Be37-3
author: Krafft, Georg Wolfgang

-

—

ul

.

2

"

:

.

H

r

[ R

l

E

aM

J5

v

x

E

"UE

a

.

5

ACE

.

E

La

i

* d

r

u

[

t

r

*

ia

ET

-

z

us

M

A

^

x

3

LE ia

3

r

f

Ls

p

s.

:

D

a

f

A

VE

-

do

s

VE

X

$UR

DT

x

x

$s

-

T

d

E;

"

2

l

d

".

A

TU Pa

24

E

x

r ,

23

M

*

X d

E

2

-

p

p

.

U:

22

ï

7

DA A

2x

Y^

*

Y5

*

*

i

d - rP

"

4

z

d

p

D

3

fie*

7

"-

a

-

o

ï*

x

d

*

ä;

Cam

g

*

"

Les

""

$ r

bo

2

r

ao

u

;

LE

L

iC

(

gt

.

[

x

RI

g

(

z

i

i

v

s

i

^

D

F.

i

d

AE

TA

|

:

N

x

S 09

A

-u

*

X "L i

i

'4»

)::

s

t

x

A.

MA

É

e$k

*

£,

$

sE

MECAT

L

s

$

P

u

t

s

r

x

d

V. M

T s

E

r

»

;

E

;r

*

*«

A

R

3* À

Q

*

-

T

i

-

J*

A

s

RA

u

5

i

;-

D

o«

1

D

Ev

(

xdbs

m2

* x

2

2

"

E

*

x

&

z

5

1

L.

1P

s

m

X*

3

uv

$

X

[

i

$ $

Ls

[

o

"U

z

:

2

s

»

?

T

o

x

od

n

s.

dotsl-

T

A

"

J

PUR

R

*

dN

"

3

d

E

*

—

(à

$t

^

i

3

"s

x

Ra

u

.

»

x

x

P.

pE

M

i

2

s

ä

p«

U

A

;

:

*

us

".

1

i

a.

m

qer

"

n

*

*

XX

k

x

E*

.ïj

?

É

$3

3

W.

t

74

d

f 23

E:

ï

d

*

.

:

*

1

"

*

[2

a

P

m

zi

?

Á

n

Y

2

"r

"

--

a

£ x

s

3

p

d r

E

RD

AE

as

A^.

k:

ii

a

f

E

^

A

s

z

x

EM

y*

É E.

"

X

T

ij

Eri

o

Pa

3C«

Ó

4

T

53 RUE o r d

ü

X

.

d.

E

*

TRUE

:5

À

7

r£

r

a

"3

x

x

x

i

$^

x

j

-

phce

AS

1

fs

^

U

O

Y

duf

a

?L

A

P

n uf

n

Ti

M

*

n

-

1

r

.

t

"

w

&

zi

ER

"

FW

'æï

w M hiL AL Q

"7

*B

N12«510223928 021

UET L I

UB Tübingen

,

*

o

*

»&

p ADO

u

PA

cont

NU

hi

um

i

Mi

$r

j

w

PRAELECTIONES

ACADEMICAE PVBLICAE

PHYSICAE

PARTEÉ/O P-TA.I-XC'A/EK.

ET H18 COGNATAS;

COMMODA AVDITORIBVS METH

1— *:VA.,«

CONSCRIPTAE

d

Vf V

*» U

(

À.

P.

m

GEORGIO WOLFFGA

KRAFFE'T,

PHYSICES xr MATHESEOS P. P. O,

ACADEMIAR.SGIENTIAR, PETROPOLITANJR,

ET BEROLINENSIS, MEMBRO:

PARS Ill

P CSSS:S:55959:9599 9956 59 9«

TVBING AE

Svurivs JOH. GEORGII-COTTAE,

M D CC LIY.

z

Y

[

"I

;

"

——

n

".

ul

li

IK

as sU

TK

&

Qu

U

D

A

A

!

[

Ài

d

—

-X

— MRRRRa

P25 -9 99 29*

LT —— —

—

z.

&G

;1

SS

EW

Jï*ä

7

X o x

Iis

-

:

9 s 9 s

E

';äï

r um

l*

/

v CC CRCICRC CC RO RC RC RC äj?. ]

"KWPW*ïwwü

LECTORI BENEVOLO

dv p

CHRISTOPH. FRIDER. SCHOTT,

;; Philofoph. practice,; Elöqu. ac Poés.

Prof. P. O.

s.

z

zE-

EM

^

7

W

rodit heic in lucem publicam

25

7j

N

tertium idque ultimum volu-

,

men przle&tionum Academi-

carum in Phyficam 'I'heoreti-

cam à Celeberrimo KRAF F'T' TO con-

fcriptarum , de quo 'Tibi, L. B. ratio-

nem redditurus fuiffet ipfe, nifi przmatu-

ra fata; quibus libro hoc fere penitus ty-

pis exfcripto occubuit, id impediviffent,

Rogatus à Bibliopola, ut id officii in me

fufciperem ego ; eó lubentius morem

geíli; quo gratior mihi eft occafio de

x a

Viro

PRAÉFATIO.

(j

Viro Optimo ; quocum magna mihi in-

qu

terceffit neceffitudo , cuiusque merità

prorfus fingularia femper in miaximoó

pretio habui & etiamnum habeo ; poft

"

mortem quoquelpfius aliquo modo be-

ne merendi.

]

Primum ; de quo 'Te monenm

f

dum puto ; id eft ; ut ne exiítimes;

)

volumen hoc inter partus pofthumos

qu

efle referendum , ex adverfatiis Beati

D

j

tumültuarie corngeftum atque compila-

tum, cui ipfe ultimam manum admo-

d

vere, vel ad minimum limam addere;

Tsl

haud potuerit. Ipfe enim libelli huius

| [0i

virtutes intérnz ; ordo lucidus ; erudi-

j

AU

tio ubivis obvia haud vulgaris ; nexus

rerum inter íe ar&Giffimus , fcribendi

Q

ratio pura & przcedentibus duobus

hi

lii

voluminibus ex aífe conformis ; contra-

VU

rium 'T'e facile docebunt. Neque etiam

lr

fieri potuiffet , ut inrra tam breve temt-

poris fpatium; quod à morte KRAFF-

li

TH

PRAEFATIO.

Wi

"II effluxit; qui ante has novem fefti-

? mer

manas diem obiit , libellus triginta pla-

faXimo -

gulas continens ; & pluribus praterea

figuris zri incifis ornatus , vel confice-

t0; wf

Pro-

modo be

retur , vel etiam imprimeretur.

inde confidimus, fore, ut facilé fidem

nobis fis habiturus , qui id ipfüm con-

froret

firmamus, cum exploraté nobis con-

xiltmes,

ftec, Virum beatum non tantum omnia,

Ythumos

quz volumen hoc complectitur, con-

jis Deut

fcripfiffe ; antequam decumberet , fed

ompile

àdmo«

& pleraque pro ea ; qua erat; accura-

tione fümma , cum typis mandarentur,

dideres

correxiffe ipfum, atque à mendis typo.

fi hujus

graphicis expurgaffe.

&rudi

Alterum , de quo nonnihil prafan-

, IeXUS

ribendi

dum effet , ipfum huius voluminis ar-

Cum vero infti-

duobus

gumentum concernit.

tuti füi rationem in hac etiam parte fer-

CORtTA

vandi, iam in prafatione fecunda: par-

üe etiit

ti premifía expofuerit b. KRAFF-

eve II

TIVS, ubi ita loquitur: » Ultimam»

u

»( 3

hanc

1

PRAEFATIO.

» hanc pertra&ationem parti IIÍ., pro-

)

»Ximé infecuturz , referyo; in qua, de

9

"J'H :,C

»:inotu aquarum, hoc eft, Hydraulica;

TM

Af

» de pernicitate lucis , hoc eft , Optica

»univerfa :

p]

de fluido aéris; hoc eft,

DW

il

» Venti 1Heteoro ; de volitatione ignium,

n

»hoc eft, Eleclricitate commodif(fimus

Fr

u

lh

1

»erit agendi locus ; , nihil habemus ;

K

qu

quod ulterius addamus, quum hzc ipía

verba; & & eweja , omnia ea fiftant;

Y

Uf

quz in hoc libello pertra&ata deprehen:

y

duntur.

——

Ht

TU

. Atque fic fitire hanc epiftolam pof-

di

Ln

fem , nifi libellus füb ipfüm Au&toris

J

!)

li«

fui obitum in lucem editus , ut eius vi-

z h

tz rationes ipfi inferantur , füo quodam

"m

peculiari jure poftulare videretur. Qua

J

re & fingularem apud 'T'e, L. B. gra-

Lx

tiam me initurum efle fpero.

Przci-

ld

pua paucis fic habe.

f:ipïihi.

J]

N atuä

PRXAEFATIO.

IH.) pm.

Natus eft Anno huius feculi pri-

| qua;ie

mo , die xv. Iulii, Duttlingz, quod op-

dratiigy

pidum ad fines Helvetiz in ripa Danu-

» Ütig

bii fitum in hoc Ducatu haud incele-

loc ff

bre eft, patre ufus, Sene iam Venera-

Jpnium.

bili , apud Nagoldenfes Sacrorum An-

Vlilfrmus

tiftite primario ,. Viro maximé Reve-

13b€mlls j

rendo atque Do&iffimo Dn. Iox. Ia-

li ii

coBo KRArFFTIO, matre vero Nobi-

à filtnn

liffima Matrona Dna. ManiA Rzori-

prehes

NA , naàà HABELSHOFERIA ; qui

Ipfius parentes, perfpe&tis ingenii doti-

bus, quz ipfi inerant , prorfus eximiis,

m pof-

ad illas excolendas ipfümque bonis lite-

tuGboris

ris imbuendum nihil fibi fecerunt reli-

elus Vi

qui. Pofitis in ludo Sulzenfi primis li-

juodam.

terarum fündamentis , per complures

If,

Qu

annos fideliffima Parentis inftitutione

B. qu

ufus eft, à quo deinde cognato Ha-

Przc

belshofero; Diacono Balingenfi; in di-

fciplinam traditus, fic profecit, ut an-

no feculi huius decimo feptimo inter

Ij

alumnos

N

[

yC4

PRAEFATIO.

alumnos Principis , qui Blabyrz nutriun-

b (!

tur; reciperetur clementiffimé, ubi przter

WJ

li

b. Bülfingerum Przfülem, & b. Seybol-

dum, Praceptorem quoque coluit Sum-

n

me Reverendum — Weiffenfee , Den-

ckendorffenfis iam Monafterii Przpofi

i

tum Graviffimum , qui naturalem ipfi-

us ad Mathefeos & Phyfices ftudia im-

i

petum perfentifcens omnibus modis &

um

do&rina & confilio ipfum iuvit huma-

Wi

niffimé, & eum praterea ipfi favorem

n"

n

exhibuit, ut ; quam tum iam compa.

rare ceperat, rerum & artificiofarum

lii d

u

N

& naturalium penum curz ipfius com-

[

U

J

initteret

Tl

Inde exa&to triennio Beben-

hufam translatus ducibus beatis Viris

Lt

AA

j

Hochfítettero , Weismanno , Canzio,

&

fuos profe&tus infigniter auxit , ut bien-

xlæ

^iio poft cum laude Mufarum noftra.

k]

rum fedem ingredi potuerit, in qua in-

hij

defeffa . induftria audivit. Philofophos

O;PQ R

tüm temporis celeberrimos, beatos vi-

t.m

ros

PRAEFATIO.,

: Düfr,

ros: Creulingium ,. Reslerum ; Hag-

Diprate

majerum,; Hallwachíium, & qui folus

Stybol

fuperítes eft , Summe Reverendum D.

üt Sum.

D. Klemmium, cuius füb Prafidio quo-

) Den.

que differtationem typis impreífam,

Jrepoft

Exercitia critica fuper quinque priori-

T ipff

bus Evangelii Matthei capitibus fiften-

(l im.

tem , mafculé & cum laude defendit.

ts &

Summa veró cum voluptate ab ore b.

t hum.

Bülfingeri quoque pependit, qui, quas

VOrem

pre reliquis maximé deamabat , Phy-

VOTpa.

fices & Mathefeos do&rinas ipfi inftil-

firum

labat, ex quo tam vehemens his ftu-

COfte

diis totum fe tradendi cupido ipfum

Deben-

inceffit;, ut eÓó unicé omnes fuas co-

: Viris

gitationes converteret, Neque diu vo-

AnZiO y

tis defuit fortuna.

Cum enim anno

( bien-.

huius feculi vicefimo quinto füpre-

noftta

mos in Philofophia honores confecu-

qu [

tus effet, illu(tris Bülfingerus, qui in-

ofophis

terea temporis Petropolim concefferat;

us V

todem ipfüm accerfivit; quo etiam ob-

tenta

t

xX 5

PRAEFATIO.

tenta prius à Sereniffimo — Nutritore

"

w

ÓÍuo venia , celeberrimo Medico Dno.

g

Duvernoy comitem itineris fe adjun-

m

gens eodem adhuc anno fe contulit.

yfj'.i':[:

In quo itinere multis cum difficultati-

gt

bus conflictatus eft. Etenim quum

itith

inclinato iam anni tempore peragratis

Francofurto ad Meenum ; Gieffa , Mar-

g

purgo , Caflellis , Hannovera, Ham-

Nity

um

burgo , Lubeca, 'Travemundz Balti-

co Mari fe commififfet, moleftiffimam

WU

A UMIU

),'- m

navigationem habuit, & ter tempefta-

te exorta, amiffisque minore malo: &

TU

[l

anchora, de falute fua fere defperans

N rqi'! "]

ad Revaliz litrus evafit , unde traha ve-

&us, quod ex itinere reliquum erat ;

fs Q

confecit.

Petropoli ítatim provincia

C;mg

Mathefin in Gymnafio academico do-

ii

cendi publice in ipfum collata; & id

ARV

preterea muneris datum eft , ut in

i Y

1

obfervationibus inítituendis

Aftrono-

inum Imperialem iuvaret.

Quibus

luj

officiis

PRAEFATIO.

Nütritys

officiis per integrum quinquennium ita

ico D

defün&tus eft , ut füuam & fidelitatem

ft adjun

& ícientiam probaret omnibus. Prz-

CODtulit.

terea veró opportunitatem , quam heic

Flcultati-

naCtus erat, in Mathefeos & Phyfices

| quum

adyta altius pertingendi fümmo ftudio

Tügratis

lucrifecit; & ex ufu & commercio ;

s Mar-

quo fruebatur , fümmorum virorum

; m

Bülfingeri , Hermanni , Bernoulliorum,

2 Dd

Duvernoy , Majeri , Leutmanni , Ba-

Ifmam

yeri, Goldbachii , Schumacheri & Eu-

Ypefta.

leri uberrimos reportavit fru&tus. Quo

d&

factum eft, ut elapfo hoc tempore in

petuns

numerum Sodalium Academiz ad-

iha ve.

fcifceretur ; ipfique Profeffio Mathe-

Wokp

féos univerfe ordinaria demandare-

vinaa

tur. Cumque haud multo poft ob-

9 do

fervationibus quoque afítronomicis à

, &il

Íe inftitutis inclarefceret , Obfervato-

; w

?l Aftronomici Dire&or defignatus

Aürgno-

eft, munere autem hoc anno elapfo

Quby

nondum vacante; profeffionem Phyfi-

oHï;j

ca

PRAEFATIO.

cx theoretice: && experimentalis obti-

nuit.

Cui muneri dum praerat non

y

v'u'

trantum . aliquoties integrum Phyfice

h

experimentalis campum frequenti au-

Jln

dientium concuríu emenfus , fed & fin-

p

gularem adeptus eft honorem , ut bis

[

j

prefente Auguíta Imperatrice Anna;

]

n

femel in confpe&u Magni Ruflorum

VN

Ducis, fzepe autem coram fplendidif-

tl

fimis diverfarum gentium & orienta-

Dj

h

lium & . occidentalium Legatis, inftitu-

0"

tis rarioribus - experimentis phyficis,

füam commonítrare eruditionem po-

Y I

tuerit. . Quz fcripto edidit, cum Aca-

N

N2

M

demiz — Petropolitane — Commentariis

TOR

inferta fint; neminem literatorum late-

V

re poffunt.

Anno huius feculi trige-

11l

fe

fimo o&avo matrimonio fibi iunxit or-

:lc

natiffià:nam. Virginem Dominam Axw-

E

À

NAM CATHARINAM Nobiliffimi Vi-

D

i

Y

ri Da. MATTHAEI VELTENI, Aca-

Al

D

demiz Scientiarum quondam à rationis.

]

bus

PRAEFATIO.

alis d.

bus óeconomicis, filiam ; ex qua trium

E

liberorum parens fa&us,; ipfa ante bi-

Phyficz

ennium fatis funCta, filiolo autem uno

IeQti ag

fingulari calamitate Nicri undis haufto;

d & fin.

duos urroque parente orbos fiium

ut bi

Ànn,

optimz fpei & filiam. bimulam poft fe

reiquit. Non una vice in Patriam re-

forum

vócatus eft à Sereniffimo Principe no-

df

OT«

ítro, füam autem miífionem haud an-

te obtinuit; quam id inftantiffime ur-

in(litü

geretur , quod anno huius feculi deci-

vficis,

ino quarto contigit; &c tanto quidem

1 p

Àe-

cum ipfius honore, ut etiam abfuturo

locus inter membra Academiz honora-

ntarils

rià cohcederetur ; & annua penfio ad

1 lite-

dies vire ipíi folvenda decerneretur.

trige-

Quo itmpetrato difceffum fuum, quan.

t 0f«

tum fieri poterat maturavit, atque fe-

Às

licius a6 prima vice Baltico Mari traie-

i V

&o Wolgaftiz navem appulit; unde ter-

) h

reítri itinere Berolino, Witteberga; Lip-

at

Íia; Iena, Coburgo ; Bamiberga , No-

hi

runbere

PRAEFATIO

qu"

rlmberga peragratis in Patriam rediit;

j

à qua integros undevigenti annos ab-

fuerat.

vr W

Novum munus in Patria fibi

m

commiffüm , Mathefin & Phyficam

tum in hac Univerfitate, tüim. in Col-

legio ; quod heic . floret ; illuftri , pu-

[

T

blicé tradendi bina oratione aufpica-

tus eíft

.

.

de 7nonitis

EU

in quarum illa

quibusdam |ad Phyficam. | experimenta-

xuh ï

Qu

lem bodie etiasmmum . fatmme mece[Jariis ,

dt a

in hac veró : de quibusdam . borealium

(u

[

X

L

climatum prevogativis . im. ob[ervandis

MÀ Wi

nature hHraculis 69 inflituendis obfer-

vationibus pbyficis , verba fecit. Quan-

( Ote

VTUU hh

topere novam hanc fpartam per inte-

N

grum decennium ornarit, non opus

L

Q

eft pluribus differere, cum fcripta ipfius

apud nos quoque edita, inter quz prz-

ter complures difputationes Inftitutio-

nes ipfius Geometrie fublimioris &

hic ipfe liber , cuius ultima pars heic

comparet, eminent; id fatis fuperque

loquane

PRAEFATIO.

loquantur. Quod ad ultima ipfius at-

t lg

Ill5 a.

tinet, inde ab aliquo tempore infignem

virium füarum proftrationem fenfit ,

tri fibi

ex hepatis obftru&tione oriundam, quod

)hyücam

1n o

malum cum indies maiora caperet in-

ri, pu

crementa tandem le&ulo ipfüm affi-

iufpica

du

xit; ex quo cum intelligeret fatum fi-

Tij

bi imminere ; pie fe ad mortem com-

fionty.

pofuit; & editis pluribus fidei fuz do-

tiforiy

cumentis in Domino die xvr. Iul. poftri-

2177

die natalis füi placide obdormivit.

"Wfdig

Quantus vir fuerit vita ipfius docet, &

al

ífcripra confirmant. Vale; mi Le&or,

Qu

& hoc etiam labore ipfius fümmo cum

T nte.

'Tuo fru&u utere , mihique fave.

Scripfi ''ubingz d. xvirr.

| Opus

Sept. A. c12 I2€C LIy.

ipfius

i pre-

D.

oris &

ars h

at

ORDO

lgt

EX oX OCb

j

ORDO CAPITVM.

L De.Motu Aquarum.

pa

I

|

II. De Motüu Lucisrdire&o five de

optica.

660

IlL..De Motu LuciS reflexo Ífive

de Catoptrica.

132

IV. De Motu Lucis refracto five de

Dioptrica.

i7i

V. De Meteoris ab Aigne & luce

J/

pendentibus.

270

l

VI. De Motu aéri$ ; fono ac verr-

VX

to

343

M

1

VII; De Ele&ricitate,

492

E

Í

(

IN

CAP,

[

!

d

313243

[

N

EEE

7

N

[/5

7-

(

(

Z

N

E7

—

2

Päg ]

- 9)

)

2

:

X

Y

(

/

——

£—À

EEE

[HTITLCE-

AA

2

dt

(

QZ

,

66

em»

Z

Y

N-

t:

W

U

à

t

CAPVYT

I.

(

DE MOTV AQVARVM.

40

D

.ïä*xï

e3

?

LA

D

N

ZT

N

8

E

SW

"

[

J

NT X

x facta fuperius ( Part. 1] Præf.

SS

/

)

N

€9 Cap.I,) partitione noftra

)

1

36

]

—

-

traftandum nunc erit in hac

(

üx:h

Parte IIT, de Mecbanica fluida-

rum , quorum $taticam.iam ab-

foluimus. Illa itaque eft inueftigatio celeri-

tatis actualis omnium fluidorum , appella-

turque Z9draulica gemeralis , melius autem

Hydromechanica, vel Hydrodynamica , intelli-

w

gendo íüb aqua, his vocabulis contenta;

omnia fluida

, tam elaftica? quam no

n ela-

'P.'.'

ftica;

£

CAP.

I

W

ftica, quorum maxime celebria , Phyücam

Oc

upantia, funt A4gua ; LiXs -Ar , & Mate-

x

via

i

ettrica, hac tractatione methodo noftra

QE

antea (P.IL, 6.) expofite conuenienter ab-

foluenda.

2.

.

Ab initio ipgitur agendum erit de motu

aquarum, aut dliorum fluidorum non ela-

L

ftücorum , quz fcientia Hrdraulica fpecialis di-

citur, & Hydroftaticee cognitionem füperius

Wï'm

traditam. fupponit. (P.1I; 93.) Mouen-

j

tur autem aqua, aur per propriam fuam

N

grauitatem ,. & preffionem aquarum fíu-

|

W

perincumbentium 5 aut ;

cum machina-

Ti

rum Hydraulicarum ope eleuantur ; aut

cum eadem ab aére contiguo premun-

AMa-

tur; atque fic ad: motum cientur.

D

chine Hydraulice eximio vfui fünt in vita hu-

l

]

L

mana, quibus nempe aqua precipue eum in

"um

finem in altum tollitur, ut deinde porro

hinc & inde commode deriuari & deduci

D!

L

dl

queat ; Fontes falientes , principum & diuitum

s

delicie ; elegantiffima oculis fpectacula obii-

1

ciunt; fluminum cur(us naturalis ad naturg co-

gnitionem fpeétar; vtque adeo hec ícientia,

ex quacunque illam parte contuearis , vel fit

&

fümme vtilis, vel maxime iucunda; vt pro-

r

fit & delecter.

Primum igitur con(iäerandus hic erit mo-

tu$ aquarum oriundus ex propria earundem

graui-

DE MOTV ÁAQVARVM,

3

)« Jhy.

auitate; & preffione aquarum füperincum-

bentium ; quod cum fit: accidit illud vel

0 nó(i»

er foramen folum vafi , quo continetur flui-

KQter" ab

um, infra libellam inflitum , quale forá-

men , ex quo effluunt aque in penere, ZLu-

men vocari folet; vel per tubum, aut cana-

de mon

lemaliquem, vafi adiunctum, quorum vtrum-

D0n eh-

que feparatim pertractari debet,

ttilis di-

4-1

fiperius

Youen-

Fluidum in vafe claufo contentum infe-

um fum

rius premitur a füperiori verfus omnes

u'm f

artes equaliter; ( P. II 99.) hinc gutta

uae-

f

á

u

s fe

fnachint-

bet conatur etiam omnes partes ver

mouere , atque tenet hinc celeritatem poten-

ür; au

tialem; huic preffioni conuenientem: . Hanc

Jremun-

AMr-

igitur mutat in celeritatem actualem ; & re-

vera mouetur, fi obítaculum ab vna parte

rita hu-

tollatur.

eum i

Neque intereft vbicunque obíla-

culum , vel preffio contraria aquiualens;

t porro

dedudi

tollarur: gutta enim eadem femper celeri-

tate mouebitür, fi fuerit eadem preffio; vel

dinirum.

j obi-

eadem altitudo fluidi ftagnantis füpra locum

ure co-

Vbi preffio preualet, remoto obftaculo.

(cientià

Celerior ergo oritur gutte motus in pro-

funditate maiori, ob maiorem preffionem ;

s, vei

; v

eadem oritur guttee celeritas vbique; in ea-

dem profunditate ; ob squalem hoc cafü

preiüonem.v (P.IL9o8.)-

c en v

$-

erüms«

| a

* Vtergoceleritasgutrulee, vbicunque

f?

A

penris;

al

4

,CAP. I

pentis, menfüretur: memores erimus regu-

e generaliffime celeritatis a. potentia qua-

!

cunque excitata dc — I:f: ; (b 1272 quee,

)u

fi potentia fit conftans; vti hic fupponimus;

pt

facili integratione mutatur in hanc: c

ÉL

m

quoniam maffa m per fe conftans fupporitur.

a

[,'g.,,Srqtuamus itaque vas prifmaticum ADFE,

cuius luminis, vel orificii aperti, diameter

iW

fit CD; atque egreffa fit iam guttula CD dc,

As

N

vnde fuperior fuperficies aliquantum fubfe-

..... il

dit; nempeex AB in ab; quaritur celeritas

u

Preffio in hanc

^N

fluidi huius egredientis c.

p

ttulam e

:

redientem ; fluidi homogenei,

pit

Cl

D

dc eft CD?

*« EA ; (P.1l; 98.) fpatium

vt

percurfüm ab hac preffione eft Dd, & maf-

li W

ía. promota eft CD^ « Dd; tempus vero,

quo hec promotio maílule contingit, eft

——. (P.L 83.) His igitur ommibus in cano-

i fubftitutis oritur c* — EA , aut

ne general

vero c —^ EA;. hoc eft, celeritates, qui-

grediuntur ;

bus gutruke per lumen CD e

funt vti radices quadrate

ex a

zïtitudinibus

aque ftagnantis fupralumen EA. — In eadem

(

vero ratione fünt etiam celeritates grauium

(B. l, 1464)

per EA libere decidentium ;

guttula ergo q

uzlibet exit ea celeritate, qua

egrederetur ; fi

per AE delapía libere fuif-

e:l

qu

€&. Abftra-

DE MQTV AQVARVM.

$

Fimist,

6

T6ntia qi.

- Abftrahimus autem in preecedente demon-

T27)qua

firatione animum a partium fluidi coheefio-

)ponimyg,

ne, qua, licet exigua fit ,. in omnibus tamen.

p

! C:"*)

m

adeít , (P. T,. 302.) motumque aliquantum

retardat.

Preterea manifeftum eft, modo

IDponitur,

expofitam celeritatem generari preffione flui-

1 ADFE,

di füperincumbentis, neque eandem particu-

diameter

las acquirere cadendo; non enim illae tantum

,

exeunt, qug deícendunt, fed etiam quae late-

mm (b

ür cehris

ralier afuunt. Ex Mechanicis porro no-

tum eft, corpus libere cadens femper eam

0 in hüx

acquirere celeritatem , qua ad priftinam alti-

mogenti

tudinem motu retardato

iterum. afcende-

) fparium

re poteft; (P. II, 184.) ergo idem etiam hic

, & mdt-

verum eíft, nempe guttulam effluere ea cele-

ü$ VeO;

riate, qua ad alütudinem integram aquae

i, d

ftagnantis rurfüs afcendere poffet. — Nex»to-

;in cano-

mus quidem in prima editione Primcipiorum

Matb. Pbilof. nat. ftatuit , guttulam effluere ea

EA, at

(5 qul'

celeritate, qua ad dimidiam tantum altitudi-

nem aícendere poffet : fed in fecunda eius-

diuntgt y

dem libri editione hanc fententiam fuam mu-

tudimibus

tauit in eam, quam modo expofüimus.. Vid.

In eadem

; Qraul

Celeberr. Dan. Bernouli Hydrodynamica ; pag. 2.

. lu)

ritaty

i

7.

tiber f

Pofüjmus in demonítratione , tempus ;

L

qgo promotio maffulc

contingit, effe ——

?

(

b

À 3

quod

.Dv

6

CaAr.

I

"m

:

quod non Qerum eft, nifi in motu zequabi-

hÜ

]i; (P. I, 83.) aut vero in inequabili etiam ,

fed infinite paruo; (P. I; 124.)

onimus ita-

vf

ue fluidi füperficiem AB fübfi

D

ere per fpa-

tiolam Aa infinite paruum, hoc eft, eftlu-

N Y

xurm fieri per foramen infinite paruum. Ad-

du&tum ergo 'Theorema intelligi debet tan-

tum de foramine infinite paruo, aut. quo

»1

infignem aliquam tenet paruitatem. Si enim

affümatur lumen finitae cuiusdam diametri ;

jj A

; i

IN

celeritas erumpentis aquae non nifi difficilli-

mo calculo füpputatur. l Viterius etiam af-

Uwr

fumfimus potentiam prementem conítan-

tem ; quod fieri nequit, nifi vas fit conftan-

NU

z

ter plenüm ad eandem aliquam altitudinem ;

uod in experimentis inftituendis obtinetur ,

fi ex ampliífimo quodam vafe aquee in vafcu-

Jum examini fübiectum per canalem quiete

deriuentur, atque huic füperne tubuli late-

rales euacuantes ad eandem aliquam altitu-

dinem fint adiuncli.

8!

Arque hzec quidem valent pro egreffu gut-

tule verticaliter deorfüm nitentis: fed com-

robantur quoque etiam in eiusdem egreffü

Tn

j

orizontali. Similis enim hic adeft preffio

fluidi füpraiacentis , & ab hac guttee in quam-

ün

liber plagam di

rieuntur ; (4.) ergo etiam

horizontaliter.

Sin igitur ad latus vafis ape-

l

riatur lumen : per hoc erumpet fluidum iis-

em

7

DE MOTV AQYARYM.

U tl

dem legibus , quibus defcendit verticaliter ,

BD t

fola directione excepta.

Confiderari autem

JDimus i.

ralis guttula horizontaliter prorumpens de-

l'€ Der

bet tanquam punétum graue horizontaliter

,e)c

proiectum , quod iam vidimus defcribete

Qum, Ad.

hoc cafu Parabolam , in medio non refiften-

lebet tap-

ti; ( P. II, 186.) ergo quoque fluidum hori-

Ut quod

zontaliter profiliens eandem Parabole femi-

Stenim

tam ita defcribet, vt, fi in vafealiquo AICK ,

Fig. 2.

lumetri,

repleto ad AI vsque; lumen quoddam G ad

if

latus infli£tum fuerit infinite paruum, flui-

etm df

dum per illud fit egreffurum in femita Para-

^ conan-

bolica GH , in qua eft 4AG « GC — CH* ;

t confan-

pofira KD linea horizontali; & AG altirudi-

tudinem;

[

ne fluidi ftagnantis füpra aperturam G fa-

)tinetur,

&tam; atque hoc ita quidem eueniet , vt in-

nvafcu-

fra hanc venam aquoíam GH quis confifte-

| quiete

re poffit fine madefcendi periculo.

l late-

"d

n dltito-

uodíi ipitur circa totam altitudinem CA

fluidi ftagnantis (üpra fundum horizontalem

CD defcriptus intelligatur effe femicirculus

effa qut-

AEC , atque ex lumine G erigatur ad diame-

d com-

trum perpendicularis GM ; erit ex natura

n epreftü

Circali AG « GC — GM'? ; quod fübfti-

turum in equatione priori prebet 4GM*

jt pref

jn quir

— CH? , aut vero 2GM — CH; vnde iam

yoo t

omnia pheenomena huius motus horizonta-

; vils L

lis confequuntur.

Nam 1.) quia amplitudo

]f

iactus CH eft 2GM ; atque inter omnes per-

äuidulïï

u

Á 4

pendi-

y

8

Car. I

n

pendiculates a peripheria ad diametrum ma-

xima eft radius: erit iactus ampliffimus , qui

eu

q

ex centro Circuli B egreditur, bifecta nempe

tota altitudine CA in B; Parabolam BD for-

(L

(»

mans. 2.) Quia perpendiculares ad diame-

[

trum a centro zequaliter diftantes GM &FL

funt eequales, dabunt etiam lumina a centro

M s

B equaliter remota G & F eandem iactuum

j

fuorum amplitudinem , nempe CH.

3-)

a u

Aqua fenfibiliter fübfidente in AI, per efflu-

j

xum continuatum , femper alie atque aliae

Parabole exfurgunt; quia altitudo fluidi fu-

n u

V

ra lumen mutatur, & confequenter etian

celeritas , qua guttulee profiliunt.. 4.) Pro fo-

ramine quomodocunque pofito F amplitu-

do inuenitur — 2 AF * FC.

ug omnia

Experimentis comprobantur.

IOC.

Inueniri poteft hinc celeritas, qua guttu-

le ex lumine profiliunt.

Cum enim profi-

liant ea celeritate, ac fi decidifTent libere ex

&

;

Wi

altitudine fluidi ftagnantis fupra lumen ; ( j.)

atque hec altitudo fit, ex. gr. pro effluxu ex

H

TU

lumine G; AG — — ; (8.) obíeruen-

[

tur in iactu aliquo horizontali venz aquofze

amplitudo CH , & foraminis G altitudo GC

Ti

fupra fundum horizontalem CD:: dabitur ita

n

altirudo AG, vel altitudo celeritati huius ef-

N

fi)

fluxus debita. (P. Ij 149.) lta Grauefandius

in Pbyf. Elem. Matbem. editis 1742 Tamo 1,

gua

P- 4523

DE MOTV AQVARVM.

9

Tf

p.456» Experimentum adducit ; in quo

E lmus)älli

erant, altirado luminis fupra fundum, íiue

d anemp-,

GC; 18 poll. amplitudo iactus autem; ve

m b]) for.

CH, 341 poll. Ex quibus conficitur altitu-

d diame.

do huic celerirati debita AG 16 42 poll. que

GMÁTL

tamen reuera in Experimento fuit 18 poll.

1 d Centto

Ex quo pater, fluidum profilire minori ce-

Y

itduum

leritate; quam que debetur altitudini fuper-

Á

H )

ficiei fupra lumen ftagnantis, & prementis;

«t effin.

quod vero mirum non eít, cum rot immi-

IQ die

Íceantur impedimenta, celeritati purze remo-

lt u-

ram iniücientia, quot paullo infra memora-

Yer eum.

bimus.

. Prof.

E

-II.

Sin i

itur, vt

i hucusque ftatuimus ; lumen

Amplit.

t Omnia

fit amplitudinis infinite paruee , adeoque mo-

j

tus partium inteftinus fere nullus, ex quo

intrinfeca quaedam motus generalis alteratio

confequi poffet: tum vere fünt propofirio-

i putt-

n prof-

nes hucusque adducte in vafis etiam, non

prifmatice modo, fed vtcunque, formatis;

ibere ex

m (f.)

quorum autem vafíorum figura nequaquam.

negligi poteft, fi lumen in vfüm vocetur

fuxu eX

magnuitudinis finitee ; ob rationem inferius

b(eruen-

(16.) occurrentem. Nifi vero lumen fit am-

: aquot

pliffimum, fed aliquot tantum lineas in dia-

mdo

metro occupans, fine notabili errore illud

abinur i

pro infinite paruo haberi poteft; vti exem-

; huius &*

plo quodam oftendit Cel. Daz. Bergoulli in Hj-

vaurdt

drodynamice pag.;9 , de diametro luminis;

que fit 1 diametri vafis ; fed in. hoc cafu fi-

a fl

In

! r

j

y |

Io

CAr. I

mul füadet, vt pro capienda amplitudine

i

CD, vel CH, non fümantur prime guttulae

d

exeuntes , fed ez , qua profiliunt; poftquam

aqua in vafe iam aliquantulum fübíedit ; ne-

que enim ftatim ab initio aqua profluit ea

velocitate, qua debetur altitudini aque fu-

A(

praítagnantis. vid. l.c. pag. s;.

12.

P.

f3V

Perfpectum nunc habemus , effe amplitu-

dinem jactus CH — 2" AG * GC ; (8.)

vnde fequentia deriuabimus confectaria. 1.)

u

Si in diueríis cafibus altitudines 4edtuum GC

[j

W

u

ii

Mi

fint eedem: tunc efle amplitudines corre-

fpondentes CH in ratione fübduplicata alti-

li

tudinum fluidi fupra lumen , hoc eft, vti

V'AG. 2.) Quia vero radices quadrate ex

altitudinibus funt vti celeritates fluidi profi-

lientis in vtroque cafü: hinc in eadem alti-

tudine iactus amplitudines funt etiam vti ce-

leritates, quibus fluida profiliunt. 3.) Quon-

iam amplitudo generaliter eft 2//AG .

GC , in quam expreffionem latitudo vafis

W

non ingreditur: patet; amplitudinem ex vafe

latiffimo, vel anguítiffimo ,. effe eandem ;

dummodo maneat AG , altitudo fluidi fupra

Ls

foramen G, & CG, altitudo iactus, eadem;

vti antea dictum eft. ( 11.) Neque etiam in-

cutrit in determinationem amplitudinis ia-

ü

&us denfitas fluidi; hinc eadem de fluido

Va

quocunque valet.

4-) Si fuerint duo. vafa

lj

ingqua-

II

DE MOTV AQYARYM.

mplinjy

inzequalia altitudine aquarutm , öz/-ba(-rvaüs-

X Quri»

l

fed quorum iactus in amp

litudine fint æqua:

Qu

les: erunt celeritates aqua' profilientis in-

*

L n

roflut o

verfe vti radices quadratee ex altitudinibus lu-

minum füpra fundos.

Nam, fi amplitudo

dque f

jactus eft vtrinque eadem, vel conítans, erit

CH — 2/AG « GC — 1, adeoque v/AG

L ?;-G-C—; fed v/AG eft celeritas fluidi pro-

mpitu.

filientis ( .): ergo patet propofitum.

( (4)

13.

Wi 1)

Ponamus nunc fluidum exfilire verticali-

n (

&$ Core-

ter furfum, id, quod nullo fimplici vafis re-

pleti foramine, fed tubo recuruo ABC, fur-

Fig. $.

Cat2 alti-

fum verticaliter in C dire&to ; obtineri pot-

ell; vii

eft,

er quem partialiter tantum aqua fluit;

Rii? ex

ada

!

u

mendam directionem; erit in hoc ca-

iproli

fu regula generalis heec: aquam verticaliter

m alti«

profilientem CD aícendere ad libellam aquz

| VE CC-

ftagnantis in vafe EF. . Cum enim fluidum,

Quor-

quaquauerfus directum , e lumine infinite

AG v

paruo, quale etiam hic fupponitur, egre-

p vafis

diatur ea celeritate, quam adeptum fuiflet ,

ec v

fi ex altitudine fluidi ftagnanus decidiffet ;

ndem j

quz hic eft EA; ( j.) & vero corpus graue

d upra

decidens ex aliqua altitudine motu acceler&-

, eaden,

to femper talem acquirat celeritatem , qua

etiam J*

motu retardato ad eandem altitudinem pot-

xdinis

eft pertingere: (P. IL, 184.) patet ; guttulas

dc f

verticaliter profilientes afcenfuras efle ad al-

quo v

ürudinem FED, ex qua defcendiffe cenfen-

j

tur,

y MO'

I2

Car. I

Y db

ais

tut.

Quod idem etiam e natura tubi com-

n2

W

«t

municantis, ad D vsque protenfi, illuftrari

poteft. (P. H 107.) | Adutado igitur fluidi

li

"]

(5

rofilientis ex lumine CD, «qualis femper

»

eft altirudini fluidi ftagnantis in vafe GE ;

ducta nimirum perlumen C horizontali CG.

Neque quicquam hic refert, fi tubus recur-

H

zi

vus ABC fit quomodocunque inflexus, quia

reffio (emper eadem manet, modo non fit

!

d

(

'lm

valde longus , fed interne optime politus , ad

1*5

euitandum nimium fluidi attritum. .Ex hoc

3 W

iaque principio varii Fozntes falientes expli-

ámd)

u

cantur, quorum fpecimina poílea dabimus:

14.

Manifeftum itaque eft ,

uttulas verticali-

ter exeuntes deorfum eoeredi motu accelera-.

4

"!

to; fürfüm vero retardato ; vti omnia reli-

qua grauia.

Vnde accidit , vt vena aquae

deorífum tendens anguílior fiat, & contra-

mv

hatur; afcendens autem amplior reddatur,

& dilaretur.

Nam in deícenfü quzlibet

I

um

guttula praccedens celerius fertur infequente ,

fed huic connexa tamen manet, tam ob aé-

M

ris circumflui preffionem, quam naturalem

cohefionem ; erpgo hinc diftrrahitur vena

n

aque , & firanguítior, donec tandem difcer.

uttu

asinnumeras, ab aére irrum«

D

patur in

sl

pente ;

&

ob verios impetus irregulares.

Contrerium vero horum accidit in vena flui-

ja

di efcendentis; in quo precedens quclibet

As

gut-

DE MOTV AQVARVM.

I3

1 tübi r

guttula tardius mouetur füainfequente; at-

/

l, illis

que adeo hac íua tarditate infequentem im-

Bitur f

edit.

Omnis tamen hec vene contractio

il fömpfr

definit; fi aqua per tubum cylindricum . ef-

Vife GB

fluat.

Onta]i (

tyi

U$ recty-

Vidimus hucusque,; fluidum profiliens

$, quà

verticaliter deorfüm & furfüm, atque etiam

lo non (it

'horizontaliter, eas fequi leges, quas inueni-

tius, ad

ra-

mus obtinere in motu corporis proiecti

. Exhoe

vis.

Minime igitur erit dubitandum;

j

ui-

il -

dum oblique profiliens, in directione qua-

; dbims

cunque, iisdem preefcriptis obtemperare.

Tale itaque fluidum defcribet pariter Para-

*bolam, determinandam iisdem circumftan-

Verticall-

tiis, quas fupra (P. II, 179.) tradidimus,

&ccelera-

& experimentis, fonte mercurii oblique pro-

inia 1eli-

filientis, inftituendis optime comprobatarm.

n aque

In tali igitur iactu fluidi is erit longiffimus,

( CORLTa-

qui profilit füb angulo femirecto ; & qui

eddatury

ab hoc vtrinque equaliter diftant: eandem

qualibet

habent amplitudinem.

equente y

m ob &

16.

amuralem

Regule, quas adhuc de motu fluidorum

pur Veni

tradidimus , verz quidem fünt Geometrice ,

»m difot

pofito lumine infinite paruo, & refiítentia

ére Irmm

omni fepofita.

uodíi vero Phyfice earun-

dem executionem a natura factam contem-

rregilré

lemur: hanc a regulis traditis multum ab-

n vena

dere obferuabimus. . Hiuius ergo JNaturze

5 quæL

ei

a t3eQ-

?

M

y'

14

; CAP.

I

[:

m

a Geometria difceffus vt cauffze indicentur y

pv

notanda fünt fequentia, quee neruofe excuf-

J

fit Gravefande , in Pbyfices Elementis. Matbem.

L

noui[f. editis , pag. 454 ; omnium reliquorum

i

^

Phyficorum aut aperto , aut tacito, confen-

fü. L) Preter cohefionem particularum

W

PV

ii

àn fluidis ante (6.) memoratam, vena fluidi

profilientis furfüm , exempli gratia, non ma-

net zque lata , aut cylindrica, vti.modo di-

t

ximus , ( 14.) ob celeritatem continuo retar-

| (»m:

à

.9

Y

datam, quod in omnibus corporibus aícen-

d)

j

dentibus accidit.

Nam, que vene pars ini-

me

fio occupat pollicem cylindricum, in celeri-

&(

tate minori latius occupat fpatium , ex im-

petu fluidi infequentis, & natura fluidorum

impreífioni cuicunque cedentium; ex quo

retardatio motus confequitur , qua nulla ar-

L

te corripi poteft.

A

j

II. Partes, qua totum motum amiferunt ,

U

haerent in fümmo, & fuüítineri debent ab in-

ferioribus, antequam ex latere defluant , quo

fluidum infequens, & tota columna, retar-

PUf

datur.

Hinc mercürius. viuus verticaliter

profiliens, grauior, magis deficit a libella;

Ia

Quam aqua; 1lle nimirum , prouti obferuaui

P

Z^

TL

parte iactus füi i, heec autem

$

Corrigi-

tur hec retrardatio ; fi oblique paullulum

N

rofiliar fluidum , quo vero fpectaculi amnce-

fitg

fitas tollitur; aut i digito obturetur lu-

D!

[3 h

men,

DE MOTV AQYVARVM.

I$

men, & cio remoueatur, quo facto pri-

eTUOfe xf

m«e guttule iterum altius eleuantur. III. A&-

Ht Ms

zis refiftentia remoram iniicit fluidis motis,

! e]iquoym

tam fupra, quam ad latera; quod vero

1o, COníen

folus aér non faciat omnem refiftentiam, ex

i'tictlanm

e€o perfpicitur, quod neque in vacuo aqua

Vena flnid

Profxliens ad libellam pertingit.

I$8.

todo di-

IV. Deinde attritus adeft in omni tubulo

D) retgte

us defte

& epiftomio, aut clauicula, quem aqua 1a-

reralis patitur interea, dum media libere pro-

j

l? Wt

, It

voluitur vnde noue oriuntur irregularita-

Tes

Circa lumina igitur , vel foramina ; no-

m, exim

tanda funt hac.

Maior eft frictio in fora-

flaidorum

mine minori, quam in maiori.

Sint enim

; 6X quo

n at«

duorum luminum diametri 2 & D; frictio-

nes f & F, quantitates fluidi exeuntis q &

Q. Cum igitur frictiones fint vti füperficies

internz laterales tubulorum, aut, in tubu-

milerutty

lis eeque longis, vti peripherie ; hoc eft,

Vti diametri : erit f: F — 4 : D; (ünt vero

m db ifte

int quo

quantitates fluidi prorumpentis vti arez pe-

ripheriarum, hoceít, vti quadrata diame-

j, tetat-

xticalit

trorum, ergo q:Q — 4* : D?.. Illa igitur

:'-"

a libeli;

proportione per hanc diuiía prodit

$

as

Jferua

»-

D

Corig

- 3:*7]p7-D:d. Exquo patet, maio-

aullulut

retn effe frictionis ad quantitatem fluidi ra-

ycuianr

tionem in lumine tminori.

Maior deinde

mrent/

&tiam frictie eít in celeritate fluidi maiori

f

quia

]

16

CaAr.

!

quia refiftentia hic eft vri quadratum celeri«

T

tatis. (P. II, 242.) Hinc pro vafis altioribus

Wïi

maiora etiam requiruntur foramina ; & flui-

egï;*;r

dum magna celeritate aéctum ita in aérem

impingit, vt omne abeat in guttas. Inte-

rim tamen magna foramina etiam motui ob-

!

ftant; quia maius fit pondus in (ummo quie-

j",';.ï Q

Ífcens, neque effluit in his propemodum illa

i

fola aqua, qu& lumini refpondet, fed vici-

st

na quoque, ob maiorem fluxum, quod mo-

fa?

li

Y

tus irreoulares reddit.

Vlterius adhuc figu-

ratubulorum eiicientium conica noxia valde

&&W&

|

eft; tam ob attrirum auctum , quam ob mo-

tus inordinatos fluido fic inductos ; optime

fluxus , verticalis precipue, & horizontalis ;

füccedit , fi adhibeatur cylindrulus interne

bene politus; qui tectus fitlamina tenui ite-

rum optime polita, & conuenienti forami-

ne pertufà; fuadente Grauefandio. Mercurius,

fi proiici debeat, minus foramen requirit

quam aqua, quia hac difficilius diuiditur ,

iv

adeoque, tenuiter etiam exiens , filum fuum

[

bene feruat.

xperien-

Lumina igitur per e:

tiam determinari confulriffimum e

j

; quiá

nulla adhuc regula pro iis a priori cognita

J

habetur.

uibus omnibus addendum eft V ;

1

u

4j

od in fluido , prefertim recta deorfum ef-

4

uente, circa medium váfis detur fuperfi-

cies, reliqua depreffior, que gurgitem quen-

dam format, quia fluidum a lateribus fatis

d

cito non affluit; ex quo deinde fit, vt flui-

[7

PIA

DE MOTV. AQYARYM.

17

Fiton d

di ftagnantis non fit vbique eadem altitudo,

(s aliios

neque adeo eadem particularum omnium

1nz; d fj

egredientium celeritas. ( j.)

( 10 défen

19

135 [nts.

1 fDofüi 0j«

Mariotte , in Traité du mowv. des eaux ,

P.IF, Difc.1. pag. 439, experientia adiutus

T qui.

fequentem condi

1

nodum il

it tabulam , ex qua . per-

) (&d Vl'Cl.-

fpicere licet , ad quamnam altitudinem aquae

Qu mo«

profiliant delapfz ex variis altirudinibus aquae

Ítagnantis.

vl fbu-

AOf vide

Altitudo aque — Altitudo aque

m ob

falientis.

Ítaenantis.

35; Opünt

lO

j pe

:

j ped. & 1 poll.duodec.

QLizontal,

1o

lus interns

20

20

16

30

30

| tenu /fe«

36

ii forami-

40

4o0

64

Vercuriüs,

$o

jo

Pfore]

60

60

n requiric

144

ditiditürg

7o

79

196

80

80

Aj6

hum fium

90

90

eyperiene

I1co

-

324.

Ti qqïa

IoQ

400

yn cogntd

lactus itaque

1c0 pedes altus requirit altitaü-

dum elt V)

inem aquze fta

gnantis 100 ped. -- 4oo poll.

deorfum t

4. poll.

aut 133 ped..&

vr p

20.

joirem qe

areribus i

NIn fluidis ex -pro

pria grauitate pär lumen

aliquod effluentibu

s confiderari etiam folet

cfit, Y u

quautitas fluidi , quae in quacunque directione,

P.

.

eerto

yl

18

'CAP.

I

éerto aliduo tempore , effluxit, fi vas con-

ftanter ad eandem altitudinem maneat reple-

tum. Hec quantitas ; vt exacte computetur,

requirit fümmam Geéometrize cognitionem :

fed in vafis prifmaticis quamproxime tamen

fi hec quantitas fluidi , quee efllu-

n

reperitur,

y

xit, dicatur Q ; tempus , quo effl

uxus du-

1

2ü

foraminis F ; altitudo aqua

rauit, T ; area

i

iU

ftagnantis in vafe, conftans ; vri diétum eft;

gt

Á5

atque ftatuatur Q — 'TFAA; quia fa-

tis perfpicitur ;

effe quantitatem hanc Q ge-

fincut

v

neraliter eo maiorem ; q

uo longiori durat

quo maius e

ít foramen F , &

T

tempore T ,

k

quo maio

re

(t celeritas fluidi egredientis ;

aut/ A. (j) Huncin fenfu

m Gulielminus

Df

m'f- [«

de aquarum fiuen

tium menfura , lib.II, prop. 15

us, vü v À, in

j

jvl

dicit, effe Q ; ceteris parib

vafe conítanter pleno , quo

d experimento

dum quantitatem aqua egre

"

comprobauit ;

f pondere eftimauit. S

ecundum hec fun-

J :f(;e

!l

damenta , & experimentum aliquod a Ma-

d

riotto captum , T'abulam fequentem conftru-

A Q

Nempe ex vafíe conítan-

xit Gravefandius.

L. "a

ter pleno;

pe

r lumen fempe

r idem , cuius

w

B

s

1

oll.

Rhen. duodec. effluxit pes cy-

diam.

WU.

lindricus dictae diametri

D

in alt. aque

temnpore

[

eadem

min. fec.

UY

$2

RA

2 ped—.

43

-

7102611[ n

9

35

.

12

bE MOTY AQYARYM,

I9

12

) f Vs t

30

14

28

lneat T

16

26

ORmputenr.

Pnitionem:

18

2j

20

23

]IDe timen

2I

-

-

-

que efta.

2

Uxüs d.

vbi, ob foramen íem ;.r id

em , quantitas

ido ague

aque, qua effluxit , eft vti Tv^A , & hac

Li&um Cri j

quidem aequalis pedi cylindrico , aut 1; ergo

—

I

y ii fz-

eft in hac tabula T —

V.

- Ex generali

m

eftimatione hac fequitur etiam , quod dici-

pion t

tur in Mem. de l' Acad. de paris 1668 ,

P. 73*

maT, k

Duo vafà cylindrica diuerfie amplitu

diniS,

orediens,

fed eiusdem altitudinis ; & equalium a

per-

Cullejmim

turarum, fi femper plena maneant

: In-eO-

]j prop. 1

dem tempore zqualem effundunt aquarum

[i VfA ) Irn

copiam ; vbicunque fundus fit pertufus.

yrimento

21.

j egref-

| hx fün-

Attendendum

Xl a Mr-

quoque hic eft ad tempus

ilud, in quo va

s prifmaticum effluxu per

» conftru-

idem fo

: conftan-

ramen continuo euacuatur , quod

Vocatur fempus euacuationis aut depletionis , at«

$, QU5

que ita eruitur.

uoniam eft Q — TFv^A,

x p j

erit emo p x

F/A 5 fed in vafe prifina-

)9

tico eft ,

ofita huius bafe — B,

:AB)

fec.

quo fü

d

BVA

tuto prodit rempus euacuationis

jA

T—

F

Explicatur hinc elegans expe-

5

D

timentum Gragefandianum hoc : accipiantur

z

triá

)

CXxP I

26

tria vafa cylindrica A, C ; & B, diametros

:JQ

W

eequales habentia , quorum altitudines fint

vti 1, 3 & 4; in fundis vaforum A & B

T

M

facta fint foramina equalia , in vafis medii

C autem fundo nullum fit foramen ; vaíà

A & B impleantur aqua; & eodem mo-

1nento foramina. aperiantur ; obferuabitur z

fi aqua ex B in C influat ; hoc vas C eo-

dem tempore impleri ; quo A totum eua-

cuatur.

Nam quia vafa C & B fünt eius-

dem. amplitudinis ; aut bafeos ,. hinc reple-

to vafe C effluxerunt ?. totius B; & fupereft

ti

E

1

adhuc

4

eius , hoc eft, precife tantum ;

.

quanturm Capi

t À; que 1 igitur cum eodem

tempore effiuat, quo A

enuo repletum ,

uia omnia vtrinque fünt eadem : patet fen-

i

u

m experimenti hunc effe, vt ad effluxum

omnis aque in B requiratur tempus duplum

eius , quod requirit

ur ad tempus depletio-

J

llud eft ad hoc vti 2.ad

nis À; fiue tempus i

1, quod etiam penduli ope

obferuari potefc.

22.

Abfoluta ipitur iam celeritate fluido im-

iam grauitationem, fed trans-

li

preffa per propr

4j

eunti per fimp

licem. aperturam : 'progre-

W

diendüm erit ad transfluxum aquarum per

tubum , aut canalem , vafi adiunctum ; vel-

uti füpra tra&tationem hanc inftituimus. (3.)

Ti

Generaliter hic notari debet , celeritates a-

n angu-

?füf?c

quz ex tubo prifinatico ampliori i

füorem

DE MOTV AQVARVM.

2I

) d

Füdints i

Ttiorem fluentis effe in ratione ihuerf'a ampli-

tudinis tuborum.

Fluat enim aqua ABFC

Fig. 4

üm À &)

per canalem ampliorem primo , deinde in

Valis medi

anguftiorem ; & tempore quodam mutetur

Den ; v

hec quantitas.in formam B b ; eritque cel.

0dem mo.

in-AÀ ad cel. in E vti Aa. ad. Eb, ob. idem

eruabitur:

tempus ; (P.L 82.) fed ex Geometria eft vo-

«t5 C eo-

lamen AC?. « Aa — DE? » Eb , aut ve-

CURT Clid-

ro Aa : Eb — DE* : AC? ; ergo celeriras

fint eiug-

in A ad celeritatem in E vti DE? ad AC?

?

N tenle-

hoc eftin ratione reciproca amplitudinis tu-

TAU

borum. ..Hoc autem affertum duplici labo-

f tüntum,

rat incommodo non cuitabili; primo enim

"um eoder

motus circa Jatera vaforum magis retardatur

replctum,

quam in medio; (18.) fecundo deinde aqua a

: patet fin-

fundo BF non admodum remota motum

] effluxum

hic fuppofitum habere nequit, fed a peri-

jg doplur

pheria centrum verfus vrgetur. vid. Celeberr.

s depkï&o—

Bernoulli Hydrodyn. p. 36.. Hinc etiam Guliel-

x vi 24d

qinis, de aquavum fiuentium menfura lib. I, prop.3,

yri poel

Oc itfa exprimit: in fectionibus eiusdem

fluminis velocitates medie fant in proportio-

ne reciproca fectionum. . Deriuatur hinc ex-

figido 1mt-

plicatio Experimenti , quo certum eft , mo-

d ts

um fluidi ex vafe , cum quo inferius angu-

: Qd

ior tubus fit connexus, eo mapis accele-

xarum P

rari, quo hic tubus eft longior; maiorem-

pnaum; |/

que adhuc effluere aque copiam fi tubulus

firoums

ic fiaat conicus , inferne diuergens. Mi-

ceïefuatffï

nime vero hic negligenda eft atmofphaeree

jon n *

preílio, quae fluidum füperius, in ampliori

"

3

tubo

Y Y

22

CA r.

[

«ll

(«

tubo motum tardius, continuo apprimit ad

i

inferius, motum celerius, atque fic vtrius-

s

V

que fluxum promouet , vt vacuum oriri ne-

queat.

ua ratione idem hoc theorema ap-

licati debeat ad vfüs Medicos , vt oftenda-

f

tur éx, gr. medicamenta , fanguine recepta,

q !

uka

operari in latera arteriarum ; vix autem age-

re aliquid in parietes venarum ; vid. Cele-

G

berr. van ;Muffchenbrack, Toftitut. Pbyf. p.326.

AVV

g

23«

URT

In fontibus falientibus obferuatur fepe-

facere iactum

numero , aquam aliquando

,

tnulto altiorem

uam antea ;

& prouti fe-

Huius para-

cundum regulas deberet fieri.

doxi folutio in eo pofita eft

, quod hucus-

ue confiderauerimus aquam continua

m du-

Tante effluxu , neque vacuo quodam aéreo

feparatam, Fit enim indicatus motus irre-

ularis , fi aéris portio vna cum aqua tu-

b

jum ingrediatur prope fcaturiginem ; aut

rima fit in tubo aquam

ucente.

OC €X-

perimento obferuari pote

ft, fi in vafe, quod

tubo longiori inftructum

eft , huic füperne

Il

C "

infligatur foraminulum ;

quod fi digito ob-

turetur : tum aqua pura e

flluit per lumen in-

(

: tunc exit aqua

q j

Vf

ferius ; fi vero aperiatur

aére mixta, & turbida, cum

aliquo ftrepi-

(

tu, "Talis ergo aér inclufus fimul cum aqua

fertur ad orificium vsque effluxus, per quoc

f*x [i

deinde erumpit ; & elafticitate fua aquee ma-

JOICIN

DE MOTV AQVARVM.

23

0 appriiq

iorem impetum conciliat , quo vero abío-

luto iactus ad ordinariam altitudinem flatim

IUe. (it Vi

UOf Orjr .

redit. Ab eodem tali aére herente in cur-

LI1e0f'emaa

vaturis tuborum, per quos deducuntur aquz,

harum eflluxus vehementitfime retardatur,

» VE oftnd

quod experti artifices, ideo talibus curuatu-

Ine Tecptiy

ris imponunt cucurbitas recipiendo aéri de-

qutem qe

ftinatas; neque hinc mirandum eft, cur aér

; Vid. Qu

venis animalis infufüs prafentanei veneni

as

inflar occidat, cum fanguini circulum ob-

eunti veluti firmiffimus obex refiffat. vid.

Celeberr.

u s«

326.

van Mujfcbeubrek Infüitut. Pbyf. p.

jcere i

p

& prou f

Sifuerit igitur fluidum ex vafe quodam

Füios p

maiori, aut alueo , deducendum in alium

uod hucus

xinpam du-

locum, tubi, aut canalis, ope: femper re-

quiritur, vt pofterior hic locus priori fit hu-

um &teo

milior, aut centro rerre propior. In plano

motus itte-

enim horizontali fluidum Ítagnat ; ( P. II;

n àqua ft-

IOj.) vt erpo motum inducat, debet effe in

nem, dl

plano inclinato illum locum verfüs, ad

Hoc ex-

quem moueri debet, per quod planum in-

Vafe ,quo

clinatum deinde fola füa grauitatis vi defcen-

yic fupett

dit, fiue contineatur in tubo, fiue autem in

j dipito O

canali.| Omne igitur fluidum in tubo aur

et Nmen i

canali motum, mouetur reuera in plano ali-

yc ext g

quo inclinato , atque omnibus huius motus

regulis fübiectum ett

qliquo 49

, quas füpra dedimus.

L

ld

(F- II 142.) Quotiescunque ieitur quzftio

xus t

e€

€ aquis ex vno loco in alium deriuandis:

«f

B 4

libel-

V

X j

Cár. I

24

W

libellanda füunt hec duo loca, (P. II, t6j.)

i

vt conítet an pofterior hic locus priore fit

VY

rofundior ; quod fi ita repertum fuerit:

ua vero

[

aqua eousque poterunt deduci.

&d operationem ipfam , aut praxin, huius

negotii fpectant, breuiter huc redeunt: tubi

lumbei fortes quidem fünt, fed aqua per

illos deducta fanitati bibentium non condu-

m

cit, vnde in hoc cafü ab eis eft abftinendum ,

& lignei fiue argillacei adhibendi. Deinde

alueo fuperiori tubus ira eft inferendus, vt

o?

jl

aquas nec ex fundo, necex füperficie, hau-

riat; ibi enim aqua plerumque eft turbida

ex fedimento; huic autem infecta & leuio-

LU

[j

res impuritates innatant; vnde etiam ad ar-

cendas tales fordes lumini canalis inferti cri-

brum ferreum ftanno obduétum imponitur;

a'ad-

immo ad percolandam aquam fpongi

mouetur, & alueus te&to munitur.

Vid.

Illufir. L. B. de W/olff Elem. Hydroflat. p. 427-

2

Si fluida per longos canales diu deducen-

da fint, duplex oritur incommodum ; vnum

Jp*

quidem, vt multo minor eorundem effluat

ia

quantitas in tempore aliquo dato, quam

*

'compurationes ordinarie praecipiunt. 'Ta-

1 NITUI

I

DA&L

lia enim fluida perpetuo atteruntur a tubo-

rum parietibus, eoque magis, quo hi funt

afperiores; fi preeterea canales multis anfra-

&ibus fint inflexi, oritur in his retardatio

lii

er-

i

DE MOTV AQVARVM.

25

./P- H) vjï"

fenfibilis aquarum , dum harum particulee

US prios

impacte refiliunt; & infequentes retardant.

um fe:

Ira obferuauit Defagulierius , in Pbilof. Tranf-

Uc Vet)

ad. Angl. m. 4j2; per canalem 1000 vlnas

13b

tYiD, huiy

longum

13

minorem copiam transfluxiffe,

eUnt: fuli

quam calculus fecundum /Mariotti repulas

4QUa pet

exhibet. Alrerum deinde eft, vt fluida per

On condi-

canales mota horum latera premant , eadem-

ünendum,

que difrumpant, nifi fatis fint valida. Cuius

. Deinde

quidem preffionis regule altioris fünt inda-

ts vt

ginis, quam vt hic tradi queant; confüli ve-

fs. -

ro poffunt de ea Mariottus, Traité du mouv.

el mb

des eaux , p. 4605 Tob. Bernoullius , in Com-

a & ld-

meut. Acad. Scient. Petropol. Tomo X , pag. 218

tiam ad at

aliique.

dnferti cr

26.

imponirur,

Huic materiee analoga eft tractatio de cur-

Dongia ;d-

fü fluminum ; & eorum , que de hoc in com-

t Vid

putationem mathematicam poflunt venire.

Ml- P- 42/"

Flumen ipgitur, vel Fluuius, eít aqua in cana-

li; hoce

i

; tübo füperius aperto , pr

opria fua

*

indum

grauitate promota , fluensque per

; deducen-

ad horizontem inclinatum ; (23.) in hori-

m vnofit

Zontali enim plano nullus ex grauitate mo-

m h

tus exoriri poteft. Porro dicuntur, 4lueus

1o, qui

jiuwü, ile ipfe canalis femiapertus , per

g'mm- à

quem aquz currunt, fundo inclinato itaque

vur 00*

preditus, & ripis vtrinque munitus; & fla-

) lih

Üus permaneus fluuii, quando hic nuíquam

multis !

intumefcit, neque vfquam detumefcit. — Se-

Gio. denique fuuminis dicitur planum , fecans

ys f

»

illud

;

26

CAP.

I

b

illud perpendiculariter ad fundum , vti

lum*

Fig.5. CDXF.

2

(v

De hoc itaque curfü & motu aquarum fe-

quentia occurrunt notanda. Siflumen fue-

rit in ftatu permanente, tunc eodem tempo-

i

re eadem aqua quantitas per fingulas fectio-

nes fluit.

Nifi enim in loco quocunque ea-

[/ *W

dem aque quantitas continuo affluat; qua

]

a

ex eo defluit: detumefcet illa, neque adeo

u I

NU

flatus permanens in flumine dabitur; quod

li A

eít contra hypothefin. Nam fi ex. gr. per

|

W

- fe&dionem AÁBGE fluant in min. fecundo

100 pedes cubici aque; in eodem tempore

(l

etiam eadem quantitas fluere debet per

"

CDXF; alias aqua redundaret, neque effet

in ftatu. permanente. Veluti afferit. Guliel-

minus l. c. lib. I, prop. VI , per fe&tiones diuer-

;

fas fluminum quantitates aquae eodem tem-

pore fluentes funt in ratione compofita dire-

&a fectionum, & velocitarum mediarum.

-Hinc, fi fe&tio CDXF fit anguftior illa fe-

&ione: maior erit huius celeritas; quoniam

AT

celeritates inuerfe funt vti amplitudines ; hoc

4l

eft, vti fe&iones. (21.) Cum vero in alueo

maturali, tei(ber $5adb, infinitee dari poflint

[

irregularitates, nullis legibus fübiiciendz :

YR

fupponi

mus in hac tractatione , fluere aquam

ul

W

per canalem regularem , Stüblz Graben , q

terminatus fit lateribus inter fe parallelis; &

ato , fed

yerticalibus; fundo plano; & inclin

nullam

;

DE MOTV AQVARVM.

27

Ándim, ij

nullam exercente refiftentiam aut attritum ;

aquam deinde in receptaculo AK eandem

femper tenere altitudinem.

Aquarum (

flümen fi.

28.

dem temp».

'Altitudo aquz in tali alueo fluentis; rece-

gulas fecb.

qunque &

dendo a receptaculo , femper fit minor. Cum

enim füpponatur receptaculum confítanter

df qua

effe plenum ; ( 26.) erit quantitas aquae , per

Wqte adeo

ii quod

eius fectionem tempore T'exiens, haec: 'T's«

AE* AB» cel À. (19.) Pari modo erit

lo r

uantitas aquae eodem tempore exiens per

Din, f

í

T* AE« CD» cel.

jem tempo

ectionem DF talis :

C; ob CF & AE equales. Sed quia flumen

debet p

fupponitur in ftatu permanente: erit vna

neque el

ferit Gulid-

harum quantitatum alteri eequalis, vnde con-

ones diuer-

ficitur AB* cel. A — CD» cel. C, vel

.AB : CD — cel. C : cel. A.

uia vero labi-

odem tem-

pofta dire-

tur aqua in plano inclinato & acceleratur :

mediarum.

erit cel. A & cel. C; ergo etiam CD « AB.

jor il -

29.

; quonam

Si ex fümmitate aqua ftagnantis in rece-

yines, hoc

ptaculo educatur horizontalis CH : tum erit Fig. &

xo n aluet

li li

celeritas guttulee cuiusliber, profluentis in

alueo , talis, qualis generatur ex lapfu libe-

ubiientt

ro per rectam ex guttula in horizontalem

duere aq

uctam.

Nam fit aluei

yabute

perpendiculariter

fe&io ABD, füpra quam fluat aqua ABIC.

ardidis

Si nunc obturetur initium aluei plano AC;

in Es

mdïnawvf

Q

m quo fingatur foramen infinite paruu

-

€

ïr

Y

28

CAr.

I

! $j

n

exfiliet ibi aqua celeritate per lapfüum CE ae-

d

quifia. (4.) Eadem guttula profluit deinde

in plano inclinato per viam EF atque in F

[

acquirit celeritarem debitam altitudini GF ,

f

duéta noua horizontali EG ; (P. II, 145.)

fed antea, ab initio, iam habuit celeritatem

V

debitam altirudini CE — HG: erpo in F ha-

ï 1

N

bet celeritatem debitam altitudini HG -- GF,

! j

IU

vel ipfi HF. . Omnia hac autem pariter fe

TM

habebunt, fi remoueatur repagulum AC ;

ergo in F particula eam habebit celeritatem,

ac fi libere delapfa effet per altirudinem ver-

ä:t]'h

ticaleem HF. — Patet hinc fimul, in quacun-

que fectione fluuii aquam fundo propiorem

celerius moueri, quam eandem in fuperfi-

cie.

F enim punctum habet maiorem alti-

tudinemi, celeritati fuze debitam , quam K;

ergo etiam F celerius mouetur quam K. 1n-

tgrim tamen differentia harum . celeritatum

KF in.propreffu fluuii femper fit minor,

quoniam altitudo fluuii femper decrefcit.

(27.) Tendunt adeoque due he guttule

K &F continuo ad celeritatum fuarum aequa-

litatem.

n

Nl

30.

fl

Ad celeritatem aque in fluuio progredien-

i

tis menfürandam, adhibetur inftrumentum,

Fig.7. quale Fig. 7. depi&tum eft ; in quo P eft cor-

d

pus; fetee equinze affixum , aqua paullo gra-

vius; ex inclinatione igitur huius corporis,

ad quadrantem, cui affixum eít, cognita,

&]

repe-

DE MOTV AQVARVM.

29

pfim m

reperitur calculo celeritas fluuii. Sed mul-

P Toflr demde

tis cautionibus obnoxia eft heec praxis. Op-

x alque j

time autem hzc celeritas deprehenditur, íi

irtudini (7,

obíeruetur, quo tempore corpus in flumi-

)l

4

ne natans datum aliquod fpatium percurrat ;

it celeri

la

quod fieri poteft gallae iniectee ope; vii Ca-

100 in F .

fiellus fuafit ; vel aquam colore aliquo im-

IHG 4 Gf

buendo, quod confilium eft. Dobrzenskii ; in

T pariter fe

mun 4C;

a?oua de fontibus Pbilofopbia , p. 92.

ürhiem,

5Jà

ümdnenwe.

l, in qu

Elepans eft confideratio of&illationurh flui-

di in tubo quodam contenti, que ad motum

0 pfopiorem

deinde vndarum in fluido ftagnanti excitata-

1 n füperi-

rum poteft vtiliter applicari. Sit itaque tu- Fig. &

Wiorem alti-

, quam K;

bus vtrinque apertus , vbique eiusdem am-

plitudinis, ABCD, teneat is duo crura BA

um K I

celentetum.

& CD quomodocuüque fürfum inflexa ;

quales tubi communicantes effe folent ; dein-

fit minory

t decrefcit

de repleatur quoad maximam partem mer-

curio viuo, &agitetur, vt mercurius afcen-

hz puttule

dat & defcendat, atque fic ofcillationes per-

um aqua-

apat : obferuabitur; ofcillationes tam maio-

res quam minores effe inter fe ifochronas ;

& earum quamlibet abfolui eo. tempore ;

progïeöhet.»

quo pendulum fimplex fingulas ofcillationes

irymentur)

efficit fuas, longitudinis — » fi longitudo

UOP eit Qu

mercurii integra ABCD, iuxta axem men-

a pudlop

jus corp

fürata, fuerit L, finus inclinationis ABC p»

& DCB 4; pofito finu toto — 1.

uius

ett ) copr

'Thee-

[

rof

3o

Car. I

E.

"heorematis demonítrationem dedit Celes

Pl

d

1

berr. Dan. Bernoulli, Hydrodya. p. 119.

R

j

35.

ww

?

Relique huius experimenti circumftantize

W

«l

huc redeunt, vt 1.) illud extendi etiam pof-

ïp

fit ad cafüm, in quo pars BC vas quodcun-

bl

que irregulare eft; veluti vter aliquis fluido

repletus, modo crura maneant cylindrica;

"a

[

4

zque ampla; monente Celeberr. Dam. Ber-

zt0uli , . c.

2.) Crura debent effe non fübi-

u

to, fed lente, inflexa, vt ne per hanc infle-

xionem amplitudines mutentur , aut ex par-

h

J

te occludantur.

3. Anautem tubus aliquis

vitreus , de quibus potiffimum loquimur,

vbique fit eiusdem amplitudinis , id hoc mo-

l

do examinari poteft: immittatur ipfi co-

lumnula mercurii viui , atque hac per to-

tum eius ductum lente moueatur, attenda-

turque; an vbique maneat eiusdem lonpitu-

dinis vel non; erunt enim amplitudines lon-

Vi

itudinibus inuentis reciproce proportiona-

es. 4.) Ofcillationes in tubo continuo fiun£

i

minores, & ad quietem breui tempore re-

J

deunt, ob frictionem przcipue fluidi ad tu-

[

bi parietes.

j Si crus foramine F. perfo-

& (

retur, obferuauimus aquam inter ofcillan-

Ij

]l

dum ibi effluentem. — 6.) Si crura ad angulos

l

rectos fint inclinata; habebitur longitudo

W

1

penduli ifochroni — —- ; qui cafus eft pri-

W

mo omnium Auctorum a Nemtoro confide-

^j

i

Z

Xatus 5

DE MOTV AQYVARVM.

5t

! dedi (j

P. uj

ratus, ad explicationem morus vndarum;

princip. Matb. lib. II, prop. 44.. 7.) Sictug

vtrumque faciat angulum 150?; erit longi-

ïïCümHanriæ

rudo penduli — L, ob p — q — 1; atque

1etiam 74

fic porro pro reliquis angulis.

5 Quoda.

33-

iquis flnids

Vt nunc horum applicatio fiat ad theo-

cylindricz

riam vndarum, he quidem ita generantur.

Du. Ber-

Si in fluido multum extenífo , mari, lacu;

t ii

fluuio lato , füperficies , placida prius &

t hod

plana, a vento , iniecto lapillo; vel alia cauf-

j Q Wt

fa, efitu füo horizontali deturbetur ; ita vt

fübus diqis

cauitates & eminentie alterne conífpician-

1 loguimur,

tur: hae commotiones vocantur 77ade.

'Ta-

;idlioc mo-

les itaque vnde ad libellam fe iterum com-

ur jpf co«

ponunt quidem, fed ex impetu concepto;

Rc pef (0«

cui nihil obítat; in ea manere non poterunt;

^j attendi-

quia fluidum impreffioni cuicunque facile

mlongin-

cedit; conueniunt itaque cum ofcillationi-

ydines lo«

busfluidi in tubo recuruo. Videntur qui-

oportionte

dem vnde fefe mouere ex vno loco inalium;

tinao frunt.

ad magnam diftantiam víque, fed hec me-

:mpote T&«

1a eft fallacia fenfuum ; fi enim in mari vn-

lnidi ad W

dis agitatiffimo e naue ancoris firmata pro-

c F pero

liciarur in aquas corpus natans: hoc plane

er oiclltt

non prouehitur , neque vllus alius in eo mo-

od angili

tus confpicitur nifi furfum & deorfüm fa-

t longmdü

€tus.

Vnde autem continuantur aliquan-

diu, etiamfíi ventus cefíauerit, ob impetuin

cfos d

conceptum , per frictiones fenfim fenfimque

TT 60"?5*

::['cdandum.

U

34-

Il

32

Car.

ä

mv

34.

dyo

". Vnde ipitur per circulum quoquouerfum

(

fnoueri videntur.

Fiat enim in aquam ho-

A

Eig.9.rizontalem AD i

mpreflio violena BGC;

li

ec fieri nequit, nifi aqua circumcirca ele-

(

Y

vetur in BKF & CHE. — Eleuata hec aqua,

j

extra aquilibrium pofita, ( P. II, 105.) (üb-

Qp

fidebit iterum, & quidem infra libellam ob

;rini

imperum conceptum; adeoque denuo cle-

vabit vndam fequentem

avedi

; atque hoc fit per

j

M

)!

annulum in peripheria i

ntegra factee impref-

andd

fionis initialis. — Oritur iraque in hac integra

T

peripheria aquarum alterna eleuatio & de-

W

preffio annularis, in diftantiam exteníà , quae

oculos ita fallit; vt ipfe vnde e centro ad

g»

peripheriam fübinde ampliores moueri, &

ü

progredi , videantur.

Vocatur autem BF,

vel CE, latitudo vade; quando ex CHE ori-

U

j

IN

(

tur depreflio CIE, & per confequens ex de-

preffione BGC eleuatio BMC, tum vnda

Vifa eft percurriffe toram füam latitudinem.

!

lam vero quid accidat vndis, fi obftaculum

E

aliquod ipfis opponatur: vid. Grav

efande Pbyf.

hh

Elem. Matbem. Edit. nouiff. p. 492.

N

;

3j*

"n

Z

W

Vnde varie , fecundum varias directío-

[

nes moueri vife, fefe mutuo non pertur-

Yi

bant, quod ameniffimo fp

ectaculo in ftagno

ho

aliquo cerni poteft.

uamcunque enim

[j dN

fipuram aquee füperficies

adepta fuerit ex

f

imnotu

[*

DE MOTV AQYARVM,

33

motu vnde :in hac figura denuo eleuatio &

L QUOq Og

depreflio datur, vti etiam motu

s talis, qualis

1 I dQ

ad motum vnde requiritur, n

empe ofcilla-

lol Bo

torius. Patet itaque

celeritas fecundum

; qua ratione vndarum

I'Cümiros e);

Nemtonum determinetur.

lit2 lat d

Sit vnda eleuata in K

; & depreffa in Gs

;lO)',)[Ub.

fiet vt illa poftea eque

deprimatur in L,&

ilelam, oj

hac attollatur in M.

Igitur res eodem re-

k: denüo eje.

cidit , ac fi in duobus tubis , fibi con

ti

is,

Y h ff per

aquee verticaliter infiftentibus , aqua o

(

cilla-

i ïtamref-

ret.

Sed in hoc cafuü pendulum ifochro-

i hat'xng

num eít equale dimidie longitudini a

quae

eleutio i.

mote ; (31.) que huc ap

licata proxime eft

T ertents que

vnda igitur ofcilla

tiones füas pera-

git , hoc eft

i? e centro d

; latitudinem füam percurrit ^

s mouerj, &

aut ab alto K in profundum L peruenit ,

r axem DF,

€o tempore ; quo pendulum lon

gitudinis

ex CHE ori-

iKBG- iFKB — äFKB

, Vnicam

&quens ex d-

ofcillationem perficit.

3

;; tum vodi

| latitudinem.

Secuado agendum

e.rit de motu fluido-

[ obfiaculum

rum , quee machinarum ope eleuantur , adeo-

imjmdcPby.

que macbinas Hdraulicas requirunt.. Harum

j

à

antiquiffima videtur effe Cocblea Arcbimedis ;

1c enim , cum in ZE

pto commoraretur ;

du

l

docuit /Egyptios mo

m agros ope coch-

aras t

ez hydraulice , a fe inuente

; irrigandi

Q non me."

Vt habet Diodorus Siculus lib. b

Ccap.3, & lib.

aculo in lg

V, cap. 9.

Def'criprionem vero huius ma-

mounqie &l

chine trade

ns Zitruuius , Arcbited. lib. X,

ä

lu &

1

£ap. 11, nullam Archimedis facit mentionem,

P, IJJ.

vnde

f

CAP.

I

24

) W

11

vnde Perralto , in notis ad hunc locum ; mul-

j

r

to videtur effe antiquius Arcbimede hoc in-

u

ftrumentum.

Conítruitur autem circum-

gï

WT;

voluendo circa cylindrum tubum in forma

4

helicis , aut cochlee ; qui cylindrus ita in-

N

ftru&tus, ad horizontem inclinatus ; & cir-

L an]h

cumactus , aquas ; quibus fuübmeríus eít,

"

orificio helicis inferiori continuo haurit ; fu-

ä

l

periorique iterum effundit. Poffunt hae co-

chleze etiam multiplices effe circa eundem

cylindrum ; & parua vi multum aquee attol-

l]unt, vnde ad integros lacus exhauriendos

"

Alige eiusmodi ma-

commode adhibentur.

chine fünt; fifule catemis amuex , & rotis

|

elatze , quee ex vna parte aquam hauriunt;

füperius emittunt , atque dein ex altera par-

te inuerfe & vacug defcendunt 5 Rofarium ;

quo ruríus rotis moto globi coriacei, per

cvlindricum tubum traducti , aquas attol-

n

lünt ; Rofa tympano , vel fitulis , inftruéta;

& plüres adhuc , que faciliu

s ex delinea-

Mv

tionequam defcriptione addifcuntur ; & quas

videre licet apud Zitruuium ; lib. X ; cap. 9»

«:] Ui

fequ.

37

TY

Tertio difpiciendum erit de motu fluido-

rum ab aére contiguo prefforum, huiusque

DL

a&ione eleuatorum ; in quibus multo inge-

m

Decla-

Ll

nio & veteres iam fünt verfàti.

EU

rabimus hunc modum per experimenta , v*

DE MOTV AQVARYM.

35

C loctm wj

de varias deinde machinas explicabimus,

fttede hs.

Immergatur tubus vitreus , non nimis am-

ULem Cs

plus; aque ; obturetur deinde digito orifi-

um in fom

cium füuperius, & extrahatur tubus : obíer-

indrus i j

vabitur ; hunc aquam receptam omnem in-

dtüs , & gt

tra fe tenere.

Nam fübmerfo tubo in a-

merüs of

quam , patet ex Hydroflaticis , fore vt is re-

o haurit , f

leatur ad altitudinem facte fübmerfionis,

Ylont lve co.

(P.Il, 107.) Quodfi vero deinde digito for-

a eodem

titer obturetur fuperne ; atque extrahatur in

m anol-

hoc fitu , manifeíftum eft ex Aérometricis;

) eyburends

(P.L 384-) aérem externum preffionem ex-

elnsod -

ercere in orificium inferius apertum , tatri

t , & m

fortem ; vt aquam eleuatam in tubo tenere

am bauriut

poffit ad altitudinem 32 pedum. Quodfi igi-

ey dltera pi-

tur aqua in tubo contenta non füperet tot

pedes , ab actione prementis aéris externi

L; Raþlrilm,

oricel, pet

fufpenía tenebitur , in vafe; quod aéri tran-

aquas ao

fitum denepat. Cur vero in tubis ampliori-

g, inftrud

bus hec aque fufpenfio non füccedat ; fed

: ex delinea-

ea effluat : difficile videtur effe explicatu ;

inrr; & quas

quicquid aliqui dixerint de aére furfum pre-

j 30

mente & viam fibi aperiente ; Sturm. Colf.

Cur. p. 21 ; de minori diametro fphaerularum

aquofarum quam aérearum ; Hartfaker. Curf.

1

l.

p. 1515 cuius contrarium ftatuit Bosleus ;

j

)

sl

joura. des Savans 1666 , p. 425 , affümen-

: of

Probabile

m, hüisf

do tamen illas his flexibiliores.

eft attractionem hic immifceri ; cum enim

s al N

r i

attrahantur aque a vitro; ( P.T; 242.) patet ;

medie aquarum inferiorum guttulee haere-

gt

P

ant

CAP.

I

jl

36

lo

ant adhuc, propter anguftiam tubi , in fphee-

qk&

ur

ra actiuitatis attractionis , illas füfpenías ma-

[

ü

nere , fecus autem fieri, fl extra attractio-

li

nem pofite fuerint.

38-

Cx

Precedens tubus ; cuius ope memorato

inodo fluidum ex aliquo vafíe hauriri

E

oteft, vocatur Sipho , Heber, Ganskragen ;

q

vid. Harsdarff. Delic. Matbem. Tom. IIT; p. 3425

W

vtque eo commodius ad hunc víüm applj-

um

cari queant fiphones , parantur ita ; vt in

medio fint capaciores, quo plus aqu& vno

hauítu recipianrt ; fed in vtroque extremo

fint anguíliores , vt nempe digito commo-

de obturari poflint, nec fluidi quid ante re-

motionem digiti efluat. — Vfus eorum egre-

gius eft in euacuandis liquorib

us leuioribus,

quod in ope-

qui grauioribus fupernatant ;

rationibus Chemicis aliquando occurrit. Si

fundus fiphonis , amplior iam factus , oc-

clufüs fit lamina latiori , exiguis foraminu-

lis pertufa , tum digito remoto aqua roris

inftar deítillabit, adeoque ad hortos irrigan-

dos commode adhiberi poteft hoc inítru-

(|

i

mentum ; vnde etiam tali cafü Sturmio voca-

tur Clepfgdra rigatoria , aliis as irrigatorium ;

j

de quo plura vid. CoJ. Cur. P. II ; p. u3 fequ.

39-

[

fit

Capiatur iterum tubus cuiuscunque rmate-

ertus;

l,

rigc, non nimis amplus , vtrinque ap

isque

DE MOTV AQVARVM.

37

1übi, i

isque inferiori füo orificio fluid

o immerga-

Süfpenf.

tur.; füperiori autem orificio

X2 atf

admoueatur

€5, atque fic aér ex tubo hoc exfügatur , ob-

feruabitur, fluidum in hunc tubum rurfüs

e(le afcenfürum.

Omnis enim füctio ita

£ femory

dantur.

perapitur, vt & os, & pulmones , exten-

WE Dhoun

uoniam igitur oris ad tübum ad-

Gitrragon,

moti ope acr in tubo contentus communi-

p ao

cationem habet cum pulmonibus: fequitur ;

Xum qpli-

eum in hos dilatatos irruere, atque fic fü-

u,vir

pra aquam in tubo fieri rariorem , dum

DI t

nempe lam per maius diffünditur fparium.

Oque CX

Superabit igitur aér exterior, in füperficiem

igiro COfDIY-

aque ftagnantis premens , hanc debiliorem

aéris interni

quidante

preffionem , atque fluidum im-

eürum egre

pellet vt in

tubum aícendar.

ZEquipollet

3 fetioribus,

igitur hec preffio fere illi ;

qua aquam ad

quod in opt-

32 pedes eleuatam tenere po

teft. (P.L, 383.)

Qccnmt, s

Hoc etiam Inftrumentum

vocatur $ipbo ,

faQbus , oc-

atque füb variis formis con

fici folet, obfer-

s foramint-

Vatis iisdem , quee in priori fiphone fue-

) (qui rotis

fünt annotara.

51 repletus is fuerit, & ore

yrtos itripate

remoto celeriter digito obturetur orificium

E hoc ii

üperius , poterit extrahi e fluido , nihilque

Go NOG

contenti liquoris effluet.

uo vero pateat;

aquam a preffione a&ris extern

; irrigatom'uhf

iinfiphonehe-

I p*

rere füfpenfam : fi

pho repletus füuperne ob-

turetur cera ; aut talis

; qui füperne herme-

tice fipillatus fit , per-

infundibulum replea-

ao

tur ; fufpendatur deinde inuerfus füb cam-

ponq RPCW:

pana Antlie Pneumatica, atque aér fedulo

[

3

CX-

v

38

CAP.

I

g

exhauriatur , obferuabitur tum, aquam in fi-

W

;hone füftentatam nunc fenfim fenfimque

MW

W

h

NI

éflluere ; quod primus oftendit Sfurmius ;

|

Coll. Cur. p. 108-

j

40.

j

:

— Tubi inflexi;

ex quacunque materia con-

fe&ti, quae aéri penetrabilis no

n fit , alterum

alterum 've-

NGN

orificium aqu

c immergatur ,

ro infra aque

ftagnantis libellam deprima-

aut quocunque alio

:

tur.

Si iam fugendo;

modo , tubus hic;

a.part

e orificii fui liberi ,

« MI

obferuabitur, aquam

N

aére fuo euacuetur ;

er eum continuo fluere ;

quamdiu orificio

A

etit.

Sit enim aqua in

q

n

fübmerfo aqua fupp

Tig.

vaíe ftagnans

G,

ducantur horizontales

i1o,

ticali BA ; ponaturque

AH , DÉ, cum ver

Si iam fu-

altirudo Barometri aqu

i

hic fuerit im

pletus modo prio-

&ione fipho

,

m

ri, (39.) en

t preffio i

n crure minori, eX

— BA -a ia

in ori

ficium A nitens;

ex aquis in CA co

nten

tis, internis ; hae duee

aére fimul ; preffio autem

ab aqua externa &

incrure maiori, ex

C in orificium E nitens;

ioitur illa ab hac

CD — a. (P.II, 98.) , Sin

fho ex C verfus

fübtrahatur ; remanebit pre

).

— à —

CF 4- BA 1-

F. adhuc refidua

— CD—

B

A — CD— CF d- GF

i

Hinc patet primo ,

—FD4-GF-G

rransfluxum ceffare

omnem fi fuerit €

It

fu pre

(fio ex C verfus E ccf-

0» quia hoc ca

fi[!l[gfïþ

(at praualere. — Hoc autem

fit; cum orifi-

cium

DE MOTV AQVARYM.

39

p aqtam,

cium E attollitur, vt veniat in libellam aquae

m fenfiy

ftagnantis BG. — Vnde notandus eft error

dit hum

quorundam ; qui effluxum ceffare ftatuunt

fi E veniat in horizontalem alterius orificii

AH. Secundo, pretfionem aéris fe deftrue-

Fig.

re vtrinque in B & in A.

TIdter]a COD-

II.

it, alterum

4I.

lreum e-

Quamuis: vero difficile explicatu fit , ai-

i rime

Fig,

rem durante etiam effluxu premere tamen

lO.

Ym dio

Y

in E : id tamen experimenta euincunt omni-

yci st

no. Nam fiaéribi non premeret, cum in

Ifüt , EU

mdin onicà

B & A premat fine dubio eodem modo, ac

fi aqua 32 pedum incumberet : deberet aqua

nim aqu u

ex E erumpere celeritate debira altitudini

horizontali

32 ped. J- AB , quod experimentis vero

naturque

& am It«

plane contrarium eft. Videtur quidem etiam

fequi , aquam ad quamcunque altitudinem ?

modo prio-

edamfi GD füperet 32 pedes , effluere de-

i[l()rll) C?(

bere, quod tamen non fit Sed notandum

| — 0; 14

efít , preffionem aéris efficere tantum 2:: VR

js; ha die

aqua in vtroque crüre continua maneat,

«lio quem

quod fieri nequit, fi GD füperet 32 pedes;

n E j

r 1l

Vti Sfurmius tentauit, deprehenditque, aquam

fic non fluere , fed decidere vtrinque ad al-

s C vt

»

titudinem 32 pedum , relido vacuo inter-

*

medio apud C. — Vocatur & talis tubus in-

-—

H

flexus Sipbo, Zieber , quorum adeo fipho-

: patet

pï;ïn;iy

]

num iam tres indicauimus ; nempe illum,

fueïït

in quem fluida ex legibus zquilibrii Hydro-

at

aticis intrant ; atque claufo orificio füpe-

n *

4.

riori

y Y0

49

Gr. - 1

riori retinentur, quem proinde Z4roflati-

pf

Vl

J

PUL

cum appellabimus.

Iftum , in quem aqua

j

»

fugendo aícendit, & occlufo orificio füpe-

v

(l

zriori iterum füftentatur, quem Sudorium ap-

j

pellare liceat..— Deniquehunc; in quem aqua

«5

fugendo inuitatur primum , fed per eum

poftea continuo fluit, quem Z9draulicum ;

quV

aut Fluentem , nominabimus.

Poteft autem

huius fiphonis figura fic mutari ; vt crura

lv uUv

BUA d

fint pro lubitu incuruata , & diueríis am-

l

irudinibus predita; eodem íemper effe-

W

&

u.

w u

Patet ex modo dictis , altitudinem

"

eius verticalem pro aqua 32 pedes non pof-

lr

yi

fe excedere ; que circumftantia neglecta plu-

fimos veterum Auctorum in errorem con-

jecit ; vti Heromem ; Iob. Bapt. Portam ; &

aquileges omnes víque ad Galileum.

Vid.

D]

Sturm. Coll. Cur. Au&. p. 65; dum nempe il-

li talis fiphonis ope aquas e lacu fupra mon-

tes altiffimos deduci poffe fibi perfuaferunt,

ex fuga nature a vacuo ; fed irrito femper

fucceífu ; tali enim in cafü natura vacuum

non abhorret ; cuius & DBarometrum quod-

vis eft teítis.

iE d

2.

:

Cum a&ris preffio deftruat fe vtrinque in

S

&

o

effluxu huius fiphonis, (40.) videri quidem

l

Bilt

poffet, eundem etiam fluere deberein vacuo;

T

quod tamen non fieri exactiflimo experi-

mento comprobat Celeberr, van 7MufJcbenbrock,

s

NT

Iufritat.

DE MOTV AQYARVM.

41

ide i

Lnfüitut. Pbyfice $.1362. — Aqua enim ob de-

11 quem;

nepatam in vacuo preífionem continua ma-

Orificio fy

nere nequit, (41.) fed ex vtroque crure de-

ii

labitur. Quamdiu igitur a&r füb campana

I QUem p

refiduus ad paruam aliquam altitudinem

& per emm

aquam poteít eleuatam tenere, comprimet

Hyitailtm,

eam adhuc, & fipho vi

ponderis aquei pree-

?ote( dUtem

valentis fluet in illa altitudine , in maiori

15 VE crura

vero minime fluet.

Poffunt crura huius fi-

Qeffs am-

phonis etiam effe zequalia, quod primus de-

ïmtn fe.

texit Jordauus , ciuis Stuttpardianus, fed in-

E

f

ventum celauit ; donec illud a $zlom. Reife-

vds nl

lio, Archiatro Wirtembergico, fuerit pu-

-

L nepleda

blicatum iuffü Ducis Wirtemberpie ; fed

eLTOTCID. COT

detectum antea iam fuit artificium hoc a Pa-

. Ditían ; &

pi1o in Anglia. Talis vocatur $ipbho Iirtem-

lum, . Vid

lergicus , vel Reifeliauss , ACEDB , cuius

Fig.

12.

n nampe il

commodum eít , vt extra vfüm non euacue-

fipra mon-

fur; neque prauia impletione , vel fuctio-

erfoaferunt,

ne, opus habeat.

Creditum fuit, ante hoc

Tito femper

imuentum, neceffe effe vr crus vnum alte-

t Vacuur

ro fit longius.

Víüs eius multiplices fünt;

m quoce

veluti ad varia fluida transfundenda ; ad ef-

ficiendum vt aque «quabiliter effluant, in-

gendo natanti füberi talem fiphonem , vt

eadem femper eius altitudo maneat fübmer-.

vaiiqu

fa, quod horologio conítruendo aptum eft,

il QUi

1aqua in vas regulare deftillet. : Adhibe-

joberein Wi

tur idem quoque ad efficienda pocula vexa-

viffuno &*

foria , quz non plena retinent, plena vero

*flundunt ; omnem aquam , deícripta iam

unfi

a

lz,',;.

$

42

CAr.

I

j

Duil

ab Herone, Diabetarum notnine ; ex inferiori

yis

orificio bibere quis poteft, quantum cupit ,

em il "

Pl

j

fügendo, quo facto autem flatu repellat flui-

(l

dum, vt fipho euacuetur ; & fluere ceffet.

l

[:

Coníftruuntur quoque fiphones interrapti di-

g

Fig.

r

&i, quorum fimplex aliquis eft , vti Figura

13.

docet melius quam deícriptio ; in quo fi

"t

epiftomium A referatur, aqua ibi contenta

effluit ; aéremque in B reddit rariorem , vt

u

f

preífio naturalis & externi aéris in C pra-

valere iam queat, aquamque ex C in B at-

QU

tollere. .Compofiti fiphones interrupti ex ali-

uN

a(

quot fimplicibus componuntur, quibus pu-

T

tarunt aliqui eleuari poffe aquas vltra 32

s

pedes, fed falfo. Denique conftitui poffunt

eiusmodi fiphones , in quibus nulla (uüctio-

ne opus eft, fed aér embolo extracto eua-

cuatur, & reliqua manent vt ante.

43.

Capiatur tubus , cuius cauitati infertus

P

fit embolus mobilis , omnem aérem probe

XXK

excludens. Hic tubus, depreffo ad fundum

u

K

Dn

víque embolo ; immergatur aquz , & embo-

lus extrahatur ; obíeruabitur, aquam ingre-

FU

di cauitatem tubi , omneque fpatium ab

j

ipfo relidtum implere. "Talis machina , de-

ä

fcripro fe modo habens, & in precipuis

dU]

fui partibus cum antlia pneumatica conue-

Manifefta

niens, vocatur Syrinx, Spriütze.

L

eft hic aéris externi actio.

Nam , dum em-

] a.

v

Q

bolus

DE MOTV AQVARYM.

43

55 exinfe

bolus attractus , & fundum relinquens;, a&-

DtUm qy

1 epellrj

rem externum irruere conantem , excludit:

locum intra fundum & f& vacuum efficit;

ere cefe

vnde preífio aéris externi fortior aquam in

itteripi d

hunc locum vacuum, neque refiftentem ;

Vi Fiom

adigit.

Cum igitur preffio aéris externi

: ID quo j

aquam altius nequear attollere ; quam ad pe-

J CODentà

des 32 : (P. L 383.) apertus eft error hortu-

Tiorem ; vr

lani cuiusdam Florentini, qui fyringis ope

t C pre.

aquam attollere conabatur füpra 32 pedes;

WTA

T d

reperto autem irrito hoc conatu, ipf? mira-

tus rem . Galileo expofuit, qui exinde pri-

l; qixqe

mam occafionem cepit preffionem aéris di-

us vit

ftin&te cognofcendi.

ftiai poll

nulle (1ddio-

44-

(trado eut«

- Eiici iterum poffunt aque pet fyringem

Ilt

bauftz duplici modo, fimplici ; per orificium,

in quod ingreffze fünt; & compofito, per ori-

ficium inferiori altius pofitum. Si enim fun-

at lnfertus

dus fyringis inftructus fit orificio angufliori,

rem probe

quam tubus eft, & embolus retroagatur cum

al fündum.

Vi aliqua ; tum per idem foramen, quo in-

z embo-

reffa eft, aqua profiliet ; & celeritate qui-

m ingt*

:

em maiori ; ob anguítiam tubuli , per quem

fpat'mm 1

egreditur. (22.) Si vero aquee per foramen

mchint; o

fundo altius pofitum fint expellende ;, quod

jn prec?i

cylindrulum cauum habeat infertum , tum

yatica C*

valuula vela(fario , Klappe, opus eft fandum

, Mu

inftruere. Haec igitur ; embolo furfüm tra-

&o , a preífione aquarum aperietur, & has

m dum

l

ad-

[)

)

(

CaAr.

I

44

«

I

&

admittet ; depreffo autem embolo claude-

m

j

umb

tur, & preffas aquas retinebit ; qua ipitur

T

per foramen vbicunque factum profilient ,

4€

' m

& quidem eo celerius, quo maior vis eft

i

easdem comprimens.

Ex quo fundamento

u

Qü-/

K

fontes fuctorii fa&ti funt , e quibus aqua,,

!

iteratis & reciprocatis attractionibus embo-

j

TU

li, fuperius tandem prorumpit. His autem

ita conftitutis fyrinx ab emboli attractione

j

E

aquas hauriet, a retroactione fola vero ex-

M

pellet ; adeoque alternis tantum vicibus ,

s

aut perinterualla, fluidum füum eiaculabi-

«Xl

tur; vt itaque continuo iactu aqua profiliat :

d

duplex talis adhibenda erit fyrinx , vt, dum

Ü

li

Iir

vnaà haurit , altera eiiciat aquam , embolis

vecte quodam ex vna parte extractis, ex al-

D

tera retroactis ; qualis machina fi fiat , vo-

catur illa Cfefibiama , tantopere depredicata

[«

l

a Vitruuio, Arcbitett. lib. X, cui hodierna or-

gana, extinguendis ignibus inferuientia , fiue

j

tj

Hsydracontifleria, Feuer - Spriüitzen , vnice fuam

EUA

debent originem. — Ceeterum fyringis actio-

v

nem preflioni aéris externi vnice deberi , ex-

um

I

perimento comprobatur , fi embolus eius in

vacuo extrahatur, íyringe immeríà aquis

m

anguílo tubo vitreo infufis, quarum de-

preffio ; ex hauftu fyringis ; eo facilius ocu-

lis cerni poffet, fi quis fieret.

!j

D

4f-

L

E

li

Immo etiam tnoueri poffunt fluida aéris

facta

Pg om;

DE MOTV AQVARVM.

45

&mboo i.

fa&a compreffione aliqua ; quocunque illa

)5 ue ,

fiat modo.

Ita profiliunt aque ex aucto a&-

ris inclufi elatere ; qui fortior eít aére exter-

m projj

Tar ygs

no ; veluti fi vas eeneum repleatur ex parte

0 fündamy

aqua, tum vero aér in eo refiduus antliae

qyibUs dQl

pneumatice ope probe comprimatur , &

TU emy.

poftea epiftomium vafi adiunctum aperiatur,

: Hisattem

aqua incluía magno impetu in altum profi-

li attrone

liet.. Simili modo; fed magis tecto , res per-

QTO CX-

agitur in illo fonte faliente in

o

oeniofiffimo ,

qui Fons Heronis vocatur.

Hic eft vel fim-

m i,

Qm esmid.

plex, vel compofitus. Ille conftat cylindro

a priluts

ciuo BCKI, qui intus diaphragmate GH Fig.

rinx , vr,dn

diuifüs eít in cameras duas , quas tubi ingre-

14

um , embol

diuntur vti figura docet. Impleatur igitur ,

tradts, ex -

occlufo epiftomio , peluis cylindri füperior

BC aqua, que delabetur per tubum DE,

V ft, vo-

depracicta

cuius ofculum in peluin hiat apud D, in ca-

meram inferiorem EF , füfficientique copia

fodierm ot-

muientia, fite

hic colleda aéris partem expellet per ofcu-

lum F in cameram fuperiorem B CG H, in

, vaice um

tinois 4di0-

qua hinc aér hoc iam artificio cendenía-

tur. Siigitur antea iam aliquid aque etiam

edeberi, et

jolus esit

infufüm fuerit cameree füperiori, fuper hanc

ftagnantem aér compreffus exftabit, & reíz-

mera aqU

arum G

rato epiftomio per À expelletur, fpectacu-

lo fatis iucundo ; precipue fi vafculum fu-

) faclus 0C

perius vino tacite repleatur , inferius vero

aqua; vt vinum aque ope profiliat. Compo-

fitus autem Fons Heronis multo pluribus con-

p Bd

ftat partibus, commodius igitur ; ipfo ex-

1)

peri-

CA».

[

»,

46

jf

perimento operaátio eius demonftrabitur.

qum !

g,

Refertur huc etiam Pila Heromis, que con-

Fig

ftat fphaerula caua AD , cui infertus eft tu-

«

15.

h

QUi

bulus CD ; huius ope, fiaér primo fortiter

i

T

exfügatur ; & deinde orificium D fubito

EU

j

j

aquee immergatur ; replebitur ex aéris ex-

]

terni preffione magna pars cauitatis aqua;cum

poftea aér per D fortiter inflatur, vt aér fü-

en

QU

H

erior in fpheerula valde condenfetur , tum

h

l

c in fonticulo fibi ia relié£to aquam rur-

qu

(u

füs expellet ad altirudinem eo maiorem , quo

magis aér fuit condenfátus ; vnde inferuire

xmäm.' !

"

N

M

j

oteft hac machinula explorande fortitudi-

L [

"

ni flatus oris.

Aér inclufüs ex calore pru-

Q

D

narum viuarum , vel flammae candelz , ela:

fticitatem füam valde intendir ; (P.I, 364.)

W

hinc pracedens pila aquas fuas pariter eii-

cit, fl imponatur aque calide ; & fimiles

i

machinze confici folent, que aut prunis can-

u)

iX

AU

dentibus poffunt imponi, aut candelas accer-

fàs ad latus gerere, vt ex eadem cauffa aqua&

"

emittantur in altum.

6.

Supereft in his celeb

re adBuc experimen-

(

tüm , quod Mariottus inuenit, du mouv. des

eaux P.IL pag.363. Lagenee vitree , cuius

, "r aql

A W

n

aliquod larus exiguo foramine fit pertufum ;

1

K

inferatur füperne tubus vtrinque apertus;

Eu 1 ?ïlllS

eoquidem modo, vt füberi transfixus rubus

hic fürfüum & deorfüum moueri commode

poffiz; ex hoc auterà motu nullus aér lage-

s

niani

DE MOTV AQVARVM.

47

demOllfhfg

nam ingrediatur, nifi is; qui per tubum

Tüti, quo,

apertum fluit. . Repleatur hac lagena aquis,

Infertus d

atque tum obferuabitur , has ex foramine

: primo f

laterali largiter effluere , fi orificium inferius

dum ] (j

tubi aperti fit füpra hoc foramen lagenz; fi

I! ex aéris .

vero idem orificium tubi aperti fuerir infra

E dqusjcut

Hoc

hoc foramen : nihil aque effluere.

ir; Vr aér f

experimentum ita explicatur.

Confideran-

Fig.

nftur, tun

18.

da eft preflio in foramen E externa, & in-

) OR Tf

terna, qua nimirum duee fibi reluctantur;

Yirem, quo

& quarum fortior aquas aut expellit ; aut

rl ii

coércet.

In caíü delineatze figure prettio-

rande d

nes aéris per tabum apertum ÁC, & füper

ex lo p

orificium E, vtrinque pro eequalibus fünt ha-

candele , d

bende , neque adeo in confiderationem ve-

niunt; fed preterea nihil adeft , quod pre-

pititer el

mat, nifi altitudo aque CD füpra foramen

; & fimiles

E. Ergo hec erit menfüra morus aquarum

t prunis C

per E ; que cum habeat in figura delinea-

yidelas accett-

ta fitum pofitiuum; patet cur in hoc cafü

; cuufa aqui

detur effluxus per E.

Si vero deprimatur

tubus infra D , fiet CD negatiua , vnde ni-

hil effluet , fed dabitur preífio contraria, &

y erpermtt

tubus altitudine CD aqua replebitur , non

, li ov d

repugnante aére deorfüm illabente ; vnde pa-

vitrez , QU*

tet quoque, cur aqua afcendens in tubo de-

efit perup

reffo, altius nequeat afcendere, quam in

h

orizontalem ipfius foraminis.

inqe 4

ass p

7-

yeri

Impleatur lagenula vitrea ; angufto collo

nulus & Lü

pre-

pi y

48

Capr. 1

gin

predita, aqua pura ; & calix vitreus; latio-

ri orificio inftructus ; fpiritu vini colorato;

l

4min t

À

"

Ipl

illius collum anguftum immergatur fuperfi-

ciei fpiritus vin1, atque obferuabitur , hunc

per aque medium aícendere , & aquam de-

! "'Cedm)

Ícendere , ad modum filorum fuübriliffimo-

Idem

qs

«s u f

rum , aut potius vaporis alicuius.

hoc experimentum füccedit quoque , i loco

ERE

S:?

anS

lagenulz adhibeantur tubi vitrei graciles ; in

N

amplioribus vero ceffar hic effe&tus. Afcen-

myt

( 1

dir hoc modo non íolum fpiritus vini per

aquam , fed etiam aqua per mercurium ,

ia

NY

aqua dulcis per falfam , calida per frigidam ;

ii

M

X'I. l

vinum 'per aquam ; aqua per lac; v. Coll.

[

Cur. P.II, p. 40; atque in genere fluidum

omne fpecifice leuius per alterum fpecifice

rauius ; verum ita quidem afcendunt , vt

ecum non permifceantur. Recenfet hoc ex-

M

perimentum iam Galileus in Mecb. Dial. 15

D. ó4:; miraturque ; cur in tali phiala aqua

A RRM

repleta inuerfa aér non afícendat , defcen-

dente aqua, cum tamen etiam fit aqua le-

vior. (37.) Pro clepfydra horometra tales

dk

i (s

r

ampullas , vnam vino , alteram aqua; re-

U

letas commendat Dobrzeuskius im noua de

IV

ä

(

fontibus Pbilofopbia , edita 1659 » p. 445 fed in-

& [

vtiliter fere. Tale autem inftrumentum voca-

CA

ld

tur Transcolatorium , Gallice Paffevim ; vid.

)

Lt

Poliniere Experiences p. 285 Nolet , Pbf. Ex-

(

per.T.Ib p.280. Spiritus vini etiam fola le-

p

Itl

Kleti

ni infufione cum aqua mixtus anguillularum

l

UT

inftaz

I

DE MOTV AQVARVM,

49.

li vitreus;;e:jg.

inftar intra hanc decurrit , faisque fpiris te-

U Vini Qj

pacitatem fuam teftatur ; vti indicat Berbas

3ergä[lll' fi fïä

ve Chemie T.L p. 2ij.

Tüdbitur, hr

48.

G aquam;

T aol

Hoc precedens experimentum à variis

Q [jm

circumítantiis ira redditur inuolutum , vt

uque, ( lpoo

difficulter explicari queat ; at vero ad illud

gl

tcles; ig

üluftrandum haC poffunt inferuire. Primo,

ts Acen.

.

ä

non recurrendum efífe putamus , aut cum

J v pt

$turmio , l. c. ad particulas aqua lubricas

t mnn,

& glabras; aéris autem , lactis, & aliorum,

d pirfigtn,

ramofas, vt ira lacti per aérem , hoc eft,

er l; v, Ql

tamofo per ramofüm, iter non patedt; aut

enere firidn

cum aliis ad maiorem aut minorem partium

erum fpecil

inter fe diuifibilitatem , qua füpponi debet

dcendunt, t

pariculariter in vnoquoque fluidorum pe:

wnfet hoc ex-

nere Secundo, quaítio ver(àtur in extri-

Itcb. Dia. L

eanda caüffa defcenfuum atque afcenfuum

j phiala aqut

li modo factorum , non vero cum preffio

ht , delcena

maior & praualens ex ampliori vafe quo«

dam in inferius omne fluidum fimul demits

r ag l-

tometra ts

tit ac infundit. Quarimus itaque, cur fluis

TE in tubo fuperne claufo, contentum,

in i2 4 FIpra aérem immediatum non effluens, (37.)

4j d2 SOmorum deinde füperficiei alterius fluidi

genomvo: P'erum inftar defluat & tenuius fimiliter

; & ! airum attollat; hocque phenomenon ab

pujooit

j , P

) ,

, &tractione vniuerfáli commoditfime deriuari

D

offe putamus, Combinararum enim füpere

ni eram

)

s ugu

|

cierur füperioris auguítioris, & inferio-

jt

» J1I,

ri$;

$0

CaA»r.

Í

y

r

ris, particule fe mutuo attrahent; aut nonj

[ gf AC

1

fin hoc fuerit, manebit vtraque füperficies

yenit d

j5

[

in ftatu priori, non commiícebuntur , ne-

E

"OE

ue adeo defcendent vel aícendent particu-

TL

la ; vnde fit vt nec aqua ; nec lac, ex an-

:

;K, Hf

d o

guítiori tubo per aérem defcendant , neque

etiam mercurius per aquam , quia ícilicet aé-

myo t n

reg particule non attrahunt aquofàs , aut

sin p

lacteas, neque aqua mercurlum ,. vti ex aliis

m

haenomenis conftat.

Sin autem particulae

u

íe mutuo artrahant ; veluti aqua & fpiritus

eiinzy t

vini ; aqua & vinum ; aqua frigida & cali-

i ydiis

da, &c. complectentur fe ille ; atque mix-

duqui

"i

turam vtriusque fluidi efficient , latitudinis

VME:

etiamíi inuifibilis; in qua igitur mixtura

parücule grauiores natabunt in leuio-

UM

ribus, & leuiores in grauioribus ; quare ;

r

M

hoc initio mixture ab attractione facto, re-

ts

liqua omnia fecundum leges ordinarias per-

agentur, vt nempe grauiores fubfidant, le-

Wt L

viores preffione aéris externi adiute afcen-

D

dant Atque hinc, quia multe particulee

f

lt

contiguz: imum aut fümmum petunt , for-

"d. qi

mantur fila ; hecque tortuofa, quoniam

EdT

articulee obftantes aliquando cedent ad la-

D GUOd q

tera abimpulfu fa&to; que quidem fila opti-

ime con

f

"At df

TLf

M

]

de angu

&)ic.:ua fiuntin tubulo capillari val-

*ütler

i,

D

1

MM

P O

. Sipreffiones vtrinque confiderentur , aqu

&iv'

l'0 ) Q t]lïl

e&*

Í

DE MOTV AQYVARVM,

$i

Kzhent, lr

T'üque f :

ex. gr. AC , & atmofphere externg , quae. pi

remit in B ; dubium videri poteft , qui 16;

mifcebunny

CCDGent p

at vt aqua AC decidat , cum tamen pref

fio aóris in eam agat , etiam per fpiritum

DC hc, at

vini BC; & hec preffio illam fuftinere pot-

Cendant, D

i

Qu failcst

fit ad 32 pedes ; qua longitudine noftri tu-

bi multo fünt minores.

Sed diflingui hic

lt àquofas, ay

debet inter preffionem mediatam & immedias

lm , vt ex alj

tam; illa manet inuariata, & ob eam per-

item purticule

kqu l Dirtus

durantem leuius fluidum in loca grauioris

attollitur 5 haec autem fequitur leges ordina-

a o -

il ao

rias preffionis maioris minorem füperantis ;

quibus grauia defcendunt in loca inferiora.

Cfent; indns

Vnde etiam in tubo ABCD, in quo crus

igim; TUxU

Fig;

unt i leue

BC eít horizontale; ex folo crure CD dela-

17*

bitur aqua , & fpiritus eousque afcendit;

XDus ; quare,

tione fdbo, re-

uietis manentibus omnibus in BC , cum

[

[

llicet in plano horizontali nihil moueatür

ordiniras pe

sfobfdanr, l

Vi grauiratis ; quod experimentum íngenio-

e inftituit Perilufr. L. B. de HWolff , Experim.

adiune alcer

Tomol, . 212. Denique notandum eft; mer-

vlre paricul

curium non decidere e tubo , ex quo alia

m petunt » tot

fluida decidunt , quia nempe partes ipfiüs

xf , quoma;

fortiter & inter fe cohaerent , & a vitro at-

]o cetent &t

trahuntur; quod ex eo patet; cumi tubus

gidem la tf

Vitreus tanta difficultate a particulis mercu-

jo ü?m [

rii adherefcentibus purgatur. Deinde ob-

eruari poteft ex his , quam fübtiliter fluida

quedam diuidantur.

Nam fila illa defcen-

dentia & afcendentia nihil aliud. funt. quarti

onüöercnmr;?i

feries globulorum fluidi , mira paruitate prat-

Daz

ito4

J I

CAr.

I

52

ditorum , quos , nifi in tali ferie continaa

ao

um

conítituerentur , nudis oculis cernere nun-

NU

Porro quoque fàl commune,

quam liceret.

T

d

nitrum , & alia filia, quando in aqua íol-

i

j

!l

vuntur , diuiduntur in partes mirum ad mo-

1

dum fübtiliffimas.

Cum enim aqua falía fi-

M

lamenrorum inflar per dulcem defcendir:

Cf-'

(46.) fequitur quamlibet partem fluidi ; in-

vifibilem fere ; falis aliquid fecum ferre de-

DAXS 4

bere; quam paruz autem fint ha partes , ne-

(

1no imaginatione affequi poterit.— De appli-

W

N

catione tandem huius experimenti ad tubum

W

Toricellianum , (P. L, 384-) vid. Sturmius in Col-

li

ieg. Cur. P. b p. 15; €$. P. H pag.39; atque ; ad

diiudicandas methodos Barometra reéte con-

['.

ficiendi , Perillufiris olffus , Experimentor.

l

P, D f. 212

"]

l

$o

MW

- Aqus in fcypho contentz füperimpona-

01

dur charta rotunda , atque fupra hanc in-

D

fandatur vinum leniter , fübtraéta cffarta ap-

parebit , vinurn aquee infiftere fine permix-

UM

tione. Hoc vero mirum effe nequit ; quon-

;'-';Zïanguil

L

iam füperius fluidum,

nempe vinuth ; le«

ott

reíffione

[ .ïvj:]gn[

P

vius eft inferiori aqua , & hinc

füa nihil efficere poteft. Si dicas; hic etiam

ll"HC

4 particularum contiguarum — attractione

m

mixturam effici ; (47.) verum id quidem eft;

R

Íed talis eft hec mifcela; vt partes leuiores

R

i^ RO

N

fint fuperiores ; inferius autem japm pofite

I

DE MOTV AQVARYM.

53

Sin

| ere i

fint grauiores , vnde nihil mutabitur.

$ COfneré n

autem celeriter, & vno i&tu, infundatur

x

l comm,

vinum , aut fluidum leuius: tum permifcen-

) I aqua [j

turfluida, quia particulz aquofie , per alli-

trum ad .

fionem in morum irregularem ada&z, par-

àQua lf f

ticulas vini leuiores circumdant vbique , eas-

1 defcendi:

que irretiunr quafi ; vnde color ruber aquae

fhidi, io-

deriuandus eft , fi vino fuerit permixta.

m ferre de-

j1.

ts ne-

Elegans eft experimentum quod memo-

k Dugi

rat Grauefandius , Pbyf. Elem. Matbem. Totmo E

at

j-477, quo du fyringes inter fe iuncte , ita

us l-

vt embolus vterque fimul intrudi poffit , in-

jy ttgc; d

fra habent adiunétos tubos equales , fed

Ta reldecon-

:

radliores , & íe mutuo ad aneulum re-

Aptrineto,

lum penetrantes ; vt in communi aliqua

portione . confundantur

.

)

quarum deinde

vna repletur aqua rubra, altera autem aqua

pur. Aut, quemadmodum factum legitur

erimpont-

a DuFayin Alemoires de l Acad. de Paris1736,

; hanc in-

Íi adhibeantur duo infundibula A & B,epi-

r ap-

flomiis C, D, predita , quibus apertis flui-

Fig;

19.

x vertnit-

ià proprio pondere preíía defcendunt , &

Per canales ad angulum rectum f& penetran-

mlï ) Q)m'

Es , fed femiapertos , & vitro EFGH ob-

vino ; f

X W&ïwn'

re&os , transfluunt, vt oculis patere queat

45 K d

uansfluxus. Si nunc ipfi A infundatur aqua

quidi

rTübra, & ipfi B pura , apertis epiftomiis

Ffübra transfluet per viam AIL M, pura au-

d qiitt

tem per BKLN ; & vix fenfibilis aquee vtri-

uxs

ehenderur. Occurrit

2 D ]

Vsque perm-i)ï:tio depr

2

D

3

adeo-

I

DI 140

54

CAr.

DI

'adeoque hic reflexio particularum vtriusque

u

qu

n Wi

aquae ex collifione earundem facta ; que hunc

um j

in modum demoníftrari poteft. Sit via parti-

W

Is

fig. culee rubre AC, pure autem BC , que fi-

2o, mul exponant celeritates equales vtriusque

Mi

particulee.

Fiet ergo. in C collifio earum

&

ä

obliqua ; refoluatur ergo AC in DC ac EC;

N

refoluatur etiam BC in DC ac FC ; appa-

]i

ret; celeritatem DC . manere faluam in par-

N

ticula vtraque ; fed EC atque FC, fibi effe

g

i

)

contrarias directe; quare particule , vtpo-

te elaíticee , refilient eadem celeritate. Poft

ia

eollifionem itaque particula , quae defcen-

dit per A , retinebit celeritatem | illefam

CG — DC , ab ictu autem accipiet celeri-

tatem CE , quare vtriusque actione fimul-

tanea capiet viam CH . diagonalem rectan-

uli EG, hoc eft, refle&etur per viam CH.

(P. L 106)

Sin autem tubi non perfecte

/

íe penetrent , fed ílrinpant ; aut tangant,

modo : tum rubra aqua tranfit per viam

f

AILN, & pura BKLM ; vnde , hac ratio-

ne inflituto experimento , in errorem con-

SUäOI

iectus Parignonius priori phaenomeno contra-

s

dixit , in Nouvelles. Conjetures .fur la pefau-

teur , cap. 1. 8. 16,

«t

$2

rij

Fonticulus faliens egregius eft hic, qui

n Mï

J

ita adornatur,

Auferatur ex campana vitrea

;:I.A

lea-

F:g: AD tubus BAC, & inuería campana rep

n

"t

li

tur

DE MOTV AQVARYM.

55

hum I

tur aqua ad altitudinem paullo minorem

!

C05 Q

quam AB.

,

It Vi

Tungatur iterum tubus prior

]BC) quel

BAC ; contraque ingreffum aéris muniatur.

Reflituatur nunc: campana , & tubus BAC

W5 Vi

infiftat vafi aqua repletoC ; quo facto aqua

Ol eamm

LDCac KC

campane'infuía efluet per EF tubum , qui

infra C multum debet protendi, ob ratio-

16j p

nem fiphonis; (40.) hinc fpatium BD a&-

um in pr.

, li f

rem rariorem accipit ; & confequenter aér

!

externus preffione

ua aquam per B infilien-

X vt

tem reddit. Poteft eriam aqua BE. fugendo

ls 3

in F, in campanam allici.

Si quodam arti-

Que ien

jfem ii

ficio aqua per F profluens attolli poffet in

vas C , effet hec machina perpetuum mo-

cpier ln

bile.

Commode adhibetur talis fons in tri-

fone fimu-

m reclan.

cliniis ftratis, quiaab inclufis aquis nihil ma-

viam CH

defcit; fed aqua colorata adhibenda eít, vt

eo melius illa a vitro. diftinguatur. Inuen-:

1 petïe&e

. npanty

tus dicitur a Comiers , in journal des Sav.

er vim

1676; pag.109; fed defcribitur aperte iam iri

Dobrzenskii Noua de fontibus Pbilofophia , edita

hac ratio-

1659 pag. 48 , triplici modo nitide depictus.

Qrem cote

19 Qonttie

ui idem hic auctor pag. 2 , hunc quoque

efcribit fontem falientem. Hemifpherium

rb g

cauum ABC aque füperimponatur, & de- Fig.

primatur; tum aér condenfíatus afícendet 22

per tubum DE in globum füperiorem , atque

aquam ibi contentam premet, vt hec per

di i

orificium B ingreffa in F exfiliat iucunde.

smpant

Ponte füliente alicäub femel conftr

ucto. »

D4

effici

DJ

$6

CAr.

I

n t^

effici poteft, vt aqua profiliens varias induat

formas , prouti lumini eiicienti aquas varii

yuis ^

;

induuntur noui tubuli, diuerfis foraminibus

Füïui[ u

;

aut crenulis diftin&ti ; Auffsütze.

Atque ex

j

i

d

remiffis hiíce principiis omnes reliquee in-

i

telligi poffunt machinz Hydraulice , quot-

(

d

Hh

quot earum apud Auéctores Practicos occur-

runt, veluti fünt ; vafa concordie , lampas ,

B

(

[

J

zl

qua ad aliquot menfes eandem íemper af-

zl

"m Y

fundat ellychnio quantitatem olei , cuius con-

zh

n

Nv ',:m

ftruétionem nouam inuenit Boyleus, 3ourz.

W M.

des Sav. 1682, p. 356, atque ante hunc Car-

danus , vid. ibid. Memnonis flatua ; varige cle-

z

fydre , & horologia Hydraulica ; occur-

rentia apud Vitruuium , Arcbit. lib. X5 atque

in Journ. des Sa€. 1676 , p. 110 , talis , quee in-

verti queat; Tympana aquis repleta, deícen-

fü (üo horas indicantia , de quibus nouiffi-

ä

me fcripfit peculiari tractatu Anonymus;

VU dllid

Organun Hiydraulicum ; ex aqua lapfu füo

W I—

-

ventum producente; Rota Bremenfis, &c. de

quibus omnibus confuli poteft Decbales ia

MV

AMuudo Matbem, Tom. III, pag. 145.

o

f4-

0f

f

Afferemms adhuc problemata aliquot ;

äxï

d

l

que ex precedentibus facile folui poffunt;

I^

uorum primum hoc efto, quod occurrit

: &q

in Perill. L. B. de Wolff. Elem. Hydraul. $.45..

Af

f

lu

Detur mihi vas prifmaticum, de quo ício,

ly(

k

J

illud tempore T. horarum totutn euacuari ;

cum

|

DE MOTV AQVARVM.

57

]

05 at

u

cum nempe aqua inferius ex orificio an-

leml' aqczg l

guítiffimo , & pro infinite paruo habendo,

I$ [OTamcs

effluit continuo ; quaritur ; quomodo hu-

H h

jus vafis altitudo diuidenda fit, vt deinde hz

D5 reliquei.

diuifiones fingulas horas euacuatione indi-

Tiulices qu.

cent.

Aut vero quaritur modus diuiden-

Vicos ocor.

dee Clepf3dre , quibusad diftinguendum tem-

i, [onpy,

pus Vereres vfi funt. Quia tempus quo AD

Fig.

23.

h (emper f

effluit ; eft — 'T'; fit tempus quo BD eflluit,

iits con«

— ; atque per regulam generalem in hoc

CD2 x CA , CD2 &CB

Nyt, n

cafü ; (21.) erit T: t —

——

uSSRLCD

i hx (a-

FVCÁ

fln; v d-

TrCB

— vCA: vCB; vnde habetur t — ^y64»

ul , (car

Y9*77

quod facile poffumus exfequi. Sit enim ex.

gr T — ; hor; & quoniam CA in partes

ts QU -

itoy decen-

quascunque szequales diuidi poteft : diuida-

tur commoditatis pratia in partes eequales

hus nouiff

Anonymis

25, quadratum ipfius T ; quod in omnibus

alis exemplis imitari licet , erit fic CA

x hpia o

— $ ,adeoque t — V'CD ; aut vero CB —

ajr, &c. de

[

Deddls i

Vt igitur nunc in hoc exemplo vas

AD zquabiliter euacuetur , erir, ex fuppo-

!s.

fito, tempus euacuationis AD 5 hor; eua-

cuationis BD 4. hor; vt ita exinanitio AD in

s a

vna hora confequatur ; tempus euacuatio-

nis ED 5 hor; ex quo exinanitio BE iterum

(oioi 01l

uod oart

fiet vnius horz; atqueíic porro. Sin igi-

tur pro £ fupponantur fücceffiue hi nume-

, pynul.

Ti $, 4, 35 2, 1 , Orientur altitudines CB

,kqu^

fsquentes 2j, 16 ; 9; 4 1j hinc

fi, vtl

j

füppo-

Dr

«(T

58

CAr.

I

iif

rr !

A

fupponimus, tota altitudo. vafis prifmatici

qu

(ur*

nf

diuifa fit in'partes 25 equales, erunt pro

euacuatione horze prime AB affignande par-

qu

vper

tes 9, differentia nempe inter 25 & 165 at-

em

j

que pariter, pro euacuatione horze fecun-

J

)

da partes 75 pro hora tertia partes j pro

quarta 3, pro quinta pars vnica.

Vnde fi-

mul manifeftum eft , füperficiem talis fluidi,

p

prefcripta lege effluentis , defcendere mo-

n

a

tu vniformiter retardato. (P.II, 184.) Hoc

"

"

"Theorema eft Toricellii , de motu proiettor,

p49- 202; quod deinde Picardus experimento

N 1 P'I

comprobauit ; Hiflor. 4cad. fcient. Parif. lib. I

cap. 4.

lm

5$*

Poftquam igitur femel compertum eft ,

v -

inquolibet vaífe habente foramen eflluxus

um

minimum , fi non infinite paruum, aquam

ex illo emanare illa velocitate , que acqui-

Tipgl,

ritur in corpore graui cadente per altitudi-

ïïWz bq [

nem , quam aqua refidua habet : facile erit

Df

inuenire naturam vafis conoidici, foramine:

il Tom

ipfius tanquam vertice deorfum fpeéctante .

là o

quod hunc preftet effe£tum , vt quouis

fltt fs

momento fümma füperficies aque refiduae.

defcendat eequabili celeritate ; hoc eft, fem-'

Tif

Fig

"Em

z

pereadem. Sitenim curua quafira CMDA,.

qua circa axem BA rotara vas defideratum.

^T r

, Ug

prebeat ; fitque abíciffa queuis AP — x ,.

s KB'

, U Ql

femiapplicata PM — y» altimdo vafi

mz4

"Mi T

|

DE MOTV AQVARVM.

59

! Vafs n

— 4 , radius foraminis AD — r , (emiappli-

Ws enp.

cata fuprema BC — ^; atque erit. celeritas,

Ia!Hgnandæp;.

qua fuüperficies PM defcendit, ad celerita-

T25 & i

tem , qua tum füperficies in foramine AD

t lore (iy.

egreditur, vti amplitudo foraminis ad am-

mefwm

plitudinem vafis apud PM. (22.) Suntau-

Q Vob.

tem he amplitudines circuli ;-ex rotatione

T tl f

circa axem AB geniti ; hinc fünt vti quadra-

Qere mo.

ta füorum rádiorum ; & celeritas fluidi egre-

lu) Hoe

dientis tunc eft /x, (5.) erit ergo celeritas

füper&ciei PM deícendentis ad x — 7? ;

WHWM

r27x

lia

L

3^; vnde fit cel. PM —

Cum ipi-

t ij

tur hec celeritas debeat effe conítans , &

femper eadem , equalis nempe illi; qua vas

integrum repletum incipit effluere , quz eft

2

petum ef,

y/a; ponendum erit

2

— V/a; ex quo

w effixus

jm, aqum

deducitur natura curuz quafit&, quae vas

r

X

Qqui iqi-

optatum efficere poteft, nempe

a

:y'*;

xr altitudi-

qua eft Parabola biquadratica dicta. — Vid,

: fücile erit

Job. Bernoullii Differt. Hydraulica , in Commen-

j, foramine

Iar. A4cad. Petropol. Tomo X. pag. 2;6. Quon-

; fpedant,

iam in Italia fluuiorum extra alueos eru-

, Vt quois

ptiones valde fünt frequentes , precipue in

ique reltuz

territorio Bononienfi ,

cuius pars optima &

hoc t f

fcecunditfi

ma fere iam eftinundata : factum

xefita Va

eít vt hzc ciuitas

plurimos tulerir viros do-

as Qefide

&itfi

mos in Hydraulica fcriptis füis eminen-

us À -^

l$; quales fünt Galielmimus , Manfredius ,

jmdo x'aüï f

lfoydellus, Zanottus , Matteuccius , Baccial.

H5

&

6o

Car. II pE MoTY rvcis

j t

& alii;, quorum libri maximo cum fructu

f a

Q

legi poffunt in hac do&trina. Vid. Iozrual des

$av. d' Italie , 'Tom.I, pag.178.

!l

UORDVT-IEL

j

[

DE MOTV LVCIS DIRECTO,

SIVE DE OPTICA.

iv

$6

j

bfoluta nunc celeritate actuali fluidi ali-

1 M «

cuius non elaftici , quorfum aqua pri-

mario refertur: agendum erit de celeritate

[

actuali reliquorum fluidorum füperius (P. 1I,

Dl

6.) indicatorum , quz elaftica funt, ac luce,

d

atre , & materia elettrica , comprehenduntur,

D

Ab luce ipitur hic faciemus initium ; ex qua

m

eum oriatur radius , qui triplex eft , dire-

&us , reflexus, & refractus : (P.II, 6.) ille

[

explicatur in Opfica , ifte in Catoptrica , hic

TX

in Dioptrica; qus fcientice hinc tribus capiti-

m

bus erunt includenda.

Illi adiungetur de-

IN

fcriptio oculi, & ceconomia vifüs ; ad fi-

1

nem huius autem adiicientur meteora ignea;

( CA

& aluce pendentia.

uamuis enim hanc

Tif

diuifionem Barrozwius in Letlion. Opt. p. 2, 1i-

IN

bi non fequendam putauerit, quia in Opti-

^IATS W

!u

ca de vifione explicandum fit, quod tamen

d

ls

fine cognitione radii refracti praeftari nequeat:

facile tamen ocourri huic incommodo pot-

A t

5 lj

[

eit

Y Lyy

DIRÉCTO,; SIVE DE OPTICA. ÓÍ

lmo ;

eft , fi confilium Rob. Smitb , Optices fyftema-

Vid li,

()

ie completo , Tratatu I, qui infcribitur Popu-

laris, 1neamus ; & demonftrationes ab ex-

erimentis deductas, iisque intellectu faci-

[

j

oribus, & leui inftrumentorum apparatu

inftituendis , Geometricarum abítrufionum

:

loco fufficiamus.

IRECTO

]

7-

Ante vero quam ad ipíüm hoc inftitutum

Vi h d-

accedamus , quaítiones quedam , & opi-

nionum recenfiones , erunt premitrendae.

m quy

^ de calens

De natura lucis opinio efít Ariflotelis , &

omnium Peripateticorum , eam efle accidens;

perus(.

nam qui lumen corpus effe , vel fübftantiam,

i, 4c lt

enduntur,

dixerit; eundem etiam vacuum in naturam

inducere debere; quam quidem obie&£tionem

m t qui

nos minime reformidamus.

Secunda fenteu-

d .

lia eft Epicuri quondam ; & poftea Gaffendi ;

TU

qui lumen effe putarunt effluuium quoddam

|

í

sict, D

'

ibs ciptt-

;

fübftantiale , a corpore lucido iugiter dima-

nans ; vt taceamus Digbbeum , qui arte qua-

ungemr s

dam a fe colligi & precipitari radios folares

(; W

poffe afferebat. Mem. de Trevoux 1709 ;

ag.

teora

2'00.

Jertia eft. Cartefii , qui lumen

d

xit

; enm D

effe impulfüm materiz zethereae fecundi ele-

,O

:l

n

menti, qui oriatur ab agitatione viuaciffi-

u mv

ma corporis lucidi.

ui igkur cum Ariflo-

Qd

fcle lumen effe accidens putant ; has fere ad-

a

qh

ucunt rationes :

vid. Decbales in AMunudi

s omia

&táib. Tomo ILI, p. 456, edit. 1. A&y dum ex

tene«

T.

62 Car.ll D& MOTY LYCIS

p

u

tenebris tranfit ad lucem: fine vlla diuifione

ij quæ'n

II

fl

aéris, fine vllo motu , lumen ab ipfo recipi-

yetürm

(

tur; idem hoc etiam a cryftallo duritlima;

W

1 s

in aqua continua ; eXcipitur ; ergo in eo-

h

n

dem loco inuenitur, in quo aqua; eft ergo

ii

um

accidens receptum in corpore, in quo aliud

u

omnino corpus admitti non poreft; (D. [ 28.)

«

porro, fi lumen non fit accidens, íed füb-

qdo

flantia tenuiffima , oómnia corpora diapha-

ä

Pt

na; aut pellucida , veluti cryítallus , innu-

,f.mx

aW

AWAVAN

meris poris peruia effe debent, nec porerit

W

lumen transmitti nifi poros hos omnes in-

i

M

gl Yi D

veniat in linea re&ta difpofitos ; & ; quod ad-

dit Du Hamel , Operum Pbilofopb. Tomo I

ii

f

l

particulee ipfie corporis in formam quincun-

cis fint difpofite.

Sed in his falío füppo-

nitur morum , vel diuifionem , reuera non

adeffe, vbi nobis nihil eius apparet; & de-

(l

inde, quanta fit porofitas omnium corpo-

rum ; denfiíTimi etiam auri, ita quidem, vt in

(

TK

vnoquoque corpore plus fit pororum quaum

materie proprie , iam fatis füpra eft oíten-

TR

i

füm. (P.L35.) Conítat preterea magnam

d.f

Á

copiam lucis a fuperficie vitri politiffimi re-

0f Jf

flecti, dum reliquum eius tantum

er poros

a

iranfire poteft. (152.) Deinde; fi

j

umen eft

T s

T

Fi

fdfl

fubftantia , tum inílantanea eius diffufio

xï»:

comprehendi non poteít : fed videbimus

OOT«

E

hanc diffufionem inítantaneam hodiernis in-

L Omk.. ew

s

ventis Aftronomicis effe refutatam. — Tertio;

nlO

qua |

& .lumen 'eífet fubflantia , tum parti-.

ln

culae

4 mitu

"n lj

DIRECTO; SIVE DE OPTICA. 63

Áine vl

cule quedam eius fibi mutuo occurre-

Itn ab ipf.;

rent, viamque fibi pracluderent, & im-

"yio dj

petum fifterent ; quod eft contra experien-

tiam , qua docemur, lumen lumini non obfi-

J 5 ep i

10 4qut; dj w

ftere.

Sed , quia particule lucis fünt ela-

fticae ; ille , quae fibi dire&te occurrunt , per-

OI6, in quo ]

p Pa

mutatis celeritatibus refiliunt ; neque adeo

dders, fed (j

impetum fiftunt ; (P.IL 217.) que vero ob-

Qürpora daph.

lique colliduntur inter fe ; aliis etiam poft

Yyfalts, innz-

collifionem celeritatibus & directionibus fe-

u

n n r

runtur ; nunquam tamen morus fuos fiftere

X Dos oms s«

poffunt ; lumen autem lumini ita obfiftere

05; ; quig

offe; vt a mutuo impulfu radiorum qui-

dam aliorfum defle&tantur, nobis autem in-

if fim I

Ti quinatre

fenfibiliter , negare nolumus.

Que de im-

minutione folis, ex tanta lucis copia quo-

i lo füppo-

t; [eUtrd D0n

tidie effluente ; de immenía copia horum

effluuiorum , vt totum vniuerfum impleant;

yut; d-

Yiüm corpe-

de aftris nunquam in loco proprio fpectan-

dis; dicuntur : ad ea refpondemus , circu-.

qiidemvcit

yrorum quatt

lationem lucis per totum vniuerfum con-

r eft oden

tinuam effe ftatuendam , lucemque . regredi

re magnam

ad fontem fuum, folem, vti grauia in altum.

of f&

proiecta recidunt in terram; vid. Celeberr.

um per p

MulJcbenbr. Effai de Pbyfi

; P. 5145 radio-

rum folis immeníam e

d

fübrilitatem , &

l; filometé

à QUs ifi

raritatem etiam eo maiorem , quo longius

progrediuntur ; & vltimum agnofci hodie

(j videiit

Wl ho(ïletüü P

ab omnibus fere Aítronomis.

Vnde iam

Wi

nihil obflat , quin ftatuamus , lucem effe

Qtatam.

n

fübíkntiam ,. materiam eorpoream lo

a ) nm Fï;

ge

J

r

64 Car. II D& MoTy Lvcts

*

j

e fübriliffimam

)

quia omnes leges cor-

1;' hi

nl

h

m

Tl

oris fequitur, quales funt , recta progredi ;

d

"T

reflecti, hoc eft , refilire ex occurfü corpo-

d

!

n

]

ris, refringi, vtilapis in aquas proiectus ;

fi

M

ffül

uz accidenti competere minime poffunt ;

n [

0

experimentis autem rnanifeftiffimis luci tri-

bui debent , nemo enim vnquam vidit ex.

(

n D

gr. frigus refle&i; vel humiditatem , aut fic-

citatem , fiue colorem rubrum ; cetera acci-

;;:e*;xæai'.-,& ]

dentia in fübie&to füo quiddam imprimunt;

p

at

uod non ftatim deleri poteft , lux autetn,

fubduécto corpore lucido , ne minimum qui-

dem füi veftigium relinquit; nec eriam vl-

]um accidens ex vno fübiecto in aliud com-

ïï

meare poteíL — Vid. Barrozius ; pag. 4.

p

j8.

L]

Sed grauior queftio occurrit heec , qua ra-

iione lux , a fole aut ftellis ex. gr. ad oculos

AU

noítros propagetur,; vrrum id fiat continuo

il

jer medium interpofitum tranfitu , & per

v-r g

transportationem materie lucis ; fiue per

k

U.

effiuuia longe fubtiliffima ad nos vsque per-

tür medii inter-

L

tingentia; vel an hoc abfolua

fu a maffa lucida facto;

Jï

— SITeY

pofiti duntaxat impul

aut p

er vndas atheris ; quorum illius exeme-

At Q

habemus in olfa&u; (P.L 213.) hu-

plum

H

RK

jus vero 1

n auditu , vti inferius indicandum

&t

PU fed

erit.

us igitur queeftio tota huc redit; an

vifus cum olfa&tu ; àn vero cum auditu , de-

:þ'md) D

Heret hic mentis anxius

beat comparari.

b j glC

Bar«

X ;Nn g

'T Lt

DIRECTO, SIVE DE OPTICA, 6s

If j

TCl pre;

Barromius , l. c. pag. y,

dum non capere fa

poffe fatetur , quomo

do tantilla lux , exi-

XCCU/fO q.

gua veluti lampas

, tali tamdiu füppeditandae

J5 Droigh.

effluuiorum incre

dibili copiee paríit, vt nom

Irme pofig,

imis lud n

confeftim exhauriatur, & euane cat; cum-

que lucis reflexioni & refra&tioni vix nudus

m Vidit o

impulfus fatis faciat; atque tandem in id pro-

&m, aut[i-

pendet , vt cenfeat vtroque fübinde moda

Gitradec

lucem procreari, tam per effluuia cor

porea ;

Inprimn,

quam per continuum impulfüm.

Illud Zr-

du

edocles ; & Epicurus , quondam flatuerunt ,

It i

Gafendus poftea , vna cum

C enmn V.

Nexmtono , fàga-

1alid oone

cillimo cereroquin & felicif

Timo lucis inue-

fügatore ; hoc autem Cartefius ,

n

Dioptrice

cap. 15 & Hugeuius , Tra&atu. de Lumi.

ne. Carte-

fio quidem lux nihil aliud eft

) quam par-

ticularum infenfibilium primi

t Qu

elementi, feut

od

ignis puriffimi , incitatiffima

agitatio , qua

globuli eeherei fecundi elem

enti vndequa-

COntiuo

lj &PEI

que premuntur ; & ad lipeas rectas impel-

untur; qui igitur aethereorum globulorumx

fiue p«f

impulíus lux ab eo vocatur.

Wi t

Atque hinc ,

yedii Intete

Vt putat ; lux in momento diffunditur, non

lecus ac fi quis extremo baculi ftellas , aut

yida fado)

folem

Jlius exert

; immediate rangeret ; eodem inftan-

ü hunc motum perciperet.

uod ipfünz

"o

indica t

quoque eleganti experimento illüftrauit Zu-

geniuss (P. L 219.) fed cui fententize ftatim

y ïed'ï[hn

Obicit Du Hamcl, Ajron. Phyf. lib. 1 cap. z,

» d

quid cauffe fit , cur globuli cetherei cryftal-

us

1]

"um penetrent ; non item papyrum, qua

P. IH

inui-

66 Car.II pE MOTY LVCIS

inulto & laxior eít, & magis peruia ? ob-

qane

Q

iicit etiam Clarkius , in notis ad Robaulti Pbyf-

cam , pag. 178, ita. futurum effe; vt lux ad

J

X.'

M

"

omnia interualla propagetur in puncto tem-

poris; obiicit Celeberr. Muffcbenbroekius , In-

füitut. Pbyf. p. 252, ex hac hypothefi fluere,

vt nufquam effe queant tenebrz ; obíeruamus

enim , preffionem fluidi in omnes directio-

nespropapari, quam oculus apertus noctu

etiam perciperet, quod experienti& tamen

fs

B t

repugnat; obiicimus etiam nos porro, in

fubfidium hic vocari etherem , vanum il-

dhrs,

lud Cartefii figmentum ,. cuius exiftentia nul-

li fenfüuum poteft comprobari.

ls,

$9-

|/

Sed hocidem adhucargumentum fummus

Nexetonus ad explicationem hanc refellendam

lib. 11,

affert, Priucip. Pbilof. Nat. Matbem.

fett. $, prop. 41; de quo vide etiam

Wbiflo-

num , Pral. Pbyfico- Matbem. p. 267 , vbi de-

monítrat ille; impulfus eiusmodi Cartefia-

nos, cum per foramen in conclaue fint. in-

l

grefli , ad latera ftatim diuergere ; atque ad

omnes conclauis angulos penetrare debere;

E

"t n

M

quoniam fcilicet quzlibet medii elaftici par-

]

ticula , in ftatum maioris condenfationis red-

l

N

acta , non ífolum fecundum eam plagam,

vnde erat compreffa , fefe reftituat ; fed par-

!

fe

ticulas quoque vicinas quaquauerfus ad mo-

tum impella. Vndefit, vt fonus per fora-

inen

Al

TY 1

DIRECTO,SIYE DE OPTIOA. 67

zi per .

men in conclaue immiffus in omnibus huius

A Rob

.

elle; Vt ]

locis equali fere vi exaudiatur ; radti lucis

autem , per foramen in conclaue intromiffi,

in pundos,

lucem in vna tantum directione repreefen-

Vil

tent.

pottefi fa.

Adde; quod foni propagentur part

facilitate per tubos incuruos , ac per rectos;

s Obfertam;

fed lumen nunquam compertum eft vias cur-

ines diredi.

vas ingredi , in eodem fcilicer médio ; aut

putus nod

invmbram fefe infle&tere

TTl

Ca

; Vid. Memtoni Opti-

Vnde tmaxime a

pparet, quz inoens di-

X v i

verfitas interced

m, vam d-

& lucis.

atinter propagationem foni

/ axllemm-

.

60.

Lucem igitur ex quolibet corpore lucen-

te perniciffima velocitate exire, & per efflu-

m fümmus

reflfendam

via ad oculos noftros rapiditfime moueri ; fe-

quentibus probant Neztouiani , aliique', ra-

jan, b. l

tionibus certe prauiffimis. Primo; ex obfer-

um Vi

vatis fatellitum Iouis eclipfibus hoc a Rc-

)677 vbi d

mero , Caffino , Halleio , fuüit demonttratum:

J CSTWQ&

Sit enim A fól , circa quem moueatur ter-

Fig:

je t

riin circuo. BCDE ; fitque orbitze Iouis

2$«

- aque '

pars QP, inqua huius globus F, & fatel-

es intimus i

mure d

píum circumiens in füa orbita

j dl

GHN.

Proiiciet ita corpus Iouis vmbram

yfarions?

75, in quam fátelles ingreditur , adeoque

m p

immerfionem patitur, in .G; epreditur au-

li, P

Iem , atque emerfionem celebrat, in E^ Sa-

telles autem hic reuolutionem fuam :€irca:

gt5

o

vid.

ouem peragit proximeqin horis 421;

—

Wbi-

€à . Car. II nz MoTY rvcrs

Cum ita-

yrhifloui Prelet. Aftron. pag. 210.

J

que , terra exiftente in D, emerfio haec con-

pd

ífpici poffit ; patet, manente ila in B,

R

poít elapfas nouas 42j horas , nouam

obíeruatum iri emerfionem , atque fic por-

nl

TO.

Sin autem poft ; tales reuolutiones

J

terra peruenerit motu füo annuo in C , fere

N

am

ad coniun&tionem folis & Iouis, manifeftum

effluere interea tempus 421 m hor, vt

fj

j

eft,

N

A

M

emerfio confpiciaur in M ,

pofita HM —

dmqu

HB; fed vt eadem incurratin oculos apud

C, longius rem

otum, maius tempus requi-

lu

?*

fpatium adhuc MC percur-

ri; quo nempe

yitur a luce renat

a fatelliis , fi modo lux

fuücceffiue mouetur.

At vero hoc ipfum ob-

]

feruatum eft ia

m fzpiffime ab Obteruatori-

bus exactiffimis ;

veluti Celeberr. Bradleio ;

dius lucis integram

qui tempus

hoc , quo ra

orbis annui

diametrum peruolat , deprehen-

dit effe 16/ 26^^;

adeoque dimidium , quo

nempe radius

lucis a fole ad nos pertingit;

udc o

bíeruatio celeberrima cum

8[

13l

uibus

dam obiectionibus premeretur

, ean-

t Halleius &

dem ab his perfecte liberarun

poundius , Pbilofopb. Tranfatt.

Num. 214 €9

decidere

361.

uomodo experimento

fuaferit Ga

leus motum lucis aut. inftanta-

vid. ;Mecbanice" Dial.

ä

neum aut fucceffiuum ;

L p.39-

61

DIRECTO,;SIVE DE OPTICA. 69

i MT

61.

10, . (

)

Secundo , Aítronomi noflre cetatis dete-

erfio ho

j

£ il i

xerunt in ftellis fixis aberrationes quasdam ,

que necab earundem parallaxi annua, nec

OfdS , Dua

a refractionibus , nec ab aliis cauflis , deri-

tque fic n

vari poffunt , nifi ab hac vnica, qu& a mo-

Teuolttins

tu lucis (tellarum fucceffiuo depromitur;

0i C, fee

quod precipue oftendit- Celeberr. Eulerus , in

manifeftum

Differt. inferra Commentarüs Acad. $cient. Pe-

r or, vt

tropol. Tomo X pag. 150 ; & (imul etiam Ce-

AE a

leberr. Bradleius , Pbilofoph. Tranfatl. Num. 206.

xl qui

Porro quoque lucem in motu particularum

m

fuarum poíitam effe; ex eo etiam perfpici-

: Mopear-

mus, quia nihil aliud eft quam ignis per re-

[ modo lt

&as delatus lineas , oculosque ingreffus ;

xipfumd-

(P.L 335.) fed omnis ignis in fümmo motu

Juerudtori-

particularum füarum pofitus eft; omnia ar-

; Blïd///ü)

dentia & lucentia nobis cognita ab hoc mo-

s teprum

tu confumuntur ac tandem deficiunt, quod

depr

ab emanatione lucis & materie combuftee

]iurm ; qm

fieri neceffe eft.

In fulmine etiam , velo-

j pert'mgïh

Ciffime moto , caput eius & finem diftingui-

amima qum

mus ; quod Galilei eft argumentum , Me-

yetut , «l

chanice Dial.I, pag. 4o. Solis lucem , radiis

t goles ü

tantum non parallelis ad nos delatam ; vitri,

yum. 21

& fpeculi, cauftici ope faciliter ab hoc par-

ao d*

allelifmo detorquemus , quod fine motu ra-

diorum peragi non poffet. Separamus quo-

que & diuidimus radios folis per vitra con-

g

caua , & priímata ; dirigimus eosdem quor-

ümcunque volumus ; immo radii per di-

verfa

3

Ü

u

Zo CarP.IL pE MOTV LYVCIS

*),

Sü]w

verfà pellucida accelerantur & retardantur;

a

J

qua omriia fine motu concipi non poffünr.

(

U

Vid. Celeberr. Muffcbeubroekii Inflitut. Pbyf.

pag. 462.

n

62.

Dd

Cartefiis autem morum lucis credebat effe

"

inftantarieum ; & ad hoc probandum fequens

adhibebat argumentum, teftre Hugezio , Tia-

a

Ua N

Fig.

Gatu de Lumiue , 1690 edito , pag. 4. Sint À

26.

fol, B terra, huiusque orbite pars BED;

C lunà , cum orbita fua CGM N ; atque

erit fic iam luna terrz in perfecta oppofitio-

ne pofita cum fole. Si nunc lumini tempo-

re opus eít ad fpatium percurrendum, ve-

h*i &

(f

lui vnius hore , vt perueniat ex B ad C:

fequitur, terra herente inB vmbraim, quam

efhcit, aut interruptionem lucis, nondum

f

perueniffe ad C , fed peruenturam demum

D

effe poít rempus, 1h

2)

cum vero noua hora

opus habeat ad regrediendum ex C in ter-

ram , bihorium ante elabetur , quam vm-

bre initium in luna fpectari ex terra pote-

rit

Sed interea terra progreditur in orbi-

ta fua ad E; vt percurrat arcum BE 44 56^;

Jn'

terra igitur in E fita videbit lunam eclipfa-

Q)

ram in C, multum vero extra oppofitio-

T

nem iam pofitam , quod contra omnes eft

obferuationes.

[j l

Si affüumantur AE — AB —

120co diafnetris terreftribus; BC — 30 ea-

inuenie-

l

rundem , angulus EAC — o* ;*

tur angulus AEC — 145? o* adeoque CEG

-—36?

Y

Y L]

!

DIRECTO, SIVE DE opiICA. 71

& retg

— 3j? , qui certe valde effet fenfibilis. Sed

D! nony

quam facile videmus falfüm hic effe Carte-

- lii

1um.

Ponit enim hanc propofitionem : fi

motus lucis a terra ad lunam , tempore

vnius hore abfolüendus , eft contra expe-

Credebrat

rientiam : tum confequens eft, quod lux

Clm (eque

moueatur in inítanti.

Negatur itaque haec

?/gfll/b m

confequentia; nam fi non requiratur plus

24 rA

temporis quam vnius minuti primi , tum

w DED;

CEG non erit nifi circiter 35^; fi non re:

IN, ttie

quiratur plus temporis quatn 10/ , ideman-

hwdün.

gulus erit circiter 67, id quod obferuatio-

T t

nibus exactioribus omnino conuenit

enera-

fendm, v

liter, atmmotum quidem lucis incitatif

j

imum;

erD al :

non autem plane inftantaneum , depofcit.

D quam

; Iondum

63.

m demum

Neque etiam de Nexetori fententia demo-

10 ho

vemur per ea ,

quae in Opufculis varii argu-

|Cinter.

menti, Berolini 1

746 editis , pag. 169, magno

quam Vin-

acumine contr

a eam funt prolatà; tenta-

terta pott-

bimus enim dil

uere obiectiones profunditfi-

ycin ob

Ini

*

Aucloris refponfionibus fequentibus

pE 05

Timum argumentum eft, fi natura in trans-

ym ediph

atione. fonorum nullis effluuiis vtitur, fed

Ob diftantias maiore

S alterum propagartionis

; oppolt

1 omne t

E

modum (£8.) hic el

igit : fequitur , eandem

AE a AB

res multo remoriores cognofcendas eo

Y

—

N

maois hoc altero modo vfüuram effe.

Non

TA ia

!DC umma ratione negamus hic confequen-

Ham, quia

gratis füpponitur , naturam hanc

adeoque(?

-

Oprionem i

z

nflituere ob maiores diítaniias;

E 4

quis

u

72 Car. Il. nE MoTY Lvcis

uis enim ; quaefo, hoc nobis cognitum da-

.

É

1

t? Nonne füauitas odorum , qui efflantur

ex aromatibus infulae Ceylan, procul etiam

quis

D)

in oceano fentitur ? ad diftantiam ergo haud

inconuenienter affumendam illam, ad quam

fonus impetuofiffimus tormentorum belli-

:

corum exauditur , nempe 90 milliar. Irali-

cor. aut 221 mill. Germ. vid. Celeberr.

AMuf-

Lyf

febenbrockii Inffitut. Phyfice. p. 615

Contra

, Verum autem ex hac analogia quisita argue-

zet : fi olfa&tus & auditus ad eandem (e di-

W

ftantiam extendunt : fequitur ; vtrumque

fieri eodem modo.

Facile etiam eft aliam

QUAM.

excogitare analopiam fenfüuum , in qua vifui

!

tribuuntur effluuia.

Res enim fentimus no-

bis aut contiguas , aut remotas ; illas imme-

j

diato contadtu , vti in fadu, & guflu; he

fünt aut intra atmofpharam noftram , aut

extra eandem ; fi illud fuerit , feníatio fit

ü

aéris ope, per effluuia ab aére vecta, vtiin

7

0doratu , aut per impulfüm in aére transla-

At

tum, vti in auditu ; fi hoc exítiterit , exclu-

ï

o ethere , cuius figmentum reiicimus, per

ordinem nature recidimus in effluuia im-

mediata ; non vecla iam aére, fed a corpo-

re lucente ingenti feftinatione emiffa. "Tales

&utem analopie nimis fünt metaphyfice,

K

quam vt in phyficis tuto ftatui quid ex illis

poffit.

j

L

64.

T' t

DIRECTO, SIVE DE OPTICA. 73

6

Secundum ita fe ha.ber :

Nemtoniami wa-

1j Dfoqjs

cuum ftatuunt ;

fed per emanationem lucis

QUDUM

omnia fpatia coel

eftia ita rurfüs hac materia

UET

Dtorum .

conflipant, vt illa denuo finr plenitfima, adeo-

Tüiliar. ].

que fibi contradicunt; queniam nuíquam ne

punétum quidem concipere licer , ad quod

(ibhurr, Atj

non indefinenter infinita radiorum multitu-

fj Conty

do tam ex fole, quam ex ftell

is , penetret.

lst a.

Refpondemus , Nemtonum t

aim f d-

latuiffe vacuum ,

fed diffeminatum ,

VIX Vero

coaceruatum ,

n x*ïmmque

quorum illud raritas radiorum

tm d dum

, in ratione

duplicata diflantiarum a fole c

refcens (85.)

; i qu i

plane non deftruit ,

Mentimus -

NVat.

fed mirum potius adiu-

Deinde

; cum dicitur, ab omni cor-

: ilsimme.

poris lucidi

puncto ad quoduis medii pun-

) pfu; h

é&tum lucis a

liquem radium dirigi; hzc or-

flnm, aut

dinaria Opt

icorum füppofitio, vt admitti

[enftto t

queat, duplicem exipir limitationem , indi-

h, v

cante Barromio, Lethiom. Opticar.p. 7 ; vnam,

&fe tranbu-

etit, excli-

yt puncti nomine non intelligatur punctum

eometricum , neque etiam omne Ph

yf-

Qcimus; od

cum , fed tantum ad

efinia 17

modum exigua quz-

dam particul

a, qualem ferme minoretn fen-

fed « conpe

fibus affequi.

nequeamus ; alteram ; VE non

em'xiïa. j

in quolibet temporis i

nílantà, nec in omni

pv

feali temporis portiuncula,

cogitemus hoc

j qiiee

2ccidere ,

fed in tempore aliquo nobis in-

enfibili.

uibus omnibus itaque vacuum

'ewtonianui

n maxime irterum reftituitur,

& contradict

io imputara euanefcit.

j

65

9

*

74 Car. Il DE MOTV LVCIS

)v

6j.

J V

ii

"Tertium habet : fi materia lucis tanta per-

l

nicitate omnia fpatia cceleftia peruolat; heec

:

a

1

erunt in flatu perturbatiffimo ; ex quo pla-

1

f

netis atque cometis maximd opponetur re-

fiflentia. Sed ftatum hunc perturbatiflimum,

ex raritate lucis continuo increfcente , ex im-

menfía particularum lucis paruitate; & ex

directione cuiusuis particule rectilinea; cum

reliquis fere parallela ; perípicere equi-

dem non poffuüm , adhibita prefertim

limitatione Barroziana modo allata (64).

uam vero nihil fit impetus ille; quem ede-

re poteft aceruus quidam particularum lu-

3

cis in corpus fnagnum & denfüm, ex le-

gibus collifionis corporum facile deduci

poteft.

66.

uarto in theoremate Ne»toni , quod

fupra adduximus , (59.) negatur fonum a fo-

r

.

ramine per totum conclaue difpe

i, quon-

4

iam nemo in angulo conclauis fedens cor-

pus fonorum in ipfo foratnine collocatum fit

iudicaturus. Sed vti hic nihil contra demon-

j

ftrationem Neztoni ipfam monetur , at vero

ad experimentum conclufioni. contrarium

Wrn

prouocatur : ita pace viri fummi hoc expe-

(

(

rimentum agnofcere non poffumus.

Illud

Tit

u

enim tmultipliciter a me in(titutum femper

i

a me euicit; vt , in quocunque angulo vel

pun-

I

DIRECTO; SIVE DE OPTICA. 75

puncto conclauis claufi c

onfüitutus effem ,

UCis tant

ibi & femper fonum a for

amine ad me pro-

peruoli;

fectum efle iudicare deb

uerim ;

?

ex quo ad

t Qio j

reliqua etiam circa hoc theo

rema prolata

DDOnetü

faciles oriuntur refpontiones.

itbatilimum

67

*

J

I[e, eY ].

u

t6 &

ino , quod a flumine continuo radio-

rum [ücis oriturum detri

-

lites cum

mentum folis fpe-

&at: huic füpra iam e

um tqu.

ft occurfüm. (57.)

yutrim

Neque particularum luci

s exilitas quicquam

M

infe tenet, quod nature

d .

genio non eflet ac-

commodatiffimum. . Ex

Boyleo ex. gr. difci-

Q d.

inus vnum granum cu

Vanum d-

Pri folutum diuidi

pot-

fe in minutias adhuc

vifibiles 22

m er h-

788000000;

l: deduci

vid. Celeberr. Maffibenbr. gfüitut.

Pbyf. P. 195

he vero multum adhuc aberunt

ab vltimis

particulis, in quas cuprum a nat

ura diuidi-

DUr; ad has ieitur obtinendas non

erit ni-

, qui

mium multiplicare numerum

pofirum adhuc

qum d9«

per IOOOOO00, atq

ue obtinebimus

ilam gra-

|

num cupri diuidi pofle a n

li quon-

22

atura in partes

dens cot-

j

788000000ooococc. Si nunc ponamus inte-

r

camm It

j

um radium a folead nos exporrectum con-

r demo-

are ex particulis 100000006600

OCOCOOO,

quod affümit Celeberr.

Auttor , pag. 179, &

pondus etiam tenere v

contturi?

I

nius prani ; tum de-

ducetur particula lucis

a37P

articulze cupri, in

j noc QXP

ll

quo illi , quibus na

(mus

tura intimius perípecta

€Cb-nihil , vt fpero

; abfurdi deprehendent.

Yüm ?m.

t ?-Ugmï. 1.

68.

76 Car.II pE MOTV LVCIS

;(RE(A*'O,

,UH

68

jl

Iw

Tandem nullo modo explicabile effe affe-

ritur, quomodo duo , pluresue , radii ex

At

jl

diuerfis regionibus, tam incredibili celerita-

Jrfit

te fibi occurrentes , in motu fe non pertur-

[:

bent, fiue per minimum foramen in came-

M

ram obfcuram ingrediantur, fiue ope fpe-

[?

n

culi, vel vitri, vítorii in foco fe mutuo de-

d läiv

cuffent; vbi tamen nulla prorfus alteratio in

g Q

fingulorum directione percipiatur. At vero

g, s

nemo negauerit, in eiusmodi anguftiis lu-

k

Y

W

.m

cem valde debilitari , vbi tam in arcto ftipa-

M

Mi

ti alii alios excladunt, fed modo nobis in-

fenfibili, vr plurime tantum parti tranfitus

concedatur.

Vnde enim , niti ab hac cau-

fa, oritur, vt fol per foramen acus (übtilit

fime mucrone papyro infliétum illeefis ocu-

lis confpici queat? ob radios nempe in tan-

ta anpuítia fibi obfiftentes & debilitatos ; ob

l

quam eandem cauffam fit quoque ; vt cor-

pus paullo a foco antrorfum vel re

troríum

remotum ftatim exardefcere definat.

Si de-

nique fagaciffimus Auctor firmamentum

theoriz fue potius quzrit in füummo confen-

fu fuz huius explicationis cum phanome-

mïhï

nis

nos potius illa explicatione niteinur ,

Q

quae inferta eft. Commentar.. Academ. Petropol.

TR

Tomo XI,p.1jo,in qua phanomena a motu

ï!

)

Nes

N

lucis fücceffiuo orta fümmo acumine expla-

nantur; non enim víque adeo verum cíle

L 'w

puta-

TY 1y

DIRECTO,; SIVE DE OPTICA. 77

putamus, vt fecunde femper cogitationes

Icabile j

fint fapientiores.

SMECUE

69.

x dUl cels

His ita preemiffis , condimus iam fequen-

* D0n pern

7160 10 Cdm

tem Lacis defcriptionem : Lux eft igmis, e

corpore lucido fubtiliffime , & perniciffime,

i* ope [

* mütuo d.

in eodem medio per lineas rectas, vel dire-

Ge , vel reflexe , vel refracte, vel inclinate,

sterato f

W. AtYerO

in oculos noftros incurrens , atque fic effi-

"

ciens, vt res extra nos pofitas videamus ope

s

1

oculorum.

Vbi quidem per mediwm , vel

inatolge

o nobis

diaphanum , vel pellucidum , omne illud cor-

arti oDl

pus intelligimus ; quod radiis lucis tranfitum

ab hac -

permittit ; opacum vero , quod non ; (109.)

ilius generis funt aér , aqua , reliqua flui-

as fübril

lls oct-

da fere omnia, vitrum , cryftallum , gem-

mz , adamantes ; huius vero lignum , lapi-

j i

litngs ; O

des , alia corpora denfiora fere omnia, pla-

net&. Orta hic eft controuerfia inter Den -

e, Vr aor-

etrortum

critum & Ariftotelem ; ile cenfüit ; fi medium

hoc nullum effet, vel per fpatium vacaum

w Sd

radii lucis deferrentur , tum formicam in

mamenr

ccelo repentem confpici poffe; a cuius fen-

yno conid

tentia non abhorreret. Keplerus , qui vifionem

; oenon

fnedio impediri credidir.

Atrifloteles autem

yne nitei

Contendit , per vacuum , fi quod effet;

yhen, Pt

Pro /ucido autem

lane nihil videri poffe.

m (P'

i

abemus omne id , quod füo lumine pro-

A('Jm-'.nï g

prio radiat , aut ex fe immediate lumen eii-

cit; pro illuminate vero ; quod alieno lumine

radiat;

ar?)

78

CaAr.Ilpr MOTY. LyCIS

radiar ; vnde fimul perfpicitur , corpus illu.

"m^)

minatum pro lucido haberi poffe, fi ad cauf-

YP

fam primam íolam refpicias, eosdem enim

m

illud cum hoc habet effe&tus.

Noctu ali-

«

quid lucis emittere videntur corpora alias

j

obícura, mare ventis agitatum ; dorfüm fe-

i

lis ; collum equi, contra ductum capillo-

u

as

rum trira ; lignum, caro, pifcis, putre(cens;

m

mufcae quaedam volantes ; oculi quorundam

M

animalium ; globus vitreus velociter circum-

f

a&us & manu tritus ; vermes lucentes in

d*

oftrearum íquamis , vid. Jourz. des Savans

1666 , pag. 340 €9 375, nec non 1667 pag. 113,

TW

vbi legitur ; dari in infülis Antillis mufcas

[

lucentes , quibus dum viuunt, 15 dierum

tempore; incole candelarum ope vti poflint;

Wwáni

lapides quidam calefacti ; 1. c. 1633. D-213 E

plura alia, que nihil aliud fünt , quam. phos-

phori naturales. 1. c. 1719, p. 1o1.

Cum igi-

tur luX efficiat , vt res extra fe pofitas ocu-

lus videat : patet fimul , fine luce nihil pof-

fe videri. Sed etiam nimius lucis fplendor

ledit oculos, & vifionem impedit , humo-

resque neceffarios exficcat ; vti Democritus

clypeo e&neo , contra folem pofito , aciem,

oculorum fibi retudiffe legitur, vt fübtilius

Eu

!

naturz fecreta rimari poflet ; & milites Xe-

ICDUJL 1

nopbontis e niuis nimia refülfione graues no-

Xas contraxerunt.

[

70.

1yo

DIRECTO, SIVE DE OP)TIC;&. 79

r ) Q jï.

i

70o.

)H&; fio

! De f'ubtilita'te particularüm. lucis partim

0sl

jam di&tum eft , (67.) partim etiam eadem

N

cognofcitur ex eo, quod fpectator fupine

COrport d

jacens in terra ; per foramen charte acuig-

; orfünj.

fli&um, totum fere hemifphaerium ccelefte

lm copj.

contueri poteft.

Ponamus foraminulum

putre(cens;

hoc capere 10 capillos humanos ; atque per

duorandam

illud tranfire 10 milliones parricularum lu-

RE CICQT-

eis, qui numerus quam exiguus fit pro ca-

dents 1

IN

pacirate totius hemifphaerii n oculos incur-

rit; adeequabunt ita 10 diametri capilli hu-

1f t

mani totidem milliones diametrorum parti-

Yil us

I

cule lucis; hzec itaque non erit nifi

ioooooo

1f diena

Sed craffiffima heec ad-

diametri capillaris.

t polin;

huc eft pofitio, cum per foramen tale plus

Ml &

quam billiones particularum forfanin oculos

in plo-

adueniunt.

Candela accenía in apice turris

C g

pofita noctu ad diflantiam 4 milliaris Ger-

ofitas Qd«

manici confpicitur quaquauerfüm &ab omni

ii pf

parte ; adeoque nullus in hac tanta fphara,

j fplendot

diametri vnius milliaris, locus phyficus eft,

jt, homo-

qui a lammula non accipiat fuas particulas;

Denocrbt

que ipfe etiam per vitra ; & adamantes

fito , adea

penetrant , quorum pori adeo fünt an-

E

guíti, vr nullo hucusque microfcopio de-

^

v mll J

tegi potuerint.

u

2

. Celeritas lucis exinde colligitur ; quod

6a inde a fole ad terram peruenit tempore

$/ 13^^

$0 Car.IÍ DE MOTV LVCIS

J

hf

*

»02]

l

8^ 13^^ (60.) hoc eft 495

P)

eft autem di.

$1

f

ftantia terrz a fole 20618 femidiam. terreftr.

.

Mi

?f

pro parallaxi folis horizontali 10^

2

celeri-

"

m

tas igitur lucis tanta eft, qua in 1^ percur-

jl

rat 42 femid. terreftres. Semidiameter vero

terreftris eft 19615782 ped. Parifaut 20302-

N

398000 fcrupul. pedis Rhenani; ergo 42 tales

j

)

lux percurrit in 1^, hoc eft; 852700716000

AUs

fÍcrupulos pedis Rhenani.

Nouimus , glo-

D

bum e tormento bellico explofüm abíolue-

re in eodem tempore 600ooco fcrup. ped.

Rh; erit igitur celeritas talis globi ad cele-

ritatem lucis vti 1 ad 1421168.

N

)

aQ

72.

qu

Vt igitur de luce & eius motu agere di.

ftin&te poffimus ; atque mirandas eius pro-

prietates eruere : neceffe eít vt partes illius;

àb immenío agmine quafi diuulfas ; fepara-

tim confideremus , earundemque naturam

indagemus.

Talis lucis pars, vel fibra qua-

fi quaedam, a fole ad nos extenfa, a reliquo

autem folis lumine feparata, vocatur radius

m

lucis , quem definiunt etiam Decbales ; per

totum illud lumen , cuius partes connexio«

Mi

nem aliquam dependentiz inter fe obtinent;

queccunque illa fuerit ; Jac. Gregorius ; Optice

uN

promote pag.1, perlineam re&am , in qua di

currunt corpufcula ignea ; e corporibus lu-

(

cidis ortum habentia; Barroxius ; l. c. pag.3»

Ll'ï([

per lucem a pun&to radiante vel lucido ; in

inedig

Y l)

DIRECTO,; SIVE DE OPTICA, BI

8 st

mtedio aliquo protenfam ; ali per lucem

Idiam x

inlineis rectis delatam ; vnde , ob inpen.

TOU

tem fuübtilitatem lucis , quilibet radius lucis

10 ! peg,

per lineam re&tam optimerepresfentari pot«

lümete i

erit ; non quidem Geometricam , fed cu.

1l d0t 203

iuscunque exilitatis Phyficae. (64.) Ab hifce

09042 t

radiis folaribus terram non foueri tantum

1007 16000

& illuminari, f&d omnes etiam planeras cir«

cumduci in füis orbitis, & circa axes fuos;

imp, ojp.

m dolie-

credidit Hartfkerus , Curf. Pbyf. pag. 238.

Ym d

J dl

73:

Ad talem íolis radium contemplandum

atque examinandum nihil magis conducit

quam camera obfcura ; quse ; vi vocis ; eft lo«

1 qtrt d

cus vbicunque fümma folicirudine te&tus

atque obícüratus ; immo , quod XNe»tonuri

T

ts i

feciffe aiunt , intus holoferico nigro obdu-

&us; in quem nulla lux , nifi a fole per exi«

;; u

e m

guum ; modo maius modo minus; foramen

intraré poteft ; qui deinde remoto omnialio

fibra quie

, Ri

lumine peregrino folus poteft obferuari, ab

oculo in renebris conftituto. Huius inuene

at v

gt tf

t auctor ab ommibus celebratur Iob. Bapt.

Poría, Neapolitanus , qui certe in Magié

- fs obont

uaturalis Libro XVII, cap. ój anno 1609 pri-

inum edite , illüd dilucide defcribir; de ta-

gurü 0

.ïtïh n qua;-v

1 cámera, tanquam re quadam noua , lo-

quitur Bo3le; in Connnentat. Procmiali , E

h

.

j

anno 1667 edita.

Diuidi poteft hec came-

lDWj)

H

7, x*a obfícura in

P. ÍII.

opticam ; quie nudo foramine

N uCïtr:;';'

pree-

'Car. ITl DE MOTV LVCIS

p

825

r

p

Ti

predita eft, fed paruo; pifi magnitudinere

ju

Á

/ il

haud excedente ; Jioptricam , cuius foramer.

]

inulto inaius eft, fed lente conuexa muni-

:

tum ; quee imapines multo reddit diftinctio-

l

res, & Porte pariter iam erat cognita ; in

magnam & immobilem , que in integro con-

Ws

claui exftruéta eft; paruam & portatilem, qua-

lis etiam vocatur cifhula paraflatica. vid. Holff.

qDioptr. p. 284.

Víus earundem multiplex

eít, dum inferuiunt iucunditati, quia obie-

&a externa, vel etiam pictura , a fole probe

Y

illuminata , quod polterius fecit Sturmius

Colleg. Curiofi pag. 7, in linteo expanfo , vel

charta extenía, diftin&te, & natiuis colori-

j

bus tincta, depinguntur quafi ; & nitidiffi-

me reprafentantur ; fed fitu inuerfo pofita;

hic firus erigitur, fiforamini inferantur du

lentes, vel fpeculi concaui , plani; aut pri-

fmatis vitrei ope; exprimit eadem eriam mo-

M

tüs nauis , hominum , fulgura fclopeti ex-

plofi; ita vt piétura dici poffit talis repree-

*

fentatio; quam nulla ars humana exprime-

lU 1

Te queat.

Inferuiunt obferuationibus Aftro-

lafa

ac macularum íolis;

du

nomicis eclipfium ;

T

delineationibus rerum exadctiffimis ,

&ad

j*

viuum faciendis ; precipue autem expli-

QY

éande vifioni ; & naturz lucis; quorum il-

al

"M

Va

lud primus fecit Keplerus in Paralipom. ad

U

A

Vitellionem cap.g, p. 169, & 178; hoc autem

CM

Nemtonus in. Optica.

Eedem imagines re-

D H f

DEW'LH;

troagi quoque poffunt ad parierem pap

yto I

!'«

a

Iba | lLT

TY lj

DIRECTO, SIVE DE OPTICA, B9

Í manii

l; CülUs f

alba obductum per fp

eculum. concauum "

L

quod Grauefande. docet ,

- CODUeYI r

in Pbyfices Element,

»»»»»»

Matbem. omo Ir, $

3804 ; & 1. B. Porta ins

tedditdi

u

venit ; Ajagie Nat. 1

ib. XFII, cap. 6.

Inuer«

It CODQju;

fie autem depinpuntur imagi

nes , quia in fo«

If inregrocc.a-

ramine nudo radii manifeft

o fe decuffant;

Dirtatiny qu

lens autem conuexa in füo f&

O

CO Omnes imà«

li. vil il

ines inuertit , vti infra in

dependenter ab

km mulripla

;

is demonftrabitur.

i, qui od

t, t gie

74

s feot Qrtüt

In cameram ipitur obfícuram intromitta.

9 efpub Vi

tur per exiguum foramen radius íol

i fatis colte

aris ,

obíeruabitur , lumen admiffüm

propagari

j d nitidl.

per aérem a foramine v

Íque ad corpus ali-

npato poli;

quod opacum ,

vke eius oppofitum , in

neantürdua

linea recta lucida

; qua iaceat in directum,

li, &tt pri-

cum foramine & fole ipfo; qua re&ta exa-

amegam T«

minari poteft extenfione fili ferici tenuiffi-

(oped &

mi; aut etiam oculo prope extremum ra-

j tüls Tepre

ii admoto, qua ratione rectitudinem re-

g r

gularum examinare folemus.

Vocatur taa

jonibus ARU

lis radius, immediate ex lucid

O profluens ,

alam v

w'zdzïus direthus ,

de.quo Optica in fpecie fic

ifimis ; 9

Icta agit , quae eft fcientia vifionis directas,

] 'Næm CXE

Factee per radium dire&tum. Illa enim, qua

yis; QU

generalis eft, verfàrur generaliter etiam cir«

i N

ca lineam vifiuam. Hinc igitur apparet , lu«

n &

men moueri & propagari in linea recta , fe«

lm if

cundum regulas eenerales Mechanicee , tam

] Pariettm?þ;

iu, donec ab aliis viribus impreffis morug

2

elug

M

p

84

Car.Il pE worTy rvcis

eius alteretur ; fi nempe maneat intra idem

diaphanum ; vti hic in aére eiusdem denfi.

i

tatis.

Fluit hinc per fe; primo, nihil vide-

[l

ri , quod pculo non iaceat in directum ; fe-

«undo , radios ex eodem puncto radiante

exire diuergentes ; fertio; quodlibet obiecti

W

unctum radios innumeros quaquauerfüum

ul

[

diffundere ; vnde fit vt fcintilla lucens. mi-

[

nima in omni puncto fuperficiei fpherice

circumiacentis videri poffit , cuius centrum

]

fcintilla occupat ; interiecto autem obice , in

eadem linea recta, ceffer videri.

N

i

UW La

Vs

Q

(?

Radius folaris excipiatur in camera ob-

ícura fpeculo plano ; deprehendetur radius

hic a fpeculo retroaé£tus, & quidem in linea

iterum recta, fic ; vt angulus ; quem radius

incidens cum plano fpeculi format , fit «-

dius retroactus

qualis illi angulo ; quem ra

ln

format cum eodem fpeculi plano. . Eft heec

altera , elegans fane ; lucis proprietas ; legi-

bus mechanicis generalibus plane conformis;

corpus à corpore repercuna—

quod nempe

E

iur, qua vocatur Refíexio ; & radii ea párs;

vel alio lumine, ad fpeculum per-

(l

quea fole,

üngit, dicitur radius incidens , &

ngulusque

A

formatus ab hoc cum planitie fpeculi ; an-

ulus incidemtie ; reliqua vero radii portio

:

il

retroflexa , appellatur radius veflexus ; & an-

tl

v

angulus Ye-

gulus cum plano fpeculi factus ;

fiexionis.

V

!

Y L

DIRECTO,SIVE DE OPTICA. $5

ID s

eiusden .

Jfiexiouis. . Fit autem reflexio lucis hac le

£e5

quod generaliter tantum hi

C indicamus , vt

i, fl

primo angulus reflexionis

n dird

equalis femper fit

anpgulo incidentiz ; & fec

Qundo

Hndo , vterque ra-

Vodibet ol

dius cum perpendicul

ari ad planum, in pun-

&o reflexionis duéla ,

) QUJQUHU»FEH

fit in vno eodemque

piano.

Hec reflexio

fundamentum flernit

AIRS m

lial

ii Optices parti , qu

& Catoptrica , vel fpe-

flerie

cularia , audit,

atque eft fcieniia vifionis re-

CUU Cc:.".:f 1n

flexe , feu illiu

Q

$; quz fit per radios refle-

lt

XOS

Inftituitu

r experimentum variis mo-

"

l

dis , fi (emicirc

ulus in gradus diuifus fupra

Ípeculum erig

atur;

vel t tubus reflexus fpe-

culo füb zqualibus

cumeta o*

vtrinque angulis appli-

cetur verticaliter; v

bi, cum radius incidens

brur radius

per vnam tubi

m inJinei

Ium exit,

partem intrat, per alteram ite-

gm radis

d ice

76.

Teuous

. Radius folaris in camera obfcura ob-

. W

s; Ht

Ique incidat in aquam vafe contentam ,

Veletiam in vitrum

folidum , obfcruabitur ,

qoníorms hunc me

dium hoc denfius non via in dire-

qepude b

um continnara permeare ,

fed in ipfo in-

qiav Zoitu a re£to irinere deuiare

; & quafi fran-

xalunf. Bl

Eft ir

aque hzc tertia radiorum lucis

d! Proprietas

, qua Refradlio appellatur , &

g( «; femper loc

um haber

; quotiescunque radius

o mii]f cls ex medio renui

ori, quale aér eft , in

j i nedtum de

nfius , quale eft ex

gr. aqua,

el vice verfa. Exemplum buius

y

p*3

refra-

"

o

!

$6 Car.Il DE MOTV LVCIS

g

w

refractionis quotidianum eft, cum baculus

u5

rectus aquz ex parte, fed oblique ; immer-

"

irur; hoc enim cafü is, vbi aérem relin-

quit , & aquam intrat ; fractus effe videtur.

[

Éidem huic radiorum lucis refractioni ad-

|

(cribendus eft effectus , quo moneta vafis

W

fundo impofita; & a margine , oculo inter-

ea fixo , occulrata ; in confpectum redit af-

N

fufa aqua.. Ex quo patet fimul , fieri poffe

d5 M

MAU

vt radio refracto videat quid oculus , quo

Y

dire&o cernere haud poflit. — T'alis ergo ra-

VRU Q

dius , a via priori recta deflexus, dicitur re-

1n,

vatius, qui nouamr denuo fundat Ícientia

illam nempe; que eft vifionis refra&e , &

n

otiffinmum lentes vitreas, ex quibus tele-

fcopia ; microfcopia , vitra cauftica ; con-

2

fuuuntur , confiderat ; hincque vocatur

Dioptrica , vel Amaclafíicas quamuis Atriffote-

er avexAecw intelligat & refractionem

les p

& reflexionem r

adiorum. vid. Barrom. l. c.

pag. 6

E

TT

TUf

Radius folaris , tenuiffimus , in camera

abus aciebus

obfcura excipiatur a fciflura du

ranfibit, fed

I"h

chalybeis terminata ; is hanc t

dum a chat-

exceptus in diftantia j aut 6 pe

W

ta alba denuo , fiftet imaginem fuam, at ve-

1

ro ad vtrümque latus herebit adiunctum ac-

huc lumen debile ; lumini in

caudis come-

i

De

Ruy

terum íimile, cum fenfibili diftantia.

TnOI

Y D

DIRECTO,; SIVE DE OPTICA. 87

; &üm v

monflratur hoc experimento lucis proprie-

Ique, s

tas quarta, vi cuius radii lucis ; iuxta cor-

ora folida tranfeuntes , iterum a via recta

1 aérem i

Is effe vidn

declinant ,. & ad latus deflectuntur. Voca-

'elracioi d

tur hec ; Inflexio, Inclinatio , Diffratlio , ra-

Imoneta Yo

diorum ; que primum 4 Grimaldo , circa

oculo i.

annum 1666, detecta ; fed melius exculta

um redit 4

deinde eft a Neztono.

D

f poll

His fundamentis omnium difciplinarüm

xiis, quod

Opticarum fübiungenda eft defcriptio bre-

Tisen r

Qs t

vis oculi , organi illius vifionis , & inftru-

nda n

menti totius corporis animalis longe nobi-

j Fefl'ä&æ; Ó

liffimi, quod vifibilia quaecunque animae

noftre repreefentat, Deícriptio quippe non

: qubus d-

ifla, co

Anatomica, fed , quze inftituto noftro expli-

candee vifionis conueniat. Hicquidem fphae-

j VOCALUU

ï

uis Arifut-

ra fatis exacta effer, diametri 114 lin. ped.

Parif. nifiantrorfüm tunica quedam pelluci-

vf

da prominerer, retrorfum vero eadem adhae-

Banp.

reret aliquantum neruo optico. Externe de-

fenditur a duabus palpebris , inferiore & fu-

periore, mobili vtraque , & munita in ex-

tremo ferie pilorum , qui cilia vocantur; ad.

8 ia

auertendas externas fordes & animalcula.

dpibus

Tam globus hic, tunicati cepis inftar ; variis

n (mwï'

circumdatus eft inuolucris , que tuzicas vo-

( oetum i

cant Anatomici.

Extimum tribus conftat

ge u

partibus, prima , quae furica cornea dicitur,

r n

prominente extra bulbum oculi ad fimili-

T

tudinem vitri ; quo horologia portatilia con-

4

tegun-

yii ,

(

88 €Car. II nE MoTY Lvcis

u

teguntur, eft cornu inftar pellucida ; hec

(

in recens natis infantibus multo eft craffior,

W" W0

lanior; & rugoíà , minusque fplendens ;

f

h

inc, quia preterea humor aquofus illis de-

Jf

eít, primis quatuor vel quinque feptimanis

nulli eorum vident. Huic annexa eft tunica

Qd

(l

ednata vocata, que alba eft, & reliquam

Yi

oculi partem eoufque ambit , donec capiti

inferatur, que pars poftrema huius inuolu-

cri appellatur tunica ftlerotica.

Interius in-

d

volucrum ex parte pofteriore vocatur tuni-

[

1

N

ca cborüeides , vel vuea , quae füa. nigredine

oculi interiora perfecte obfcura reddit ; in

NU

h

parte anteriore autem , vbi a cornea aliquan-

tum diftat , habet iridem , variis coloribus

cinéótam , fufcam , cefiam , fuluam , &c.

pro temperamenti varietate , atque eetatis ;

ex fibrillis mufcularibus contextam , qui

per corneam translucent. irisin füi fere me-

dio tenet foraminulum rotundum , apertum;

quod dicunt papillam.

Interius deinde cho-

yo&ides obduéta eít runica retima, vel reti-

'ormi, fübalbida in eetate media , ex meris

. fübtiliffimis neruulis expanía , qui tandem

omnes definunt in geruum opticum ; cerebro

infertum.

[

lil

uicquid fpatii interiacet corneam inter

A 1

WY

atque iridem , illud vocatur camera anterior,

uc repleta eft humore nihil fere ab aqua

^ Ü

:

u

ifferente ; qui & hinc bumor aquofus dici-

tur

LELT

DIRECTO;LSIVE DE OP TICA, 89

)eHucida»igc

tur; aqueum hunc communiter dicunt, fed

lo al

Ue f

hec vox plane non eft Latina, quod obfer-

vatur in AMem. de Trevoux , 1703 , m. Nov.

tofas il

Reliquum fpatium, ab iride ad retinam vf.

It ptimgg

que, appellatur camera boflerior , haec pupil-

X ell t

le proximum tenet bumorem cryflallinum ,

& reliqus

lenticulee microfcopice inftar efformatum ;

Qv coii

cuius partem pofteriorem formae Hyperbo-

il inuoli.

licae ftatuit Keplerus , Dioptr. prop.6o. & Para-

Ireris i.

lipom. p. m. 167.

uod ab hac camera deinde

Wt Qu

füpereft ad retinam víque , illud impletur

h d

humore nouo , qui vitrei nomen habet , &

ts n

mediee confiftentie eft inter aquofüm & cry-

T ii

ftallinum , czeterum vero fümmeé pellucidus.

» aoloris

H fingule partes optime reprefentantur

um , d

ler Oculum artificialem , quales ex ebore con-

je ltll y

Düfolent. $i vero quis ad viuum fingula

fl qu

CClhueri velit : is oculum bouinum conge-

j feremte

lum medium bifecer , atque fic examinet.

jipem,

X artificium nefciuiffe Czrtefium , patet ex

inde ho«

€l5 loco , Dioptr. cap. 3, in quo dicit : $i

, v ii

$"i arte pofet oculus ita fecari , plamo per qe-

| ex TRetls

lan pupillam tranfeunte , vt nullus ex o li-

g tundem

QU efneret ,

mec vlla pars loco moueretur ,

talis eigs

P:esen

fetlio appareret , qualem. bec figura

Teprafentat. ;

annotante Godofr. Bidloo , de

oculis , eg

vifu variorum animalium ,

p48. 25

omem J

qui fimul füadet ,

uc

infe

vt talis oculus capiti ad-

at o

rTtuS congeletur ; exemtus deinde

& bifect

f u

Ur.

us in aqua repida a glacie folua-

! aqul)'[lli [

F

go.

j

yro

956 CAP. II p£ MOTV LVcCIS

Wt

80.

ith qu0€ :

&if

Qu

'mmh'

Varia autem annotanda adhuc fünt , quse

Ul

]

oculum refpiciunt.

Primo, pupilla tam ad-

Ü

Á

mirabili praedita eft ftructura, vt a fortiore

]uce coarctetur ; a debiliore autem dilatetur;

(rapot

cuius facile experimentum capitur , fi quis

[

n

ad feneftram colluftratam in fpeculo pupil-

J

(

u

lam füam afpiciat, atque tum fübito mani-

bus ad tempora applicatis obfcuritatem ali-

«

at G

quam circa oculos efficia. Haric principa-

lem cauffam effe putauit Fabry , S$ynopfi Opt.

giwfmg& s»

W

uod interdiu ítellas non videamus , non

quafi lumen folis eas debilitaret ; fed quod

WM

ob coarétatam pupillam radii ab iis hanc ne-

queant ingredi füb angulo fatis fenfibili. .Se-

cundo ; aquofus humor perpetuo reforbetur

atque renouatur ; pifcibus etiam plerisqie

deeft, vtpote quibus videtur, in aqua fib-

timnla

M

Tertio , humor cY-

merfis , inutilis effe.

ftallinus iterum. incomparabili mechanifio

!l

q

ita füfpenfüs eft, vt pro rei neceflitate !

LEU

retinam accedere, vel ab ea recedere , pc-

1

fir ; mollior etiam, & magis conuexus; e

m

(

in iuuenrute, durior & planior in fenectu;

u

i

oculo ereptus candele accenfie imagi-

1

"

W; Ia

nem inuerfam in charta alba depingit ; Vti

1

uarto,

E.

reliquae lentes microfcopicee folent.

at

* ts«

choróeides in pecudibus non prorfüs nigra

eft, fed liuida, vnde in illis etiam pupilla

q q

dewq

non eftatri coloris. Quinto, nihil repreten-

or

tationi obiectorum externorum in retina no-

V

Y

Cetj

NU

UY

DIRECTO; SIVE DE OPTICA. Of

ecet, quod hec non fit perfe&te plana, vti

Nc ( s

charta, vel linteum , in camera obftura.

upill t

Oftendit hoc experimento magnifico Maxi-

VE & rj

miliauus , Archidux Auffrie , vti teftatur Schei-

em dl

uerus , Rofe Pr[ine , lib. 2, ita inquiens : in

itur, f (

palatio fuo Oenipontano maximum globum,

QUlo pl

ad femidiametrum multorum

edum, ex-

ibito mai.

ftruxit, in quem introgreffi admittebamus

Yitfem al

rerum externarum per lentem conuexam in

X prücpr.

parietem concauum fpecies , que ob id

ao Oj

ipfüm longe ordinatius , & ampliore fpatio,

RT ,

videbantur diftin&tius compofitee , quam fi

t; ld

in füperficiem aliquam planam allapfze effent.

yiis hao

enfil, J

81.

reorbetur

uo magis itaque iam pater, totum ocu-

Jersole

l

li edificiolum hoc confilio effe fa£ttum , vt

u

fl

fit firmum , tam infe, quam aduerfüs iniurias

t CY

externas ; quorum illud efficiunt cornea cum

echanit?

Íclerotica validam concamerationem com-

cefftatc'

m

rehendens, hoc autem palpebre cum ci-

dere; DC

j

is; porro vt fit venuftum; fingularem enim

Quexus, *

rátiam oculis largitur eorundem fymmetria;

s fene Qu

j

inc & inde eequali diftantia locatorum; nec

Wa U

non iris cum pupilla , precipue autem lar-

gt

giuntur palpebre , mediocriter & leniter

jey. QU

apertae , vel potius aliquantum fübmiffze , ac

jrorlis 0^

innumera alia, ex quibus animi indices di-

', efïf*.m phw

cuntur oculi ; denique vt ícopo füo fit ex

sl

aífe fatisfaciens ; omnia enim eo conuería

ynin

funt , vt obiectorum externorum ; tam pro-

pin-

92 Car. II DE MoTy LYVCIS

W]RH !

que

Wil

pinquorum quam remotorum , imagines di-

[

ftinctiffime repreententur , atque in retina

depingantur ; oculus adeoque eft camera ob-

n

d

"

fcura perfectiffima , (73.) fedin compendium

WU

redaécta;ad quod humores, vt nempe radii illa-

pfi eo citius concentrentur per refractionem ;

optime conducunt. Er mirum fàne eft, diu ca-

meram obícuram, legitimamque oculi (tru-

m

m& Y

€turam , ante fuiffe cognitas quam vtrius-

que fimilirudo obferuaretur , explicantibus

QX

KU

Phyficis vifionem ; in genuina oculi cogni-

tione, per radiationem & emiffionem fpe-

cierum vifibilium in neruum opticum ; mi-

nime vero per depictam imaginem , quam

Cartefius , poft quidem Keplerum , admirabun-

Tif

dus adhuc allegat, Dioptr. cap. $, p.. 97; vid.

precipue Heinlnus, l.c. p. 705 €$ 716, vbi

oculum cum camera obícura comparat tan-

dem. Ab hac itaque obiecti cuiusuis pictu.

ra luminofa fpiritus viforii, qui in neruo

ico refident, afficiuntur , per quos quafi

"

iudicium animse de illis. abfoluendum

v

prefentes fiftuntur.

Sola enim impreflio-

ne, aut paífione ; ab obiecto illata, viíio

non peragitur ; alias enim & fpecula vide-

rent plana & fpharica, alieque res , qui-

bus fpecies vifibiles imprimuntur. Interim

[

tamen abfolute & Geometrice perfectus ocu-

AU

lus nec eft, neceffe poteft. Deberet enim

M

omnes radios e puncto lucido exeuntes con-

h.

IT

gregare in vnum aliquod reting punctum,;

^. D

adeo-

*

M

DIRECTO;SIVÉ DE OPTICA. 95

; im&g:g l

adeoque hinc habere fipuram aliam Geotne-

(QUe m

tricam ; in partibus eque ac in toto, quam

[ cümeni,

fphsericam ; qualis vero in corporibus mu-

Ompends

tationi quotidianze obnoxiis locum non ha-

IDeradi.

bet. vid. Iac. Gregorium ,. Geometr. parte. vii-

fraion,

verf. p. 132.

:eldic.

83.

oculi n

Im Virius.

Que(lio apud veteres agitabatur , & if

varias quidem partes diuifà , num vifus ab-

Ynrbus

d i

foluatur radiorum . ex oculis emiffione , an

Vi-

lm RW:

vero eorundem ab oculis receptione.

Djom, t«

fum produci à radiis emiffis, qui dein ab

obiecto reflexi redeant ad. oculum , Stoico-

km, qui

rum mens fuit; Empedocles autem ; Plato in

zdm/fabgn-

j d.

'Timaeo , & £uclides, folam emiffionem fa.

fs Vl

tuerunt ; veluti hic dicit. Perfpe&iue fuppof. 2;

Qrat Il«

ea videntur ; ad que vifüs perueniunt. Ex

fententia Pytbagoré ípecies vifibiles exeunt

ig p

u noo

eX obiectis , qu& valde extenfe funt cum

inodo emirtuntur , donec ad id paruitatis

us qui

loendom

reducantur , vt oculis fübire; & a mente

fic percipi queant.

Inter hos Galenus, me-

mpreuo-

I Vlïïw

diator effe volens ; putabat ex obiecto pa-

cula vie

riter atque ex oculo eflluuia egredi , qua

Íibi obuiam irent ; fefe ample&terentur, per

m5,

r, Inet

cVidUyaey » corradiationem , atque fic red-

euntia oculum fübirent , mentemque affi-

vfedusod

eberet t

Cerent.. Sed omnes he fententig ita compa-

race fünt ; vr hodie nec in füfpicionem ve-

xeunte *

ti venire poflinr.

Itaque fecandum Zriffo-

teleni

t Pmkï

Jj

yii

94

Car.II pE MoTY Lvcis

telem omnis vifio peragitur radiorum rece«

ptione, introitu in oculos marterize lucis (üb«

/M

n

al M

tiliffime , (73.) ab obiectis defluentis , OCcti-

t

fl

losque percellentis, qua fententia olim erat

NI

[

i

i.

Democriti atque Epicuri, Nam fimili Operas

"

fj

tione omnes relique eueniunt nobis íenía.

i

wf

tiones, non quippe vt fenfus in obiecta fe.

g

ul

rantur, fed vt hec fenforiis fefe imprimant,

Nec quicquam in oculo de

prehendimus ,

QUi

(78-) quod preedicta ratione poffet emanare ;

.....

is enim ad recipiendam lucem apiiffimus

N

W

us

eft; fed ad progignendam & eiaculandam

]

haudquaquam comparatus ; alias enim in

T

K

obícuro etiam res poffemus videre. —De 7i-

berio quidem hoc enarratur a Suetonio

209,

i

,ä?l.

n

edit.. Gronouiang 1698 ; fed hic, &

iles

alii, cafüs non fàtis fünt examinati atque

explorati , quam vt fides ipfis tuto adhiberi

offit. De equis, vulpibus , multis auibus,

WMIGLIU

& felibus inprimis ,

eneralis eft affertio,

quod noctu videant ;

É

ed Godofr. Bidloo , de

MUf

oculis €$ vifu var. amimal. pag.14 , felem ocu-

j

lis plane priuauit; & noctü eam efurientem

W

re&a, fine vllo anfra&tu ; cum impetu ad

Jür

[

depofitam alicubi in conclaui efcam decur-

TUOrüm

riffe obferuauit ; vnde conclufit, olfactu fuo

»130

1

na

acutiore hzec peragere animalia , qua vifui

AO

inepte tribuuntur. A tergo denique lux ad

[

oculos noftros refertur, quorfam nulla emif-

lt ered

VMY

fio radiorum fieri poteft , fi

i

eamus.

Ípeculum adþi-

Atf

d ZQQ WJP u(

83:

]

Yly

DIRECTO; SIVE DE OPTICA. 95

83.

Metig t

CIURRUS

uceri etiam folet , cur duobus oculis pree-

enti ol es

diti Fem tamen non videamus duplicem fed

vnicam tantum ? refpondet Keplerus ; Dio-

mMMWm

t DO fj

pir- prop. 62, quia fenforium vtrumque fimili-

moä&&

ter fit affe&tum ; veftipium enim , quod dexter

* IDmprimoy,

oculus fua affectione imprimit quafi fenfui

Fetendim,

communi, plane idem effe, quod finifter im-

primit fua ; hincnifi fimiliter vtrinque oculus

WR tntres

T uiingg

vterque afficiatur , quod fit ex. gr. fialteruter

dipito ex fitu naturali detorqueatur , obiecta

$o

As enm o

videri duplicia. Tribuunt hoc quidam;ex fen-

dte Df

tentia Galeui , concurfui nerui vtriusque opti-

ci; fed veram hanc cauffam effe non poffe

Mi hn

* & fimilg

probat Grauefandius , Pbyf. Elem. Matbem,

Iuf afjue

toino II.p. $06 , ex Chamaleonte, vnum ocu-

lum ad coelos , alterum ad terras, dirigen-

( idhberd

TM

te, adeoque neceffario obiecta duplicia in-

d affemo,

tuente , quamuis idem , vti in homine;

. Billio, à

in ipfo obferuetur nerui optici concurfüs.

felem od

Purat adeoque hoc phenomenum foli de-

beri experientize, & con(üetudini , quee con-

) efürienter

| impetn £

ftanter nos docuit , inde a pueritia víque ,

duas fimiles neruorum fenfationes proficifci

(caà dedi

ab re vnica, adeoque duas fenfàtiones cum

Ü OX&&U [-

idea vnica confundi.

Idem quoque; f. 80$;

ls quæ V

fimilirer ad hanc alteram quaftionem re-

jenique hii

um nülit

fpondet, cur erecta videamus obiecta; quae

tamen in retina teneant picturam fui inuer-

um

fam ? hoc nempe iterum oriri a conrinua

!

ex^

l

96 Car.Il bt MOTVY LVCIS

M

p

experientia & confuetudine; quia videre eft

l] puï*

hi

4

artificium , vfü acquifirum , & quia ideam

obiecti aeque diftinéte confideráre poffümus,

"

W

fiue obiettum fuerit erectum fiue inuerfüm,

D

Ingeniofe refpondet ad eandem hanc que-

ftionem Hainlinus , Opt. p. 717 ; ficut in fpe-

ff

culo quod dextrum eft, imagini finiftrum fir,

néc quisquam tamen iudicio inter dextrum

ac finiftrum fallitur: ita nec hic metuendum,

vt inuerfionem hanc fequatur inüer(íà vifio.

n, a

NI

Tertio norábile phenomenum habemus in

fole & luna, dum nempe hac ex. gr. pro-

pe horizonteim verfans maioris diametri ap-

&T

&

paret, quam quando altius a(cendit , quam-

vis pr&cife contrarium reuera obtineat , de

h

quo conuincimur fi eandem telefcopio in-

tueamur , aut ex charta nüuda cormplicato

tübo ; aut micrometro dimetiamur. Attri-

buit hoc vir acutiffimus; 1. c. pag. 2o9 , quod

luna oriens in vicinia montium & campo-

rum; arboribus vel aliis rebus propinquis

ii

obfitorüm, veríàri videatur, ad quarum re-

rum diftantias infcii diametrum lunz com-

N

iN

páremus ; quam, cum in meridiano verfía-

Í

tur, cum nulla re comparare poffumus quo-

àd diftantiam, adeoque multo maiorem iu-

dicemus ex hoc errore, quam reuera eft.

L l

Aliam vero huius cauífam alleoat Rob. $mitb

in Opt. Ssflem. compl. cuius extractus legitur

x-:]

LT

in Adis Lipf. 1741, pag. 23

Ad(cripferurit

/Kn:.'ax, ( qum |

üliqui ; vti Gaffendus huius pheenomeni cauf-

atri

MT

l

DIRECTO:; SIVE DE OPTTICA.

97

li d

fam pupille fefe dilatanti & contrahentis

Qliii

Journ. des Sav. 1673 p. 254. Cartefius allega-

ol

tam prius rationem fere fecutus eft; & lis

l intiro.

magna circa hanc queftionem orra inter Re-

: dC (ii.

gis , & Malebranchbe , quorum ille ex refra-

ICür n [j

étione , a vaporibus in horizonte orta, au-

tilruni

&am lune imaginem in retina putabat ; 1. c.

! destrüi

1694 , pag. 8j.

j:

ic autem , Recberche de la ve--

tuerdumy

rité , lib. Ij cap.9, p. m. 66, ita ratiocinaturz

f vifo

lunam , cum oritur , putamus longiífime ,

Jus i

immo vltra horizontem fenfibilem , ad di-

n w

fiantiam ro milliar. a nobis remotam; quan-

lum g.

dovero ad aliquam altitudinem afcendit ,

Vlt, qune

eandem nobis putamus effe proximam, ve-

titett ,

luti ad diftantiam : milliaris ; cum vero im

topio i

vtroque momento eundem ab ipíà accipia-

füplicato

mus angulum opticum , & íciamus per ex-

: Atttl-

perientiam , qua füb eodem aneulo viden-

l) qm

tur, eorum remotius efle maius , tacite

. ampe

fübiungimus hanc illationem in animo, adeo-

que maiorem effe in horizonte credimus.

iopinqus

jarum te«

Multis hinc & inde reciprocatis fcripris

jng come

tandem Academia Repia Scientiarum fenten..

EU

ti& huic acceffit , feripto atteftato , contra

omus q

quod autem prior valde proreftatus eft,

morem Il

Tourn. des Sav. 1694, p. 235

ren ;'

tb

$4

Referri huc etiam debent varia illa vifus

atus lg

M(qipl[er.

accidentia, e quibus dicitur homo Oculis Va-

en;, qui pro ratione diflantiarum clare &

L

j

P. Ill.

diítincte

928

Car. Il pE MoTv Lvcis

g

diftin&te videt tàm remota , quam vicina ;

Presbyta , qui vicina confufe , remota diftin-

éte videt, quod íenum plerumque vitium

eft ; Myops, qui vicina diftin&te , remorta

S1 w

(

confufe videt, quod iuuentutis plerumque

Ó

eft vinium ; aut eorum , qui vitam fedenra-

riam agentes literis incumbunt ,. vel aliis

fubtilioribus artificiis oculos ad propiora af-

ml

fuefaciunt.

Has duge denominariones fünt

"triftotelis, problem. fed. 21, qu«ft. 1469 15. Nec

VN

defünt exempla hominum , qui vno oculo

presbyte fünt , altero myopes, quale refert

Nj

Dechales , Opt. p. m. 412. Lufciofus dicitur ,

A.

Y

qui neutra diftincte, fed omnia confufe, cer-

iV

nit; NuxraAwtc » qui in crepufculo melius

vident ; quam in plena luce. Valentes ocu-

lis fiunt ; qui a pueritia venationibus, au-

cationil

cupio, naui

c

jus , itineribus , fünt de-

diti , oculos aífuefacientes ita ad remota;

fed quia identidem cibum capere , cum ho-

u

minibus prope colloqui, oportet , manet

oculus in exercitatione ad propiora etiam

refpiciendi. Kepl. Dioptr. p. 117.

85.

Dv

Tei

i

Nunc tandem properabimus ad Theore-

mata ; Problemata, atque etiam Experimen-

D

ta quzedam Optica; que víüs tam in ícien-

tiis , quam in vita humana, habent infignio-

res Lux igitur ; cum fir materia fluidiffi-

A

$a, & tenuiffima, certam quandam habe-

bit

B*

DIRECTO; SIVE DE OPTICA.

99

quam

Temo

t

bit denfitatem , aut infenfitatem , qua eft

Urque

quangitas ipfius vis illuminatricis. Cum ioi-

Inde I

tur, in medio aliquo non refiftenti , a pun-^/

I j

M

m

&o luminofo A propapatur per radios di- r; .

Vi

vergentes ABD , & ACE , erunt ipfius in- i7.

J -&] D

tenfitates in ratione inueríà duplicata diftan-

dopimd

tarum ab A — Nam quantitas radiorum , in

(n n

fpatio ABC comprehenforum , intenfitatem

ibi aliquam lucis efficit ; & minorem pro-

;I;', AXA

a

ducit , cum eadem quantitas extenditur in

, q*'

maius fpatium ADE. — Et he intenfitates

quidem in D & D fünt vti fectores fimiles

(0n

ADE;, ABC , (P.IL95.) hoc eft, vti AD?:

o m

AB*. Lumen autem per radios parallelos

delatum intenfitatem conftanter eandem re-

[&5 0CU-

$ dl

ünet; per conuergentes autem fimiliter vt

ante aucet.

Hinc, ex cognita ratione di-

(

H

Toas

ftantige planetarum a íole, ratio intenfitatis

lucis folaris in vnoquoque determinatur.

, m o

Sed probe notandum hic eft , quod aér in-

[5 mqnä'

tenlitatem Tuminis per ipfüm propagati in-

bn97 fienirer minuat atque debilitet; vti ex eo

'apparet, quia radii in cameram obícuram

immifli tramitem lucidum vifibilem effici-

Vnt; qui certe ex reflexione in particulis a-

! äö Theuæ:

reis facta , atque hinc ex imminuta , & ad

VbxS7 oculos verfà, luce exoritur ; vnde genera-

um?? liter fimul pater , lucis particulas multo mi-

perif nores effe particulis aéreis.

:

qrera ^

qu'mdam !

G 3

$6.

1OO

Car. II "pE MOTV LVcrIS

yumi

86.

If

"

Tü

Fig.

Si duos füpponamus radios AB & AC , ex

A$.

eodem punéto A egredientes ; tali quidem

anguítia , vt angulum BAC forment vnius

minüti fecundi , pofito B. recto : tum hi

duo radii AB ; AC , ad fenfum paralleli in

V

planum BC incidere ftatuendi fünt. — Quod

ex eo patet, quia nullum huius quantitatis

Q

angulum fenfibus affequi, aut diftinguere ,

offumus.

Hinc igitur ; vbicunque BC , fe

,

j

W

abeat ad BA vti 1 ad 206266; ibi radii ex

À in BC incidentes habendi fünt pro paral-

léis. Eftenim BC:BA — taung. 1 : finum

totum ; per h)(LD —— 4.84.81 * IOO000COO00O

N

— 1 : 206266 ; vnde conílat propofitum.

"Tangens autem 1^ acquiritur ex RbeticiCanone

Dia-

AMagno , ad allegatum finum totum.

meter pupille fatis dilatatee tenere folet dia-

metrum i digiti Rhenani; punctum igitur

ab hac diftans o,1:5 milliaris Germanici ;

vel circiter

V

1

À

eiusdem , radios in eándetn

parallelos mittit , computando pro milliari

A& U

Germanico 22800 pedes Rhemanos, cum

ü

Varenio, Geograph. Geuer. part. L lib.y, cap. 45

LUE

pag- 29-

Si laxari aliquid velimus , fatis tu-

to fupponere poffumüs , radios etiam e

Ms

N

uncto fub angulo 30" egredientes ad íen-

u

fum adhuc efle parallelos.

Atque tum erit

qi

N

BC: BA — 1454441: 10 000 c0o0 000 —

Tet f

: : 687;, vt adeo , füb eadem pupilla di-

$-

t

N

i^

Yj

DIRECTO, SIVE DE OPTICA. IOI

latatione , requirantur 115 pedes pro diítan-

B&

tia punéti , ex quo radii in pupillam paral-

tl us

leli illabuntur. Quanto magis ergo radii fo-

TIDODE Vs

lis ex punéto quodaim eiusdem exeuntes in

0 : t j

fpatium etiam aliquot milliarium German.

paralt

omnces inter f& erunt paralleli ? Sequitur ex-

inde porro, fi diftantia duorum obie&torum

nf QJOG

Qüntiats

n

BC fuerit r, atque vtriusque interuallum à

me 206266 , tum in hoc loco illa duo ob-

limmuere

Y

iecta mihi apparitura effe tanquam conti-

Mi

N

ua, non disiuncta, hoc eft, me habiturum

TOR WQ

effe diftantiam BC pro pun&to.

Detegitur

I

)

autem deinde microfcopio hac diftantia, vn-

ECCOSCCCC

de fit; vt per hoc inftrumentum appareant

JIO

non contigua , fed interrupta , que nudo

soh'rluq

l4

oculo videntur contioua.

Idem hoc veroin

j i

diflantia 115 falfum effe deprehendi.

pl d-

n

87

germanis

Anpulus ille BAC,quem intercipiunt duo

i at

radii BA , CA, ab extremis obiecti pun&is pis.

j tll

in centrum pupillee duéti , vocatur angulus ag.

jnoS » a

Opticus , viforius , aut maguitudo vel diameter

,hb-h ['l

obiei appareus. — Ira fi ex. or. BC. fuerit fol,

tum radii CA ; BA , ab vtroque eius extre-

QU$ ('üï?s"*

mo in oculum À dud&li conftituenr anoulum

L&XOS eiïäff

fenfibilem BAC , aliquando 314 387, alia

ieyes d

Vice 32/ 43/! , qui dicitur angulus folis opti-

hg

cus , eut diameter folis apparens.

Multum

yoo 00 P

enim intereft , an radii educantur ex vno fo-

knp

lis puncto ad pupillae inteeram diametrum ;

3

an

T]

n

(j

Io» Car. II pE MoTV Lvcis

Fs

an vero ex duobus punctis folis extremis ad

M

pupilee punctum ; hoc cafu radii efficiunt

angulum fenfibilem ; illo autem infenfibi-

Tam vero

enerale

lem , aut fünt paralleli.

Opticorum axioma hoc eft : que füb zequa-

li angulo optico videntur ; apparent eequa-

lia ; quod vero videtur füb maiori , apparet

maius; füb minori, minus ; quo Euclides

iam víus eft in Perfped. fupp. 6. dicendo:

eequalia videntur, quae& equalibus angulis

Cum enim ex equalirare vel

MV V

fpectantur.

ineequalitate imaginis in retina expreflze (81.)

m

de equalitate aut inzqualitate obiectorum

lj

vnice iudicare poflit anima : patet veritas

j

huius axiomatis. Sol ex. gr. & luna eequa-

les nobis apparent ; quamuis vera magnitu-

dine in immenífum fere differant , quia no-

bis efficiunt eundem angulum opticum. In-

dex horologii quiefcere nobis videtur ; quia

angulum opticum in tempore paruo mutat

infenfibiliter. — Hinc etiam rurris parti füpe-

riori litere infcribi poffunt , quae oculo in-

ferius pofito literis inferioribus appareant

eequales.

88.

a. r

$

Idem obie&ctum AB in vicinia C maius

D

Fipg.

3o.

ergo nobis apparet , quam in longinquitate

(

l

D

Ibi enim illud videmus füb ar;gulo opti-

co BCA , hic autem füub BDA ; fed prior

A

um

maior eft , ergo in priori cafü obiectum etiam

rmaius

üBC«

BU

DIRECTO;SIVE DE OPTICA. 1053

b et

maius dpparet.

Precedens axioma , cum

Iidii €f..;f

hoc theoremate, non negat quidem Lamy,

m fa.

Jraité de Perfpetlive , fed ftatuit id exinde

ACT0 Derero

oriri, quia radii obiectorum magis remo-

? [b ag

torum iminus premant oculum ; preffionem

vero hic inconuenienter vocat in fübíidium.

atent &

YI, dppat

Fiusdem obiecti AB magnitudines apparen-

o us

tes , fi fuerint valde exigue, fünt quam pro-

« icendo:

xime in ratione inuería diítantiarum.

iNam

J anguh's

illee fünt vti anguli optici BCA , BDA ; qui,

wl

fi fant valde exigui , habebunt fe vti ipfo-

A

AB

j

j

——

r

b

m

rum tangentes —ïc e

AD

; hoc eft ; vt

AD ad AC.

uc autem obiecta AB &FE

pitet Yerts

füb eodem angulo optico ADB videntur,

duna qu-

* Tmapniti-

.habent magnitudines diflantiis fuis propor-

tionales.

sunt enim triangula DAB, DFE,

; Qu no-

um Ife

fimilia ; & hinc AB : FE — DA : DF.

t ) qm

oo fu.

89

uti fopt

Pieri etiam poteft. vt duze rectze incequa-

» ocilo 1*

les quomodocunque AB & BC , (üb aípe-

Fig.

;I.

s appusut

€&tum cadant tanquam equales; fi in dire-

&um illa fuerint fitze.

Infinitis modis fol-

vi poteft problema hoc ; quod vnico tan-

tum aliqui Auctores foluunt. Nempe, cum

i C 9

quauis multipla ipfius AB ; ex A defcribe

arculum apud O ; hunc ex C interíeca cum

,

ongit

quauis zequemultipla ipfius BC in O, erit O

Ua pu()ff

punctum quzefitum.

3uia enim fic eft AO :

) ET

CO — AB BG erit angulus AOC bifc-

4

étus

l obk&um;

Jo4 Car. II pE MoTY LVCrs

J j

j

&us per OB , per Euclidis prop. 3, elem. VT,

vnde AB & BC inequales , afpicientur ex

O (üb duobus angulis opticis sequalibus,

u

hoc eft, apparebunt equales.

90.

(

Fig.

Subtenía AB eadem aliqua circuli cuius-

$4 dam , ab omnibus peripherie punctis C,

l

)

D, E, eiusdem magnitudinis apparentis

confpicitur. Sunt enim finguli anguli ACB,

ADB, AEB, & reliqui omnes , in eodem feg-

mento ACDEB , ergoequales, per Euclidis

rop. 21, elem. III ; vnde idem obiectum AB

füb eadem magnitudine apparente confpici-

tur. Hinc etiam in fpectaculis comicis com-

mode fübtenía actoribus pro ícena , arcus

autem fpeétatoribus pro theatro , accom-

1nodatur.

91.

Fig.

Si oculus O pofitus fit intra parallelas AE,

33. BD, he inlonginquo conuergere ipfi vi-

debuntur.

Dittantie enim parallelarum ;

reuera eedem , AB, ED, oculo in O appa-

Am

rent (üb magnitudinibus apparentibus AOD,

A

li

)

EOD , quarum hec minor fit, quo longius

parallele producuntur; ergo diflantie re.

Uï(

motiores apparent oculo minores , adeoque

Et fi .lon-

[

W

(

parallele videntur conucrgere.

"

M

tudo parallelarum fit tanta, vt angulus

b

OE maior non fit quam 1^ , abibit DE

lQTQ( t

WR

Ti

in punctum ; (86.) & parallele videbun-

tur

Y Ly

DIRECTO; SIVE DE OPTICA, IOg

h3

tur plane coire ob extremam longitudinem,

üpicitme

per hanc fallaciam opticam. Hinc fit vt fpi-

5 eQu

c& agrorum longius remotz denfiores appa-

reant pofite , quam viciniores; internalla

enim earum füb minori angulo optico cer-

ireull cu.

nuntnr; quam harum. Eít hec iam Egcli-

pundis (,

dis propofitio 6, Perfpetliue.

Atque fi linea-

apparent

rum AE , BD oculo O debeat. apparere

i ACD,

parallelifus , requiritur vt rectarum loco

adhibeantur duo arcus Hyperbolici fimiles

o o

lrl

& cquales , fed diuergentes.

lum M

92.

Ye nf

Ynics COT

Ita planicies etiam ABCD , oculo altius in

C pofito , extrema ver(üs a

Fig.

Y , 4IClN

tior.

pparebit eleua-

34.

, &T

Nam radius DO eod

em modo ocu-

lum afficit, acfi ex E veniret, quia oculus

iudicare non poteft diflantiam OD loneio-

rem efle quam OC. Cum

ergo D videatur

MKS P&-»

E. Cds F, BinG,

atque hoc in figu-

j ipfl V

lis reliquis punctis ia ac

cidat: apparet , fu-

Jlelarum ;

perficiem planam videri't

anquam incuruatam

MEDA

AGFE;& extrema ver

fus altiorem. Hinc

ibus Q

mare ad liróra ftantibus in extremis videtur

qo longi

€'euatum; atque hinc etiam vocari folet : a]-

Éu ;

iflantit *

quamuis reuera fit horizonrale.

Ex

65 gdeoqüf

ead

em ratione fluir quoque hoc : alrirudi-

u f

num maiorum

; velut turrium excelfarum,

q u

artes füperiore

;

$; ex pari fraude Optica;

i, qiil

ebere videri in

clinatas antrorfüm.

g v

G ;

FEL

Io06 Car. Il pE MoTy r vcis

Á W(J'

923.

Amplitudo tota anguli optici, füb quo

altitudo , vel diftantia, aliqua in oculos in-

cidere poteft , continetur intra angulum

Fig.

reétum.

Nam in linea infinita AZ , cui

35*

oculus O perpendicularis imminet,, capia-

tur portio quantumuis mapgna AB , quam

aneulus opticus AOB . comprehendit , qui

minor erit recto , ob re&tum ad A. Ergo,

qua& vno obtutu oculus colligere poreft, in-

tra ambitum anguli recti continentur ; aut ,

omnium angulorum opticorum maior dari

non poteft , quam rectus ; neque imago in

retina maior quam qualis ex hoc enafcitur;

|

vnde etiam intelligitur ; quare obiectum

magnum & propinquum vno obtutu con-

f

fpici nequeat. Probatur idem etiam expe-

rimento , fiin plano horizontali delineetur

Fig

angulus rectus AOB , is bifecetur per OC ,

36.

atque in punclis indicatis paxilli recti infi-

gantur, & verticales^ Nam fi oculum ad-

moueas ad O , vt bacilli O & C fe tegant:

nullum extra crura anguli recti pofirum ob-

jectum in oculum incurrere obferuabis.

[

94-

av

Wl

Intueatur vnus oculus fpheram ; non

poterit maiorem huius portionem vi(ui in-

vLP&l

ä

NT (

Fig. cludere , quam qua determinatur tangente

37. OA. - Videt igitur oculus in O partem he-

l

)

nïkl.

mifpherii

AT

Y y

ïl;

DIRECTO; SIVE DE OPTICA. Io07

mifpherii fuperioris , que definitur angu-

lo ACB , &inferioris tantundem

i, fl

; hoc eft,

illam totius fphere portionem ,

quam in-

Tn oculos,

dicat angulus 2ACB. Sed ob re

&um ad A,

II2 anpn

angulus ACB (emper recto minor , & con-

ità 47,, oj

fequenter 2ACB hemifpherio minor ; ocu-

IDat, i

ÀD , qum

lus igitur hemifpherium integrum nunquam

co

Iu

f

picit ; nifi fit in diftantiam infinitam a

xndit ; qui

& Ipo,

fphera locarus. Quo magis autem oculus

remouetur a fpheera, eo minor fit angulus

tyudin-

O; & eo maior anoulus ACB , & 2ÀGB;

HXQW. BEU

hinc eo maiorem fpharae portüionem ocu-

m maor d

lus obtutu com

prehendit , quo longius ab

Qüe imgoit

illadiftat. Eft hoc iterum Exzclidis ; Perfpett.

oc enalcitu;

te obiedum

prop. 25.

Aliter autem fe res habet , cum

ambobus oculis fpharam vi(ü haurimus.

JUfüfi COD-

Haud difficulter enim colligitur ; quando

Ti etpe-

diamerer fphere diftantie oculorum eft :e-

qelineeqt

qualis , tum nos contuituros effe precife di-

p QC

j recii in-

midium fphere ; plus autem , fi diftantia

oculorum fit maior , minus vero , fi hec

culum at«

C fe tepint:

fit minor , diametro fphere. Vid. iterum

Euclides , l. c. prop. 25.

ofitum Q*

(ruabis.

9j*

Si linea recta centro pupille in dire-

^

um pofita fit : tum illa non aliter oculo

heram ; !

"

apparebit ac punctum vnicum.

Nihilenim,

onem Vi

Pr&eter punctum oculo obuerfüm , adeft,

man t

quod radios in hunc fp

argere poffit.

Ita

;

etiam füperficies recta,

10P3ä

& corpus, illa oculo

!

in

p

$

[v

!/

Io8 Car. II pE MOTY LVCIS

Ll

1

v

",

in dire&tum pofita, hoc fecundum vnicam

j

Il

ud [

n

füi hedram oculo obuerfüm , apparere de-

DGN h

bent ex eadem ratione oculo vti linea reéta,

Vese

ac vti füperficies.

Et pariter arcus qualis-

qu

j

cunque iterum veluti recta; fphaera , vti cir-

)

culus ; corpora etiam an

gulofa e longinquo

vifa rotunda videntur ; cum anguli in. ma-

:

gna diftantia vifi euanefcunt. (86.)

l-

Mi

K

96.

Kl

Fig

D

Incidat imago folis AB per foramen ro-

38.

tundum IL, ad planum DC , in camera ob-

fcura axi folis NM perpendiculare; forma-

Q

bitur in hoc plano a radiis extremis ALC;

BID , imago rotunda ; lucida; DC, fed di-

lutior, & minoris intenfitatis, in extremis.

D & C, viuacior autem in medio circa M ,,,

quianimirum ad confinia D & C non omnes:

e fole radii pertingere poffunt ; veluti ra-

dius ex p pertingit folum ad q, & fic reli-

qui etiam. Per medium foraminis K ducan-

tur radii prioribus paralleli GKb ; & HkKa;

quoniam igitur AC &aH fünt paralleli : cen-

Uil

fendi füunt emanare ex eodem fífolis puncto

A; atque ita. quoque BHX bG. (86.)

I

AL QIQf

Iam vero in fpatium GH ex quouis omni-

T

no folis puncto radii perueniunt), per cen-

trum foraminis K, adeoque illu(trius hoc eft,

& veram folis imaginem continet.

Quzeri-

o

tur itaque , quid pro vtroque fpatio DG,

CH, fübtrahendum fit toti diametro DC vt

F Per mm

habea-

Y L

DIRECTO; SIVE DE OPTICA. I09

hdu s "

habeatur fola diameter imaginis folaris z H.

Illud autem. fpatium annuïare ; latitudinis

dppatesz.

DG & CH , veram fíolis imaginem àm-

t lg

As quu'g.

biens, quia vmbra quid continet in fe , &

If Vi t

ex hoc ipfo conítat luce dilutiore , vocatur

Penumbra imaoinis folaris.

Quoniam ergo

e Ionginquu

per conftru&t. eft DG

— IK , & CH — Lk;

Vuli i 0

$)

IK autem. — LK ; pater , effe diametrum

imaginis folis fine penumbra GH — DC —

DG— CH — DC — IK — LK— DC — IK

"

Wt to-

— DC — IL; a diametro igitur integra fo-

Inamm -

lis & penumbre obferuata DC , fübtrahen-

da erit diameter foraminis, vt ita relinqua-

Jre; form.

turfola GH. Eft ergo deinde angulus GKH,

Temis ALU,

[X fdd-

ortus ex bifectione radiorum in ipfo forami-

1. extremis

nis centro K, & zqualis angulo AKB , ipía

diameter folis apparens, que ex captis men-

) dra M,

füra, recta MH — 1 GH, & KM, ob an-

IG

velut. vt«

galum re&um in M , inuenitur per Trigo-

& fic d-

nometriam planam, inferendo , vrti KM ad

MH , ita finus rotus ad tangentem anguli

; K ducan-

MKH , cuius duplum dabir quzfitam dia-

, &HNu;

sl cete

metrum apparentem folis pro eo tempore;

Vid. AMaufredii. Gnomon merid. Bomon. pag. 9.

(s pund)

oramen ipitur tale veram folis imagineim

r bG« (86'

immediate non commonftrat , nifi fit infini-

gouis o

té paruum.

M

927

Yirius 16

j Uf

Omne

unétum lucidum A radiat in pu-

Fig,

32»

e fpio P

pillam BC per conum luminofum , ABC,

cuius

amem j

UL )

IIlo CaP. IÍ prE MoTV Lvcis

cuius vertex A , & bafis pupilla. ' Quia enim

ex puncto A ad quoduis pupille punctum

iU

licet ducere radium rectum : & hac circu-

AM

qu

laris eft, patet afferrum ; & ille quidem ho-

rum radiorum , qui per centrum

upillae

li

tranfit AD , dicitur 4xis opticus.

onclu-

ditur hinc, vifibilia remota apparere obícura,

nec bene diftindia; quia nempe quodlibet

ï;

f

eorum punctum radios emittit diuergentes,

j W

qui pro duplicata ratione diftantie debili-

n

tantur ; (85.) vnde etiam pictores, remota

indicaturi , illa obícurius & indiftin&te de-

pingunt.

Ex hac eadem ratione fallaciee

f

etiam vifüs oriuntur fequentes , vt nempe

:

conclauia parietibus dealbatis veftita , apri

& montes niue tecti ; minores appareant ;

corpora , füb crepufculum obfcuriora , re-

motiora credantur ; vt flammz noctu vifze

propiores videantur quam reuera funt.

98

Fig

Si pun&tum luminofüm A radiet per fo-

40.

M

ramen angulare BCD , tum figura luminis,

ll

bcd , in plano foramini parallelo excepra ,

fimilis erit fipure foraminis ; ex tranfitu enim

ID

lucis per fingulos foraminis angulos oritur

BN

corpus lucidum pyramidale , de quo ex

-

d

Geometria conítat , omnes fectiones eius in-

fn

t

ss

ter fe parallelas effe fibi Gimiles,

lfqïst» j

T

l

LT

23

lY

DIRECTO; SIVE DÉ OPTICA.

)99!

'.

Q

99.

Jl

& Dl

u

o lumen folis , per foramen CDE

C Q

Fig.

5 quidem h.

E

cunque transmiffüm , remotius a fora-

4I«

üm

Dil

mine , plano huic parallelo ; excipitur: eo

;

j

Qd

iagis ad circulum accedet.

'Teftatur hoc

tre ob

experientia quotidiana ; videmus enim lu-

men folis per rimulas quascunque; per hia-

: quodile

lefrentes

tus inter arborum folia, transmiffum effor-

mari in circulum , cuius pheenomeni quz-

It dobi-

T5, ttmot

rtur ratio. Flec nulla alia eft , quam quia

fol ipfe circularis eft.

Hinc enim radii a

Qf s.

Vone f

fole AB illapfi in foraminis , ex. gr. trian-

gularis , pun&tum C , formant conum ACB

; Y r

&fole, atque alium oppofitum aCb. Pun-

dltz , ari

&um E ita format conum à fole AE B , cum

(pie;

oppofito cEd ; & fimiliter punctum D il-

Ti0r , Ie-

od vife

lum ADB,&hunceD£ Iam vero patet,

fi prope foramen fectio horum . conorum

[X

oppofirorum fiat , foramini parallela , tum

ere prodituros effe vertices eorum , vel exi-

gui admodum circelli , qui figuram apertu-

t pe? fo-

re referent.

Sin vero longius a foramine

ra lomynis,

talis fe&tio abíoluatur : tum orituros effe cir-

Q exepti

culos multo maiores , equales , fefe inter-

vanfitu enm

ecantes ; quorum extremi arcus ab vna fi-

oylos otit

gura circulari eo minus recedent ; quo ma-

"àe qui

gis fc&tio diflat a feneftra ; prafertim fi ac-

cedant adhuc fz&tiones circulares ex punétis

l]

:xones euste

intermediis «; , , factee , vti ex delinea-

t

i

ione patefcit , qua eiusmodi circuli eequales

e

i

i12 Carbrll »t& MOTV LYct$

!

f

TU

fed maiores , in planp quodam defcribün-

jpurt o

i

B

3

y u

tur, in quo ipío etiam iacet triangulüm

j

j

gt

CED , cuius fingula punéta illis totidem

centra fübminiftrant.

Í

' ng;»:W

o

roÓ.

f Lr

Mi

Ad omnem puncti phyfici perfe&tam vi«

NI

.

al

fionem requiritur, vt illud exiftat in vtrits«

VN

'

T

que axis optici concurfu. — Probatur hocex-

11'«0'*».

J

i

N

iv

!

MM

d

perientia , cum fcripturas legimus; licet enim

:

totam intueamur paginam fimul, nihil ta-

M;*L.m:ï*

men eius non confufe percipimus ; exceptis

r

aliquot tantum fyllabis, quas diftincte vide-

W

mus in fücceffione aliqua, cum per oculo-

rum motum eas continuo in concurfuüum

Id

V i

axium opticorum collocamus. Deinde , fi

4 |

1 |

vifibile quod eft in concurfü axis vtriusque

optici , tum illud in punétum medium re-

ting vtriusque , adeoque in vtrumque net-

nj

vum opticum ipfum immediate ; operatur ;

A5 0QQ

-

huncque perfectius afficit. Porro; quicqui

10

perpendiculariter , aut fere ita; motu 1uo

)

apit : illud fortius agit obliquo. (P.1; 1153

Denique, obie&um illuftre perpendiculari-

li

t f

ter incidens in lentem conuexam ; qualis eft

"u df

humor cryftallinus , perfectiffime depingi-

: pf

tur pone illam ; oblique autem incidens

confufiffime.

Hinc fit, vt oculo rnagnam

Vinlie

R intn

rerum multitudinem videamus ; isque ha-

EURT

beat campum ampliffimum , ad res viden-

"UL

das clare tantum fed confufe & indiftincte;

vaide

A

m

UBUUT

DIRECTO) SIVE DE OPTICA, t13

D i,

valde autem paruum & ar&tum eft illud

fpa«

- ritrim

tiolum , quo in tanto campo frui licet ad

l$ [

vifionem exercendam diílinétam.

Illud au..

tem füperuacaneum tamen non eft, fed füm-

me neceffarium erat , vt ne, quz diítincte

contemplari & debemus & volümus , nimis

rfecarg i

I 10 Vi

diu & laboriofe fint queerenda. — Hic autem

axium concuríüs in oculo valente mulrum

tur hocet«

slicetenif

extendi voluntarie poteft , a dimidio nem-

pe circiter ad centum & mille pedes. — At-

|, hl t«

que ita etiam fj ambobus oculis fanis pun-

i gt

&um aliquod afpiciamus, diflantia ipfius ab

flindtevidee

oculorum vtroque , h. e. ipfius locus, eeftima-

pe Qnalo«

tur fecundum contorfionem axium vtrius-

concumm

]jeinde ,

queoculi, iudice lac. Gregorio , Opt. promo-

ie pag. $9.

Sunt enim bini dati oculi

Vtriusque

dium ree

anmantibus ,non in compenfàtionem alte-

riusamiffi, cum natura nihil iacturze. defti-

IK Ti

net ; fed ad diftantias rerum notandas , ex

opeïm )

fenfü contortionis oculorum. Keplerus Para-

, quicqui

motü 19

ip. ia Vitell. D. m. 159.

Horm

Pl np

endicular-

Quoniam vero ipíe hic axium opticorum

, us &

concurfüs merum eft pun&tum : nihil con-

Ye depit

tueri diftin&te poffemus proter punctum

m Indió

Vhicum , nifi radii exrrà axes ; anpufíto ta-

jlo g

men admodum interuallo ab his diflantes ,

3 isqu; :

&b axibus iuuarentur quafi , adeoque his fe-

g r v

re equipollerent.

Hinc Optici, per con-

€urfum axium o

pticorum pro arbitrio no-

N iil

g;K

P, IIf

rQ

M

TL

t14. Car. Il bz MoTV LVCIS$

ftro determinandum , ducunt lineam reétáti |

m ex

(l

j u

UP

oculis parallelam , que ipfis vocatur Horo-

ld

ter , hoc eft, limes ; aut terminus , diftinétat

l

fl

"-

. vifionis; tum prope huius concurfus pun-

il

&um accipiunt hinc & inde fpatiola valde

Ch.

1

parua , radios in oculum emittentia , qui

[]

cum axe fere coincidunt , fpatiolum tamen

MV

arctum aliquod finitee magnitudinis efficiunt

jld

diftin&te videndum , atque dein axiomatis

loco pronunciant : quicquid in retina depin-

n

jtur , eius nihil diftin&te videri, nifi quod

I

fuerit in illa interfe&tione ; quam format

l

l

horopter cum reéta ex retinge punéto per

m

centrum cryftallini educta.

li

n

0f

102

D

|*

Fig.

Íta fi oculi vtriusque ducantur axes optici

L]

4«42. DA , EA; concurtr

entes in À ; & per A re-

erit hec BC horo-

&ta BC oculis parallela ;

«00 Q

terhuius vifionis. Ac parallelus q

uidetü

BA

h

, vt is horum vtrum-

oropter oculis ducitut

* P»li

que sequa fortitudir

$

2

& vtrinque etiam fi-

ä

iniliter ,. afficiat.

In parua ab A diftantia

WL)(

in cculum, quod quidem

radiet punctum 4

M

din

hac radiatione fua c

onum efficier füpra pus

) qui refra

&ionibus poft pu«

üm : f

pillam ; (97.

d

pillam contra

hetur in focum « ; ob vicini-

'

tatem vero cum axe EA ;

& dererminabirtur

X

j

ä Q

UR Q

j

etiam ,

ducendo folam reéctam a«; per cen-

g

trum cryftallini tran

feuntem. Si nuncquee:

?gïf mfï./ Y

flio fit ; vbinam oculus punctum

« impret

iura

0" m()d() t

"l

TY tydj

DIRECTO; SIYE DE OPTICA, II5

ln

füm extra fe videat ? refpondetur , id ibi fie-

I5 VOCatut lp

ri; vbi formatur interíectio horopteris cum

mnus, díis»

coricafüs n

recta , ex retinae puncto a

per centrum cry-

ftallini ducta , hoc eft in a.

Si igitur horo.

e fpatiolt vià

ptere in A iam determinato , obie&um in

emittentia,qi

loco intermedio G extra horopterem flatua-

Xatiolum tam

tudinis efficiti

tur, quod depingatur in retind per d & 3,

illud cculus dexter videbit in B, finifter au-

qdein axiomats

tem in. C , per axioma precedens ; (101.)

um dopin.

duplex igitur hec vifio erit , fed confufa

idtr, niquod

etiam , quia hi radii non iuuantur ab axibus,

; Qum fuma

nimis nimirum reroris.

uod experimen-

ine puxào x

tum facile captu eft, fi, ainborum oculo-

rum obtutu in obiectum remotum defixo ,

filum tenuem e regione nafi oculis inter-

ponas, quem tum duplicem , fed confu füm,

yur aes optici

Videbis. "Vel fint etiam duz candele ; G

, &prAree

» quze a charta perforata G ; tribus pedi-

yec D horo-

bus diftenr, & ambo oculi fint in D &E ,

[dus quiemt

qui fimul vifüri candelas foramen G duplex

horum verurte

Confpicient. — Patet hinc etiam , cur oculus

nque etam

lf

I$ , quas diftincte videt, non duplices, fed

j À dftn

J

[

Vnicas tantum videat , quia fcilicet eas videt,

quod qui

hon in duplici , fed in vnico, loco , nempe

aex fopt f

in concuríu axium ; fed interim tamen du-

nibus p*

plex imaoo ad cerebrum affertur ex vnico lo-

CO , q'Ql

hic confilii ? (83.) Patet porro

] deteïmmï'

Vtrumque oculum concurrere ad vifionem

am i E

iftin&tam, neque alterütrum eorundem fe-

y $m

re femper otiari, vt ad eius operationem

n dune^

mullo modo attendamus ; quee Gaffendi ; di-

I..

2

citug

tl

"

f

u

iti6. Car. II pE MoTV LVCIS

citur fuiffe fententia , in Decbales Mundi

Matb. Tomo II. Opt.p. 411, & p. 442, vbi

W

docetur horopterem per inftrumentum ex-

primendi modus.

ii

103

Oculus in tenebris coriftitutus flammam ;

facis ex. gr. accenfze ; e lonpinquo vifam , ma-

iorem putat , quam reuera eft ; & rotundam.

Longeenim a flamma remotus nequit diftin-

guere fl

ammam ipfam a fplendore, in aére

exorto;

& flammze circumfufo, adeoque hunc

flamme ipfi infcius adiicit , & confequenter

flammam 1naiorem effe putat , quam reuera;

D

[

ro füoangulo optico; appareret; rotundam

effe putat,quod aér illuminatus formam fphe-

ricam affümit , ac fi a punétolucido illumi-

naretür ; nifi flamma rencat figuram valde

oblongam. Candela

no&tu, depreffis páu-

lulum palpebris vifa ;

,

apparet radios lücidos

roiicere ; Cul

us cauffa in füpercilii

s fita eft;

h

orum enim pili politi ;

fpeculorum cylin-

dricorum more efficiunt ilam cor

uícatatm

2 ha

repercuifionem. — Hainl. Opt. p. m. 734-

104«

Yaj

Motum fequentibus modis videre poflu-

i

Vi

inus. Primo,Ííi oculo immoto diuerf& par«

T Q |

tes retinz fücceffiue ab eodem obie&to afii-

ciantur , vti ex. gr. mufcam volantem videoj

litora moueri videntur;

m

ac vti nauigantibus

me

L

quia nauem putant quie

íÍcere reuera , dum

nu

NU

LY

DIRECTO:;SIVE DY OPTICA. II7

Y

k

Dïcbxle; lii

nullur

i impetum ea facit; & resin ea omnes

D li

relatiue quiefcunt, (P. I 65.) Secundo , fi pro

FURDentuigs

obiecto diftiné£te cognofcendo opus fit motu

oculorum ; fertio , 11 motis nobis ipfis obie-

&um quoddam fitum erga nos füum non

muter; veluti dum luna nobiícum, aut fol,

I5 famnin,

ambulare, progredi, regredi , videtur ; quarto;

0 Vilimm m

S roründam.

fi.quoddam diuerfis fucceffiue partibus cor-

oris alicuius immoti refpondere videamus,

xqit difir.

vcluti vmbram in luna aut fole moueri intelli-

prs, in aite

gimus, aut indicem in horolopio; quinto ; fi

tl

corpus quod fücceffiue fub maiori aut mi-

Leonfequeat

nori angulo optico percipiatnus.

Motum

Quam exr

autem per fe, & immediate , nec videri pof-

et; IOtuta

fe, nec effe obie&tum oculi, ex eo patet;

omnam nz-

dido- illumi.

quia, cum locus non fit vifibilis, nec etiam

dum valde

mutatio loci talis effe queat.

IOj.

reffs -

dis lod

ug velociffime mouentur , nifi fuerint

valde lucida, nullo modo videntur.

Con-

clis a

orum cyl

ftat etenim experientia ; bombardarum glo-

bos, fi transuerfim fpectentur , plane non

, corofcita

videri ;fi autem fpe&tentur fecundum lineam

.T 74

inqua mouentur, videbuntur quamdiu ei-

dem oculi parti refpondent.

Illud autem

ia

fir, quia per reflexionem lucis in oculum

o Qinetit

fa&dtam videri deberent; at vero in corpo-

m Obïeaü

re celerrime moto ceflat talis reflexio ante-

' Oïm«mmjflü;

quam ad oculum víque protendatur , cum

ioueri 4

amoto globo rollatur reflexio ; confequenter

nulla fiat vifio.

g a

106.

Hs

g

|

ul

118 CaAr. Il nE MOTV LVCIS

x

roG.

^

W

jf

Qs s

uce celerrime feruntur, fi videantur, to-

gunt

tum; per quod feruntur, fpatium complere

d

DT

vr'

videntur.

Multis hoc confirmari poteít ex-

Chorde teníze , vehementiori-

k

perimentis.

ue impulíu celerrime vibrate , totum fpa-

e gtl

(

tium , ad quod fe extendunt , vibrationibus

Occupare videntur.

Accenfüs titio in or.

L

sUX

bem apitatus integrum circulum lucidum

,

abfolui. Fulgur dimidium fzpe codlum oc-

vilut

cupat , cum tamen fimul in eo fpatio non

2b MO*

reperiatur Hec omnia & fimilia explican-

Md

a

tur ex eo ; quoniam imago obiecti retinee

impreffa non obliteratur in inftanti , fed ali-

n

d z[iz-

quamdiu perfeuerat ; quodfi igitur ea tam-

MT

diu perfiftat; donec corpus in circulo mo-

mll

MU

hl

tum ad prius punctum redierit ; vt iam no-

vam impreffionem faciat , & modo ante fa-

D

&tam redintegret , hocque accidat in fingulis

M L

circuli punctis: tum certe integrum . circu-

]um lucidum videre debemus ; aut fi in li-

W

Atl

nea recta moucatur corpus valde lucidum ,

V

atque a fingulis punctis factee impreffiones

-- r vt

aliquo tempore perdurent, quo corpus ce-

lerrime

motum infi

nem .aliquam viam

tT r

1

ucidum videbitur to-

abfoluit, tum corpus

V

tum hunc tramitem defcripfiffe.

Hmrg

TO

"tl

Fig.

Si duo obiecta A & B; inequaliter ab ocu-

quv »-OJ

41. lo Oimmoto remota, primo in « coniuncta vi-

'"bxael

Pua P

deantur

1

DIRECTO, SIVE DE OPTICA. II9

deantur, deinde vero inzqualibus celeritati-

Videm v

bus moueantur in rectis AC, BD , deter-

minare illud , quod in hoc motu apparens

ium COmpä

tri potdla,

fitfuturum. — Sit celeritas A talis, vt in mi-

nuro fecundo percurrar 4 pedes; B autem b

elemmentor.

fotüm [j

pedes : (P.L 81.) Poft tempus ergo m fc-

eundorum erit A in C, vt fit AC — ma, &

ibrationts

?

;

(itio in of.

Bin D, vcfi BD — mb; reducamus iam

motum hunc vtrumque ad fpatium aliquod

m lucidüm

um oc-

commune « , cuius diftantia ab oculo O«

fit pro lubitu affumta — r , fintque diftantiee

n ao

la epln-

vere ab oculo OA — r; OB — R ; atque

erit in triangulis fimilibus OAC & O»g ; r:

QleQ venn

ma

inti d d

fndx: I $ «5 —

t

; & pariter R : mb —

TU €à ff

Yiwy—

——

fc1lo o«

R

; igitur poft m tempus A ap-

parebit oculo in g, B autem in , in di-

VCR f0«

0 ttte -

flantiis && ; «y , allegatis ; & in hac figura

quidem poít : tempus globus remotior B

in fngyis

um cita«

ricedet viciniorem A via Qy — &y —« —

m ( br- aR)

r fiin l

Rr

; eritque celeritas apparens remo-

: Jucidum,

ti B ad celeritatem vicini A — «y : «& ——

nprdïxones

—

b

K

: X fcilicer vt fpatia apparentia eo-

corpus

uam Vi

dem tempore z percurfa.

nidebitutt

Io8.

"

Videamus nunc varios cafüs, quibus hoc

roblemia poteft accommodari. Priro, fi ce-

j

eritates vtriusque corporis fuerint equales ;

vl u

trit a — b,adeoque poít : tempus remotior

N

i

4

globus

120 Car. lIl pE MOTV LVCtS

yud

P

lobus precedet

viciniorem — quantitate

" tar:-öi"f i

ma(r—R»)—

i, j

Rr

; hoc eft , quantitate nepatiua,

ob r « R; adeoque remotius pone fequetur,

3

& tardius moueri videbitur ; eruntque cele-

rw

M

ritates apparentes remoti & vicini inter íà

r

vti rad R

-

Secundo , fi celeritates fuerint

g

diftantiis proportionales, erita: r — b: R,

adeoque br — aR; coníequenter globus re-

motior pracedet viciniorem quantitate nul-

ts u

la, hoc eft, corpora manebunt coniuncta, &

(f

eadem celeritate apparenti videbuntur mo-

veri.

Si fuerit fertíio , r — 1,R-—9,a-

$, b — t, erunt celeritates apparentes re-

Q

Y

j

Qu

m

'uf; |

moti & vicini y z

.l.

9

L

.

— r 27. Simili

[J;

n

methodo facile deduci poteft ; fi obiectum

[

aliquod fit immotum ; fed oculus mobilis ,

i

illud poft momentum huic regreffum appa-

riturum efíe,

1

(

109.

Corpus Opacum eft, quod nec ipfüm per

E

m

fe lucem emittit, nec etiam tranfitum lucis

&t Qu

radiis permittit. Cauffa autem ; ob quam

lr

i

1

j

?

corpora queedam talia fünt , non eft inopia

n

pororum, vndique in lineis rectis aperto-

um

"

A

(( |

"Á D

W

rum ; fed, vel inaequalis partium denfitas, vel

ar

pori aut vacui, aut aliena materia repleti ,

Nity tl

quibus fit, vr radii luminis inter transeun-

ttdi

um innumeris reflexionibus & refractioni-

I«

301tun

u

T Dig

bus , propter inzqualem attractionem ; in

Ti

ipío corpore perpetuo detorqueantur; do-

neec

h t

Iny

DpIRECTO, SIVE DE OPTICA. I2I

Ti

Tj

fs

nec tandem in ipías corporis partes inci-

d(6 D

dant, & penitus reflinouantur. Vid. Clar-

"MY

Of fecïue:ï

kius , annotat. ad Pchanï Robaulti , P.I, cap.

27, . 180. Vnde fi interruptio partium re-

UnfQue

cini intr $

leatur materia aliqua , que partibus ipfis

fates fuerit

par fit; aut non multum inferior, denfita-

WE

te: corpora opaca pellucere incipiunt , vti

charta,linteum ; oleo aut aqua illita; vitrum

plobus re-

vero in puluerem redactum , aut. aqua ipía

Qtitite nül-

yuundt, d

in multas bullulas coacta; ex pellucidis fiunt

opaca.

u qu-

Ms

IIO.

parers n

Cum ipitur, vti Glentium foni, ita etiam

z. Sinil

Vubra fit lucis, priuatio , ob interpofitum

[ obiedm

corpus opacum ; eaque vel priuatio totalis;

s fmobili,

«ti fünt tenebre deníiffims , vel vmbra me-

fim 4ppt-

13; aut partialis ; qualis vmbra non eft ni-

fi lux debilirata, que videri adhuc poteft ,

veluti fi globus vitreus aqua repletus; foli

ipfüm pat

oppofitus vmbram tenuem prolicit; cum

ürum lucs

tenebre mere, quia nihil lucis emittunt ;

, 0b quam

videri plane non poffint : patet , quodlibet

j eft inopz

coipus opacum poítíe in partes luci op-

pofitas , proicere vmbram , in directum

Qd apertt

dexfits

pofitam cum radiis , a quibus illuminarur;

quia nempe in has partes a lucido nulli per-

gria 1

er Cransa

tingere poffunt radit. Ingeniofe autem do-

x t

cuit Keplerus, Dioptr. prop. 14 vmbras con-

«dione;

tra folem proiicere, ope quidem corporis

In tali

qum,

pellucidi, nempe cubi cryftallini.

enim

$

qu

122 Car.II bp& MoTY LVCIS

tb

|

enim fit apud B, in füperficie cubi , corpus

;uä m

;1

Ículum opacum B ; radii igitur oblique in.

gqn

cidentes, & vmbram extrin(ecus ambientes ;

J

rg

Fig. incident iuxta AB , refringentur in C , at-

4* que ibi maximam partem refle&tentur in D

j

f

vbi ; poft nouam refractionem , vmbram

terminabunt in dire&tione DE, quae contra

T im;]

folem in A pofitum progreditur.

Pronum

^

|

quoque eft intelligere, omne opacum tot

(m

habere vmbras , quot adfünt lucida illud il.

luminantia ; vmbramque effe intenfiorem ,

fj W

fi lumen fuerit intenfius. Infüper adhuc vm-

bra fpherze opace , quae lucidze expofita eft,

Ti

erit cylindrica, fi heec illi aequalis ; conica,

fi hec maior , & calathiformis erit, aut co-

ni truncati formam referens , fi heec füerit

M

minor. Ceterum vmbra non mouetur, nam'

in priuationem motus non cadit ; videtur

LU

autem moueri moto vel lumine; vel opaco,

III.

Fig.

Spheta opaca T minor expofita fit fphae-

ER

4* reluminofe maiori S, in diftantia centro-

1T

rum ST ; quaritur illius arcus illuminatus

t

r

T

BIF, & huius arcus illuminans AHE. Pro-

u)

blema hoc exemplo particulari maiori luce:

1dt

M. n

:

perfundetur; ponamus ergo T effe terram ,

S vero folem.

Primo manifeftum eft , ra-

fs Cg«LS J

"Wt

dios vtrinque illuminantes vltimos E F &

:j

AD, effe vtriusque plobi tanpentes; ex pun-

^ UM

d

! gïum'ïülr

&tis contactuum ducantur ergo radii SA , TB,

j

qui

T u

n

V Wt

DIRECTO,; SIVE DE OPTICA. I23

ui cum AB in A & D re&tos efficient ; tum

Obhw l

fit quoque GD parallela ipfi AB ; atque erunt

Pa

n

quoque D;, & KTB , recti. Secundo igitur in

triangulo rectangulo SDTT , fiat , vti ST ad

Toftr n

finum torum , ita SD , que eft differentia

DA

radiorum vtriusque globi, ad finum ang.

IU* COntr

ITK. Eftautem , pro parallaxi folis hori-

TOnüm

zontali ro^ , diftantia folis a terraS'T. —

CUT f0f

20626 íemidiam. terreílr. & íemidiameter

hild j

terre ad femidiametrum íolis vti 109 ad

sem ,

1ooo0, vid. Grauefande Pbyf. Elem. Matbem.

V

p.1012: hoc eft, vti 1 ad 92 ; fin igitur fue-

ol d)

rit radius terrae — r , erit radius folis — 924

$, Qd

EU

& differentia radiorun SD — 91. Erit igi-

vec füerit

tur

log. ST - - - 4. 3144150

AUf Dam

log. fin. tot. - 10. oooocoo

videtur

1. 9590414

|optr

log. SD. - -

II. 9j90414

f phe-

log.fin. KTI - 7. 6446264

4 Centto-

cui refpondent in Tabulis o* r5* 13^, vt

ia

adeo angulus complementi DS$H — $89? 44/

WE pv

47' cuius menfüra arcus AH, & huius du-

yiiori l

plum AHE, arcus illuminans , — 179? 29'

(f terraT

34^. Idem angulus KTI addatur ad rectum

m Eü) H:

KTB, prodibit angulus ITB , vel arcus BI

w5 EE

- 90? Ifl 1314

cuius duplum BIF erit

55 p

arcus illuminatus 180* 30/ 26/; in hoc er-

£o caíü pars illuminans folis minor eít he-

adüSA:Ti

Mphæ—

IKECTO, L

124 Car. II DE MoTV LvYcrs

W

mifpherio folis ; & pars illuminata t&rræ

J

Jai

maior eft hemifpheerio terre. Ex qua fo-

lutione fimul patefcit ; fi fphaere fuerint e-

T.

quales, fore & partem illuminantem & illu-

" H b;.'EOSL:ä

minatam equales ; fi vero fphera illumi-

nans fit minor , tum eius partem illuminan-

[2

&

tem maiorem efle ipfius hemifphzrio , & il-

l

luminate minorem füo hemifpherio.

Lsl x

? (

II2.

(

Y

"

Ex eadem delineatione perfpici quoque fa-

cile poteft , quomodo ex iisdem datis longi-

tudo vmbre vere TC a centro fphsere opa-

ce, five etiam axis coni huius vmbrofi GC,

inueniri debeat. Inftituatur enim analogia,

vti DS, differentia femidiametrorum, ad ST,

diftantiam centrorum , ita BT (cmidiameter

ri

g

fphzre opace, ad TC;

V i

loo. D

o

S — — 1. 9590414.

2 0007

n

log. ST — — 4. 3144150

m

Tl

log.' TC —.— 2. 3553736

M.

—ÓES

66

femid. ter-

AA

eui refpondent in tabulis 226

I00

reftres pro diftantia apicis C vmbrze terre-

flrisa centro terre T. -

uodíi vero axis

M

3

nr

M

folus vmbra GCrequiratur ; ex angulo TBG

10l

— ITK computanda eft recta 'TG, eaque

ab inuenta T

auferenda.

(

m!f

1

u

II3.

YO.

"m

Vmbre porro auxilio altitudinem folis

VN

füpra horizontem in tabula horizontali re-

U [

perire

DIRECTO» SIVE DE OPTICA. I25

B

Tif

erire poffumus, cui ftilus verticaliter eft in-

fixus.

Inftituatur enim íola hec analopia ;

Erg

à fuerin*k

vti longitudo vmbrze eft ad altirudinem füli ;

ia finus totus eft ad ta

entem altitudinis

tem i

l:

offumus etiam ex

&18. lum

folis fupra horizontem.

edificii, turris, vel alterius obieQd eleuati,

Iaming.

ro, &i

vmbra in planiciem proiecta metiri eiusdem

alticudinem ; fi in eadem planicie eripamus

I10,

íülum arbitrarie magnitudinis ; huiusque

vmbram longitudine capiamus.

Erit enim

quef-

fic, vti longitudo vmbree flili ad altitudinern

ts lo

huius, ita longitudo vmbree obiecti ad hu«

pharewe

ngula vtrins

jus pariter altitudinem ; ob tria

mbrol ((

que fimilia ;

& hac ratione quidem 75ales

H

1 dDd

iam apud /Egyptios pyramidum altitudines

1 4131

ex umbra earum eft dimenfus; Laért. lib. £.

Ydiamerer

uod idem etiam problema Euclides, & quo-

modo pariter , fine fole , ope fpeculi altia

tudo quadam cognofci poflit, fuee Perfpes

Hiue fiue Optice inferuit ; Tbeorem. 18 €9 19.

ä

"

Manifeftum autem . hinc effe poreft; quod ;

)

j

fole füupra horizontem gradibus 45 eleuato;

emid, tet-

vmbre obiecorum omnium obiedtis ipfis

r t

fuis fint aequales; & quod fole occafum ver-

Id

ífus inclinante , aut ab ortu parum remoto;

3guXoTB |

vmbre fint longiores, creícentes ibi, hic

IG, «t*

decrefcentes ;

vnde vefperi femper ; fecun-

dum Pirgilizm, maioresque cadunt alti

s de

montibus vmbre. "Tandem quoque; o

.

fos hos vfus vmbrae Geodaticos , vmbrá

mdïnemhüïï

^

uidi folet in retam & verfam ; illa eft, qu'ä.dc

r

|

f s)

M

126 Cap.II pE MOTV LYCIS

jb

fit in plano horizontali , ab obie&to vertica.

ah

liter erecto, quales fünt hominis flantis ,

j

(

arboris, turris

; montis ; hec vero , qua

eue t

lst

fit in plano verticali, ab obie&o horizon.

gb

Lr' j

di

taliter pofito , vti brachii ab homine exten«

b

fi, füli muro horizontaliter infixi.

feti

m F(

qu

114.

L

In camera obícura

iil lr

ponamus res propin-

quas diftin&te fuper charta repreefentari,, vt

2 d

nihil defit; iam vero fi res etiam remotaz

y

debeant re&te exhiberi: mutatio neceffario

A0V

eft inftituenda aut charte, aut lentis ; illa

»-"l"um, fe

A

enim propius ad lentem debet admoueri

g

manente lente ; aüt hec . debet vel planior

vaionem,

reddi, vel ad chartam accedere , manente

d n

charta. Vnde mutationem contrariam in.

z p

ducendam effe aut chartz , aut lenti, pátef;

zi extm t

fi rebus longinquis iam nitide depi&tis, de

m fee f

rebus propinquis idem etiam defideretur ;

D

quorum vtrumque experientia zeque certa

ac facili conftat. — Cum igitur oculus came-

II

ra obícura fit

S

rfectiffima , (31.) in quo

1

lil

l

TE V

h

retina charte ,

umor cryflallinus autem

Mu j

lentis, vices gerit: euidens eít, (j res pro-

r

^

DN

WT d

pinque in retina depingantur eximie , hoc

Md

eft , oculus res vicinas recliffime videat;

IQ t

commurationem oculi pariter requiri

)

V£

'mWäü

onginqui quid re&te is contueatur.

Hec

W

[l

AX

commutátio ergo referenda erit aut ad re-

A Wil

ünam , aut ad humorem cryftallinum.

dg

D

N

NX

Ilfa

TY rte

DIRECTO,SIVE DE OP'TTÍCA, 127

le&O VemC

IIj.

JTDUDIS f

Si referatur àd retinam ; heec modo ae-

XC Velo "

n

cedere debet ad. humorem cryftallinum ;

Ie-t0. or

modo ab hoc recedere , prouti diftantia

TM

]

obiectorum hoc vel illud exigit , quod non

fieri poffet aliter ; quam vt totius oculi fi-

gura imnutaretur.

Hoc autem minus pro-

babile effe putant. ex eo , quia in reliquis

L5 18 Dttys

animalibus mutario hec fimiliter f& habere

Iewæfentari, f

deberet, in balena autem íclerotica nimis

) m Temg

Iat0 neclig

dura fit ; quam vt variationi poflet eífe

obnoxia; nec deinde mufculi ad hoc per«

qt lat

debet d

ficiendum adfunt , nec etiam vnquam tati«

tam conciliare oculo licerer contractionem ;

bet Wi r

aut prolonpationem , quae requiritur ad vi-

dere, ntage

fionem diftinctam in diftantiis aliquot pol-

COT J

lieum & centum pedum ,. in quibüs homi-

At p

hes nonnulli eodem acurnine vident , du-

]e iij

yoni

plicanda enim fere fic effet oculi longitu-

7 deiie

IY

do. Vid. Grauefande Pbyf. Elem. Matb. p. 903.

j ague o

116.

'culis camee

(jr) n quo

Supereft ipitur vt neceffaria heec oculi

IDUg auteÜ]

fnutatio peragatur in humore cryftallino

i r p

folo, & dupliciter quidem.

Requiritur

ximie ; 1

quippe, vt hec lens naturalis aut. planior

ime vita

potfit reddi, & conuexior ; aut vero ad re-

tinam adduci, vel ab ea abduci ; hoc eft;

requin ;

Lnamr, fl

Vt ea vel translatione in oculo , vel muta«

it a «

tione füce figure , defideratum effectum

praítet obiecta remota 2eque ac propinquá

'*üallinumw'

Mtinété

[ii

128 Car. II pE MoTv Lycis

yieen

difin&te videndi; vtrumque autem a lipa«

jni M-*-'f

gdits V

minum ciliarium opera effici poffe , often-

ditur ].c. p. 804. Sed & vtrumque aliquan-

umf

at pa!?i :

do requiritur ; dum. nempe retina quando-

que.figura fua compenfíare debet ; quod

etam r

translatione ne

quit. Vid. Auffcbeubr. Infti-

ï.jgcre p

tut. Pbhyf. $. 1211.

Omnis igitur mutatio in

Qd

oculo fit aut amplificatione vel coarctatio-

d

ne pupille ; aut in figura humoris cryfíts-

(

lini, aur in eiusdem accefTu vel receffu refpae

&tu retinae,

s n

i17.

i «

Qifime,

Eïlm

Ponamus nunc oculum myopis; is vicina

n

diftin&e , remota confufe, videbit. (84.)

CVi

K

Intueatur ergo hic obiectum vicinum omni

nitore, tum vero cupiat per

Ípicere obiectum

h

remotum : requiretur ; vt humor cryftalli-

[

Qu

nus vel planior reddatur, vel ad recünam

T

Dwfu*: ö—

propius accedat; vel vtrumique fimul con«

inbg,q

currat ; (114.) quee autem cum fieri neque-

ït:'lcinu*s dn

ánt in tali oculo: is remota omnia vides

TT

ja

M

Wi

bit confufe & intricate.

Oritur itaque hod

üi yerinz (

vitium ab eo ; quod humor cryflallinus ni«

Ti Q

mis remotus eft a retina , nec figuram füam

" itfin w

fufficienter poteft complanare ; aut fitum

[ t M

i

propiorem a retina aflumere. luuabitur aus

11 Ug

tem myops lente concaua oculo admota;

quod partim experientia quotidiara oftendit;

& 00

E

partim etiam oculus artificialis opticus ( 79.)

A Ui

Comiode demonítrat ; docente Decbales ;

AMundi

: AO GW

AT

Vlth

DIRECTO, SIVE DE OPTICA 139

düttt i

AMundi ;Matbem. p. 390.

ftqq. idem quoque

pO i üiïän.

melius videbit reimora ,

fi refpiciat

er exi-

lQU d

&

uum foramen ; chartarm acicula per

oratam ;

:LDd qmlm-

aut palpebris tantum femiapertis.

Hine

bbtt , aj

etiam oritur, vt myopes in luce debiliore

erh, Mj

legere pollint literas , quàm presbyte

j pro-

- flütati

piora enim 1

ucem oculis reddunt magis ins

Codthti.

tenfam quàm remotiora. (8y.)

Oriy ayd.

I1g.

:ceffurefpe-

Confideremus nunc oculüm presbyte; is

vicina confüfe , remota diftin&te videt. (g4.)

Intueatuz ergo hic obie&um remotum exa-

&iffime, tum vero cupiat perfpicere obie-

25; Is Vi

&um propinquum : requiretur, vt humor

übi. (g.)

]

cryftalinus vel conuexior reddatur; vel a

Tnm orni

retina longius recedaát ; vel vtrümque fimul

: obiecturi

concurrat. (114.) Qua autem cum fieri ne«

etyfalle

queant in tali oculo : is vicina omnia vide-

] rettni

it confuíe & intricate.

Oritur itaque hoc

ul cote

eri neque

Vitium ab eo , quod humor cryftallinus ni-

mis vicinus eft reting , nec fipuram fuam

nnia vid

füfficienter potelt rotundare, aut fituim remo-

itaque ht

Uorem à rerina áffümere.

Iuuabitur áuteim

Vallnos 1

presbyta lente conuexa oculo admota; quod

fad

;uram

:

artim iterum experientia quotidiana often-

, x f

t

it, partim etiam oculus artificialis optitus

Quabin d

(79.) commode demonftrar ; eidem aliquid

ylo adntd

quoque adiumenti affert , fi per foramen te-

hat ol

nue obiecta vicina afpiciat.

Ob rationemn

y i M

anrea allatam (117.) presbyte luce fortiori

ad recte videndu

f

*

Q foï[

L

À

P, li,

m opus habent

$

tí9.

v

130 Car. II DE MOTY LYClé

119.

j

j

NY

j

Adiiciamus his ad

huc fequentia ; proble-

Yig.

lj

46.

ma primum.

Data fi

r turris AF , & in ali-

D

diftantia hortus , cuius latitudo

ua ab hac

fir CD ; querit

ur, ex quonam puncto hu-

(

debeat hortus hic, vt ex ea

ius turris afpici

latiffimus ; qua

ntum fieri quidem

.

li

a pareat

Producatur DA 1

n dire&tum ad E;

oteft.

A

vt fiat AE — À

C; tum diametro ED defcri-

batur femic'n:cul

us, qui turrim fecabit in

unéto quafito

B. Ex hoc enim angulus

du&us in extrema . horti;

opticus CBD ; €

maior erit quouis alio

; M r

jo turris

luiü CGD.

id. 484

junéto gigneretur ; ve

Ài

1709 » p4g- 4Óó6g.

Deinde duplex

krud.. Lipf.

PL

experimentum :

fignentur in

tabula nipraà

horizontaliter fiti; a

di-

11

tres circelli albi ,

titudinem oculorum ;

& diftantes inter fe ;

citer inreprum pedem.

u

quilibet ab alio ; cir

u)

Refpiciatur propius;

fed vnico tantum ocu-

culus in hunc intendat;

m

ia

]o, primus; ita VE O

videbuntur ni-

atque hic fit i

n axe optico ;

50 D

M

hilominu

S- TE

liqui duo circ

Rece-

licet non itra diftincte.

"t

tram pofiti ;

de iam fenfim

fenfimque ; oculum femper

At i

defizendo in

circellum primum ; accidet

" d

fatis cito, vt

definas videre circellum inter-

D

NT

inedium , licet v

ideas adhuc cum primo ter-

!t

tium ; quod fignum

eít, dari in organo vi-

Vif

qua non fit vifiua, ve

kMa

f

fus aliquam partem ,

dari aliquam retüha p

artern , quae non Ht

Mj qmd.mm

aptt

LYd

DIRECTO; SIVE DE 'OF*T?'CA. 151

apra ad videndum , nempe ea , cui iníeri.

lt pl

tur neruus opticus ; vti dicit Dechales in Mya-

di Matb. Opt. p. 'm. 383. confentiente Celebery,

tfüs n

AMuffibenbr. Inflütut. Pbylice p. 5 19, qui ad-

pundo h

dit, imaginem hoc cafü in nerui optici me-

Ic, Vterg

dium ; quod cauum fit , incidere, vnde ne-

feri quitem

quaquam fibrillarum extremitates affician-

tur.

dum a E

Debetur infigne hoc experimentum

BD dcr-

AMariotto ; qui illud iam anno 1668 ad Pec-

v ebrt i

quetum perfcripfit, in Operum 1717 editovtmy

im as

p.m.498. Idem autem Dechale:s Mundo füo

rem hott

Mathem. inferuit primg editionis , anno.

x ao r

1674.

Si acus teneatur proxime ad ocu-

) Vif

lum, & ere&ta confpiciatur , féd obfcura,

Ál dopla

ponatur charta, ccrülei aut cinerei coloris,

dul nipri

foramine exiguo, pili magnitudine , perfo-

ji, 4 d-

ratà , & feneftrram illuminatam verfus ; aut

yinter fs

candelam accenfam , dire&ta , parum vltra

m p

àcum : iam acus apparebit inuería , quod

yntüm o«

€X motu acus aliquo optime erir diiudican-

c intend

um; eadem apparebit , extra chartam po-

Jpuntut Q«

Tira; atque eo maior; quo propius forami-

ni admouetur.

ó à ad od

Haber hoc. experimentum

Vab , $3

"t

op/.

Opt. pag. 25 , atque fic expli-

Q W

cat.

Obie

4

um illuftre AB

Oücit in fun-

Jom f

Fig.

um » «

um rerinee difcum lucidum

H

L » per fomr

47

men tenue C , & cryftallinum FG, quid

veelhnt £

um ümü l

mirum erpo , fi difcus lucidus appareat ?

cum autem illuítres radii per foraminulum

in at

p

traieti in acum DE , corpus opacum , in-

PI'O-

vürrant, quid mirum; fi vmbra inde in

P

iecti

N 11

n

125 Car. IIl pE MOTV LVCIS

qunmm ^

ie&ti difci lucidi medium proiiciatur ? & ere-

ä

&a quidem ; cutn radius BDFL caput áci-

Ti

cule in L partem füperiorem deuehat , al-

| ,-,hs;mun«

ter autem in H,, partem inferiorem ; in re-

u J

,,,,,, "

ll

tina igitur fitus acicule erit erectus ; ergo

videbitur in fitu inuerfo; videtur autern ma-

(Qeí

ior , quafi füb angulo ACB ; videtur deni-

[

ue trans foramen C , quia videtur per eos-

dem radios , per quos apparet obiectum AB ;

T

videtur iraque eodem modo, ac fi in 1 K in-

M

T

verfa pofita effet ; qua omnia machinula

Y

M

quadam expreffit Euflach. Diuini ; in loco cit.

C APV .HE

ï

DE MOTV LVCIS REFLEXO,

SIVE, DE CATOPTRICA.

120.

Vl

aid fit Inx veftexa , vel tadius reftexus , fu-

icatum ; (75.) immoó

Q

.. pra iam fuit ind

lli

traditum ibi quoque e

ft ,. quid fit Catoptricas

fius Lex generalis ; qua&

& quenam: fit' ip

toti huic fcienti& fubfter

nit füundamentum.

xplicandæ hic reftant

Pauce igirur adhuc &

definitiones.

S-peculum

efít omne corpus l-

fed lumini imperuium;

W

i;

vigatum & politum,

quod lucem illapfam

.

ordinate , fine confu-

WU

H

n directione aliqua communi ; re«

fione, &

.

& l

qu

fetti.. Omnia qui

dem corpora lucem ai-

quatu-

Lt

REFLEXO,;SIVE DE CATOPT. 135

tür &Qrü

quantum refle&unt , quia alias non vide-

, Gu d.

rentur; íed in fpeculis hec reflexio fit or-

thtl

dinate , & füb vna eademque dire&tione ali-

m

qua communi radiorum.:. Tale prebet no-

dis; qy

bis aqua ftagnans & quieta , fundo opaco

autm m

predita, qua ruflicorum quondam erant

etur den

fpecula, fecundum 'illud Virgilii Ed IT, v.25:

F ptt 60

NNec füm adeo informis; nuper me in litto-

lum 4B;

re vidi; cum placidum ventis flaret mare;

mK

quod idem preítat aqua pura , ad paruam

hm

altitudinem patinz ftannezg, vel alteri lami-

od

ng, fuperfufa, & conglaciata ; vid. Hars-

devferi Delic. Matbem. €9 Pbyf. P. II , p. 245.

Infipgnem vero fpecula tenent antiquitatem ;

vtitur enim illorurh fimilitudine iam Bias,

vnus feptem fapientum , qui 608 annos an-

LEYO,

te Chriftum natum vixit , circa tempora

leremiee Prophete , cuius celebratur fenten-

tia: contemplare velut in fpeculo actiones

tuas.

De iisdem. habent varia Plutarch. de

hus f

placit. Pbil. lib. 45 Ariflot. Meteor. lib. 25 Sene-

ca, Nat.

Orieinem . fpe-

) immi

]

udft. lib. L, cap. 3.

Catopt'nc;,

culorum Cicero refertad ZEfculapium , de nat.

jis , Qu

deor. cap. 3; & Praxiteles , aetate Pomnpeii M.

jarnentt

primus fecit argentea , Pliz. lib. XXXIII, 9.

dic r

Ex ere autem polito videntur facta fuiffe

u^

Ípecula antiquiífima , quorum vfüs jfeculo

ii

demum XV fuit relictus , & vitro accom-

modatus , cui obfcurum operculum effet füb-

j

(ic

Ommum ;l

ie&um , quad radiis tranfitum denegarer.

vid, Iouru. des Savaus 1719 , pag. 141. Vitrum

^

3

enum

]

u

154. Car. III pE MOTY LvcCis

"

J

enim ad fpecula effe aptiffimum , docent

yio at

Ifidorus , Origin. lib. XFI, cap.15 ; & Plinius,

1

1f

lib. XXXVI, cap. 26. . Ex fpeculorum igitur

Qu (

füperficie varia, oritur etiam varia ipforum

j

nomenclatura. Hec enim füperficies, fi füe-

WW

J

rit plana; fpeculum vocatur planum 5 f con-

vexa , conuexum ; i concatia, concauum. Cyuia

autem rariffime deprehenduntur alia , quam

qua fpharicam teneant aut concauitarem ;

ficl

aut conuexitatem : hinc fi füperficies fuerit

obl

fpherica, appellatur fpeculum fpharicum ,

vel conuexum , vel concauum ; fi cylindri-

ATT

à QU

ca , dicitur fpeculum c3lindricums fi conica,

conicum.

Parabolica denique, Hyperbolica ;

tom

aut Elliptica , audiunt illa'fpecula, quee tales

referunt füperficies , de quibus vero folici-

ti heic non erimus,

x al

:j::'tum Q

I21.

«0 COnCU.

Fig.

Ponamus fpeculum effe conuexum FCG ;

ítobied

49.

atque in illius punctum C, a puncto radian-

TE vtr

te A , incidere radium AC, erit hic radius

1TG, f

incidens , vel linea incidentie; C punthum inci-

^5 InCidi

deutie ; hic radius , quoniam imperuia ipfi

li

eft füperficies FCG , reflectetur fecundum

/

rectam CB, que dicitur, radius reflexus , vel

(le

linea veflexionis.

Perpendiculares , AI, BK,;

Jl

ad fpeculi perimetrum , dicuntur Catbeti ,

Q

MW

Vi m

illa quidem A I catbetus incidentie , heec au-

tem reflexionis ; in punétum incidentie vero

A DNl

!U(DF

d

perpendicularis HC quibusdam vocatur ca-

M

tbetus

?uxmms

lt

REFLEXO,SIYEDE CATOPT. 125

1 m

tbetus obliquationis ; vnde patet , in fpeculo

X i

fpharico cathetos haíce omnes tranfire per

Tüm

fpeculi centrum. — Porro dein angulus mi-

itipom

nimus , quem efficit radius incidens cum

J5 f fs.

fpeculo plano , aut cum tangente in pun&o

; i.

incidentige fpeculum curuilineum , vocatur

augulus incidentie , & fimiliter angulus BCK

m. Qu

it; quam

angulus reflexionis ; qui duo anguli femper fi-

tititem,

bi fünt aequales.

Auctores nonnulli etiam

j füerit

angulos, quos incidens & reflexus efficiunt

cum catheto obliquationis , appellant inci-

jtm,

| jitte

dentie & veflexionis ; funt enim & hi duo in-

f coria,

ter fe aequales, quoniam complemenra fünt

ydiit,

priorum ad rectum angulum.

Que d

I22.

1 folic

Fieri itaque poteft, vt radio reflexo vi-

deamus obiectum quod, illud ipfüm vero

radio directo contueri nequeamus. Veluti,

u

fi pofitum fit obiectum in A , oculus exi- Fig-

Q mdimæ

atin O, inter vtrumque vero detur pa- ^*

dc tnditi

ries opacus FG , fed fpeculum planum ia-

um ice

ceat in DCE ; incidet certe magnus radio-

erja Tl

Tum numerus, vti quaquauerfüm , ita etiam

[econdun

ip. A

unctum incidentize iam futurum, a

Á

fs v

guo rTe

ectentur iidem, fub angulo equali ,

in oculum O, adeoque vifibile reddent ob-

', ALBI

r Oil

lectum A, quia fimiliter , & eodem plane

modo , cum inrenfitate lucis & coloribus

t lag

dentie ?

fuis illud oculo fpectandum exhibent , quale

m fub-

m

lud foret ? fi immediare radii oculu

L

0

l4

jntra-

I36 Car. III pE MoTY LVCIS

»

intrarent.

Videt igitur oculus hoc modo

J

obiectum A per radium reflexum OCA,

M

quod per dire&tum OA efficere nequit, ob

interpofitum obítaculum opacum FG ; quod

idem accidit etiam, fi obiectum nobis a ter-

a

[6)

fit pofitum. — Alii vero radii , ceu AH;

H

f

I, obiecti imaginem ad oculum non de-

ferent , quia hi ; in punctum aliud inciden-

f

tie H illapi , füb squalibus quidem pa-

riter angulis AHE & IHD incidunt &

g

(

W

a

domi

refle&untur ; fed reflexus HI oculum iam

'-:'i t -

preterlabitur ; neque eundem afficit. Vnde

voi den

patet, pro obiecto aliquo A vnicum dari

puné&um incidentie C ; ex quo radius re-

en duas

Yi

flexus in oculum O pertingat.

Hinc fi quis

dict

O f

[v

cereum accenfuüm per fpeculum intueatur

vho oculo : poterit digiti apice tegere pun-

imap i

TRUE

"n

Gum incidentie, vt cereus oculo difpareat:

Md

Dicitur vero vnicum punctum incidentiee

aA W0 0

cum aliqua latitudine. Nam quodlibet pun-

1 d

€tum radians emittit pyramidem paruam in

TOU :

fpeculum , cuius vertex eít illud ipfüm pun-

itim (|

étum , cuius deinde reflexi diuergentes tot

Slrdrm

ab oculo capiuntur, quot a pupilla capi pof-

Mu

(BE i

funt; vnde non vnicum punctum fed inte-

t G]

gram imaginem videmus.

AH

123.

QY B(

m d

uomodo lex Reflexionis per experiem-

É uml

*17

tiam probetur , füpra (75.) expofitum fuit.

l

.

"

' Qm*: J

Videamus itaque alias demonítlrationes a

^ "AMiho

J

priori

i

lïï

N

REFLEXO; SIVE DE CATOPT. I57

| hOC WO

priori petitas. Prima eít Vitelliouis, Pevfpel.

m (f

prop. 20, lib. V, petita ex via breuilima ; vid.

Dequi, d

gacquet Catoptr. p. 392. Ptolemeus idem fta-

Go

tuit lib. r, de fpeculis; & Hero ;Mecban. v. A.

Y0bis atg.

£. 1701. p. 20.

Altera eft, & quidem Mecha-

cu AH

nica, Cartefii , ex Principio refolutionis &

1 non d

compofitionis motuum defumta. (P.L 1o6.)

Fig.

d inciden-

Effluat ex puncto radianti A radius AC, in

$09

idem pi-

füperficiem politam , fed imperuiam HCE ;

vt &

conabitur ille in Ccontinuare fuam viam per

um um

CG , in dire&tum iacentem cum priore AC,

i, Vde

celeritate ex. gr. — CG ; (P. I; 41.) quod

um du

vero cum ipfi denegetur ; refoluamus hanc

T&dUs 16

celeritatem in duas collaterales ; fuperficiei

fpeculi perpendicularem CD , & parallelam

[rcfiqui

[ntüeatut

CE, & abíoluto rectangulo C DGE; pun-

t pun-

&um in C concipi iam poteft, ac fi mouere-

ff

tur fimul dire&tionibus & celeritatibus CD ,

idena

ac CE.

Illa vero confümmari nequit ; fed

arpue

retroapetur in direcdtione CF — CD ; hec

aruam m

autem non mutatur: fiet ergo motus fecun-

für pun-

dum diagonalem CB , abíoluto rectangulo

CFBE ; fed hac ratione, ob triangularectan-

ts Wt

ula fimilla CBE & GCD, erit angulus

iap *

; fed ute

CB — ang. CGD — ang. ECG — verti-

cali angulo ACH; incidens ergo an

ulus

ACH , & reflexus BCE, funt equales.

H

anc

demonítrationem eleganter per pondera ex-

t €ïP€Ii??

preflit Iob. Bernoulli, n 4Gis Erud. Lipf. v7ot;

ofitum

f4g.19. Porro, quoniam omne triangulum

in vno eodemque plano exi(lit : per 2; Xb

nfv

j

Elem.

|

158 Car. III pr MoTY LYCIS-

j

Elem. erit triangulum. BCA , in vno plano;

(

imonir

recte autem CF & CE etiam fünt in eodem

aliquo plano, & perpendiculari quidem ad

j5 d ii

a P

uperficiem ; & in eodem hoc plano eft mo-

tus compofitus ex vtraque CF & CE, ni-

as KC

s Cnno

mirum CB ; ergo planum BCA eft in plano

hoc ad fpeculum perpendiculari ; hoc eft, in

TE M

[2 4

eodem plano, in quo eft CF.

daum Al

1244

ho cuny

Tertia demonflratio defümta eft ex Princi-

qupot

pio Generali Ilufris Maupertuifii , Effay de

« hunc

Cofmologie pag. 415

uotiescunque mutatio

a

quaedam in natura accidit ; toties quantitas

ii 6

actionis , neceffariie ad hanc mutationem;

g

inter omnes poffibiles eft minima.

Eft au-

H

tem quantitas actionis productum ex maffa

&

corporis in eiusdem celeritatem , & fpatium

b

percurfum. Sit igitur punctiex A emanan-

L

tis maffüla s , celeritas , quz aequabilis, vel

Uxfïüh

conítans , eft — c, fpatium percuríüm AC 4-

( eder

CB — 5; erit actionis hic impeníze quantitas

]'n

W

d

»c5, minima omnium poffibilium, hoc eft;

AUR D

K

ob coníftantes s & c , & folam s variabilem,

A

pro alio atque alio puncto incidentie C,

W

mcds —o, vel ds — o. Vnde per facilem

calculum dedacitur finus anguli F C B — fin,

K de

anguli F CA , aut vero FCB — FCA, vel

.

rh

QU

quod in idem recidit, ECB — HCA. Ex

confideratione Ellipfeos füummam huius viee

minimam ingeniofe deducit Hoz. Fabry , $3-

wopf..

J.l eg

"

' ULIS

KETLEXO ,;SIYE DE CATOPT. 139

Vity

topf. Opt. pag. 645 fed omnium facillime ea

DE I im

ita demonítratur.

quiin d

Sint primo anguli m & 2

an0 lm

equales , & demiffa perpendicula

ris BD pro-

ducatur in F, vt fit BD — DF.

Erunt igi-

Fig.

Y CE, d

tur omnes BC & FC; BE& F

E, inter fe

$À*

[ in plan

hx ela

equales.. Continuetur iam AC in F , erit

AC -- CB — AC

CF — AF. Sed eft

AE - EB — AE -- EF , quz fümma iam

maior eft quam AF , per 20, I, Elem. Eucli-

a Prind.

dis. . Ex quo clarum eít, omnes illos Au-

&ores , qui poft Fermatium ex idea viee mi-

) EM df

nime legem hanc reflexionis deduxerunt ,

ye muano

: quatu

attigifle tanrum cafüm aliquem particulari(-

f1tionern;

fimum Principii Generalis AMaupertuifiani ,

minime vero penetraffe in eiusdem vniuer-

IEla

alitatem ipfam. Heec probatio, quamuis

x mall

futm

ad cauffas finales , & regnum fapientie , fit

TO

referenda , (P. L 12.) quas Phyficee expulfas

voluit effe Cartefius ; füpponit enim , natu-

)ïhs, VQX

ram fibi propofüiffe hunc finem, vt inomni-

n AC5

bus adhibeat, ad edenda opera fua , actio-

quant'ms

nem minimam : re&tiífime tamen admittitur

hocet

Odie; cum natura hic non fümatur proprie ,

yidbilem,

fed per Metomymiam efficientis, id eft, pro

enti V

uctore natura. Vid. Tacqueti Catoptr. p. 294.

v faclt

Fallere autem hanc dedu&tionem in fpeculo

Cb zi

€auo , quod ait Hon. Fabry , $ynopf. Opt. p. óg,

ECA,d

plane non fequitur. Némtonus autem Opti-

Wa J

ees lib. IT, Part. 2, prop. $; multis rationibus

grauitfimis euincir, lucis reflexionem non at-

tribuendam effe impaétioni , aut collifioni ,

l Fab?ï;:ï

eius

ïfLEXCssr

140 Car. III pE MOTY LvVcrs-

eius cum particulis corporum folidis, fed

ggoni, tl

sl

viribus quibusdam repellentibus , qu& ex

politis corporibus emanant ; ipforumque fu-

st lod

« opame OK

perficiei innatant, & extra hanc agunt ; ex

5

d f

Fig

qua cauffa re&tam CF deducit, qua ezqua-

&i

$9.

lis fit rectee CD, fi fuperficies eadem vi re-

i, t |

pellat radium , cuin qua acceffit. Vid. Gra-

vefaudii Infüitut. Pbilof. Nemt. pag. 241. & Clar-

i

u puno

kii Anuotationes ad. Robaulti Pbyficam , p. 186:

!

Catrerum patet ex hifce omnibus , radium,

I

qui in fpeculum perpendiculariter incidit ;

ipfüm etiam in fe reflecti.

y fcilur

uingie 4

J2

qd00 i

Radii ipgitur reflexi ope non videmus ob«

DN

jie&um radians ipfüm , fed eiusdem tantum

ICQETaO

idolum feu phantafma quoddam ; quod vo-

Buxdi tà

cari folet obiedi imago ; atque eft ex defini-

dis cal

tione Barromii, Let. Opt. p. 4, lux ab obie-

xdette -

&tis ipfis reflexa , vel refracta, ita vt rurfus

.

li C

X

n vnum locum , talemque fitum recolliga-

tur, qualem tunc obrinuit , quum ab origi-

t hia

nali proflueret obiecto , directoque oculum

verfus itinere procederet ; quo fit, vt fimi-

:ïzwgiva(?iox

SCWT

liter obiecta vera, fed tanquam alibi collo-

&t m

cata , repreefententur.

Itaque per radium

[Ut

Q

reflexum cernimus obiecta vera per füas ima-

m g

gines, alioquein loco acin quo reuera funt;

Tg

quem locum vt in quolibet cafü poffimus

determinate indicare , precipuum ac vni-

W C

Cum

N

cum fere eft Catoptri.ces problema.

nunc

W

T ütte

KEFLEXO; SIVE DE CATOPT. f41

E

punc oporteat ; vt radii incidentes dinergen-

ET.

tes recolligantur alicubiin vnicum punctum;

Orümot.

vbi nermpe locus afIignandus deinde fit ima-

C apur;a

ini : optime hi determinabitur ex con-

ue a.

curfü duorum tantum radiorgm reflexo-

adem qin.

rum , fed infinite fibi vicinorum ; qui tani-

. Vid. t

.quam faíciculi ; aut penicilli, intepri affa-

4t. A s

inuntur pro punéto imaginis aliquo recte

Atl D. f

Bftendo.

, dium

i26.

ter nidi,

: Sit ergo fpecülum curudineum concá-

Fig:

Sum quodcunque AMD , punétum B ra-

$*,

Jdemus ob

dians, radii duo incidentes ; diüergentes ;

'infinite vicini; BM, Brm, quorum reflexi

m [antunt

MF, mF, concurrant in F ; erit in F lo-

quod vo-

eus imaginis punéti rádiantis B ; pofitisque

ex defrnl-

CM, Cm, ftadiis ofculi punctorum M & m ;

T

BM radio incidente — y, & ; in hunc de:

| VC OLRS

miífa perpendiculari CE; ME — z, erit MF

recolige

aE

n ab orig

2y-a ?

per Hofpitalii Aualyf. iuf. paruov.

ii OCU

6.113; & Barromii Lettion. Opt. 1X; . 13. Quia

j vLllt

vero non confideramus nifi fpecula circu-

L ahbk CUDC*

laria, (120.) erunt iam MC , mC, radii il-

er Tá yift

lius circuli — r, adeoque CE — « (x? - a?).

er füs

Porro deinde etiam folorum illorum radio-

rum habemus rationem , qui prope axemí

y r

CM incidunt , vnde CE pro nihilo baben-

da, approximando tantum ; & facilioris de-

jb ^

, vÉ

"]

fnoni rationis gratia, ex quo fit a «e T

jam

144 Car. III ps woTv rvcis

ynt

gf

jam in his füppofitionibus habeatur MF -

ry

fim d

vnde pro quouis fpeculo fpherico

] Idl

concauo punctum concurfíus F facili conftru-

vt d

€tione obtinetur. Bifecerur enim radiuscirculi

nir li C.

in N, & quia punctum concurfüs F nunc ca-

[hfms Id

dit alicubi in axem veluii in f, erit MF —

p lt i

Mf, adeoque MF — MN — MF—:r-

u p

od d

INE.-—

g rrx

*

Sit igitur radius incidens$

r

g m

bM , fere in axe CM conftitutus ; & capia-

-

I

tur tertia proportionalis ad y —

a

r(bN)

a

& ir (CN), erit illa N£, qua pofita ex IN

qe ml

J

in f dabitur hiclocus imapinis queefitee f', vid.

al

!

lf

Neptoui Optica , axiom. VI.

puraa

127.

[

r m»

T

Yig.

Si fpeculum fuerir planum AD , erit in

g In

A

3»

eo r — co , quia linea recta cenfetur effe ar-

Pa

cus circuli, cuius radius eít infinite magnus;

Ql

:

"

p

l

l

Jl

adeoque locus imaginis in radio reflexo erit

:.'U:ï

r?;

[

—

Ly

]

C:?(l

"

ibi; vbi MF —

k a u

, quia 2y euaneícit re-

r

,

—

Ü

[

fpectu ipfiusr infiniti.. Hinc MF — —

L

l

T

Wi

— BM , que adeo cadit in partem oppofi-

tam, ob fignum negatiuum adiunctum , quia

mïw

fcilicer radii reflexi MN , mn, hoc cafü di-

Ti

J:

vergunt , & poft fpeculum in F producti

d

hg

concurrunt ad imaginem ibi formandam;

quale punctum F', ex quo radii emanant di-

V

n

i n

fo-

?ergentcs FMN, Fmn, vocari etiam

Vg

e

! lits

REFLEXO; SIVE DE CATOPTR. 145

AVT as

let Focus imaginarius , aut virtualis, vel pau-

lo fPM. )

Gum difperfionis. . Hinc ipitur in fpeculo pla-

no imago obiecti videtur pone fpeculum

icll ,

pofita , cuius fitus facile hac opera detegi-

ditcivi

tur.

Ex obiecto radiante B demittatur ca-

S I DUnCU.

thetus incidentiee BP, eaque producatur do-

ent MP«

nec fit PF — PB ; erit F locus imapinis

F"';F:

quafite pro oculo in N conítituto ; nam

5 Ihcidenf

ob rectos ad P ; nec non PF — PB , per

confiru&. & MP communem , eftunt trian-

y pl

ula PFM & PBM fimilia & equalia, vn-

-itbN)

d

e FM — BM, vti requiritur.

Hinc ita-

l ecN

que manifeftum eft , verum efífe axioma

z f i

antiquiffimorum Oprticorum , in fpeculo

plano quouis herere locum imaginis ibi;

vbi reflexus productus cuma catheto inci-

dentiz , pariter producta, concurrit, — Peffi-

T

me vero illi tam , quam multi recenuo-

jl

rum , axioma hoc extenderunt etiam à

ag

fpecula curuilinea ; quem errorem corre-

flexo ett

xerunt Barroxvius , Let. Opt. IX; f.135 69 VI,

$.19;: X, f.27; Keplerus ; Paralipom. ad Fi-

an(ott t

tell. pag. 565 & Steuinus , Oper, Matbem. p.5713

——

—

'1'..'.

vid. quoque noftra Differt. inferta Commen-

m o

Lar. Acad. Scientiar. Petropol. Tomo X1I ; p. 248.

um qh'

Falfum itaque eft, in omni fpeculo locum

hoc d

imapinis ibi reperiri , vbi datur inter(sctio

F

catheti incidentiz cum radio reflexo ; in £o-

lo enim plano fpeculo hoc obtinet ; in cauo

f

y emut

autem ipfa figura errorem ex catheto inci-

dentig «o. producte monfuar; atque veru$ rig.

; ctïïfä

lma' $44

144 Car. III bt woTtv 1vcis

p

imaginis locus in omnibus fpeculis generali-

jf: AD*

!)

ter ibi eft pofitus , vbi duorum radiorum

"uX

J

P.'.'

J

incidentium infinite vicinorum reflexi feíe

l

F

j

9,

mutuo interfecare intelliguntur.

[

ïiangï!?ä

h

128.

t

Fig.

Ànte vero quam ad /reliqua accedamus ,

$4. explicabimus problemata quedam huc re-

ferri folita.

l

Nempe , Radio incidenti AC

in fpeculum conuexum aflignare füum re-

m

D

flexum. Producatur is in D, fiatque arcus

w

CE — CD , &ducatur ECB , erit CB pri-

oris reflexus.

gt

Ducta enim tangente circuli

i x r

FG per C ; erunt anguli verticales DCB ,

V dl

ECA , equales; fed, ob tangentem FG,;

p

fünt anguli FCD & GCE «equales : qui ab-

i

Jati a prioribus equalibus efficient angulum

PUA ) GU

incidentie ACG & reflexionis BCF, etiam

eequales.

Similiter hoc peragitur , fi radio

incidenti HC in fpeculum cauum tribuen-

dus fit reflexus.

Continuetur enim radiusg

incidens HC in E;& arcui EC fiat equa-

]

lis arcus DC ; erit duéta CD prioris refle-

xus; demonítratio enim eadem eft.

129.

Fig.. Datis duobus pun&tis A & B extra fpe-

]

$$. culumi:. planum FCD, inuenire punctum C;

n

in quod radius ex A incidens inde reflecta-

tur in B. Demittatur perpendicularis ad

K

fpeculum AD ; quz continuerur in E, vlr*fm

(

u

T

N

AE

.REFLEXO, SIVE DE CATÓO?T, i48

lb gl

| f

DE — AD, ducaturque recta EB, fecabit

ea fpeculum in pun&o quaefito C. Nam

r i

iriangula ACD , ECD, fünt eequalia; hinc

«—n; fed verticales z2 & p fünt equales;

ergo etiam ; — p.

Idem hoc problema

fic etiam proponitur : datis füpra fpeculum

CCetumisy

:

1 hüc re

P

lanum altitudinibus oculi , & obiecti , in-

venire punctum incidentie vel reflexionis

denti AC

C. Applicari hoc folet in ludo globorum

m n

eburneorum , Billard dicto.

Sit enim glo-

qu arca

bus impellendus A ab altero propellente B;

n

quaritur directio BC, fecundum quam mo-

mte cioil

tus debet fieri propul(ionis.

Luforibus

kS DCB)

nota eft hzc regula; nempe baculo pro-

yem FG;

pulforio metiuntur DA , cui equalem affi-

: quid-

gnant DE, & deinde in propulíione ad E

angu/um

punctum , animo conceptum , collineant.

, i

j ado

130.

tiboste

In dato angulo obliquo K AC efficere ,

Fig,

m redii

vt globus B , ad parietem elafticum. CA

S'ga

jnt u

allifus in D , poft aliquot reflexiones ite-

yis rele

rum ad primum locum , per priorem vi-

d

am , redeat.

Requiritur hic, vt poft vlti-

mam reflexionem in G globus apud H fa-

ciat angulum rectum , vt ita in H reflecta-

) eir

tur per viam , qua incurrit , eandem GH.

unüumï )

(124.) Sin igitur ponamus ; angulum acu-

mde TEW

tum apud A effe 4 praduum , reperientue

NU

anguli. incidentie & reflexionis apud G,

3o — a; apud F; 90 — 2a; apud E,90—-3a;

*

L]

apud

TELE

146 Qar.III nE MoTV LVCIS

apud D , 9o — 4a; atque fic porro , quon-

jen

u

ï

jam ex. pr. in triangulo FGA angulus ex-

" ipa

ternus G — F 4- A, hoc eft , 90— a —

|

(«m 0

F 4- a,aut 90 — 2a — F.

Igitur 90 di-

vidantur per angulum a , quotus dabit nu-

(F

1j

merum reflexionum , & refiduum . exhibe-

?P efif

bit angulum BDC, füb quo globus ab ini-

tio erit ad parietem impellendus.

Pona-

mus 4 eíle 20? , atque erit quotus 4 , indi-

cans reflexiones totidem; refiduum 10, da-

Q AOUR

bit angulum BDC. . Habentur enim fic an-

guli apud D ro*, apud E 30*, apud F

k

jo?,apud G-70*? , quoniam igitur eft HGA

70?, & A 20*, erit angulus GHA neceffa-

QTT T

Vid. Zac-

rio etiam 90?, adeoque rectus.

queti Operum AMatbem. Catoptrica , pag. 409.

I51.

Fig

Dati fpeculi fpheerici concaui APD in-

u

venire diametrum P F.

Metire chorcam

Ípeculi AB , atque eius fagittam EÉP , ex

inedio chorde E in polum fpeculi P; at-

ueerit, ex natura circuli , EP : 2 AB —

LAB : EF; cui EF , cognite iam , fi ad-

das fapittam EP , habebis integram diame-

trum fpeculi PF.

135

Fig.

Speculi plani ope: altitudinem acceflibi-

PL

lem arboris, turris ; aut eedis ; metiri. Spe-

culo in C horizontaliter collocato ; tantum

a

"';hu.

LX

REFLEXO, SIVEDE CATOPT. 147

:)mm' on

ab eo recede donec apicem altitudinis A

E

in fpeculo contuearis ; tunc cape altitudi-

90—3:

nem oculi DE , diftantiam tuam a punéto

Itür

reflexionis. CE , & diftantiam altitudinis

o

quefite ab eodem , CB ; & quzratur ad

m eu

CE, DE, & BC quarta. proportionalis ,

Dus ab i

quz erit altitudo quefita AD.

Demonítra-

; Don:

tio patet ex natura reflexionis, vi cuius an-

$45 indi

guli apud C fünt eequales, & triangula CED ,

i

CBA , fimilia.

u

, d

P

u

33.

reta

Accedimus ergo iam ad phaenomena fpe-

]1 necdd

culorum explicanda , quod ex füperioribus

yid fi-

facile fieri poterit. In fpeculo igitur plano,

f 400

primo , obie&ti imago tanto interuallo pone

fpeculum apparet remota , quanta eft diftan-

tia obiecti ipfius ante fpeculum , cuius qui-

U

dem ratio iam reddita fuit ante; vnde, ob-

choram

iecto ad fpeculum propius accedente, illud

EP,8

oculo etiaí propius accedit. (127

Secundo;

uh Pw [

imago fimilis & eequalis eft füo obiecto. Cum

N

enim oculus, circa Nn conítitutus , imagi-

qm d

[

nis punctum B cernit ex loco F , per re-

Fig.

ram Qul

&os radios FIN , Fn , idem fàne agit , ac

33*

fi punétum B dire&te contueretur, quoniam

ob triangula PFM , PBM , hinc & inde fi-

[.9

oe

tere

re-

milia & zqualia, omnes etiam c

em 4

& , omnesque reliqui anguli; hinc & inde

)

mnetit

inter fe zequanzur , quorum eadem eft con-

fltutio, fi obie&tum B pluribus adhuc con-

X *Q

K-3

ftet

g

148 Car.IH pr MOTY LYCIS

Ixhago igitur fis

(d

ftet punétis fibi adiunctis.

lane in oculum radiat reflexe ; quomodo

P

3

jiet

ra

diaret directe, fi modo in locum F ef

g

Hinc itaque vfus infignis eft

translatum.

lanorum in contemplanda fa-

Ífpeculorum p

cie noftra , cuius afpe

&us omni alio modo

Tertio , omnes ho-

nobis effet impoffibilis.

mines , obiectum idem .in fpeculo plano

z

contuentes , illud in vno eodemque loco

ofitum vident; quia, ob fixum obiectum ;

ro fingulis reflexis radiis ; fingulos ocu-

los ferientibus, eadem! manet cathetus in-

cidenti&, atque idem imaginis locus; lüinc

etiam duobus oculis obiectum vnum, nec

eminatum, videtur. Quarío autem in eo-

d

em dextra apparent fniftra, & vice ver-

-

.

mea videtur mihi ir

fa ; imago enim ex. gr

(

ípeculo dire&te obuería ;

vnde, qua mihi

(ffario finiftra ef-

dextra eft manus ; ibi nece

liter

íe debet.

A

nto , in eodem horizonta

collocato obie

&a füperiora quafi demería

videntur , hominesque capite deorfurn;

pedi-

bus fürfüm , vergentes; vnde etiam arbores;

«cdificia, ad ripam fluuii fita, inuería apparent;

ita , eodem in laqueari pofito ; homines ap-

parent eleuati , fed iterum inuerfi.

124.

etur ad ho-

Si fpec

ulum planum CE inclin

Fig.

ecto : obi.;-

59. rizon

tem

CA fub angulo (emic

um

AB verticale apparebit in €

o hori-

ZQonte-

LMB

REFLEXO SIVE DE CATOPTT. I49

X

VT

u

zontale.

Ducantur enim ex A & B in fpe-

nl

culum catheti incidentie AD , BE , quibus

ka

ïlnmg

al

eequales fint continuatze Da, Eb erunt pun-

uT

[)

€torum À & B imagines in a & b; (127.)

?

adeoque obiecti ipfius imago tota a P. Tam

1lio m

fio

o

ura EbaD cogiretur rotari & circumpli-

mnes hn«

eari circa ED ; congruet ea vbique cum EB

:

lo p

40l

lonn

AD; ob rectos in £ & D, EB — Eb, &

loco

—

(

DA — Da; hinc angulus a

BAD ; fed

UN

i

u

L

"

u

hic eft femirectus, ob rectum BAC , & fe-

Qo*

mirectum C ; ergo etiam eft a femirectus,

m

confeq

uenter eequalis ipi DAC; hinc ab &

pcis; t

CA parallele ; cum igitur C A fit horizon-

tum; m

talis : erit etiam ralis imago a.

X conucer-

emne

Ío patet etiam, fi AB fit horizonralis ; il-

l

(lv

T2

d

lam in fpeculo apparituram effe verticalem ;

- mil 1'(!

& fi AB parum deflectat a fitu horizontali ;

ye mili

vt globulus defcendere in ea poflit: futurum

gl t

effe vt eius imago parum defle&tat a vertica-

z onraiat

li, puteturque in hac globulus füa fponte

- Qemetà

verticaliter aícendere; prefertim fi tubus lo-

.

b

fum»Pï r

€o reétz AB adh

l

DC

atur, & fpeculum in ci-

n MK)OWS

ftula obfcura occultetur, fed globulus cum

tübo bene illuminentur ; quale fpectaculum,

('ES w(x)a'[?,f[l

wmmö a:

a circumforaneo factum , 7j fchirabufio quon-

r

dam illufit, vid. Azedicima mentis, P.1L p. 1965

quod quidem prifmate etiam vitreo, vti hic

factum fuit, poteft perfici. . Hinc igitur, fi

jroetu '

fpeculum planum , magnum , ita inclinetur

g

in alto, & progrediaris hoc verfüs ; hori-

Zontaliter moueri videberis fecundum longi-

T

[

K s

tudi-

yrLas

150 Car. III pzE MoTV LVYCcIS

s

A

jl

tudinem tuam , &, fi brachia agites, volans;

|

ll

u

aut potius natans; ad quem effectum Ptolem«us

& Viiello duo fpccu a adlvbcnt

IMis

b:df'

Fig.

Si obiectum AB fucut fpeculo CF paral-

am

60.

[i

lelum , & equaliter diftans cum oculo; tum

linea vefletieus ípeculi DE . erit obiecti dimi-

(^11

Veu

dia.

Sitenim o

lus in ipfo obiecti puncto

n

A, vt cum eo

equaliter diftet :

apparebit

imago GH obiecto equalis ; & eequaliter re-

»m M

HA

1nota pone fpæulum (133) radiabit ergo

in oculum quaft per radios GA , HA , füb

ang LLO optico GAH.

Sed ob tuanoula i

&

NI

"wz«

mu a

£Xi715

; AGH -t DE : GE —

AD:

AG — AD:2AD — 1:2; ergo DE;, linea re-

flectens ;

E

zdAD.

Hinc patet;

fi AB re

oreefentet IUFLIITI hominem ?

qui iina-

glfltïl

(uam contueatur, & A oculum i ipíius,

illum f& eontueri torum pofle in fpcculo, fe-

cundum altitudinem & latitudinem, fi fpe-

culum vtrinque horum fit dnmdmm par-

tes enim CD , & EE ,

fpeculi erunt fupu-

fluze

Id

ue con met in qualibet a fpe-

culo diftantia colloc

cato , quia diítantia AD

hanc proportionem non ingreditur.

136.

Si fpeculi inclinatio mutetur , fed radius

Fig. .

61

incidens rnaneat idem : radius reflexus du-

lo angulo variatur.

Nam ponamus fpecu-

h.

m habere primo fitum AB , incidentem

efle DC, eius reflexum CE ; mutetur iam

po

LMS

REFLEXO,; SIVE DE CATOPT. ISI

[65,

fpeculi inclinatio in FG , & radius incidens,

m DLUN

1

veluti ex fole demiífus , maneat , erit iam

reflexus CH.

Sed efta 4- b — c-E-d; &

Dd

e, eX natura reflexionis ; ergo,

CF p

fübtractis his ab illis , remaneta — c—e ;

?C

io; u

(

eít autem e — a, qui fünt verticales ; ergo

l

1 dini

cueE

E

C — 3,&c — 2a.

Variatur vero

di pundo

radius reflexus angulo c; erco eius variatio

qppari

2235 Radius igitur reflexus duplo celerius

KT

It

mouetür quam Íípeculum , vti in camera

Dit emo

obícura facile hoc obíeruatur.

,b

137.

Titpua l

Si fpeculi alicuius fragmenta , vel plura

TM

fpecula plana ipfa , ita collocentur, vt omnia

fint in; vno eodemque plano , tum in illis

jl À

[*

A|

vnum oblectum non nifi femel videbitur.

m

LlLid:

Cathetus enim incidentig hac conítitutione

[I11

non mutatur.

Plura autem fpecula plana

M

ita ftratues , vt in fineulis imapginem tui vi-

» 13

gä

deas , fi in arcu circuli illa colïocentur, tan-

um; i

quam totidem chordz, oculusque fit in ar-

cus centro.

jot fope-

Radii enim fic omnes , qui in

ia

medium cuiusque fpeculi cadunt, erunt ad

| W.mua AU

hzc perpendiculares , adeoque ipfi in fe re-

flectentur

tl

j (124.) ergo tot imapines reflexee

ad oculum redibunt , quot fünt fpecula.

h&uï

38-

NI

Bu

Phenomena fpeculi plai angularis ABC,

J

m

Fig.

quod nempe circa B complicari poteft li-

62.

)

u

bri inflar, atque ad anpulum quemuis ABC

mï

Qw

aperiri, in his confiftunt.

Efficiat illud an-

K 4

gulum

n

Y55 Car. lII pe MOTY LVCIS

ulum rectum ABC füa apertura, qui bi.

;

e

&us fit per BD , atque in hac bifectionis

linea fit obie&tum D , vna cum oculo O;

ponme

apparebit obiectum per reflexionem tripli-

li

catum , adeoque , his reflexionibus an.

ä«ü

numerando obiectum ipfüm , quadruplica-

tum. Demittendo enim cathetos inciden-

tie DH , DI, & in his produc&tis capiendo

H

— HD , nec non IG — ID appare-

bunt oculo due imagines E & G ; tertia

TU

NU

hJ h

vero F apparet oculo ex reflexione in alte-

T*NF&RQW*Q

rum fpeculum BC facta, fed infinite parua,

Q N"t

quod experimenta probant contra Tacque-

ao n

t&um , Operum Matbem. Catoptrice prop. go.

iqu

Conftituent igitur hoc cafü tres imagines E,

Qu

F,G, & obiectum ipfum D, quadratum

perfectum.

Si minorem angulum confti-

tuant eiusmodi fpecula ad f& inclinata ; ex

fimplici , & repeuta , reflexione pluries etiam

fpeétabitur obiectum ; ipfüm nempe, & ima-

gines ipfius, fimul numerando, füub

nurmero

apertura graduum

—

—

180

pA

120

—

—

Aff

—

90

—

-u2

.

—

6;

60

s

$0

o6^1 O.^

r1

45

40

Lsl

b MO

P

30

*mx

V Á

132-

ls

REFLEXO;SIVE DE CATOPT. I$3

$

139.

bi

!

- 0QQ

j

Expligatis nunc plerisque fpeculorum pla-

norum experimentis, accedendum eftad re-

Iem tj

DibUs 4

liqua, nempe ad fpecula fpherica conuexa

& concaua.

Horum vero enodationes, fi-

adrplo.

ve aut figurarum ductibus , aut calculorum

? Id

numeris, abíoluere illas velis , vtrumque

capiend

profecto offendes longe tediofiffimum , ac

! pne.

infuperabilis fere laboris.

uare fubfiften-

; ferti

dum nobis hic erit in fola expofitione phaee-

; nale.

nomenorum , exceptis paucis , que aut fi-

Ils u

gura aut calculo locum admittant. In fpe-

f T;:quf-

culo ipgitur fpherico conuexo fi obiectum

?7 0[4" ^

]

aliquod confideretur , apparebit illud cir-

uins ,

cumftantiis fequentibus.

1.) Obiectum ap-

udratum

parebit intra fpeculum ; 2.) vnicum; 3.)ere-

coníli

um ; 4.) minus obiecto ipfo. ;.) Ima-

j t

o obiecti remotioris minor eft imagine vi-

«SeDm.

cinioris.

6.) Imago eiusdem obiecti in fpe-

; & .Xm-.

culo minoris fphere minor eft imagine in

)

Ípeculo fpheere maioris.

3

140.

Ponamus fpeculum fphericum conuexum

Fig,

$2«

effe AD , cuius arcus centrum C ; & fpecu-

li arcus ipfe bifectus in M : vocantur, pun-

&um hoc medium M fpeculi polus ; recta

MC fpeculi radius , vel huius duplum fpecu-

li diameter ; & recta per polum centrumque

ducta fpeculi zxis ; vnde intelligitur ; quid

;

lit fpeculum conuexum minoris diametri,

!

É;

qut

j:VLD

154 Car. II DE MOTV LvCIS

of

aut minoris fphzre , & fpeculum conue-

xum maloris fphere. Cum igitur inuentus

n 0

fuerit (126.) concurfus duorum radiorum in-

que m

cidentium infinite vicinorum MF, axi pro-

bY

[n

(

ximorum ,

2

: » pro fpeculo concauo:

idem concurfus applicabitur ad fpeculum

-ier:ï!-

conuexum , ponendo 9 neoatiuum ; ex quo

-ry

ry

in hocfit MF —

-

D

1

-: Cum

;.5«) uï) *; xl

s5 vel.

2y Tr

itaque hic valor ipfius MF manear pofitiuus,

adeoque teneat eum ipfüm fitum, quem i

I

L

ii

4

y

N

tribuimus, y veroaffumat contrarium: emer-

LO

get iam alia figura pro fpeculis fphericis

V

0i

Fig.

conuexis , in qua eft fpeculum ipfüm AMD,

polus M , axis, vel radius, MC, radius in.

cidens BM , & alius infinite vicinus Bm , re-

flexi vero MN , mn , qui retro p?'gcluäti

iE

J

.

concurrunt in F , vt fit MF —

5

iyTr

vnde reflexi MN , mn, erunt diuergentes;

quorum punctum difperfionis , vel focus

imaginarius , eft in F , intra fpeculum , vn-

de ratio apparet phenomeni 1; &quia nul-

]l »

Ua

la alia datur reflexorum interfectio ; praeter

Dv

m n

hanc vnicam , hoc eít, nullus alius locus

W

imaginis, patet etiam ratio phanomeni 2;

nempe ab hifce fpeculis obiecta non multi-

plicari.

Porro , ex fübítitutione numero-

rum minorum , aut maiorum , facile obfer-

A

vari poteft, valorem ipfius MF fieri mino-

rem quo maior ftatuitur j; vnde oritur

N Q

pha-

IY

J

REFLEXO,;SIVE DE CATOP T.

ISS

üm

i

hanomenum .

Vfüs horum fpeculorum

Üf

tll

eft in obiectis minute depingendis, quippe

quz minute quidem , fed fingulari exactitu-

TA

) p

dine in his repreefentantur; vnde etiam er-

[1CAn

ror exortus eít veterum , aflerentium, die-

(0

Bu

Uf

bus canicularibus tali fpeculo , aquis fub-

fpeculm

merío, oculis cerni firium prope folem po-

; & qu

fitum : folis enim , non huius ftelle fixe,

imago eft, qua ita in fpeculo apparert.

;r'Cum

UtUS

u

n

"

I41.

M me

Speculi fþhærici concaui phaenomena pe-

neralia funt. fequentia.

r.) Radus folaribus

expofita comburunt obiecta, ad certam ali-

mÀ

I)

radgusin

.

quam diftantiam ipfis admota ; 2.) obiecta

fm, re-

quadam , certa in aliqua diftantia extra ta-

"i

le fpeculum pofita ; in eo plane non appa-

ïszr/ucfl

rent oculo intuenti; 3.) quorundam obie-

.3

n

&orum imagines repre'fentantur in aére pen-

«qu

dula; 4.)amplificant & augent obiecta pro-

[v me

d

piusipfis admota ; 5.) denique prout in ma-

m ) V

iori aut minori ab illis diftantia res quzedam

locantur, ee modo inuerfe, modo erectze,

qua m

) ? al

in illis fpectantur.

Maxime nota eft horum

Jixs lod

fpeculorum proprietas prima , vi cuius ra-

nomat :

dios folares , viis inter fe parallelis conca-

non m*

vitatem ingredientes , in anguftum fpatium

coarctant, atque fic radiorum hic collecto-

e um

rum ope obiecta comburunt.

Vocantur ob

faclede

hunc effe&um . fpecula cauflica , vel vflorias

Mi

locus autem ipfe; in quo fit radiorum colle-

&tio P

u

156 Car. III pE MoTV LYvcIs

an;

&tio, & in quo folo combuftio fuccedit; vo-

mi

catur Focus talis fpeculi caui ; vel puu&um v[to-

TIUm,.

FC (*

142.

Fig

Quoniam in fpeculis concauis concurfüs

'],"/l

$2,

radiorum duou.'n incidentium , am vicirif:

fimorum , MF , eft in genere

2y-r

; (126.)

& radii a folis pun&o quolibet in fpccul im

incidunt paralle!

: (87.) ponendum erit

n(

90 , (127.) ex q"o hoc cafu eft MF — '1

Raduc,oo axi viciniffimi , paralleli , focum

u

conflituunt in dimidia parte radii fpeculi.

Cum vero preeterea incidant radii ab axe fpe-

culi plures remotiores quam qui axi fünt vi-

eini(fimi :

queritur ad quamnam diftantiam

a polo fpecuh radii hi paralleli , & retno-

I

tiores, efficaces adhuc íint ad focum con-

ftituendum ?

A

143.

Fig

Concipiatur ergo tale fpeculum cauum fo-

64

li expofitum HD])E; in quod incidat a fole

radius AB, axi DC parallelus, fed remotior

r

a polo fpeculi D ; qui cum femidiametro

huius BC faciat anoulum quemuis ABC ,

cuius finus — 5 , coimus 6 ;"pofito'sfinu

toto — 1 ; atque erunt anguli ad B eequales,

ob rcflexionem; fed ABC — DCB,, ob par-

(Dþ

allelifmum ; ergo BFC triangulum eft sequi-

;IMM

Ccru-

Vs

REFLEXO; SIVE DE CATOPT. 157

Is [u

crurum , & finus anguli BFC — 2sc ; hinc

finus BFC (2sc): BC (r) — fin. CBF (s) :

ACpE

-9

FC (;rï), vnde DF —r-—FC -

2c

qua eft diftantia radii in axem incidentis

apud Fa polo fpeculi D. Ponamus effe

cgncgï&;

E

I

N

ABC 6o0*, erits—-y , 6-—

p

)

quare

DF — o, hoc eft, fi radius AB incidar füb

ilta6)

inclinatione ABC 60* , vt nempe arcus fpe-

[rlum

euli DB fit totidem graduum; incidet radius

M Y-

reflexus BF in polum D ipfuüm.

$i idem

N zi

fàdius incidat axi viciniffimus ; erit s — 0;

l, focm

CA

OX

i cum axe;

"

;

t — 1, hinc DE, concurfus refl

l

fpecyli

£-ip, Vtiantea (142.) oftenfuütn,

DdX

1

fpe-

ï

1

144

i Áünt Vi

Cum itaque radius axi viciniffimus cori-

(untiam

, Ien0-

currat cum axe ipfo in quarta parte diame-

tri G; & radii reliqui cum eodem concur-

ym que

rant remotius a G, verfüs D, quo maiorem

habent inclinationem: dabitur focus G, non

quidem punéto vnico conítans, fed aliqua

m -

latirudine preditus, que eft FG — ir —

I6

du a

DI -

, atque adeo dependet a cofi-

| remotu

z

udo

Sidiamt

iu inclinationis ABC ; eritque hac latit

foci ad radium fpeculi ipfum — FG : DC

nys duv

ofito

— I—6íi2ac..Sit eX. gtat. inclinatio , vel

9877 .

àrcus fpeculi DB, — 9?, eritc —

10:0220

1b ag*

G

qusie BC : DC. — 123

19754, vel

)CB)QU?

*973534

C R E

123

radii DC, fiue aberratio radiorum

L

refiee

z

gX

158 Car. IIl p£ MoTY LVCIS

reflexorum ; quod cum fit fpatium valde ad.

jrin (bacui'i:'

huc anguftum , in refpeQu ad diametros

ampe n

Ípeculorum , qua confici folent: hinc arti

;.c;lfsnfe.f, ]

l

,

r1

fices fpecula cauílica ita conficiunt, vt arcus

nnon.

DB, fpeculi totius dimidius, fit9?, &con-

fequenter totà fpeculi latitudo HE fit chor-

i

!

da fübtendens arcum 18*; fi enim fpecula

l cl*im

inaioris àrcus fabricarentur: reliquum fupra

hos 18 gradus omne inutile effet ad combu-

$

det

rendum ; id quod Kircherus experimenris

confirmauit.

1 radi

v

i)

v

14f.

m E

Expofito nunc tali fpeculo cauo dire&te

AL

frei

radiis folaribus, qui ad fenfüm paralleli in-

Ti

f

cidunt: formabitur focus, non in puncto,

QTT

fed in circello diametri FG ; atque erit in-

tenfitas luminis incidentis ád inrenfitatem

luminis in foco , vti area circelli FG ad

&fta,

aream circuli comprehenfi circa chordam

m T

fpeculi HE, (85.) hoc eft, vti FG? ad HE?,

Tl

aut in ratione duplicata latitudinum foci &

ml

(d

fpeculi.

Ita fpeculum cauífticum Villettia-

»]

num , inferius memorandum, (148.) deícri-

bente Zerbavio, klementor. Cbemie, tomo I,

pag.22;, habebat FG — 1 poll. & HE — 43

e»

poll.

Parif. erat igitur in eo intenfitas lu-

minis folaris incidentis ad intenfitátem eius«

dem in foco

u

I

EE

1849, vel vti 1 ad 7396;

aut in foco 7396 vicibus plus ignis , quam

4 i

d

in aére a fole runc. calefacto.

Contrarium

AUs

acci«

x

l,

lag

REFLEXO; SIVE DE CATOQPT. I$9

ff Y

TU

áccidit in fpeculis cauis parabolicis

2

L

d

in qui-

bus nempe omnes omnino radii,

axi paral-

1 i.

leli incidentes, in vnico punéto

10 Va

vniuntur;

& confequenter intenfitatem ig

nis folarig

^, &em.

multo magis augent; vnde tantopere illa ex-

E fit a.

optantur, nondum enim hucus

tuerunt elaborari.

que rite po-

m fpeclt

Ex allata modo

propor-

um füpn

tione fequitur etiam , fi

d'eombu.

duo fpeculorum

caufticorum arcus eundem teneant nume-

Ri

rum graduum , adeoque fpecula fint fimilia ,

ilud maiorem radiorum excitare intenfio-

nem , quod habeat latitüdinem , vel chor-

am,; maiorem. Ert quia focus radiorum

TU

axi viciniffimorum eft 2 radii ; vel 1 diametri,

arallel i

cognofcitur fimul, fpecula cauftica diametri

| pung?o j

elit if«

maiorig ad maiorem diílantiam comburerc.

ntater

I46.

IG u

Quia ipitur effe&tus hic combuftionis de-

choram

pendet a radiorum reflexione primum , &

d HEAS

ecundo eorundem coagmentatione ; haeé

fo]

n fod &

Vero a fieura rotunda ca

ua ; illa vero a quo-

Nilleti

Vis corpore radios re

fle&tente ; exoritur :

A defar.

patet fpecula ralia confici poffe e metallo po-

TR 101f |

ito quouis , e ftanno etiam ; ligno vel gy-

KHE-

pio, fed deauratis; e ligno ftramine obdu-

atenlit*

éo; ita Neumamus, quidam Ingeniarius , di-

citur Viennze anno 1699 confeciífe fpeculum

ficem ?

"

a1d

IU

Vítorium ex charta duriori, cui ftramen ag-

j » qvj

glutinatum erat, quod omnia meralla ad fluo-

DcOmmï

[

"

::

rem reduxit. . Ex marmore nigro fpeculum

cauíti«

16o

Car. Ill pE MoTv LVcris

jl

caufticum confecit Boyleus, emplum certe,

n d

ifïum y (l

fed quod ne lignum quidem accendit ; ob

Bl l

radios fere nullos reflexos ; ( P. L, 370.) ne

que alia marmora vllum effectum alium de-

st d

"

derunt.

caumelox

Vid. Didion. de Matb. €9. Pbyf. tit

(sl Wi

AMiroir.

147.

;'iq"t'nifilm,

, q0 1

Manifeftum ex his eft, quantum erraues

mf —

rit Euclides , Geometrarum alias princeps;

0 V

idt

Specularium , vel Catoptrices , tbeor. 31, & cum

eo veteres omnes , qui focum fpeculi caui

id

in centro elusdem efle ftatuerunt , induti

Fig.

é;.

hoc ratiocinio.

Sit diameter folis AB ,

T10

Ly

fpeculum CD; ab illius quocunque puncto ;

vti À , tranfeunt radii per cenrrum fpeculi

u

F;qui omnes, in fereflexi, in centro F col.

liguntur; ergo in centro F eft focus, & ftu-

d

!

At vero àd fo-

3

pa ibi appolita accenditur.

l

Dl

cum conílituendum non fufficit radiorum

UOC

decuffatio mutua , alias quodlibet foramen

" al

camera obícure focum ardentem efliceret j

j

wl

deinde confiderauit tantum radios eos , qui

Htl

per centrum ípeculi tranfeunt , neglectis

! um

&

gt (

omnibus illis, qui iuxta hoc preterlabuntur;

m t

(c

& maximam partem conficiunt ; neplecto

igitur foci loco efficaciffimo quefiuit & in-

- o

venit debiliffimum.

mmüh |

Yig.

Sit enim area fpeculi

$6.

EDG — S, area obiecti radiantis HCI —L 3

quuaïïh [a[

! Q Q

iam punéti A in obiecto omnes radii inci-

n

dentes füuper $ ad focum concurrunt ; ergo

A

"i

i

ira

;

Wt$

REFLEXO) SIVE.DE CATOP'T, IÓI

J

Wt

À punétum ad focum fübminiftrar radiorum

CC 0

numerum , quie

26

85 pun&tum B eundem

) 2/MJ

"

numerum, & C parem, füppeditat ; nume-

1 aliümts.

rus itaque radiorum omnium in foco con-

( r

urrentium eftS & L. Incafu Euclideo autem

A fübminiflrat vnicum. radium

ad focum 5

D iterum vnicum, & C vnicum,

& fic reli-

qua puncta ; ergo numerus radiorum in F

nnforrilg

concurrentium — L. Eftigitur numerus

priqceps,—

radiorum in foco vero ad numerum rádio-

mmm

rum in foco Euclideo, vti S: L ad L. , hoc

p i

eit, vti S ad r, vel vti infinita puncta , qua-

ll y Ti

lia (unt in area S , ad vnicum punctum; vn-

fols Àb

de focus hic

pofterior nullus eft in refpe&tu

Je pqn&q ?

ac priorem.

m ipecili

10 I col

148.

5 &

. Referende huc fünt hiftorie Archimedis ,

Procli

iil

; quorum ille naues Romanorum ,

sadior

duce Aj

[

rcello , Syracufas obfidentium ; hic

: foramt

Vero naues Zitaliani, Conítantinopolin obfi-

eficartg

Gentis , talibus fpeculis combuffifle referrur,

RUE qm

ed, Kirchero obíeruante , fpeculum Syra-

, ngletd

'qufanum debuiffet focum habere ad. diftan-

reriabon

tiam 3o pafluum , hoc eít, diametrum ma-

'orem quam r20 paffüum, vel 360 pedum,

; P

AU'X

N

,

qualià fpecula nemo hucusque elaborare nec

aufus eft vnquam ; narrationes deinde ho-

j areà j

jus

ia

Ffum factorum, ab antiquis Hiftoricis tradi-

u1

^

€; ità comparatee fünt, vt quo magis ad

m

eS T

càrum fonteg &

3oyrm

[

primos auctores acgedas :

P, iji,

e9

162

CA»?. III pE MoTV LVCI$

[

finbi

eo incertiora deprehendas, vnde & pro fa-

bulofis habentur. Vid. Porta, Magie natura-

g

li5 , lib. XVII, cap. 15. Tacquet. Catoptricee

i emt

rop. 38.

Extat füb Arcbimedis nomine li-

f i

p

ber de fpeculis vftoriis , ex Arabico transla-

tus Latine, ab Znt. Gogava ; occurrit hic li-

j) a

ber étiam in Archimede Maurolyci , fed Pto-

0 l r

o

lemao ttibuitur ; hunc autem füppofitum

effe ex eo apparet ; quia mentionem facit

eii al

"Apollonii Pergéi ;

Archimede multo iunioris.

u d

qubricii Bibl. Graca lib. II , cap. 22.

Noftre

arütm o

zetatis fpecula cauftica celeberrima ;

de quo-

LE

pum veritate certo conftat, cum

rioribus

n n

effiftis non comparanda, fünt fequentia.

Y pl

1.) Man

-J

fred. Septala , Mediolanenfis , ad 15

T mïlï'mz

a

ffus afferes dicitur combutfiffe

fpeculo pa-

n uf

rabolico ; Scbotto , Mag. Viiv. P. I; p. 419.

IF,JWM

AU

N

fafx

4.) Fillette, Lugduno - Gallus, quatuor con-

fecit pr

ccipua ralia inftrumenta ; quorum

P

rimum

Regi Perfarum. oblatum eit a Ta-

verni

.

erio; fecundum a Rege Danize emtum;

ä!ïï.:u

m, latitudi-

I

tertium. Regi Gallie dono datu

n

nis 34 poll.: quartum denique elaborauit;

näw "

u

quod chordam teneret 43 poll. diftante foco

Ti

Ti

a polo ipfius 3 ped. 7

poll. vid. journal des

Sav. 1679 p. 355; foci

diameter erat in hif-

k]fanä

ce 8 aut 9 lin. in Sep

taliano aurem g poll.

mïäu]

Qu

de vi

x parabolicum fuif-

f

l. c. 1666, p. 212.. V

f& exiftimari poteft.

3.) Garoufte aliud fecit,

C»Hm lt

1

in obferuatorio Parifienfi

depofirum, latitu-

ln bn

u

4-

L /M&d.,

dinis ; pedum 1 poll. ]. c, 1685; p. 466.

chirn-

'"'31

W

REFLEXO; SIVE DE CATOPT. 163

le inf

Mrgitig.

Tjcbirnbufius quoque celebris eft in his,

quan-

quam praecipue in elaborandis vitris

caufti-

ii

cis emineret ,

! Domne]

fici curauit ,

fpeculum enim caufticum per-

quod omnibus alii

JCO frui

S palmam

preriperet ; vid. 48a Lipf. 1ó$

Z» pag. g2.

cumt nl

$- Gértüerus, Saxo , maxima t

alia Drefdae

diy fed.

ex ligno confecit, cauitate deaurat

a, qua

foppoltun

infignes edunt effectus.

onem fact

que fecit eadem excell

6.) Hartfckerus quo-

entis potentiz. 7.)

o uniori

JMaginus adhuc memora

ndus hic eft, cuius

) N

fpeculum maximum era

t latitudinis 20 poll.

m u

Jjourn. des Sav. 1666,

D. 313.

95 Regiomonta-

lm

rïow'.bm

nus$ conftruxit f

Jl

|

ne parabolica fa

eculum annulare, ex portio-

QU

&um, cuius margo circula-

fHHS; D f

ris maior conti

nebat j pedes, minor 3, &

profunditas fp

fpectlo p

eculi erat 2 ped. vid. Doppel-

,/)FIFI/O'

"uaierus von den Niürnberg. Matbem. pag. 22 $

ROt CQ

quod ipfüm fpeculum primum omnium in

Germanica fuiffe videtur.

h qum

Obferuationeg

i eü '&T'&-

Geterum varig docuerunt, quo fpeculi ma-

ygg m

teria frigidior fit , eo maiorem effe vim foci;

" Jacit i

Inc tempore hiberno, fereno, & frigido

. dabora

efiicaciora fünt ea quam eeftiuo

; quia frigus

duvl

materiam fpeculi conftringit ,

vt eo minus

d. du*

radiorum in

poris abforbeatur; hinc in eefta-

te ard

entiffima 1

erenti

7o$ Hombergius nullam fere

E

eHlcaciam ex

illis elicuit ; etiamfi enim fint

ol

validiffima ,

fumo tamen tenui candele ar-

pb

a[

tntis inducta

tout

W

expectationem fallunt.

Id

Véro habent in

commodi fpecula cauítica ,

:goümm

V. eum obiecta

i

ï)P

F )

[^i

examinanda direte ipfis de-

À

beant

Y

Ca». IlÍ pE MoTY LVCIS -

164

j

beant opponi ; hec p

oft fufionem factam des

leftis actioni hac

| 9 pïano

cidant, & vlteriori ignis.coe

| p

ratione fe fübducant.

Extra focum in me-

diocri aliqua diflantia calorem etiam medio-

crem prebent liec fpecula, quem eegrotis

(

valde falutarem ftatuit Gertnerus, qui eodem

oua ranarum viuentia reddidit & exclufa.

149.

dam

n

Focum fpeculi cauftici propagare qui

lani

M

conati füant, ad quamuis diftantiam ; p

A

li

2 f at

auxilio , in quod focus incideret ; fed irrito

conatu ; nam hoc a calore intenfiffimo tali

ts N

aut funditur, aut diffilit ; vt taceamus ; a&-

tye etT

L

—

rem etiam tali propagationi rultum obefle,

Vl.

)

Alii idem aggredi voluerunt ope duorum an-

-

[ 4

nulorum parabolicorum apertorum; quo-

tum communis effet. focus , & pofteriorem

annulum minorem vocarunt infuridibalum

folis; Kolbanfii Opt. p. 175 ; talern propagatio-

(

nem polli

EM

itus eft Porta ; qua nempe com-

buri obiecta a

d diftantiam infinitam poffent;

W

non per punctum

fed lineam reétam pro-

am dixerunt , productam

teníam , quam vflori

"

per fpeculum ; aut vero eti

am per lentem

vitream : íed repugnat his omnibus fcien-

I

neque quicquam borunm promif-

tia optica,

forum in a&tum fuir dedactum vnquam,

6.

Spe-

Vid. Kepleri Dioptrice ; prop. 56 69 o

culum , quod ipfüm fe combu

rat;c€

on(true-

do ; fiat (pe-

(

re quidam hoc docuerunt mo

[/

1:13

L

(

Fig. culum parabolicum CAEBD ; cuius foc

p

67.

Ws

REFLEXO; SIVEDE CATOPT. I6S

Vi d

in F ; abícindatur portio AEB, appofito fun-

d

do plano AD, in quo fit focus F ; ex cuius

QUm d

ipitur actione fundus comburetur,

m n

1jO,

o n

Pertinet huc etiam problema fequens: Fig.

qui eodam

8-

& excit

quaritur ad quamnam diftantiam foli admo-

vendum effet obie&tum , vt fol in illud ra-

diss directis idem efficiat, quod apud nos

t quidam

reflexis, & in foco collectis,

Sir intenfitas

j plani

caloris apud nos in aére a fole calefacto — I,

fX

)

in foco autem apud nos — i; diftantia ter-

xilimo tdi

i& aíole AB —a, diftantia quefita AE —x;

MUTIES

atque erit T:i —x?:a?,(85) vndex —

U; U ii Obfi (

aV.

p

Sit ex. gr. vt ar;ïe, (145).1— 73961,

duorüm t

jl qUU'

a — 22000 femidiam. terr& , erueturx — 356

fleriorem

femidiam. terre , vel AB : AE — 86

I5

sübalum

aut AE, — 1. AB, in planeta igitur mercu-

rio fol directis radiis eundem calorem exci-

wuczixm-

d qui

tabit ; quem apud nos fpeculi caui focus ar-

dentiflimus radiis colle&tis producit; hinc

iedam ?ï()

etiam non defünt, qui planetam hunc totum

vitreum effe iudicent,

. x W.&fl

*

T

FT.

! vgï Ó

nb

Accedamus nunc irerum ad reliqua phe-

orim p

nomena fpeculi caui ; (141.) ad quorum il-

"L.

uftrationem perpendendum eft, in his di-

d !

I

Ü

$1

al

flantiam imaginis a fpeculo MF effe

ly-f

, Fig.

2

yont

(126.) ex quo valore quatuor poffünt

Oriri-

m

(

a, Vt

BD,&

Primpenim hec MF POfe.f;f fieri infinit

radii

yr

166 Car. III DE MoTV Lvcis

[ Cüv

radii reflexi fpeculo egrediantur paralleli, fi

fuerit y — ir, aut vero punctum radians in

j p

foco fpeculi. Hinc fit vt lampade in foco

q di

il

huius fpeculi accenfa lux ad infignem diftan-

tiam proiiciatur , ad plateas noctu illuminan-

atj

das , non tamen ad diítantiám infinitam , quo

fenfuü abufi quidam literas lune inícribere

.ve.'ru[frs.;::

II

fneditati füunt ; nam aér, & omne medium,

d

Il HO;

immo reflexio ipfa, radios mirum debili-

.....

tant.

;,,:.x

ii

Radii tales paralleli emanantes , alio

fpeculo cauo ruríüs excepti; in huius foco

at

iterum vniuntur & vrunt, quod Vienne fa-

od

Wt

&tum legitur, ope duorum fpeculorum ex

lamina orichalcica factorum , & carbonum

candentium.

Secundo , hec MF euadere

n

poteít in r , feu radium fípeculi ipfüm , fi

Af

ponatur y — r , aut punctum radians in cen-

tro fpeculi; hoc itaque cafü radii fe non le-

1 QO

Ip

niter mutuo contingent , aut lambent, fed ex

Fæx

abrupto fecabunt, quia e centro omnes per-

Jf

Y

Mar.

pendiculariter in fpeculum incidunt, ac in

W

fe reflexi centrum perrumpunt, vti in foco

Euclidis; (147.) nulla igitur excitabitur ima-

[

go conípicienda , nihilque poterit diftincte

ii

Si oculus in

videri, vti innuit pbenom. 2.

centro flatuatur: is ipfe fe videbit diffufüum

Ti

U

per totam fpeculi füperficiem: — Tertio , ea-

dem MF poreft manere affirmatiua, vt eun-

dem fitum teneat, quem ipfi tribuimus in

w

Figura j2, ex eadem nempe parte puncti

L

radiantis ; fi fiat 2y ^ r, aut Vero y »ir;

h

o€

d '*]J( 0]

Ws

REFLEXO , SIVE DE CATOPT. 167

paii, f

hoc eft, ífi punctum radians vltra focum

müain

fuerit pofitum , & oculus paullo remotior ,

N]

quo caíü obiectum in aére pendulum appa-

Ter d.

rebit , fed inuerfüm , vti innuit pbenom. 3.

Lilhumina-

Hinc enfis ftrictus, fpeculo obueríüs , alium

nitam, o

ex eo prodeuntem reprafentat , quo caput

! jnfcriet

percutere licet impune ; manus manui iun-

* nediur

gitur: flamma candelz accenfie tanpi digitis

m debil-

poteft fine noxa.

uarto. denique MF fieri

tes, al

poteft negatiua, vt nempe concurfüus radio-

hus (oco

rum fiat ex parte oppofita puncti radiantis ;

Vinne -

quo facto obiecta apparebunt intra fpeculum

adomm t

pofita.

- Gurbonm

1j2.

[ endat

ipälmæ Í

Vitrum politum; ex vtraque füperficie

Q n cet-

lanum , illuminetur a fole libere admiffo:

h

oc facto obferuabuntur in lacunari concla-

enonle-

y t

vis duz diftin&tz imagines reflexie , & luci-

d& , vna. fortior , altera debilior , remotze

(mos W

p &«

inter fe, atque ezdem manentes, fiue pan-

vt ln R0

nus niger vitro füpponatur, fiue manibus

t

jicor n*

illud eleuetur.

Ira etiam fpecula caua pree-

x a

cipue duplicant obiectum longius remotum;

Sï od st

lucidum , fiue vno, fiue vtroque ; oculo

illa afpiciantur. Multiplicatio haec obiecto-

eb.x( &&uülm

B

rum noctu apparer optime, fi parua flamma

peculis admoueatur , vel interdiu etiam ni-

Qu

v9

tida acus oblique detineatur; neque folum

j ibf

I5 ; fed vel pluries illa cerni poteft, fi fpe-

"doda

tu'um admodum oblique infpiciatur. .Ca-

j w 2

L 4

rent

I68 Car. III DE MoTY LYcts

UT

rent autem eadem omnia fpecula metallica ;

qua & chalybea vocantur. Habettalia phae-

h

nomena. De a Hire, in Comment. Acad. Parif.

1699 , p. 75 €9 Du Huümel, in Aftron. Pbyf.

s

U. D, cap. 2.

Oítendunt hec experimenra ,

vitrum, & reliqua corpora diaphana, non

[

"u

omnes fadios illapíos transmittere, fed ma-

J n

gnam eorum copiam quoque reflectere, &

"m

M.

X4llI, d

quidem in vtraque füperficie, füperiori &

l

ii

inferiori. Formatur itaque prima imago ex

reflexione facta in füperficie füperiori ; alte-

w m

Trm Q

ra ex reflexione facta in füperficie inferiori ,

prafertim fi pannus niger füpponatur, tum

qu fr

enim oritur fpeculum completum ; quia ve-

Mi

ro hzc imago debilior eft priore , manifeftum

Ti

f

il lt

fit radios reflexione, & refractione, multum

debilitari, interim tamen ab huiusmodi ra-

41

diis reflexis vitri Tfcbirabufiani cauftici lignum

Ti

J,'ü

accenfum fuiffe lepgitur in Ais Erud. 1691 ;

P. 519. vnde etiam quidam feptem tantum re-

(

flexionum patientes eos effe dixerunt, poft

quas deinde plane extinguantur.

Fabri 93-

a0pf. Opt. p. 0.

Eidem huic caufí:

d

debetur

[

quoque, vt in vitro plano, foli libere expo-

ü

fito , duas liceat afpicere huius imagines;

vj

qui afpectus, vt oculis parcatur ; trans vitrum

fumo obductum peragi debet; nam in prif

08

Inate vitreo, quod aciei füze incumbit , &

htl

planam füperficiem íürfüm porrigit , vna

tantum conífpicitur folis imago, ob deficiens

(

MY

nempe planum reflectens inferius.

1$3.

i P !

u

Ws

Jl

/REFLEXO,SIVEDE CATOPT, 169

d

la,

LU

j3.

1.

Y

Ex priori etiam experimento deducere

fror d

examen licet exactiffimum vitri

Xrimet;,

plano - pla-

ni, an nempe vna füperficies

ad alteram

hi, n

perfecte parallela fit, nec ne ;

quod De la

; fedme.

Hire quoque monet /. modo c.

pag. 89. Ex-

edere, d

ponatur enim tale vitrum foli 1

ibero, & at-

Jeriort d

tendatur,

an imagines a radiis vtriusque fü-

Imgo er

perficiei reflexze eundem femper inter fe fer-

yi; di-

vent firum & diflantiam, quomodocunque

st

vitrum conuertatur : quod fi ira fuerit, vtra-

r QUrt

que fuperficies altera alteri erit parallela.

l; quia [

Aliud experimentum adhuc prius confir-

nanifelum

mans, hoc eft: lens vitrea plano- conuexa

y ntltum

foli obuertatur fua planitie , atque apex di-

nodi rt-

giu in fpatio anteriori verfüs folem hinc &

ijgnum

inde moueatur; obferuabitur tandem , in

ud. 1691 )

apice huius digiti formari focum, diftinétum

m

quidem , fed ita debilem , vt nec fomitem

Uf POAX

accendar.

Quia enim füperficies plana foli

obuería,

pri

radiis in eam perpendiculariter in-

( deoett

cidentibus ; nullum reflexione focum poteft

eree

excitare, euidenter hinc apparet, focum

; imagi

confpicuum deberi vnice füperficiei conca-

rtans Vi

ve interiori & pofleriori, cum & diftantia

sam n

uius foci a vitro ea fit, que przcife ab hac

incomio

concauitate intern

a proficifi debert.

Ita

l

entis plano - concauce etiam anterior talis da-

P

ortipi "

p

tur focus, fi concauitas foli opponatur , nul-

»0

;IINS-

A

lus vero, fi planities.

L;

1j4.

170 .CAP.III pE MOTV LVCIS &c.

154.

Specula cylindrica & conica imagines re-

fum obiectarum mirum in mqdum defor-

E

mant; poffunt vero etiam reciproce obiecta

quiuis, data opera, ita deformata delinea-

ri, vt ea deinde, talis fpeculi ope afpecta, in

formam füam naturalem & legitimam refti-

D

j

tuantur; quales delineationes deformatee ab

,

]

g

artificibus conftrui folent.

Generaliter au-

m

tem fpecula cylindrica res fecundum eorum

Itb

longitudinem obiectás in longum extenfas ,

& :

'

fecundum latitudinem vero in ar£tum con-

at n qu

tlmiruin

ftrictas, exhibent. Conicaautem fpecula ob-

ie&ta fibi oppofita fecundum lonpitudinem

leceny

1

femper magis magisque conftricta & acumi-

l

nRata repræ?entanr. Oftenduntur etiam fpe-

cula femicylindrica concaua , qua a radiis

u

folaribus per reflexionem efficiunt lineam lu-

ïft.'ä W]/im

cidam, axi parallelam , in minori intervallo

Pal

Poteft enim tale fpecu-

h

quam 4 diametri.

«

lum fecari in innumeros arcus circulares, qui

h

omnes radios folis reflectunt in focum ; ex

U.

]

quorum focorum continuatione oritur recta

n

illa linea lucida, qua lucem tenet quidem ,

l

fed minime comburit, quia pauciores radii

m

in punétum aliquod idem colliguntur,

( "t

quam quot ad effectum com-.

A

buflionis fünt ne;cffärii.

r

u

M üomm

u.lmus

h

CAPUT

n

Id

XX X dpX x

I7Í

E AXPNYT-1W.

Ptsn.

m d.

DE MOTV LVCIS REFRACTO,

e ld

SIVE, DE DIOPTRICA.

ddine.

pena

15 j.

jm rel-

$

Uppofitis hic illis qua füpra fuerunt dicta:

Tif d)

(76:) aggrediemur nunc'

Dioptricam , quae

[[ dU-

& 4naclafíica , ad refrin

OU

gendo, & Mefopti-

€4, a radio per medium

diuerfüm vifo, vo-

yenis,

cari folet;

atque eft fcientia vifionis refra-

um u-

s;

Ut o»-

admi

inqua excolenda, atque in fümmam

rationem vsque promouendá, recens

Trudinem

heeczetas noftra omnesa

ntiquos Philofophos

Lacumi-

J

e-

uperauit quam longiffime. Huius itaque

trademus Definitiones neceffarias,

Prz'ncipz'unz

Id

:

fj

fundamentale ,

& Applicationem ad media ,

amlt-

1ueríae

gvl

confiflentie aut denfitatis ,

preci-

pue autem ad vitra, ex qua oriuntur quo-

-

que Colores, deícribendi ad inuentionem

6; qklï

Nex»tonianam.

nitur a Decbale;

Refratio ipfa optime defi-

um; &

; Mundi 7Matb. Tomo IL, pag.

wur te

643, quod fit deuiatio luminis a linea recta,

" qd&öeml

per quam propapari vlterius debuir, pro-

yores TU

pterdiuerfam mediorum denfitatem.

Agunmï)

156.

cortt

" Definitiones trade

r

mus linearum duétu me- Fig,

4us quam verborum elocutione.

Sit igitur

69.

Infpatio R medium rarius, vti aér;

in D au-

tem denfius, vti aqua, vel vitrum ; termi-

o

naq.nv

Cir. IV nE MOTY LVCIS

ymi

172

(5 Vl

natum vtrumque reca AB. Sit preterea

radius quilibet incideus CE, qui in medio hoc

denfiori viam rectam non perfequetur in EF;

qro

L

j

fed deuiabit, atque propagabirur in EG.

uod patebit ab experientia , fi tota füper-

li

ficies aliqua refri

ngens AB obtecatur vela-

E

TAU

mine opaco , relicto folo foraminulo apud

E; quo fa&o nullum radii incidentis, in

camera obfícura, lumen erit in EF , fed in

íoh EG. Hifce igitur flabilitis, erunt; EG

AU

vadius vefradus ; E; punttum . incidentie vel ve-

fradionis ; CEA. angulus. incidentia.

Eriga-

turex pun&o incidentie E ad fuperficiem

refringentem AB perpendicularis EI, infe-

rius produ&ta in H ; atque erit axis inciden-

)

tie El, axis refratlionis EH. | Porro veniunt

Anguli, & quidem angulus inclinationis , fe-

cundum Keplerum, maxime notandus, IEC ;

augulus refratius HEG ; & augulus refratiionis

Al

FÉG. Preterea, fi radins refractus EG ad

l

axem refractionis EH magis accedat, quam

T

incidens continuatus EF :: hec refractio di-

lt

citur faéta ad perpendicularem; íi vero contra-

l

[

rium accidat, a perpendiculari ; vel ad axem;

& ab axe.

Hsec omnia eodem modo fe ha-

bebunt in radio per vtrumque medium cur-

(

TO

va diftin&um tranfeunte , fi pun&ti inciden-

fhü* y

tize ducatur recta tangens, quee deinde ipfius

AB loco haberi debet.

V JATABJ

AUf [

M

mïms

i.

va-

N

Bgfra&io potiffimum in vfus vocatur

rios

T

[

T

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA.

173

ge

rios vitri probe politi ope, aut cryftalli pu-

Ddbl

riffimae, aut glaciei etiam interdum ; quibus

r at

corpufculis forma aut circularis ; aut plana;

n N

artis ope/fuit inducta; & qua vocantur Lez-

n fipe.

tes optice ; ob fimilitudinem, aut fpecilla , ob

tür vel.

vius.

Cum autem rariífime iis tribuatur alià

lo apit

curuedo ; quam circularis , aut plana; &

circularis fit duplex, conuexa, aut concauat

ntis,

fed i

hinc fuperficies harum lentium fünt vel 1;

, BG

þlame , Vel 2, comuex& , vel 3 , coucaug, ex

NU

quarum fingularum binarum , ob duplicem

D

cuiusque lentis füperficiem ; combinatione

em

oriuntur fequentes fpecies fex lentium opti«

| erh;ï

F], i

carum ordinariarum ; nempe 1, lens plano-

17

plana; aut vtrinque plana; 2, plano- conue-

veniunt

xa; vel femi - lens; 3, plano - concaua ; 45

Jj J /&'

conuexo-conuexa , vel vtrinque comuexa;

IG

f; conuexo- concaua, aut menifcus , fiuie lu-

vt

nula, ob lunz fimilitudinem ; 6; concauo«

SEG '&ö

concaua , aut Vtrinque concaua.

Preetez

haíce lentes autem in Experimentis confide-

t quit

o O

rantur etiam fphaere vitreze, aut aqua reple-

0 contt

tz; aut etiam lentes aquam in fe continen-

tes ; quas commendat Nex»tonus Princip. p. 210.

odo El

nec non coni vitrei, qui, cufpide in folem

directa ; in oppofito pariete albo iridem de-

um d

g i

pingunt; quos primus elaborauit;, atque

hanc inuentionem produxir, Geruafius Matt-

yiottl

miüller, Imperatoris Romani Opricus , vid.

Hertel , de poliendis vitris , pag.33. Sciri quo-

que debert ; quid fit 4xis lentis; re&ta nempe

T vocaiwï

transs

furt

174 Car. IV nE MoTY rvcrs

tranfiens per medium lentis, & ad vtramqué

fuperficiem perpendicularis; cuius extremi-

tates vocantur poli aut vinlilici lentis.

Radii

(

ii

TUX

denique ; per refractionem aliquam a via

fua digredientes, aut conuergunt , aut di-

fl

«

liv

Vergunt ; fin accidat illud , locus in quo con-

D

tinuati in vnum coniunpuntur, dicitur pun-

1

n

&um concuríus radiorum , | vel Focus realis eo-

rl

rundem; fi vero hoc contingat, tum locus,

(

JffUy

l

"

uU

e quo dimanant radii; & difperguntur, vo-

3

J

[

catur puntium difperfus radiorum , vel Focus

imaginarius aut virtualis.

J i,

158-

quium

AU

Ad probandam lentem Opticam , eam ob-

| b

verte, vti docet Koblbanfius , Opt. pag. 322

ad obiectum rectilineum : fi rectirudo non

fuerit incuruata, praefertim immediate ante ,

X

& poít, eueríi fitus ftationem . confpecta :

li

Ícias lentem iftam effe figure nobilis. Lentes

TO

ordinariz cum omnes fint fpheericee: erit ea-

2Q

rundem aut conuexitas; aut concauitas ; por-

"

W

tio fphare alicuius, certe & determinatae

VM

diametri: hac igitur , quot inuenietur effe

Utty

b

"J

pollicum; aut pedum : tot etiam pollicum

J»WC

Ü

WURY

vel pedum dicitur effe lens ipía; & fi vtrius-

l

que conuexitatis;, vel concauitatis, diameter

s mdg

deprehendatur eadem: tunc lens dicitur eí-

lN

r T

fe equaliter conuexa ; vel concaua; fi diameter

non inueniatur vtrinque eadem , vocatur

"ttistn

AqUtin.

lens .ime-qualiter cenuexa vel eencaua.

159

4 Ithgäj iTJ

As

REFR(&CTO: SIVE DE DIOPTRICA. 175

| quUe

1j9.

$ CT.

B

Cauffze Phyfice refractionis in luce, de

ID d V

quibus prolixe & profunde agit Dechales, in

n

Dioptr. lib. I p. 624 , poftea, in explicatione

Quo

phanomeni huius, occurrent. Hoc itaque

dfür p

detegitur ; & ad menfüram reuocatur; in

li eQ-

pellucido corpore, Dioptrices vfui omnium

mlocu

commoditffimo, vitro, fequenti modo facil-

Qr, vo-

limo, a Keplero primum inuento, JDioptrices

v R

eius pag. 1.

Paretur cubus, vel etiam paral-

lelepipedum, ex vitro bene polito ABFGDE ;

Fig.

quod corpus iníeratur duobus afferculis ad

79.

angulum reéctum iunctis ANOMP, in qui-

um o

bus latitudo communis ACNN excedat látus

p

cubi AC , alrtitudo autem. ON'eadem que

100 non

cubi; longitudo vero OM mulro maior. At-

[e as

que fic inftrumentum hoc anaclafticum ob-

f

vertatur foli L in quacunque huius altitu-

s. Lette

dine füpra horizontem, notenturque- extre-

p n ee

mitates vmbrze, quze oritur a fupremo ligno

jts, o

AN , tam per radium non refractum CI,

d

aut NQ , quam refradtum CH , aut AR.

at o

a

j

m in trianpgulo rectangulo CEI; dantur

n policit

I & EC, dabirur itaque etiam per Trigo-

&b

nometriam anpulus KCI — KCL "angulo

inclinationis; deinde in triangulo rectangu-

g, Qur

ys Qd*

lo CEH dantur EH & EC, confequenter

, f d

etiam angulus ECH ; vnde poftea ratio ho-

rum angulorum, hoc eft, anguli inclinatio-

m y w

atl

nis & refracti ; ininotefcet.

ro indaganda

refractie-

176 . CAP. IV D& MOTV LVCIS

UM

refractionis ratione in fluido pellucido adhíi-

r

bendum erit va(culum cubicum hoc liquore

s ii

repletum , & in reliquis eadem methodo

teïrejiu:

procedendum. . Aliud adhuc inftrumentum,

ln

T

idem hoc obferuandi, defcribit Keplerus , l. c.

—

& varias diuerías vias habent diuerfi Aucto-

TAU A

Ti

(

res: fed nos in explicata hac acquiefcemus,

160.

UM ) n

Experimenta igitut modo indicato infti-

DT

tuta pepererunt tabulam fequentem , quam

ripdy

ex Zabuii Oculo artíf. f. 222, contractam ad-

Ti us

ducimus , continentem refractiones ex aére

1 t

andas :

in yitmm obíeru

hd

Angulus

iij

Inclinationis.

Refractus.

Refra&ionis.

z-— Q?

p

:

oO

s O

l

f

O 406!

EXGEA

AO

lil

40.

Qu

!

n

11

1O

39

2Il;

J

ET

Ug

)

1g

)7

D

]

20

13

I2

?ï;

48.

j

L:j

—

16

| mUS gngu

25

37

So

29

IO

31

i

— 22

I2

36.

5;' IQ T

3f

20

40

34

14

365

innsanguäire

16

$1«

45

2 aB

NT

jo

4j

19

1f.

i t

60

I8

42.

cr2

24

ij

79

538

jo

31

io;

4

"

N

T

—

38

j5

8o

f

J

n

ii

90

uv —-4.]:

»

—

—

49

y, ^ Hf

"A

W

tlg

:?

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA, 177

Wi

Ex hac igitur tabula apparet

(clure

]us inclinationis fit nullus

primo, í1i angu«

| ff

; anpulum etiám

refractum effe nullum, ho

c eft radium per..

ümenn,

pendicularirer incidentem non refri

TR

ngi, vel

tranfire irrefra&tum. — Secundo , ang

ulum fe.

t Audh.

Ve(cemys

fractum femper minorem effe angulo incli-

nationisj quod in aliis pellucidis fimiliter f&

ito il

abet; vnde generaliter dicjtuf-, radium ex

medio tenuiori in denfius incidenrem LCf

. QUamm

refringi ad perpendicularem CE, per CH;

um d

U

in radio autem incidente ex medio denfiori

in tenuius accidere contrarium , vt neme

pe refringatur a perpendiculari.(156.) Ter.

t

tio, anpulum refractionis HCI. effe quam

proxime fübtriplum anguli inclinationis

00

) Àp!,

CI, ad gradus inclinationis 20 víque ; in

reliquis autem nimis ab hac ratione abire,

9

U

ib

&i

le ad finum reí

arto, finum anguli inclinationis cuiusque

5

pondenris anguli refracti,

exacte, & femper, in ratione eadem. [ra

69

P

ex. gr. finus anguli inclinationis, 1*, & re-

iC

3pondentis anguli refracti o*

40' Ífünt 1745

10

& 1164;

n

Q

finus vero inclinationis 70* ; & re-

fpondentis anguli refracti 58* 50* fünt93969

u *

& 6270;; qua duo paria numerorum funt

16

in eadem ratione;

cuius quippe exponens

.l

eft 1,49.

Vnde porro fluit quinto , effe ,

j P

'n tranfitu radii ex aére in vitrum ; finum

j p

anguli inclinationis ad finurn anguli refracti,

9 f

VU 174f ad 1164 5

Vti 3 ad 3.

hoc eít, quamproxime

r

À

P, DIf

M

"46n

Car. IV pE MOTY LVCIS:

d

178

161.

Qææ

n

Quamuis autem refra&tio radiorum ipfa

| ,

per cognitionem hiftoricam veteribus iana

W

cognita fuerit; eít enim inter Ariffotelis pro«

blemata, in quo de remorum apparente cur-

vitate queeritur; atque fertur etiam exftitiffe

Archünedis liber ; de annulo füb aquis vifo;

ln

vid. Hugenii Dioptr. p. m. 1 : Philofophica ta-

men, ac Mathematica , huius phaenomeni

ii

cognitio noftro demum zuo fuerunt produ-

Qw. In priore quidem proportione; (160.)

quod nempe fit angulus refractionis tertia

pars anguli inclinationis ; acquieuerunt vete-

f

*

L*'f

res Optici, Albazen Arabs; & Vitello , ad Ke-

lerum vsque ; qui idem hoc principii loco

D

V

affumfit, ex quo reliqua demonftraret ; vid.

eius Dioptrice, axiom. 7 ; pug. 3.

Veram au-

P

z

tem horum angulorum proportionem quz-

rendam effe, non inangulis ipfis, fed in fe-

cantibus angulorum eorundem, primus de-

prehendit 7Zillebrordus Suellius , vid. Nezptomi

!

Princip. lib. I, prop. 96 cuius liber.de hac re

Ícriptus ineditus manfit, fed a Carfefio le&tus

s

fuit, vnde hic primus hanc veritatem publi-

T

l

)

cadit in Dioptr. fue cap. 2 $. 2 » . p. m. 7f»

pv

A

fa&ain fecantium locum fübítirutione finuum

]

ATR

hn

conueniente. Igitur ab illo 5ze//io; Datauo;

L

inde a feculi circiter tempore ; compertum

habemus, experimenta docere, quod radii

Y

lucis ita refrinpantur , vt finus angulorum

m t

inclinationis &yrefra&i fint in ratione

COQ—

"

(:

antl;

At

ld

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA, 179

flanti; & eadem; pro eodem medio, diuer-

ldiommigfa

Xer]bos n

fà autem pro diuerfo medio. Vid. A4da Lipf.

1682 ; p. 187.

tfitli

162.

XX CR QU

im extitfe

Difcimus hinc radio cuilibet incidenti affi-

aquis vl

gnare füuum refractum Geometrice, ductis

Fig.

foptica t«

nimirumlineis. Sit enim AB füperficies vi-

71,

henomeni

tri, cui füperne incumbat aér ; & fit radio-

1 prodi

rum aliquis , ex aére in vitrum hoc incidens,

une,i6o)

DC; queritur, quomodo ducendus & de-

lions terta

lineandus fit huius refractus CE. — Defcriba-

Qüemunt vt

tur ex puncto incidentie C, quolibet radio

it]n, al R

CF, circulus FE, atque ex F parallela ipíi

ipi lqca

AB, que fit FG; diuifa igitur FLin tres par-

tarety Vl

tes equales, capiantur earundem ex I in H

feratn dlie

duz , atque ibi eripatur perpendicularis HE,

n que

ad cuius punétum E ducatur radius re-

fl

fradtus CE quzefitus.

Patet enim fore fic,

i

j ynt

demiffa perpendiculari EK , finum anguli

incinationis ad finum anguli refracti vti

z de bic

FI: EK — FI: HI — 3 :2; per conítruétio-

aïteïl() k&?s

nem , vti effe debet.

Hanc folutionem

m Q^

imitando confequi poffamus eadem prom-

, ptitudine radium refra&tum pro incidente ex

goxi/^ medio denfiori in rarius; fi occafio id poftu-

diios Bmh'?u lauerit.

163.

1

us d

" Refra&ionibus va

riorum corporum pel-

3007^

9-

[

/ "Weldorum per experimenta f.)bferuaris » pr

p

A

Y

At

190 . CaAr. IV nE MOTY LVCi9

J

zi

"u

diit tandem tabella fequens , quam contraxi«

mus ex Nextoni Optica lib. II, pavte35 prop. 10.

n

M

X

Wi

.....

Eft nempe ratio finus anguli inclinationis ad

finum anguli refracti, que generdliter dici-

(

M

tur Ratio Refratliouis , pro radio luminis flaui;

in

de quo infra agetur, ex aére

Aére

Vti

3201 ad 3200 -* 1000:999.

Aqua pluuia

$29

396

748.

!

Spiritu vini rectif. 100

730.

-

-

-

*

-73

TE

Glacie

Oleo vitrioli

1O

7

700,

""

Oleo oliuarum

22

1j

6826

675.

st

Oleo lini

40

2

Vitro communi

31

20

64f.

(

Electro :

14

9

643,

Lt

16

Cryftallo de rupe 55

640,

Cryftallo Islandica ;

3

600,

IocÓ

41

EFFEEPFEFEE!

410,

Adamanté

In vitro eandemi rationem inuenit vti 3 ad 2;

Hugeiius Dioptrice pag. $; in aqua pluuiá vtiajo

ad 187,vel4ad

3, Cartefius de meteoris cap.8; f.101

qua cum

preece

dentibus optime conlentiunt.

Ín glacie pur

iffima hec ratio 1

nuenta eít à

ä

l

i

me vti 1ooo à

d 71:3, in Cemmentariis Acad,

D,

e aés

d

fcient. Petropol.

Tomo XIP, pag. 220.

ris refractione no

tándum eít , intelligi eam

|

debere de radio eX inani incidentem in á&s

rem , qui habeat denfi

ratemi infimze partis

]

armofphara , vti moriet Nezt. l.c;

De mi«

i

i| !

in quá

rabili refractione Cryttalli Islandicee;

Itt

Xadius »Jf*' *':jf

L

Z

ücté

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA. ISI

d

radius etiam perpendieularis refringitur; &

l 23?")';. 10

reliqui radii, oblique incidentes, duplicem

linatrà d

atiuntur refractionem , vt in duos radios

erdiet i

diuidantur: vid. Hugenius de Lumime , cap. j.

aminis d

!

I64.

: 1000:09)

- Vteandem hanc nature pulcherrimam le-

- p

gem per rationem, &a priori, demonftra-

^ n

rent varias vias ingrefli fuünt Philofophi,

a ld

Willebrordus Snellius , primus huius reiinuen-

- m

tor, eandem ita explicuit, tefte If. Poffio , de

Fig.

z

natura C& proprietate lucis , edit. 16635 pag.36.

72«

-f

Sitvas parallelepipedum aqua plenum AEIY,

z

oculus in O pofitus obiectumin E fitum non

-

D

videbit in loco fuo, fed altius in G; quam-

-^

obrem alius in aqua eft radius verus AE ;

- É6m,

alius apparens AG.

In reliquis , qui ad

2 AW

perpendiculum non infpiciuntur, eadem eft

Yatio.

Sit enim res oblique fpectata R; ea

i a

Jugié vt

per RS, inde per SO, refracte ad oculum

veni Jam vero etfi lux intra aquam per

p CGP-Q)S"*:'

RS fluat: tamen per LS, in directum ipfius O;

g m

manare apparet, & oculus rem non in R,

o m

fed in L fe videre exiftimat, in perpendicu-

gt u

lai MR, Vnde efficitur etiam hic effe intra

"T

aquam radium verum RS, &apparentem

v«

S

$

Statuit igitur $zel/ius , Deum hanc le-

mCXö&N*

em dediffe radiis diuería media permean-

ent mw

tibus, vt omnes radii veri & apparentes ean-

o

dem íemper inter íe feruent analogiam.

uibus

: xsmdxcæx

Pergit deinde Poffius ääg-aæ; leges q

inci-

ym

182 CaAr. IV DE MOTV LVCIS

incidunt & retunduntur radii a corporibus,

Yi

ex ipforum corporum denfitate fünt peten-

de; in adamante, engyfcopiis adiutus , com-

le»lk

Y

periffe mihi videor, radium apparentem di-

midia fere parte breuiorem effe radio vero.

Radius apparens breuior eft vero in vitro

parte $; in aqua 15 in aére 155 ; fipho cur-

vus , (tubus cylindricus parum incurua-

/g

tus; ) oculis peruius non erit, fi in aére te-

neatur; fi vero aquae immergatur , fiet per-

vius , & ; cum reuera curuus fit, iam vi-

l)

TP&

debitur rectus. pag. 44. Ad hzc fi nunc at-

Q

wv

tendamus, facile nobis apparebit, quomo-

do Cartefius , le&ta ifta explicatione Szellii ,

tl

v»iv"m-

potuerit refractionis legem exprimere per

conílantem rationem finuum.

Sunt enim

fecundum Suellium in triangulo RLS, ex vo-

Juntate Dei, latera, vel radii RS : LS in ra-

tione confílante.

Eft autem ex Geometria

RS: LS — tin. RLS : fin. SRL — fin. SLM:

fin. NSR — fin. NSL : fin. NSR — fin. OSP:

fin. NSR. Sunt autem fin. OSP &fin. NSR

finus anpuli inclinationis & anguli refradti :

Affum-

Q

ergo hi finus in ratione conftante.

0

to etiam centro S, & radio SM , patet effe

w

SL íecantem anguli MSL — ASO ; & SR

dlþm ]

fecantem anpguli MSR ; vnde perfpicitur ;

P

Suellium per

f

ecantes exhibuiffe, quod Car-

à

tefius reduxit ad finus; vid. Nexvtoni Princi-

pias lib. 1, prop. 96 fcbol.

[

i

s

16j.

Ls

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA. 185

C

165.

A.

Nextoni explicatio refra&tionis, petita ex ,.

g-

lütstn.

Princip. lib. I, prop. 96, huc redit , vt radius ;

(*

Xrentem d.

TC zquabiliter motus, fed oblique incidens ;

T&dio ven

ex medio rariori in füperficiem corporis pel-

10 ]n vimo

lucidi denfioris AB , prius tranfire debeat

e€

iphoar

r huius fphzram attractionis, exporre-

1 Incüne

à

am ad difítantiam aliquam minutiffimam

[n adfe t

ab.. Ad hoc medium refringens cum radius

t fetpe-

pertingit in C, profecuturus viam in recta

um v

ICD , incipit attrahi a corpore denfiori fe-

d-

cundum perpendicularem CH ; deinde cum

bt quumo

venit in F fecundum FG, atque hinc for-

ji0ne $j

tiusfemper attrahitur ; ob maiorem continuo

Xrmere p

propinquitatem ; & acceleratur ; eít enim

Aünr enim

plane in eo cafü pofitus , ac fi punétum quod-

A er vo-

dam per IC fuiífet proiectum , ibique fimul

[5

inciperet in id agere potentia abfoluta, per-

Qemerà

pendicularis ad fuperficiem AB, ex quo

: fm- SDX

defcribere debet lineam paruam Parabolicam

- fln. OSP

'

CFE, tam in introiru, quam denuo in exi-

&f NS

tu, per fpatium attractionis pellucidi lateri

N ul

vtrique adhaerens , ad fimilitudinem omnium

p Mi

corporum proiectorum , fed a potentia noua

[, p o

affectorum. (P.II, r78.) Patet igitur, ra-

AS0; 0

dium incidentem peruenire ad füperficiem

e r

j

refringentem ipfam AB motu accelerato ;

einde vero aétum , quantum fieri potuit

fïea qUU'i v

yonto n

a vi attrahente, in linea recta viam füam con-

tinuare, per corpus pellucidum ipfum , &

&quabiliter.

J

M 4

166.

u

I84 Car.IV nE MOTV LVCIS

166.

:C*H

2

Fig.

Hoc itaque prefüppofito incidat radius

gm Y

T4 ED ex medio rariori in denfius AB, ita qui-

z

dem ,. vt vltima ipfius dire&tio fit hec ED;

n

mouebitur itaque is in medio hoc denfiori

celeritate maiori quam antea ; fed eequabili-

;P

ter

Exponatur celeritas in medio rariori

recedens per quamcunque FD — c, & re-

(

f

O

luatur in laterales orthogonales FG &FH.

I

In his celeritati FH vel GD nihil mutationis

accidit, quia attractio agit fecundum folam

F

FG; cum igitur radius FD tranfit per fuper-

ficiem in medium ipíüm denfius , celeritas

u

€ius füperficialls non mutatur, quam ergo

M

onamus DK — DG— HF. Sed mutatur

j

celeritas FG,; aut HD, & augetur quidem

ita; vt; pofira hac celerirate priori HD — DL,

noua celeritas partialis aucta nunc fit DM.

Abfoluto igitur rectangulo KDMI, erit dia-

!

onalis DI celeritas radii in medio denfiori,

!

quam ponamus — C

uodíi nunc Geo-

Ji

metrice inquiramus, quomodo fe habeart fi-

L

nus anguli inclinationis ad finum anguli re-

fracti, inueniemusin triangulo HDF ; pofito

——

HF ,

(

d

finutoto —15;5c: r HF:fin. HDF —

c.?

i

in triangulo MDI autem C:1-— MI: fin,

MDI — —- ; erit ergo finus HDF : fin.

nUmPl'[

AM

MDI, hoc eft, finus anguli inclinationis

HF

MI

r Md

&d fíinum anguli refradi, —

ü"wämæ

zCxH

F:

VCIS

RÉFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA. I8$

— CkHE:6cxMI.

Eft autem MI — DK

t N

-—DG -HF,perconfrud. Ergo finus an-

; lii

guli inclinationis ad. finum anpuli refracti

hx ;

— C:c, aut in ratione eadem & conítante

: denfor

ro quauis inclinatione , vti Experimenta

docent. (160.) Quia autem ille angulus fem-

equdi.

0 tarir

er maior eft hoc: (l. c.) patet , neceffario

N

requiri, vt celeritas radii in medio denfiori

fit maior , quam in rariori ; adeoque figus

j T.

yronis

di&torum angulorum effe in ratione inuería

m

;eleritatum per media.

x

167

, ttkris

ium e

Cartefius, Dioptr. cap. 2, refractionem fe- Fig,

motatut

uenti modo confiderat.

Sit ex. pr. aque 75*

uperficies AB , in quam iniüciatur oblique

quidem

ila C per CD, celeritate CD , refoluenda

':DL)

( DM.

in laterales orthogonales CI, CK; manebit

celeritas lateralis pilae intra aquam CI , vel

ert d-

KD, inuariata, cui igitur ponatur eequalis

dentiot

DL. Sedceleritas ID mutatur in minorem

i G-

DH, quia pila partes quasdam aquee corpo-

Wibett

re fuo e loco mouere debet, vt tranfitum fi-

aydi f

!

bi paret, adeoque cum his collifionem exer-

Qp

cet , que fine celeritatis decremento fieri ne-

ID

- d

quit. Abibir igitur pila per DE, hoc eft,

I^

refringetur a perpendiculari: (156.) quod ex-

pen

u

perimento comprobauit Celeberr. Nolet , Le-

cous de Pbyf. Experim. Tomo I; pag.2725 per

ictum bombardz exploír. Aliter autem fe

l ïndimüü:ä

-

-

habere refra&tionem lucis afferit; quae quon-

j

gmmn

(

I86 Car.IV DE MoTV LVCIS

p

iam nullas aqua' partes e locis fuis dimo-

hx

veat: celerius etiam in medio denfiori fera-

—

i

tur, veluti per DG; quanto enim firmiores

It

NI

[

n

& folidiores exigue partes corporis pelluci-

di fint: tanto facilius ipfi etiam easdem trans-

m*W

n

AE

itum permittere; & ficuti globus eburneus

w[q

liberius voluirur fupra marmor, quam füpra

lutum, facilius füpra terram duram & foli-

:

dam quam mollem & herbofam: ita etiam

[j

&

lumen facilius per cryftalum , quam per

prug

aquam aut aérem , diffundi.

Lumen itaque

Gu

ferri per diagonalem DF , adeoque refringi

W. i

ad perpendicularem. — Videmus igitur Cartefium

d o

cauífam auctz celeritatis quaerere in pelluci-

do corpore ipfo, cum Nexfomus eandem

xitas;:'(

«

deducat ex vi attrahente corporis extra ipfum

exporrecta, intus vero nihil mutante; por-

((

roillum maiorem radii refracti ftatuere cele-

hl

Dl«

Iitatem , aut maiorem vim refringendi, in

*

corpore denfiori quam in rariori; videmus

N

porro ; in hac etiam explicatione effe finus

'nænw

f.n

Inclinationis & Refractionis inratione inuer-

lg

W MI

fa celeritatum ;; fed. miramur , Cartefium hic

I)rmlmw,.nï]

Ítatuiffe diuerfam lucis celeritatem , quam

Ti

g

lg

tamen in inftanti propagari alias exiftimauit.

NA

lr

(62.)

li

iM

M

168.

O

iU

Hoc vt eo exactius rimari poffimus, vi«

b

1

UR

deamus ante , quamnam- corporum vis ve-

ii

H

u

fringendi habeat menfüram ; aut quantitatem ;

vel coguitionem mathematicam. Ponamus

RT

Ll

in

L

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA,

187

- fisimo,

in hunc finem cum Nezetono , Opt. lib. I7, par;

ln i.

te 2, prop. 10 effe füperficiem refringentem Fig.

m f

AB, in quam incidat radius IC, füb angulo 76.

r p

ACI admodum exiguo, vt primum elemen-

sdem r

tum vis refractiue eruere inde potfimus ,

$ ehuray

fitque finus anguli inclinationis DCI — m.;

quam

anguli refracti ECR — 7 , & celeritas radii

m &fol.

9er IC — r, eequalis adeo celeritati per AC;

: jtaetiam

deinde fiat CB — CA — r ; refringetur er-

qum per

go vtcunque hic radius incidens per CR; ob

du

celeritatem attractione externa auctam ex CD

qu gt

in CE. Sed eít (166.) celeritas per IC (1.)

m Cattjm

ad celeritatem per CR — n: m; ergo cele-

dupanm

u endam

ritas per CR erit — -; & huius pars BR,

attractioni

externe antecedenti

deblta P

v ipm

imn

nte; por-

—v (CR —CB-) — v (

D — 1)

pere clee

j n

:x/'(mz--n*)

: il

n

* quod ergo erit elemen-

» effe fini

tum celeriratis per attractionem acquifitee.

Eft autem vis refringendi vti BR; quo ma-

jone iQuee

x jim d

ior enim in eodem temporis momento infi-

nite paruo eft haec: eo maior etiam eft illa;

( A*ïw

fed celeritas , effectus nempe huius vis in

T

tempufculo indicato , eft vti " BR , veluti

in prauitate; & omni reliqua attractione po-

offim*

u w

tentiarum accidit ; ( P. I, 139.) adeoque qua-

H

dratum celeritatis eft vti BR ; hoc eft; vti

onum "

Mi

X quanlml

vis refringendi, qua igitur menfuram tene-

bit

a IÀ

188

Car. IV pE MOTY LYCIS -

li

IM

2

m? —

l

v d

bit ipfius

* indicantis magnitudi-

vient

nl

j

fed

i:

nem abfolutam vis refringentis in aliquo cor-

parri:

pore, competentem omnibus particulis fi-

f

inul fumtis; fed ut eadem eruatur pro par-

uD

ticulis fingulis, de quibus quaftio hzc ver-

fatur, vt nempe harum eruatur vis refrin-

gendi: euidens eft; illam per numerum par-

ticularum in corpore refringente , aut vero

per denfitatem huius; effe diuidendam. .Ex

quo obtinemus quantitatem vis refringendi

n

»üqx

vniuscuiusque particule minimze in corpo-

re aliquo , pofita corporis denfitate z d,

m? — n*

hanc fsquentem ——3

n!

L]

E

169,

Ex his itaque premitfis explicatio Cartefii

fübfiftere nequit.

Sumamus enim aquam;

TL mn

& vitrum commune; eritin illa ( 163.) m

Em(420: ! ——a90 d — 1000; (P. IT 1203

L

& hinc vis refringendi in aqua — 784.

Erit deinde in hoc m — 3152 20; 4 — 2580,.

li

qualem denfitatem in tali vitro Nextonus ex-

pertus eft; vnde fimili calculo- producitur

]

E

vis refringendi in vitro communi — 5436 ,

L

lr

minor priori vi refrinpente in aqua , quze

n

fuit 784;, cum tamen virrum fit corpus

3 n

aqua denfius , & hinc faciliorem luci permit-

W RU.]PUS bïi

1

tat tranfirum , adeoque, ex Cartefíi fententia ,

f

m

maiorem producere debeat vim refringendi ;

R

;1(

vnde

]

"t

REFRACTO, SIVE DE DIOPTRICA.

189

vnde conficitur , Cartefii explicationem ex-

Particulee vitri

p

perienrie eífe contrariam.

fine dubio minus turbant moturm lucis, quam

quoes.

tictls j

particulee füccini aut electri, quia illud den-

fius eft: interim tamen hoc tenet multo mae

pro ptt-

hec vt

jorem vim refringentem , nempe 126,45

cum illud hanc habeat tantum 5436. — Ácce-

? refrit

dit huc etiam illud , quod monet Leibuitius ;

J pi

J Vero

Aor. Lipf. 1622 p. 188 , quod experientia

doceat , radium lucis poft füperatum inte-

Fig,

E

72,

grum medium denfius AY ferri in recta par-

ii

alela RT cum radio prius incidente OS,

n a.

i zl

adeoque recuperare priftinam celeritatem ,

quod globus in marmore primum, deinde

per faíciam huic impofitam denfiorem ; aut

magis villofam ; poftea in reliquo marmo-

ris; promotus facere nequeat.

Qrtfi

176.

us

Fermatius, perpendens in radio directo &

16,)"

reflexo lucem moueri a püncto in punctum

[, 120)

er viam breüiffimam , & confequenter etiarr

-T

in tempore breuilfimo , quià; ob celeritatem

z

pions e

lucis in eodem medio eándem ; longiori

etiam viee opus effet longiori tempore ; con-

möucïw

clufit randem, fore ut lux in motu etiam re-

e flb

fra&to fequatur, non quidem víam breuiffi-

H u

inain, quam experimenrtà ipfi denegánt, fed

lt CW

tamen tempus breuiffimum. Hüic princi-

li p

pio iunxit alrerum, contrarium Cartefiano ;

iif

& Newtoniano; quamuis caterum attractio

ipi

l tef[ingfï

190 CarP. IV nE MOTY Lvctis

yud

ipfi nec incognità erat ; nec ingrata , 7Maa-

ä,.,B, ::L

pertuis Oeuvres, pag. 49, nempe radium lu-

:

inrioi

cis celerius moueri in medio rariori quam in

denfiori , quod valde quidem verifimile erat;

d dirci; [

? Cor(t

m

MU W

hunc quippe celerius moueri in medio mi-

w

sl

]

i

nus refiftenti vacuo & aére, quam in mapis

nE

refiftentibus vitro ; aqua , cryftallo; quod

dam n

Hartfekerus hac fimilitudine expreffit , Curfus

!

N

I

&t

Phyf pag. 89. lucem celerius tranfire per

Ü né

nh.&im

magnam multitudinem infantum, quam vi-

rorum robuftorum.

His premitfis funda-

rig, mentis ita ratiocinatus eft: ex puncto dato

V n

WT QD

76, l;in medio rariori, debeat radius incidens

Rm

peruenire ad datum punctum R , in medio

Dom

u

denfiori , per refractionem , queritur vbinam

it

j

in C debeat incidere? Demitfis perpendicu-

fi

lis in fuperficiem datam AB, medii denfio-

(f

ris inferioris, ponantur AB — 2; IA — b,

g]

BE:c6, GDBCx, ent CA — a-— X5

i

Is

fitque celeritas radiiin medio rariori — p ;

M

«l

in denfiori —

; deducentur hinc recte

Tf«

IC — v (a* — 2ax J- x? -- b*); necnon CR

)

Tif

z (X* 4- c?);atquein motu equabili erunt

4 qy

n

tempora;perIC —

V (à* — 2ax d- x? -f—bl),

j

FDX

h

v 4 e)

; (P. L 85.) quo-

l

per CR —

Df

rum itaque fümma debet efí? omnium alio-

i AR FG R*H

rum pofífibilium minima. Exinde, per me-

TTR

Il

A W

1

thodum de maximis C9 münimis, deducitur

d

v

Wa

-

N o

Y bt

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA.

IOI

DOratt, M.

CA., BC

]C * CR

z p:q; aut vero, finus anguli in-

€ ràdiun .

clinationis eft ad finum anguli refra&ti in ra-

Iriori quinia

tione directa celeritatum. — Hoc autem pla-

erifimije n

ne contrarium eft fententie priori ; (166.)

1n medio mj.

vnde, ftantibus afferto Cartefí, & Nezstoni ,

1am n Rs

in refractione radius lucis non. mouetur per

filo; quoi

datum Ípatum intempore minimo ; nec

Yelft, Guf

etiam in medio rariori mouetur celerius ;

trnfre per

quam in denfiori.

t qum v

ems fute

171.

X u du

Hac vlterius ita demonftro , vt appareat

radius ncdent

Fermatium non tanta cura refractionis ceco-

) R in msdo

nomiam explicuiffe , quantam Cartefius huc

keritür vbinim

impendit; neplexit enim ille phenomenum

ïs pezpendicu-

fuperius fecundum , ( 160.) anguluim refra-

medii denfío-

um femper minorem effe angulo inclina-

4j lus

tionis, fi motus fiat ex medio rariori in den-

fius.

Ad hoc fi attendamus : contradicto-

izi-h

rariori — f

rium eft affümere celeritatem radii inciden-

r hinc recte

tis maiorem quam radii refracti ; quod rFer-

Flgo

, ecnon

matius fecit.

Sit enim radius incidens ED,

74

»quabil erunt

cuius celeritas exponatur fer rectam pro

, *. y -H)i)

lubitu.affümtam FD , & cuius inclinationis

*1DF finus fit m, pofito finu toto 1. lam ,

fine omni alia füppofitione Phyfica, celeri-

qu

tas hec FD refolui poterit in duas laterales

».18»)

orthogonias FG & FH. (P.1, 109.) Por-

omnium r

rofine omni alia peregrina hypothefi cele-

AX

de E7

ritatis parsFH , vel GD, manet intacta, dum

fj

ü

radius vno continuo actu gx D fit refractus

$

k

vt

192

CaP. IV pE MoTVY LVCIS

n

W

DL Eritigitur pro huius moru componen-

do DK — GD — FH, & erecta perpendi-

( Y

cularis KI erit locas Geometricus omniuni

Q Qd

UM

refractorum radiorum ex D in hoc cafu pof-

qi

fibilium.

qui

Ex prafuppofitis autem eft, in

uiangulo FDH , 1: FD — m: FH — m.

gdx

FD — GD — DK — MI ; & in trian

min

liil

gulo

DMI habebitur DI : 1 — MI (m. FD ) : fin.

Vr

m, FD

IDM —

DI

. Cum itaque in refractio-

TCCU

nis negotio angulus hie debeat effe minor

p

angulo inclinationis FDH, & confequenter

d m

(l

etiam finus illius minor finu huius: debebit

n

"

neceffario , ad explicanda pheenomena, effe

Q mad(

'*-B'm'pï *im, adeoque pari neceffitate requi-

| Dl

ritur vt fit FD « DI; hoc eft, celeritas ii

radio incidente minor celeritate radii refrá-

€ti; cuius cum Fermatius aíTumferit contra-

Ad

rium, patet; eundern principalis phaeenome-

ni fuiffe oblirum ; in ipfius enim fimilitudi«

Ti

ne, quam affumfit de viatore,; parum huius

h

intereít an ad perpendicularem accedat; fi-

dh

j

|

ve ab ea recedar; fed in lucis tranfiru expe-

L

Pl

i

EY

rimenta hoc non liberum relinquunt.

Ma-

6s|

nebunt igitur hec inconcuffa , non affumi

q

ofle radium lucis. celerius moueri petf

medium renuius , & tardius per deníumj

vaI*ï

nec deinde radium ex loco in locum trans-

X

ire per duo diuería media breuiffimo teme

ï]eïüïm h

pore.

KM

,U*

17À

D

! Wtty

REFRACTO, SIVE DE DIOPTRICA,

195

ü COW.';()nen.

I 2(0

H ia

Cum igitur in refractione adornanda na-

CU$ Ortiümt

tura neque fequatur viam breuiffimam , ne-

lioc a

que etiam tempus breuiffimum : merito

utem af a

quaritur,an ergo natura hic nullum fibi eli-

*fFH:m,

gatoptimum, nullum fapientiffimum;nullum

l) trnpth

minimum,; nullam parfimoniam ? Refponde-

E

tur autem ; omnino hoc fieri in prefenti

in refracdjo.

etiam cafü ; fed illad; quod minimum eft

in tranfigenda aliqua refractione lücis, non

x f minot

eonfeqenet

effe viam aut fpatium, non effe tempus, fed

effe atlionem , quae confentientibus omnibus

miüs* debebt

noment, d

Philofophis pro menfüra habet productum

ex maffa, celeritate, & fpatio corporis moti.

elfrate u

Deducimur itaque ad explicationem refra-

caferinas i

&ionis Perilluffris Dom. De Maupertuis , qui

sedi relrà

hoc ipfüm primus ftatuit , quod modo di-

erit cottrée

&um eft,in Oeuvres pag. 52 per quam lex re-

; phenors

fraCtionis, natura conueniens ita deducitur.

a il

Incidat radius FD , cuiuscunque longitudi-

arum ho

nis; & refringatur per DI; demiffis perpen-

ccedats

diculis FG & IK , ex datis punclis F & I,

vanfi eXp*

ponantur GK — a, GD — x , adeoque DK

jquunte n

— 2—X,PG — b, IK - c, celeriras radi

, non ld

in medio tenuiori apud F — m , in denfiori

moxi f

apud I—7 ; erit fic fpatium FD—v(b:-J-x2),

& fpatium. DI — V^ (c*4-a* — aax 4- x*).

; pe du

X principio igitur aGozis minime debebit eí-

jn ln *

xeiilin

fe, ob maffülam particulee lucis vtrobique

confiantem , & eandem ; m. v(b? - x 5 4-

D. V/(c* -a* —— aax -- x?) - minimo; vnde

r

P. .

per

j

194 Car. IV DE MoTV LVCIS

per regulas calculi infinitefimalis oritur

nd d

mxdx

n(adx-xdx)

m, GD

——

« Bo

—

Di

, hoc eft

FD

per ]

n, DK

GD

DK

JJR'&WES

Qu

.

"

Ccgri5 4üt vero: -v5

-—ID 7- d419sve

/

finus anguli inclinationis ad finum anguli re-

fradti — n: m , in ratione inuerfa celerita-

li

tum , prouti natura poftulat. (171.)

!j

193

Remittimus ad peculiaria fcripta reliquas

j

U

explicationes Refractionis , nempe Primo;

Barromü & Decbales ; quam , vtrinque ean-

d

dem , defcribit hic Dioptrices p. 152 ille in

hn )

Leli. Opt. atque Celeberr. Muffcbenbrokius in

Secundo

Elem. Phyfice , pag.283 » Edit. 1734.

Leibuüii, qui Fermatio quidem fuffragari vi-

L

vid.

detur, fed reuera Cartefium íequitur

)

AT

Aa. Erud. 1682 , pag. 195 atque Celeberr. Eule-

ri Differt. de principio minime atlionis , pag. s5

r

Terno Iob. Bernoullii, qui Neztoniane expli-

N

cationi magnum ondus adiicit in Atfis Erud.

jr

&

uarto denique Celeberrimi

1701; pag. 19.

.

d

Clairaut , qui

Nezptoniane explicationi maxi-

me fauet ex merito , in Commentar. 4Academ.

(

Scient. Parif. 1739 , pag. 259-

MAT]

174.

P

pl

— Aéri ineffe vim refringendi valde fenfibi-

Ü l'ad l

lem , experimentis in Anglia factis compro-

'*lmlcïtm

batum fuit,cum per prifma vitreum cauumy

Hq'lfeu

u

d

exhauíto aére , infpiceretur obiectum remo-

la

tuim

B

(

n

BC

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA.

I95

s erir

ei

— ——

M

tum ad 2588 pedes , ope telefc

opii ; quod

obiectum deinde , admiffo a

ére in prifma ,

locum priorem füum per 10

TTX

"

4 poll. mutauir;

idem factum quoque eft cu

m

aére intra pri-

Im angu

fma condeníàto; vid. Celeber

r. Muffcbeabra-

tf ceett

kii EfJai de Phyf. pag. 5525

& Oratio Eiusd.

rae-

Lj

fixa experimeutis del Cimeuto

» P4g- XXIII. In

Acad. Scient. Pari(ienfi

dubitarunt. quidam

X felquig

de hoc phenomeno

» €x factis pariter expe-

rimentis: quae cum

deinde exaétius inítitue-

iy Prim,

rentur, dubium fuit füblatum :

Wtiye &i«

)

vid. Hifl. de

I Acad. des Scient. de Paris, 170

0 ; D. 113; nec

P.j; l

*

JunhAs

; Secuno "

/non AMemoires eiusd. 1719; D. 330

17j

frantri vvi-

Ab aéris iraque ipfius diuerfa confiftentia

ftür j Yid,

omnino, &

ur, Eub-

maxime ,

petenda eft lucis Re-

frattio Affronomica dicta

; quae in Aftronomia

.1'15 ) Fl&' ä*

maximi eft momenti.

Lux enim fiderum

lat il

egreflà fertur primum p

er vacua cceleftia,

Af i

donec in A attingat exti

mam noftram atmo-

yleberrim

Ípheram , in

Fig,

cularem AE

qua refringitur ad perpendi-

77*

rio i

; adeoque viam fibi capit AB

*

fa. A

Quodi igir

ur tota atmofpheera diuidatur in

p:ura itrata concentrica :

enhiora

erunt hec femper

» quo propiora fünt terre ; (P.1,

403.) ad

€oque radius fem

vié s

3X perpendicularem

per magis accedet

; Vt ita infinite multa ta-

AUs qui

lia ftrata tranfeund

o viam fequatur curaili-

iv

neam ABCO

bj

(

;que curaa folaris dici folet.: In

uius directi

one vltima CO oculus radium

2

ad

mX

196 Car. IV pE MoTV LvycIs

ad fe peruenire arbitratur ; & confequenter

l

obiectum lucidum, quod reuera in $ pofi-

F

10

tum eít, in producta OC , aut in F ; fitum

efle putat.

176.

Eft enitn axioma Dioptricum , locum ob-

ie£ti radiantis zeftimari ex directione; in qua

nbg

radii viforii pars vltima oculum intrat ; quic-

quid in medio itinere inter rem & oculum

per refra&ctionem mutetur; quia oculus ne-

urni

quit percipere ; quid radiis per occurfi

mediorum extra fe accidat, fed putat , illos

[

P d

pergere in eandem femper plagam ; in qua

d

f

viam füam finiunt. Vid. Kepleri Dioptr. p. 96.

Vnde iam per(picitur, fidera omnia per re-

Il

fractionem altius attolli, neque in vero lo-

co a nobis cerni , nifi.quando fünt in verti-

ce noftro. Erit preeterea variabilis heec lu-

cis per atmofpheeram via , quia & aéris con-

fiftentia indies mutatur, tefte Barometro; &

)u

modo plures , modo pauciores ; in eo ha-

rent Vapores atque exhalationes, vario mo-

do lucem refringentes.

Ita ccelo nubilo ob-

iectum terreftre etiam longe remotum per

telefcopium fixum contuentes altius pofitum

deprehendimus , quam tempore fereno ;

quamuis contrarium horum fentire videa-

tur Keplerus , l. c. pag. 65 ; experimentumque

afferat, quod vero huc nihil facit.

i77

W

Y Utts

REFRACTO;SIVE DE DIOPTRICA. I97

coqï:qaemer

I'

T2 nf

Hc refractionis Afironomicæ doctrina

n inn

antiquis plane fuit incognita.

Hinc mira

ipfis videbatur eclipfis lunz , fole adhuc in-

occiduo; hinc orta eft admiratio Ptolemei ,

cum zquinoctium in eodem die ob(eruaret

, locum o*

bis ; & Hollandorum , cum folem 17 die-

jone, in qu

buscitius füpra horizontem eleuatum cer-

Intrzt; quic-

nerentin Noua Sembla; hinc etiam oriuntur

L oculüm

Eadem autem hec

crepufcula quotidiana.

à Qd m

cognitio in Zlbafemi , & Vitellionis , Opticis

yr otcurum

quodammodo eft indicata ; fed ita, vt cre-

] pua;

diderint radium per stherem recta profe-

p , inqu

&um in folo extimo atmofph:eree ftrato re-

Difit.) D

fringi aliquantum , fed deinde porro recto

Yi per 1

tramite ad nos peruenire.

Primus 73cho

i vero Io-

easdem fenfibiles effe & deprehendit , & ab

n vet-

iis fibi cauit , tam in luna quam in fixis ,

jig ha -

quod teftanrur Keplerus , Dioptr. pag. 65 , &

y ab o«

Longomontanus Aflron. Danice pag. 125. Gemma

ro.metmäa

Frifius quidem negauit a fe vllas vnquam ob-

eruatas fuiffe retrac

,meoE

iones; fed 73cbo hoc af-

)

vano m

fecutus eft, quod cr

affum illius inftrumen-

tum , baculum nem

( qublot

pe Afironomicum , effugit.

KUBD F e. pag. óa.

Primum aurem creditae

emoum

jl

j

qus p

fuerunt. refra&tiones nocentes altitudinibus

n

port

non nifi ad 45* , donec Caffinus fenior eas ad

n

Zenith víque extendi deprehendiffet ; qui

lü'lmenmm'

idem porro ex obferuationibus variis didi-

fich

(

cit ; refra&tiones ab Aequatore Polum ver-

us femper increfcere, ob denfiorem (ine

dubio

IN 3

yuc

I98 Car. IV pE MOTV LYCIS

dubio aérem hic quam ibi, ita vt prope Ae-

quatorem fint 1 minores , & prope Polum

duplo fere maiores, quam Parifiis ; ad quod

T.I/-:r

Y

accedir quoque Longomontanus l. c. vndecon-

clufüm fuit, folem fub Polo multo citius

apparere debere quam poft fex meníes, &

crepufculum ibi dari fere perpetuum.

li

178.

| [j

Defcendimus itaque iam ad applicationem

refractionis variam , & primam quidem ,

quando iíla fit per medium diuerfüm vni-

OT

cum ex vna etiam fola parte terminatum,

ex altera autem in indefinitum abiens.

Cui

| Q

mi

Fig. fini obtinendo incidat radius AB in medium

h

7$. tale circulariter terninauum GD , prope

axem AGCF , vt AB & AG , BF & GF

haberi queant eiusdem fere longitudinis; fit-

que in medio denfiori infinito radius refra-

&us BF, concurrens cum axe in F ; ductis

itaque rectis vti figura commonftrat, ponan-

tur radius incidens AB — 4 — AG ; refractus

BF — GF — x, BH — 5, radius curuatu-

re circularis CB — 7 ; ratio refractionis m:

"

Atque erir in triangulis fimilibus ABH;

XUnte

ACD, AB(a): BH (y) —— AC (a 4- 0:CD —

AT* Y. :ip rriangulis fimilibus BFH, CFE,

habebirur, BF 9) : BH (y) — CF (x—25:

X-r.y

T

M

EE -

; vnde conficitur

.

l u*Olw

x-ny

hn

VIrttg

REFRACTO,; SIVE DE DIOPTRICA.

199

VE r de.

X-rny

Dropehm

X

— m: n, atque deducitur x — GF —

mar

EC

TET

an-n,a-

aF 5 n qua fola expreffione conti-

Thulto C

nentur jam omnes caíus infiniti, qui dari

t ments, d

poflunt in hac re ; adeoque etiam omnia il

um

la theoremata particularia , que apud ple-

rosque fcriptores Dioptricos in hoc nego-

tio, non fine faftidio, occurrunt.

179.

nlicatontm

y quim ,

Dabimus igitur aliquot tantum exempla. Sit

radius incidens AB axi parallelus , dico illum

juertum vil-

tertmintum,

concurrere cum hoc vltra centrum C. . Eft

mar

mr

abiens. u

enim fica — oo» hinc GF —

—

D medium

m-n,à m-n

r; quod ftatim in oculos incurrit. In eodem

3 , prope

IF & GF

autem caíü radiorum incidentium paral-

mr

—

dinis, -

lelorum , eft, vti vidimus, GF —

m-n ?

us teft-

hoc eft, GF ad radium fphericitatis r — m :

BF ) dndis

m—n. $i fuperficies GB fit plana : poni

Jrat, pontt

deberí— 6; fimc GF — 037 . ma

-

!il'

n

5

m

J corutt

quod indicat , focum F' cadere in partem

oppofitam ; adeoque radiorum refractorum

fraionis £

non dari focum realem, íed folum imaoina-

libus 2

rium , aut virtualem. (157.) Ex his paucis

l.*.r)'.CDï

0

poterit in reliquis eriam

omnibus fimili per-

sB

Ípicuitate iudicium ferri.

YSG;

J

Si oculus O , in medio denfiori con(titu-

Fig.

L

| [

fus , obiectum in rariori pofitum afpiciaz ,

27

üd[uï ï

!

hoc

4

200

CaArpP.IV DE MOTV LVCIS

m

hoc apparebit illi minus , quam reuera eft.

SJ*U (

a

[

Q

TNam , fit ab obiecto vnus incidens AF , eius-

que refractus FO ; alter incidens BG , & re-

Wf

fra&tus GO : apparebit res ipía AD oculo

[Uy

füb angulo optico ; aO b , productis fcili-

cet refractis OF in 2 , OG in »; eft autem

angulus aO b minor angulo AOB , & ex

maioritate vel minoritate huius anguli opti-

;E]

ci iudicar oculus de magnitudine obiecto-

!

[

rum ; (87; & 176.) ergo patet propofitum.

Hominibus itaque fuüb aquas fübmerfis, aut

il

M

»

iM

[

pifcibus in his natantibus , obiecta minora

apparent externa ; quam reuera fünt ; aut

a

M

am

etiam fi animus ex confüetudine cognitum

habeat anpulum opticum rei eiusdem in

eodem medio vifie , obiecta apparebunt

ipfi remotiora, quam reuera funt. Con-

trarium erpo accidere debet , fi oculus fue-

Mi

rit in medio rariori , obiectum in denfiori.

Hinc planum, cui cubus vitreus politus im-

ponitur ; ad dimidiam altitudinis partem at-

tollitur; fundus vafis aqua pleni pariter at-

l ch l

tollitur ; & pifces, aliaque corpora füb aquis

EM

I)

N

!

pofita , propiora videntur quam reuera fünt;

..

pertinet huc , qua ratione pifces fub aqua

ij

f/fl":ïlkz]

dïä

natantes fclopeto fint perendi. — Vid. wNolet;

L'f Umm q'»'(x

Legons de Pbyfique , tome 1 , pag. 286.

Ti

18I.

Secundam refra&tionis applicationem facie-

mus in medio diuerfo vnico; ífed vtrinque

,m ;*gm[ q

"l [

circu-

"

l

REFRACTO,; SIVE DE DIOPTRICA. 20I

| n od

circulari figura , terminato ; quàles fünt len-

ns A i.

tes dioptrice vocate , füperius defcriptae.

J

(157.) De hifce demonftrauimus in Commen-

| AD o

tar. Acád. Scient. Petropol. tomo XII, pag. 260

dudis (i.

fi vnius conuexitatis DBE femidiamerter fit

;ll aum

cI— r ; alterius conuexitatis DAE femidia-

Fig.

OD, &ar

meter CH — R, diftantia GA puncti radian- 8o.

tpull o

tis G a füperficie lentis anteriori — p ; craf-

» Obietdo-

fities lentis AB — 4, ratio refra&tionis — m:

opoftum,

42 , effe radii incidentis valde propinqui ad

merts, qut

axem GA punéctum concurfus, feu focum F,

f minort

ibi, vbi e

BF —n R(:ää.mp—l— rfp.nd):

1 fünt ; at

m—n«.(t-:—d. mp -fr'i*p.nd) T mR(m-n. p-nr)- Ille

t conim

autem radius , qui inaxem GAF i1pfum in-

alusdem i

cidit ,quia perpendiculariter incidit, & egre-

!pparebum

ditur , (157.) irrefractus per omnem lentem

y. Con-

tranfit, adeoque pro norma reliquorum af-

xllus -

fümitur.

Sin igitur craílities lentis negligi

i d.

poffit in refpectu ad reliquas quantitates

glits -

preíentes , erit 2 — o; & BF —npRr:

artem d-

(p. m - n, R*r— nR [).

Porro erit pro lente

iritet d

Vitre4, u qua m :n2e3.:2, 1632 BE —

2Rrp

m fbaqu

Rptrp-2Rr 5

& pro lente vitrea zqualirer

geuera t

p

conuexa, in qua R — r, erit BF —

Z

*

ss füb 1

Vi M

uge omnia quidem ad fequentia facillime

ub

demonílranda hic füpponimus.

I82.

aponet F*

Radii igitur ex rariori medio in denfius

incidentes , & deinde in idem cum priori

iterum

s

IN

202 CArP.IV pE MOTV LVCIS

yua

iterum elapfi, veluti fit in radiis vitrum vtrins

fiout

j

(l X

que terminatum permeantibus ; fequenti le-

Tif

gi obediunt , fi vitrum fuerit plano - pla-

Reh

num, vel vtrinque lineis rectis parallelis

terminatum.

uoniam tale vitrum aequi-

pollet lenti vitre& eiusdem femidiametri

l

fma

Ícilicet. vtriusque infinite : adhibenda hic

erit formula antecedens BF — P. ; fed eft

-

hoc cafu r z 00 , ergo erit hic BF z — P.

[

E

(

Igitur , cum crafífities talis vitri neglipi ple-

Qu |

rumque poffit, radiiita rurfus exeunt , ac

IU

'"

fi ex eodem puncdto A propaparentur , con-

Ti

Ilj

W r'«*

fequenter punctum concurfus habent nega-

t00.

tiuum , aut focum imaginarium. (157.) Si

f:

4f

proinde radii incidant paralleli, pofita nem-

pe p —oo: tum hi paralleli virro ite-

Jj

rum exibunt.

Vbi vero accidat, vt craffities

vitri talis plano - plani nequeat negligi , tum

adhibenda erit formularum precedentium

j5

(181.) illa, que

generalior ch ; & d adhuc

ntra fe continet.

183.

iil

m

dv

Radii autem tranfeuntes per lentem vi-

IN (

tream conuexo - conuexam , vel conuexo-

planam , hoc primo efficiunt ; vt habeant fo^

cum realem , aut pundtum concurfus , in

lentis axe pofitum. (157.) Hoc experimen-

VO

to probatur ; quo ralis lens charta ; aliquot

Qu

foraminulis perforata , obducimur, & libero

W. (ng

oli

Lt

REÉFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. 2053

i.

foli obuertitur, admota alia charta alba & pla-

QUi h

na; fic enim obferuatur , radios folis per fo-

D.

ramina chartz prioris tranfeuntes, hanc po-

ls pirglis

fteriorem chartam remouendo vel admouen-

um æquj.

do, in talem fitum poffe colligi , vt omnes

nidamen,

fimul non nifi vnicum punétum lucidum ef-

ibendz l

forment.

Vel etiam , fi radius folaris am-

plior in cameram obfcuram immiffus tali

ä;fedcf!

lente excipitur ; vbi ille pone hanc in vifi-

z-j

bile punctum vnicum , in aére fine pariete

iqini

confpicuum , collieitur , e quo deinde ra-

BgU UC

dii diuergentes porro exeunr, atque vlte-

r QUn-

rius propagantur.

Atque hoc experimen-

d n

to docemur etiam Phyfice formare, & pr«c-

(]) Y

fens fiflere , puutium vadians , quale eft hic

ol neft«

ipfe focus in aére pendulus ; non Geome-

1I0. I6«

trice, fed cum aliqua latitudine , confidera-

ctalfties

tus , radios eiiciens diuergentes ; (85.) cum

l

g, Qu

eentt

à

folis radii, ob ingentem diftantiam non di-

vergentes, fed ad fenfüm paralleli ad nos

TE

perueniant.

Ex quo patet, in Experimen-

to illo radios a charta obducta refiduos len-

tem penetrantes in puncto congregari ; in

oc autem omnes vifibilem atque integrum

lentem ?

formare focum , qui eft vertex coni fui lu-

] conitt*

miinofi.

hst

n

184.

nouris»

ex erimiü

Ex formulis antecedentibus (181.) eadem

&c fequenti modo deducuntur.

In lente

ytta ,

Jl

Iiiti

etro-

conuexo - chïuexa inequalium diam

ruim

204 CaArP. IV DE MOTV LYVCIS

s

rum, pofitis omnibus radiis non adeo pro-

W

cul ab axe incidenribus, & neglecta craffitie

3

2Rrp

k

lentis , eft in lente vitrea BF —

Rp T rp- 3Rr "

M

(181.) Quoniam vero hz lentes plerumque

füunt eiusdem vtrinque diametri , ponatur

Lp

Fig

R r, vnde fit BF —

E

; ex quo appa-

$o

ret , focum hic dari realem, modo fit p r;

deinde difcimus hinc etiam determinare di-

ftantiam foci a lente, vel conftru&tione Geo-

Si

metrica, vel facili calculo Arithmetico.

autem cafus fit de Sole, cuius radii inciden-

tes pro infinite longis haberi poffunt; pona-

z

tur vlrerius p — ce , vnde fit iam BF —

——

TY oo

oo-t

— L95. 5 vt itaque in lente vitrea;

oo

gqualiter conuexa ; radii folares prope axem

incidentes focum fuum habeant in diftantia

In lente

femidiametri conuexitatis in lente.

autem plano- conuexa ponatur fimiliter pri-

q

2tp

* vnde ta-

mo R — oo , eruetur BF —

) 2f

)

lis lens focum habet fere duplo-plus diftan-

Ws

tema lente quam prior.. Porro ponantur ra-

QUE

dii folares pro incidentibus;

erit iam denuo

p oo, vnde BF — 2r, exa

&e duplo maior

l"llii 1

d

quam in precedentilente. Quc omnia ea-

ormj

em prodeunt, fi ponatur r & oo , hoc eít;

VA Qd

el

fi in plano- conuexa lente conuexitas radiis

"RO

incidentibus obuertatur , atque hinc in vtro-

W

ius

L;S. ;ji

que hoc cafü manet focus inuariatus ; quo

lP

NI

?xperimenra etiam ,euincunt.

"i

18j

lfttg

REFRACTO,; SIVE DE DIOPTRICA. 205

1 d.

185.

ltdtlie

p

Hucusque focum lentis confiderauimus

bfri

fa&ctum a folis illis radiis incidentibus ; qui

pleungs

axem lentis proxime quafi ftringunt. (181.)

1, ponar

Videamus vero nunc , quid accidat aliis ;

longius ab axe incidentibus, vbi quidem ca-

Qu

fum fupponamus .fimplici(ïimum , in lente

b ftyprn

plano- conuexa , femicirculari ; cuius dimi-

minate d-

ione Geo-

dium per axem fectum fit quadrans cBD ,

Fig.

Sl.

w X

& radii incidentes GH axi paralleli. Ponsf-

tur vitri femidiameter c E — , anguli incli-

Qd o

nationis GIc finus p; cof. q ; pofito finu to-

fint; o

to — 1; atque erit anguli refracti FIK finus

um DP z

P

—

—

-

cofinusz; J* —9P^)., quia radius

lnte Itl

perpendiculariter incidens irrefractus per vi-

üpe axem

dilntia

trum tranfit; adeoque apud I folum refrin-

Tolerte

gitur ex vitro in aérem. Ex his duobus an-

eulis datis inueniatur eorundem differentia

ylite i

LIF, aut IFc, ex quibus in triangulo TF c

! vt

deducitur , per Trigonometriam, BF — cF

jus difue

—«cB z

3r

34-"(4-9pp "

Jongnic t

um tU

186.

dupïo ma'.fr

Ex hac formula confequitur, radium in-

A

cidentem in ipfo axe, aut proxime eum ; vbi

,

(

nempe eftp —0, q — 1,effe i 2r, vti an-

uex

)hh 1

Mu

tea deduximus. (184.) Noretur autem in

hoc problemare , anguli inclinationis GIc

TU U

Taenfuram efle ipfüm arcum lentis BI, ob

!

tadios

UWU

206

Car. IV pE MOTY LVCIS

radios axi parallelos incidentes ; quot ita-

a

que graduum erit angulus inclinationis : to-

Adhibeatur

qi

tidem quoque erit arcus DI.

(

itaque calculus , & inuenietur, pofito angu-

j!

lo inclinationis , vel arcu

BI

effe

les)

E5

—

|

io

"

D

OG

x'jngz

io

—

—

le olo

q

|

L

—

—

lo ol o

P o

.

0

Ij

Olo o

DC

—

——

20

MM M - ho

o

Ooje O

-

H

1là

Ex hac tabella manifeftum eft, focum radio-

ld

rum axi vicinorum effe remotiífimum a len-

li

te ; nimirum 27 diftantem a füperficie len-

] !

x

"

tis; radios remotiores autem GH ab axe,

TX

foco füo propius continuo accedere ad ean-

:

dem füperficiem , quia BF continuo decre-

jj Y

Ícit; mutari autem fic focum ex puncto in

3

i

circellum diametri fenfibilis , nempe

100

Y5

EUA

$20

do9o

r, *7.r,íübaneulis inclinationis, velar-

AHEE

cubus BL, refpectiuis 10* , 15?, & 209. Cum

M

le

vero in lente conuexo- conuexa focus prin-

Id

cipalis diftet dimidia parte huius ientis: (184.)

1 Q

de illa fimiliter poffümus iudicium ferre.

R

Hic igitur radiorum incidentium ab axe

remotorum difceffusa foco, in vnicum pun-

Es

"u (j

&um F redigendo ; vocatur radiorum re-

Hl

i

fVX

fracterum Aberratie , atque docet , radios in-

WLWI j

&

cidentes , ab axe aliquantum remotos , ad

J'm wm].

Aten

focum conftituendum plane effe inutiles &

ii

füper-

EE

Ws

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. £07

j i.

füperuacaneos ; quia nempe hunc nimis di-

Xfrh: .

latant atque extendunt ; quam vt officio füo

Adlizs

fungi poffit, quod eft, radios in vnicum

o a.

yunétum aut Gieometricum , aut Phyficum,

colligere.

*

1$87.

Lens ipgitur vitrea conuexo- conuexa, vel

conuexo- plana, exponatur radiis folaribus

ia , vtipfius axis cum directione radiorum

coincidat ; fi dein corpus combuftibile po-

"

ne hanc lentem in legitima diftantia locetur,

x r

obferuabitur , illud comburi.

Oritur hic

imum alet-

effectus ex eo, quia, per modo demonftra-

erficie l-

tà , radii folares per rale vitrum tranfeuntes ;

D] 2 a,

antea difperfi, nunc congregantur , atque

tad ei-

ob hanc ignis collectionem ; magnamque

j dectt-

intenfitatem , (85.) violenter vrunt. Hinc

etiam vocatur illud punétum , in quo folo

pm&o n

ypeish

hec combuftio locum habet , Focus talis

lentis , & lens vitrea ipía refpectu huius ef-

nis, l-

x Cum

fectus diciturlens cauflica vel vfloria. — Si pro-

pter aberrationem radiorum non fatis arcte

ais pn

nis: 184

colligantur radii folares: tum antequam ad

qum x

ocuimn perueniant , obiicitur eis alia adhuc

minor lens conuexa , quee lens collediua , vel

um 54

miam

vitrum colleiuum dicitur ; cuius ope radii

in minus adhuc fpatium colliguntur , pro-

sdiorit

pius vniuntur ; adeoque vehementius vrunt.

« rb

Hanc vim comburendi adícribendam effe ra-

ml ïj

diorum congregationi ranifeftum eít ex eo,

s

quia

W

ao8 CaP. IV DbE MOTY LvCrs

g

uia tales lentes caufticae ex glacie quoque

1 äerf JMO '

at Q

pellucida confecta: eundem edunt effectum,

dummodo forma lerfticularis accurata ipfis

ijjf,?dO ; ltnq

concilietur ; immo aqua replete fpheree vi-

m

treg idem efficiunt ; & fpecula quoque cau-

«2 Q 0

]y

ftica preeparantur ; (146.) que non nifi ex

g

"

i

ligno excauato ; ftramine nitido accurate ob-

a

edi

ll

ducto, aut etiam nitide deaurato, conítant.

x.ï

Lentes tales plano - conuexze ad.duplo maio-

(

Mi

TUfT

rem diftantiam obiecta comburunt quam

|

jui b

iV

".

conuexo-conueX& ; (184:) & quoniam ra-

dii füb maiori angulo quam 10? incidentes

10l

ad focum conftituendum fünt inutiles: (186.)

integer arcus circularis lentem caufticam

n

comprehendens maior non confici folet

jit:

quam 20?.

Sed dantur etiam lentes vitreze

j

If

duorum diuerforum focorum , fi nempe al-

&lb

terutra füperficies lentis habeat diucríam

"t')

conuexitatem ; duplici radio debitam.

Hif

188.

s

UL

1 COT

Facile autem patet , eo maiorem prodire

!

]i

L2/]

CEpl

effe&um tam vitrorum quam fpeculorum

j

caufticorum , quo maiorem illa excipiant

T q

10

numerum radiorum, hoc eft, quo amplio-

ra fint, aut maiorem habeant chordam fuse

t t

conuexitatis , quae etiam diameter eorundem

;;:z'rimmm |

vocari folet; ac deinde , quo anguftius fit

l

Tif

W

fpatium foci, in quod radii cogunrur. Cum

rï( A& a

M:

l

NT

itaque Tfchirubufiis , primus lentium caufti-

um

8

u

mhy

garum maiorum inuentor , vidiffet, foc

a

d Q

]à

l

M

N

A(ty

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. 209

'

"u

ab iis fieri iufto capaciorem , qui nocear

tdiim,

ignis intenfitati , cogitauit de foco hoc magis

JUft tjg

contrahendo ; lentique füe principali par-

Dheres.

allelam adiunxit aliam . minorem , col/etti-

IOqQt d-

vum vocatam, qua omnes radii per princi-

)on ni(

palem iam transgreffi denuo exciperentur ;

Clfdfe -

ita enim deprehendit poítea focum reddi

conftan,

Taulto anguítiorem , vt cum antea teneret

lo mio-

diametrum 9 linearum , hec effet nunc tan-

Qt quim

tum 4 lin. cum praterea nouus hic focus

QIYamm T

ropior eft vitro quam ante, commodiores

"

indentes

efficit etiam obferuationes inftituendas.

i

]e

n"

NU

Ó

l

caulicam

189.

Yi o

-. Veteribus etiam vitra cauftica cognita füif-

t5 VIITR

fe deduxit De la Hire in Commentar. Academ.

me d-

Parif. 1708 , p. 135 exloco Ariftopbanis in Co-

fuerfom

5dia , cui titulus Nubes , a&. II, fceua 1. Pli-

m

mius quoque Nat. Hifl. lib. 56 , loquitur de

fpheris vitreis, quibus foli expofitis cutem

vprotorum Medici comburant ; Latlautius ,

n prodie

libro de 4Àra Dei, cap. 10, mentionem facit

yeulorur

fpherarum vitrearum aqua repletarum , fo-

xl

lique expofitarum , quibus ignis in fummo

Qo atmp/

etiam frigore accendi queat. Vid. Differta-

vrdun

tio de Experimentorum Pbyficorum fcriptoribus

t eonj"fm

noftra $. I.

Primus autem ; và . fpecula,

300

I y

(148.) ita precipue etiam vitra cauftica in-

Qu

D

ignis magnirudinis elaborauit ; non indica-

n a

a methodo , Tfchbirnbufius , diametri fcilicet,

j

In y

jj

Ü

vel chorde €o

nuexitàdis, 3 & 4 pedu

P. lil

9s

210

Car. IV pE MOTY LVCIS.

g

qua defcribit in AGis Erud.16915 p. $175 &

g, Gf

Jj D

16975 p.415. Talevitrum caufticum Tfcbira-

bufianum afferuatur in Pinacotheca Academice

n t

Conftat illud

fcientiarum . Petropolitanee.

ä-"'j í Ud [»bf!

duobus vitris, Principali ; & Collectiuo. In

QUH)US

principali inueni diftantiam foci a fuperficie

"

$43 partium ; quarum 100 efficiunt pedem

i5 p

Londineníem , & diametrum huius foci cir-

[

cularis 42 part. idem , quantum iudicari pot-

eft, vtrinque eiusdem eít conuexitatis ; &

UW Y

pl

chordam huius tenet 186 part. craffitiem au-

11

tem 17 part.

In vitro collectiuo folo in-

l

Jf

veni diftantiiam foci a fuüperficie 160 part.

diametrum autem foci 2 part; hoc quoque

M

D

bh

vtrinque eiusdem eft conuexitatis ; & conti-

J Y

net chordam 62 partium ; craffitiem vero 6

part. Superficies vitri vtriusque , regulis fer-

l

reis iunctorum , parallele funt , & diítant

!

inter fe 338 part. cum tota machina eft com-

AUL

pofita ex viroque vitro ; focus communriis di-

Q m

flat a füperficie vitri collectiui 91 part. &

foci compofiti diameter adhuc eft 2 part.

$ DT

uhflæ t

MW

K

Arcus integer ; q

uem vitrum principale con-

I

tinet , eft 21*. Aliud virrum Zfcbirnbufia-

4

j

aum celebratum fuit in Nouis Lipf. 17445 i.

Altm D

V

XCI, diametri 2 ped. 4 poll.a Lebmanno he-

N

tl

^v

redibus relictum ; tertiium , diametri 3 pe-

Ghm

mhunlm w

dum , quod Dux Aurelianenfis a Tfchiruba-

fio fibi comparauit, defcribitur ab Hombergo ;

"i FJJLQ tf t

D

M

Conmment. Acad. Scient. Parif. 1702, p. 147; quar-

A

WA

tum tale vitrum ; & eiusdem cum priori dia-

N

E*r

melri;

MUIPQ

"-

LOI

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA,

211

)l &

metri , Caffellis afferuari |

[ficumïï'kïy;;.

egitur apud Fon-

tenellium;, Eloge de Mr.

Hartfeeker , p. 295;

iC ÁAclnie

erator

Conftt dl

quintum denique Imp

1 Leopoldo fuit

Jolledino.

oblatum , vid. Eloge de Mr.

de qjchirabaus , 1.

c. pag. 177.

uibus adiici

1 a füpefis

o lentes alias ma-

nas , aqua repletas

» quas defcribit Hertelius,

ciünt pedem

ill

aius foci d.

e vitris poliendis , p.

idicri pot

190.

Jeyitts ,

xufitiem qt-

Effectus vitrorum caufticorum , Vti etiam

peculorum ; qui fümuntur ab obie&tis im-

o f 1-

pofitis carb

oni duriori, probe excocto, aut

te 160 put

orcellanae

, vel lateri

hoc quae

f

ter edocuerunt.

; primo hac genera-

is, d cont-

Corpora nigra citius com-

uruntur quam al

ba, veluti creta , quia íci-

tiem Vero 6

licet illa parum 1

repulis fer-

ucis refle&tunt , vnde etiam

veltes nigree in folis eftu magnum & incom-

& difünr

modum calorem contrahunt.

Omnia obie-

u d o

a ipforum violentiz permiffa aut lique-

qmunsde

cunt;autin vitrum mutantur, aut in calcem

; pat. 4

a

b

eunt, aut in auras per modu

m fumi difper-

eü j paï[.

guntur.

f ode Q

effeé£tum n

Lune etiam plenz radii nullum

ec in thermometrum edunt. vid.

chbi'm,ujii-

A. R. 1697,pag. 41f.

Lignum tenerrimum

u

b

)J' 1744] 3;&9.

aqua pofitum videtur quidem integrum

La

Ianere ; fed fractum apparet intus in car-

amen ;

ones mutarum ;

quia hic aque non com-

s f

mqnicat focus nifi

certum caloris gradum in-

eriorem ; & i

J» Ham'veïgfv

mparem ligno accendendo ;

A

quod impedit v

t partes aquis contigue in car-

(

n p

P

fl

ones abire poffint. vid. Berbaue Cbemia ;

A

P-I,

gmá

212 Carp. IV pre MOTV LVCIS

P.I, pag.248. lgnisinfoco colleétus ditfi-

l ehns m

patarenam per ipfum transiectam ad venti

, Vi

iMl

modum , obferuante Hartfaekero , Curf.. Pbyf.

n

T

ag. $5; & focus lentis in diametro 13 poll.

allifus ad tenuem laminam elafticam ; ex pa-

m

Mi

riete firmo prominentem , huic vibrariones

[

inducit tefte Hombergo; Mem. de Paris 17085

pég. 25 ; deinde ex foco fpeculum verfus edi-

ä

tus fonus augetur, indicante Sfurmio , Coll.

Cur. P. I p. 157... Intra breuis minuti fpa-

tium metalla in hoc foco fufa cadunt, vt &

W. XM

femimetalla omnia explorata hactenus. Ima-

| fbfued

i

go folis fpeculo plano excepta ; atque ab hoc

t

n

repercuffa in fpeculum caufticum, aut reper-

cuífa etiam ab aquis, facit focum eiusdem fere

[

violentie ac radius directus. Metalla omnia

vitrificantur ; fi porcellanz imponantur.

I9I.

- Aurum quidem huic foco expofitum li-

;

uefcit in fec. 4, & in vitrum rubinos referens

abiit 7fcbirnbufio.

Sed Hombergius vfus vitro

tripedali (189.) exactiffime in hec inquirens;

J

deprehendit , triplicem auri puri hic dari

D)

mutationem ; abire in auras per fumum ;

M

iranfire in vitrum ; & profilire in a&rein per

ranula minutiífima.

Aurum igitur & ar-

"

gentu

m volatilia fünt in hoc igne coelefti ; vti

:A .;d

I

(.

N

n.kmm C

reliqua

metalla ralia fünt in igne noftro ter-

dmïHMm

reítri.

Aurum purum fpiritu falis calcina-

^

1 Ti

tum , & fufüm deinde in foco , multum fu-

.

ï;'&mlm :

mi eiicit; atque tandem in vitrum violacel

c919-

n f

Wt

REFRACTO, SIVE DE DIOPTRICA. 213

llss

coloris mutatur.

Si maffa

m dvl

auri exponatur

foco, vitrificatio non fítatin

1 apparet , fed

; Quj

fenfim formatur füb euttul

a liquefacta vbi

10 [5 B

prius in puluerem redactum

Im;erp

fuit , quod opti-

me füccedit, fi tale aurum a

liquando a foco

vibrations

parum remoueatur ; ne pul

Butis 17j

uis difpergatur ;

vt charta excipi potfit.

Argentum purum

verfüs ed.

multo magis fumat quam

qio, Cl

aurum ; &fi plum-

bo fuerit depuratum no

n abit in vitrum ,

intr f-

quod hoc folo cafü fit fi

antimonio depure-

i, v

tur. Vtrumque horum metallorum , f2mel

ems, Imt-

füb foco carlefti fufüm , multo difficilius de-

qeà lr

inde ab igne vulgari liquefcunt, neque etiam

j OL ID

tam cito poftea foluuntur.

Ignis enim fo-

udemfen

laris eft ipnis puriffimus ,

minime mixtus

jj omnit

materiis oleofis ligni, hinc etiam magis vio-

AOCU

lentus eft quam culinaris, & in merallis poft

fufionem a fole pori fiunt minores, & ma-

Áim

teria magis compacta ; vitrum ex auro fa-

o

€tum leuius eft auro.

His experimentis

D

Homl)ergiam's obiecit Har

Lfckerus , te&&o fuo

inquire

nomine, vid. Kloges de F

[/)

utenelle , T. IT, p-285

ü W et

aurum per fe non mutari in vitrum ; fed id

d

accidiffe Homiberoio tantum ex mixtis auro

p m

puluifculis tenuiífimis carbonis ; cul aurum

tpiur i

in foco erat i

g]ï[

hic, fi

mpofitum ; ad quod refpondit

at

c futurum efle , vt etiam arpentum

plum

0 depuratum abire debeat in vitrum :

E nofï? »üï

(j d

quod tamen minime fiat.

Porro vitrum

Tíchirnhufianum conuertit aurum cum ter-

m*

t2 porcellana mixtum in vitrum purpureum;

w

;

3

maene-

214 Car. IV nE MoTV LVCIS

t

MO

magnetem & heematitem inferrum. Silices

Dl

15

t^

calcinati in fluorem redigi non poffunt ; cum

q8t05 DO

calce viua autem fi miíceantur , fluorem ac-

!

quirunt; fecundum Frid. Hoffmanni -Demnon-

'(;t;;ndidu

f

f 1

firat. Pbyf. curiof. Dem. IX.

n

192.

"m

[

Deinde iidem effectus fpecialiores obfer-

1

1

imelh

vati fuerunt fequentes.

Primo , Hyacinthus

Tonit

*

Luï.

À

|

liquefatus eft in 133 fecundis temporis ,

^

N

qua fecunda in fíequentibus retinebimus.

"l'opatius ex Silefia in calcem mutatus poft

628.

Carbunculus liquef. in 4. . Opalus in

23.

Achatus mutauit colorem in 5.

Reli-

ui lapides pretiofi; genuini , orientales, non

í

u

nduntur, fed colorem , nitorem, « poli-

turam perdunt , vti factum eít in adaman-

te poít femihorii rempus. vid. Joural des

Savaus 1684 , p. 66. In foco vitri cauftici Ma-

ni Ducis Hetrurie diffipatus tandem fuit

adamas in auras.

Gioraz. d' Italia , Tom. 8 ,

pag. 232; ab igne ordinario autem adamas

nullum detrimentum capit ; fed potius me-

4

AU. ]

il

V

lior euadit. Rieger, Iutrod. ad not. verum nat.

€9 artef. Tom. I p. 219. Idem accidit in Grana-

to, qui tamen in i

ne culinari fortiffimo

ruborem füuum con

j

eruat , tefte Henuckelio.

Lapis Lazuli albefcit in 7; in fpumam ver-

E M'Imufï

fus poft 32. . Lapis fiffilis, vel Ardofia; vi-

trefactus eft in 3 ; in vitrum nigrum , ex quo

l me ]

i IUm

fila quoque duci poffunt.

Lapis fclopeta-

riu$

RU

l

REFRACTO,; SIVE DE DIOPTRICA. 21I$

I Vi

dl

rius vitrificatus in 60; & calculus humanus 3

calcinatus poft2, abiit in vitrum pariter poft

luorm .

60

1ti Dj

Pumex , liquefactus in 9, mutatur in

vitrum candidum & nellucidum. Cryftallus,

calcinata in r 1.

Asbeftus , feu Amianthus,

in terreftri igne incombuftibilis , liquefit in

fes obfer

7 ; àbit in vitrum fübfului coloris poft r10;

talis Sileficus liquef. in 27; Saxonicus in

P

5

vacirüus

Alumen plumofüm liquef. in 14. Corallia ru-

HOpor,

bra nigrefacta fuerunt in 6, & calcinata in D

Qnebums,

y95,

muns p

Oplus t

Secundo, Argenti minera liquef. in a ; nu-

j M

mus argenteus perforatus in 24 , vncialis Sa-

yrjes, o

Xonicus in 3

. Ferri minera hque£ in 355

, &pol

errum i

pfüm ea in parte , qua ad focum

adaman

admouer

qil d

ur, mox incandefcit , & fine mora

liquefit ;

lamina tenuis

perforatur in 6; fru-

f Wt

ftum vetufti ferrei

derm f

ebetis liquef. in 40. fru-

ftum enfis in 53 ;

& elater

, Tütt.d

horologii por-

tatilis perforatus in 9. Cupri

Ícoria liquefa-

m adimó

&a alia in 14,

alia in 8,aliain 4. Minera

ts f

cupri liquef. i

n $, & vitrificata.

Calculus

n Y

orichalceus perforatusin 6. Lamina c

ii G*

uprea

atim excandefcir ,

& mox liquefit in 43.

i f

Stanni minera liquefi

C 101223.

Mafla ftanni,

t d

3 poll. craffa , ftatim li

quefcit, in 3 perfo-

(unia V

ratur, in albiffimum p

uluerem abit, & de-

1 Ardofla: Wv

indein vitrum. Idem fit in maffa plumbi ,

igru

Im;

Ü

qua invitrum pellucidum transuertitur. An-

aps!

.'.f;;

;5'

a

tmonium; combuftum in vafe claufo ; fumos

4

emit-

i

oIl6 CAP. IV DE MOTV LVCIS

!G'iü *

l

emittit, & tandemin puluerem fubtiliffimnum

at

tranfit.

ia

194.

m

Tertio, terra , miraculofa dicta, liquef. in

l

12. Ex fiftula tabacaria fruftum vitrefactum

[i)

j

in g. Lateres & tegule in vitrum flauum de-

liquefcunt in 45. * Tefte ex ollis longo víü

duratis in vitrum abeunt nigro - flauum ;

:A*" ii

Aqu j

gleba terre in flauum aut nigrum ; vas ar-

gillaceum ;

aqua repletum, dum hzc ebul-

"t n d

lit , colliquefcit.

Crucibuli foliditfimi pars

plirt; W

in vitrum fufa eft in 8.

Porcellana Sinenfis

Ts Qub

brenon

liquefacta eft in 18;

lapanenfis mutauit co-

& liquefacta eft in. 106;

fib

F.

lorem poft 22 ;

vnde

Dresdenfis vero liquefacta eft ia 265 ;

[

j

L

u

hec duriffima pracedentium eft iudicara.

Caementum , ex quo zdificantur fornaces ad

A UM LL

í

fundendum ferrum , vitrificatur in. j2, vt

is præüet in momen-

liy,

LL

Jriw

ita potentia huius ign

to , quod annorum

fpatio ignis ordinarius

fümmus vix efficere valet.

Lignum petre-

factum liquefit in 13; viride; & humecta-

6(['Um3 I

I y

t h

tum etiam , aut céleriter per focum trans-

Isid i

motum , fübito ignem concipit, & exarde-

(

& d (

fcit ; cineres eius deinde mutantur in vitrum,

ATU kb

m

fine addito fale.

Offa mutantur in vitrum

».ffum

lls i(

opacum , cum tamen illorum cineres tam

li

V «

YLs

porente

r igni terreftri refiftant in catinis do-

iR

cimafíticis.

Ebur caleinatur in 195. Cornu

u/h

g

l

Manus moueri

LT

cerui in eodem témpore.

l] ygn

xquam l

PO[C

" Is

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. 217

übtmm

oteít per talem focum fed celerius r , nifi

ledatur. Magnefia liquefacta fuitin 20. Ar-

illa , arena ; marmor, lafpis ; Porphyrites;

j

lices ; lateres ; haematite ; creta ; gypfum,

3j lii

plumbago , liquefcunt , & in vitrum ver-

Vitrefadun

tuntur.

Patere Romanz fruftum rubrum

flamum d-

incipiebat fundi intra 3, & in guttas ftilla-

ongo v

batintra 100. Columne Alexandrinee Pom-

- fluum;

peiane fruítum vitrificatum eft poft jo.

nj Vd$ d-

Aqua denique extemplo efferuefcit, vt oua

|hec -

iniecta fiant edulia , cancri rubefcant, pifces;

Vilmipus

gallinee , coquantur, quarum carnium fapo-

a Sinens

res quibusdam delicatiores vifi fuerunt; fed

matatit Q

breui omnis euaporar.

Pix, refina , fülphur,

. in 105

füb aqua vlnam alta pofita , liquefiunt. Con-

jr; m

fuli poffunt de hiíce, Fontenelle Eloges Tfchiru-

- qudicata.

bufü Q$ Hartfekeri ; Boerbauii Cbemia P. L, pag.

tmacs a

2481 AGa Erud. Lipf. 1687 ,p.g23 16915 p. g173

i gm*&

1697 , p.414; Iournal des Savans 1666, pag. 3115

momete

Liebkuechti Diatribe de fpeculis cauft.

ordinaris

195

Qu Pem'

'K humeeti-

Si affümamus vitrum Tfcbirnbufianum dia-

youm t5

metrum habere 4 pedum , (189.) focum-

h & Q'.(afca'

que effe diametri 2 partium , qualium 100

gt iW

faciunt pedem ; cuiusmodi focum füpra de-

'

n Dur

rehendimus , (]. c.) erit intenfitas lucis fo-

j

a

, as

ris ordinariee ad intenfitatem ipfius in hoc

foco vti 2? ad 400? — 4 : 160000 — 1:

i catm'äf

40000, hoc eft , erit in foco 4o00o vicibus

nf o

"

!

plus ignis quam in aére a fole libero calefa-

Mansr

!

j

j

&o ;

2I8 Car.IV DE MOTY LVCIS

freit

&ierplt

éto ; in foco autem 7'illettiano deprehendi-

fias lu

mus tantum 7396 vicibus plus ignis, (145.)

vndefe habet preftantia illius ad. preeftan-

Q -

tiam huius vti $ 41.ad r; hinc mirandum

non eft, multo maiores edidiffe effe&tus il-

li

&f

TU

lud quam hoc. Sed preterea fpeculis caufti-

cis preferuntur vitra fequentes ob rationes.

qu

Tllorum politura debet effe exactiffima , fi

bonz fint notz , at vero huius facillime in

iis fit iactura ; operofam quoque poftulant

m

ftm m

1

WY

fabricam ; incommodamque habent dire-

&tionem ; denique vitra vfüum etiam habere

hm M

poffunt in examinandis corporibus füb aqua

C enie

v )

100

demerfis , quod fpecula facere nequeünt,

Ti

quia füum focum fürfum in aérem proii-

V

] N

Wi

ciunt,

[

196.

Vitra vftoria vfüm quoque poffunt habe-

re in exhibendo lumine datz alicuius inten-

rl

"i

fitatis. (85.) Lucis enim intenfitas, vel den-

T

Mi

Mi

dl

fitas , eft inuerfe vti volumen fpatii , quod

1t QD o

eadem lux occupat; (P.IL 95.) radii autem

A Vnem

incidentes naturales, & refracti per vitrum,

o

excipi poffunt in pariete oppofito fic ; vt in

g"

^

circulum aliquem defignatum ante cogantur,

I

M

dng

& pracife hunc repleant, accedendo fenfim

"It

fllhern

lm

fenfimque ad focum, aut recedendo ab ipío.

A

Ate t

Sit ipitur vitri cauftici , quod radiis natura-

n

libus fpatium porrigit , diameter — r ; cir-

i

m

M

N

culi autem ; quem radii aliquantum conden-

hi

na['-l

N

fati

I

REFRACTO;SIVE DE DIOPTRICA. 219

[

fati explent , diameter — 4 ; eritque inten-

Dris, t

fitas lucis naturalis ( 1) ad intenfitatem con-

i ts

: Rüttadin

centrat&e — 4* : I ; vnde hec erit --älz- L

lii

Exempli loco fit lux lunz in terram ; & hu-

CüUS cat

ius in illam. De hac conftat ex Aítronomia ,

Jb rations,

quod fit ad iftam vti 14 ad r.

uodíi igi-

tifma , f

tur obtinere queamus , & oculis prefentem

killme in

fiftere , lucem , que 14 vicibus denfior fit

: poüul;nt

luce naturali lunz : habebimus oculis expo-

x dire-

fitam talem lucem , qualem terra fpargit in

qm habere

lunam. Atqui hoc fieri poteft modo prz-

bosfüb qqu

cedente ; in quo poni debet modo 4 —

100

2153 3

- DeQDeUnt,

277*

, vel

æ"-).o"ï

hoc eft , pofita diametro vi-

fem proi

tri joo partium , debet effe diameter circuli

in pariete 133, habebitur lux quafira ; vti

docet Perillufiris L. B. de Holff , in Pref. ad

Hertelii librum de polieudis vitris.

t hbt

Qs n

197.

Si in camnera aliqua etiam non obfcura ra-

, l t

dii e candela accenfa prodeuntes cadant in

?am ) QUGQ

lentem conuexam vitream , & poft hanc

vyd a

er TU

teneatur charta alba in diftantia foci a lente;

( hc ) "u

obíeruabitur , flammam candele apparere

nitide depictam in fuperficie chartee, fed fi-

nte i?

du

tu inuerfo pofiram ; idem etiam accidit cum

zedificiis longe remotis, fi a fole fuerint il-

äendo"b W

uminata. Ex quibus patet ; corporis luci-

ydis sn

al

di fmgula punéta effe puncta radiantia, ea-

que fingula füuum peculiarem habere focum;

antum

quare

220

Car.IV bE MOTV LVCIS

g

quare ibi , vbi communis hic omnium da-

g

tur focus , dabitur quoque imago depicta ob-

iXLSu o

iecti radiantis , fed inuerío fitu pofita , quia

radii vitrum penetrantes fcfe decuffant dum

focum conftituunt.

(

l

Idem quoque patet , fi

&já

T

J

ope talislentis per radios folis refiduos ,dum

feruzb:ru'

eclipfin patitur, foramen ligno inuratur, quo

[(07

OL»F

cafu hoc non erit circulare ; fed phafin ecli-

Udra Dd

ld

píeos referens.

Hac via etiam artifices me-

Atf

Iw

chanice inuenire folent diftantiam foci len-

AW

U

"

a

Y

tium vitrearum , dum chartam nitidam his

i

P del

admouent aut amouent tam diu , donec di-

flantiam inuenerint ; in qua obiecta longe

zlzh

liei

diffita diftiné&te depinguntur.

Euidens igi-

lj

tur eft ; focos fpeculorum & vitrorum cau-

ü.m.[ gnzfa ln

Y

fticorum , ardentiffipos cum foli . expo-

^ 1

fira fünt , nihil aliud effe quam ipfitfimam

h]

li

folis imaginem , minime autem puncta in-

l

n

Fig

-

diuifibilia. Obiectienim quodlibet pun&tum

$2.

A , emittit radios in toram lentis CD fuüper-

Dc:gr.ï M

H

ficiem ; qualis radius compofitus vocatur pe-

r

152: 1 g

nicillus opticus ; illi radii omnes colliguntur

in aliquo foco 4; atque ex hoc exeunt fimi-

f

t qu.

1

li modo ac ex A , vnde oculus eodem mo-

n

i

do afficitur fiue afpiciar punctum A vel a,

T Qu

& ina eft imago punéti À ; quod cum de

Qp

Xtorem

pun&is obiecti intermediis omnibus pariter

verum fit : euidens eít, totam imaginem

..QUOF"JW Tä&li |

apparere in a b , in foco lentis communt;

N

fed inuerfam. Hinc itaque lentes conuexa

hs ; Is W

omnes obiccta radios phyfice parallelos im-

!

mitteng-

igmthoF

tte

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. 22I

ORtttm d.

mittentia depingunt in foco principali ; aut

[

axis, inuería.

Vff cin

198.

"Ut n

Capiatur fphera intepra ex vitro confe-

le pat l

Id dm

€ta , eaque folis radiis obuertatur, atque ob-

feruabitur , radios etiam hanc penetrantes

IAtur, qu

hn ecl.

focum effe formaturos , diftantem a fpheera

ls me-

quárta parte diametri quam íphara tenet.

foci len-

Hoc ftatim fequitur ex formula generali fu-

m fs

perius (181.) tradita ; fi in ea accommodare

Ayecde

ad hunc cafüm ponantur R — r, d — ar,m

::3,7'1:2,,&

— 06 , vnde producitur

& lu

üides p-

ibi BF — 1r.

