & V capite, allatis ea de re e- ruditorum teſtimoniis, a me iam demonſtra- tum, breuiterque ſimul oſtenſum eſt, perma- gni omnino intereſſe reipubl. Romanam lin- guam ſartam & tectam conſeruari; idque in transcurſu tantummodo a me monſtratum eſt: inſtituto enim meo alienum videbatur, Latini ſermonis laudes celebrare, atque con- tra impugnatores eum defendere. ipſe quam optime ſeſe defendit; dum contemptores eius inſcitiæ ſuæ pœnas ſubinde dant graues ſatis, nec iniuſtas; haud exiguo certe haben- tur interdum ludibrio (v). Nam licet non ſtatuamus, beatos in cœlo Latine locuturos; & licet difficulter quis probauerit, Chriſtum La- tine interdum locutum eſſes quod vtrumque Melchiori Inchofer probabile viſum eſt (u): (v) id omnino fieri, Oct. Ferrarius aliquot, iisque per- ſpicuis maxime exemplis in proluſionibus ſuis, præ- ſertim Prol. VIII, de Caugis pereuntium litterarum, docet: qualia multa quotidianus vſus nobis ſubmi⸗ niſtrat. (u) cap. 2, & 4, lib. V, hiſtoriæ §. Latinitatis: quam in WI'libros diſtribuit: quorum I agit de Origine, & vario Progreſſu Latinitatis. II de Causis declinan- titLatinitatis, IIl de Cultu linguæ vulgaris IVde Waieſtate linguæ Lating. V de Sankztitate lingus 567 568 DELING. LAT. IN GERM. FAT. C. VII. amplisſimæ tamen laudes aliæ ſuperſunt, quæ Latinæ linguæ ab eodem, & reliquis, quos ci- taui, verisſime tribuuntur: inſigni ac illuſtri linguæ vſu demonſtrato. de quo ſi cui non- dum certum fuerit, Inchoferum præter cete- ros euoluat: addere ei poterit Guil. Mechouii Antiphilam, de Natiuaz ac genuina Latinitate in ſcholis retinenda (X): ne, teſtimoniis rei- que veritate conuictus quaſi, de linguæ inno- centisſimæ decore detrahentibus aures præ- beat; ſed conuicia, ac minus firma, & falſa plane atque corrupta iudicia flocci pendat. Quod prudens conſilium Melanchthon olim dedit, ad noſtra tempora non minus aptum: quo diſcipulos ſuos nihil curare iusſit, quod omnis eruditionis irriſores, ſi quem artibus operam dare viderent, irridentes dicerent: Hæc eſt Platonica facundia: nullius enim ir- riſiones huiusmodi momenti putandas eſſe, confirmauit. Eraſmus quoque artes exte- nuantibus, & dicentibus, non opus eſſe facun- dia, prudentisſime reſpondit: Nec opus eſt ſolæciſmis & barbariſmis. Latinæ. & VI denique de Variis variorumInſtitutu circa linguam Latinam. prodiit libeflus Monachii an. 1638, 8. a Morhofio, Polyh. litterar. lib. IV, cap. 9, H 3, valde laudatus. optimus ibi vocatur liber, quo eruditisſima multa proponantur, & ſcitu maxi- me digna. (X) Cellis an. 1677, 8. F I N I S. Lioſie, IITTERIS IMMANVELIS TIIII. WMon uncne⸗ niuili oſtcninan. rrtrcet Mlalus 4latimncte monis ter ates te⸗ tm Klil, Ncihenlt. cthonolm ims phun iult ios gletn ids ltes Cicekent: glliuusenimin⸗ Ctuncs el⸗ e Altss elk⸗ huc wunh ſtutis 4 Noonchi lib. Weid vocatur liben & ſcicu wad⸗ —— I. ⸗7 — 5 DE IN PER XVII SAECVLA AMPLIV — TEIEEEE NNE AB IPSO TEMPORE, QVO ROMANORVM A R MA EI C O MMERGCG NONNVYLLVYVM EIVS VSVM INTVLERVNT', AD NOSTRAM VSQNE AETATE — AV C T O RE TTTNINNNIIII SVLZBACO- PALATINO. 5 F* £☛ leeennnn Et pius eòst patriæ fabta reſerre labor NNNNNKKK,².:†0 1 2 3 4 5 6 7 9I2OD IDCGCoLIL. 15 Balance Süas 222 Sssssz 9 10 11 12 13 14 8 — N T docerunnnnnannnnnn 68 9 Focus M 1 0 K J H 4 Copyright 4/1999 VXMaster GmbH wwW. VXyaster. com VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset