Bk308_qt_2
author: Mögling, Johann Ludwig

N12509955371 021

UIIIII

IlIuu

1

UNIINI

II

c

B T0

4

.ν☚w⅞BW
EXEKCGITATIO PHYSICA /

— De
ALIISQHIE HIIIC GCGOGNATIS SPECUBUS
DIVINI NuNINIr AusPICIO,
D SuH .
RECTORATH MAGNIFICENTISSIMO,
Sereniſſimi ac Celſisſimi Principis ao Domini,

IOHANNIS FRIDERICI.

Diucis Wirtembergiæ ac Tecciæ, Co-
mitis Montispelgardiæ, Dynaſtæ Hei-

denhemii, c.
54CkEDE CDäE SAREA MAIESTYATIS CAPITANEI;

— bPREE S I D. E
MOGLINGO, 2
Philos, & Med. Doctore Experientiſſimo, Phyſices & M
thematum in Inelyta hac Academia EB ERHARDINA /
Profeſſore Celeberrimo,
Præceptore & Patrono ſuo omni reverentia ſuſpiciendo;
Publicæ Philoſophantium Ventilationi exponit £
JohANN-MATTHAuS BR IGELIusS, Reutling.
Ad Diem Martii,
7 7 XN £,
Literis JIOHAN M-HE NRICGI REISI,

ANNOM DCLXXXV.

* CIüYTX REIPIELICE

L I1BEN ⸗F£
REUITLINGENSIS-
Magnificis, Nobiliſſimis, Ampliſſimis,
Prudentia & rerum uſu Excellentiſſimis,
Judicii Dexteritate, Juſtitiæ Integri-
tate Eminontiſſti imis, Specta-
D O MINIS5
CONSULIBUS, maie
PRTORIBIIS ””
ta lbire,6

CETERIS SENATORIBIS,

matricem
ſfüti,
. . . riſtudio⸗
Dominis Mæcenatibus, Patronis Ez-
& Fautoribus meis, in debiti honoris, tane
cultus et obſervantiæ pignus has Stu- ne
diorum meorum Primitias uient,
Sedhunn
Dedicare volui ac debui ſentandur

JoHANN -MATTHAuUS BRIGELIuIS,
Author.

.83 [3.] Se⸗
.l

Lector Candide.

Udax amor fuit Orphei, qui, ut
Euridicen ſuam ex Inferis repeteret, ne-
que Stygem, neque trifaucem horruit
Cerberum. Audax quid ni ? & hic amor
μ meus, nen quidem Euridices reducen-

dæ, quæ mox ad Inferos relapſa eſt, ſed veritatis, unicæ
illius Sponſæ meæ, ex abdito naturæ gremio in lucem
protrahendæ, neglectis vel Cerbero mordacioris calu-

5 mniæ dentibus. Sed vicit amor veri, & agnata bonæ
1. menti abſtruſiora quæque ſcrutandi & detegendi vo-
J5 luptas, ut nihil periculi perhorreſcerem. Non me fu-
git quidem, quàm cæcæ indaginis res ſit telluris oper-

ta ſubire, & naturæ alvum Infernalem excutere, cùm-
ſenſuum hic Induſtria excludatur, & vix rarum deſuper
Bs, lumen affulgeat. Veteres certè licet non defuerint,
matricem ſubterraneam quà ingenio, quà ligonibus
ſcrutari, parùm tamen lucis hic intulerunt, quia majo-
ri ſtudie venandi metallorum venas, quàm illuſtrandæ

Patrori tertæ agebantur, more ferè talparum quæ humum ef⸗
fodiunt, ſaltem ut lumbricis inſidientur. Moderni au-
, onons, tem, quamvis oculatiores in his tenebris ſubterra-
gro⸗ neis viſi, tot diſſenſionibus hinc inde faces ſuas con.-
6 ℳ cutientes, omnem propemodum lucem extinxerunt.

Sed num propterea reſiliendum, nec quicquam ultra-
tentandum? Minimè arbitror, niſi extremi torporis &
bui flagitioſi miraculorum contemptũs argui velimus. Li-
„

norinns A 2

cet enim non præſumam, me balladium aliquod hic
reperturum, non deſpero tamen, & conjecturis hiſce,
clariorem faculam, ad inſpicienda ſubterranea, ſaltem
mihi accendi poſſe. Quod enim in tenebris iter pri-
mùm palpando tentatur, impercuſſo tandem pede te-
ritur. Supremus omnium rerum Opifex, quem etiam
Abyſſus laudare debet, deſuper nobis Gratiæ ſuæ radi-
os, huic naturæ receſſui illuſtrando, immittere digne-
tur.

CAPuT I.

INFERNO NATURX.

N aditu & veſtibulo hujus Inferni diſpicimus meritò & le-
ge methodi, de illius Etymologia, Homonymia & Synonymia,
quas partes, ceu faces quasdam, in hæc ſubterranea deſcenſuri
præferimus. Etymologia parvo hic momento eſt, quia hoc
vocabulum latinum intellectu pronum. Nihil enim aliud inſinu-
at, quàm aliquid nobis inferius, vel quod eſt infra nos, nimirum
Centrum Terræ, quod ad omnem circumferentiam infimum di-
ci poteſt. Inter Homonyma, quæ hinc proſcribimus, occurrunt
nobis (1.) Poëtarum Avernus, Acheron, Cocytus, Lethe, Phle-
gethon, Styx, & alia hujus farinæ commenta, quæ licet alicu-
jus ſapientiæ cortex & involucrum haberi poſſint, cum Inferno
tamen noſtro vel nihil, vel parùm analogiæ habent, quia hic DEr
opus & Creatura, non otioſi ingenii partus vel abortus eſt. (2.)
Miſſum facimus hic Infernum tàm Pontificiorum, quàm No-
ſtratium; cum ille, nimirum Pontificiorum, intra Terram, ut qui-
dem fingunt, eumque curiosè magis quàm verè deſignant, planè
non exiſtat, & ne quidem ibi cum ſana ratione concipi poſſit= Ille
= autemwo

nfeal
inceitſ⸗
crene luhr⸗
gcrumn lutn
1o Pane Ill
erquitendi.
prrer oc 1
Tuittarus; Bed
Jiiut, guod
ta Warural
cet. jann pe⸗
Niturr ſomu
grelinlkal

g. 2
in Reronn da
Rtam Rati
tomn eli
Drus ſoper
Vapor aſeeni
por illeaut
erre viſcerb
noh eäiiyen
Uoria mern
Rarlinguit
Nirerſill, u
rat, At Ter-
Uem illum
dimtbbis,
aporatior
oqe futun
mun ciron
Dldentunt

—
onſeuris hiſe
enantr,ſilten
enebris er pri.
n gem pedete.
hem etiam
tig Iuæ ndi.
miere cione.

UN.

imus menitd Rle⸗
a& onynin,
anei deſcenlurt
nto eR, uiaho
Win aliud inſnd⸗
gra nos, Mimnitum
Gawinhmumd⸗
bimus, ccufrunt
, gve licer alen⸗

t, cu Inlkerno

bent, grin HieDen
ottls ek 6
* 1.
Crum, Anam 4
iern ,
. oſſt:
concſhiſda

5.

autem, quem Orthodoxi Noſtri & Scriptura probant & eruunt-,
in certo 73 & loco determinato collocari nondum valet, ſed æquè
circa vel ſupra nos, quàm infra nos eſſe poteſt. Sed hæc Theo-
logorum ſubſelliis excutienda relinquo, magis ſollicitus cum Pio
Allo Patre Infernum evitandi, quàm curiosè nimis rimandi ſeu
exquirendi. Ad Synonymorum claſſem nihil ferè redigere licet,
præter quod in S. Scriptura Abyflus; apud Platonem Oceanus-
Tartareus; Bechero Centrum Terræ; aliis Meditullium Terræ;
dicitur, quod nobis Infernus Naturæ audit, quia infimum in
tota Natura locum ſibi vindicat, quo nihil inferius concipere li-
cet. Jam ne videamur in antro Trophonii hunc Infernum
Naturæ ſomaiaſſe, vel Poëtica quadam licentia excogitafſe, pro-
gredimur ad evincendum & demonſtrandum ejus Exiſtentiam.

§. 2. Quod autem reverà Centralis ille Infernus exiſtat
in rerum natura, id non ſolùm ex S. Literis probatum dare, ſed
& tam Rationibus, quàm Teſtimonio Philoſophorum fundare in-
tegrum eſt. Dicitur Gen. c. 2. Vſ. 5. Non enim pluerat Dominus
DEuS ſuper Terram: & homo non erat, qui operaretur terram : ſed
V'apor aſcendebat, irrigans uni verſam ſuperficiem terræ,. Jam Va⸗
Por ille aut ex ſuperficie Globi Terr- aquei aſcendit, aut ex imis
terræ viſceribus ſeu Abyſſo Magna, uti cap. ſeg. 7. legitur; Atqui,
non ex ſuperficie terræ, maris, flwuminum, aut lacuum, ſic enim-
pluvia meruiſſet appellari, quæ tamen expreſsè in Textu negatur.
E. relinquitur illum Vaporem natum ſuiſſe in Abyſſo quadam II-
niverſali, ubi DgSι Aquarum partem in hunc uſum concluſe-
rat, ut Terra irrigata undiquaque fœcundanetur. Dicis Vapo⸗
rem illum potuiſſe afſurgere ex Specubus diverſis aquà innn-
dantibus, & ſic non opus ad Centrum aliquod recurrere. Be-
Evaporationem illam ex Specubus Particularibus, particularem
quoque futuram fuiſſe, nec ſuffeturam irrigand æ LIniverſæ Ter-
rarum circumferentiæ, quam tamen S. Textus clarè innuit-.
Succenturiatur huic locus Genes. 7. Yſ. 11. Anno ſepecentefimo vitæ
JNoë, menſe ſecundo, ſeptimo decino die Menſis, rupti ſunt omnes Jon-
ter Abyfi magnæ, & Cataralta Cœli apertæ ſunt. Ecce hic expreſsè
Abyſſi fit mentio, & quidem Fontium AbyMi; unde enim fontes,

6.

unde flumina, unde ſtagna & lacus molem aquarum ſuarum ac-
ciperent, & terræ ſuperinfunderent, niſi ex hoc Univerſali Hydro-
Phylacio ſubterraneo? Adde verba ſequentis Capitis Yſ. 2. Ei elaußi
ſunt fontes Abgſi, reverſæque ſunt aquæ de terra, euntes & redeunte,
hoc eſt: Aquæ ſeſe rurſum in ſuum locum, & quo prodierunt, re-
ceperunt; in quem autem, quæſo, locum tàm immenſa aquarum-
moles reduci potuit, niſi in hanc Centralem Abyſſum terræ ?
Quò naturali gravitate ferebatur, & poris terræ imbibita abſorbe-
batur. Dictum Deuteron. 33. Yſ. 13. Joſeph quoque ait: de benedi-
Hione Domini terra ejus: de peumis Cœli, & rore, atque Abyſſo ſub-
jacente: duplici modo pro noſtra militat ſententia. Primò enim
ex eo poteſt demonſtrari, Aquam noſtram Centralem non mi-
nimum facere ad fœcunditatem atque fertilitatem terræ, & Bene-
dictioni divinæ, ut ita dicam, ancillari. Deinde oſtenditur in,
hoc Textu, per Abyſſum non intelligi Mare, quam vis alias quo-
que Abyſſus aquarum audiat, ſed Barathrum, Centrum Aqua-
rum, uno verbo Infernum naturalem fubterraneum; cum ma-
re nobis non ſubjaceat, vel terræ ſubſtratum ſit, ſed in Circumfe-
rentia ejus fluuet aut ſtagnet, ut ita Abyſſus ſubjacens dici me-
ritò nequeat.
8S. 3. His ex S. Scriptura ſatis ſuperque firmatis, ſupereſt, ut
rationis quàm luculentiſſimos radios deorſum mittamus, atque te-
nebricoſo alias! nferno huic lucem à Philoſophia deſuper fœnere-
mur. Primum verò Argumentum, quod ad Exiſtentiam ſubter-
ranei noſtri Centri ſive Inferni probandam in medium produ-
cimus, tale eſt:
Si Vapores & Exhalationes ſulphureæ, bituminoſæque eò
copioſiores deprehenduntur, quò penitius & profundius in ter-
ram fodiendo penetratur; ſequitur Principium horum efſe Cen-
trum terræ, quod imum eſt atque profundiſſimum; aut admit-
ti debere terram eſſe infinitè profundam. Atqui Prius Experien-
tià Metallifoſſorum, referente Boyle, affirmatur. E.
Conſequentia ſtat firma, quia tertium non datur, unde eflent.

II. Quicquid eſt præcipuum & perpetuumsubjectum Circu-
lationis Aquarum, illud utiq; eſſe ſuum in Natura habet. Atqui
Cen-

(Cenyuch
drbſer
Mor eſt extta
tas.
UIl Ci⸗
rocrcenas
Atgni hehi⸗
Maie K in lo⸗
Ge Ntroc ue he
Wechns. Uun
rjusDiſpntt
Vel erarpoa/
ſ. 4. Iul
Wrat, NoVWaN
Dtate guidam
ocknns ere
ſomus, Cohre
Nle,iinbhe
docitca Tertat
ele, E Tana
Ceytum, Ph
Neltek. Derp
1ro, mort ad ilt
Uenzekktant, n
nl d 19. 4,
ſtere videtur
1. 129. ett:4
honr, G infer
fin ayorihe „
nmegi, G, eſ.
leme belenbie
nunm aini,
. anemſtrerti
öhekhan
nch 1ginn,

—

unn ſanm
elhineſal *
Piisflr i

.
7 eigis 6 leleunta.

men 2 aarun
Abyſium teryg
nbibit⸗ 26lotte.
lie iit: e bene,
Atfie Allo ſt,
1. Piimc enim
Valem non mi.
tene, & Bene⸗
oltenditur in⸗,
Nnis las uo⸗
rum Aadr.
beum; cum ma-
A Cicumte⸗
Dasens Derme⸗

nati, ſuperelt, t
tamus, atade te⸗
deſuper ſeere.
xittentlamn ſubter⸗

nmediumn proct⸗

itnwinolegte ed
prokuncisinter
honm ele el-
Inum;atachi⸗
uibmiusrperiel⸗
inr. E.
„unde ehent⸗
ubſeum in

tun hebet G

Centrum noſtrum eſt non ſolùm perpetuum, ſed & neceſſa-
rium Subje tum hujus Circulationis. E.
Major eſt extra controverſiam poſita. Minor patet ex ſequen-
tibus.
III. Quicquid dat materiam non ſolùm fontibus, ſed etiam
producendis Mineralibus, illud non poſtrema Pars eſt uni verſi.
Atqui hoc præſtat Centrum noſtrum. E.
Major eſt in luce poſita. Minorem probabimus infra, quando
de utroque membro in Explicatione cauſarum Centri prolixius
agemus. Plura argumenta probantia erui poſſunt ex ſequentibus
hujus Diſputationis, quæ ſtudio hic omitto, ne eadem crambe bis
vel ter apponatur.
S. 4. Tullius inquit: ipſo novitatis nomine commoveri na-
turam, novamque formam oculos ſemper terrere. Ne igitur no-
vitate quàdam Lectorem offendamus, veſtigia quædam ex Anti-
quioribus eruere placuit, quæ bona ſide in hoc argumento ſecuti
ſumus. Cohortem autem ducit Plato Philoſophorum Anteſigna⸗
nus, qui in Phœdone ſuo tradit: Tartarum flumen, dum ſine fun-
do circa Terræ Centrum volvitur, omnium aquarum genitorem
efſe. E Tartaro enim tres alios inſignes fluvios, Acheronta-:
Cocytum, & Phlegethonta, ipſum quoque mare, oriri, eodemque
recurrere. Perpetuum eſſe Tartari agitationem, ferri jam & Cen-
tro, mox ad illud relabi, & hinc efſe, quod quæ nunc ſupra ter-
ram:effluant, nunc intrò revocentur. Citante Cellario in Meteo-
vol. Sect. 25. Art. I. p. 327. Calculum dein Sententiæ noſtræ ad-
jicere videtur Quercetanus, quando in Herm. Medic. Def. c. 14
p. 728. dicit: Atq, bæc perpetua Cir culatio eſt, qua Cœlum terræ ma-
ritatur, & inferiora Elementa cum ſuperioribus cob5unt. Perpetuts e-
nim Vaporibus e Centro terræ in aquas expulfis, & e aquis in aèrem
evectir, Sc. Leſchius in Tract. 2. de Lap. Philoſ. expreſſis Centrum
Terræ deſcribit verbis: Centrum terræ, inquit, eſt quidam locas
varuus ubi nil quiefcere poteſt: in Centrum 5ve Centri marginem
& circumferentiam, quatuor Elementa ſuus projiciunt qualitates. Et pau-
lè poſt: Nam res omnes ex eo fonte habent originem, nec quicquâ in toto
mundo naſcitur, niß per hunc fontem. Sequentibus etiam Tagae
4 tibus