X quo patent ; que dicta

JIUrm Cl

funt antea de fpheris vitreis comburentibus

[ erpo-

veterum. (189.) Patet porro, falli Zitellionem,

fifimam

qui in Optica füa putauit radios folis paral-

d in-

lelos tali fphaere incidentes colligi & focum

formare intra fpheram , in ipfo eius centro.

guu&um

] hp

Docent porro & experientia, & calculus

per formulam generalem , fi ratio refractio-

o

Jligunnt

nis m : n ponatur 4 : 3, qualis eít quam-

proxime in aqua , focum a fphara aquis

n i

fepleta diftare 4 diametri parte, confequen-

od m

ter fpheram aqua repletam habere focum

j ÀX

X 0

m

duplo remotiorem quam vitrea.

m

^

199.

bus pf

p If

jjls

Quoniam radii paralleli incidentes in len-

Fig.

u)

; cQnr

tem conuexam conuergunt in punctum fi-

$t.

xum F, nempe in focum ; euidens eft, ra-

u

al

dios ex bocfoco F egredientes ; & Jentem pe-

netran-

]rFRACTOJ

222 CAP. IV pE MOTV Lvcis

"

frmulis hed

netrantes , fequi viam priftinam fuam , adeo-

" fmnaï:m ,

que poft hunc introitum parallelos iterum

Jledx

exire ; vnde fi in foco lentis cuiuscunque

QPPEF ii

collocetur punctum luminofüm , huius radii

h4

T

W]U,']]/v I

j

'

poft refraétionem euadunt paralleli ; quia

radii eadem lege recedunt e foco , qua ad

fnmuisl

gyeduna

illum accedunt, Hinc ope lentis conuexae;

vel fpharze etiam vitree , aut aqua replete;

sur, QUeDu. ..

& ent Verüm 00

aut etiam fpeculi concaui ; in quorum nem-

ln fere

pe focis lumen pofitum fuerit , hoc per in-

; od inordn

fignem diftantiam propagari poteft, minime

ayetrum v

tamen ad ingentem , aut infinitam , de qua

i reltuintu

fomniarunt aliqui , ob vitrum , & aérem

lr

Jen Ti

ipfum , luci valde refiftentem. (85.) Hocin-

terim artificio commode vtimur ad con-

t10p

ftruendas lucernas , quae noctu lucem lam-

dir

J MAU

padum accenfarum ad notabile interuallum

proiiciunt, ad plateas illuminandas ; ad pi-

.

a. L

Mu d

Íces aut cancros noctu congregandos , atque

"N

ad alios víüs.

»

m

Mi

1]

l

200.

oplant

l Pol'.';

Si capiamus vitrum ex vna parte planum,

reinfmm It

ex altera vero pluribus planis hedris, ver-

t Detm df

fus fe inuicem inclinatis , terminatum , at-

ATU diomm

que per illud obiectum afpiciamus : appa-

Tatsde gt

]

Q

rebit hoc toties multiplicatum , quot dantur

1 t

in altera fuperficie hedrz inter fe inclinatee.

"Dputte m

Vitrum indicato modo elaboratum vocatut

j 3ïmirandg H

Polyedrum , aut vitrum Polygouum , & mul-

"n EBJ Q

tiplicatio obiectorum oritur ex eo, quod a

W f Tj

i

fingu-

Y Ug

REFRACTO, SIVE DE DIOPTRICA.

2253

I i o

fingulis hedris radiiab eodem obiecto exeun-

AAE m

tes figillatim refracti oculum fpectatoris in-

grediuntur.

Siin multitudine obiectorum

$ Cl

T. hts nj

apparentium digito tanpere velis obiectum

verum , isaut ita locandus eft, vt digitus ad

pttill; qi

fin

s qud

?

ulas imagines applicatus videatur ; aut

po

j

yedrum moueatur in gyrum , & obfer-

It C

F foht

vetur, quamam imago locum non mutet,

illa erit verum obiectum.

Artifices etiam

(Qurtm n

t lcperit

folent efficere tales piéturas , quae; cum nu-

do oculo inordinate appareant , trans tale

Xid nüme

jtim, t i

polyedrum vife in ordinem & fitum debi-

tum reftituantur; quales pitiure Magice ap-

m, & d

ellari folent. Talem habet Academia Scient.

(jj) Bct

P

etropolitana ; qua& Imperatoris Petri II

ur 4d

Jucem A«

effigiem exhibet, vid. Commentarii illius Tomo

IV, pag. 202.

Alius quondam artifex effecit

qreruallütm

1351 id Ql'

Imperat. Leopoldi faciem , tefte Zabaio ; pag.

$10. Niceron duodecim Imperatores "T'urci-

OE

cos depingi curauit , qui per polyedrum in-

Ípecti imaginem Regis Gallie Ludov. XIII

reprefentant. Polyedrum foramini camerz

tte panttm

cat

obícure infertum imagines pariter multipli-

ydris , V

Detectum eft wicrofcopiorum ope;

mufícarum aliorumque infectorum oculos

naturm , 4

fabricatos effe ad formam talium polyedro-

mus : Qp

rum , vnde coniicere licet, obiecta quauis

quoc atl

illis apparere multiplicia; quo infigni & pla-

(; n

ne. admirando artificio fecuritati earum con-

qtum SOLW

fultum eft, quoniam oculos tenent non in

J

llll y &W

cauitate fua mobiles ; & circumuertendos ;

X 60)

W

vti

W

yu

224 CarP. IV DE MOTV LVCIS

& d

vti in reliquis animalibus fit. Conficiuntur

rmUhS j

etiam alia vitra plano- plana, quz plurimas

MMl Ti

in alterutra füperficie tenent cauitates paruas

&

[Al

N

íÍphericas ; ralia vocanrur vitra Polyoptra;

)

multiplicant enim zque, pro numero ha-

1j d d

rum cauitatum , obiecta , fed ea füb mino-

ri forma repraeíentant, cum precedentia

[

polyedra magnitudines rerum non mutent.

M

201.

,

M

Obducatur vitrum concauum vtriusque

mW

generis (157.) charta aliquot. foraminibus

t lo f

pertufa , & in lumen folare liberum perfe-

ratur , obferuabitur , tantum abeffe vt radii

ipo sb

hoc vitrum tranfeuntes in vnicum locum

AC

li

:L

1

colligantur , vt potius difpergantur; fiue pla-

ü

A

/(]a

D

pa, Íiue caua , füperficies foli obuertatur.

i

p D

M 1]

Monftra thoc experimentum radios folis par-

MU

allelos in vitrum concáauum incidentes egre-

if

M

Vi d

di diuergentes ; vel habere focum non rea-

n (

31

no

lem , fed virtualem , aut negatiuum , vel ha-

QU Cf

bere punétum difperfus. (127.) Huius phe-

nomeni non confirmatio folum , fed menfu-

M

P0 r

ra etiam , confequitur ex formula füperiori

E I

1.) ad fingulos'hos cafus

Ji

i

h

generaliffima ; (18

ID onn.

applicara ; quare pl

ura circa hoc non mo-

?ll

, radium

J

A

nenda putamus, nifi illud vnicum

Tilenym.

folis tranfeuntemm. per virrum cauurm ; hoc

fïä'ipom'oh

ü

ipío tranfitu debilirari , quia per radias di-

vergentes exit , adeoque intenfitatern fuam

IU

A fs

)iül;

A

d

DN

conunüo dimiauit(85.) Side Menifcis fermo

m

erits

DC

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. 224

Q

fuerit, duo primaria de his, ex iisdem

e Dltus

formulis, deduci poterunt theoremata , pri-

Ls p

w , menifcos eiusdem radii equipollere ,

& eosdem effectus edere, cum vitris

la-

B

Imero li.

no - planis, fi nempe radii incidant paralle-

füb m

li, & craífities talis lentis neglipatur. Er

feCedenti

fecundum , fi menifcorum diametri conuexi-

tatis & concauitatis fint diueríe : easdem

1 fIütent,

zequipollere lentibus modo conuexis, modo

concauis , pro diueríà ratione diametrorum

conuexitatis ,. aut concauitatis ; vnde ratio

vrsq

yaminbus

apparet ; cur a multis Opticis menifci len-

tium loco fuerint aut

um pette

propoüFæ , aut víü

ff vt rdi

ipfo adhibite.

202.

m Áocum

Adducendum hic eft Theorema Dioptri-

po

cum & valde elegans , & magnee vtiliratis,

Uertatufs

quod habet Hugenius , Dioptr. prop. 20, p. 53

oj p*

& noshoc modo proponemus atque demon-

psq

ftrabimus.

Sit lens vtrinque inequaliter

Fig.

?

D

D

$3.

1; vd ht

conuexa C, in qua ratio refractionis m

n

& cuius craffitudo nepligatur ; fitque radio-

jios pht*

rumaxi PD parallelorum incidentium focus

[ menie

in eodem axe lentis O: quaritur , ex quo-

; iaf

nam axeos punéto P radii in lentem incide-

; ho caljä

re debeant , vt ii colligantur in punétum

y 1f

.

o lubitu datum D. Dico, hoc punctum

j 1

P

ita inueniri , fiad DO & DC queratur ter-

PUL

tia proportionalis , que ipía erit DP ; vbi

er o

notari debet; in variis cafibus hanc DP fem-

fien

]

per iacere debere in eandem plagam cum

j

n

P. IlI.

L

ü"ül

oo06 Car. IV bE MOTV LVCIS

l

UH

DO. Huius demonftratio ex premitfis ador-

x qu

natur fequens.

Supra (181.) dictum eft,

g

pofitis PC — p, radiis conuexitatum lentis

(s i

R & r, & neglecta craflitie lentis , effe DC

[

J

z IDPERTE : (

m-n Rfr — nRr) Sit

——

lz

igitur hac DC data

4 conftanti ; atque

6]

exinde eruitur quaefita p — PC — anRr:

li

U WUM

(a.m-5. K*r — nRr). 'Pro parallelis au-

N

tem radiis incidentibus determinatur CO —

dtmoqla

nRr

m-n, Rir;atque ex his inuentis

i, f

jàm determinentur valores ipfarum DO , aut

&t W

a — CO ; atque DP, aut 4 -]- PC ; atque

Ex

d m d

deprehendetur , verum effe affertum.

hoc theoremate poteft determinari punctum

faam,

h44 fe

P ita fitum, vt illius fadii, ab axe non ni-

!

mis remoti, in punéto quolibet dato D,

T." tndu,

[

*14d (Uuf

in quo nempe oculus conítitutus effe poni-

tur, concurrant , atque exinde oculüm in-

Ti qt

grediantur & afficiant.

A

M

203.

(

]i

| Afpiciatur nunc obie&tum quoddam per

4 w

(N.

[

m* UUN li

lentem conuexam, oculo intra focum pofi-

to : apparebit illud erectum & auctum ma-

:ïJQr

i

gnitudine; pofito autem oculo in foco ipío;

:

illud apparebit confufüm ; fed conftituto ocu-

i

j

F

AN

lo

oft focum , videbitur inuerfüm. — Si ve-

roíimi

F

liter afpiciatur obiectum trans lentem

Mxm.e fu

Ü

concauam : apparebir illud ere&tum quidem,

J

Fig. fed imminutum. Huncin finem ponamus,

DP/EUI

AB;

A Wen

4. effe lentem craffirudinis contemnende C

per

)

hg

*

(TS

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA.

227

!

per quam oculus in D conftitutus afpiciat

RUm &tis

obiectum EN; & huius lentis focus pro ra-

diis incidentibus parallelis fit O , adeoque

; d

oculus D intra focum pofitus; vt vero radii

TR

)

l

1, de

ab obiecto incidentes collipantur in loco da-

a

to D ibique oculum ingrediantur, fit pun-

|lels av

&um concurfüs quefitum P ; radius itaque

rüz

NDB, mente productus in P , refringetur in

(ntents

datum oculum D, atque erit fimul hac pro-

portio, DO: DC — DC: DP. (202.) Du-

DO, t

; üqt

catur porro recta irrefracta DN , atque eui-

u H

dens iam eft, effe magnitudinem obiccti ap-

j pun&um

parentem ; füb angulo EDn vifam , (176.)

e non rl

maiorem vera; & fecundo obiectum appa-

rere erectum , quia z ad easdem partes ap-

dito I)

paret; ad quas iacetIN. Tertio autem, quon-

f pqni-

iam anguli parui funt inter fe vti eorundem

lm d-

finus aut tangentes , erit obie&ti magnitudo

apparens ad eiusdem magnitudinem veram

— CDB : CDA , (87.) vel vti CBad CA,

dum t

aut vti. CB.NE : CA.NE. . Eít autem ,

ob tria

ula pro fimilibus habenda, CB:

cum pohA

I

nIgJC :

E; nec non NE : CA —

um T

ED: DC ; multiplicatis ergo terminis vtri-

1 EQQ() lp

vsque huius proportionis habebirur CB. NE

nd

yn. -!

CA. NE — PC. ED : PE. DC , vnde'hoc

ttat

j

valore fübftituto oritur CB: CA — PC. ED:

n»l

PE. DC. Sedex premiffis et DO:DC—DC:

hr qmö.em

DP, aut componendo, CO : DO — PC :

a p

DC, que multiplicata per ED: PE — ED:

ao

(

ED:

PE prabet CO. ED : DQ. PE-—PC

P

PE.

[*

228 Car. IV nE MOTV LVCIS-

us ratio iterum . fübftituta efficit,

fideten

pE. DC, q

CB:CA— C

O. ED: DO: PE

Eft igitur

jorem ;

do apparens ad

oU

in hoc cafü obiecti magnitu

:

eiusdem magnitudinem veram vti

CO. ED:

qm "i

m ex na-

DO. PE, que fingule quantitates ta

tura lentis , quam ex dato fitu ocul

i & ob-

! DUCf, 1

r. lentis

T0X

je&i ,. dererminari poffunt. Sit ex.

(emidiameter conuexitatis — 4 ped. diftan-

| 1

ïï-'fg,

tia oculi a lente DO — 1 ped. & dittantia

Qculi ab obiecto ED. — 10 ped. Erit di-

t mf

(v db

ftantia foci parallel

orum radiorum a lente

DO z 5, & hinc.DP —

i pedi

&i

CO — 4,

od o

vnde CB: CA — 40: 3t-

Si viübile fit

IEB. z E

T 4

valde remotum , poni pote

atque rum erit magnitudo apparens ad ve-

um j

ram — CO : DO.

204.

hi

d

E:namr;

II

: Oculus fit in ipfo foco O pofitus , qui

2

(US

&T

quoniam eft radior

um incid

entium paralle-

fic ad oculum radii tan-

N

VU

lorum : peruenient

tum paralleli ab obiect

o in lentem inciden-

JD'W&

m

M

eber axi EP paral-

l

)

tes, vnde INB concipi d

n

lela ; fed parallelorum incid

entium. pun&um

)

concuríus P diftat in infinitum ;

ergo poni

ii

C :CO)

i

el

debeat

ro hoc ca(taà DO — o; D

W

n

tdtm

Bb —

:O, PE— DP — OP — oo ; &qui-

dem PE — oo, fi obiectum fit propinquum;

&

vnde orirar CB : CÀ — CO.EO : o. ov

l)

CO. FO . 9 — 0:0;que ratio cum ni-

*

hil

l OHt

(

RÉFRACTO,; SIVE DE DIOPTRICA. 229

Q a*ml

hil detegat , mutetur ea in aliam. zquipol-

Ex' N

lentem , quod facile fit.

Eft enim ex prio-

od

ri proportione (203.) DO — DC* :^DBs

um

qui valor fübftituatur , & prodibit ratio ae-

IT CY D

quipollens hec CB : CA — CO. ED. DP:

Ji o*

DC*. PE , in qua iam fübftitutis valoribus

Y. lts

modo pofitis fit magnitudo apparens ad ve-

- dilan-

ram vti EO : CO ; vnde oculo pofito in

Jilanta

foco obiectum propinquum apparet auctum

brt d

in diametro fua fecundum diéctam rationem;

lts

fi vero obiectum fuerit valde longinquum ,

zi

& diftantia EO quafi infinita ; tum dicta ra-

vïüä& ft

tio eftvti oo : CO , hinc obiectum valde

I:FE;

remotum apparet oculo in foco O pofito

yad ve

tanquam in infinitum auctum:

20$:

Ponatur nunc oculus in axe lentis iterum

conftitutus , fed vltra focum radiorum par-

54 qm

a^

allelorum diftans ; verget igitur iam DO

«di tf

in partes contrarias ; atque etiam proinde

incdete

DP, que easdem íemper partes fequitur

cum DO , (202.) vnde figura diuerfa orie-

gt

|uneun

tur, in qua autem puncta D, O, P, idem rp;

pOJï

denotant , quod ante; & confequenter rur- 85.

e

füs eft DO : DC — DC : DP; erit igitur

X

B

cm

m

punctum P fic iauentum oculo in D refpon-

dens, & radii omnes ex P in lentem inci-

[O

quf

Sit iam

,

T

dentes ad oculum D refringentur.

po^

obiectum füb his radiis inclufüm EN ; fi

, & ducatur ex oculo.

ii CW;'? '

I?B continuetur in 7

P3

re Ig.

250 Car. IV pE MoTV Lvcrs

yr

recta irrefra&ta DAN ; conflat , vti priuss

[ m Y

a hH

vifibile cerni fitu erecto , & rationem CB

pm

ad CA manere pariter eandem cum inuen-

m

D».S

ta priori ; fi modo locatum fit obiectum in-

omi

terlentem ; & punctum oculo refpondens

Fig

P. Cum vero locatum fit obiectum vltra

[

$6.

hoc punctum P , tum illud apparebir inuer-

Á

füm, atque auctum in priori ratione ; nifi

pofitum fit in ipfo P , in quo in infinitum

E

fl

AV

quafi augetur, ob PE — o.

uae omnia

vlterius explicata vide apud Hagenium in Dio-

cuo g

ptrica, prop. 36 €9 37.

Eadem rurfüs met-

tiy

hodo demonítratur, cauam lentem obiecta

oculo reprefentare erecta , fed minuta ; fi

t opuoï*ïvï

M

t

J

modo punctum P, hoc eft, pun&um ra-

10,)

l

n

dios ad oculum deferens , ex eadem , qua

prius , proportione recte ante definiatur in

inaxe, vtifecit Hugenius l. c. prop. 38.

206.

ET

Preecedens lentium conuexarum proprie-

tas ; qua nempe obiecta trans fe infpecta au-

gent , vfüm admirandum habet in AMicrofto-

piis fimplicibus. Eft enim in genere Microfco-

.

: »lm

[4

"; aut Engyfcopium , tale inftrumentum

hr

M

WY

b

ioptricum , per quod obiecta minutiffima;

W

EV

fed propius oculo admota , valde aucta &

Qk

ii

t 0

diftinCa fpectari poffunt.

Simplex vocatur;

A

N

IN

fi conítet illud vnica lenticula, aut fphaeerula,

Ti

vitrea; Compofitum vero , i idem perficiatur

(i n

plurium lentium vitrearum ope.

uamuis

autem

rurp(

M

J

REFRACTO,; SIVE DE DIOPTRICA.

251

à

DT

)

autem inuenta fint etiam inftrumenta Cato-

J

Ü

ptrica huic fcopo inferuientia, tamen haec

üm s.

femper lenticulam tenent adiunctam , neque

ii

omnem approbationem meruerunt. Campus

fpontes

deinde microfcopii vocatur illud fpatium

dm vl

omnejin quo obiecta confpiciuntur.De fphae-

eDit n

rulis norari debet ; quod ez etiam fi aquez

T0ne : nl

fint obiecta augeant , fed minus tamen quam

dnfinitum

equales vitree. Simplex itaque microfco-

u OmD

pium ita íolet adornari , vt obiectum ali-

iU ii

quod paruum flatuatur in diftantia foci a len-

fs m

ticula admodum exigua vitrea, ex cuius par-

m oned

te oppofita oculus deinde proxime admo-

|mimtu; 1

vetur ; atque fic obiectum afpicit. Cum ve-

undum r

ro, per experientiam , res aliqua nudo ocu-

iem, qu

lo valenti apparere foleat diftincta in diftan-

fiiatur in

tia circiter $ pollicum , quod etiam Huge-

j

aius affümit, L c. prop. 595 & iam res eadem

per lenticülam infpecta oculo fiat propior:

erit rei diameter hec , quam auam voca-

m poprt-

mus, ad diametrum illam , quam veram di-

cimus , in ratione inuería diítantiarum ab

yíprda t

v Md

oculo , (88.) hoc eft vti 8 ad diftantiam foci

ere Jj

lenticule in pollicibus expreffam ; quam tan-

tifper appellabimus f ; adeoque erit diame-

yimuma

m

ter aucta — f vere. Sed in tanta propin-

ao a

,

quitate oculus nudus rem non poffet contue-

il lo

l]

ri diftincte ; cui autem defectui medetur len-

, Utl

ticula, quz efficit, vt rei in foco pofirz ra-

dem

li incidentes omnes in oculum ingredian-

tur paralleli ; (184.) qui diftinéctam vifionem

Qs

effi-

4

rä

[31.

&€32 Car. IV DE MOTV LVCIS

efficiunt. Adeft igitur in microfcopio fim-

vit, (

NOCQOtT

plici vifio diftinia rei propiuque ; in quibus

omnis eorum virtus & excellentia confiftir.

Aj trbut

f'

Ita fi ex. gr. lenticula habeat diftantiam foci

Anum

i poll. erit diameter rei auctee — 40 diame-

tris veris, adeoque heec diametrum quadra-

gefies aupebit.

Vt porro obiecta quzuis

h

commode in diftantia requifita ad talem len-

ticulam admoueri, & in íuo fitu immota

110

l

i

teneri, pretereaque füfficienter illuminari ;

DI

IU

Rs u

potfint : tam varie ab artificibus excogitatae

funt, & quotidie adhuc excogitantur, ítru-

p veond

Emi-

€ture , vt eas recenfere nequeamus.

t Md

nent vero inter illas ; quee debentur viris in-

o r t

geniofiffimis Leeumenbackio, Iobanni van Muf-

Qu dm r

Jcbeubrak , & Culpeper , quae famam nacte

f. hls ia

fünt ob comimodiffimum quem preftant

0 m ag

víüm. Quomodo autem tales lenticulee exi-

.';rep FA M]:

n

us comparentur, docet iterum | Hugenius ;

Ri

l

. C€. pag. 173; liquefaciendo nempe tenue fi-

F d

um virreum lampadis ope, que olei loco

204)

W'*m

fpiritu vini repleta eft, & pro ellychnio te-

n "T]!ufu n

net fafciculum tenuiffimorum filorum argen-

L 0

eorum, vt ne fuligine inficiantur lenticulee

(m

Q

E Tif

Ib

ita liquefactze ;. & quia fphaeerule multo mi-

,lï

nores confici poffunt ; quam lenticule : hinc

t ]7

TU

ille optime ad microfcopia adhibenrur.

OPJJ P

207

SLUC

Vj

Vtriusquegeneris lentes fimplices frequen-

Ti

tiffime adhibentur ad corrigenda Oculorum

f

^

vitia ;

d axLU& I

uk

D)

At

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA.

233

ii

vitia , (118.) in quo cafü perfpicilla, Brillen ;

It qius

vocantur. Horum inuentionern Frazcifc. Re-

it cot,

intam f

di tribuit monacho 4lexandro $pine£ , circa

annum Chriíti 1285 factam , vti legitur in

40 m

Journal des Savans 1679; D4g. 532; cum veteri-

m qui

bus; quantum conítat , nihil quicquam hu-

]a quais

ius víus. cognitum fuerit.

In horum vero

tlem d. t

1 Immoit

locum furrogari poffe laminam, vtrique ocu-

lo applicatam , duobus folis foraminulis per-

luminari,

tuíàm credidit Fabry , 1. c. 1666, pag. 629, fed

otptute

minus confentiente experientia. Microfco-

ir, m

pia vero indicata aliquantum fuerunt a Serre-

Ws D*

ca, Natural. Quefl. lib. 1 C4p. 3, dicente ; po-

mur virsi-

ma per vitrum.afpicientibus multo masora fuuts

u c Mf

quod idem repetit:de pila aquis repleta ; cap.

um nade

6. Ipíius vero inuentionis annus incertus

vluant

eft, vti aliarum fere omnium.

Nondum

ul x«

autem anno 1618 microfcopia fimplicia ex-

fBiggits

itiffe apparet ex eo, quod züieroz. Syrturus,

» [

qui de oripine & fabrica telefcopiorum illo

» ol lo

ipfo anno librum edidit, non fuiffer filentio

|vchriote

preteriturus tam infigne inuentum , fi iam

n

rum cognirum fuiflet.

Certant de hac in-

g at

ventione Foztaua & Drebbelius , circa annos

e f ]to

162j & 1621, de quo vid. Hugenius Dioptr.

xiode:

$g. 170.

Spharulas aqueas in vfüm micro-

bens

copii primus adhibuit Stepb. Gray, Pbilofopb.

Transatl. num. 221, €9 225 ; ícilicet. cauitati

phsrice , vtrinque tenuiffimo foramine,

Per quod aqua non eflluit , pertue infun-

jies ft"

&enco aquae guttulam , & per foraminula

0a oii;

[

trans-

j

Y

224 CaAr.IV DE MOTV LVCIS

u

tranfpiciendo; aut fphaerulee vitree aquam

jis 0

infundendo.

Eidem micrometrum addidit

:cper'mn:

Hautefeiülle , Iouru. des Sav. 1704 ; pag. 32; ac

denique microfcopium confecit ; quod fimul

j

etiam effet paruum telefcopium , Iobelot,

Mem. de Trevoux 1719 , Sept.

um

208

Ti

Mirabilis aütem eft , tefte Hugenio l. c. mi-

D)

i

crofcopiorum effectus ; ex quo naturalium

rerum cognitio multum lucis accepit. In his

1

k mm2 1

N

eft obferuatio manifefta circulationis fangui-

nis, quam primus monftrauit Leeumenbokius

VN

t Il

in anguillulee cauda pellucida , qua& fangui-

J

/ 0

p

nem globulis fubrubentibus conftantem ;

quorum quilibet- ex fex aliis compofitus eft;

[(/)

celeri motui per canaliculos arteriarum

currentem oftendit ; demiferat autem an-

4 wap ff

[

T

Mc

guillulam viuam in tubum vitreum aqua fe-

( &

miplenum , cui extrinfecus microfcopium

?

applicabat ea parte ; qua cauda vitrum tan-

denjra I

gebat.

[ucunda eft etiam animalculorum

& fhm q

obíeruatio aquze guttulis innatantium ; in

n

ERN

quam zingiber, piper , aut aliud quid odo-

M um

ris acrioris, diebus aliquot demerfum fuit;

OT 1

quod idem fit quoque in femine coriandri ;

Un[) J

in nuce mofchata , cinamomo , nec non in

l] P]en

fucco betule poft ; aut 6 dies , vid. Iourr.

Kä

sq

m

AE

des Sav. 1678 pag. 346; item anguillulárum

mmumg n

aceti , quae vti pifces natant, & foetus ex f&

Quj

W

M

Ti

excludunt.

Illa animalcula ex aére allici ;

A Q

propter

!

Q5

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. 235

um

propter odorem , verifimile eft , quia variis

m dii

alis rebus in aqua maceratis ezdem formaee

»w

n

.j: 3»1

reperiuntur ; fed claufo vafculo nullee appa-

od n

rent ; facile autem ob infignem paruitatem

377

in aére fuftinentur ; (L 391.) cum minimis

puluifculis multo minora fint ; hinc multa

ipforum millia fzepius in pulmones demitti-

1nus iggari. Ín aceto autem deprehenfum

T

fuit animalcula illa non in omni, quantum-

TU

vis bone notz , aceto confpici, & in hie-

q'x;. Tnhis

1ne mori, non facto inerti aceto ; necantur

yis m

hi vermiculi ab iniectis aliquot guttis vini.

al

Vid. Regnault Eatret. Pbyf. p.222, & Bojle ,

m lnpi-

de infido experim. fuccefJu ; p. s2 €9 129. 'Lac

pnlunten

exiguis globulis pellucidis conftare apparet

ylius d

in liquore pellucido natantibus. Mitto infz-

Tterartm

€torum minimorum tot mirabiles formas;

yem df

alas papilionum & culicum plumulis exiguis

j

obfitas ; atque füb alis hifce degentes vermi-

rofopum

culos & pediculos , tefte Frid. Hoffimammo ,

imum a

Demoaufirat. I1I, Pbyf. curiof. vbi legitur quo-

mocrloru

que ; fitum confpici vt copia exiguarum

nriutt ; l

plantularum capfülis etiam feminalibus gau-

entium ; mitto quoque puluifculosin mediis

]j qmd at

t

s !

florum apicibus herentes , qui nihil aliud

;j

unt; quam folliculi tranfparentes , ea ma-

jn

teria pleni, ex qua apes ceram conficiunt

pedibusque füis affixam in aluearia deferunt.

3j

mnium vero mirabiliffimum putandum eft,

3ng

quod in femine animalium mafculorum im-

v

menía multitudo animalculorum , pifcium,

21

InOre,

yM

536 Car.IV DnE MOTY LVCIS

more , natet, eius fere forme , quam rans&

V

habent nuper natz , ac nondum pedibus au-

Ctze.

Macule in parietibus vrbium dealba-

(tïon"s ag

m

tis oriunde non a fumo aut puluere oriun-

(

tur , fed filuam plantularum & mufci per

microfcopia fiftunt, docente Reaumur , Mem.

p

de Paris 1729 p. 146. Ex omnibus plantis in

Til

putredinem abeuntibus nafcuntur varia in-

ífe&a, folo microfcopio vifibilia. Saluia f2e-

[

Md

pe noxia deprehenía fuit non lota, dum

wpä*:aw

nempe cooperta erat infe&tis minimis. Hoo-

kius in füa 7Micrograpbia tradit fequentia : acies

Qu f hr

nouacule acutiffima obruía & dentata appa-

mie

ret.

Vrtice folium confitum eft aculeis te-

CeGIt 0

nuiffimis, quorum bafis liquore venenofo

(0

eft repleta , qui fe vulnu(culis ab apice fa-

/

TIm,

d

&is inferit; quod eodem modo fe habet in

aculeis pulícum , pediculorum , apum , &c.

u

l

Idem obferuauit quoque, capillos humanos

Dj

A

QU

fere rotundos , conicos, pellucidos, fine fi-

lamentis , & cauitate deftituros ; pulicis fàl-

rum abfolui crurum ope , non autem ala-

rum; carbones habere ingentem numerum

i

pororum , vnde nigredinem eorundem de-

riuat , quia fcilicet ex his poris nulla lux pot-

Adpimrf aï

eft refle&dti , & nigredo eft abfentia lucis.

Enfrïrum;ucunix

Plura vid. in Ditlionaire vniuerfel de Matb. 89

G '!QEH) m

40 n &i

[

de Phyf. Tomo I1, pag. 159; nec. non ; Bakeri

eum Gebrauch leicbt gemacbten Microfcopio, qu&

lr

M ']hEAUQW

verfio Germanica prodiit Tiguri 1753

h

M HJUmS P "

10,

Wa

REFRACTO ; SIYE DE DIOPTRICA. 237

qug.m f

"

209.

petos g.

Vt denique de tertia applicatione refra-

um

£tionis agamus ; de lentibus nempe vitreis,

Qere oris.

feu medüus vtrinque terminatis, aliquot in-

C pe

ter fe combinatis ; capiantur dua lentes,

ts A

concaua altera, altera conuexa , atque , illa

prope oculum pofita, hec altera manu ad-

v Dlayis

! Vari In-

Tnoueatur aut remoueatur ; accidet tandem

Viluis -

vt inueniatur talis fitus harum lentium, vt

y, dum

obieéta longinqua, per vtramque lentem vi-

Ynis, -

fa , appareant erecta , diftinda , & amplifi-

sss

cata.

Hoc experimentum caíü fortuito ab

at appt

artifice multum in poliendis vitris laborante

L acüloste

excogiratum ; vti quidam purant , primam

Venend

dedit ori

inem Telefcopiis , a perfecte viden-

j

qpie f

do ita diétis, feu Tubis Opticis , qua fünt in-

fabet in

flrumenta ex lentibus vitreis, fpeculis etiam

m c

interdum , compofita, per qua remota tan-

horamoi

quam vicina fpectari poffünt; vel, qua lon-

ginquorum efficiuntaccuratam vifionem. Re-

s h

ylics d-

vera autem ralis tubus nil aliud eft quam ca-

mera obícura oblonga, in qua obiecti ima-

um d

omenum

£0, non in charra , fed microfcopio fim-

ydem

plici ; hoc eft, lenticula conuexa , vel con-

]l hu

n

caua, excipitur atque afpicitur, cuius expe-

h

n J

rimentum lucundum iníüitui poteft in came-

ra obícura, cum oculari conuexo aut con-

deA;j

(UUDA

Nl

cauo ; funt enim & lentes concauz micro-

Ícopia, fi effici queat , vt radii in eas inci-

U

jl

!th,

ant conuergentes. Melius iraque fuccedit

j

mque

D

l'æc vilionis perfectio; f vitrum vtru

tubo

ya

258

CAr. IV pE MoTY Lvcis

g n

tubo intus obícurato , & nigro colore ob-

3llt

ducto , includatur in diftantia debita , ne ra-

d W

dii pereerini eos; qui ab obiecto in oculum

proficifcuntur, turbent. Illud vitrum , quod

mï?'ori:r

in tali tubo admoueri debet oculo fpectato-

ris, vocatur vitrzm oculare , alterum vero ,

s::mm

quod verfus obiecta dirigitur, obietliuum ; &;

f1 pluribus vitris conftet tubus , omnia ante-

dem &

riora vocantur ocularia , folum vero vlti-

*

j,quic

1mum , quod prius , obiectiuum.

lo

us

iM

A

Mi

2'"IO.

vitce db

i

p

uoniam autem plures dantur modi vi-

trorum politorum ope remota tanquam vi-

Tib QU

cina fpectandi , fequentia hodie precipue

W f

d (fccïan

celebria funt telefcopiorum genera. Primum

eít Tubus Hollandicus , feu. Galileanus, quia in

U

Vi

Hollandia primum fuit conftructus , a Ga-

;

l ebäezï.ä

lileeo autem primum ad obíeruationes Aftro-

d

d

nomicas adhibitus ; conftat is, vti in preece-

A

ld

denti experimento indicatur ; lente oculari

M

rf

!

!

ln

concaua, & obiectiua conuexa , ita colloca-

li

(tttm

tis, vt illius focus virtualis precife colloca-

tusfit in huius foco reali. Sed breuis vfus

sl

huius tubi docuit; quod , quo magis obie-

€la amplificat, eo minorem obiecti partem

ï)h*lï

1 ;itüque

ocu'us vno óbtutu comprehendat , hoc eft,

1 r d

uamuis

üralis

quod Campum . babeat anguftum.

autem huic defectui obuiam ire aliquantum

Vl a

J

poífimus, fuüadente Hugemio , Dioptr. p.12,

oj

I

à

prop. 2$; claudendo nempe oculum ante ;

AUL t

quam

Ws

REFRACTO; SIYE DE DIOPTRICA. 239

Q d.

uam tubo is admoueatur , vt ex tenebris

upilla dilatetur : (80.) defiit tamen in vfü

It tetr.

Iodim

effe hodie, nec eo vtimur nifiin tubis

minoribus portatilibus. — Secundum genus eít

Ti g

Tubus Aflfronomicus ;3n quo vtrumque vitrum

0 fpen.

eft conuexum , fed ita locatum, vt focum

füm ven,

vtrumque habeant communem interpofitum.

idim;

Ti2 d-

Habent hi campum multo ampliorem qui-

dem, fed obiecta reprafentant in fitu inuer-

Vero vl«

fo , quod, cum in obíeruandis fideribus ni-

hil officiat , effecit vt ad vfus Aftronomicos

vnice adhibeatur hoc telefcopium, a quibus

etiam nomen accepit. Docuit autem Huge-

Q m v

zius , quomodo hac , adhibito fpeculo ; ob-

angaam v

jecta fpe&tanda fiftant etiam erecta , l. c. pag.

: pracp

3. Dritum

146.

Tertium genus dicitur Tubus Terrefiris ;

; quia ia

qui ordinarie conficitur ex tribus vitris ocu-

laribus conuexis, obiectiuo itidem conue-

IS ) ZGK-

xo , & obiecta in fitu naturali erecta often-

VA

dit; campumque tenet pariter fatis amplum,

|in prece

xte od

atque nomen accepit, quia ad fpectanda cor-

pora terreftrria remota commode adhiberi

t colld-

poteft. — Quartum genus dicitur Zubus Nemto-

if ol

mianus, a Nemtono inuentus , qui non folis

rv

lentibus vitreis , fed duobus etiam fpeculis

d Qu

conílat, adeoque nen per folam refractio-

jed

pf

Lr,

nem , fed per reflexionem quoque , obiecta

t

ectanda exhibet, atque ob hanc etiam cauí-

jf

T

m

Tubus Refltlens vocatur , quo artificio

e dj

)

longitudo tuborum , magna alias; rrire con-

fint

Ilj

trahitur ; maioremque nancifcitur commo-

ocuhl

DP

ita-

bt

440 CAP.IV DE MOTV LVCIS

E

diratem. | Quintum genus conftituit Tabus bin-

eculus , cuius ope obiecta vtroque oculo fi-

ET

mul fpe&ari poffünt , qui vero curiofitati

! g5 d

magis quam- vtilitati inferuit.

| QUi

gl

2IlI.

TT

Rationem igitur reddituri primi generis

| :

(U M

"

horum Telefcopiorum ; nempe Tubi Hol-

E

Fig

landici , fint lentes conuexa À ; & caua D ,

mü k -

$7.

coniuncke fic, vt huius focus virtualis O

n &

coincidat cum illius foco reali.

Hs fi diri-

Qs nb Da

gantur ad obiecta longinqua; ab his incident

trum obl

1in obiectiuam radii paralleli L & M , qui re-

piüumeer

fra&ti peruenirent in focum füum O. (184.)

& lemtdun

Sed initinere incidunrinlentem ocularem D;

04

l

cavam, in quam ficincidunt, ac fi ex punéto O

fta n

veniffent ; in hac ergo lente denuo refracti ;

Bf

exeunt paralleli per BI & CK, (199.) atque

fic oculo illabuntur.

Ex hac igitur cecono-

Wnndio

mia apparet, punétum obiecti L videri in l,

t

in eodem latere , ex quo reuera iacet ; adeo-

^, ( ln

que obiecta cerniab oculo erecta. Si abef-

Ti «t l

fet ocularis , oculus tamen in O diftinctam

" Cämpum; J

haberet vifionem , ob radios ad A paralle-

los incidentes ; & paullo ad oculum poftea

]i

AR

nf

conuergentes.

uia autem vtraque lente ef-

üt lg As l

ficirur, vt radii paralleli in A incidentes ex

CQ

N

D iterum paralleli exeant ; & ex radiis par-

CM y

allelis. diftin&a fir vifio

patet ; oculum

hum li

etiam in O rei obiecte diftinéctam habere vi-

XhS Y

uH

C lt

habet

B k

iione'm ; fed firgul quoque afpectum

pro-

]

li

n

Ój

REFRACTO, SIVE DE DIOPTRICA, 241

!l

0

propiorem, quia'

putat radios parallelos pro-

fluere a lente D:

er,

COnag

Bo diametri obiecti appa-,

rentes erunt in ratione inuería diftantiarum,

(88.) hoc eft , diameter apparen

s apud A ,

qua hoc cafu diameter vera dici

tur, erit ad

diametrum auctam in oculo a

ll vt

pud O ,. vti

ibi Hol

DO : AO , in rationc

diftantiz. focorum

vtriusquelentis. Denique

.

pofita pupillee dia

Qs ]),

metro BC —

ttudis ()

radi BI & CK

,1n quam nempe extremi

f d-

incidere poffünt ,

longitu-

dine tubi DA — /, & du&ts rectis

per cen.

iO

trum obiectiui vitri BAH , CAG,

-erit cam-

M,qure

iO (194)

pi diameter apparens angulus GAH — f

& femidiameter apparens BAD. Eít a

utem,

lren])

DA (1) : DB (14) — finus totus du

tanz

pundo O

——

rfradiy

gentem diametri campi —

l

Ex quo

jaque

manifeftum eft, quo apertior fit pupilla : eG

(R0QQ-

maiorem effe campum eiusdem tubi ; vnde

lnl

profluit experimentum zug

enii ; (210.) dein-

P

e, quo longior fit tubus, hoc eft

G q-

, quo

Gd

mapis augeat obiecta, eo minorem efft

e€

eius-

em campum, pro eadem pupilla.

ditïän&gm

À putti

Is

212.

lum o

Deinde pro fecundo genere tuborum ,

u n

fint due lentes conuexe À & D , in illam ^f

Obiectiuam ,

ciaett

incidant e longinquo radii par-

k

: lad plf

alleli L & M , qui colle&tt in foco

O inde

srg.'.

t Wm

exibunt rectis viis OC , OB , cont

intatis ,

Md

atque fic iterum paralleli ex oculari exibünt

um

per CK & BI; quare oculus apud IK.:con-

)

P, IIf

ftitüs

gut

d45 CAP. IV DE MOTV LVCIS

"

fitütus videbit pun&um obiecti L in dire-

ia

&ione CK, hoc eft, ex parte oppofita ipfius

viut

L; quod idem cum reliquis etiam . obie&ti

unétis accidat : patet ; oculo obiectum

B.

videri inuerfum.

Si oculus in O pofitus

nidi

effet, videret obiectum diftin&tum per ob-

sé&tiuam lentem A , illapfüm nermpe per ra-

]

dios parallelos L & M , & deinde demum ad

mipti

O conuergentes.

Idem oculus locatus in

duatee

&m Dirin ,

foco ipfi

oppofito P cerneret hoc obie-

&um pariter diftin&tum ;

ob radios BI, CK ;

picre n

arallelos , fed propius pofitum , putans

T r

Tn Qu

nempe obie&tum in ipía oculari BC effe fi-

ponrem,

tum ; erit igitur;

vti prius, obiecti magnitu-

Ti

do vera ad auctam vti PD ad A

O, hoc eft;

vti DO ad AO, diftantiz focorum. Ducan-

UT

zur ex B & C recte per centrum obiectiue

n j

LEWpn

BAH, & CAG , atque erit huius telefcopii

femicampus BAD; erit nunc autem BD di-

,REW; Mu

midia diameter ocularis vitri 5 nam ob re-

n b p

étas FOC, EOB, tota ocularis ab obiecto

Vi gl

pars

T fgrtii

repletur, cum in priori cafu tantum

aliqua ocularis repleatur ; nempe BC ; ob

Mf

radios in hanc conuergentes , (Fig. 87) hic

Pt

aütem diuergentes ; pofiris igitur diametro

nl

ocularis BC — D, longitudine tubi — L , erit

PPOMEI 1)

intriangulo BDA ; AD(L) : DBGD) — fi-

H f

nus totus (1) : tang. femicampi BAD — ;r*

P Yi

? i Itf

n priore autem tubo idem femicampus erat

ci ad

u

uT

EI' v5 ergo eft Cïfflpus tubi Hollandi

eatr

T

prm

fs

REFRACTO ;. SIVE .DE DIOPTRICA. 245

, tdie

campum tubi Aítronomici — d

: D , pofita

fs

vtrinque eadem longitudine tubi

1 o

, hoc eft;

vti diameter pupill ad diametru

m vitri ocu-

obien

laris ; vnde in tubo Aftronomic

O campus

) polns

multo eft amplior, quam in Ho

llandico.

1 per de

2I2;

X DLT

Reliqua tuborum genera przcedentibus

tmüm ad

modis poffunt explicari ; (ed

inuentionis epo-

yats i

cha valde eft difficilis indicatu.

Quanquam

(c obie-

enim Porfa , Magie maturalis lib.

I7j Cáp. 105

:BX)CK)

publicaree in anno 1

589; indicium quod ho-

|, Wuu

rum fecerit; dicendo , fi vtramque , lentetmi

VC df

nempe concauam & conuexam , reéte com-

i mgnit

ponere noueris : & longinqua & propinquá

, hoc lt

maiora & clara videbis: certum tamen eft,

]ucan-

teleícopiorum víüm non prius inualuiffé

hiectiue

quam anno 1609 ; quo ipfo anno $/mon Ma-

Jf copi

rius auxilio talis tubi , ex Belpio ad Iob.

Phil.

Fucbfium , Marchionum Brandeburg. Confi-

LDD d-

m ob j'o

liarium Int. miffi, fatellites Iouis detexir. Vid)

p hi

"Marii Mundus Iouialis ,in Pref. — Siue iam in-

ventor fuerib Lipersbemius , aut Metius : Ga-

yom PQKS

j Bcï Ob

lileus certe in Nuncio Sidereo ingenue fatetur

i.l

fe huiusinftrumenti fabricam ab homine ex2

traneo accepiffe, Reliqua huius hiftoriae hau-

t damu

il

riri poffünt ex Ditlionaire Vuiverfel de Matb.

J

(

lzi

&9 de Pbyf. Tomo II pag. 985 Hugenii Dioptri-

(

1

£45 pag.124. Miffionarii quidam afferueruni,

p«

fe apud Sinenfes inueniffe mappasantiquiffi-

n

mas, in quibus flellee fixe , atque inter has

etiam telefcopicee , fatis accurate notatae fint;

lolhndï;i

2

vid.

[

244 CAP. IV DE MOTV LVCIS

fono II

vid. Obferuations :Matbematique

5 €Sc. faites en

la Cbine du P. Souciet ,"pag. 3; Vn

de antiquiffi-

Rn

qiim

1num telefcopii vfum in Sina probare cona-

dCIQW

ti fünt ; fed plura hic fünt, que efficiunt vt

.!'

tuntl

fidem noftram füfpendamus.

p

214.

fym

1

l

at

"Telefcopia infignia hucus

que innotuerunt

132

[

l

-----

hh

fequenti

a. Hartfzker lentem obiectiuam e

d

borafle

dicitur foci 600 pedum , in Fonfe-

Heuelius tu-

Tigum.

aelle Eloge de

M. Hartf. p. 275.

Vi n

bum ad vfus

aliquot adhibuit 1

ongitudinis

vid. Machíne Celeftis pars prior

d o

140 pedum ,

fe m

C€ap. 21.

Hugeniu

; tubo 23 pedum figuram

d) jf

Saturni detexit ,

& fatellitem eius quartumy;

dem Socie-

ib

in $9f

em. Saturnino p. m. 537-

Átti g

tati Regice

Anglice ali

um dono

dedit longi-

tudiis 123 pedum ,.

optime elaboratum.

Ca[finus tubis 35 » 40 »

& 70 pedum reliquos

Sarurni fatellites tandem co

nfpexit.

Campa-

1

d

IC

lefcopium conftruxit;

aus 1oo palmorum

las Veneris obferuauit j

uo Blanchinus macu

M

vid. Hefperi &9 Pbofpbori

noua pbenom. Semper

li, q

(

il

(tat habere te

lefcopium breuius, in

p l

[]t

autem pree

K

uo lentes fint e

xactiffime elaborate , quam

E

longius, obiectiuee lentis min

us exquifitz.

WJ;-&; lii

d p

Docuit Hugenius , Dioptr. p.142» tubum con-

ficere ex tribus

lentibus conuexis ; qui ob-

"ii

ije&a & maiora,

& erecta, & amplo in cam-

si

Bem;

Sed

hos non effe optimee notee

o fiftat.

egitur in Didiom. de Matb. €9 4

e Pb3fique ;

E":'Jï l'üïpgnL

!

£0110 It;

REFRACTO;SIVE DE DIOPTRICA. 245

Jit

fomo II;p. 441.

Idem etiam inuenit vfum

ntigl-

I6 QU

vtriusque lentis fine tubo , quod telefcopium

atrium vocauit , in 4ffrofcopia Compendiaria

Tciunt v

defcriptum , Operum ipfius Lugd.. 1724 edito-

vum vol. 1 pag. 261, quo artificio ipfe tubum.

Vfum autem tele-

7o pedum facile rexit.

fcopiorum non effe fallacem , experimentis

JEUEPUDE

& rationibus probat Zucchius, in Pbilofopbia

um eli

Optica.

Cartefius , in füa Dioptrica 1627 edita

1 Fotft-

docet eonílruere tubum Hollandicum valde

ylus tt-

magnum , qui vero ob paruitatem campt

mtämm

vix fenfibilem nullius vfus effet; & mirum

; p

eít, Galileum tali tubo ; pedes longo potuif-

fe motus fatellitum Iouis indagare. Keplerus

jl äguram

(]UZI'[UH]J

anno r6ir primus tubum Aítronomicum

n Sodie-

ingenio fuo inuenit in Dioptrica fua. De l2

Hire in Mem. de Paris 1717 pag. 8ó.

tlongi-

orat

i

2 El

Supereftvt breuibusadhuc indicemus ma-

(

gt

chinas alias quasdam & Dioptricas , & Cata-

bferait

dioptricas, quales funt (1) ;Microfcopia compo-

fita , quee etiam Z4uglica vocantur , quia ibi

y n

breits

primum a Drebbelio confecta, poft hunc au-

( qUW

tem alia infignia elaborata fünt ab Hookio;

AMar[ballo , Bouanuo, & alüs. Includere fo-

em

m

lent hodie Angli folam lentem ocularem tu-

bo conico , exeunti in foramen pifi magnitu-

j 9

dinem habens; hocforamen, fiaque pure

yl

TA

rirtt

El

immergatur , & extrahatur , tenebit guttam

"

aque fufpenfam, qua vices lenticulae obie-

L

p

il

--

P]

"m

&iua

fM

$346 Car. IV DE MOTY LVCIS

Horum

dorum

&iuz gerit ; & mire amplificat.

qe lt

omnium theoriam egregie perdocet Hugerius,

Et quodlibet quidem Tele-

; C

Dioptr. p. 176.

Qinzi

fcopium erit Microfcopium, fi lentem obie-

&iuam maiori interuallo ab oculari remoue-

g

m

ris.

Decbales Dioptr. lib. 11 prop. 26. (2) La-

i, i

terna Magica , aut Megalograpbica , vel Tau-

Jennatd

malurga ; de qua paullo poft (216.) fepara-

tim adhuc, eít laternze quoddam genus, pi-

phrima

n

&uras exiguas in oppofito pafiete mulrum

ifidum,

auctas depingens, in camera obícura, lam-

i ïu'hgm

padis ope, aut eriam lucis folaris , in quo

l

cafü vocarur AMicrofcopium folare , aut. Appa-

TOU

;

&X v

vatus folaris , inuentus a Celeberr. D. D. Lieber-

kübzio. Antiquioris autem illius laternz in-

cur, qu,

pl i

ventor eft Atban. Kircberus , & requiritur in

hac, vt lamma in ciftula accenfa fit viuidif-

(it, l]j

Euf

fima, oleo & goffypio alenda; vt picture

fupra vitrum depiéte fint coloribus aqueis

Atl

& pellucidis , quo melius a. luce lampadis

Qu hm

enetrentur ; motus etiam imaginibus repre-

(entatis comparari poreft ; quod mire dele-

&at, fi imagines ipfie clam moueri ; aut gy-

Af j

rari queant.

Deftripiionem perfe&itfime

dedit Grauefande tomo II, p.873.

(3) Pole-

Ti

mojcopia , funt tubi inflexi , ad fpectanda ob-

LE

iecta oculo non in dire&tum iacenria idonei ;

"g s

1

quorum inuentor eft Heuelius , qui hoc ipfis

W

LTIITT

nomen impofuit, quia eorum in bello vfus

4 1:!r10JïI£tfn)

effe poteft, vt quis füpra vallum confpicere

UT

poflit hoftes apgredientes ; nec tam

en caput

| n j

ipforum

v

ü$

REFRACTO ; SIVE DE DIOPTRICA. 247

Winm

ipforum ictibus exponat.

(4-) Heliofcopia ;

i,

que fünt tubi Aí(tronomici ,

per quos folem

m T.

contueri licet ; hic enim per telefcopia or-

tem ob

dinaria infpectus oculos fere necat. Hoec fe-

| fermotte

quentibus modis abfoluuntur.

Primo , leng

5 (2)Li

vtraque ex vitro colorato , fed pellucido ta-

vel fij.

men , conftet.

Secundo , cum Heuelio ante

) (eari-

lentem ocularem tubi ordinarii teneatur du-

DUS -

plex vitrum coloratum glutine connexum

mumt

cum interpofita charta ; cui tenue foramen

, m

infli&tum. . Tertio, vitrum oculare tubi ordi-

narii fuligine candele accenfe inficiatur.

jnq

[

at 4

p l.

arto, ante lentem ocularem teneatur du-

D Lit-

i

z

ex vitrum fuligine refing vel picis obdu-

&tum, quo modo macule folares obferuari

Jfefreln-

irirur J

poffunt ; vid. De la Hire Tab. Affron. pag. 72.

Quinto , fol per tubum in cameram obfcu-

s:iyidi[

jwits

ram intromittatur , eiusque fpecies charta,

; Qs

ad tubi axem perpendiculari , excipiatur , de

quo vid. Hugenius Dioptr. prop. 50.

limptdis

ysrepre-

216.

jie (

4Atbanaf. Kircherus ,. Art.. magna Lucis &9

1 ) M gy'

Kfetuftm:

Vmnbre lib. X, part. LII, lucerne

agicee fuee

QR

conftructionem , licet imperfecte ; exponit;

& in Préf. Crsptologie noue innentorem f&

du

pronunciat.

Sed Koblban[ius in fine 'Tracta-

yin i

tus fui, Neu erfundene Matbematifche und Opti-

fcbe Curiofiteten , verum inuentorem indicat

i

lob. Francifc. Griendel ab Ach, Opticum No-

p eon P

tibergeqfäm.

Kircherus folis lumen adhibuir,

u

Q 4

aD-

p

&EER

248

CaAP.IV. PbE MOTV LvVCIS

yiljdt

abfente fpeculo cauo & lampade ; quem ve-

xo modum fatetur ipfe emendaffe Zalgeuftei-

vt

ydon

zxiu , Danum , qui in meliorem formam

fanc laternam reduxit , & maono fuo lucro

! yrlt

1

v di

i

il

diuerfis in Italia Principibus vendidit. Iob.

Zabs animalia viua per eam repreefentauit ;

d

:dmouit etiam horologia nocturna , lampa-

l

E

xlis ope per eam indicantia horas.

W'eige-

tl

liss anno iam 1697 laternse füuee auxilio exhi-

q n

ibuit hircos arietantes, & vrfum , qui vngui-

Dl

3us füis virum peteret. Vid. Ebrenberger in

JDiffert. Nouwn €&9 curiofum laterne Magice

dugmentum , anno 1713 edita, in qua mole

Dits

-aate , cuius al circumeunt , repraefentan-

i

Teïï, qu.

147 D

;dæ artificium oftenditur.

Jn:

1

Q«

AUs mer

Referuntur huc etiam Perfpicilla , Brillen,

fl

"quorum inuentionem füpra (207.) tetigimus,

R n

& cognitio generalis heec eft.

-Myopis ocu-

wphm; &C !

lum itaque corrigunt lentes concauz.. Nam

P EH.".»];. ktli (

quia hic propinqua diftin&te; remora confa-

6t

fe , videt ; (84.) kurzfichtig :

lens concaua

dii obiecti

QEH 0. De Ái

eius oculo applicata efficiet, vt ra

Vaf

R

f

j

P

N

J

'alieuius , paralleli incidentes; ita difperfi in-

d ty

*eidant, vt ex punéto propior? , foco nem-

ET

r,adeo-

"pe virtuali lentis , emanaffe credantu

E&E;fm) E

"queres remota fpectetur tanquam

propin-

tlj

"qua. Présbyte vero oculum emendant len-

"fes conueXa.

Cum enim hic remota diftin-

st

M

i

l

Wt

*&le videat; propinqua autem confufe

(84)

tit-

"Ri

As

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRI€CA.

249

Ym ve.

meitficbtig oder überfichtie : vicinarum rerum

Vinl.

radii ita transformandi fünt, vt quafi ex ob-

n o

) frolm

iecto remoto oculum inprediantur, quod fit

per lentes conuexas.

Lentium autem huic

]di.ni. Ml*.

vel alteri oculo conuenientium menfüram

trentqi:

definiet vel experientia, vel theoria ; fi ob-

1 lempt

feruatio prius inftituatur in quanam diftan-

| ll/figi-

tia hic vel ille obie&um videart diftin&te. De

ilio exli-

quo vid. Hugenius Dioptr. prop. 32; nec non

gb vigi-

Decbales in Dioptr.

at

nt J

218.

n qu m

Poft refractionem confiderandi fünt colo-

od

IeS , qui originem illi prebent füam. Con-

fiderari poffunt hi in corpore vel luminofo,

vel illuminato.

Illius generis fünt albedo in

fole , rubedo in oculo tauri, qui forfan atmo-

, rder,

fphera fumofà cinctus eft, flauedo in flamma

veigmis

febacea, ceerulus color inaccenío fpiritu vini,

I)l D

1

fülphure; &c. huius vero generis funt flores,

qe, NI

panni, meralla; &c. Atquehi quidem varii, va-

yora conti

rias etiam na&ti fünt explicationes. Ariffoteles

qg enncd

quidem , De Anima, lib.I4, cap. 7, cum omnia

rydi ohl1

plena effe ipfi viderentur , neceffario affu-

ii

us

mere debuit corpora quedam pellucida, per

Ra

Mi

qua alia oculis cerni poffint , qualia pofuit

dantnà

etie aérem ; aquam , glaciem , vitrum ; fed

cum nodtu nihil per hec corpora videatur:

ql]&

ameruc«

dixit illa noctu potentia tantum translucere,

uam porentiam cum lux fola perficere pof-

rem

h

f

quu

t: conclufit; lucem effe a&um translucidi

m

,

qua

250 Car. IV DE MOTV LVCIS:

VM

uatalis — Quo ipfo recte dixit ; nihil enim

lcido , !

hoc aliud eft, quam lucem id effe, cuius ope

quonam

videmus , dummodo naturam magis quam

artem abítrufam in verbis fuis fequi voluif-

fet.

De colore porro obferuauit ; rem co-

um

loratam , cum ipfa diftet ab oculis , pellu-

cidum prius commouere debere , quam fen-

fum afficere poífir ; cum autem color neque

«ll

peropaca, neque per potentia tantum pel-

lucida, videatur: ftatuit , colorem effe id,

quod mouet corpus actu translucidum. Ho-

[

rum vero infüfficientiam ipfi eius quidam fe-

nql

tatores agnquerunr.

.......

"

219.

pai

Senece , Natural. Quaft. lib. I, cap. 7, cogni-

UPU

ta erant prifimara triangularia vitrea , noue-

Uml

E

forit

rat etiam , elici ex illis poffe colores in iride

confpicuos; quod phaenomenum cum expli-

» i

u

care ftudet, colores dependentes effe ftatuit

a mixtura varia lucis & vmbre ; quam fen-

lX

tentiam ampleétitur quoque Zarrozius , Led.

RUl Yal

Mp

il

Opt. XIL, $.17, cum afferit, album eft; quod

h

lucem copiofam , pariter vbique fpiffam, cir-

g m&m "

cumfundit; zigrum , quod lucem parciffime

diffundit ; rubrum , quod lucem effundit hinc

m li

d

inde confertam , aft interflitiis vmbrofis di-

m

s

remptam ; &c. multos vero colores ex fim-

m'nn

TUf

pliciorum contemperatione emergere. Hoc

(

31

idem ftatuit quoque in Mem. de Trevoux 1705

Xty

dio pel-

li

W

1 d

m. Aprili ; p.675; Nuguet , quia in me

]ucido;

t

—

]i

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA.

25t

nilim

lucido , aére ex. gr. nulli colores oriantur;

, CMWE

quoniam fcil. ibi nulle exiftunt vmbre.

40 um

Yi voli

220.

j Iemoy

Cartefii explicatio huc redit,vt colores fint

, x

ipfuüm lumen , cum certa modificatione ad

um

oculos reflexum. "Tribuit nempe particulis

ür nequt

fimpliciffimis, ex quibus materia lucis con-

m d.

ftat, duplicem motum , vnum directum &

feid,

progrefftuum ; alterum rotatorium ; deinde

um Ho-

cum huius vel illius , plus adeft in luce , aut

qxixöamï .

minus , alium atque alium exfürgere colo-

rem ftatuit, vt quz particule multo validius

rotari nituntur , rubicundum colorem effi-

ciant, & qui paullo validius , flauum. Vid.

7, C0f

ipfius meteororum cap. VII, $ 7. Malebran-

cbims colores confiftere dixit in lucis motu

m

iirde

vibratorio fortiore aut debiliore ; adeoque

m

Íonorum habere aliquam fimilirudinem, vid.

( farit

AMem. de Paris 1699, p. 17 , nec non Entretiens

um f

JMetapb.12. Quid vero Ne»tonus in hac re

yiis;

difficili praeftiterit, breuiter videamus , dum

| Cü) qu()

alias quasdam adhuc explicationes prater-

ifhim d

eundas cenfemus.

atl

221l.

vkj

A

j

Ad colorum itaque naturam in Nemtonia-

mrt

1 fyftemate explicandam obferuandum eft;

J

ys d!

fecundum neruofiífimas notas Clarkii ad Pbyf.

ais

ld

Robaulti , P. I, cap. 27 $ s2, experientia comn-

fre

9

pertum effe, radios lucis ex particulis com-

umed

l

pofitos effe inter ( diffimilibus, atque eriam

anc-

yui

255 CAr. IV DE MOTV LVCIS

m

Fig.

inequalibus. Radius enim FE fuperficie re-

$9.

ii &

fringente AD ; in loco tenebricofo , exce-

fs

P

tus non integer refrin

[»]

citur ad L , fed in

lures radiolos diffinditur ab L ad G vsque.

vt

P

Ergo lucis particulze ec ,

que funt omnium

jan.

minutiflimz , facillime etiam & maxime a

IU

f nml ]

fl

L

[

füperficiei refringentis actione detorquentur

IN

a via recta, (165.) reliquee vero maiores mi-

10)

N

i

d)

nus.

Et particulee quidem lucis minimz ;

»rn

m p

uc maxime refringuntur , aut proxime ad

erpendicularem accedunt , radiolum fem-

fmaotd

er conftituunt violacei coloris , qui vibra-

tiones excitat in retina oculi breuifiimas , quae

]uton

inde per folidas neruorum opticorum fibras

in cerebro fenfüm excitant huius coloris te-

BU 7

ld

nebricofiffimi & languidiffimi reliquorum

omnium , in quo exiftit , ex Nemtoni obfer-

À nl

vatis , ratio refra&tionis — 109 : 81, aut

dtinprn

t u

i000 : 743. Qus autem particulee mini-

me refringuntur, aut maximze fünt in lucis

Ginim,

2

ET

materia , 1llae radiolum conftituunt rubei co-

loris, hoceft, vibrationes excitant diutur-

if

nas in retina ad fenfationem mouendam co-

N

loris rubei , fulgentiflimi omnium reliquo-

ghartz d w

rum, in quo obtinet ratio refractionis — 4:

Fïmmqw

3, aut IOOO : 7jO ; €X quibus numeris pa-

r

M

tet, radium rubrum minus ad perpendicu-

2

g

lum accedere , aut minus refringi ; quam

'UR'.E) fupm *

violaceum. Relique particulee, pro cuius-

Nl

que magnitudine & refrangibilitate in radio-

fs

i

vibrationes excitant in-

a"msl Es

lps itidem feparate,

ter-^

Qs

REFRACTO $ SIVE DE DIOPTRICA. 255

t re:

termedias, ad fenfätiones colorum interme-

0f .

diorum excitandas ; fimili ratione , qua vi-

La

brátiones aéris, pro fua ipfarum diuería du-

G.

ratione , ferifationes fonorum excitant diuer-

D Ompm

forum. Hinc itaque colores illorum radio-

- Doyine d

rum non funt aduentitie eorum modifica-

(Orqiet

tiones, fed connate & neceffarie ipforum

Vaores -

proprietates, adeoque immutabiles.

Hinc

miDIme y

etiam hec feparatio radiorum in prifmate vi-

toxime d

treo ; poft duplicem refractionem , magpis

m fm-

ht manifefla , vti mox videbimus.

ivb

222.

afms,qu

vorum fs

Intromittatur erpo in cameram obfcuram

s colons t

radius folaris per foramen A , circiter ? pol-

Fig.

licis in diametro, atque is reflexus a fpeculo

99.

elipuorum

tui obfer-

BC, metallico fi fieri poteft , & plano ; in-

cidat in prifmma vitreum D ; ex quo deinde

T ZU[

yig min*

exeat horizontaliter per ER ; ad quod effi-

ciendum , ob altitudinem folis , fpeculum ,

prin

y nb

aut etiam aliud prifma, vnice adhibetur ; his

n diat

ita conftitutis opponatur huic radio horizon-

g Q

tali refracto in diftantia 1; aut 20 pedum

m Wïïqw

charta alba verricalis , atque obferuabitur ,

imaginem , quam radius refractus format in

lii

um

hac charta; non effe rotundam , fed-oblon-

"

gam , terminatam ad latera lineis rectis par-

p

(

allelis, füpra vero & infra arcubus citculi,

d

"

Demonftratur per hoc experimentum , non

z

re u

omnes folis radios, in iisdem pofitos circum-

lt

,,,,,

j d

flantiis , eandem pati rcfra&tionem. Si enim

radii

p

254 .Car. IV p;E MOTY LVCIS

radii per prifmma non tranfirent , aut , cum

gt

tedenti

per hoc tranfeunt ; omnes aqualiter refrin-

erentur : formarent folis imaginem rotun-

p()ïïo |

am; quia ergo non ezqualiter refringuntur,

b p

j

fit; vt ex radio minus refra&to oriatur füpe-

rior, ex magis refracto autem inferior , ima-

jempe!

ginis oblonge ora.

Heec itaque eft illa

fentan

a Nemtono primum detecta radiorum diuer-

[

fa vefraugibilitas ,. & hac eft radiorum fola-

edift

rium,; quibus omne, quo fruimur , lumen

quhy f

debemus , beferogeneorum , hoc eít, magis

FOT

j

aut minus refrangibilium ; Anatomia qua-

fü prim

dam ; illi enim , qui in iisdem circumítan-

has

tiis eandem etiam fübeunt refractionem , vo-

vv D

cantur bomogenei.

Idem hoc probatur quo-

hm rf

que alio tentamine, quo due faíciee ferice ;

df comun

rubra & violacea, quadrate aliquot polli-

152 m

cuim , füper charta nigra fibi mutuo coniun-

m din

&tim agglutinatz? , & bene illuminate ; per

Tronn h

1

prifma vitreum afpe&te apparent disiunctee,

DAU

Hanc diueríam radiorum refrangibilitatem

hn i,

Íe ante Nemtozum inueniffe contendit Hart-

At i mj

feker , Iouru. des Sav. 1723 p. 195.. Alias pree-

terea Obiectiones , petitas ex infelici fuccef-

"j Rol

T f

1

fu horum experimentorum a JMariotte facto-

07

rum ; eX inuentione hac prius iam a 7offio

facta, vid. Ditlion. Vuiuerfel de Matb. &9 Pbyf.

Fangm.

Vr

f

M

1«

QU

fit. Couleurs.

IROTSO

223.

Cum radius folu

Ihy

"

u

s ipfe , irrefractus ; can-

T

$n

artaap-

IN

fi.;dus fit ; & talis.etiam inobie&ta ch

t

pareat:

Uttg

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA. 255

jd,qm

pareat: in imaginetamen folis oblonga, pre-

,Ilite: V.

cedenti experimento producta , obferuatur

m nms.

porro , eandem tinctam effe variis colori-

:fringunm,

bus pulcherrimis ; quorum ordo in caífü

lat (s

experimenti memorato femper idem eft,

r m

nempe füperior raber , hunc fequuntur de-

que el d

fcendendo amreus , flauus , viridis , cavuleus

rum diut-

Hinc fi-

indicus , infimus vero eft violaceus.

rum (of.

ne dubio fit, vt, cum folem intueamur, &

t lümen

oculos fubito claudamus , claufis etiam his

l, mos

nobis appareant fücceffiue iidem hi colores ,

um -

ruber primo, deinde flauus , &c. & vltimus

a.

violaceus; vid. Baumieres Traité Pbof. de lalu-

tidnem, v

qmiere.

Patet exinde , diueríam radiorum fo-

Xatür que

larium refrangibilitatem cum diuerfo colore

i fetity

effe coniun&tam , fingulosque radios ; prout

ij polli

magis aut minus refringuntur, colorem fibi

) Conlte

proprium & ímmutabilem habere. Si vero

memorati colores attentius confiderentur,;

u W.

Qs

patebit, aureum & flauum reduci pofle ad

vibitate

flauum folum , qui duo non nifi gradu diffe-

xodit Ht*

runt; pari modo etiam ceruleum , & indi-

Auspt

cum, & violaceum, ad coeruleum folum refer-

o f

ri poffe ; quo facto fequentes modo habentur

I

colores, ruber ; flauus , viridis, & caruleus ; at-

um J

que cum porro viridis nihil aliud fit quam

(th

mixtura ex flauo & coeruleo oriunda ; (224.)

quod pictoribus optime notum eft: deducitur

exinde;colores non nifi tres originarios & pri-

fradis; C

mitiuos effe ; nempe rubrum , flauum, atque

ceeruleum; quod ab aliisiam animaduerfum eft,

vid.

256 CAr.IV pE MOTV LVCIS

LU

rK A(

vid. Franc. Aguillonii Optica , 1613 edita , pag.

as o

at

ebil

40. ldem ítatuit etiam L.e Blon ; pictor ma-

gni nominis in Anglia, ac ex rubro, flauo,

n od

& coceruleo , omnes reliquos poffe produ-

T

ci; ne nigro quidem excepto, Joura. des Sav.

TO

J

Jl

T

1722,p. 46. . Putatque Illuffr. Fontenelle , effe

VV d

tantum duos principales colores , rubrum

f

J

,'A

gu;m

& violaceum , cum flauus fit ruber diminu-

TAU L

tus, ccruleus fit violaceus debilitatus, viri-

ins d

dis autem flaui & coerulei mixtura. Mem. de

0

Taris g673 » p-163.

Sequitur etiam ab hoc

ium; vt

experimento , radios colorem rubrum fe-

[

MX

M

K

EUA

rentes minime omnium refringi , maxime

]n du

autem huic deflexioni obnoxios effe coloris

ol 1

violacei radios. . Porro colores hiiidem ap-

infcof

parent; fi vbicunque , & in qualibet a prif-

manío,

mate difítantia , excipiantur charra ; reflecti

QUf dl

t

d.

quoque fpeculi ope poffunt. . Si imago hec

11 LX

colorata excipiatur charta perforata alicubi,

vt ex. gr. folum lumen flauum . transmitti

bl

poffit, & hoc deinde alio prifmate denuo

Irsper

refrinoatur , aut fpeculo refle&tatur ; obfer-

dj

"

1

[

l]

vabitur, talem radium colorem fibi proprium

l

W

ll Y

(

i

li

conítanter feruare ; queecunque illi accidat

iiutatio.

i

egdelæ

t

DP R

Eadem folis ima

0 oblonga excipiatur ir

BUIIN

diftantia 6 aut 7 pe

:

uma priímate lente con-

vexa, qua radios omnes in focum füum

ïäe&

congregabit,

$3 itaque eo in loco, vbi fo-

J

cus

l

d

(

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA,

257

A

)

g,

cus confpicuus eft , teneatur charta alba, di-

jDhrma.

DOTM

Íparebunt. omnes colores , mutabunturque

in meram albedinem ; fi eadem charta te-

Jle Drtds

Ir.

neatur in diftantia maiori quam focus eft,

redibunt colores , fed ordine pofiti inuerfo.

ttt], de

Vnde apparet ; colorem album nihil effe

; TUDRIR

quam commixtionem omnium colorum in

t dimint-

radiis folaribus contentorum ; & fi radii fo-

It5; Vif

lares vti ad nos perueniunt in totum ab ali-

. Mmn.de

quo corpore reflectantur , id apparere al-

1 d loc

um f«

bum ; veluti nigrum eft illud ; quod debiles

aut pauciífimos , aut nullos , radios reflectar.

:on

eff cori

In diftantia autem maiori, quam focus eft,

colores inuerfi reprafentantur , quia radii

Yidem d-

in foco fe decuffant. In eodem hoc experi-

Dera pri

mento fi color ruber charta nipra intercipia-

; refed

tur, euanefcit albedo; mutarurque in colo-

upo la

rem fübceeruleum ; eadem albedo verpit ad

UR

rubedinem , fi radii coerulei & violacei in-

vunsmiti

tercipiantur; fi vero excludantur omnes co-

qte d.

lores preter flauum & coruleum , eadem

;; -

albedo mutatur in colorem viridem, vti etiam

l roprim

noctu, vel in camera obícura , fi ad flam-

il ao

inam candele íebacez corpus coruleo co-

lore tin&tum afpiciatur, hic in viridem muta-

tur, quia nimirum hec flamma flauedinem

pre fe fert. qua cum coruleo permixta vi-

ij

x

redinem efficit. (223.) Hinc.etiam obiecta,

rl

per virum cdruleum cüm flaüo iunctum

u.vn

p

T

aípecta, viridia videntur.

od *.

M

Pw JIIs

R

a2j.

858

CAP. IV pE MoTtyV LvVcIsS

Y

35

km d

m T

Si radii quicunque homogenei ; ex. pr.

n

rubri ; ad imaginem oblongam folis forman-

J

dam concurrentes ; a quocunque corpore ;

&*

quod colore alio preditum fit; excipiantur:

Y M

apparebit illud rubrum ; in violaceo viola-

Ceum ; & fic de cereris omnibus.

Optime

nE

[B:;!

hoc apparet in pannis, vario colore tinctis;

vnde deriuatur; corpus quodcunque füb il-

AE

lo vel hoc colore nobis apparere idcirco ;

A

N

quod vi ftructure füg , & conformationis

partium in füperficie; modo hos modo illos

A

i

radios lucis copiofius reflectit , reliquos ve-

ro intra fe abíorbet.

Vnde explicari poteft,

lj

I

cur ceci quidam ex folo tactu de coloribus

potuerint iudicare ; vid. ourg. des Sav.1666,

p

n

p42- 626.

Ita etiam queeuis obiecta apparent

Ml

coerulea per vitrum coeruleum , rubra per

J .

rubrum; & facies hominum caruleo- flauo

].

colore tin&tz videntur , fi in camera obícu-

D.

ra illuminentur a flamma fpiritus vini accen-

(j -

fi, que& eundem colorem tenet. Vid. Plinius,

g.

lib. 35, cap. 155 Reinzer , Meteorologie pag. 239.

D«

Fluit hinc etiam explicatio tinéturz ex ligno

0.

nephritico facte , que a radiis reflexis coe-

rulea, a tranímiffis autem flaua videtur.

V (J

N

l

226.

Wnfom

Is

1

Q

Fig.

Si totius imaginis folaris oblonge longi-

dfgm&?

x'

91. tudo AC, excluía vtrinque ora femicirculari,

erur "

uri-

cþuidatur in partes &equales 360; tum ear

em.

L

s

REFRACTO, SIVE DE DIOPTRÍCA. 559

'

dem deprehendit Ne»fozus includere colo-

l, gl'.

rem rubrum 4j;; aureum 27, flauum 48 ;

Is foma.

viridem 6o; ceeruleum 6o, Indicum 40 , vio-

Qrpon,

laceum 8o. Producatur recta AC inB , vt

Ciptr;

fit BC — AC, erit etiam BC — 360, & por-

C0 Yi

ro AB — 720; DB— 640, EB— 6oo0,FB-—

Optim

j40; GB — 480, HB — 432, IB — 4of,

e ninds;

CB — 360 , vnde fequens tabella prodit,

jefib 1-

AB:DB — 720:640 —9:8 tonus maior.

V,

Ymmons

AB:EB — 720:600 — 6:5 tertia minor.

AD:PD -—720:740724.:3 quarta

mll

AD: GBe-720: 4802 3 :2 quinta:

digus -

AB:HB — 720:432 — j :3 fexta maior.

iqr at

AB : IB — 720:40j —16:9 feptima minor,

coloribi

AB:CB — 720:360 — 2:1 oCtaua.

Qp Ài

Sin igitur fuerit in clauichordio

3PPGI'CH[

AB longitudo chorde pro fono C, erit

r vt

DB

D

& hn

EB

E mollí,

m OM

FB

r

GB

id, Pl

HB

u

IB

49 ïr j

H21g $31

EE 4

Lirbt11

—

ä;

CB

reüe.ïi? (

quia fcilicet, vti infra oftendetur , numeri

Vil

Vibrationum chordarum fünt in ratione in-

De hoc

verfa longitudinum chordarum.,

,ongZW*'

clegantiffimo fpectaculo, quo nempe euin-

€itur, in coloribus etiam Muficam ineffe;

u

f

[

.yn

op. 25 ]«

W

vid. Nez»toni Optica ; lib. ;, parte Ip pr

, 16$f

[

o6o CAP. IV. pE MOTV L YCIS

ui.165; vnde recte olim. Kircberus appellauit

ígles

fonum lucis fimiam , quamuis diftincte hoc

i t

qüorum

exponere non potuerit ; vid. Jozra. des $av.

1738, Febr. pag. 207. Pertinet huc etiam Cla-

yyadiusxf

vichordium Oculare ,, quo. Caftellus fperabat ;

t10f

fonos fe & confonantias coloribus eífe depi-

?äx

&turum , vt oculis hi idem præüarent,quod

Ü

illi auribus, vtque fürdus etiam Muficz ele-

i

gantiam poffir peruidere ; occalione forfan

arrepta ex fyftemate colorum Malebrancbia-

10. (220.) vid. Iourn. des Savans 1738, p. 2085

& Oratio noflra de boc inuento , recitata Petro-

[

poli 1742.

Pro füo arbitrio, &leui quodam

felectu inftituto , colores etiam numeris eX-

[

primere conatus eft Dubamel ,in Aftron. Pbyf.

lib. I p. 49 , vbi ftatuit, colorem album ha-

bere lucis gradus 24 flauum 18, rübrum 16,;

viridem 12, coeruleum 9; purpureum $ ; ni-

grum 6, atque dein ex ratione horum nume-

NI

rorum iudicat ; quinam colores concordent

ll

Pa

& conueniant inter fe; quinam vero non.

TUff]

TIDOS

2277

i

(li

Adiiciamus his qua;dam adhue mifcella-

(ODIL 0n

nea, qu& partim ad-priora referri, partim

etiam de nouo addi debent. Hartfekerus ;

Uü]fg«

Cours de Pbyf. p. 1272 quatuor computat co-

T

li

[r

lores primitiuos ; rubrum ; flauum , coeru-

leum, & violaceum, ex rationibus ante (á223H

f

Ml

allegatis.; album repurat pro congregatione

T.

W

horum , & nigrum pro omniur priu

atione.

um

fny

Keple-

(I$

KEFRACTO , SIVE DE DIOPTRICA. 26I

QUi

Keplerus Dioptr. prop. 17, pulchre defcribitlu-

M uC

o'enera ra-

[ N

Q

cis in prifma vitreum illapfe tria

[e]

diorum. Incidat enim in tale prifma ABC Fig,

!

Adtl

92.

radius folis FD , hic in D quafi diuiditur ra-

h

T0

if

tione denfitatis füe , que nempe aliqua fui

Hx [

parte refle&titur (152.) in DI , & hic eft ra-

ntqui

dius fizcerus , quia nempe vitro tinctus non

l

Jtià

eít, cuius corpus nondum eft ingreffus ;

: foría

deinde DE in E iterum fic diuiditur, & in

l

li-

G exit iridicolor, propter geminam magnam

j b

refractionem ; fed reflexus in E exit per MK;

qa Ddb

qui eft radius vitri colore tinctus , adeoque

j g

vitricolor ; nam docemur, vtiait ; ex Opti-

Imeri ei

cis , radios lucidos tingi in mediis coloratis.

n D.

/

Neíciuit autem vir optimus, radium etiam

hum l-

MK effe iridicolorem , fed debiliorem. Fabri;

mum16

Synopfis Opt. p. 159, falfo credidit , reflexio-

mïjüi-

nem pariter cum refractione diueríos pare-

n o

re colores. Kircherus, in Mundi fubterr. Tomo

ncordent

III, dicit , iucundam illam variationem colo-

o non.

rum, quam admiramur in columbis, pauo-

nibus, &c. oriri ex diuería refractione radio-

rum folis in iplorum plumis, quas, micro-

» fiid

f

Ícopii ope , totidem prifmata triangularia

"m

"n

pellucida f& deprehendiffe. contendit.

An

f

u

diuerfitas colorum arguat quoque diuerfita-

mpe

tem nature in corporibus, inquirit Zoleus

in 7Tratf. de coloribus.

uT

Idem quoque recen-

fet hiftoriam Zob. Vermaafen , Vltraiecti ad

5di

Rhenum viuentis, qui ex variolis anno zeta-

T

pl

—t"'iS 2 omnem vifüm

amifit; poftea vero ma-

R:

gi er

y

262 Car. IV pE MoTV LYVcrts

^

il

(

[

ifter organi pneumatici factus eft ; hic co-

j

ores tactu diftinguebat , fed non nifi ieiunus;

qu

(rbito

teniam coloratam pollici '& indici inter-

pofuit ; melius diftinxit pollice. dextro

po&ea

proni

quam finiftro , atque, ne fraus fübeffe poffir,

mantili velatus fuit dum colores indicaret ;

cond.

V

Ye

bis tamen errauit, appellando album nigrum,

& rubrum corruleum ; addit autem Bojleus;

fe fuiffe füfpicarum, hunc hominem diícer-

(5 (

nere colores per odoratum ; ob ingredientia

eorum apud tinctores.

AE Y

250

qui

W

Admirabilia contingunt phenomena in

ii

inutatione coloris vnius in alium fubita, cu-

ti]

jus aliquot afferemus exempla.

Capiatur

folutio vitrioli Martis bene pellucida , mi-

p

[/r.I

fceatur ea cum folutione gallarum; & fubito

orietur color nigerrimus ; cui fi affundatur

(

TL IOOI

[

parum aquee fortis , redit pelluciditas; re-

R w

i

ftauratur vero nigredo, fi denuo oleum tar-

Inay

tari per deliquium inftilleur. Hic liquor ni-

btvl

W

&OR

1f

ger ita ortus eít ipíum atramentum ; quo

Ícribimus , cauendum vero eft a vitriolo ;

Q[Jïgï ml

quod cuprum contineat ; qualia funt Cypri-

Wtl

fs

cum aut Hungaricum , fed ad experimen-

tum vocari debet eiusmodi vitriolum ; quod

(np f

ferrum contineat ; atque hoc contufum in

ifïum»n

aqua pura foluatur, & filtretur per chartam

l'?llm r

bibulam ; quod vtrumque pariter circa gal-

Dum

Jas obferuari debet.- Pluribus autem aliis ex-

ROmem

perimentis fübita heec colorum mutatio &

ld j

xelti-

(I$

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA. 265

k

u

reftitutio poteft: demonftrari.

Aque fortis

f

j

M

QUs

aliquorguttule infperfze chartee coeruleze huic.

ld us

fübiro aípergunt maculas rubras , pallorem

t (

poftea affumentes. Syrupo violarum infun-

lo of

datur parüm aque, vt illi maior fluiditas

indats

coneilietur , tum duo repleantur illo calices

1nipun,

vitrei, quorum vni fi infundantur aliquot

1 Bonlr

gutta aquz fortis, confpicitur color ruber;

1 díír-

alteri infundatur oleum tartari per deliquium;

Tedinta

orietur color viridis.

Aquz limpide inii-

ciatur parum mercurii füblimati abrafi;

quod, fiin aqua paullum agitetur , foluitur

nomen n

pelluciditate non murata ; huic folutioni in-

übiti,

fundatur oleum tartari , orietur color auran-

Capiiti

tius ; infufis aliquot guttis fpiritus vitrioli ,

cidt, m

aut alterius acidi, redit prior pelluciditas ;

&fübito

ab affufione autem olei tartari particulee mer-

ondatur

curii füblimati in fundum calicis precipitan-

diuss te-

tur; vnde idem hoc oleum adhiberi foler ad

oleor df

explorandas aquas, an falia he fibi permixta

|lignr

teneant. (P.L; 306.) "l'incture ligni Brafilia-

ni affundatur fpiritus vitrioli , mutabitur

um , q?

vimo0;

color rubeus in flauum , affufo oleo tartari

redit ruber.

fax Oj

lta ego quoque deprehendi ;

fpiritum vini reétificatum , qui ex radice cur-

ex?tïimfg'

olum;

cumz flauum odorem affumfit , mox rubrum

j

p

affumere ab oleo tartari per deliquium , in-

con

l

- pera

ytufd

fufüm poítea.fpiritum vitrioli reddere fla-

vum colorem cum efferuefcentia; hoc phae-

g

e

ule a . Mariotto

nomenum contrariatur r

t amäfz

d

ure flauc , ex

t'fad;tæ » qyod nempe tin

n muüf:äf

)

R 4

plan-

U

264 Car. IV DE MOTY LVCIS

lantis educte, colorem füum intendant ex

Q

affufione liquoris alealini, eundem vero co-

lorem amittant ex affufione fpiritus acidi.

fe

e

Vino rubro infundantur aliquot guttulz oles

tartari, fiet opacum & flaüum ; infufo fpiri-

10 6

x

tu fülphuris color priftinus redibit ; quod

&ilr

experimentum eft Mariotti , Operum pag. 603.

Ill

(

Decem guttule folutionis auri ; fi menfürae

l)

vni aquz fluuiatilis infundantur, & poftea

|:

du

,

fi

adiiciatur eequalis portio folutionis ftanni : in

xm

momento exfürgit color rubineus per totatr

T

aquam difperfüs , Frid. Hoffmami Demon[mat.

&

, demon[ir. 11 num. 65 quod ex-

füy

Pl»yfice curiof:

perimentum habet etiam Kunckelius,in Labo-

p

fu'"

Yat. Chym. cap. 26 p.382; color autem breut

fnutatur in fedimentum craffum , quo vitro

J

deinde color rubineus tribui poteft. "Tin-

D

&ture rofarum rubrarum cum fpiritu vini,

VR

albefcenti adhuc; affundatur parum aqua fos-

tis ; orietur color ruber ; fi affundatur prio-

U

IN

Rl

zi oleum tartari per deliquium ; prodit co-

lor viridis ; fi eidem priori commifceatur al-

ido f

VCR Y

ba folutio vitrioli martis , oritur atramen-

m

Qd

tum ; fi rubenti priori tincture adiicias folu-

tum fal alcalinum , rubedo vertitur in vire-

lg

li,

dinem ; & fi virenti tincture priori adiicias

Ípiritum acidum ,

mutatur in ruborem.

fipdi

Plura habent Berbauius , Cbem. vol.2. Tenta-

|. n

]

;|

wiüna Florentina , P. 2; p. 93.

De coloribus va-

|

dtio]

h

Tetre

ria & egregia vide apud JMariottum ; de laua-

: rur,g

tgre des coulgurs , Operum pag. 196.

229-

MU

REFRACTO; SIVE DE DIOPTRICA. 265

JX

229.

N-

Charte pure infcribantur litere , calami

It d

recentis ope ; cum folutione gallarum: erunt

ttile d

ec inuifibiles ; calore exficcatze ; illinatur ve-

ro eadem charta folutione vitrioli Martis y

ii

it; qui

cernentur litere priusinuifibiles nunc di(tin-

&itfime.

Oritur enim fic rurfus atramen-

L prg.

menfüre

tum fcriptorium. (228.) Solent eiusmodi li-

t pofta

uores, quibus fcriptura inuifibilis exarari,

«np:in

fed artificio quodam vifibilis reddi , poteft,

R TE

vocari Atrameutum Synpatbeticum , cuius plu-

aoj

ra dantur genera apud Chemicos , veluti ;

foluatur fàlis Ammoniaci fcrupulus in aquae

; quid

ii Lih-

pure vnciis duabus; hac folutione quicquid

fÍcribitur ; illud non apparet , nifi igne cale-

yrem D

quo Vitto

fa&tum. Vid. ZHellot , Yn .Mem. de Paris 1737 ;

ii Tin-

.105; qui hoc etiam adducit experimentum :

capiatur minerz Bifiuthi , que coeruleum

r viti,

at

colorem refert , vncia vna, hec contunda-

tur, & in aque fortis vnciis duabus cum fe-

hiorpr-

miffe foluatur caloris ope ; hec folutio; re-

rodi -

Wfceatut d-

liéto fedimento , pura cum fàlis culinaris

vncia vna imponatur retortz vitrez ; vt le-

yr atrame:

ni deftillatione humores exinde auolent ; re-

dicisl

linquetur ita fal ceeruleum , quod; quamdiu

Itüt

n

d

caler, hunc colorem retinet ; fimulac autem

rior

Hoc fàl ita rubens denuo

m m

4

frigefit , rubefcit.

ih

foluatur in.aqua pura deftillaa, orierur fo-

vu: i

co4»

i

lutio la&efcens, in qua fedimentum album

terreftre colligitur, & lixiuium rubrum Ori-

J

du

mnentum

tzur , quod ipíuüm eft quefitum atra

h

h

111'

fympa-

266 Car. IV pE MOTV LVCI$:

Vf

fympatheticum , quod fi purius defideretur,

Q

racedens operatio erit repetenda. In vfüm

fi illud adhiberi debeat, fcribendae erunr li«

d

lo

tere calamo puro in chartam puram , quo

facto nihil apparebit ; nifi charta admouea-

Vil

tur calori forti , aut comburatur. Aliud vi-

at

de apud Lemery, in Curfu Chem. pag.390 ; eX

fifi

auripigmento & calce viua preparatum.

fint

230.

füti/

u& ad explicationem colorum in corpo-

vl

ribus naturalibus confpicuorum fpectant:

Wi

fequentibus comprehendemus.

Partes mi-

li

nima? corporum naturalium omnes fünt ali-

p

quo modo pellucidae. — Hoc facillime conce-

DIQIT

deturab illis , qui microfcopiis tractandis

HI!I'ID

fünr affueti; partes ipfae etiam metallicz,

la

quamuis nondum pellucidz, tales tamen fi-

vnt, fi in partes minores diuidantur , quod

/)M; l

eis accidit , fi in menfítruis fuis foluantur;

D

quia tunc cum fluido ipfo eandem adipifcun-

nülim

tur pelluciditatem ; atque hoc ipfüm eo ma-

trüm «

gis patet; quoniam & corpora denfiora qua-

QOloni

dam pellucida fünt.

Nam obtegatur fora-

Quf

men , per quod lumen folis in cameram ob-

lii

Ícuram intrat , lamina tenui corporis opaci

ti j !

fere cuiuscunque ; ebore , digito ; charta;

paruy

ligno ; &c. obferuabitur ftatim pelluciditas

lm

valde notabilis ; quod etiam fit pollice can-

lm

dele ardenti noctu obuerfo, in quo ipfe vn-

(lttn

Aurum tamen in hoc

guis fit pellucidus.

m

vtroque flatu pofitum non pellucet.

221.

Tenujs |

h

REFRACTO,; SIVE DE DIOPTRICA.

267

'aï*feremr,

2219

l?».';ïm

éfr

Quotiescunque lux incidit in laminas te-

nues pellucidas ; feparatur ea quoque in co-

imqi

lores, quorum alii refle&tuntur , alii tranfe-

(dmpje

vnt, pro varia lamellarum craffitie.

Pro-

Alins.

batur hoc ab experientia. Vitri enim ordi-

;'. 3[)0 j

narii, aut vitri Mofcovitici , lamelle fi fue-

füm,

rint tenuiffima , colores ftatim per fe refe-

runt; idem faciunt etiam bulle aqua fapone

LOrpo:

incraffara calamo efflatee, fi multum fint ex-

yunt:

teníz , atque fic lamina minutiffima compre-

ts mis

henfe. S$ed omnium optime obferuari hoc

m die

poteft , fi vitrum obiectiuum telefcopii lon-

Imrecont

pioris, ad ;o pedes, ad aliud vitrum poli-

trdunds

tum planum vel digitis apprimatur, vel co-

7em!11'c;g j

chleis adigatur, vel etiam duo prifinata vi-

amer [i»

trea fibi ita iunpgantur ; de quo vid. Nez»tozi

, qud

Optica, lib. 1T, P. 1, obferu. 1 €9. 4. & Grauefan-

|usntt

de in Experimentis.

Sic enim obtinentur te-

df

nuiffimae lamellee aéris inter vtrumque vi-

m eo m

trum conclufi, que pulcherrimos & varios

(oraque

colorum annulos prefentes oculo fiítunt.

yur fort

Quod facilius etiam fic Nemtonus , l. c. P.IV;

obf. 1, efficere iubet, vt radius folaris , diame-

neram o

yoris o

tri 1 poll.in cameram obfcuram intromiiffus,

j Chülfï)

paruum foramen charte tranfeat, & in fpe-

elluoti

culum cauum illabatur, quo facto radius re-

yollt: d

flexus chartam , ad diítanriam foci fpeculi

circiter ; iisdem annulis coloratis optime pin-

v p

nen 1.

get. Neque diffimiles gignuntur colores ; fi

.C[

tenuis gutta olei ex. gr. aurantiorum füperfi-

giel

V0

268 Car.IV pE MOTV LVCIS

jj

ciei aquee imponatur ; ob fimilem tenuifli-

UV

T

J

mam laminam ita oriundam.

Hinc etiam

i

N

vitrum, lapis, vel a!iud corpus , libero foli

QuX

expofitum , fi propius afpiciatur, innume-

h

Q

ros colores reflexos oftendit; nam non mo-

]i

I0n

do radiiilli; qui per corpus aliquod pellu-

Im.n ;

cidum tranfmittuntur , refringi folent , adeo-

j

que colores reprefenrant, fed & illi etiam;

qui prope illius extremitates feruntur ; vti

in radiorum inflexione oftendetur. (233.) Vid.

Clarkii annotationes ad Pbyfiam Robaulii;

pag. 189.

232.

Hinc itaque iam explicari poteft , vnde

li

l

oriantur corporum naturalium colores. Cor-

L

Y A

pus enim tale quodlibet conftat particulis

minimis , (P. L 27.) non interius tantum , fed

AG

i

etiam in füperficie; hinc confiderari poreft

tanquam veftitum lamellis indefinite paruis ;

s

'Tales autem

& multis, diuerfze craffitiei.

qpa

la,

minima particule omnes pellucide funt;

lbest

(230.) & , quia tenues füunt , colores refe-

lr W

runt; (231.) ergo corpora naturalia fünt

colorata.

Hofce colores non habent in fe,

m E

ob

fed in fua füperficie lucem illapíam refrin-

nifi,

gunt in colores, quorum nonnullos reflexio-

ne reddunt, alios in fe abforbent , & mul-

T adi

A (

tis repercuffionibus internis füffocant ; vide-

turiraque corpus omne füb eo colore , cu-

Ti

Ilj

ius plurimi radii ab eiusdem particulis refle-

étuntur.

Hinc corpora colorata pellucida

tj

fub

fl

Iv

Is

REFRACTO, SIVE DE DIOPTRICA. 269

füb alio colore videntur, fi confpiciantur a

ln

luce reflexa ab ipfis, quam fi confpiciantur

lb

a luce tranfmiffa , vnde pro diuerío afpectu

innu.

diuerfitas colorum in plumis auium ; in col-

D0n qu-

lo columbz ; in cauda pauonis , in tinctura

ligni nephritici. Hinc etiam fi corporum

od p

n£, ao

murentur füperficies , fiue in afperiorem ,

fiue in leuiorem , aliter colorata apparent;

[ etm;

tür, Vi

ira charta afpera plus albet quam polita ; ar^

3W

gentum afperum albiffinum eít, politum

UA

vero multo minus.

233.

tf , mit

His ergo fic abfolutis accedamus ad. quar-

Lres. Ü W

fam lucis proprietatem , que ipfius Inflexio ,

wrticts

vel Inclinatio , vel Diffradiio, vocatur, &fe-

Radius folaris

um, fed

quenti conftat experimento.

per foramen, cuius diameter fit circa ;; pol-

j poæ&

ij Qam'xs ;

licis ,. in cameram obícuram intromiffus ex-

cipiatur in diftantia aliquot pedum a tabella

n

ls quterm

lignea , in qua fciffura, duabus aciebus cha-

u [un;;

|otes Ttt-

lybeis rerminara ; detur: tranfibit radius fo-

laris per hanc; fed fi ita tranfiens in diftan-

at Glp.!

tia ; aut 6 pedum denuo excipiatur charta ;

bent i ^

obferuabitur.: fifti in ea imaginem radii ad-

m r

mifli , fed ad huius vtrumque latus appare-

os Xf

re adiunctum adhuc lumen debile , colora-

ïï;ä

ff

tum, quod cetrerum luminis in caudis co-

g

metarum conífpicui non valde fit diffimile.

COUf

Hanc lucis proprietatem primus detexir G

Tis.

tia

aualdus , vid. Nemtoui Opt. lib. IJI; ab initio ; &

n ?

Iour L

»

CaAr. V pE METEORIS

L

270

lourm. des Sav. 1666, p. 643; vnde etiam

d

KW

hoc experimentum duobus modis poreft in-

ftirui, vno Neztoniano , quem recenfüimus;

finiu

altero Grimaldiano, qui in his confiftit : ra-

xmp

diolucis, per exiguum foramen in cameram

p

Mdl

obícuram intranti , opponatur feta equina,

capillus hominis; filum íericum aut meral-

(oni

(lion

licum : apparebit in charta oppofita , vm-

l

1

bram horum latiorem effe , quam lucis di-

l

i

fl

[2

]

reca propagatio eam efficir; adeoque lu-

cis fluuium íe ad hoc obfítaculum in par-

i,

Q

tes oppofitas diuidere.

Ad quos duos mo-

dos reuocantur omnia experimenta de In-

Ya

Vtrum-

Eills

flexione lucis hucusque inftituta.

"

que explicant Nextomiami per attractionem

Witen

as

corporis; feliciter quidem in modo eius-

dem experimentum hoc inftituendi.

Alii

vero per atmofpharam corpori cuicunque

Ccirceumdatam , in qua fententia eft J//u-

li eh

[icinl

ftris De Mairan , in .Mem. de Paris 1738 , qui

hanclucis inflexionem habet pro vera re-

p

Nontng

fractione ; fadta ab atmofphara corporis,

iuxta quod radius rranfit.

r

GT

LOT V.d

& qi

pl

DE METEORIS AB IGNE ET LVCE

Wi

PENDENTIBVS,

tj ,

234.

Q 1 1

OLlne

M

eteora; quibus fupra iam (P. T, 439.) hune

i

deftinauimus locum , fünt inter z4quea

Til

adAnuc

Ws

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 271

T um

adhuc refidua fridis , Halomum , Parbeliorum

Dottn.

& Parafelenarum , & quorundam aliorum af.

CAU,

finium ; tum vero etiam inter /gzea confide-

Vil

radoni noftre fübiiciemus- Lucem borealem;

feui

Stellas cadentes ; Ignes lambentes : Fulgur , Ful-

] equma,

men; & Tonitru. Primo quidem notare hic

]t met.

conuenit a veteribus iam adhibitam diítin-

f j W.

étionem meteororum in Hypoflatica & Em-

lii d.

pbhatica, feu Vera & Apparentia ; illa funt ,

qua id , quod effe videntur, reuera etiam

Q l-

au W.

funt , huiusque naturam & indolem vere

d m

etiam fuftinent ; veluti nubes, vapores , plu-

n d.

vie , grandines , fulgura , fulmina ; hec

Vtrum

autem ; quz reuera illud non fünt , quod effe

"Aonem

videnrur, vti halones, virgz ; irides; ftellae

(b eits.

cadentes.

ii. Ahï

235.

Iu

ek hi.

- Iris eft arcus magnus , diuerficolor ; con-

Ípiciendus lucente íole in pluuie guttulis

7 qi

Vet n

peraérem delabentibus. Precipua eius phee-

nomena hec fünt.

Primo; lris fzepius eft

corpon

duplex , quarum interior vocatur Primaria,

exterior autem Secundaria , tertia f1 appareat,

ca coloribus adeo languet , vt vix diícerni

poffit , fed extra precedentium vtramque

m

Ti

pofita ; & omnes fibi fünt concentrice. $e-

ctndo , in primaria colores funt viuidi ; at-

que ; ab infimo incipiendo, acuto vifüi hoc

W

ordine apparent : violaceus, purpureus ; coe-

L

li

ruleus; viridis ; flauus ; aurantius , ruber;

j^

quos

lo»

nj

272

CaAP. V DE METEORIS

fars

quos eofdem prifma virreuma radio folis il-

lapfo, & refracto, oftendit. (223.)

Tertit ,

i «

qndem

in fecundaria iidem hi colores , fed ordine

inuerífo, furfüm afcendunt, & multo debi-

dun f

vt

liores, vt vix primarii eorum diftingui pof-

fint, vnde etiam hanc prioris reflexam tan-

;

f

tum effe, in atra nube, ftatuerunt Zrifloteles,

lo

& eius affecla.

ldem hic colores numerat

erudi

non nifi tres, maxime nimirum confpicuos,

f

infimum ceruleum , medium viridem , &

Ámuts

füpremum rutilum; Scaliger, autem , Exer-

fyndut

as

cit. $0 , defendit quaternarium; quia & ipfe

"Arifloteles , adefíe aliquando flauum , dicit;

P

fed non ortum ex reflexione , verum ex ru-

bri & viridis permixtione; vid. Magiri Pb3-

Ti

fiol-- p.275. Suntetiam, qui quatuor víque

ad feptem irides vidiffe íe teftantur ; fed hi

1f

fine dubiolirides cum halonibus confude-

dfndton

u

m

runt, quod pluribus : obferuatoribus accidit.

1,

IN

4l

Primyi

Hifce pheenomenis explicatis, reliqua deinde;

qua iridi accidunt, íua fponte fluenr.

prennd

226.

plpsd

"o

: Horum itaque explicationem Phyficam tra-

LT

dituri, eam pro diuería cognitionis naturalis

dj

aetate difpefcimus in periodos tres , infanti-

Ti Oi

lem, iuuenilem , & virilem , de fingulis, hifto-

A0 u

rige cauffa, breuibus dicturi.

Ad illam re-

XX Inte

PA

fero omnes, víque ad tempora Cartefi , in

qua , pretermifhis plane fabulofis , ftatuit

peilisy

« dnaxagoras , iridem naíci ex refractione lucis

R,

folaris

H

Qs

AB IGNE ET LVCE PENDENTISBVS. 275

ibf

folaris in nube denfà, e repione folis, fpe-

) Tib

culi ad inftar, pofita; Ptbagoras purauit,

( Oi

iridem nihil aliud effe, quam refplendefcen-

multo dj

fl

tiam folis; Epicurus aérem humefícentem , ad-

inpu f

verfo folis fulgore refplendefcentem ; Atri-

evam t

fleteles afferuit, iridem effe arcum multico-

df

lorem, in nube rorida, opaca, & concaua,

3 Durmerat

ex radiorum folis oppofiti reflexione appa-

onfpicubs

rentem; quibus etiam Plimius adhefit; exi-

i, X

ftimantes 1deo omnes, nubem adeffe veluti

& Drt-

ífpeculum concauum, e quo folis radii refle-

&terentur; fed, vnde arcum rotundum fiftit

qiu &t

um ddt;

nobis iris; vnde coloratum ?

erum ex -

237.

Mi Dy

tuor vique

Iuuenili periodo adnumero eas explicatio-

r; d i

nes , quz a Cartefio circiter initium ceperunt,

confade-

& refractiones reflexionesque lucis folaris di-

às &coRt.

fünéte ad hoc phenomenum applicarunt.

Primus itaque, qui hanc explicationem ap ;

n dind

prehendit, eft Marc. Aut. de Dominis , Archie-

Yat.

pifcopus aliquamdiu Spalatenfis , in libro per-

erudito, de radiis vifus €9 lucis; ex quo. Car-

aylicum:

Lefius ea, quae de hac re tradidit, more fuo;

clam abítulit, vid. Celeberr. Bruckerus , Hifto-

js um

1&57 li

ria Critica Pbilof. tomo IV'; parte II, pag. 256.

Sunt quidem , qui Keplero attribuere cupiunt

pui

Ad J

hoc inuentum , iridem nempe generari in

n

guttis pluuiis, non in nube caua, dum nem-

[ Chf*

ls ) w

pe illas radii folares ingrediuntur, bis refrin-

ol

adio

guntur, & in medio reflectuntur, teíte hu-

P. III.

lus

a

:

a74 CA?P. V DE METEORIS

j. m

ius rei epiítola ad Brenggerum fcripta anna

1605 , que habetur in £piflolis gob. Kepleri ,

qi- 4

qinib

epifl. 152; fol. 256. — Verum enim vero fi Mar-

ci Ant. de Dominis liber de vadiis vifus €9 lucis ;

qmpu

anno 1611 editus, per 2o annos preflus de-

lituit, quod Nexfozus expreffe commemo-

Terüa |

rát, Opt. lib. I P.II, prop. 9; tum epocha

huius inuenti cadit in annum 1591, Kepleri

1 mo J

]

D

M

Yl

epiítola multo antiquiorem , & quo anno

| t

Cartefius nondum natus erat. Vnde omnia

tf W

faadent , dicti Archiepifcopi Spalatenfis pro-

rium hoc effe repertum. Neque vero prz-

«v

[

tereundum hic eít, 7itelliozem quoque in fua

Optica; 1535 Norimb

erge edita, fol. 285 ;

tlis Q

folc col

prop.65; diferte & clare pronunciare, iri-

dem ex reflexione & refractione radiorum

E

lsero

corporis luminofi videri , quanquam hoc af*

i

fertum nulla idonea delineatione explicet.

d

n m

Cartefius itaque in sneteoror. cap. 8 iridem ge-

nerati ex radiorum folis in guttulis pluuize

lg g

& ts

fingulis facta refractione & reflexione diftin-

&e & Geometrice explicat , poft AMarcum

1i?m) (1603,

li PUUM

Ant. de Dominis ; diametrum iridis, experi-

miento ab hoc pariter affumto , inuenire do-

Qu )

f

cet, pila nempe vitrea aquis repleta, & fu-

Ípenía in aduerfo fole, eo vfque donec colo-

VL

res appareant, & reliqua omnia rite expli-

éat, praeter colorum generationem , quam

|

MT

materiee füce fübtili adícribit, putatque; lu-

cgït*iiumurw j

imen , feu album ; ac umbram, fiue nigrum;

L

compofitioni colorum iridis füfficere. [dem

oc

me?üm

ls

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 274

hr t

hoc fimiliter fecerunt Jf. Barromius, LeG.

J i,

Optic. p. 8y s Sturmius in Iridis admirandis ; Mar-

Veroliy.

ci in libro de arca calefli, 1648 edito; & alii

1fis hs

complures.

piedis d.

Cormmamy

238.

um exo

Tertia denique periodus debetur fagaciffi-

mo Nextono , qua colores etiam iridis ex ve-

31; Kphi

QUO anng

ra eorundem origine exponit. Cum igitut

TXde omnid

omni experientia compertum fit, iridem eo

ttels pto-

tantum tempore aliquando apparere, quo

WW Wæ

ex vna parte caeli pluat; ex altera vero fimul

gioque nl

fol fplendeat : euidens eft, in his circumftan-

tt,

tiis omnes per. pluuiam delabentes ftillas a

fole colluítrari.

Harum confideremus vni-

ünciare, 1«

é radionum

cam , a qua ratiocinium deinde ad omnes re-

m hocaf-

liquas extendere poffimus. Sit illa AEFBH, Fig.

: expliot

& radii folis, ob immenfam eius diftrantiam , 93«

in ftillam incidunt paralleli SA, SE, (86.)

m p

,

yiis p

ingreffi guttam aquofàm , tanquam medium

ione dltt

aére deníius , refrin

untur ad perpendicu-

;

yoft Marait

lum, (160.) & tranfeunt per AB, EF; in

his punctis B & F partim iterum refringun-

ldïSu ekpï(ï

jnpeti o

tur iuxta BI, FG, exeuntes; partim vero

:pleti u

reflectuntur per BC & FH, (152.) atque no-

va refractione in C & H maximam partem

« donti

ja n

ftilla egrediuntur per CO & HK. — Hzc au-

tem fcena luditur in radiis, prouti e fole illi

ond W

!s

egrediuntur, non duobus modo, fed innu-

meris, omnibus inter. fe

ff

Id

bus in ftillam.

parallele incidentif

f«

AW

$23

239.

276

Car. V DE METEORIS

E:

239.

if

Sed hac ratione iridem nondum contue-

ais

mur, deeft enim radiis ftilla egredientibus

&

CO, HK, parallelifmus, vt in vifus orga-

t d

num poffint incidere, quod füfficiente copia

$0

fieri nequit, fi fuerint diuergentes, quia fic

etimel

upillam oculi multis parafangis prceterla-

fs n

b

erentur. Confequitur itaque, radios CO ;

|

| Z'/.// ) lfif

HK, gutta egredientes, parallelos effe debe-

m

re, vti. SA, SE , paralleli incidunt, atque

L yatot

tum demum eos iridis afpe&tum in oculo effe

i, m

excitaturos.

Atque hinc inter innumeros

WU

radios folares ; omnes inter fe parallele in

biium d

ftillam incidentes, foli illi vocantur ad iri-

mahol

dem efficaces , qui poft duplicem refractio-

p p

nem apud A & C, vnamque reflexionem

///J/(Mjæ/ä

apud B, paralleli denuo egrediuntur, atque

udjnay

ita demum oculum ípe&tatoris viuide pof-

f

funt afficere.

Geometriz iam hec eít ope-

w (

ra, vt in circulo determinetur punctum illud

hic vtl

A in quod incidentes radii a fole paralleli,

i, plc

prefcriptamque viam incedentes ; apud.

Qp

iterum paralleli cum infinite parua propin-

uod arduum íÍane

t lyor

quitate egrediantur.

roblema commodius fic poteft folui, fi ra-

dius incidens SA, & egrediens OC, conti-

- Intqy

nuentur, donec fe in P fecuerint ; vt con-

Mi

ftituantangulum SPO, cuius magnitudo in-

veftiganda eft, vt füb illa radii indicato fuo

Cs

munere fungi poffint.

ui foluerunt. hoc

W ts

unt Cartefius , meteoror. cap. VILL,

LT

Problema *

4

P. 265»

l

AB IGNE ET LVCE PÉNDENTIBVS. 277

I utye,

p- 265, vbi ex calculis numericis, & tabula

Kecbng

exinde concinnata, adeoque empirice rantum,

Vif .

& per ambages, quod ab elegantia Geome-

trica eft alienum , determinauit angulum

Jente üpi

SPO per 41? 47* , & quem confirmauit ex-

65 QUij

$ prate

perimenro cum pila vitrea aquis replera, &

dios CO

íolis radiis illuftrata , inftituto.

If. Barro-

xvius, Le&. Opt. XII, p. $1, primus difficilem

elle d-

wnt, aqu

hanc queftionem pura Geometria enodauit.

vooloefe

Àf. Nezetonus , Optices lib. I, P. IT, prop. 95 p-

122, idem problema refoluit ex hac confide-

BRT

puidee

ratione, quod angulus SPO omnium potfi-

n ad -

bilium debeat effe maximus, quam eandem

methodum diftin&ius expofuit J/biflonus,

m rerad

"fexionan

Preled. Pbyfico- Matbem. pag.235. lac. Her-

amanus perífpicaciam fuam hic oftendit in Zour-

für, atqui

zal des (avans, tomo XXXF, pag 674. Saa-

jnide pl

ol o

vini reolutio lepitur in Memoíres de Trevoux

170r, ". OGobri. Sed cunctorum induftriam

séum i

hic vicit Iob. Bergoulli, Operum tomo IV , pag.

lt parahle'.ïr.

8 aplldïk

197 ; Vbi planitfima & facillima in heec pene-

tralia perueniendi via oftenditur , que autem

am p

hoc loco tradi non poteft.

jdum J

l folu, !^

240.

Q6

Inuentum igitur eft, priorum virorum

i,

t

indagatione, fi radius folaris incidens SA ha-

ma

beat rationem refractionis 4 : , fitque adeo

TM

1.

€x rubrorum numero: (221.) tum requiri

(s

ad radios efficaces angulum SPO — 42* 1*

,l

r

44' *; quem.eundem Cartefius ftatuit effe

ede-

:orof

l

3

bere

pv d

978 .CAP. V DE METEORIS

TOU

bere 41? 47' minus recte; & craffius adhuc

sdecunqee

AMaurolycus , 45?.

Similiter autem reper-

gnqge pl

tum- eft, fi folaris radii incidentis ftatuatur

nur omnsis:

yatio refractionis 109 : 81, hoc eft, fi hic fit

o vertad

violaceus, (221.) tum requiri ad radios effi-

m d

caces iridis angulum SPO — 40* 16* 10'!,

Hfi OC' df

priore angulo minorem. Horum radiorum

cons n

yterque in oculum incidere poteft fimul. Ex

inequal

itate enim horum angulorum Geo-

&i r p

p ag

metrig perito facile apparet, pofitis SP &

st at

Sp

arallelis lineis , vti funt, (86.) rectas

Yig.

fnmqetoi

94

PO , pO, effe conuergentes ; adeoque ne-

l 3W

ceffario concurrere in O , fpectatoris oculo

Thonte CIORUm

alicubi pofito, qui igitur per rectam OP vi-

tetem, u

debit rubrum colorem in P; per rectam au-

]ny rl

tem Op violaceum colorem in p, & inter-

t idsn

medios reliquos fecundum ordinem fuum,;

(im s nf

(223.) ex natura refractionis cuilibet debitze ;

qui D g.

ad que autem fingula obferuanda requiritur

& oculus acutus, & iris bene diftin&ta, vt

QUf Mhra

1j & nl

fingula quzuis colorum confinia rite deter-

-

inentur.

i,

qitm j

241.

ts M

Si ducatur recta OC, ex oculo fpectato-

midiïmïm [

ris O parallela radiis folaribus SP,Sp ; erunt

Ils mág,

a

20

anguli SPO , SpO, zquales angulis POC,;

ÓC. Confideretur nunc, illos effe con-

feribiy i

ftantes, (240.) neque alios curn .coloribus in

t POC

oculos illabi radios , preter eos, qui tales

fllm) euy

V i

angulos formant. ,Er-um ergo pariter angtä

EOn

AB IGNE ET LVCE PENDENTIÉYS. 279

fT

l: POC

vndecu

;pOC, AQGs BOC, conftantes ,

QUf tewr.

nque etiam a guttulis e latere & vbi-

Cntis (utyr

cunque pofitis affluant ad oculum. — Eriti

X ell, fiicly

gi-

tur omnis iris bafis coni alicuius recli,

Hl

. &d radios ff

quo verticem occupat oculus, & axis eft li-

40^ 16* g,

nea recta ex oculo educta,

folis radio paral-

Tüm radiorum

lela OC

; angulus pretérea ad verticem eft

tell frmul. E

conftans & immutabilis.

Sed omnis talis

lorum Geo-

bafis, axi perpendicularis , eft circularis , cu-

ts P

ius quippe integram peripheriam interrum-

t ) tedas

pit & fecat terra , que interpofita eft, afpe-

; i t

étumque totius iridis plene circularis i

mpe-

dit.

Dedators od

Si vero oculus. fupra horizontem in

'fedom OP v

monte tantum eleuetur, vt, non impedien-

te terra, 42?deorfuüm fpectare poflit in val-

| perretumai

1 p, & itter

lem, vbi pluit: tum non truncatam , fed in-

dinem füurm

regram, iridis peripheriam videret, & pun-

[iber debite

&tum eius infimum

quoque detegeret ;

quod Job. Franc. Pico, Mirandule comiti, ac-

d requitt

Qifünda, v

cidiffe legitur in Mag

iri Pbyfiol. Peripat. p.

jia ite d

273; & Cardano ,

de fubtil. lib. 12, cap. z0;

& Ricciolo , 4lmag. noui pag. $3. Atque nunc

quidem angulus POC, qui idem eft cum

angulis AOC , BOC , QOC, vocatur fe-

midiameter iridis , quae itaque femidiameter

culo fpe

Sp, 38

iridis maior, refpectu radiorum rubrorum

an iSfM

, €et 42* 1' 44'! eadem femper, & in

omnibus iridibus conftans ; (240.) minor

jlo &t*

ym CO',OKWP

autem pOC , refpectu radiorum violaceo-

rum, eft 40* 16' 10''; intepra vero dia-

fheter maior 84? 3! 59*'.,

) P;rittr'»fï

$4

242.

Car.V pE METEORIS

p 5

290

fpunrt

242

g 2

D!

At

tzterea circularis haec fafcia colorata

WU

m !

latitu

i

nem habebit Pp, cuius diameter, fi-

Qïü

ve latitudo apparens, erit angulus POp;

|

Itf

qui inuenitur, fi

ab angulo POC 42? 1'

[

]

44'' fübtrahatur angu

Tus pOC 4o* 16*

l0!!, vnde latitudo iridis apparens , fiue

Pl

angulus POp, femper eft 1* 45* 34''*.

lo d i

Omnia deinde hucufque expofita requirunt

giqun i

neceffario, vt oculus fpe&ctatoris, ad iridem

Ípriut

conuerfüs , pone fe &a tergo fuo habear fo-

GU

lem fplendentem in $: ergo femper iridem

d

inter & folem locatus eífe debet fpectator ;

fenidun

vnde ftatim deducitur, fieri nunquam potle

fnzda

vt meridiei plagam verfus appareat iris; re-

f

retur enim fic fol pofitus ad feptentrio-

quire

Á

nes,

quod nobis in boreali hemifpheerio vi-

p lii

ventibus non poffe accidere Aftronomia do-

NT

cet.

243.

H

- Sitlineaex oculo educta periridem , ORH,

horizontalis, & huic parallela TP. . Atque

Qu

erit altitudo iridis füpra horizontem angulus

Yi d

POK; hic autem zequalis et POC — KOC

poeu;

—SPO — DOZ —SPO —SPT' ; eft autem

Qu d'*tï

SPO — 42? 1* 44!' , (240.) & SPT altitu-

iuffmljb-ä

do folis (upra horizontem TP ; quam voca-

Hl p

bimus 4; vnde igitur erit altirudo iridis fu-

Ex

xquc)Di

ra horizontem — 42? 1'! 44!! —4.

| Oi

l

tia col-

LU

is facillima iam fuppgtatione fequen

ligun-

:OTI

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBYS. 598T

liguntur. Primo , fi fol fit in ipfo horizon-

fit tj

te; aut altitudo ipfius — o, confpicietur al-

Clüete (

li

rirudo iridis füpra horizontem füb angulo

fulis ,

ipfo 42* 1' 44' * , ac iris fimul repraefenta-

Y)

04101'

bit integrum femicirculum, cuius nempe al-

X 4o! t

titudo fit dimidia totius diametri iridis. (241.)

Darers , f

Secundo , f altitudo folis fit 42* 1* 44* * , tum

RUE

altitudo iridis füpra horizontem erit nulla ;

[ fequirimt

oc eft , nunquam a nobis confpici poteft

$ «diridem

quicquam arcus coeleftis, fi fol altius fuerit

n f.

fupra horizontem eleuatus quam 42? 1 ! 44* ! ;

hm m

& in genere, quo magis eleuatus eft fol, eo

depreífior eft iris.

Tertio , obíeruari poteft

d [l

üngtem of

femidiameter iridis, non immediate quidem,

rodt I5; t

fed mediate, fi nempe vno eodemque mo-

T eptentrio.

«nento capiantur altirudo iridis , & folis,

fupra horizontem ; .quarum fümma bis füm-

fplerio vi-

onomia d-

pia efficiet diametrum quafitam ; qualem

obíeruationem cepit Ricciolus, Almag. lib. IE,

p

dem, OR

244-

TD. Atj

Quoniam ad iridem generandam fol deBet

rem u

habere altitudinem minorem 449:37(2243.)

0C-

j

jj

poterunt apud nos confpici irides quacun-

T; dua

que diei hora , quamdiu íol hzret in fignis

TU

auftralibus, hoc eít, ab eequinoctio auctum-

) u mcj-

nali; per hyemem , ad vernale equinoctium

I

víque, nifi a tempore frigido guttule fint

Iul

conpelatee.

Nam cum altitudo equatoris

&pud nos fit 41* , quamdiu fol eft infra equa-

fequen;:

;

toreim,

n

282 Car. V DE METEORIS

torem, erit eius altitudo maxima cuiufüis

ghenor

dieiinfra 42?. . Sole autem verfante in fignis

rüm pf

borealibus, aliquot horis ab ortu, & toti-

rigisié

J

dem ante occafum, fieri poffunt irides; mi-

ymatm v

du

nime autem tempore ad meridiem acceden-

te; aut ab eodem declinante; quoniam fcili-

f6,8

cet in horum cafüum vtróque fol incipit

fc

acquirere gradum altitudinis maiorem quam:

d

42?. . Euidens itaque eft ; cur pluere poffit ;

lucente fole; non tamen apparceat iris.

| qui f«

fetunn

245.

& st

Vidimus , iridem efTe bafin coni recti , cu-

i19 ln

ius vertex eft oculus, axis autem recta ex

qux anz

oculo educta , radio folis parallela, & dia-

moneficn

merer apparens conftans , (emper nimirum

t'qa;d/i;ncgu

$4* 3' 28''. ($. 241.) Hinc facile colligi-

qu

rur, iridem , vel bafin huius coni, effe mi-

h

L

i,]

3 L

norem , fi pluuiz guttule oculo fint propio-

(

res ; extenfiorem vero eandem fpectari, fi

ag

materia pluuie ab oculis magis fit remota.

Hinc fi iridem verfus celerrime accedas , con-

Porro etiam

tractiorem continuo afpicies.

Al

paret; ceffantibus ex aliqua parte ftillis de-

T gt a

cidentibus, ceffare ibidem quoque iridem;

Q p

vnde perfpicuum fit, cur aliquando vnum

D Bo n

modo crus, aut partes fole cruris, in iride

LU

ái

]l

conípiciantur.

In iride autem completa vi-

IN

debuntur crura infiftere horizonti , quon-

W ii

U i

iam a fumino ad hunc víque grex innume-

Reliqua vera

p ImS hïmm »:*

ru; guttu!arum continuatur,

m

phe-

)N

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBYS. 283

ï.imä Qf

iDe ii

phenomena iridis ; quod quilibet fpe&tato-

Ts & n

rum propriam fibi, & diuerfam ab omnibus

reliquis, videat, fed cum reliquis plane fimil-

tirides; .

m acceden.

limam; quod iris ad eam accedentes fugiat ,

Joniam (cij

ab ea recedentes infequatur; quod radii BI,

Fig.

FG, exeuries e ftilla, iridem vifibilem for-

EL

0. inopi

Ofem qum

mare nequeant, quod valde mirum vifüm

eft ; biftono , Prelel. Pbyfico - Matbem. p

ag.

icte poft

t

LITIS,

238; quod iris apparere poflit etiam poft-

quam fol occubuerit ; cuius phanoment ob-

feruationem ipfe feci anno 1744 d. 15. Iunii,

OU

ft. v. Petropoli; & fecit Caffiaus anno 1693

em r et

d. 19 Iunii, vid. AMem. de Paris buius ammi;

quod atrz nubes prafentes iridis fulgorem

ld, & d-

er niminim

non efficiant quidem, fed adiuuent tamen ,

vndehanc quoque circumftantiam obfergant,

ilecollit

qui iridem artificiofam oculis praefentem fi-

; df mi.

ftunt , vid. Gravefandii Pbyf. Elem. Tomo 11,

Y propio-

$- 36005 explicata ex hifce fundamentis leges

fpedan, f

in Differt. noffra de fride, 1751 edita.

fit temoti

cedas, co?

246.

Otro etdt

v fülis d

. Sepius confpici quoque folet iris fecunda-

ria, priorem extuscingens, & altius pofita5

1ue iridem;

cuius natura, prioribus intellectis, breuiffi:,

ando Vi

me poteít explicari. Sint due guttulee plu-

ris, n

vie P & p, folis radiis expofitee ; in quarum

Fig,

;ompat

artes inferiores apud . P & p incidanr radii

9j*

n *

f

O.

lares , inter fe paralleli SP, sp ; hi, vti

tex i

prius factum eft , refringentur ad Q q, hinc

reflectentur in R, r, fed.jam denuo reflecten-

tur

Rehqua;

j 5N

284 . Car. V DE METEORIS

[: Vel;tä

tur in T, t, atque tum demum exibunt per

m o

TO , tO , in fpectatoris oculum O. His

quamï

exeuntibus eadem lex data eft, que prius;

:

(239.) vt nempe incidentes paralleli non qui-

ä

i

vis fint efficaces, fed ii foli, qui exeuntes ite-

[

i

rum fibi fünt paralleli. — Veluti ergo iris pri-

i

]

maria oritur ex duabus refractionibus, &

[

lj wv

! -n:A'ä'];j

vnica reflexione , radii folaris: ita iris fecun-

:zfäraiql

daria generatur ex duabus refractionibus ; &

p

duplici reflexione, eiusdem radii.

nm doli

r

um o

247.

fohent:

Si calcalus ineatur methodo Bernoulliana ,

fecudur

(239.) & radiis incidentibus iterum ex ocu-

mb

To fpectatoris ducatur parallela OC,, inueni-

adrn]

tur pro fafciculo radiorum parallele exeun-

d

tium rubrorum pofci angulum tOC — ;o*

$8* 54* pro fimili fafciculo radiorum vio-

D

laceorum autem requiri angulum maiorem ;

Titie d

nempe TOC — j4? 9* 50*' ; vnde iam in

iride fecundaria ordo colorum primariz erit

&t p

dead

inuerfus, fuperne enim ex TT emicabit coe-

( eist

ruleus, inferne autem ex t rubér.

Hinc

db

iraque patet, Primo , iridis fecundariee latitu-

dinem íemper effe 3^ 10* 36'' ; adeoque

&r

mulro latiorem videri hanc , quam videtur

k fohs;

U5; u

primaria. Secumdo , colores in iride fecun-

daria omnes primarice effe inuerfos; defüper

thic K

enim eos numerando occurrunt violaceus ;

lur|

un y

purpureus, coeruleus, viridis , flauus; auran-

C'Wkü

Fius , tuber.

Ex qua hac colorum inuerfio-

ne

M

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 285

| exibumw

ne veteres Philofophi fibi imaginati fünt,

m , l

totam iridem fecundariam nihil effe aliud,,

QU r

quam primariam in nubibus, tanquam in

elinon qi

Ípeculo, reflexam ; quod vero fi effet, (ecun-

XeUntes j

aria deberet habere etiam crura inueríà , hoc

D0irisr.

eít, (urfüm reflexa; quod autem non fit, cum

Tibus, à

fecundaria primariam femper cingat. Ter-

Irisfecin-

tio, colores iridis fecundarie debiliores fem-

Qibus, &

per effe coloribus primarie , quoniam nem-

pe a duplici & refractione & reflexione mul-

tum debilirantur, in quarum vtraque mul-

tum radiorum perit ac difpergitur, aut ab-

umilian,

forbetur ; hinc itaque rarius confpiciuntur

] & d-

fecundarie, nec nifi ceelum ex parte iridis

nubibus obtectum fit maxime atris, & fol

^, inteni-

l eYetin-

ex altera parte admodum viuaces emittat ra-

dios.

j- f0*

um vio-

2

De tertie iridis poliïlbilitate dubitandum

Wiotem ,

e um i

minime eít, cuius nempe femidiameter effet,

ex precedenti methodo, 138? 20* , oriun-

irig ent

(cabit t

da ex duabus refractionibus, & triplici ra-

dii eiusdem reflexione ; de exiftentia autem

r H

ria l.

dubitant Cardauus , Scalig. Exervcit. 8o , n. 5 ,

& plerique Phyficorum alii ; ob radios nem-

,

m Vi

pe folis per tres reflexiones nimis debilita-

toS; quam vt noftri fenfüs organum mouere

il

adhuc poffint, aptos forfan tamen vt aqui-

3 i

l& aut lyncis aciem adhuc excitent, maiore

v

2l

quam nos oculorum viuacitate preeditarum,

lUäJ 8

Cartefius Meteoror, cap. VIII ; p. 2715 ex alio-

niy

runm

!

j n

286 Car. V DE METÉORIS

rum naárratione refert tertiam iridem vifarr;

:uquB'Ob(fn

u k

^

DL

duas ordinarias cingentem, fed multo palli-

diorem , nemo autem femidiametrum ob-

g at

v

u

T

quit

feruauit.

2

.

hm

p'fï?ïi-y

[

J

4

m

Ne autem in pulcherrimo hoc coeli fpecta-

[

.

culo, quod certe totam fere Philofophiam

exhaurit, nimis prolixi fimus: pertractaui-

V

mus reliqua huc fpeétantia in Differtatione

füpra (245-) allegata de Iride , erroneam quip-

T NG

pe explicationem Maurolyci ; colores iridis;

V

odorem, quem iris edere fabulofe perhibe:

t [

tur; parellas iridis fic dictas; quee nihil aliud

fünt quam monete antique; iridis exiften-

:

Vs M

"

Md

TUf

tiam ante diluuium, que ex eo fequitur ;

quod , exiftentibus omnibus cauffis efficien-

)!

À

l

tibusin actu fecundo, effectus non poffit non

$H

adeffe. Nihilque hic addimus niíi fequen-

i 3

tia. Primó, iridem nonbunquam , a lucente

avl

Üstnm:

fole effici in guttulis roris prato incumbenti-

bus, in flauiorum magnis cataractis, atque

, am h

in fontium faliencium guttulis decidentibus

Airhn, i

roridis. $ecundo , apparent etiam /rides Lu-

Ht

táres ; quamuis rariffime, ortee expofito huc-

Fs dv

víque modo aluna; hz colores fpargunt ma-

Vr

i

!

xime debiles, earumque arcus candidus mia-

W i v

gis quam coloratus fpectetur ; quia hic lu-

Wten

inen lung,, per fe iam debile,. magis adhue

debiliratur ; tales in annis ;o duas rantum vi-

Wi

fas effe memorat Zrifioteles Meteor. 35 vnát

Q

x

uN

vifam all

t Verdriés Pbyf. p. 450. aliam

d

;.

( A

v

quo

æ,;,(,. A* h, .^ 1.'5544

N

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 297

iden ;

quoque obferuauit Celeberr. jeidlerus ; ortam

multopaïh.

Detrum (

a luna fere dichotoma anno 1719, colori-

bus vix confpicuis; vid. Eiusd. felete obfer-

vationes celeftes. — Confüli quoque porro hic

poffunt, Hamberger , de Iride diluuii ; Stur-

Cl d

mius, de admirandis iridis ; Pavent ,^ Recberches

lofophim

de Matb. €9. Pbyf. tomo I; Decbales in munde

ertra at

2Matbeimat. ad finem Dioptrices.

(leratione

2j0.

m quip-

s s;

lIridi valde affines funt Halozes ; aut Coro-

Á

n&; Plinio & Senece dictee ; 4ree , vi vocis;

^mbl d

(is exilr.

&v ; «veg; Matth. IIT, 12, & Luce III, 17,

feu circuli, qui circa folem aut lunam , va-

! féqütit;

riorum colorum quandoque, cernuntur.

b efficen-

Phznomena harum , ex Hugenii. Tratatu. de

vt on

hzc fünt.

Coronis &$ Parbeliis potiffimum defuümpta ;

fiqet-

1) Sunt circuli rotundi, qui in-

as

terdiu circa Solem, noctu circa Lunam, aut

urbenti

ftellas etiam maiores, apparent, modo albi ;

ls; atqit

modo, cum lucidiores fünt; variis infigniti

dentiis

coloribus, iridis inítar.

2) Diameter appa-

Trids L

rens earum poteft effe a 2* ad 90* v(que &

ofito hx

plures adhuc, vtplurimum vero eft 45* ;

rount

qualem quoque inuenit Méfllinus , in Come-

vueta ammi 1$80.

3) Tales circuli aliquando

ïdi

dud

)

yii

apparent plures, concentrici, & omnes lu-

i

i

minare füum in centro habentes, cuius mo-

xagffä

n

ï

tum fequuntur & comitantur ; annulorum

[an:ïf

l

coloratorum autem latitudo eft circa 2* &

7*.

4) Interius referunt annuli colorem ru-

!. 4;'?;

brum $

i oN.

288 CAP.IV DE METEORIS

vnüm qU

brum , exterius vero coeruleum , licet hic

qor t

multum accedat ad albedinem.

) Spatium

d neqie

intra annulos coloratos dicitur proprie area ;

| t qut t

& hoc obfcurius femper videtur coelo reli-

| die d

quo ambiente. 6) Nunquam pluuio ccelo

tums o

cernuntur.. 7) Non confpiciuntur ab obfer-

buo ag

vatoribus longe diífitis; ex 4is Literar. Sue-

ci£ ex. gr. comparatis cum Obferuationibus

Meteorologicis Petropoli fatis patuit mihi ,

Quodlïnuw

Halones, Parhelios, Parafelenas hic viías

t genums

ibi non apparuiffe, & vice verfà.

$) Rum-

fs quia

puntur halones ab exortis ventis. 9) Ellipti-

T 003 n

cam halonem obferuauit Neztonus , Opt. lib.

mb d

Il part. 4, obferuat. 13.. Axtificiales etiam pro-

lem, (l

duci poffunt , fi refpiciatur ad flammam can-

| B al

dele accen(ae ex transuerfo camnpanee vitreae

| ircngn.

in qua aér aliquantuim eft rarefactus, quon-

iam fic vapores campana contenti reddun-

1 DT

i lum

tur denfiores: deinde ez&dem in balneis cir-

ca lucernas accenías frequentiffime cernun-

Tipten, e

Lalas La

tur. Nullas confpici aítris prope horizon-

tem verfantibus Carfefius tradidit ; contra-

s; lao

rium autem teftatur Celeberr. MufJcbenbrackius;

Vün l,

Olim , quo minus

U. D

Effai de Pbyfique , p. 821.

f

verz cauffze aliquid halonum & parheliorum

R um

I

fislin

affignari potuit, eo magis vtrumque in omen

triffis alicuius euentus trahebant, & formi-

Vj

t vlj

dinem iis hominibus incutiebant , in quo

errore etiam verfatus adhuc fuit MefHinus ,

N

B

Obferuatio: comete ami1577, pag.58, putans

poft hec 1nereora femper infipnes motus

Que (

b

gen

)Nj

AB IGNE ET LVCE PENDENTIByS, 289

, l f

gentium cum bellis exortos fuiffe ;

quod ali-

f) n

quor étiam exemplis comprobare

allaborat;

DIODIE ag

Íed neque tales tumultus,

neque etiam ven-

I celondj.

tos aut turbines, ab his

portendi melior ho-

pituio gl

die & cultior Philofop

hia docet, annume-

r ab olr.

rans omnes hos triítes horrores fabulis anili-

Lilern .

bus & exagitatis.

TUstionibus

At

qtüjt i,

; hic vils

Quodfi nunc de explicatione huius meteo-

E

r

queramus, occurrunt primo veteres Phy-

. $) Bl

Icij qui vero, vti prope femper alias, ina-

nes nos dimittunt, allegantes , cauffam effe

i, Opt

$ CLmpro

nubem denfiuículam, continuam 5

& aequa-

T14) Cafle

lem ; ftellis dire&te fübiectam ;

f

vid. $9/f.

Ti Virre

Gotb. lib. I11,

Cap. 5, qua plane nullius

j, quot-

i

oc negotio füunt momenti.

Cum autem

qeddune

fit manifeftum , cauffam huius meteori non

ln qit«

alte pofitam effe, fed harere in noftra at-

mofphzara, ex phenom. 7 €9 $,

& Cermun.

hinc ad par-

- horizor.

ticulas glaciales confugerunt P

hyfici recen-

tiores, herentes in aére , per

quas in trans-

j COntLi«

peiren

verfum folem, füt lunam , aut

ftellam , afpi-

09 m

cimus.

Particule enim glaciales tales aut

rheliot

per feiam ad(ünt in aérefupremo , ob ingens

frigus ibi femper regnans, vid. Celeberr. Dam.

ueinttd

T

Beraoulli , in Aor. Heluet. Tomo I, p- 395 aut

gutta pluuia in aére pendens fü

bito poteft

r il

conolaciari

j

; Vti apud nos, per materiam fri-

gorificam ibi generatam. (L 329.) Statuir ita-

fh puü

que Cartefius , coronas oririex refractione ra-

P.

m

D

j

"

dio-g

mGNE

ogo Car. V DE METEORIS

sione

diorum Solis & Lune ; aut ftellarum , in

lanis ftellulis ex gl

acie pellucid

a compofi-

qda uf

fs pendulis. Sed,

mgm L

tis; ina

tmofphera copio

vt ipfe faretur;

ex his ftellulis c

ongelatis fe-

atium intra coronan

äcbere lu-

queretur , fp

fyt

1

|

cidius apparere reliquo

aére extra coronam ;

qicumi

quod e

.

(t contra phenom.

;.. Qui defectus ex-

lication

is Cartefianze annotatur in

Iourn. des

u

| qu [

;

(

Sauans 16675 p. 200.

| I

242.

i

1

Telicius autem hanc explicationem abfol-

«atlatu de Coronis €9 Parbe-

NS

vit Hugenius ; in f«

lis, qui multo

S annos

huic indagationi in-

| desu

cubuit, atque tan

dem , occafione quinque

jus

in hanc fe-

n

Solium Warfauie 1658 vilorum ;

J

uentem incidit huius meteori eno

dationem;

Ts

eam ita cum obferuationi-

! &

e qua afhirmat ;

bus conuenire; vt ope

ram perditurus fit,

ia

Prioribus itaque con-

ui aliam requifiuerit.

ho

elatis ftellulis hic fübftituit grana rot

unda ,

w

] aqua, pel-

ssl

"

d

conftantia exterius ex glacie, ve

Jucida , fed intus continentia nucleu

.

m obícu-

s

rum, fortaíffe niuo

fum , quarum particula-

p

rum magna copia inter

folem & nos volitet;

o

articulas in aére dari certum elt ;

ll

quales

interram

ula , te

e Cartefio, tales aliquando

omnia ita

Vo

d

ecidunt, & grandinis fere grana

fünt comparata; pro coronis aute

m afferuit

t

dig.

fufhicere tales particulas minimas, minores

adhuc femine raparum , manente ta

men pro-

E

por-

tf

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 291

g

portione intef totius guttae moleculam, &

"It Gof

Ws i

nuclei intermedii incluíi & niuofi; opacique;

magnitudinem.

COntelis f

V

m debere)

2f3.

T2 C0tpg,

Hinc itaque vt phaenomena eo clarius de-

deftChsar

F

H

ucamus, confiderabimus primo vnicum

9

4

A um d

tale granum, cum íuo nucleo obfcuro , in

uod incidant radii folares aut lunares AB,

AE; &c. paralleli inter fe ; horum omnes

duplicem füftinebunt refractionem , primam

Ym aol

in ingreffü materiz fluidee nucleum ambien-

i $ P

tis, alteramin egreffu. Radius quidem inci-

ldagariopi l

dens iuxta axin ABCD, & irrefractus trans-

Dne Qu

iens, (160.) flatim in H retundetur, & in

ln danch

nucleo abforbebitur, quod idem etiam plu-

Odationenn

xibus aliis radiis accidet, vti AE, qui refra-

fruationie

€tus in F vlterius non tranfibit, donec tan-

jtuns f

dem incidens AG refracto füo GH nucleum

tque r

ftringet, & apud H exitum fortietur, vnde

à x

porro tranfibit noua refractione per HI, re-

p

cedendo ab axe; fimiles vias profequentur

er

leum od

omnes alii incidentes AK externi, qui

l Püïüïïi

pellucidum tranfeunt, & poít alteram refra-

000

&ionem longius femper ab axe fecedunt; vti

certit d

M.

d

Ajd

n5

Volitet iam magna copia talium particula-

ul

rum inter oculum O, inaxe particule me-

Fig:

u

die ACO pofitum , & aítrum , ex quo in

97*

€as füperne radii omnes inter fe paralleli in-

14 l

]

[

A

eidunt ;

&02 Car. V DE METEORIS

p

cidunt; atque patet ex figura; nullum radio-

hs

rum ein

hac particula in ocu-

ergentium in

m q

lum poffe illabi; nam refracti ex ftringenti-

fl

bus nucleum DE, GH, oculum O preter-

l

ve du

vehentur, quod eo magis adhuc facient re-

fie, t

fracti a radiis remotioribus ab axe; qui lon-

gius adhuc a

b hoc fecedent, (253.) eoque

rceterlabentur.

Du-

Tagis etiam oculum p

O due recte OM,;

cantur itaque ex oculo

l

VW

ON, parallele ipfis HG

& EC, vt fiat par-

um OPC

L

allelogramm

, in quo igitur an-

um

ad O &C íünt eequales.

At-

ww

AUA

Vi

ï

guli oppofiti

e iam oftenditur, nullam talem

ue hinc facil

Qu

articulam intra angulum INOM conftitu-

nqï?ræ

tam radiorum aliquem ad oculum O poffe

l

deferre. Stringens enim Pc refra&tum füum

Jl

cd habet parallelum ipfi DE, aut NO, qua-

|

re non in oculum perueniet; & remotiores

J

adhuc, qualis fg , eo magis ab axe fuo fece-

dent ; confequenter gb eo minus adhuc ocu-

IT

lum feriet; vnde ob defe&um lucis radio-

rum totus conus NOM apparebit obícurus;

mü*;

ït

& haec eft ipfa illa area circa aftrum medium

li

obícura, vtiinnuit pbezom. jy. Porro parti-

pl

cule tales omnes extra angulum NOM po-

ld

fite, non quidem omnes; fed plures , radios

[

ab aftro acceptos ad oculum tranfinittere

l

P

offunt. Exempli loco fit vnicus Alk, qui

re

T

fra&us in k ad oculum O perueniet; atque

mmnes

üN

fic innumeri alii ; hinc itaque particulee o

oiitæ

ï

b

extra angulum INOM circum circa p

uci-

i,

Qts

Dd

ÀB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 295

cuti

lucidas peripherias reprefentabunt, & colo-

x ln

ratas quidem , quoniam oriuntur a luce re-

f Ü pre.

fracta; (218.) interioris vero arez fübobfcu-

C ftcn s.

r& diameter apparens erit an

gulus NOM,;

16, quln.

fiue; huic equalis, DCG.

255) t

201

antüt, JJ

rede OMf,

Nunduam igitur pluuio celo cernuntur

EC pite

alones;

ob nubes in rali flatu nimium den-

wiptur qne

fas, & quia conolaciatae

particulee hic requi-

s. At

Tuntur, non guttz rorida.

Non confpi-

lm v

ciuntur ab obferuatoribus lo

nge diffitis ;

JM eonln.

quia verfàntur hae particulze in

atmofpharae

tm O pdl

noitre.regione

media, adeoque infignem

ao um

habent parallaxi

n.

Rumpuntur a ventis;

N0, que-

fuo r

quia ab his particulee

neceffarig facile ex fitu

femotiores

equifito difpelluntur. — Nextonus afpe-

s füo fec:

xit halonem ellipticam , que mapis diftabat

ducon

a Luna inferius quam füper

ius; quia pecu-

liaris quedam hic inter

lucis r

ceflit"refractio aéris ,

Yc oblaare

a nouis forfàn particulis heterogeneis admix-

um me

tis, vti ipfe explicat loco citato ; quare per

Poron

anc cauflam Hugenianam omnia halonum

xNO:

phenomena quam rectiffime explicantur.

ld vnicum (üpereft adhuc explicandum , cur

lr

diametri apparentes halonum non fint con-

| t^

anter ezdem , fed varie in variis obferua-

iT

tionibus? Hoc eadem, qua preecedentia , de-

uxit Hugerius elegantia ex diuerfà ratione fe-

ii

m du

midiametri molis euttulee integrae CB ad fz- Fig.

M

midiametrum nuclei CH, oftendens, fi dia- 99.

-2

imnerer

p

204 CAr. V DE METEORIS

( d

J

meter coronce fuerit 47* : requiri CB ad CH

— 1000ad 480; fi vero diameterapparens co-

ileie]

ronz fuerit 90? , requiri CB :

CH — 1000:

—

vtid

680; fi dicta diameter fit 44? ; po

( CB:CH

»sC

diametro

(;

z51000:473; pro

maiore igitur

m

parente halonis

m

aior fuübinde requiritur

Ej

a

meter nuclei ;

hinc facilis quoque ratio

u

dari poteft, cur amplee aliquando funt coro-

dlli

nc cum oriuntur, multo autem contractio-

all-t

ul

res, quando definunt.

s.

256

hp

Methodus autem, qua problema hoc im

tur J

allegatis cafibus partic

ularibus foluit Huge-

:M

(t. Sit femidiameter

mius, generalis hec e

molecule totius MD, nuclei niuofi

MF , at-

li: D

Fig.

que incidat radius folaris HD ,

parallelus axi ;

98.

is primo refr

inpatur per DC,;

qua nucleum

Wa

tangat

in F, ac dein denuo per CK ; pr

odu-

cantur HD in O, KC inL,

& ducantur per-

nonr::

tie D ,

endiculares ad pun&a inciden

fi KC effet

quze fi

nt QDM, RCM. Iam,

1

tadius i

ncidens , is refringeretur per priorem

viam CD & DH; atque e

ffet nunc angulus

f y

rimo refraétus DCM , qua

lis prius fuit

V

CDM , qui duo anguli funt equales ; o

triangulum DMC &

quicrurum. Cum au-

hïque [

temanguli refracti aequales habean

tin eodem

N-

medio aequales angulos inclinatio

nis, erunt

du

anpuli

DH & RCK equales.

Et pariter

ales

.

(

habent equ

ales anguli inclinationis eequ

enam

u

zl

&411

i|

)N

KB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 205

iOQd

etiam angulos refractionis; ergo erit ODF

IDpuraa.

— LCF; eft autem ODF — CPK, ob par-

H - :

allelas DO; PEG;&LCF — PCK, quia fünt

(ciCB. CH

verticales ; erbo in triangulo CPK anguli ad

— X

Ir dimem

P & C erunt zquales, con(equenter

I

CKM ; fed ex premiffis eft CKM femidia-

: fequinti

meter apparens coronz; erpo angulus ad P

Ioque rti

erit £ diametri apparentis corong. Porro

Áünt coro-

eít PD : PM ratio refractionis , aut in hoc

Vontra lo

cafü — 4::3; (163.) quod facile demonftra-

tur ex "Trigonometria; & in F eft angulus

rectus , ob DC tangentem, & MF radium

m hcit

in punctum contactus ductum. — Pofitis igi-

tur finu toto — r, CPK finu — p , cofinu

t H

-—q,&PDc-x, erit PD (x): PM — 4:3,

miciametet

611IF ) a['

hinc PM — 3* ; eft etiam in triangulo

]elus axi;

mudeum

FPM,r

—À À

3X

s od

p:MF—-..ïEES;nec

antut pa-

qx

non 7: ——:q:PF:

r

, vnde FD

« D&

; KC d

£ppuLppi.340 2

yrpore

r

; atque hinc

: u

ft MD— /(MEF* -FD! ) — xx

; p

V. (251? — 241q)

"L

; quiaeft p? -- q* — r».

»qua'

1 !

:QAQm

Atque ex4lïis ita de

du&tis habebitur, MD:

Inti

v

— V^ (2jr? — 24qr):3p; ex quo fun-

10n5

dam

ento fequentem computaui rabulam,

&

qua in hoc folo ab Hu

eniano diffidet calcu-

n

418

A méa gt - M p

"T

4f 193

DL

dl

47

Á

AF af a l AE v

(&3/ «

Ó

-xli

TE *g -?-ï;"ag;ff: Wa a 12 i

y

p

206 CAP.V DE METEORIS

gooty?

lo, quod hic rationem refra&tionis affumfit

Tomi :

2j0: 187, ego autem vero proximïnl

4:3.

foi g

font; |

diameter

Halonis

MD : MF ,,,..

l

li

lO

— —

1000 :

I2.

Mani.

— —

1O

130.

um

20

— —

249

Thrs

— À

354

30

—

J'I

40

447-

44

——

479

m

Vl

aío

4j

——

484

NY

jo

$16

'&aw

60

——

$76

2

——

622

W

7o

m

$o

——

656.

]

90

—

684. (&6

i1oO

703.

:

IIO

—

719.

Y20

ml T8 - s.

730.

[

(

2jT.

d» i

| Parbelii & Pavafelene fant veri folis, & ve-

Wt

qu

ye lung , imagines fpurie, iuxta luminare

vtrumque fpe&tate , modo plures, modo

lii

Veteres cauffam definitioni in-

Bu

pauciores.

cluferunt, dicentes cum Afriflotele , 3 Met:

[

cap. vlt. parhelius eft imago Solis ; a late

re

[

&

eius in nube denía, plana, quiefcente, &

aquofà, tanquam in fpeculo, per radiorum.

hfül

folarium refractionem , expreffa.

Ita qui-

C

ur in Polonia ;

*

L

&

fiem Íex ümulISgles vifi diïum

. .,a*me

^

*

ef

* o

E

1

[

F-.'".

1

1',3 $

&

L

*

-

?

t

1

t

Nj

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 297

Onis nf

anno rj25, Sfl. P

f- Gotb. p. 299... Deinde

Xima ;

"

Rome anno 1629

:

m

ul quinque Soles vifi

£

N

l;).

funt ; Martii 20 , a Scheinero,

vid. Hugenius

!

n

l.c. Rurfuüs quinque vifi fünt anno 16845

I9)

Martii 28 , hora 7 a. m. duarum hora-

24,

rum interuallo ; Zourgal des $av. 1684; pag. 172.

)

Plures eiusmodi obferuationes Heuelius accu-

rate defcripfit , atque edidit in Appen. ad

4n

409 t

qra&at. de Mercurio ( Venere ia Sole vifis , £ol.

d

171; Vbi etiam memorat, feptem fibi Soles

&

diftinétos apparuiffe anno 166r, Febr. 20,

ïï.

ab hora 101 ad meridiem víque, cum coro-

Du

(2

na picfa circa verum Solem, & circulo albo. ma-

éff.

£no; per verum Solem tranfeunte, & vbique ab

borizonte equaliter cum Sole, nempe 259 , di-

A lt

n

flante , cuius diameter 130?, atque adeo cez-

13

trum cum Zenitb fpetdatoris coincidebat ; preeter-

ea parbeliorum aliquot caudas poft. fe trabebant

T

in ipfo arcu circuli albi.

Gaffendus, de meteor.

cap.ó, putauit, in vniuerfum víque ad vn-

decim Soles apparere poffe.. Plinius teftatur,

[.01'157 & j

non plures fimul ad füum euum vifos Soles

qa lum

quam tres; nec plures enumerantur inde ab

ires, 0i

4triftotelis tempore ad Cardamtm víque, quod

fininmm *

mirum eft, intra paucos annos, noílris nem-

jds;

pe temporibus ; contingere potuiffe, quod

)hS L ,

tot feculis olim non fuerit fa&um. Sed caufz

üiee

fa huius rei effe poreft, quod duo parhelii

yr n

aterales, qui femper lucidiffimi funt , vni-

( hp

ce ab imperitis obferuatoribus fuerint anno-

ue languidi admo«

.;aFi' dum reliqui plerumq

»

duxþ

M

CAr». V pE METEORI$S

j

298

dum fünt, vt pro nubeculis facile haberi

gl

m d

poffint. vid. Hug.l.c.pag.:2. Reliqua vero

Parheliorum phznomena pracipua huc re-

Xxg)ïih?

deunt. r. Plerumque apparent tempore ve-

d

m

ia

ris & auctumni. 2. Semper cum coronis,

ictis aut non pictis, vifüntur.

3. Semper

Jnur

& nubibus craífiori-

|

"

fpectantur aére quieto ;

bus vacuo, vt aér fere ferenus, fed aliquan-

g

tum tamen fubnubilus, videatur. 4.Magni-

vegolt

tudo eorum eadem eft, quz Solis veri; fi-

öïmmï d

ura a rotunditate interdum recedir , & lace-

junt.

ra eít ; fulgorque debilior.

j. Latitudo par-

suh:

heliorum eadem eft , quz circuli magni , ho-

lii

6. Confpecü

rizontalis , antea memorati.

Hirce

fuerunt tempore vnius hore, immo etiam

[r]/)

uatuor horarum.

7. Euanefcunt omnia

Jl

MA

fucceffiue & pedetentim primo ab vna; mox

i X

ab altera, parte, reditum crebro fimulantia ,

donec penitus extinguantur.

n

Jv

258.

(^tfa

[

N

Cauffa elegantiffimi huius pheenotneni in

Iu

noftra atmofphera fine omni dubio heret.

TRU

Primo enim femper cingitur illud corona, aut

Ls I

halone, quz in noftro aére exiftunt. (251.)

lis,

Secundo, tempus poftulat, quo calum non

quidem fit perfecte ferenum, fed nebula te-

nui & pellucida obdu&tum. — Zeriio, in locis

W

arum a fe diítantibus vix confpiciuntur.

T

uarto , ordinarie apparent tempore brumali,

pl

Ill

aüt verno, in mediocri frigore; fpirante ven-

li

t9

45

EOQf

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 299

fl i

to leni ex plaga boreali. Quinto, cum defi-

Reliqm WY

cipua hs.

nunt, aliquando pluit, aut ningit cylindru-

lis, vel fpiculis oblongis. Veteribus autem

femporev.

Q corori,

allepata cauffa ; nubes nempe denfze , nimium

generalis eft; in omnibus enim eiusmodi

3. Smpt

hanomenis atmofpharicis femper ad nu-

bus crsffor

es, harumque reflexiones, confugerunt ,

fedaliquin

tanquam claudi ad equos, nulla determina-

- 4 Magi-

ta expofitione circumítantiarum; deinde vi-

dlsver; f

demus, deníàs nubes hic plane abeffe, tefte

t

benom. 2; nec vllo modo perfpicitur , quo-

]Euqo:

mnodo ex nubibus denfis corong , aut circu-

1 mgri, -

lus ille albus horizonti parallelus, oriantur.

6 Confpe

Hinc etiam Cartefius , de meteor. cap. 10, pro

1tmmo etam

Cunt Omni

cauffa allegat magnum quendam velut annu-

lum folidum in aére exortum ex glacie con-

) vna, mox

tinua, pellucida, & polita.

Gafjendus. oriri

fimdanta,

parhelios & parafelenas credidit , quando

lures halones f& interfecant; ita enim loca

interfectionum ob geminatam lucem exfplen-

deícere, qua deinde ab ignaris pro Solis aut

genomen n

dubio hert

Lune imaginibus habeantur. Sed ex deli-

neationibus accuratis ab Heuelio & Hugenio

] coront, d

factis facile apparet, ibi etiam cerni parhe-

iftunt (r

lios, vbi coronarum interíectio nulla eft.

) clund

259-

d nb

m,ms

Solus autem perfecte ac determinate ho-

yoníoc

rumomnium originem & conftitutionem ex-

o

plicuit iterum Hugenius; de Coronis €$ Parbe-

?

S Vd-

)

liis ; que vero explicatio cum ob circulo

i.

[$0973

j (6N

$00 * Car. V DE METEORIS

s

rios fibi reprefentandos imaginationem val.

d en

de exerceat, nec fine multorum fchematum

PUL

ambage tradi poffit: tentabimus conceptum

no

tantummodo eius foecundum excitare , atque

ob oculos ponere; vt; qui plus elaborare in

his cupiat, fundamentum habeat, cui tuto

j

infiffa — Hugenius iraque , vti ad genefin ha-

vl

il

lonum vfüs eft fpherulis femiliquidis , qui-

bus innatet intus nucleus niuofus: (252.) ita

M

ad parhelios iam requirit fimiles cylindrulos ,

t

admodum exiles, denfitfimo apmine in aére

volitantes & pendulos , iterum femiliquefa-

KC

&os & füperficiei aquofie inclufos, in quo-

m

jl

um medio autem maneat cylindrulus mini-

u;

a

mus ex niue tenuiífima conítans , luci imper-

d

Jl

vius, fed aquee füperficialiimmerfus. Mi-

ili

nime autem hec corpufcula temere aut fru-

t

|

ftra fingi in aére afferit; cum f&epius talia ex

eodem mapna copia decidant füb forma ni-

X

m

vis aut prandinis.

Sed vt erecti fiftantur hi

Y

cylindruli madidi in aére, quem eorum fi-

tum requirit latitudo parhelii eadem cum la-

titudine circuli magni, albi, & horizontalis;

]s

ex phenom. 9 , adeít in eorum cuiuslibet par-

qu

te inferiori globulusaliquis annexus grauior,

T

Al

ex defluente humiditate exortus, ex cuius

TU

pondere cylindrulus in aére verticaliter fu-

[hbï[ p[

Ípenfus hzeret, vt ar&ometrum in aqua.

hd

di

(P.1I, 126.)

260.

r

Q

. Ex hifce nunc adumbrare poterimus ge-

necra-

Pt

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 3CI

Datio sT

nerationem parheliorum & parafelenarum ,

eft enim vtriusque phenomeni eadem ratio,

T2 ICttm

I$ COncm

Primo ex eiusmodi cylindrulis, qualis eft B,

Fig.

in cuius füperficiem madefactam circumcir-

Xcirare ) a[qug

99*

5 elibonrem

ca incidit radius AB ex Sole vero A , oritur

radius reflexus BO , qui nucleum niuofum

, u t

penefn l

penetrare nequit;, quorum plurimi in ocu-

lum O perueniunt ; vnde igitur hic, per

Qu , qu

: (52

productum retro hunc reflexum , videt li-

neam lucidam ; tanquam in fpeculo cylindri-

xindnis,

Dune ndjre

co; Solis diametro equalem, in Cj íecun-

dum leges fpeculi, in concurfu radii reflexi

n imqua

tfos,in qu

producti, & catheti incidentiz ; (127, &

154.) hinc du&ta horizontali DE , & huic

ndrulus min

parallela FB; erit altitudo Solis ABF — an-

ylicLimpet-

gulo COE , quiaob reflexionem anguli apud

ens M.

re qut fru-

B füpra & infra equales fünt, & FBO —

COE , ob parallelas BF & DE. . Oritur ita-

Js t ex

b formt n

que ex iunctis imaginibus innumerarum ta-

lium linearum pellucidarum circulusille ma-

t ftanturlt

n eorun d

gnus, albus, AGICH, cuius fingula puncta

eiusdem fünt altirudinis fupra horizontem,

dem am).

horirontl

eius nempe, quam tenet Sol verus, ita vt hic

ipfe etiam in hoc circulo. comprehendatur ,

gioslbe

atque vthic circulus fit horizontalis, aut ho-

exus u

rizonti parallelus , & confequenter i

píius

15, 07

centrum Z fit fimul fpectatorisin O Zeniths

r

ebet porro etiam latitudo huius circuli ma-

um i

L

Í

"E

"

n

gni efle eadem cum diametro Solis; finguli

preterea fpectatores videbunt quilibet. cir-

culum fibi peculiarem , omnes tamen pet

[ Lv;»l'

verum

goreri

p

I6

CAr. V DE METEORIS

$02

"m

verum Solem tranfeuntes; &fi partes quae-

p&ewmïn

dam lang

uide, aut plane non, appareant; 1

orietur ex

defe&tu cylindrulorum. — Secundo ;

radiorum quidam ad latu

s vtrumque nuclei

u

& refracti ad ocu-

niuofi aquam tranfeunt ;

vnde colores adue-

d;u

lum p

erueniunt AKLO;

ehn

hunt; (218.) ex quoru

m duplici refractione,

hia

vtrinque facka ad

vtrumque latus cylindruli

w

obícuri inclufi ;

in refraéto OL produ&to fi-

p

(tuntur Solis imagines apud H & G adeo-

ínyzi

que Soles fpurii ,

aut parhelii.

Tertio parhe-

iil

lius tertius Í oriri poteft;

fed admodum de-

Wil

bilis,

ex facta in fe&tione cylindruli duplici

d P&N, & vnica reflexio-

Q1f

refra&tione apu

l

ml

né apud M.

uarto, quod caudam habeant

lg

arhelii quidam ; producitur ex debiliore re-

If

;

r

a&tione in cylindrulis vicinis & efficacibus

|

|

antum ad hoc negotium. — Quia-

V j

adbuc aliqu

gint

to, fi plures cy

lindruli füpra alios pofiti fint ;

$s

& efficaces, plures etia

m parhelii in eodem

Ya

circulo magno generantur.

Sexto, his cy-

ï

f

lindrulis femper etiam permix

H

ti funt globu-

runtur; (252.) igi-

m

li, qu

iad coronas requi

indi

tur circa Solem ve

rum vna aut altera corona

Yet

adeffe p

oterit; quamuis etiam cylin

drulos

lug

hifce ha

lonibus producendis aptos iudicet

, coclum erit

um

Hugénius , l. c. pag. 26 Septinzo

|. nj

fere ferenum , quia paruuli hi c

ylindri raram

tantum & tenuiífimam nubem e

fficiunt, qua

t&w*gr

Qibin

'Sol & celum obreguntur.

Otlauo , omnia

cylindro li-

Cj

hec experimentis imitari licet ;

gneg

.O N

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 303

i Dits a.

gneo folido intra cylindrum cauum aqua re-

dppaa d

pletum intrufo & fufpenfo.

T. $nb

261

1nrque nid

TCb d oq.

De Parafelenis denuo tractare non opus

coloresadie.

eft; agnoícunt enim ; vti iam innuimus,

irefradion,

easdem cum parheliis cauffas. — Sed alia ad-

ü$ cylindrii

huc phenomena huc fpectantia non fünt pree-

produdo .

tereunda. —Primo enim apparuerunt aliquan-

&G, «deo-

do 50l aut Luna in cruce, qualera in Luna vi-

Trio .

fam peculiari Differtatione defcripfit ro. A4udr.

ao d«

Scbmidius ; obferuauit etiam euelius ,. c.

Parifiis crux Lunam tegens obferuata eft an-

]ndrdi dpld

vnic; reletio

no 1677, Maii 17, in Obferuatorio Regio;

ydam hat

hora 2 mat. in qua diameter brachii cuius-

" debilore re.

libet apparens erat 12?, latitudinis autem

J efictclbus

vtriusque eadem erat diameter, quae Lunae.

Vid. Tourn. des Sav. 1677 p. 178.. In hac

um Quit-

y pl t

quidem tali cruce calefli Hugezius l. c. pag.

Jj n eode?

62 , afferit;; brachium horizontale generari a

»'exw) h 8q

reflexione radiorum Luneexcylindrulis ver-

i fünz gl

ticaliter in aére erectis, qui in parheliis cir-

culum album magnum producunt; cuius hoc

[5 (252') L

altera curt

brachium pars fit ; alterum vero brachium

verticale originem fuam debere reflexioni

n cylinis

Lunz factz ex cylindrulis horizontaliter pro-

aptos 1

cumbentibus ; addit autem , Lunam valde

r cará

humilem effe debere ad hanc apparentiam

cylinz

efficiendam.

T.

Idem hoc phenomenum fine

dubio fuit; quod Conftantinus M. anno eerze

Ofaity W

Chriftiane 312; 7 Cal. Nouembris ; contra

5 9 ;:Q

Maxene

g04. CkP.V DE METEORIS :

y

,

Maxentium pu

naturus , Soli füperpofitum

g

vidit, de quo

:

IS

Qatur V«crdriefii Pbyfica, 1728

Uylin

edita , pag. 45

6. Secundo, Sol in columna ver-

EU

ticali orieus o

bferuatus fuit a Chriflopb. Rotb-

i

eit

mámo , celebri Aftronomo , Caffellis anno

e D

1586 , lan. z. vid. Hugenius ; l. c. Deinde

cuo db

Parifiis a De la Hirio, anno 1702, Maii 11,

f f

qui columnze altitudinem 10? deprehendit

latitudinem vero sequalem Solis diametro;

vid. Mem. de l' Acad. buius ami , p. 141.

Hoc

hanomenum explicat De la Hire per nubes;

Vodt

uc tenues fint, & horizonti paralleleincum-

m

bant; idemque illuftrat candela, per vitrum

fipmi

ícbo inductum afpecta , cui febo fülci par»

bt

alleli horizontales prius digito inducti fue-

fp!fi:;(w

runt.

Hugenius vero idem phaenomenum

QTR

deriuat a cylindrulis horizonti parallelis, vti

f L)fgrqm

modoante. ZTertio, Solis vmbram in bovologio

UUR

folari obferuatam fui[Je retrogre[am , menfe Iu-

Ts

A

N

m ls

nio, circa meridiem , refert Paremt, Recber-

h

D

ches de Pbyf. €$ de Matb. Tomo II; p. 2565 cuius

d

henomeéni confequentia naturalis nemini

phurs,

"

dubia, aut anxie inquirenda; erit, qui ex

Í

QY

"

Wt

TU

pracedentibus intellexit (25 1.) in ipfa etiam

aeítate mediam aéris regionem refertiffimam

Bs

effe particulis glacialibus ; grandini originem

Ánrm,

tribuentibus , quee fi a vento colligantur ante

lia

Solem ad denfitatem aliquam ; hunc non ob-

Wtritog

fcurant folum, vt difci argentei inftar nudis

al

oculis appareat, fed eiusdem radiis quoque

Dyra

nbris

COn-

771

-fuþitz;m aliam refra&tionem ; atque. vi

p

Lon -

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 305

i füyinm

uar-

Ü Pa

confequenter mutationem , inducunt.

fit Colmi.

£o , Antbelium quoque obferuauit Heuclius,

]

]. i.

l. c. anno 1661 , menfe Sept. vr, Sole vero

C

i

ells anm,

occidente; nouus in oriente emergeret. Hic

DTSI

vero nihil aliud fuit, quam parhelius in cir-

702; Mai ,

culo albo & magno, quem antea indicaui-

mus, valde extenfo.

deprelendi,

lis diameno;

262.

u H

Ht onbes,

Vocamur tandem ad Meteora Ignea , in qui-

yirdintume

bus maxime conuenit notare difítin£tionem

i pomm

fuperius allatam ; (234.) inter empbatica &

| o fük p

bypoflatica, quam alii etiam exprimunt per

110 Indndi f

henomentn

fpleudentia , & ardentia; cauendum porro, ne

cum his confundamus nubium aSole aut Lu-

parallelis, Vi

na illuminatarum colores rubicundos ; aut

qm i borulgo

crepufcula matutinum & vefpertinum ; aut

y, m

tractus albidos viz lactee, qua ad aftra re-

ii Nl

ferri debet. Ignea ergo meteora A4friffofeli

p55

dicebantur , que ex fumo pingui, aut ful-

turalis m

phureo, accenío oriuntur; quorum fpecies

, n qui

Íequenti ordine explicabimus , vt perluftre-

Inus.

[.) n ip.a ehy

1. Fulgur , a. Fulmen ,. 3. donitru ,. 4.

n refettlir?

Bolidem , $. Stellas cadentes , 6. Draconem vo-

mdini o

Ü

"

[l

Ü

lantem , 7. Capram faltautem , 8. Facem ; 9. Sti-

coligr

pulas ardentes, 10. Ignein fatuum ,. 11. Ambulo-

nes incendiarios, 12. Caflorem €9 Pollucem , 13.

b hunciï.'.ïo"

g

ntei 10

Ignem lambentem , 14. Lanceam ardentem ,. 1.

o radis

Pyramidem, 16. Clypeum ardentem ; & 17. A4u-

v

) a[qu

toram borealem.

r

PcJIE

U

263«

F

p*

306 CA?P. V DE METEORIS

"

m G

263.

du

Fulgur, Corufcatio, cít deflagratio exhala-

n

rionis fülphurec quieta & tacita , refplendens

&

tantum Ííine fonitu , quales accidunt zeflate

xne

circa horizontem poft dies feruidos & eftuo-

u

Materias eiusmodi

j P0^'

fos vefperi aut noctu.

inflammabiles fülphureas , oleofas , tempo-

?WH

du

ribus seítiuis a calore folis terre , plantis;

ji

animalibus, expreffas magna copia herere

l

j

& in armofphera natare , fupra iam vidimus.

f m

(P.L391) Queflio igitur hic fola in eo

thm&)ïx )

veríatur, qua ratione fiat; vt heec igniaria in

aére incendantur.

Hoc autem triplici mo-

ibl

do, nobis faltim cognito , fieri pofle Aucto-

res afferunt.

Primo , fi ingens copia fomitis

talis adíir coaceruata & conftipata, veluti ex-

f 41

perientia nouimus;, fcenum ex. gr. humidum

furzo, a

& compreífum , fimeta denfe coaceruata;

Q W

Íponre accendi , & in viuas flammas erumpe-

QY

DI

re , cum fülphurei vapores fe colligunt; &

b

valde comprimunt.

Conftipantur aurem

o

in libero aére hae exhalationes, quia fürfüm

inos

altius a(cendere nequeunt quam grauitas ipfa-

T5 [

rum fpecifica permittit defcendere autem

m y

ariter nequeunt ob aéris preffionem , & nu-

d

b

es quoque impedientes.

Secundo , fi prio-

li

tombu

rinoua accedat exhalatio, quz íe cum illa

iniíceat; vti Chemia docet, plures dari ma-

&nm 1

filnin;

terias fluidas & folidas, quxe fecum permiítee

PA

) veluti cum ad

h

l.H

flammas vibrant; ( P. b 344.

Q

»

eo vitrioli ni-

fpiritum nitri fumanrem

rroque

l L injsj

LON;

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 207

troque confectum , oleum caryophyllorum

aoratio s.

affunditur; aut fi parem fülphuris, aque ; &

limatura martis ; copiam ad pulmentum red-

1, felpllns

iceidunr of

actam in vitro teneas obturaro, aut füb ter-

vidos h.

ram defodias, in quo cafü, rimas hac agen-

erus eiusmi

te, poít breue tempus flammulz prorum-

Nihil vero horum omnium , & lon-

Qs tempo

punt.

etrg , plünty

e adbuc plurium ; füo tempore in atmo-

phera deeft. (P.L,391.) Terfio , fi radii So-

copia Darere

um vidimus,

lis interdiu nubem rotundam perreptantes

i o n eo

focum dioptricum (183.) forment, in tales ex-

( hacina

halationes incidentem , vid. Celeberr. . Muf-

fcbenbroskiüi Inflitut. Pbyfice pag. 7085 & Boer-

uem trplii me

feri pol Audh.

ueri Pbyfica , pag. 268.

ne COf fomità

264.

patay velttiet

Similis autem exhalationis fulphureae de-

n humidum

& COQCeTUdIày

flapratio, cum fonitu & flrepitu nubibus ex-

cuífa, vocatur Fulmen; & íonitus auditus

mmas erurmo

Tonitru, quod eft murmur quoddam in nu-

» colhgunt; j

be ; & fulmen vibratio luminis , quae cum

ipantur du

ipfo fit tonitru , fed ante cernitur, proiecta

s, quiafura

inuofis duétibus fecundum varias directio-

m prautsipe

nes. Cum ergo fulgur tranquille deflagret,

(cendere auif-ïï

cum infieni frapore autem fulmen: necefle

(fionem; 84

eft vt exhalatio fulphurea talis adfit, quae

jecundo; !

^

p

li

comburatur cum magno crepitu ; fülphur

i

f

enim in fulmine copiofum ineffe omnia loca

plurese

fulminata odore comprobant , tefte Plimio,

(L àm D

Nat. Hifl. lib. 5p, cap. 15. — Pulueris noftri py-

ri fimilis illa materia effe nequit, quia hic

Qje0 Y

à

€

4-

ai

508 Car. V DE METEORIS

p

f

deflagrans in aére libero fonitum magnum

qm mlquæ?

non edit.

Sed alie materie , nobis etiam

Ql

ili

p

cognite , in promtu fünt ex Chemia petitee,

dx[ ] Ob

t

videlicet aurum fulminans , puluis fulmi-

"u)

nans, quorum hic componitur ex partibus

j at

tribus nitri purificati , duabus fàlis tartari,

& vna fülphuris, bene contritis & permix-

g

tis; quo puluere fi cochlear repleatur, pru-

k

nisque imponatur, is colorem primo con-

i

iiucäu

trahit fufcum , tandemque cum magno fra-

!

gore incenditur. Multis preterea aliis ma-

';ï.m.m& 1

teriis idem effectus obtineri poteft; vid. Cel.

finc v

dait, v

Mu[[cbenbrarkii Effai de Pbyfique, pag. $72. . Et

pluribus adhuc aliis mixturis natura vti hic

illdne lt

!

|

poteft, pro ratione foli cuiufcunque in altum

;ungasaägä

eleuatis; vnde probabile fit, fulmina omnia

J

[ 1X

ll

Ti

non effe eiusdem generis , fed in variis repio-

nibus diuería; hinc etiam omnis illa exhala-

R

f

«

tio fülphurea, cuiufcunque generis fuerit ,

NI

u& ex vno priorum modorum (263.) incen-

hn

N

ía fragorem terribilem edit , commode vo-

C [

cari poteft in genere materia fulmisea. Du-

D)

bium autem oriri hic poteft, fi Chemica ta-

T

lu

li ratione generatio fulminis explicetur, tum

HGIWT j

fore vt accenfà femel illa materia confümatur

Kaudn

integra & difpergatur, nihilque füperftes

( lh y

eius maneat; cum tamen ex vna eademque

tdore m

nube plura fulmina excuti videantur ; fed

n (j

huic occurrit Hombergius , in. Hift. de P Acad.

Qhyr

1708 , nempe inateriam illam accenfam fta-

l. Ri

üim irerum colligi; vt denuo accendi poffit;

eum

TU g

)

'EOQ

AB IGNE ET LVCE PENDENTIEVS.. 309

'ni[um um

cum nequeat altius facile afcendere atque fic

* lii

dul

diffipari; quod in noftra aéris regione acci-

dit, ob aérem circa nos grauiorem ; aut fi

. Dulois &i

(U' 6X patby

vi excuffa aliquantum afcendat, ftatim rur-

füs delabatur ad fedem priorem.

U5 fs tra,

1ts & permi

265.

epleatir, pn.

Hac itaque materia fulminea, per varios

T primo cor-

du&tus anfractuofos hinc & inde per aérem

n máno fr

inlineas diüifa quaquauerfüm extenfas, vbi

Pt s d-

alicubi incenditur, (263.) in füi medio, de-

o v Qd

hinc vtrinque incendium vehementiffimum

t p n. B

deuehit, vti ignis, curforius dictus, donec

Ti nafura Vi

illa linea (it combufta & exhaufta, in quam-

Cunque n drm

cunque plagam directio fiat. — Ex quo patet ;

Áalmina orni

cur tam incertos ductus fulmen fequatur,

i Varis 6p«

prouti nempe a ventis, ajiisue cauffis, ma-

js 1Ua exhala-

teriee fulminez curfüs & linez huc vel illuc

Rnets NOR

inter fe cohaerent ; & lineam incendiariam

1 6u

formant; deinde, cur confultum fit oborien-

comtod v

te tempeftate omnes domus aut conclauis ia-

ulminn. D

nuas & feneftras probe occludere, ne quid

fi Chemit

filorum iftorum irrepere facile poffit, &

xplicetur, r

flammam pernicialem illuc deducere; cur

tia confünz

cauendum fit folicite, vt ne tempeftate coor-

llque fipst

ta eftu ipfi efferuefcamus ; vna enim cum

, vna exit

füdore multi ex corpore noftro vapores egre-

videanm *

diuntur fülphurei , qui dum a fulmine accen-

l Hï,lz- dgt'),igm

untur, nos quoque percurimur; vid. Cele-

n at

berr.. Krügeri , Pbilof. Natural.p. 768. — Ful-

TOini itaque pree ceteris obnoxia erunt illa

) accendipï'

8

loca,

J [j

516 CaAfP. V DE METEORIS

loca, in quibus multum materiz fulmineae

i d

qu d

aut fülphuroíze exfpirat ex terra, veluti cir:

ca montes igniuomos , & vbi ex folo copio-

"

fum fulphur afícendit; hinc in /Egypto &

1

fEthiopia vix fulminat ; in Sicilia & Italia

J

ere i

frequentiffime; in Iamaica fere femper; vid.