8.

„

tibus docet, quomodo Metalla & Mineralia ex Vaporibus & Cen-
tro terræ exhalantibus generantur & producuntur. Suffragatur
quoque liber ille, cui Titulus, Arcæ arcani artißciofisßmi apertæ,
(in Theatr. Chym. ! olum. 6. pag. 305.) qui ita habet: Dum itaque
illæ aquæ deſupen deſtillant, tune Vapore ex Centro terræ aſcenden-
tes ipfis in oceurſum veniunt. Nobiſcum inſuper faeiunt Cardanus;

Valleſius in Sacra Philoſ. c. 63. Heinricus ab Heer, Spadacren. .

I. Becherus:, Phyſ. Subt. Lib. I. Selz. 2. c. 2. Excell. DN. D. Came-
rarius, in Diſp. de Scatebra Acida.
F. §. Eſto igitur Deſcriptio inferni Centralis talis: In-
fernus Naturæ eſt Convexa & Spatioſa in Meditullio ter-
ræ à DO creata ſpecus, ut recipiat aquas è fundo ma-
ris eò deſtillantes, easque calore interno reſolutas, de-
nuò in forma vaporum ad circumferentiam terræ re-
mittat, unde fontes & corpora ſub & ſupra terram ge-
nerantur, foventur. Ex hac delineatione liquet, quæ ſit-
Cau ſa Efficiens Inferni naturalis; Ea verò ſaltem unica & prin-
cipalis eſt DEus T. O. M. qui in Hexaëmero, cùm Coœlum Ter-
ramque crearet, Centrum Infernale ſimul quoque produxit-,
relinquendo nimirum Cavitatem aliquam in Meditullio terræ in-
ſignem, eo fine, ut illa caverna aqua repleta inſerviret terræ un-
dique & undique humectandæ. Idque & S. Textu ſuperius alle-
gato Gen. 3. yſ. 5. demonſtratum ivimus. Vapor enim ille irri-
gans univerſam terræ ſuperficiem non niſi ex Centro tanquam
Corde terræ prodire potuit, ut ſe in omnem circumferentiam dif-
funderet, ſicut in Animali ſanguis ex Corde emanans in omnes
venas corporis ſurſum deorſum meat & remeat.
§. 6. Materialis cauſa, vel Subjectum in quo eſt ter-
ra: Materia proxima ſive ex Qua ſunt partes limoſæ & argil-
loſæ, ſcilicet quà lnfernus recipit & imbibit ſtillicidia Maris, quà
verò tranſpiratio Vaporum & halituum fieri debet, ſunt ſpengioſæ
& tophaceæ. Et hoc eſt de neceſſitate, ne vel Aquæ marinæ uno
impetu in Centrum irruant, ac motum Circularem, qui hic fieri
debet, cenfundant; vel excitati in illo, ab efferveſcentia ſulphu-
rearum,

Ps capere potue
Vverumn tigioar
Gi, ria cahan
Pr ltillands
d. 7. 0
peeun, ginge
mariselabaut!
lrin Kgnautin
WA1 wüns Are
enim matii
MWNNid con
ne Gebet ad o.
Centrum pan
blolrit pund⸗
tium terresrum
ſuum, lirum
inlkilznzidene
Nbarunn
an penetren
HxaanCer
Uen velconfrl,
haromcdde viſ
Percohtione
ur Eermentz
A Ivereet
ic⸗ lertian
e,iti n
uth. dat
iſonen

—
nkmin 3Cen
iagukeka
in cherte,
et: Din itafie
he 6 lerye aſeetlen.
einnt Crde
eer, Dulun 6
AlDr. Care.

nttalis tls l.
Mecinlioter.
16nco ma-
teſalius ge⸗
an Eene ſe⸗
Dfa team V.
n uNica &7in-
dn Cclum Tet-
Ogue produrite,
Gitulio terræin-
rriret terræ Un-
uſaperins ale⸗
or ebimn ileinti⸗
entro taoquam
umkerentiacncl⸗
nans in olnner

nin gvoette⸗
linoleckngil.
icia lariggn
lu pongieſe
æe marinz m
en, guifito ki

ebtiafuh
toarumn,

9.

rearum, bituminoſarum & ſalinarum maris fæcum, va pores ha-
litusque in aſcenſu ſuo ad circumferentiam impediantur & cohi-
beantur. Quantæ autem capaeitatis Infernus Centralis ſite,

quotque milliaria in Diametro terræ occupet, adeò certèò metiri

non licet, cům nemo hactenus illuc penetrare, & menſuram ocu-
lis capere potuerit; veroſimile tamen videtur, ſpatium illud con-
vexum triginta circiter milliaria Germanica ambitu ſuo comple-
&i, ut ita capax ſatis eſſet ad vaſtam immenſamque aquæ mari-
næ inſtillantis recipiendam copiam.
§. 7. Forma Externa Inferni deſcripta nobis fuit per-
ſpecum, & ingentem aliquam Ciſternam aquarum, jugiter è fundo
maris deſudantium, ibidemque tanquam in univeriali Hydrophy-
lacio ſtagnantium, quo reſpectu non incommodè infernum,
vel potius Alveum Inferni Naturalis indigitare poſſumus, aliàs
enim à mari ipſo parum differret. Figura ipſi alia aſſignari non
poteſt niſi convexi cujusdam fornicis, quia proportionem ſerva-
re debet ad totam Peripheriam terræ, quæ uti rotunda eſt, ita
Centrum pariter rotundum requirit. Formam Internam-
abſolvit putida, fœtida, atque horribilis ſentina, & illuvies par⸗
tium terrearum, a&rearum, ſalinarum, ſulphurearum, bitumino-
farum, aliarumque quas ſecum vehit aqua marina, Inferno huic
inſtillata; idque perfacilè contingit, cum fundus maris ab immen-
ſa aquarum mole undique preſſus humectetur, ideòque fortiter.,
etiam penetretur ad finem usque, ubi Infernus jacet ſubſtratus.
Hæc aqua Centralis non poteſt non eſſe calida ob commixtio-
nem vel confuſionem particularum ſalis, ſulphuris, bituminis, a-
liarumque viſcoſitatum, quibus fundus maris ſcatet, & quæ jugi
percolatione in Centrum terræ non pofſunt non inſignem exci-
tare fermentationem atque ebullitionem; Sal enim marinum, in-
quit Quercetanus, in Def. Herm. Med. p. 14. Sulphurea & mercu-
riali eſſentia non deſtituitur, ut experientia, à ſeparationi arte pe-
tita, quivi vel mediocris Chymicus demonſtrare poteſt. Et Becherus,
in Phyſ. Subt. Lib. 1. p. 93. teſtatur, in ipſo Sale Marino ardentem-
latere pinguedinem. Quarum particularum inter ſe mixtione &
confuſione magnum calorem teporemque dein exiſtere probabile-
B

eſt

I0.⸗

eſt atque neceſſe, & exinde varias in Aquis Infernalibus onri al-
terationes, digeſtiones, particularum à ſe invicem ſeparationes“,
eopioſamque vaporum excitationem.
§. 8. Finis abſolutè talis eſt Gloria DEI. Reſpetivus ve-
rò eſt hominum utilitas, in hunc enim uſum DEuSs T. O. M. A-
quam marinam in Infernum Naturalem incluſit, ibique ſtabili
naturæ lege, ut loquitur Libavius, eſſe juſſit, ut in hominum ce-
deret commodum, quia omnia propter hominem, & homo pro-
pter DEuM. Præbet enim nobis I. Perpetuum omnium ſcaturigi-
num, Fluminum, lacuum, rivulorumque fluxum. Nam Vapo-
res in Inferno Naturali excitati, per poros Convexi ob eorum-
dilatationem ex Centro ad circumferentiam terræ protruduntur,
ubi non ſolàùm à frigore ejus in aquam concreti, ſed & mediante
limo aliquo ſubcæruleo condenſati ſpiſſique redditi, in ſcaturigi⸗
nes coëunt copioſiſſimas. Et prout Conditiones viarum diverſas
inveniunt, variæ prorumpunt aquæ, vel ſimplices, vel minerales;
loci terræ nimis arcti dulces ſuppeditant ſcaturigines, quod parti-
culæ dulces reli ctis circa fundum ſalinis, facilè per illos poros per⸗
meant tranſcenduntque; ſin via ſit nimis laxa poroſaque, ita ut a-
uæ Infernales depurari, fæcesque ſuas deponere ibi nequeant,
vVariæ oriuntur Mineralium aquarum ſcaturigines. II. Habet ſe
ut Principium productivum Metallorum, ſuecorumque minerali-
um. Metalla quippe priusquam in ſuam abierint ſoliditatem, &
onſiſtentiam acquiſiverint, exiſtunt liquida, mollia, humida, mu⸗-
cilaginoſa & unctuoſa, inſtar lactis butyroſi & caſeoſi, à Metal-
lurgis vocata GIIRſve BII R. Hic autem liquor metallicus non
aliunde, niſi ex effluviis circa Convexum Centri quàm optimè
coctis, purificatis, & digeſtis oritur, in materia diſpoſitiva me-

tallorum inſpiſſatur & figitur, donec tandem metallicam nanci-

ſcatur ſoliditatem. Succi minerales ex diverſis generantur efflu-
viis oleaginoſis, ſulphureis atque bituminoſis, ex Centro Infer-
nali evaporantibus; prout enim varias in aſcenſu offendunt vias,
variasque & ſpecificè differentes terras in occurſu habent, in qui⸗
bus ſpiſſantur & figuntur, diverſificantur quoque Succi. III. Ex

halitibus iſtis lInfernalibus etiam in aere producuntur Varia Me-
tseora „

—
eonu il
ſunui⸗
un Mete⸗
DMugnam t
1orun murn
Veritum e
hortends
Peſienem,
ſous exiſted

aln aeri de

dsfalſ aut
lncepllis t
urerlV.ll
Pallawn ed

Punmüm

er Amer
Dpatura kee⸗
K bitumino
Nunt. Nec
Fles K inlo⸗
bis non elt .
gvando adhn
De his knt-
.. 9.
Humid 6,
illl alii dr
Altech huie
igua hoſtra
lolinn bu
beejosi
uloenm
thulſkeu
Darthiio,
kla in en
2) rade
lenhan

—

1. 0. M.
hominum ce.
* homo pro.
nium latmai.
Nem Vepo.
riob eorum
otnduntur,
megiante
inſeaturigi⸗
mmn diverſas
A minerded;
,quod parti-
s dorcs her⸗
de, Mit a⸗
eibi egneant,
II. Habetſe
gde Wödetal⸗
ſOhditatem,
,humida,wn-
leol, Metal⸗
r wetallicusnon
quun opiime
Giſpoſtina ne⸗
etalllcam abel⸗
enerantur efflu-
Cento lfer⸗

ofedont nin,
habent, in

. ſe⸗
ur Vana
uu⸗ old,

teora, pro natura & loco evaporationis: Pori enim terræ ſi nimis
ſunt laxi, & aquei per illos aſcendunt vapores, aquea in aêre ge=
nerari Meteora quis neget? Halitus ubi ſubtiliores, inque corpus

pnunquam reducibiles, ex terra erumpunt, aerem agitant, & ven-

torum murmura excitant; ſin rupibus aut ſaxis ita coërceantur, ut
vi exitum quærere ab aliis vaporibus inſequentibus urgeantur-,
horrendos terræ motus, translocationes montium aérem quoque
Peſtilentem, & quid non noxli patrant? Hæc effluvia porrèò cras-
ſiora exiſtentia, ubi per fiffuras lapidum, rimasque terræ in medi-

am aéris Regionem tendunt, Ignea ibi pariunt Meteora. Et quis

nos falſi aut abſurdi arguet, ſi ſtatuamus has exhalationes Etnæis
Incendiis tàm uberrimam materiam cum motu igneſcente adve-
Gare? IV. Ultimus denique, ſed non minimus uſus Vaporũ Infer-
nalium eſt plantarum fœcundatio: Vaporem enim Centralem

plurimùm inſervire ad totius terræ fertilitatem, ſatis ſuperque li-

quet tùm ex S. Textu ſuperiùs allegato; tùm ex aquæ Centralis
natura fœcundifica, ut quæ particulis conſtat ſalinis, ſulphureis
&& bituminoſis, in quibus Phyſici omnem vim fructificandi repo⸗=
nunt. Nec obſtat, quod illæ terræ, quibus Mineræ ſubſunt, ſte-
riles & infœcundæ, imèò aridæ prorſus apparent, ſermo enim no-
bis non eſt de ſale, ſulphure, calce, & ejusmodi jam factis, ſed
quando adhuc ſunt in fieri, id eſt, in Principio humido latent-.
De his tantum. =
§. 9. Ex ha tenus dilucidatis nemo non videt, Calidum &
Humidum, quibus ſubterranea generantur, aluntur & foventur,

nulli alii Principio attribui poſſe, niſi huic Inferno. Veritati

autem huic ex una parte ſe opponit Helmontius, qui pro Centrali
aqua noſtra, unde fontes gigni diximus, neſcio quam arenam vel
ſabulum bulliens jam olim obtrudere voluit. De hac ſententia
verba ejus in Tract. de Terra S.,. legi poſſunt. Nam & ſi Archæo
ipſius locum daremus, premeretur tamen hoc Paradoxon ſequen-
tibus difficultatibus. (r.) Poſitâ ipfius axenâ Quellen, non ap⸗
Paret Ratio, Auamned aqua, quæ à mari jugiter ex ipſius ſenten-
tia in eam influit, ſalſedinem ſuam exuere & deponere poſſit-,
(2.) Si rationem hujus det per transcolationem, urgebit eum ex
altera parte Ratio ſalſorum fontium, qui interdum longiſſimè à
B 2 gurgite

12.

=
gurgite marino abſunt. Sin dicat hoc eſſe à Salinis, mirum eſt,
Ri illæ à ſabulo undante non diffluant. (3.) Quid impedimen-
to eſſet, quin illi meatus atque dutus ſubterranei, à ſabulo illo
Helmontii protinus obſtruantur, ſicque fluxus aquarum interclu-
datur? (4.) Quid ni poſitis his, omnes Fontes, Flumina, lacus
copioſiſſimam veherent arenam, ut ita brevi omne illud ſabulum
terræ diffunderetur, & deficeret, cui tamen Experientia reclamat.
(S§.) Hac ratione omnium vaporum ſubterraneorum negaretun-
Exiſtentia;, quorum tamen non ſolùm uſus inſignis, ſed & neces-
ſitas ad quamvis productionem ſubterraneam maxima; ſabulum
enim Helmontii non poſſet non illos abſorbere aut intercipere. (6:)
Ita nulli Terræ motus naturaliter exiſterent, nec venti & Terra-
prorumperent, cùm ubique famola illa arena, quæ ſubſternitur,
intercederet & ſeſe immiſceret, ut vim a&ris eludat; quos tamen-
naturalibus è cauſis exiſtere, contra Helmontium id temerè in gra-=
tiam ſui ſabuli negantem, Philoſophi hactenus ſatis ſuperque de-
monſtrarunt. Abſit autem ut omnem inficiemur prorſus arenam
ſeu glaream in viſceribus terræ aquis imbutam. Quod verò ta=
lis glarea ubique & infra & ſupra Horizontem terræ reperiatur;
ſcaturiginibusque vivis ſit referta, ita ut omnium Fontium & Flu-
minum origo exiſtat, hoc eſt, quod hacenus dictis & probatis“*
negamus & pernegamus. .
8. 10. Przater Helmontium nobis obluctantur, qui neſcio
quos canales, meatus, tubos, mæandros, du usque intraterraneos
Tmniant, per quos aquam marinam vel preſſam, vel ſponte ſe inſi-
nuantem ad capita fontium derivant, id que vel in forma aquæ, vel
in forma vaporum, præſertim quando ſecundum plurimos in ci-
ſternis ſtagnant. Sed horum Argumenta ſi accuratius examinan-
tur, cert illis aqua hærebit. Nam (1.) hac via aquæ marinæ
non poſſent non particulas ſalinas, per iſtos canales magis ma-
gisque dilatandos, ſecum HH dulcedinem fontium per-
deret. (à.) Quid prohiberet canales hos à corpulſculis terreſtri-
bus, interveniente corroſivà vi ſalium, abraſis obſtrui & oppilari?
(3.) Haud facilè repertu eſt ejusmodi tubos, præſertim in ma-
teria friabili, ad tantum tratum & longitudinem, quæ require-
retur, extendi poſſe, ſine reſolutione, obſtructione aut interruptio-
ne,

F. II
cendunhei
DOS Vapor
Pj.,. 36,,
ſolesagno⸗
enin dani d
Ne drdend⸗
nguitur
tillii, Tel
in pofuni
Eibus (d
Opushade
WoNRur.
zd napore
tinoueretll
Petpetno
ammabil
lis annis in
Doridus, er
kentis ener
wetſe lt
Gur loni
tot ſeenlis
beritorum
lk Mond
ereapet,
nobis
Wriclmd
lnrtxen
Annemon
tethunine
Tahenn 1

Kurſtz

Kommida, kn⸗
heilic ſabrlun
Venlia erlamat
Im negan „
lel nere,
BüimnNhnuen
Nteteiper,
ventieenn
2Ablenit,
dradtamen
Aunengre
Rlu Ne E.
zmin Aeda
Cokrentr.
Are keheiinll,
Penuüum &hn.
Gii & probetin⸗

ntor, un neſc⸗
ue ntratertameos
vel ſponteleiu⸗
orma ace, N
n Plunino; in ci⸗
lratius eraminad⸗
ia aque waine
males magis Ma⸗
ner ſoptiun het⸗
prſeuls tertelt.

Ptru Sophien

13.
ne, niſi diceremus vel ex arenàâ, vel limo, vel lapidibus compa-
Ros aut fabricatos eſſe, quæ tamen materia naturæ horum tubu-
lorum ſi non contraria, certè inconveniens eſt.
F. II. Qui ex altera parte Ignem ſuum Subterraneum ac-
cendunt, eique omnia illa :hœnomena & effecta tranſcribunt, quæ
nos vapori noſtro Centrali, de quo videndus Glauberg. in Ditt.
Ph. p. 363. & Le Grand Inſt. Phil. Part. 6. c. I. Inanes rationum
folles admovent huic foco ſubterraneo exſufflando. Negamus“
enim dari talem Ignem Subterraneum, & quidem actualem illum
ſive ardentem; (æ) ob denegatam ventilationem, quâ ablatà ex-
tinguĩtur & ſuffocatur omnis Ignis; quod experti ſunt foſſores Me-
tallici, Teſte Rob: Boyle in Tr. de Temp. ſubt. Reg. c. 10. qui dum
in profundiora fodinæ loca pervenerunt, canalibus ſive Venti du-
Sibus (uti loqui amat) producende ex illis ad fodinas novo aêre,
Opus habent, ut contin uè aer in Mineris oontentus ventiletur & re-
novetur. (S) Quf fieret, ut Ignis Subterraneus ab aquà ill, quam
ad vapores educendos ſine intermiſſione reſolvere deberet, non ex-
tingueretur? () unde tanta copia materiæ Igni tàm immenſo, &
perpetuo alendo ſuppeteret, ut qui ſemper ſequitur materiam in-
Hammabilem, & und horâ plus abſumeret nutrimenti, quàm mul-
tis annis intra terram generari poſſet? () Ignis Subterraneus va-
poribus, exhalationibus, fumis à ſe excitatis, inque ardo loco de-
tentis extemplò ſeipſum ſuffocaret, ſicuti candelæ profundiùs de-
merſæ ut plurimùm, experientià teſte, moriuntur. (e) Terra,
quæ Igni illi Subterraneo ſuperincumbit, jam dudum ab eodem-
tot ſeculis flagrante, eſſet aſſata, aduſta, atque inſtar lapidum la-
teritiorum indurata, vel ut ſpongia excavata, quod in Ignivomis
illis Montibus videmus, ex quibus cineres, lapides inſtar ſpongiæ
excavati, aliaque ab igne combuſta eructamur. Longè tamen
à nobis abſit, ut omnem Ignem Subterraneum ex rerum naturâ
planiſſimè eliminatum velimus, & hàâc conſequentid manifeſtis-
Gmæ experientiæ refragari audeamus, quaſi neſciremus Montium
Ignivomorum, camporum & ſpecuum quorundam horrenda in-
terdum incendia; verùm perpetuum & univerſalem Ignem Subter-
raneum, qui prædi dorum à nobis Phoœnomenôn cauſa exiſtate,
Prorſus vejicimus.

§. 12.

14.

§. 12. Ad verſantur nobis, qui à Sole omnem caloris fontem
etiam in Subterranea derivare volunt, ſtatuentes Solem eſſe gne-
um, & ſuo fſœtifico calore ita quoque in Metalla agere, ut illud,
in quod virtus & potentia illius efficaciùs influit, nimirum aurum
Solem appellitent, quaſi hæc ſpecies metallica plus aliis à benig-
nitate ſyderis hujus participet. Verùm ingenuè ajo, hanc cauſam
caliditatis, præſertim quæ ad productionem ſubterraneorum cor-
porum requiritur, nimis ex alto petitam eſſe, & ſi fortè ei ad in-
teriora terræ penetrandum, lucem, calorem, & veritatis ſplendo-
rem amittere. Nam ſequeretur (I1.) primam Regionem ſubter-
raneam eſſe ferventiorem mediâ & infimâ, quod tamen experien-
tiæ Metallicolarum contradicit. Hi enim uno ore fatentur ſey,
quò penitius deſcendunt, majorem majoremque caloris ſentire,
gradum, de quo videndus Rob. Boyle in Tr. de Temp. Subt. Reg,
(2.) Etiamſi Carteſii ſententiam, qui tradit virtutem aſtrorum à
luee ipſorum non poſſe ſeparari, non admittimus, certum tamen-
eſt, nec hyeme, nec æſtate, radios terram penetrare: cùm aliàs
ſuperficies terræ à repercuſſione radiorum non ita, ut quotidiè ex-
perimur, incaleſceret, perlabentibus ſine refra ctione radiis, & ſe
quaſi amittentibus, quod fit in media Regione aêris, quæ ob id
frigidior eſt infimAâ.
§K. 13. Qui in ſubſidium huc afferunt, quod particula una
materiæ cœleſtis, ex qua Sol conſtat, premat aliam, & ſic dein-
ceps, donec virtus Solis ad Interiora penetret, ruinoſo nituntur fun-
damento, quia preſſio illa (1.) nondum eſt oſtenſa, nec oſtendi
poteſt, cum materia cœleſtis longè ſubtilior ſit aẽre gravativo. (2.)
Etiamſi materiæ Cœleſtis particulæ ſe invicem premerent, & ur-
gerent, quis ſtatim hinc concluderet, quocunque penetrat materia
cœleſtis, eò etiam ſenſibilem calorem permeare? (3.) Dicant-
mihi quomodo preſſio illa auræ à ventorum vi non diſſipetur &
diſturbetur? Sed ſatis de hoc, & fortè etiam nimium-

CAPUIT

or

N hag
1 lokert
tmo plusgt
dopoſtulan
num, hos en
Lobnula ad⸗
tun in hae
Am quntent
Odis prob
pen lu
ne panioblan
ſerns parii
Per pin den
ercaventura⸗
Per kene mo
Cecurrepkem
lelhummrat
Velimisan
Pbteneneon,
ſt,tls liat
ebum heltt
gim crun
nere
rem Ca
ltsolig
faenn
innn i
ô”ỹMñü i

ncaloris ſon
len efe an
Penlt IGd
miirn D
galiis beig.
hane kallan
raneorum cor.
Ut⸗ 6 ei 40 in⸗
lais l eno⸗
onenler⸗
nen eneiin
ſatentlr ſe,
loris ſentire,
0 bt, Reg,
Worum à
eumtumen,
e chld Wa
tquotiis er⸗
e nadiis, ſe
is, gur dbig

pattienla unn
n, be den⸗
mitunturfun⸗
la, nec oſtendi
grarefivo, 2)
emerelt, ll⸗
enetrat hatenis
*) Dicant-
errs
⸗

CAEI

15.
CAPuT II.

DE SPECUBUS PAR.
TICüULARIBus.

§. l.

DI hactenus in univerſali & profundiſſimo terræ Specu ſeu
Inferno Centrali delituimus, ibique tanquam in ferventis-
ſimo plusquam ſatis ſudavimus Æſtuario. Nunc tempus & or-
do poſtulant, ut inde ſpirabilem & liberiorem ore captaturi au-
ram, nos emergamus, adque ſuperiores ſpecus enitamur, ibique
nonnulla admiratione digna rimemur, eorumque cauſas, quan-
tum in hac caligine rerum & locorum licet, indagemus, præſer-
tim quatenus ſpectant ad ulteriorem confirmationem hactenus à
nobis probati Inferni. Ad modum igitur, quo Specum Prin-
cipem ſeu Centrum examinavimus, procedere jnvat in exami-
ne particularium, & in præliminio ſtatim inquizere, an nimirum
ſpecus particulares à D Eo in Hexaëmero creati, ſive in Diluvio
pPer vim demum fa cti; & an hodienum talia ſub Globo Terr-aqueo
excaventur antra? Sunt qui credunt Subterraneos oriri Specus, vel
Per terræ motum; vel per Ignem ſubterraneum; vel per aquam
decurrentem per montium juga, aliosque terræ tra cus. Sed nul-
læ harum rationum nobis ſatisfaciunt, quia vel nimis obſcuræ ſunt,
vel nimis anguſtæ. Quod attinet Terræ motum, illum Specuum
ſubterraneorum cauſam eſſe oppidò negamus, cum probabilius
ſit, tales hiatus poſt Terræ motum apertos prius jam extitifle, &
demum poſt talem caſum eſſe manifeſtatos, quia exhalationes, pri⸗
us quâàm erumpunt, terræque motum cauſantur, in locis caver-
noſis detentas incluſasque eſſe necefſſe fuit; & ſic non tam de nor
vo ſpecus extiterunt, quàm iidem in diverſis locis apparuerunt.
Per Ignem Cavitates illas non producas eſſe, patuit ſuprà, ubi
multis & ſolidis rationibus Ignem hunc ſuffocatum dedimns. Po-
ſito antem nos concedere lgnem illum, ubi ſigna & veſtigia ejus,
nimirum lapides excavati, cineres, alia que ejusmodi, quæ eſſent-
effe Qus

16.

—

effe cus Ignis ſubterranei, intra terram exiſtunt? Dico intra ter-
ram, ne objiciantur nobis Eructationes VYeſuvianæ, quæ in ſuper-
ficie terræ potius, quàm viſceribus conceptæ ſunt. Quod Incur-
ſiones Aquarum concernit, non negamus quidem, multas intra-
terram & magnas ſæpè ſtagnare aquas, ſed quid hoc ad ſpecuum
exciſiones? Cum Specus reperiantur infra terram profundiſſimi,
jidemque horrendæ & ferè fidem ſuperantis magnitudinis atque-
amplitudinis, imò tantæ ſæpè capacitatis, ut multa hominum-
millia abſorbere queant; hoc autem, ſi fieri poteſt, ab eluitione-
aquarum, miror quod nondum omnia maria in ſinum terræ ſe-
infuderint. Monendum tamen hic eſt in genere, nos per Specus
non intelligere hiatus & cavernas quascunque ſubterraneas, quas
libenter concedimus vel per terræ motum extitiſſe; vel per anima-
lia cunieulis quaſi effoſſas eſſe; vel per aquas terram penetrantes,
& abraſas partes ſeeum vehentes, excavatas: Sed Cavitates inſigni
Profunditate notabiles, ab ipſa naturꝗ in fornicis modum concin-
natas, quæ tanquam cellæ ſunt & reconditoria omnis generis in-
naturà produorum corporum: Et has ſtatuimus, partim à D E
in Hexaëmero unà cum univerſali noſtro Centro Infernali eſſe-
creatas, ut eſſent aquarum, exhalationum, aliorumque corporum
promptuaria, hominum ac brutorum latibula & ſuffugia: Partim
poſt Diluvium intus terram eſſe relictas, quod probabile exinde-
videtur, quia, cum montes altiſſimi afſurrexerant, cur cavitates
ſimul eſſe relitas non audeamus-aſſerere?
§. 2. Ex Infinito Specuum numero nulli conſiderationem-
noſtram mereri viſi, præter paucos, qui redolent Ingenium Cen-
tralis Specus, & ſuis Phœnomenis quàm maximè de Inferno
Terræ teſtantur. In eorum autem numerum referri poſſunt illi,
qui craſſis turgent exhalationibus, & in quibus horrendi ſæpè Ter-
ræmotus exiſtunt. Exhalationes enim ibi tanquam Carceri bus
Incluſæ, nullum ſi habent exitum, vi concutiunt terram, illam-
que cum fragore diffindunt: Ubi verò ob continuum perpetu-
umque vaporum ex Centro terræ affluxum effluvia ſe mutuò ur-
gent & premunt, Terræmotus quandoque aliquantiſper durant.
In ſpecubus autem ſubterraneis terræ motuum cauſas quærendas
eſſe in propatulo eſt. Dic enim mihi aliud ſpatium, in quod e
X*es

dit lüter
ſtols
t, Kin⸗
imavoragin
open ſere n
Aletelr :
Es,ingeſ
cumbentes,
uerenduma
leeriſuyg
uot pernicio
Petita,comme
ius Superioris
ſgni amphite
Prommpereyr
loreserellant,
F. 4. Ki
pyrlertim aere⸗
Oklet, eſiſen
Katutlibenins
Non aperta; &
Pehilentem exha
eninn his ale
Abuegnein Ron
re oli⸗ lalitu,
Cuhun, ſ un
Materſa optimd .
lo,eſut ,

to,
ſllan i,

dieo intrate.
,Gr in ſipe
Qadlncur.
nlltsittr
e ad ſpeellnn
Profunciſſini,
1 inis atquen
1homipum
D Alitione⸗
un ben ſen
os per eels
nradens, glus
lperanima-
denetrantes,
itaksinlgni
ddum comeig-
is geneits n
attim d D0
ſernali ee
ue cotporun
Pugia: Patim
abile exinden
cor cavitates“

nſicerationem
ogenlum Cen.
pe de Inferno
kennipohuot li
nendilapeler
aln Cenerbis
teram, Ulam.
Gouum herpein
wiale mut 4
ntiſer dei
ulas goelen

4 1
rolt

17.
ædes & civitates terræmotu afflictæ ſubſederint, & peflum ive=
vint? inter multa horrida exempla, conſid era quæſo miſeram Pom-
pejopolis Miſiæ Civitatis ruinam, quæ media IUrbe dehiſcente con-
cidit, & in quo hiatu multi mortales ſubtus terram ſuperſtites ex
imà voragine hominum auzxilia fruſtra implorarunt, quibus tamen
opem ferre non poterant: uti Cellarius ex Agath. lib. 5. refert in-
MWeteor. Sect. 28. Art. 3. .
§. 3. Quod ſi halitus illi ex Centro Infernali aſcenden-
tes, inque ſpecubus ſubterraneis hoſpitantes, per mutuos ſibi in-
cum bentes, & de novo accedentes halitus, ſeipſos ad exitum-
quærendum cogunt, viamque erumpendi inveniunt, venti exin⸗
de exiſtunt, qui horriſona concitant murmura, & quandoque ſtrages
eſunt pernicioſiſſimas. Et ne deſit huic aſſerto fides ab Hiſtorla-
petita, commemorant Authores in Regione Sultzbacenſi Palatina-
tus Superioris, in planitie agrorum dehiſcere antrum quoddam in-
ſigni amplitudine atque profunditate, & ex eo quandoque tantas
prorumpere procellas, ut valida ædificia diruant, vaſtiſſimas ar-
bores evellant, & quicquid obvium habent proſternant.
§. 4. Sin Cryptæ illæ diutius concluſæ manent, inquinato
ræſertim a&re in illis à craſſioribo & impuris exhalationibus, quid
obſtat, peſtilentes inibi halitus concipi & nutriri? quod idem te-
ſtatur Libavins Lib, I. de Aq. AMiner. c. 6. de Ciſtula multis annis
non aperta; & Agricola (citante eodem) din concluſos ſpecus*
peſtilentem exhalaſſe ſpiritum cum recluderentur, commemorat.
Gemina his allegat Le Grand Hiſt. Nat. p. 148. de Cryptis ſpe-
cubusque in Romano agro exiſtentibus, ?à quibus, inquit, educi ca-
lore Solis halitus, corporum harmoniam depravant, morbosg; generant.
Cardanus, ſi unquam benè, cert?à in Lib. 2. Subt. p. 115. de hac
materia optimè diſſerit: Plures, inquit, ſyecus ſunt mortiferum exha-
lantes, velut Plutonium Os, quod juota Hierapolim Phrygiæ in monto-
ſa quadan agri parte poßitum eſt. Os in colle quodam ſitum, qui jugeri
magnitudinem æquat, ſeptizg cingitur quadratis: quæ adeò tetra caligi-
ne obducuntur, ut vix cerni queant. Ipſum Os hominem capere poteſt,
in quod ſi taurus immittatur, illicoque extrahatur, mortuus invenitur.
Cauſam verò horum Antrorum venena ſpirantium ſi me poſcis,
hanc poſitam eſſe dico quàm maximè in halitibus bituminoſis, ſul-
Phureis, iisque impuris & craſſis, quales ex Inferno Naturæ ex-

18.
halant, & nonnunquam ſibi admixtos habent vapores minerales.
Hi, inquam, ſi longo tempore absque ulla ventilatione eaptivi de-
fineantur, fermenteſcunt ſeu putreſcunt, atque ideò ad reſpiratio=
nem fiunt inidonei, imò tamdiu mortale virus faucibus hnferni
afflant, donec omnis peſtiferorum ſpirituum copia exhalavit.
S. §5. Longè melioris notæ ſunt, quamvis non multùm dis-
ſimili ratione nata, Sudaria & Æſtuaria illa Subterranea, quæ ho-
mini ſalutarem, & maximè utilem quandoque medelam contra-
deploratos morbos ſuppeditant, quale eſt in Bajani, teſte iterum
Cardano I. c. p. 1716. Cumanisq; montibns Salveate Sudariunm, in mon-
te quod vulgus vocat Tritulum. Ejusmodi Æſtuarium reperitur quo-
que in Italia Romam inter & Florentiam, prope Urbem Il Saſſa⸗,
nuncupatum Incolis La grotta delli Serpenti, ob copiam nimirum
ſerpentum ibi ſtabulantium; in hoc enim ægroti, Teſte Petr. Ser-
Vio Nat. Mirab. lepra, ſcabie, arthritite, tumore;, morbo Gallico,
aliisque a ffectibus peſtilentialibus laborantes nudi expoſiti, ſtatim-
que halituum ſubterraneorum calore in ſudorem reſoluti, ſerpen-
tibus proreptantibus, & infirmi corpus implicantibus, quicquid
vitioſi aut virulenti humoris ineſt, exſudant, repetitoque aliquoties

hoc medicamento, perfet tandem ſanitati reſtituuntur. In his

licet calorem produci credimus beneficio effluvii puri, ſulphurei,
& bituminolſi, ut ſuprà de Inferno demonſtravimus. Non infi=
ciamur tamen Symbolum ſuum hic & in aliis ſæpiuſeulè conferre
Spiritus Minerales, qui à Thermarum ſalubrium naturà ſaltem in
eo abſunt, quod rivulis fontanis non miſcentur, ſed in ſicco ſtatu
manent, & ea propter virtutem ſuam medicaminoſam potentius
exuere pofſunt. Sed abſtinemus hic à Medicorum Sacris.
§. 6. Alio non minus notabili eff’ Gu claret ſpelunca illa, in
Inſula Pantalarea inter Siciliam & Africam ſita. Hæc Inſula, in-
quam, tàm arida fervidaque à Kirchero proditur, ut viæ pedibus
calcari queat, nullasque edat ommindè ſcaturigines, veruûm ex ſpe-
en illo imperſcrutabili continui & perennes exſurgunt vapores »
quos dein circa pecus fornicem in aquam coaleicere tam copio-
ſam aſſerit, ut toti Inſulæ ad potum ſufficiat. Hos vapores non
aliunde niſi ex Inferno Centrali provenire ſtatuendum eſt, tùm
quia copioſus eſt hic vaporum proventus; tùm quia ſpecus ille eſt
tam profundus, ut fons ibi generari non poſſit; tàm quia perpe-

tio laod
ntspolet
cium nuln
Oeranp 4
11
(oaphimmn
egomet nunt
liun inmmefl
le in neint
Gum eamn hin
Teferrent, Kat
gie pervetig

circumnlata fl

ctedidi, Hon

Go fores Natun
co, Antrumi
ſubini, oenlos
Anlos, gnuntll
Efrumtoli, Kr
Eejfigio &
enimini ſubſer
Verd eeuratiot
leleriita habe
ſalſtpund ober

ſgkineſh elſtr

Dert ennatg i

leg ttnas iel
t Wannben
1 ltns koumt
N Nibetch
ehanes
Nenln vele⸗
nl ſderien
gtalm vehi

eanan
e daſtivi ge.
D 2 keſzintio.
ribes teni
rhalavit
mnltüm is.
leq, gue ho.
lan conkra.
teewnumn
afiumn, in mr.
eperiturqno⸗
n ſu,
m mimnirnm
Rebett. de.
rbo Calicn
voſit,ſtaiim
luti, ſepen⸗
e, iegdid
ne aliquories
tur. In his
,lulphurei,
Noninſi⸗
cule contenre
uta ſaltem in
inſeco ſatu
m potentius
8elis⸗
Aunca llaln
eeloſthuin⸗
rrin pedibis
enim erſpe⸗
N nponen
tamn co
Napores RM
Zum etkfin
ſeensi⸗

uhe⸗

I9.⸗

tuò durat ille vaporum fluxus, nec areſcit aut diſſipatur, quod ta-
men evitari non poſſet, ſi quamcunque aliam huic effectui cauſam
aſſignaveris. Quod autem hi vapores tàm fertiles ſunt aquæ, ra-
tio eſt, quod immediatius è Centrali ſeminario omnis humidi-
tatis producuntur. Quod liquet adhuc magis in Alembico, ubi
etiam vix ſenſibilis copia vaporum ſatis magnam guttarum vim-

Operculo affigit.

§. 7. Vulgatiſſimus aliàs Philoſophorum Canon habetur:
Quod primum in Intentione, ultimum eſt in executione; & hoc ipſo
egomet nunc poſtliminiò rationem reddo, cur me in hunc diſcur-
ſum immerſerim. Nimirum quia rumor Specus Nebuloſæ,
quæ in vicinia eſt, jam plures ante me invitavit, ut ad inviſen-
dum eam hinc commigrarent, nec tamen certam ejus indicinam-
referrent, ſtatui quoque ipſemet oculis ſubjicere, & ſenſuum inda-
gine perveſtigare, quæ hactenus incerto rumore de ſpelunca illa-
circumlata fuerunt. Intereſſe enim Studioſi naturalis ſcientiæ
credidi, non tàm Syſtemata Phyſica pervolvere, quàm experien-
do fores Naturæ pulſare. Poſtquam igitur nuperius, duce ruſti-
co, Antrum illud minore labore aut periculo, quàâm veritus ſum,
ſubivi, oculosque meos curioſius in omnes partes, parietes & an-
gulos, quantum licuit per lapidum quaſi coagmentatos aggeres
circumtuli, & relationem proditæ, primùm à Zeilero, poſtmodum
à Seyfridio & Bechmanno de hac Spelunca hiſtoriæ, ſenſuum-
examini ſubjeci, deprehendi illico in quibusdam fidem, in aliis
verò accuratiorem cognitionem deſiderari. Deſcriptio autem-
Zeileri ita habet: Im Hertzogthum Wuͤrtemberg zwiſchen den Doͤrffern
Hauſen und Ober⸗Hauſen / hat es auch eine Hoͤle unter einem Felſen / die
gar ferne ſich erſtrecket / und biß zum End noch nicht iſt begangen worden.
Weit einwarts in ſolcher Hoͤle kommt man zu einem gefaͤhrlichen Hügel/
da es etwas Liecht iſt; und gar tieff darunter ein helles Waſſer geſehen
wird. Wann bey truckenem und ſchoͤnen Wetter / auß dieſer Hoͤle ein Ne⸗
bel heraus kommt / ſo folget Regen und Ungewitter / daherod ſie in gemein

das Nebel⸗Loch genennet wird. Quod Hiſtorious hic refert, ſubje-

m efſe hanc Speluncam rupi aut Petræ, in eo ſecutus eſt inad-
vertentiam vel errorem Agreſtium, quibus forte nonnulli extantes
lapides ſpeciem rupis fecerunt, dorſum enim im poſiti montis ſyl-
vâ quadam veſtitum eſt. Tùm ſecurè nimis addit, Speluncam ſe
in tantum portendere, ut ad ejus finem pertingere nondum licue-
—— Q2 rit,

20,

— —

rit, quod itidem experientia redarguit, me ipſo extremitatem ejus

emenſo. Præterea objicit nobis in illo Antro neſcio quem pericu-
loſum collem cum ſubjecta Ciſterna aquarum. Sed inane terricu-
lamentum eſt, quia nihil quod periculum minari poſſet mihi oc-
currit; eminet quidem colliculus tophaceus, conſpea ſubtus aqua,
ſed nihil viſum, quod vel admirationem, nedum horrorem mihi
incuteret. In eo ſaltem à fide non aberrat, quod tradit de affur-
gentibus inde nehulis, ex relatione Accolarum, etſi eo tem pore, quo
ibi verſabar, uthil nebularum mihi apparuit. Neque enim puto
temerè id nominis Antro huic inditum eſſe, ſi de veritate hujus Phoœ-
nomeni non conſtitiſſet. Statuo igitur hunc Specum æquè ac præ-
cedentes quendam Caminum eſſe, ſive aνο d½— αοο ſpirantium ex
imo Centro vaporum & halituum, non excluſis tamen iis, qui
fortè & mineris halituoſis ſeſe cum illis in vià permiſcuerunt. Et
licet rariores hodie nebulæ inde proſurgerent, fides ta men hiſtoriæ
non accuſanda foret, ſed vitium temporis, quod, cum nihil diu eo-
dem ſtatu patitur, aliam potuit viam aperyuiſſe, quà halitus illi nul-
lo advertente effluerent. Cæterum quod in hoc ſpecu diligentio-
rem Authoris annotationem meruiſſet, eſt feraciſſima lapidum ma-
trix, in qua lapides ferè ad ſenſum naſcuntur. Guttæ enim aſſi-
duè affatimque de fornice ſpecus deſtillantes ſpiritu lapidifico adeò
fœtæ ſunt, ut non ſolùm humi in tophos coëant & rigeſcant, ſed e-
tiam pendulæ adhuc lapideſcant: non ſecus ac videmus hyeme ſty-

rias, ſeu deciduas ex tectis aquæ guttas vi frigoris congelaſcere-;

quod certè frigori illius ſpecus non imputandum eſt, quia ſicuti in
Hypogæis plerumque ibi tepet, ſed alicui ſucco lapideſcenti, quem
guttæ illæ pluviales per fiſſuras lapidum tranſudantes imbiberunt,
& adeò ſui juris fecerunt, ut quiequid non in lapidum naturam-
converterent; præſertim verò cum incidunt in lutum, quod copio-
ſum ibi eſt, & ſemine lapidifico jam fœcundatum. Sed nolumus ſu-
gillare famam alias meritiſſimi Hiſtorici, quotusquisqe enim Scri-
ptor non plus oculis & auribus alienis credere tenetur, quàm pro-
priæ experientiæ, qua ſola ſi ſtandum eſſet, jamdudum hiſtoria ex-
ſpiraſſet? Nunc tempus eſt, ut retraham pedem animumque ex his
LabyrinthisPhyſcis, & ut verè dicam, latibulis ĩgnorantiæ noſtræ-
Laus & gratia fit ſenpiterna Infinitæ illi bonorum Abyſſo, pro con-
cefſis viribus ad mirabilia ejus rimanda, admiranda.

ELNIS.

mjitatem en
hhen Perien.
Dapeterti.
ſet ihioe
b⸗
tus ann,
femn nide
Pore, uo

eapre.
ntimer
nnt. Dt
en hiſtorie

inul.
lligentio.
Idum ma-
n aſſi
ihco aded

aſcnng
entinen
nbiberunt,

Daturarn

vümpro⸗
Korize⸗
gue ebi
1
Ebolte,
ot⸗

–
4

22 23 24

VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset

ſ19o 20 21

18

ffimm
17

ERGTANO PHYSICA)

FE RN

VATUKALI;=

16

III Sn

e

S S=
HüIG GOGNATIS SPBCUIE „
Quam- E T
IVINI NuMINIS AusPICIO, S
SFE9H E—Q
RATII MAGNIFICENTISSIM O=
eniſſimi ac Celſisſimi Principis ag Domini, =
D'O MINI —
NNIS FRHDERICSE
Virtembergiæ ac Lecciæ, CE
. . Hontiape gardis „Dynaſtæ Hei- E
5 denhemii, &c.
12 5ARE A. MAIRSTATIS CAPITYANEEE
gE PRE S 1 D E E
„„E HANNE LUDOVIC
½ MOGLINGO, E Xα
m . & d. Doctore Experientiſſimo, Phyſices & M— %
in Inclytaà hac Academia EB ERHARPDIN A /6 Wð
4 Profeſſore Celeberrimo, 1
ore & Patrono ſuo omni re verentie Aßiriendo⸗
⸗ . rubiicæ Ventilationi Abonit 2
. OHAN
n NNH TNI nnun hnff
2 3 8 —2 11 13 14 42
Literi JoRe N HENRICGI Frnk

„2
W

ANNO M DCLXXXV.