T'an(ati. Pbilof. num. 257. Deinde eidem etiam

propius fübiecta fünt loca eminentiora ; at-

nj

ue ita fe habere dicuntur quoque a quibus-

d

u

am turres puluere pyrio replete, ob fym-

athiam , (P. L 205.) vel reétius, ob exha-

gt

ationes.

j5 gt

Fulminat vero pariter in medio

oceano , quia tractus fülphurei per aquas füur-

m p

fs

fum pelluntur , vti in fontibus quibufdam

M

ln

fit; quorum aquis fi propius admoueatur

(

n

candela, illee inflammantur; vid. Commenta-

ne2l

Yii Bonon. pag. 119; nec minus materia fulmi-

:

i'tignïa'uvi-;:

W

V

T

M

nea maribus per ventos aduehi poteft. Fa-

bulofe autem fulmine non tangi dicta fue-

xunt olim r. laurus, vnde Tiberius turbatio-

Jj

Y

ze colo coronam lauream capite geftauit;

tOnd k

quia fulmine afflari negetur id frondis genus;

Yal d

Sueton. Tib. cap.69 ; Plinius Nat. Hiff. lib. II,

Ij bf

€ap. ;;; in notis tamen huic adiectis ab Har-

«

duino experientiam hoc refellere pluribus te-

ftimoniis dicitur; 2. ficus; 3. byacintbus

blb [

emma, fi velin annulo

ftletur; 4. vituli

cend

marini pellis , quam Augu

if

s Caefar vbique

mm, l

circumtuliffe pro remedio memoratur pari-

W. d

tera $uetonio cap. go s g.aquila , Plin. lib. IT;

D

€ap. 55 6. celi« ; & locaalia fübterranea ; quon-

iam

Ii ii

'EON

AB IGNÉ ET LVCE PENDENTIBVS. 5II

tferig n

iam altius quinque pedibus fulmen in terram

tetrà; Velt

non defcendere tradit Plizius l. c; vnde etiam

t fülotgi,

Auouftus ad omnem maioris tempeftatis fu-

in Z

fpicionem fe in abditum & concameratum

| Sicila & r

locum recepiffe dicitur a 5uetozio; l. c. quod

r femper, i

certe inter omnia tutiflimum erit remedium.

nde eidemetin

266.

minentiort ; .

uque quit-

Hic Tubinge expertus fum tempore no-

«ee, ob fjm-

vem annorum, tempeftates fülmineas fuiffe

t od

131, vnde medió numero pro fingulis an-

nis prodeunt tempeftates fere 15 ; vtpluri-

piniet n meta

us peraqus Q

mum primze exortce fünt menfe Maio5 men-

fibus hibernis tonuit hoc toto témpore ter;

ntius qubulr

piü admoueat

& femper flante fortiffimo vento W aut $W ;

T777

vnde ab his materiam fulmineam ex locis

calidioribus aduectam fuiffe cenfeo ; non

« máteri fülmi-

propriam huius noftri foli; c

onftridta enim

hi goteü. Vs

lacie, vix ful-

t d f

terra a frigore, niuc, aut g

|berns turbrt

phuris quid exfpirar

e poteft. NNeque vero

vt ca

lo fereno fulminare &

capite Qetar.

impoffibile eft

tonare poffit; q

uod veteres auctores memo-

d frondis

l

Füü

yat. Hj

|

rant, & Scbeucb

zerus quoque teftatur Meteo-

vol. Helvet. pag.

2; poteft enim füb vtroque

- adiects d7

colo materia fü

Jlere pliri

]phurea ab aliis interfluenti-

,,,,,

bus accendi.

Fulmen ex terra in altum

I5 j

3.

aícendiffe vidit. I/Jufir. Maffes

& alii vide-

0€Remï )

runt, jo

urnal des Savans d Italie , tom. I5 p-

fs Cb

M

188

inime itaque opus eft vt putemus

memor ;

tonitrua, cum Emipedocle &

Anaxagora ori-

| ull.h PI

l

l

ignis in nubibus contenti ;

ve

fubterranæ;g

r .ab' extinctione

312 CAr. V. DE METEORIS

p

vel vt cum Carfefio fentiamus, qui eadem

sj t

lapfüi nubium, & collifioni in fe mutuo fa-

a guit

€be , adícripfit, fecutus fere Seuecam , Natur.

m

u

Qu«ft. lib. I1, cap.16. — Abundat enim aér va-

poribus acidis , fermentefcendo aptis, vti

ng

f

u

videre eft ex eo, quod ferrum & cuprum

f

Mi

rubiginem in aére tam facile contrahunt,

jt;

ignis accenditur (üfflando , cordisque pulfus

in animalibus refpiratione conferuatur. Vid.

AUL

]

11

;Aem

Nemtoni Opt. pag. 326.

uoties autem toni«

quini

tru, vnico ictu generatum & abíolutum;

xrib

continuati murmuris inflar diutius auditur,

id exoritur a diuerfis reflexionibus, in nubi-

Ts

bus tam, Quam in locis terreftribus ; factis;,

admadumln

vnde &in vallibus, qua montibus altis cin-

fetryut

y/

€t fünt, terribiles eiufdem mugitus refo-

i

AITID,

nant. Sonum moueri videbimus infra (300.)

per milliare Germanicum, quod 22824 pe-

X

dum Parif. flatuitur in Elem. Geograpbie Irolf-

Jianis, $. 43, tempore 22 min. fecund. adeo-

N

e)

que per i. mill. aut per diítantiam femihorii

interuallo percurrendam, in 51^; lux vero

QUOdl]h

per hoc interuallum. tempore infenfibili vi-

Ti wnt

bratur; (60.) vnde fit vt fülmen prius videa-

d ytdg

mus , quam tonitru percipiamus ; fi procul

COn, i

a nobis fit remotum ; atque cum pulfus fani

)j

hominis fere adequet 1^: tot femihoriis a

]l

A05 ls

üni Q

nobis diflare fulmen tuto iudicare poffumus;

quoties j pulfüs arteriee numeramus a vifo

GB

fulmine ad auditum tonitru.

uamuis ipi-

Wm ( 0

tur hoc artificio de abfentia aut przfentia pe-

um jj

riculà

!on

AB IGNE ÉT LVCE PENDENTIBYVS. 315

155 Q ts

D € myy

riculi certiores reddamur : fepiffime,tamen

in grauioribus tempeftatibus expertus fum;

ïenfcqm, ,

mira quadam celeritate interdum rapi ad nos

i eDIm ii

materiam fulmineam , aut ventis prqpulfari 3

O apt, w

n

vt; que paullo ante aliquot femihoriis abfue-

r

rat, nunc in momento quafi nobis proxima

* COntrahnr

fit; vt fulmen & fragor nullo fere amplius

TUSque pul(s

interiecto tempore fe infequantur, quod fi

emuatür. Yid

accidat, non negandum eít, proxime nos

3 Qütem (onj

apud materiam fulmineam verfari, adeoque

periculo expofitos effe fümmo.

é

TEN

267.

YUb in i

Effectus fulminis in tempeílate grauiore

efribus, fs,

admodum mirabiles & paradoxi vulgo recen-

ILOUS &lri C

fentur partim, partim etiam reuerafunt. Lo-

Tijgitus relo.

culis integris ac illaefis conflatur argentum &

sinfa 00

aurum; manente vagina gladius liquefcit ;

lag -

ftat fracto dolio vinum ; exhauriuntur etiam

vplicwo-

dolia intactis operimentis ; Semeca l. c. lib. IJ,

ecund, adeo-

cap. 31; & Plinius lib. II cap. g1; enecantur

m femihor

Seneca

embryones in vtero , falua matre.

Il ]ux vet

quoque vinum fulmine gelatum dicit, cap. 53.

infenfibll v

lllud vero fit ex ipgnis natura, qua motus

y prins ia

eius pernicitfimus rariora fine noxa tranfit

us i Pw,d

corpora, fi contigua adfuerint denfiora; ( P.

m pullu z

I, 352.) fit enim ex hac eadem cauffa, vt

t femilt:!

w

glans plumbea, tenui papyro firmiter & fine

rugis obducta, ad candelam admora lique-

are polio

eramus

Íícere incipiat illefà papyro. De reliquis

vamiid

vero licear dubitare; aut fi gelatum fuit vi-

num, id forían magna: abundantie particu-

: præfentif

!

j

Jarum.

Wflw

5814 CAr. V DE METEORIS

larumaitrofarum adfcribendum fuit. (T, 329.) :.g&*amj';g

ï

E

' TU

Si homines aut reliqua animalia fulmine ta-

i^

€ta pereunt, in quibus nullum a fulmine ve-

1

|

ftigium apparet : id fit ab ingenti terrore, &

)l

ial

a fuffocatione fübira, quam fulphur produ-

v

m

cit, vid. Halefii Statica vegetabilium, p. 2273

fi

tum ab aucta in immeníum elafticitate aéris

ü

"

a flamma intenfiffima, & incredibili celeri-

n

)

J

à

tate mota. Hinc commode explicatur pha-

nv

nomenum $Scbeuchzeri, qui matrem , infan-

;j

tem fuum brachiis geftantem, fulmine per-

emtam recenfet, hoc plane faluo, quia nem-

ts a

pe huic metus abfuit, aut terror, & in te-

axxemlm Y

nerrima ztate füffocatio difficilior.

Si vero

PCFXAM

in fulguratis ad(int contufiones, lefiones , &

i

vulnera lethalia: mortis cauffa in promtu

eít, abimmediato fülminis contactu petenda.

Soli denique motui tremefacienti tonitruum

debetur, & füccuffioni generali, cum fluida

a rempeftare corrumpuntur , vt fermentatio-

i

nemaut fiftant , aut incipiant ; cum lac , cere-

fum

vifia, acefcunt in cellis nec bene claufis , nec

Vi

profundis ; a folo enim hec oriuntur motu

mem

inteftino partium fiue excitato , fiue fuffoca-

to; (P.L, 73.) vid. Iob. Bernoullii Opera , tomo

gx

17

IV, pag.;22. Nihiligitur explicant diftin-

&tiones illz veteribus vfitate ; quibus fulmen

j Ab

eft vel terebrans , quod per poros facile trans-

(uta

it; & argentum liquefacit intacto marfüpio;

Wi

ofía animalium carne illefa ; vel difcutieus;

p

tur-

&L

quod ictu difrumpit (arbores ) quercus;

res

Q

b

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBYS. 315

lm füt

Talit fünis .

tes frangit & muros; vel vren , quod omnia

in flammas vertit ac zdifieia incendit.

Im a fülrtev.

269.

Benti terr, i

ulphur nj

Pauca adhuc fuperfünt fequentia.

I. Ful-

Labl hn

mina auerti poffe , aut aliorfum determinari ;

eliflicitue g

campanarum Íonitu, aut tormentorum bel-

Vredibil celer

licorum explofione, vix mihi poffum per-

eplicatur pl

füadere.

Obftat enim experientia, qua cer-

mattem , Infin-

tum eít, anno 1718 in Gallia 24 cdes facras,

T ünins -

in vicinia fitas, fimul fulmine fuiffe tactas ,

: [no, ia ten-

inquibus omnibus campanee pulfabantur ; ad

Ftemor, n t

auertendam noxam ; alias vero prioribus

fl $vs

per

mixtas , in quibus nullus ciebatur sris

yes, dafonas;

fonitus, manfiffe intactas ;

vid. Hifloire de

il ia promi

P.Acad. de Paris, amti 171j.. Amplam cam-

m t petenda

panam fonantem in diftantia ro pedum ne

enti toDItIm.

tenuem quidem chartulam leuiter füfpenfam

dli, com duid

loco füo mouiffe au&or eft Hartftekerus, Cours

vt fermentat

de Pbyf. pag. 300 ; neque etiam fonus aérem

fugat aut difpellit, fed motum folum vibra-

cum ltc; ?

ene claufs, t

torium aut ofcillatorium, haud longe excur-

rentem , ipfi imprimit. Vid. de his Ricbte-

oriontur :

o, fine lt

rüs , de vero fulminum loco natali; nec non Pro-

gramma. D. Aucbereri , Theol. 69 Pbyf. Prof.

müiiIOperaafï«'

explicant à

Jeuenfis, Germanice verfum in Barneri Pbyfica,

Md

$.246. Pri(cillianiftee olim putabant; rem-

qmbus

oros f

peftates & fulmina effe opusSatanz ; qui fu-

gari poílit fono campanarum ;

tanquam iu-

ntado n2

Thi

vnde ifte

1 Veld

"n

i

pelle&tilis facree, baptifmo tincte ;

"j

"m

&tum ful-

$ qu

-error videtur profluxiffe. l. lra

inineumg

"P

316 CAP.V DE METEORIS

Nm fi

o

mineum incenfüm multas fecum deuoluere

mvtedl

L

ju

(

partes tam fübito non combuftibiles , eas..

j

ia

demque fümme calefactas accumulare in olo-

u

bum, qui decidat e cclo , difrumpatur, &

ao V

maximas edere ítrages poffit, omni dubio

afümis

M

n

caret , a captis obferuationibus Virorum Ce-

m»xmn

leberr. Aruffebenbrekii , mnftitut. Pbyfice pag.

714, & Krügeri , Pbilof. Nat. f. $62, quorum

Q

hic eiusmodi globum diametri 6. pedum e

L

cello delabentem vidit, paullo poftea fübito

difplofum ; talem etiam füb lapidis forma

Cordubazafe vifüm, &odorem fül phureum

gt X

fpargentem , refert Zuicenna , Syfl. Pbyf. Gotb.

bila , qui

pag.298. Dicitur talis, lapis fulmineus, cu-

mao,

neus fulminaris, telum fulmineum.

IIL Vtili-

&

iUAU

(ri.i

tates tamen etiam quasdam affert nobis toni-

[

A

Mi

tru, cum aérem purificat ; & ab exhalatio-

l

M

I

nibus fülphureis liberat, vt ne noceant ani-

[«l

Mi

flal

malium íànitati; cum plauiam eo tempore

V

«

]

n

cadentem imbuit eiusmodi particulis , quae

M

W

vegetationi plantarum profunr; cum zeítus

'vld(

M

» Vl

ingentes remperar. Fabulis autem accenfen-

| (

J n

$M

TA

dum eít, quod tonitru gignat tubera terre

hs

quae fungorum inftar fint ; olim in magnis

i hus

deliciis habira; vnde- wuenalis dicit : 9 fa-

fantoy

ciunt lautas optata touitrud ceuas.. IV. In ex-

f G

icando illo phenomeno , quo malus nauís

:

lj dI(pl

Imine percuffus füit, acus vero magneticá

ii

j

.

l

infra eum locata nihil quidem damni accepit,

st

IT

xdm

ira vero tamen rnutata fuit, vt plagarum 1o-

Il

"u

lic

w

ca oppofita indicaret; infcio nauta, qui dia

j

WL£

pro-

10n

ÀB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 517

um gj

rogredi nauem ratus retrogrefï'am tamen

buflübls

J

.

poftea expertuseft, quod refertur in Iournal

ümülarein

des Savans, Tomo $, pag, 74 , difficilis expli-

! Fumparurïa

catio eft, fi magnetem eflluuiis non dirigi

L5 Omni dub

affümas; ( P. L 269.) quamuis ipfe fim exper-

$ Virorum (

tus , directionem acus magneticaea crebris &

uT

vehementibus tonitruum concuflionibüs ali-

f qurm

quam fübiiffe mutationem; Nouor. Commen-

1 G pedume

tar. Acadf Scient. Petropol. Tomo I; pag. 145-

t mofta ib

) ipis fuma

269.

m rüphum

Sequitur nunc Bolis , Feuerkugel, Feuer-

;f P G

ballen , quam dicimus globum ardentem

* fülrim, d-

magnum , rapidiffime per aérem delatum;

" Il Vil.

at nobis fonr-

& plerumque caudam aliquam poftfe trahen-

tem. ^ Talium exempla plurima cognita fünt

1b exhalitio-

& defcripta.

In Alíatia anno 1630 talis glo-

fiocennt ant-

bus lapideus ccelo delapfüs , niger ; ponderis

| o tempote

circa 3co libr. & in quo indicia apparent

il , qué

quod ignitus fuerit, conferuatur Enfishemii.

vid. Celeberr. Muffcbenbr. Effai de Pbsfique

5 um lts

em accen

p^2. 793. Hartfakerus , inter cometas eos refe-

tubera terte,

rens, memorat vnum m. Martio 1719; alium

in Italia vifüm eodem menfe 1676 , cuius di-

jim in mo

dic: 7

ftantia a terra circa 100 milliaria Italica ; aut

; W.he

2$ Germanica, calculo fübduécta fuit; & cu-

ius difplofio toram Florentiam tremore con-

o maluzi

rero mit*

cuffit; tertium illum , qui, tefte Plafar-

dampi

cho , temporibus 4maxagore cclo demiffus

fuit, ac illa etate in Cherfonefo vifebatur ad-

t lgt

uc; quártum 1706 in Gracia, 72 lbras

fidt qüij' [

pon-

318 . Cap. V DE METEORIS

e

|

f

f

ponderantem, & fülphur exfpirantem. Coury

m

at

i

de Pbyf. pag. 262. Alia exempla occurrung

J

in Iourn. des Savans 1676 , pag. 133 Florentiae

fl y

j

wilr

iterum vifa. Alii rales globi apparuerunt in

i

Silefia ; atque vicinis regionibus; anno 1717

ii

fíii i!

Aug. 10 nec non 1721 in magna Germanige

parte, vid. 4Ga Erud. Lipf. 17085 pag. g2

n

pl

Gaffendus aliquem. confpexit diametri duplo

Is

v

maioris lunari. Kircbius fimilem confpexit

.'.':Dl ï&JQaW

Lipfiz , 1686 , defcriptum in Epbemeridibus

füis , fub femidiametro lunz, qui tanta luce

ETRW

a

t

r

j

iu. hj

noctu omnia collüftrabat , vt eius ope fine

du emm a

candela literas legere quis poruiffet; fenfim

euanefcentem , qui tamen altitudinem fex

lr n

mur i n

milliarium Germ. habere debuit , vnde dia-

meter ipfius vera pedum 355 concluditur.

m t

W ;0 nm;

tj

Alius confpectus fuir Bononiz anno 1719 ;

cuius diameter apparens zequalis lunze plenee;

T

uin

l

colore quafi ardentis camphorz, cum tanta

[

l

W

!

luce , que folis orientis effe folet ; apparebant

l

d

in eo quatuor voragines fumum exfpirantes

(

& flammulas ardentes, cum cauda fepties

T

[

D

diaámetrum füperante ; altitudo calculo zeíti-

mata fuit ad minimum 3 mill. Germ. diame-

LU

Veittey]

f

ter veraautem 3560 pedum ; loca, füper quee

'

i

iranfiit, graui fülphuris odore infecir, & cum

um

li

l

n

L

fragore tandem ditfiliit. Cogzment. A4cad. Bo-

t fl

7197.

p.286. Similiter quoque bolidis fpecies

Witüs, pv

fuit

illud ingens lumen, a Montanario obfer-

dïl&m & l

W

vatum 16

L

76 ; Mart. 31, Bononiee, quod trans-

Quj

MTR

4l

&at füpr

a vniuerfam lrüaliam celeritate 160

Dus j

A

rmll.

d

T EOItS

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVSs. 319

XrPifamm.cm mill. Ital. in 1 min. primo, vbicunque erat

TW verticale, fragores crepiranteseius audieban-

?s tur,

& Ligurni fonus tanquam explofarum

lmpmm balli

ftlarum. — Diftantia huius a terra iudica-

UE5m)r tafuir 8 mill. Germ. vid. Illuffr. de Mairan ,

MauGm; Traité de l' Aur. bor. pag. 65.

Videntur qui-

)v dem tales bolides effe nubes integrz, e ful-

(ümeidy phureis potiffimum , fed & aliis quoque ,

lm oj materiis inflammabilibus, exortz a terrae mo-

^Bbw tualicubi fa&o, in quo ingens cauerna fül-

^ummeh phureaapertafuerit. Vid. Celeberr. Muffcben-

Weasqels Prek Inffütut. Pbyf. p. 706. Sed cum ad di-

ul ftantiam earum a terra , reliquis merteoris

nduwsí longe maiorem, attendimus, facile inclina-

du mid, mur in fententiam Hallei , qui ex numero

jj idid, mmeteororum eas reiecit, ftatuirque oriundas

?m:7, non ab exhalationibus terreftribus, qua eo-

khnejeme, VÍque pertingere nequeant , fed a particulis

yeomu minimis ; quibus tellus & eius regio fumma

kgpibz a&risin curfu füo occurrit, nouiter ortis, nec

um eijinos fatis celeriter adhuc folem veríus tendenti-

v exi j bus ; vid. Pbilofopb. Tranfad. Num. 241

do clodo zi

270.

|. Germ. dip

loca; p

Venit nunc Sfella cadens , flella tranfcuvrens ,

iguis volans , fcintille volantes , & Ciceroni tra-

e infecit at

mot, A*

iedio flelle , dicta , quee eft exiguus globus

J

(

ignitus, per atmofpheeram coelo fereno ab-

je bohdbhlf

uctus & in terram decidens, qua magni-

4ontauarmo'.:;

tudine apparente ftellam refert , adeoque íen-

Dniæ) (]UO u

fibus noftris illudit; vt ftellam difcurrere cre-

m celeri[a:::.ïïJ

j

, lIl

dant.

320

..CAP. V DE METEORIS

o

uhfJCI

dant.

Talis obferuatur noctu tantum , non,

H

Jf V

x:n

quod interdiu nulle cadunt , fed hoc tem-

m u

pore ob lucis diurne claritatem cerni ne-

q Ü

«

j

queunt. Eadem fpectatur plerumque vere

ac autumno, quanquam Petropoli anno 1741

pI

g. W

!

hat

Nouembris 25 , in fümma ferenitate; & fri-

gore acerbiffimo, monftrante nimirum Ther-

(j A

mometro Fahrenheitiano gradus o , noctu

plures vidi.

Conítant materia pglutinofa &

fulphurea, qua inceníà (263.) leniter & len-

pj m

te conflagrat.

Materiam ralis ftellae.cadentis

g w

in terras delapíam referunt aliqui deprehen-

gmömg m&

'

ífam efle tenacem , flauefcentem , nigris &

d h, ud

exi

uis maculis diftiné&tam ; ex qua inflam-

&

mabile omne fit abíumtum ; quanquam alii

B

guntr d

hanc materiam in folo inuentam coruorum;

duo; m f

"

j

& aliarum auium , fordes effe credant ; vid.

[

4f

Ms d

AMerretti Piuax

ag. 219.

Arte easdem imi-

WO

ngtdr

h

tamur, fi camphora cum nitro , & limo ter-

3 üdOl:fl

reítri, per fpirirum vini irrigetur ; & globu-

b

M

j

[5

li exinde formentur ; qui incenfi , & per a&

rem proiecti , ftellam cadentem cum fimili

Fttae

J

Ti qu)

tenaci mucore tandem füperfítite referunt.

Easdem matericze Eleéctrica adícribit Celeberr.

t

h,

Iaizius , vid. Kriügeri Pbilofopb. Nat. p. 774.

Ti

Veteribus generaliter ventos praefapire cre-

Tid, i

j

debantur ; vid. irgil. Georgic. I. v. 3655 Plinius,

Tonc

Hifl. Nat. lib. XVLIL, cap.35. Eadem porro hac

Afes d

explicatione continentur etiam Draco volais ;

ïquemim:ä,

qui eft fimilis materia viícofa & fulphurea

ls. Qs

"Q

WH

inflammata ; deorfüm oblique cadens ; &

3

?h

hüom

1Tnalor

d Nq

TEQU

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBYS, 32I

du t

l

t0n

maior, cui inexperti draconis volitantis for-

1[ ) fed hsc

A.

FD Ceti r

mam tribüere folent; nec non Capra. faltans ,

qua eít eiusmodi incenfio füb(ültans:

2

ari-

DIeTümq va

!

ures

Opolanory;

terque Fax; & Stipule ardentes , cum P

eiusmodi flammule fimul defcendere viden-

erenito i .

Dimirüm Tw.

tur. Vid. Perilluítr. L. B. 2e Wolff

Pbyfica

Irdus 0 nod

Qerm. pag- 4665 Crufii Pbyfica pag. oo

Ti pluinot d

-

5

71

) leniterdcjn-

Iguis fatuus ; erraticus , ambulo , Irrwifch ,

üs dele n

Irrlicht; fünt vna , aut plures facule , ma-

Liqidydhe

gnitudine candela accenfe , prope füperfi-

ütntem, ntri|

ciem foli, in diítantia 6 aut 7 pedum , hinc

l, t qia as

& inde errantes. per aliquot horas.

Extin-

; Quanqum d

[a(T COTUOTUI,

guuntur fübinde, & fübito in alio apparent

loco; cum forían in motu fào aliquandiu

credant ; vid

abarboribus aut dumetis abfconduntur ;mu-

e eodem imi-

tahrur magnirudine fua & figura ; nihil in-

) & limotet

cendunt , fed -odorem ramen fülphureum

sur, & go

emittere aliquando fentiuntur; fequi fugien-

0i & W i

tes dicuntur., & fugere infe&tantes, quod

'em um ilm

partim ex errore vifüs proficifci poteft, par-

xfire reint

tim quoque ab aére, a fugientibus poft f&

dfcribit QUi

tracto , & ab infectantibus ante fe protrufo.

) b, Natx P' /ï'

Frequentiores fünt in locis calidis , Hifpa-

; pralpio

nia ; Italia , Africa ; quam apud nos; in agro

of

Bononienfi toto anno apparent, & copio-

2 adem wahac

fiores adhuc in hieme , terra niue obrecta;

m DN[OW

requentiores etiam in locis paludofis ; pin-

oa & i

uibus, caemeteriis , prope fimeta , & loca

i

x

pliciorum.

Robertus Fludé , talem perfe-

ique d &A

X a

Cutus ;

fl

j p

$322 Car. V DE METEORIS

jK

[4

o

d

cutus, eam tandem in folum deiecit , de-

»wmï

Q

rehenditque manibus materiam vifcofam &

ii

Md

lubricam , fpermatis ranarum inftar , cum

nigris & exiguis maculis, teftante Decbales

g

de wmeteoris , Tomo IV Mundi Matbem. . :Nihil

il

]

aliud effe videntur quam marteria oleofa &

;

[ T

j

phofphorea , ex putrefactis plantis, cada-

veribus , ardore folis praparata ; lucens tan-

:

| 7

tum. Vnde fabulas quilibet agnofcit ; cum

L

p

MM

W

dicuntur effe anime ex purpatorio errantes,

L

"

j á

aut cacodzemones, qüi malignitate füa via-

ejy qua

tores in deuia, precipitia, & foffas , abdu-

g

cant; (L 14.) vti nugati fünt. Sengertus , Epi-

tom. Pbyfice lib. IV , cap. 2; & Cardamus , de

| u

[

J

J

var. rerum lib. XIV', cap. 69.

n

L väcy

É)

)

2723.

Referuntur huc- Jgues - fattl ardeutes , vel

Il(ä

| igi:bf"

"

Ainbuloues incendiarii , qui non tantum lucent ;

fin

M

vt priores, fed incendunt etiam tecta ftrami-

at

[

nea, & &des ipfas ; quales olim'in Germa-

u

nia ; elapfo feculoin Gallia; hoc adhuc fecu-

loin Holíatia & Italia, exítitetunt , figurae

Dd

rotunde, fed àd mágnitudinem difci lunaris

increfcentes , & curfíü celeritatem hominis

Yi T

U

7 L

cürrentis adequantes.

Deinde huc etiam

CJPZ

([lil')q

pertinenr Caffor &$ Pollux , qui fünt ignes fa-

&T n

tui, in oceano fluctibus commoto nauibus

adhzrentes. Si duo fuerint tales ignes; di-

| Wi

n

R

AV

IN

[

€to nomine appellantur ; fi vnicus tantum;

vocatur Jelesa. * Ex fuperfütione duo illi

vete«

Oi

EOj

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 5253

I (s g.

veteribus felices iudicati fuerunt, & nauipa-

tioni fauentes ; heec aurem fola inimica & in-

m vf v

Vnde etiam Caftoris & Pollucis itna-

m inffar Ti

faufta.

Aanfe Dl

ine nauium apluftria exornabantur. "Vid.

Matben, N

a Apofl. XXVIIL, 115 Horatius , Carmimm

ateri ol

lib. 1, Ode35 Seneca Nat. Quef.. lib. 1, Plinius ,

plants, a

Nat. Hifl. lib. II cap.37. — Cernuntur in an-

11 lücensta-

tennis, & funibus, mutantes fedem ex fede

tpnofait, aum

vti volucres; fepe etiam duobus plures; fed

RUR CL

nihil exurentes aut corrumpentes.

'Tradunt

pautze nihil eos effe aliud , quam lumen pifci-

iritis f va-

culorum , qui cum collifis fluétibus & vndis

& ts d-

1 at B

in altum excuífi ad quaslibet nauium partes

iaciuntur, iisque adhzrent, & lucent quam-

d Qrim; d

diu viuunt. — Vid. Celeberr. van Muffcbenbrack

;njïitut. Pbyfice pag. 7o1.

273

atlntts , v

inrum Ients

Iguis lambens non vrit; fed lambit quafi tan-

n t fram-

tum innoxie , confpicuus in crinitis omnium

animalium partibus, iubis equorum , praci-

jm in Germe

u

e cum pectinantur, & veftibus quoque.

;cadhuc a

b

efunt; EgUI?

e hoc habes apud irgilium ; Aeneid. 1I, 692;

de Afcanio; & Liuium lib. b p. m. 25; de Ser-

m difcinit

vio Tullio; & Plinium , Nat. Hif. lib. XXXVT,

tatem Doruj

Hic autem ad meteora male refer-

nde huc o

cap. 27.

Eft

tur, quia non ex atmofphera oritur.

j fünt i

enim nihil aliud, quam vera phofphori ani-

ntrioto U*:,'

nie g* "

malis fpecies, per frictionem excirati & pro-

lecti; aut vero fluidum electricum attritione

voicus 167

expergefactum , probante Celeberr, W/aizio y,

"AUDand-

fririone "fi

IGW f J

$24 . CaP.V DE METEORIS

!w

1

P

Abhandlung von der Elethricitet , cap. y ;

atque

hinc lucens & quandoque crepitans.

Perti-

hs

M

qu

q»

nent huc etiam magni illi tractus luminofi ,

à

T

qui a mufcis rantum noctu gregatim volanti-

bus, & phosphori lucem ex omni parte cor-

poris exfpirantibus, oriuntur, veluti obfer-

vatum fuit in infulis Anrilli

d

a Vallifaerio.

$; atque iq Italia

274.

r

.. Que füperfünt adhuc meteora, ea altius

Qi&

A

xeperenda fünt, acab ipfo Sole deducenda,

|

aquo in noftram atmofpheram ranquam ho-

s ag

|

fpites veniunt, & fequenti ordine coharent,

]

[!

N

i

g&m*nm

Caffinus fenior , Celeberrimus Galliz Aftro-

| iab

nomus , cui nihil fere celum füorum occlu-

Idj u

m

fit; anno 1683 die rg Martii, primum ob-

feruauit , extinéto iam crepufcul

0 vefpertino,

r

f

f&l

fed carlo fereno, lumen ab h

I

orizonte occi-

duo, & ab occulto iam fole, o

blique proten-

füm in Ecli

ptica ad verticem fere víque , in-

D

ferne latius,

UT

füperne fenfim in cufpidem de-

*

finens,

cum vialactea, aut cauda comete,

I 20

comparandum, tantz raritatis, vt minimas

drenfm

etiam fixas non occultaret , valde tamen con-

!

tïcäam,

Ípicuum , & forme trianpgularis valde oblon-

Q

&. Singulare hoc repertum orbi erudito in-

I)

dicauit In Jourm. des $av. eiusdem anni, &

im j

obferuationes plures inftituit víque ad an-

m g

num 1688 , quas publicauit in tractatu

pecu-

Ut

liari,

Decouverte de la lu

T

miere célefle, qui pa-

Thifetw

voit dans le Zodiaque.

Hifce obíeruationibus

l

poftea

L0N

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 324

Y Ut

oftea alii paffim folerter incubuerunt, atque

itins,

idem hoc lumen, Caffisianum breui poft di-

CU o

&tum, aut Zodiacale, quia huius ductum fe-

um vjj

quitur, hodie adhuc obferuari poteft, tem-

JCIDI pafte .

» Veluti i.

pore verno quidem poft folis occafüm , au-

&tumnali autem ante folis ortum, rarius hie-

atque in ]i

me & aftate, rariífime autem eodem die ve-

fperi & mane fimul, in tempeflate ferena,

quam nec crepufcula, nec luna, impediant,

Xft, 4 alhis

"l'riangulum femper refert, mane & vefperi

tdenda,

vifum, cuius elongatio aíole eft a 50* ad

T h-

103? , amplitudo in horizonte ab 8* ad 20*,

Orlne coheno,

angulusad verticem a 10? ad 261* ; hec cu-

s G Af

fpis aliquando truncata apparuit, aliquando

tfoorum ocdi

parum incuruata; & lux integra quandoque

, primm o*

per plures annorum decades non videtur;

lovefertio,

vti Caffinus certiffime affirmauit , aliquot annis

YiZonte Octi-

ante 1683 eam vifibilem non fuiffe, cum

jque rotn-

ipfe fzepius in illis annis attentiffime luftraret

apando.

Au-

r VÍque i

omne colum pro cometa ind

afpiiem d

etur & diminuitur, aliquando euanefcit.

d

uda comtt

n Zzonàá torrida optime cerni poteft, ob

», V minin

áafcenfüm ibi Eclipticee pertotum annum ver-

ticalem.

]e tamen a

Denique mouetur vna cum fole

circa terram ab ortu in occafum, motu pri-

p vade i

yrbi eruditi

1no & diurno intra 24 horas per totum coe-

lum. Hoc lumen mirum fàne, & miracu-

sdem qt5/

víque i*

lum cceli^cognitione Phyfica digniffimum,

explicate ac illuminate tractauit ; atque ad

tradan i

8 cälffte ,

meteororum fcientiam adaptauit ; non mino-

obferualiüffïï

ri foliditate quam ingenio; JJufiris Dom. De

!

]

4

Mai-

CaAr. V DE METEORI*

526

jUsl m

AMairan , in Traité Pbfique 9 Hiftorique de l'au-

um

^Rd$ä

vore boreale, Parifiis 1733 edito, cuius operis

nunquam intermorituri breuem epitomen

pu

,U

hicaliquam traditurus füm, ad propagandam

d

eminentem hanc doctrinam.

275.

9 Utl

l

1;

1

Primo quidem dubium effe poffet , cur

non olim etiam vifüm fuetrit hoc lumen , no-

R

Ll

! (

i

ipit

n

"

"

ftro feculo tam nitide confpicuum ? Sed vt

non femper ad nutum oculos noftros incur-

[ sv

xat, pretter cauffas allegatas, efficiunt etiam

i m d

obliquus ecliptice fitus per dimidium fere

hs Bo

]

annum íüpra horizontem noftrum confpi-

cuus, neque minus facile etiam confundirur

|

ab inexpertis cum via lactea cceli. Nunquam

deinde immediate a fole extenfum , aut ab

| (sj

!

j I

12

m

vno folis latere inteprum , confpici poreft,

As

uia a folis fplendore, atque ab ipfo crepu-

&;m::qzeug;&

f

c

ulo etiam , obfcuratur; in eclipfibus tamen

Q

j

d

Íolis totalibus fepius iam detectum fuit in

g

b

arte füa folem proxime ambienre, circuli

Ti

ucentis inftar, quem Keplerus , Aftron. Copern.

Vefflh [ »

lib. VI, pag. 895 , adfcribit fubflantie crafJ2 cir-

u

ca Solem , non bic ia noftro atve, fed in ipfa fede

n

folis interdum. circumfufe , que vefplendet. vadüs

J

folis , apparetque , etiam teto fole, vt flammula

ils

eirculariter emicanss bec materia non femper eft

Qu

foli circumfufa. — Vtut etiam Peripateticorum

AIny

fchole , & preiudicia de folis puritate, mul-

EY

tum remorari potuerunt talem materíam cir-

WM

1

Y

Tiony

ÀB IGNE FT LYCE PENDENTIBVS. 327

UM

ca folem agnoícendam aut con

7) Cl s

fpiciendam,

conífpexit eam tamen,

& difertitfime defcri-

MUET hi

píit, Cbildrey circa annum 1659 in füa Britag-

C IODarrtic

ia Baconicas confp

exerunt eandem quoque

veteres, fed füb alia facie, füb fpecie nimi-

rum meteori, quod Lazceam ardentem, Tur-

vemy, Titionem, Conum luminofum ,

Pyramidem ,

ff pofer, at

OC IDmen, .

Clypeum ardentem , quibuscum in

figura per-

fecte conuenit , appellauerunr ;

e quibus

qum? Sedyr

oprandum certe effet, vt accuratior

yogltos iour-

es defcri-

puones horumad nostranfimififfent. Atque

j o m

2 um fer

alia quidem adhuc vefligia occurrunt lucis

fofrom confo

huius füblimis inter veteres confpectae.

at Confündinr

276.

atl, Nungun

Cum igitur hoc lumen Caffinianu

enlam, alt 4)

"; íequa-

tur motum folis diurnum exacte,

lucemque

opici p

folis ad nos reflectat vt videria no

ib ipfo crequ-

bis potfit,

fitque materia aur actu flagrans,

aut vero fa-

Jiptibus temen

cillime a radiis folaribus inflammabilis: fe-

tedtom füt i

jbiente, cüvi

quitur certe, illud oriri a congerie vaftiffima

materie , craífiufcule , vndecunque folem

; Afror. C

verfus labentis

, quz folem cingat, & quae

fantie eufts

omni iure cum

Caf[ino , hodiernisque vniuer-

, J n

fis Aftronomis

» VOcari debeat Solís Atmo

[pbe-

refpleti v

Ya; diuerfà agnofcenda ab ethere eti

am ab

fOIe tf

ilis, qui hunc flaruunt, quoniam hi

c nus-

rig nn fet

quam lucem a fe retropellit vt confpiciatur.

Peripattm

Cum vero in omni fitu folis hec atmofphz-

is purita;eïmü.

Ta appareat füb forma trianguli oblongi &

cuífpidati füpra horizontem , erit ejusdem

am matenamï"

j

for-

j

328

CaAP. V DE METEORIS

4l

Fig. formalenticularis , cuius fectio aPqp, ita qui-

dj

u

i

100. dem, vt fi S fit corpus folis, cuius eequator

d

AQ, Poli producti 1n P &p, atque equator

s

d

yf

continuatus ina & q , forma hec lenticularis

i

prodeat , fi curua Pap circaaxem Pp rotetur,

hn

Aæä y»

"!

vt fic corpus lenticulare prodeat, cuius afpe-

| (

étus inferior & füperior fit circularis, defi-

Wï)

il

nens circumcirca in aciem , ad latus vero in

peripheria circuli, vbique fit formse trian-

[

qui

[

dT

gularis oblonge & cufpidate; vbi quidem

fitus conftans terre ad folem efficit, vt hanc

| äm-.,m

lentem femper afpiciamus ex parte aliqua

gxixsx d

aciei , aut equatoris folis producti, nunquam

|

m f

vero ex aliquo loco prope axem productum;

f hidin i

vnde femper hac figura nobis apparet trian-

lil

J

If-—

-

gularis, nunquam vero circularis. Sol circa

zequatorem füuum conuertitur tempore 25 , 45

[] f

dier. vti ex motu macularum eius plene con-

[

:

ftat. ( Vid. Differtatio noftra de atmofpbara folis

!5:

1] lbfi!'?*ffof

j

Ril

"

&5 maculis folaribus fecunda , S. $. VIIr. €9 IX.)

lls

[

Prope equatorem igitur eius, in omnibus

1

Q u d

l

punctis difci circularis ag , maior dabitur vis

ais s

centrifuga particularum , quam illarum , qu&

N

'(

T

propius ad polos rotationis P & p accedunt;

fihn

( P.b 199. ) vnde patet, cur füpra equatorem

sl

dem(b

"nv

folis ram extenía fit haec atmofphara.

bis ülm';;

277.

fb

3 n

Tam vero porro atmofphera Solis vtplu-

Fi

A fs

u

rimum extenditur ad ipíam terre orbitam.

p

1or. Sit enim fol cum atmofphara füa in S, terra

"u

in

FOM

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 329

aRqP)W.

in punéto quodam orbite füz 'T, & exten-

CUIUS at

datur atmofphera ad V víque; cadat linea

dIQue a

recta ex terra per folem ducta in fixam A,

&&c lenticn

& ex eadem ducta in extremitatem atmo-

mDp roter,

fpheree in fixam B atque erit angulus ASB,

1t; Qüts df

elongatio maxima puncti fapremi atmofphae-

Icaris, d.

re V, datus ex obferuatione. (274.) Ínue-

litüs veroin

! forme tran.

niemus ergo diftantiam ipfius V a fole S eo-

dem modo, quo inuenimus diflantiam pla-

hs Vbl quidem

netz. inferioris a fole per elongationem ma-

t vl -

&t t du

ximam eius; nam in triangulo VTTS, re&tan-

gulo ad V, eft ang. BSA — ang. VTS, ob

hi, muqum

immeníam fere diítantiam fixarum, quare

Yem prodüctun

habebitur analogia hec, fin. tot. : TS — fin.

B 4ppirt t

fin. VTS

& Sora

XI5:y5 —

. TS; ex quo ftatim

fin. tot.

tmporea; d

patet, pofito V.TS — re&o, qualis fiepiffi-

us plene con-

me effe foler per obferuationes, (274.) effe

imofpber p

VS — TS, adeoque extremum atmofpheree

Al IX

folis pertingere ad ipfam terree orbitam vs-

; n omnbi

ue; quod multo magis accidere debet, fi

jor dabimur v

; illarum; Qu

angulus ABS fit recto maior, quo cafü tota

noftraatmofphzera inundata effe debet atmo-

) p at

Íphera folis, ob raritatem füam, non qui-

ypra equaor?

dem füb forma propria, fed fub aliena, no-

ofpharm.

bis tum vifibili , qua varios effe&tus, & con-

ideranda phaenomena, circa nos efficere va-

le. Cum autem femel cadere cospit particu-

n Soli

la aéris folaris verfüs noftrum aérem d

y terte 0^

unc motu rapidiffimo non ita diu poft per-

1 foaino

tingit;

j

330

CaAr. V DE METEORIS

| jf

«

E

g

ütingit, fertur enim in vacuo infinities fere

perfe&tiori, quam eft Guerikianum. (P. I

j

135.)

d

yi

278.

um

il

Vt vero diftin&tius cognofcamus omnia ;

u

qua de atmofphsra folis di&ta hucufque

funt , confideremus in quolibet Globo cce-

venlll

Fig.

leíti artificiali meridianum loci alicuius H Z

102,

RN;inquo Z&N Zenith ac Nadir ; P,

k

u

R, poli equatoris A Q, HR Horizon; CV

[ Lf]ff Xlo

circulus crepufculorum 189 infra priorem

s [ t

depreffus, 'e 69 Ecliptica. Verfetur iam fol in

n u

x &fitzequinoctium vernale V inipío hori-

xj i d

zonte Qcciduo , erit iam fole in CV pofito cre-

budducrn

Fsl

puículum vefpertinum finitum; atmofphe-

ra ipitur folis, extenfa fere ad ductum Ecli-

hi n

ticee , apparebir füb horizontem eleuata

W

[

1n triangull oblongi forma BD C víque ad

p

lo

pleiades, aut hyades , füb angulo D B R val-

ä

l

:

de ad rectum accedente, nempe apud nos füb

nv at

(

angulo 65* , vnde etiam optime eadem cer-

.

g

Ti n

nitur circa hoc tempus , prope equinoctium

108

L

li

vernum nempe, poft folis occafüm, menfi-

150

b TR LA

bus nempe Februario , Martio, & Aprili;

fetm:

dimidiate autem huius atmofpharee partis

drei

:f

DEF portio illa BEF C , quz eft infra ho-

&t

If

rizontem demerfa ; & foli propior ; vifibilis

lts a

non erit.

Altero mane , in horizonte or-

W uf

tiuo , füpra hunc afcendet dimidium inferi-

L

3W

vs E £ F, fed füb fira DBR ad horizontem

Ti

[ s

yaldeobliquo , prouti Globus optime often-

F/Z/fl//l( J

I)

VN

dit;

'EON]

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 231

O Itf i

dit, nempe tantum 18? , vt, nifi aér fit de-

IKianu, n

feecatiffimus , nihil eius füb afpectum oculo-

rum cadere poffit.. Atque hac ratione omnia

atmofphare folaris allegata phenomena

fcimts ong;,

commode & ad oculum demonftrari poffünt.

i htctfje

llbet Clobo qe.

p

*

79

loci ais H

Quodfi verox omni

a celi aflrra mutationi-

ha Ndr;])

bus obnoxia fünt : ezedem 1tnanifeftee maxi-

Mlorzon,(I

me etiam erunt in hac atmofphaera , aut lu-

P f m

ce Zodiacali , materia fcilicet tam tenui , fed

fs

tantum quoque extenfa. Anno igitur adhuc

je yiniptut-

1681 nihil eiusmodi vidit. Caffnus , menfi-

inCY poltoae

bus ad hunc afpectum idoneis, cum f&epius

m amofhe

tamen illa coeli loca ; in quibus apparere de-

T dadum Edl-

eruefti-

buiffet; comete quaerendi cauffa ,

Ym elenat

garet.

Circa annum 1672 Parifienfes Aftro-

DCv d

nomi aliquot ; Regis iuffu; miífi fuerunt in

joD9A -

Indias orientales , & occidentales , atque

e p nos

etiam in Zonam torridam, fed nec hi quic-

ne exder

quam atmofphaerae huius detexerunt , quam-

qroinods

vis hec maxirme apta fit afpiciendze huic lu-

cafüm, m*

ci ; ob rectum Eclipticee aícenfum & de-

Ícenfüm in horizonte per totum fereannum,

i, & Af

Xoherz

breuitatem crepufculorum ; & ferenitatem

cceli.

Cenfendum itaque eft , nihil viübile

;

yee eltinti

[

"

'optOt ; "^

huius materie in coelis extitiffe vfque ad an-

El

num 1683 ; quo primus eam detexit. Caffi-

; horize

il

jmidiun ?

"us ; vidit deinde anno 1684 Noél in Chi-

na tanta frequentia , vt eam nominaret Cre-

ad ho

eít in

3 OPUUW

p(lfculum fecundum; vifaà porro. deinde

il

regno

352

CAP.V DE METEORIS

)IGDI

TR

þal

regno Siam annis 1687 & 1690, & Norima

Jv

f

bergg anno r694 ab Eimmarto.

j

Elongatio-

nem eius a fole auctam fuifTe

üci

il

rk(

37 menfibus auétor eft Ca[finus.

33 gradibus m

m

"a

qi

'U]

280.

)

(ff

Aurora tandem borealis , quam mox ab

eadem folis atmofphsera deriuabimus , com-

r

mode ab Auctoribus difpefcitur in Placidazz

& Corufcautem ; prior in terris borealibus cre-

g

brior eft & fzepius quotidiana;, fub forma

al x Qu

:

4rcus circa 40?alti feptentriones occupat,

H

yi. m hw

autaccurate, aut cum parua declinatione ; vir-

| W,a[u

l

gas lucidas verticem verfüs mittit, & luce

p

quieta fplendet ; hac autem rarior , ceelum

|

— u

verfus omnes plagas obfidet ; in partes dif-

na

fipata eft, quibus breuiffime , aut nulle ,

!/»

adherent virge , fplendor eius vndulare aut

trepidare putatur. Vtraque dicitur alias etiam.

Iguis borealis, Cbafma ,. Hiatus ,. Fouea , fpe-

h

W

J

ciem exhibens aperientis fe & dehiícentis

fan

cceeli ; Syrmata ; & Corufcationes boreales. Ve-

TU

A

teribus iam defcriptum meteotum eft , vi-

T

Ó

delieet Plinio , Nat. Hifl. lib IT, cap.265 ; A4tri-

Wi

Md

ftoteli Meteorologic. lib.1, cap. 45 Senece , Queft

limn

nat. lib. I. cap. 15.. Ariffoteles certe lucem hanc

Vi

verticaliter ludentem comparat cum flamma

j

Qut f

ab accenfis ftipulis orta ; flammas tremulas:

Witsy

vocat capras faltantes ; fpeciem arcuatam cha-:

1

Dïqu

fma nominat , interius fpatium, quod nigrum

lig, p

plerumque eft ; voraginem ; virgae noftrae,

i.

Ml

Il

TEQty

AB IGNE ET LYCE PENDENTIBVS. 333

690) &Nüïim.

ili fünt trabes , quas ex chafmate afcendere

fo, Elongm,

dicit.

Plerumque autem cum apparebat ,

25'33 Qridig

dicebatur veteribus celum ardere , putabatur-

que igneas acies in calo dimicare; vid. Paullus

Diaconus , lib. XVIII, & innumeri fere alii.

Nomen aurore borealis accepiffe dicitur a

quim mpy j

Gaffendo , quamuis contrarium facile oftendi

lUdbimus, .

poffit, vid. I/ufr. de Mairan , l. c. pag. 9.

It* n P/rity

Plura phaenomena non accumulabo ; féd'in

oredibs -

explicatione quaecam adiiciam , peti autem

i, h (yma

poffunt ex Commentar. Acad. Scient. Petro-

QUs (nyt,

polit. Tomo Ij pag. 3525 & IV, pag. 1215 &9 IX,

dcindiore i

p49. 216 ; ex Celeberr. MuJcbenbrackio , Inflitut.

j mitit, & lus

Pbyf. pag. 69o; ex Illufiris de Mairan Traité de

trarior , celum

I aurore boreale , cuius fundatitfimam & ele-

; lnparts di.

gantiffimam. explicationem . hic penitus fe-

£, alt nüllz;

quar, & in compendium redigam.

; vndlare aut

jruratasenam.

281.

, Tun, fe

Auroram igitur borealem in atmofphz-

& dehilcenis

ra noftra contineri abunde probat ipfius mo-

lortales. V

tus diurnus , quem cum terra ; huiusque at-

eorum &v

mofphera ; habet communem , vt adeo no-

, apati

bifcum relatiue quiefcat, (b 65.) etiamfi ad

j gt

fümmam aéris regionem fit eleuata.

uam-

vis enim a qualiber aurore borealis facula,

srte lucen t

at cum i

aut nubecula ardente , tutum iudicium de

ipfius parallaxi, & diítantia a terra, forma-

mmis 79

marcudt?

ri nequeat, quia confundi inter fe poffant

li& ; nec vna eademque pro fcopo eligi :

mquoi t

factum tamen eft in tanta huius meteori fre-

m UJ

quen-

5334 CaAP. V DE METEORÍS

|

I, J WI

!

"

quentia, iam inde ab anno 1716, vt idem

ml

À

pracife eius aliquod punétum in locis remo-

l

|

tiffimis fuerit obferuatum , atque ita deter-

T a

!

minatum , vt quam tutiflime ipfius paralla-

!

ag

i

xis fuerit definira; quo ipfo fatisfa&tum effe

nl

putes defiderio virorum perfpicaciffimorum

5

(

D

"

"Ti

|

|

Perilluftris L. B. de IFolff , in Pbyfica vernacu-

la p. m.275, edit. 1723; afferentis, illud au-

i

&f ls

G

rore& borealis , quod in diuerfis locis videa-

AU

tur; non efíe idem punctum , fed eiusdem

u

d

tantum generis ; & Celeberr.. Muffcbenbrackii ,

I

d t n

Infüitut. Pbyf. $. 1638 , ftatuentis , certum non

)&m&&m

]

effe, idem efle lumen, & vnius loci, quod

t s x

er vniuerfam Europam fulfit; vid. ad hoc

eyemnir

d

ubium refponfio I//uftr. de Mairan , pag. 54

Er

Euitatur enim aptiffime hic error, fiinduo-

E

bus locis. remotis attendarur non ad vaoam

T

& incertam aliquam faculam , fed ad füm-

[l

EM

?UI L

ia

I

mitatem arcus fupra horizontem confpicui ,

wünnmmm

i

vtrinque aut exacte verfüs boream , aut füb

J

eadem declinatione ab hoc, vifi; vel fi ex

communicatis circumftantiis, in diuerfis lo-

t

cis animaduerfis , ex fixarum fitu , iudicari

Wi d

poffit; in vtroque eiusdem nubecule arden-

TRf Gov

tis captas fuiffe obferuationes. "Talis fuit lux

Ten i

"

borealis illa ; anno 1726 O&tobris 19, quae

& Petropoli & Lisbonae vifa fuit , de cuius

n

vtrius

j enr

que loci fitu Geographico bene con-

j Q )

itlat. Sin igitur ílatuatur in vtroque. vifam

9um1,,

Qd

efle auroram borealem in ipfo horizonte,

K

jl

i

tum prodit altirudo eius a terra 35 mill.

iA

N

huw-

Ti

Germ.

D

E

003

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVs. 335

BH

li

min lge

l)

A.

Germ. fed hec füppofitio plane falfa eft, ad

minimum quippe Petropoli mihi & aliis vi-

QUE iti Qs

NI

* ipfüs gj

fà fuit altitudo eius füpra horizontem 40* ,

ex quo deducitur diítantia eius a terra 120

Atf f

mill.

Ex aliis obferuationibus eiusdem au-

Dictcifimm

rorz , factis Parifiis & Roms in fummitate

Doyfca ormy.

arcus , deducitur diítantia materig borealis

205, illd aj

8 ocis vid.

aterra 160 mill. Talis etiam fuit in luce bo-

reali 1730; Febr. 15, trabecula quadam , lu-

s fed etustem

cida & colorata, qua eadem obfíeruata fi-

- Mfbaieti,

mul fuit Geneuz a Clariff. Cramero , & in

TU um n

Monte Peffülano ab amico, que dedit diftan-

Vrits l; qui

tiam huius trabecule 96 mill. Germ. Cum

Ili; vid atl

ergo certum fit, lucis borealis materiam ver-

Miin, o g

fari in atmofphzera noftra: euidens eft , huic

rror, [nduo-

multo maiorem tribuendam effe diítantiam

n àd vaodrm

a terra; quam qua communiter traditur;

fl al m

3 confpiad,

nempe ad fummum r2 mill. Germ. & patet

altitudinem eius aícendere forfanad 200. mill.

um, a f

erm.

ifi ; vd ia

282

jn diueris

i , t

Hinc iraque iam cadunt omnia illa argu-

jeculiear

meénta quecunque ; quibus auroram bo-

Tdis r

realem a vaporibus aut exhalationibus ter-

Lobris 15

r& noftre deriuare hucufque fuimus conati.

füit , d

Primo enim , materle crepufcularis altitudo

e

hico ben

circa 12 milliar. quee vix tantillum ali-

vtroqi d

quid luminis ad nos deuibrat , ex cuius nem-

jpfo hum

pe obfíeruationibus & durationibus didici-

mus hucufque tantam effe atmofphara ex-

| ferm :f

P. JHE

timae

p

556

Car. V DE METEORIS:

time noflre a nobis diftantiam ; qua erpo

lmito iur.mfda

anindt P

veri fpecie materia lucis borealis ; 13 vici-

st

r

Cïf

bus magis remota , & tam ingenti raritate in

imsd

hac altitudine praedita , tantam lucem in ter-

u

It

k

ra efficere poffet , vt fcriptura eius ope le-

[

TU

gi queat ; fi a materia terreftri. proueniret,

i, V

W

Secundo , meteora omnia ab exhalationibus

terreftribus profecta, in regione aliqua in-

n

u

tegra, limitibus fuis ; fzpius arctis, conti-

vii

Mu

nentur , ex. gr. vnius decennii; ignes borea-

u

les vero fepe per 6o aut 100 annos plane

non apparent , aut pauciífime obferuantur;

stl

RTR

mox autem in alio feculo fiunt frequentiffi-

doem m d

me. dem aliquod principium poffetne ef-

VE t2 A0

Íe tam vniformein vno, & tam difforme in

M

altero , caífu ?. Tertio ; ab exhalationibus ter-

l

"

lod

[ j

re nulla ratio reddi poteít;cur ignis borealis

femper fpectetur ad boream ; materia enim a

j

ventis deberet diffipari , & modo inhac modo

At m

N

inalia plaga deflaprare & collucefcere. Terre

Fa h

5

m

enim polares non tenent plus materiz in-

WUl

Wif

i, q

flammabilis quam noftrae , in quibus toni-

AC Cmm(

trua , terree motus , eruptiones montium ar-

ii

MU

«

ET

!

dentium , omnesque ignes aérei, multo fre-

s.

quentius apparent quam ibi.

Certum qui-

m

up(

dem videtur,bolides valde a terra diftantes;

j(

nempe 3; 6; 8; aut 25 milliar. (269.) oriri ni-

As

AU n

Il

hilominus ab exhalationibus terre , vnde

W

idem ab aurora quoque boreali , quamuis

At

!

n

i,

«s

51

multum eleuatiore , effici poffe videtur. Sed ;

vti altirudo bolidis 25 mill. valde incerra eft

W

ïaqs

!

ITEONS

AB IGNE ET LVCE. PENDENTIBVS, 527

Mam:q & multo iure reiicienda

» aut poftponenda

xrds,ss altirudini alteri , ab Aftro

nomis Bononienfi-

Dpening, busreperte,

I circiter mill. ita reliquae altitu-

tm Aücem n«

ines ex. gr.

8. mill. nimis adhuc füperantur

Qd ab altitudine

aurorz borealis 160 mill. dein-

]

'af

Teftri prois

I[

M

, de nubium diftantia a terra

maior non eft,

ib hia qu

am circa 4

uet , Geom. Pra-

mill. vid. T. acq

sgone du s. &dce lib. 1 cap

- $» probl. 15 ; neque irides, halo--

ix 4iis, g. e$» parhelii, q

u plurimum affinitatis cum

viljimslgs, Tce boreali ha

bere videntur , altius afcen-

unt; hzc ieitur materi

L 10 Attt& n

j

à vt ad r60o mill,

(f oferumr

afcendere po

et ; ingentem deberet acquire-

j Ie tenuitatem

o funr frequei

; ex qua nullum amplius fplen-

xpiam polines

; dorem fenfibi

lem demitrere ad nos poffet;

um diformea

Vt taceamus

od bolide

» nondum euictum plane cffe

valtioniDus ter. —

S ab exhalationibus terrae

gene-

yinsl; FeRIür. (269.)

s miterienma

odpin hac modi

283.

wceore Terr

Nec porro glacies , & niues, terrarum

ar.ium borealium

us materie ?

poffunt effe cauffa ignis

jn quibis t

'

orealis ,

.

quamuis commode explicarent fi-

um eius fe

nes mortin?

borealis it

ptentrionalem. Nam primo , ignis

giro, miht?

a effet merum crepufculum ordi-

narium &

.

i Cane

confuetum vefpertinum ac matu-

: arem d

unum 4 íole reflexum

» quod longe aliter

vtl

)

Íe habet in

a. (16)'

igne boreali , qui per femifecula

TA

, fepius non

apparet ; cum in ipfis etiam ter-

ys terme

.Ti$ maxime

borealibus Islandia , Greenlan-

boreil * ia ,

Spizbergen , nulli peregrinatores eius

offe V^ znem

IDerunt eirca 1671. Secundo , ítratum

] vl in::ïg

À

aéreum

L

, NITLH

$4598 Caf. V btE METEORIS

áéreum radios folis ab hac glacie acceptoé

F rtbld

[

fetit

refle&tens Parifios víque in folftitio hiberng

deberer effe eleuatum ad 130 rmill. Germ. fed

$, 977

«

o

quomodo deinde hi radii effectum fenfibi«

Tbng

lem lucis edere poffent in tanta longinquita-

;PQ

e

uículorum dqi-

jl

fiie

te ; quemn nec edunt in cr

"

ftantia r2 mill? vnde hec re

d.

exio multo tmi-

m

nus fieri poterit in nubibus. fertío , altitudo

árcus inau£ora boreali deberet crefcere & de-

ctefcere cum declinatione folis; deberet is effe

valde eleuatus füpra horizontemiin eeftate ; &

fewitt

beinioen

valde humilis in hieme. Quarto, confpiciun-

tur ignes bor

eales magnifici aliquando tem-

v odl

velüti 1730 Iunii 21, quotem-

van Jf J

pore eftiuo,

pore niues bore

ales non fuünt adeo copiofz.

quium

ars in

fima lucis borealis deberet

Á

into ; p

i

eife magis

.

fplendefcens ; ob reflexionem vi«

TEU

vaciorem 1

n nubibus inferioribus, cuius ve-

ro plane contrarium apparet.

ï!

dtta

284-

[

lrl

Halleius , & alii poft ipfüm ; tentarunt de-

lg »

ET

riüare auroram borealem a materia magne-

triny

Ti

tica ; cui fententiee fauet ; qu

od illa plerum-

& WH l

U

J

l

que etiamn a

Borea declinet ;

& frequentiffi-

í

hi

sl

ad Occidentem , vti acus rnagne-

Türg )

ine quidem

4

tica apud no

s. Vid. Mem. de l' Acad. de Paris

i )mïklüm r

1730

47-

At primo , hec declinatio

ag. 1

1 qU WU J

non

Á

empe

r adeít , fed aliquando tantum;

wæ/ N

dU

vid. Commentarii 4cad. Petropol. Tomo IV; pag-

c[» RR

f

[

dubium eít ; an materia 1na-

I

1-34. Sgeundo,

gncnct

0 t

ITEONI

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. .339

AC Cl n

D folftio i

gnetica in rerum natura exiftrat. (P. I; 256.)

Tertio haec materia ad minimum eft inuifibi-

|

o mill G

lis, quomodo ergo lucem nobis reflectere,

. efteCbom (f

& nos verfus emittere poffet in tanta diítan-

ténralongiyi

tia? Quarto neque fperandum eft vt ea im-

dtepucul

onm d.

j

pregnetur exhalationibus terre , quoniam

Teflexio multo n

omnia corpora , nullo excepto , velociffime

s fttío d

penetrat.

eretcrefere d.

s elereriseft

28f.

t d. d

Remotis igitur omnibus illis cauffis; quä:

Vr i

in explicatione lucis borealis maximam huc-

Jic du t

víque probabiliratem na&z íünt , fupereft

, luniz1; quott

vt cum J/. AMairano breuiter oftendamus ,

fintadro copi

qua ratione omnia eius pheenomena ab at-

- Joreds debent

mofphzera folis quam facillime confequantur.

yrefegionem V

Quamuis igitur aurora borealis fzpius dif-

ribus, cits v

fundatur per integrum coelum : incipit eata-

l.

men aut definit femper in plaga boreali , vn-

de etiam nomen füum ante Gaffendum con-

fecuta eft. (280.) Ex hiíce autem principiis

g, temaat

eadem quoque fpe&tari poteft apud polum

| materi m

auftralem , vnde fine dubio pariter exiftent

quod i

aurorze auítrales, licet hucufque ob defectum

n freqi

Ípe&ctatorum non obferuate. Cur igitur au-

, V 50

ror& boreales hanc fibi femper eligant fe-

ET

n

em, in cauffa fünt, aér feprentrionalis craf-

5

hac &

lor, qui ex fenfibili refractionis Aftrono-

J

iquando P

mice (177.) augmento fe prodit; atque aptior

I

jopol f

eft ferendis particulis atmofpheree folaris;

tum vero potiffimum motus diurnus terrae

i

*na

1-3

afil

p o

940 Car. V pE METEORiS

"

i

lr

Ya

!

7N

Vna cüm totó aére fuo. . Atmofphiara ipi-

W

n

tur folis aduentans ad noftram (277.) depel-

u

litur continuo ab huius motu circulari ; at-

mlnl*l*

que exinde orta vi centrifuga ; alterutrum vel

Wi

&

vtrumque polum verfus ; quoniam fcilicet

[j

Tnaior vis centrifuga particularum aéris no-

u

flri eft; quo propius ad squatorem acce-

dimus, & minor, quo magis ab eo difíce.

M

dimus verfus polos; (P. I, 199.) aér folaris

[

autem a reliquo corpore fuo abreptus , nul-

lam tenet talem vim, quia defiit agitari mo-

?mm-.g'

tu circulari.

N GE

Subducit igitur fe celeritate

fua maiore aér nofter penetratióni abfoluen-

Ea

t0, & ROT

de ab aére folis , adeoque hunc diffundit ac

[

jl

diffipat ad loca vis centrifugee minoris vtrin-

i2 l&

A4e [ef

que, hoceít, ad ifta, que proxime polis

Wi

adiacent , vnde fit vt aér folaris tandem ad

Sed occurrendum hie

U

polum colligatur.

eft graui alicui dubio ; fi aér füpra cequato-

,

U

(l

li

mn

rem maiori quoque preditus e

tenuitate ;

pw

Ur)

vtpote altior & magis extenfus , poterit ex

['r

m

I

hac ífola cauffa aéri folari ingreffum conce-

dere.

Verum enim eft , aérem füpra eequa-

um üv

&

torem effe tenuiorem , Parifienfi ex. gr. par-

[

te

l

!u

Qu

289

huius, vid. 1J.. de .Mairan pag. 98; at

veroíiin menfüram etiam inquiramus pri-

p

L I

0K

N

ina cauffze , fünt certe vires centrifugee aéris

noftri in diuerfis latitudinibus vti harum co-

Bimy

..

»

«

oh";ïa

1

Q"vülm.(:;.

finus; (P.L 199.) adeoque füb zquatore &

10

À

arifüs vti 100 ad 66. Erit ipgitur Parifiis ac-

f

Nl T

N

vis

U:

W

—ceeïendo ad zquaftorem. incrementum.

j

TE OL

AB IGNE ET LVCE PENDENTIBVS. 341

Atmfy

centrifugae ad augmentum tenuitatis in aére

vti 24^,ad L44 — 9826 : 100 — 98 : 15 vn-

Tem (2 i

V0 ii «

de manifeítum eít, aupgmentum tenuitatis

nullius fere momenti efle in refpectu ad vim

D ;dltertmpi

: Quotiam ie

centrifugam ; & coníequenter hanc maxime

CLrüm ij v

praualere.

&QUatOrem st

286.

f 2b eo dis

1 185) t lr

Declinat autem interdum a vera boreali

Ti dryts, n

plaga fummitas arcus aurore borealis , cum

1'13 öeïx'mgm m

primo apparet, gradibus 10 ad 20, vtpluri-

Wt fe cdeitz

1Tum .occidentem veríus, rariffime autem

wmüds .ad orientem ; neque noua eft hzec declina-

j Bunc dffündi:

tio, aut noftris demum temporibus viía ;

I mioon t

aut huic vel alteri climati propria ; fed ge-

neralis ratione temporis atque loci.

Cum

t protime poli

Juri tandem «d

enim aéris folaris portio diu apud polos ho-

cutrendum t

Ípitatur , fefeque ad motum aéris noftri di-

t füpra equn

urnum accommodauit perfecte fücceffu tem-

j

poris; tum circulum perfectum circa polum

)s elt tenitt

Vs , potett

terreftrem defcribit , atque fic inflammatio-

ne tandem inceníà nihil a borea declinat. Si

noreffom o

vero nondum diu veríats fuerit in noftro

rem füpii ag

fienfi ex. g.

aére , neque adeo motum circularem aéris

noftri affumferit : tum citius iufto accenfa a

Aaitm pogd

inquirm

polo declinabit , & frequentiffime quidema

oecidentem verfüs , quia occidentalis atmo-

s centrifiá

bus vti hi*

fpheere noftrz pars vltima eft omnium reli-

quarum , quz atmofphare folari occurrit,

efüb a?

quzque idcirco recentiffime aére folari eft

cigimr P

eliquis partibus in-

impregnata; cum in. r

kmmmwg

4

terea

;

CaAr. V DE METEORIS &c.

"i

342

terea potuerit aliquantum ditfipari temporis

P

mora interiecta. Integer itaque hic aéris fo-

laris recentis aceruus, mixtus cum noftro

aére in regione füprema , accumulatus ver-

EL

fuüs occidentem , & calefa&tus coctufque a

radiis folaribus , frequentiífime ante accen-

ditur quam potuerit motui terre diurno ob-

Or((

)

fequi penitus ; & hinc fzpiffime occiden-

"

tem veríus declinat.

Q

2$87.

Ti

RR

At vero reliquorum phanomenorum in

g

j

m

N

aurora boreali confpicuorum expofitionem

LU

M MM

reterire me cogunt inílituti noftri limites, ,

d

5

mili perfpicuitate deductam , continuisque

T

"

obíeruationibus innexam. Indicio igitur fo-

:!

A

lo tangam adhuc fegmentum obícurum ali-

ht

quando horizonti infiftens , arcu vno ; aut

DI

ul

aliquot, cinctum lucido ; columnas & ra-

"

dios , aut iactus lucidos, cum fíciffuris in

M

AL M

j

arcu exinde ortis; vibrationes lucis & vndu-

i

1

lationes , cum apparente fumo aliquando ;

"

m

tranquillitatem & filentium omnium harum

fsl

N

(5»

p

eurorarum , ftrepitum enim aut füfürrum ex

u

tanta diítantia inde apud nos exaudiri poffe

p

M

vetat etiam aéris ; qui foni vehiculum eft ;

tin l

ibi fümma raritas , omni vacuo Guerikia-

x

pi

no preferenda ; concurfüm radiorum in

fl(na

lh]

dX

A

Zenith , aut coromam aurore dictam ; pel-

TWtony

luciditatem materiz , & colores fubinde ex-

i

Si

A

d

orientes ; & reliqua ; quee omnia ex fonte

Vg

me

indicato quam optime & cum fümma vo-

"W D)

* t

luptate poterunt hauriri.

CAPVT

!

"EOR G

ZXX XCOX x

843

;ïiliïpari l

X

IQue hic

df

DAPVI

VI.

TUS Cüm n

DE

CCümult v

MOTV AERIS, SONO AC VENTO.

15 of ;

IT ante s.

288.

t dinm .

M

otus aéris duplex ordinarie effe folet,

lime occids.

vnus tremulus ; cum in parua quadam

eius copia vibrationes vel ofcillationes exo-

riuntur ; fefe mutuo infequentes , fine in-

t n

figni locorum mutatione, qui vocatur $o-

m exyoliuem

O nodr ts

nus; cuius fcientia abfoluit Zcuflicam , quam

primus füb hoc titulo , difciplina peculiari ,

I2, CODLQSQ

hdao grart.

tractare ceepit L.. C. Sfurmius ; alter, quo ingens

aliquod volumen a&reum adipifcitur morum

obcurum dl

progreffiuum folum, fücceffiuum , cum ce-

ATal V00 dU

leritate , vbi fit vndatio tantum aliqua , non

um & m-

autem repercufía vibratio , qui morus dici

m fallurs in

folet Fentus, & propterea recte ab' antiquis

lucs & od

defcribitur aéris vnda fluens ; fluxus, effufio,

o dliquend

flumen. De illo igitur priori , de hoc au-

mnium ht

tem pofteriori , loco agemus. Perbreuis qui-

u fofomme

dem in hoc neporio fuit vererum Philofo-

exaudin n

phia, veluti quidam eorum cum Epicuro ío-

iehicalun d

^um fluminis inftar ex corporibus fonoris

oo Gutré

pulfatis emanare ftatuerunt ; alii cum 4riffo-

; radiont:

tele naturam íoni pofüerunt in fractione &

; d

Tüptione aéris, exorta ex vehementi cor-

yes fübot*

porum collifione , mallei ex. gr. & campa-

ymnia d7

n& ; quorum celeri confliétu aér interceptus

Tumpatur. Inter recentiores primi fue-

um fumTä

"

j

runt

W

344 CaP. VÍ DE MOTV AERIS,;

runt Cartefius & Fabry , qui fonum confi-

gl

(

"l ,'mü'

erein motu aéris tremulo & fub(ültorio

M

! d

D gïlü

futpicati potius fünt , quam diftincte expli-

i

| n

cuerunt.

]

|

Aliquam cum hoc motu aéris vi-

|

indt

bratorio analopiam tenent vndule illa circu-

ll

g!ob

ji

lares, ab iniecto lapillo exorte in füperficie

qüï?

aqua placide ftapnantis; fed in multis ab eo

i

l

diffident, vti poftmodum explicandum erit,

f

Jf

;

quamuis hec vndulatio vifa fuerit Gaffendo

i

f

I

olim totam foni theoriam exhaurire, atque

fs tl |

in Ícenam producta iam a 7itruuio , cuius vi-

gudt

deatur de Architetl. liber V, cap. 3, vna cum

notis ab eruditiffimo commentatore Perralto

a oca".:ïs

i

cit. ch

i

l

adiectis.

E

[

j

m

289.

[u)

D

Quicquid igitur aéri inducere valet mo-

Qu

li

h

L

tum vibratorium , illud omne etiam excita-

Lt

n

A

re poteft fonum.

Generaliter ergo omnes

WNE

!

J

ille cauffe , quae aut aérem fübito compri-

d'amlr,

(

|

munt , ita tamen vt libere relaxare fe poflit,

licg.

"

aut vero eundem fortiter iam ante compref-

[

J

[

fum fübito dimittunt : ad fonum producen-

W.

,l

dum fünt idonez.

;

In vtroque enim cafü

E

[

u

aér cum aére colliditur, quod cum tanta ce-

00

o

leritate fiat , vt aér perculfus ictum tam fübi-

J* qi

to effugere , aut illi fe fübducere, nequeat,

| 2 m*pta

ATW

3'01

fed illi obftaculum momentaneum opponat:

i

fit neceffario, vt in hoc condenfetur , quan-

J

N

Q

li

Dl

tum poteft, deinde autem fe hic iterum fubi-

j

M

to dilatet, vi fuze elafticitatis, & in nouo loco

Dvl

Pl:

a

hn i

4

SONO AC VENTO.

345

il fonm v

aä aliquam diftantiam , denuo accumuletur

9 & fübis

| dilinde g

ex priori cauffa ; atque fic porro , de loco

€ motü i.

in locum , donec euanefcat ob materiarum

lGl i r

interiecterum refiflentiam ; ex quo igitur

globuli aérel nancifícuntur contractiones at-

Tte in fiei

i mults

que expanfiones finito tempore a fe inuicem

feparatas; hinc ergo motus vibratorius exi-

Dliandum r

ftit , & confequenter fonus exoritur.

Hoc

i fterit Grfe

quidem optime intelligi poteft ex chorda

"IG du

Jtruin, cius -

metallica tenfa, plectro concitata, quee fo-

num ita edit ; & cuius motus vibratorius ce-

0. m an

ThentaLOre tl

lerrimus oculis nudis quoque perfpici pot-

eft. Hecenim dum has vibrationes pera-

git ; aéris plobulos ferir magna cum przci-

pitatione , & quafi in inítanti, qui autem

cere Vdlet mo-

cum in inflanti cedere nequeant: (P. L 78.)

comprimuntur , & relaxati continuato mo-

! Grim exclte

p efgo Omno

tu vibratorio nouas patiuntur compreffiones,

vnde fonus oritur, & aér tremulus roties

(lbito compe

ad aurem alliditur , quoties chorda redierir.

lxare f ol

Ita etiam , qui manu fola campanam fonan-

» ante comp?

tem attingit , totam contremifcentem fen-

num prod

tit ; que , vti chorda tenfà , & vibrata, cis

ue enmd

& vltra firum füs quietis ex impetu con-

d cum t

cepto rapidiffime excurrit , ita fimiliter ex

idum t^

figura circulari ellipticam affumit ab ictu fa-

icere, 1*

€to , & hanc fübiro mutat in tranfuerfam ,

neum ?

einde iterum in priorem , donec tandem

pdenfenu

penduli inftar conquiefcat. Abunde hinc pa-

s hicittg/

tet ; fi quod corpus vibrationibus fuis debeat

producere fonum : illud debere effe. elafti-

,& 'mnou;ä

eum ,

vt

346 Car. VI DE MOTY AERIS,

| 'de&ccäïel

?

gi

eum, ex quo maileus ligneus fonum etiam

&OX

n?

h"',* |

femper excitat minus clarum quam ferreus

!

( f

"

ineadem campana. Ex quibus iam melius

int?

5

d

intelligimus ; quid ad naturam foni requira-

|

wr'i [

yist

M

tur , quam ex Scbotto , Magie Pbonolog. P. IT,

m

It

UM

lib. 1, dicente, fonus eft qualitas, orta ex

qu

l

eorporum fe collidentium virtute fonatiua.

h

n

290

j

Ex hac generali cauffa deriuantur tres fo-

I

j ag

norum excirandorum modi precipui.

Pri-

CY ?xS

31u5, cum corpus folidum, elafticum , con-

s hn d

tremifcens , aéri celerrimos tremores reci-

gt

«f

procatos inducit ; quales foni oriuntur ex

i

ihüz:ï.

chordis tenfis & vellicatis , ex campanis,

od

M

71

tympanis , inftrumentis illis. Muficis , qua

Dor

lingula, fiue lamina elaftica, fünt inftruéta ,

]

n

quorfüm etiam referri debet vox omnis ani-

Mmetr

malis.

Secundus , cum aér ante , aut modo

"

iam, compreffüs fübito íe reftituendi fpa-

Px

J

m

tium acquirit, quod fit in puluere nitrato ,

filtre

(l

fulminante , auro fulminante , in bombar-

fl

"'d

dis ; in ronitrubus , in fibilis ventorum ce-

N

U La )

lii

leriter ad corpora dura alliforum , in virgis

4

Tertius , fi

creberrime per aérem agitatis.

I5r

]

A

aér fübito comprimatur ac dilatetur in ti-

Qu

[ *mrm

biis, aut aliis inftrumentis Muficis; que in-

Qu t

Y

flata tinniunt.

De quibus paullo poft vlte-

VITUT

b

m'ï

rius erit dicendum. (29j.)

i M j

291.

D)

t

m

N

Affumíimus vero hucufque fonum in aére

W

W

g'g

SONO AC VENTO.

TY Ann.

347

T5 fontm

ioni & confiftere, huncque eius quafi vehi-

T QUim

culum effe ; quo a fonte ; corpore nimirura

LOU5 m m

fonoro , quaquauerfus circumferatur ; nec

m (Oni i.

énim res aliter fe habere poteft , cum nihil

nifi aér circa aures noftras.adfit , quod in his

" Pbonolng, Ml|

uj o w

mutationem efficere potlit.

Deinde idem

quoque demonítratur experimento manife-

Vittüt (ongjy

fto. Campanula enim in fulcimento aliquo

fufpenía füpponatur recipienti vitreo , aér-

muentur tes j

.

st

ue probe exhauriatur ; obferuabitur : mo-

xmguï. Dii-

fam in vacuo hanc campanulam nullum ede-

Ti

fe fonum , eandem vero , fimulac aér de-

(5 tremors Ti

nuo admittatur, fonare. Abfente igitur a&-

Áoni orumu «

fe nihil adeft amplius ; quod fonum ad au-

; & Ia

fes deuehat. In prefenti autem experimen-

Milcs, que

to bene attendendum eft, ne tremor cam-

Áintinfriu,

panulz per partes folidas, e quibus fufpen-

OX Ormnisant-

fà eft , propagetur , quod facile fit , nifi fus-

?, tUt o

pendatur ex filis lineis; & fulcimentum im-

Jümendi f

ponatur puluillo molli ; vt tremores exor-

|oere nitat,

ti languefcant & extinguantur , nec extra fpa-

;j in borde

tium recipienti inclufum proferpant. Patet

ventorum

vero fimul etiam , fonum tranfire poffe per

um , n

, 'Vitrum ; eundemque augeri in denfitate a&-

h Tertilgh-

fis maiori.

Illud fine dubio fit exinde; non

disterur 1

quia a&r per virrum tranfit ; quod facere ne-

tuficis, q'

quit, (P.L, 382.) fed quia in appulfu füo ad

qullo po?

vitrum , tanquam corpus elafticum, fimiles:

huic tremores conciliat, qui deinde ad con-

tipuum aérem denuo , fed debilius ; priori

fmilitudine propagantur; contra ac putatit

Kircbe-

efonumï?f

«

348 CAPR. VI DE MOTV AERIS,

Kircherus, Mufurgie lib.1, dicens , fi. quis in-

Itïn:

gtj

i

]

tra vas vitreum hermetice claufüm confifte-

u)

m

ret, eum fonos foris excitatos minime per-

M

J

;

dusg

ue«j

"

^

f

]

cepturum , ob vitri foliditatem inter omnia

Q

j

j

corpora maximam.

f

Ti

i

g

( ifï

292.

I

E

Chorda fiue metallica ,fiue ex inteftinis

ao

animalium contorta, pondere in alterutro

m

[

l ua

fui extremo probe renía, plectro leniter vel-

( im

m Q&X

licetur ; atque obferuabitur , hanc primo fo-

dos o

num diftinétum edere; fecundo deinde eam

N m&i&fxgt. |

durante hoc fono fitum fuum , recta exten-

æwemchw

n

fum, mutare atque itus reditufque , ad in-

Jv

a:...g

teruallum (enfibile excurrentes , abfoluere,

qui

lt

donec-ceffante hoc motu fonus tandem ex-

"/

uünguamur. Idem tremor corporum íonan-

Ill

AA

WE II

uum folidorum in aliis quoque oculis cerni

D.

[

«

poteít experimentis, .. Nempe fi globus cu-

i

n

z

'm.üöw

luscunque materige , pifum etiam , libere e

um

uY

& M

i

filo fufpentüs campanulam metallicam |con-

Vivl

Eb

tingat ex vna parte, ex oppofita vero pul-.

m d

fetur campanula eadem , refiliet ab hac glo-

N

-^

|

bulusiterato. Docet porro vulparis expe-

k

z

rientia ; ab explofo tormento bellico , aut.

Vettt

alio vehementi fono edito , feneftras , immo

Ybi qi

s

l:g

eedes ipías, contremifcere; neque minus glo-

1lb

;u

V

f

bus aliquis impofitus incudi malleo percuf-

fze refilit exorto fono.

1iCai

i

!

j

Iam vero in Mecha-

'Aa?

nica füblimiori docetur, in chorda tali lon-

Qs

d

D

girudinem habente — 4 ícrup. pedis Rhen.

RU

Uf

n

pon-

Wmm

TY As

SONO AC YENTO.

349

C0nS,

T

hu(ü

nl CUL'EQ;.

pondus propium — q, pondus, quo tendi-

0$ mmimt «

tur — p, fumendo fcilicet longitudinem, pon-

dusque , non totius chorde, fed eius folum

D f qn

artis , quee inter vtrumque magadium tre-

1nula redditur, effe numerum vibrationum,;

quem hec chorda tempore vnius , fecundi

166p

U ex intelrny

abfoluit — i4$ V

Vbi^113^1735$

Te 11 altenm

ad

eft ratio diametri ad peripheriam Circuli ;

A0 lenier g.

& 3166 fcrup.

edis Rhen. denotant longi-

Mu yimo -

tudinem pend

Wi

fimplicis, quod fingulis

d lls m

fecundis ofcillat. (P.Il, 166.)

Cum itaque

ym, t at

caperem chordam orichalcicam, in qua a —

g, a

2310, Q — 21 gr. p — 478 gr. hec per-

Qes, aolier,

nus tandem ej-

cuffa nullum fonum edidit, quem vllo mo-

do modo percipere potuiffem, quamuis quo-

porum [ontt-

libet fecundo abíolueret 54 vibrationes ; ma-

je ls cera

Ti dlobis cv-

nentibus omnibus, excepro pondere appen-

aenoui fonum

fo p — 4 vnc , aut 1920 gr.

um lbeee

quendam fatis diftinétum ; e

dente chorda

etalicam (ote

vibrationes 96 in vnico fecundo ; idem hoc

Yita vero pl*

expertus füm cum chorda orichalcica, quae

jet db hácl

iNro. 1 fignantur, in qua erat a — 2310;

vulors eif

Q — 2ai, gr. p — 2 ts aut 15360 gr. abfol-

9 bellico , d

]

l

vente hac 96 vibrationes in priori tempore;

eneltris ; m

vbi quidem pondera ira fünt intelligenda; vt

que minui

1 libra Amftelodamenfis habeat 16 vncias;

j vncia $ drachmas , & 1 drachma 60 grana.

maleo r*

vero in J

dhorda d

Cohcludo exinde ; äd fonum producen-

is fonori

dum fufficere folum motum corpor

yp. PCdli RFm

tetalem;

qt

950 Car. VI DE MOTV AERIS,

ic: ue(

totalem , iinime vero fimul etiam requiri

hnonó

[*

iK

Qu

tremorem aliquem partialem , particularum

Iu

infenfibilium 5 fed illum effe debere tantee

æn&um

Bv

celeritatis , vt ad minimum abíoluat in fe.

que

RA

cundo vnico vibrationes 96 aut 100 , vnde

p)mma g

etiam in clauichordiis infimo C tribuuntur

qsud

)

116 vibrationes pro tono chorali ; qui altior

m

[

eít camerali.

p

Aul

Corpus tardius vibrans nimis

la

l

j

debilem , & pro nullo habendum , produ-

1/.:

AW

"

cet fonum ; quo celerius vibrabitur totali-

ter , eo magis diftinétum excirabit fonum ,

v d

vnde non perfpicio , cuinam vfui effe poflit

giyts Xw'.eq

motui totali coniun&us fimul motus partium,

dagra p

E

onnsitd

vti vifum fuit Perralto , Carréo, De la Hirio ,

multisque recentiorum ; vid. Celeberr. 74uf-

ld m

fcheubrakius , Inflitut. Pbyf. pag. 606 ; Celeberr.

Ab gl

Nolletus , Legons de Pbyfique , Tomo III, p. 4o1;

txbidrdun

"

ü

TAT

Al

li

argumenta enim ; qua ab allepatis viris fo-

! ü:äq

lertiffimis afferuntur, facilesrefponfiones ad-

ih

TRU ]

mittere videntur.

uod enim , vti De la

AO

l

i

]u

Hirius afferit , Mem. de Paris 1716 pag. 266,

AT

Mu

|quin

forceps , vel tenacula ; metallica digitis com-

iv

oreffa , & fübito remiffa , vibrationes qui-

VA

Y^ UR

r

em ,. fed fonum non , edat, id non fit ex

ln li

ZT

defectu motus partium coniuncti cum tota-

u

pi

Pj

li , fed. ex defectu füfficientis celeritatis in

N

motu totali ; qui in minuto fecundo vix de-

«em abíoluit vibrationes ; cum autem in len-

Pm lisen

1Hn T

ta hac ofcillatione crurum alterutrum ferro

Qu

W Vlbw

attingitur ; hoc eequiualet ictui nouo inflicto;

A

( :

i,

€x quo pars aliqua fenfibilis huius cruris vi-

s

dl

Ia-

ll

i

Ul

TY Mp

SONO AC VENTO,

351

r

] Cfiäm h

N

!

a

brationes adeo celeres acquirit, vt hae iam

1y Dattiqj;

4 ad fonum , vel fremitum aliquem , produ-

* GXfttw cendum fintefficaces. Eadem refponfio re-

DO currit, cum obiicitur: ple&rum , non colo-

A0 100 mj

honia exafperatum , fed febo inunctum,

0VU fonos in fidibus non prouocare.

Cum nix

01'3'1

/Qid; füpra campanam ceciderit, ea pulfata mul-

*Wmnn tominus fonabit, quia huius motum tota-

Xummü. lem illa a impedit. Si denique chorda longa

Wüüw. percuffa fonet ; plures audiuntur foni ab au-

Wtlmm, re exercitata & acura, non ex hac ratione,

Ddf quod partes infenüibiles vna mouentur. &

Ümmpus clangorem

roprie producunt , fed quia

"^.D'Lif, omnis chorda vehementius aliquoties & ob-

Gbkmjf; lique percuffa primo motum totalem habet

Miiülir, ACDB, qui fonum principalem efficit, & Fis.

"mija; deinde adhuc alium partialem quidem, non :eg.

isws[. autem partium infenfibilium , que nihil ad

pumsd. fonum conferunt , fed partium fenfibilium

m,uDXi AEC, CFD , DGB , que füperiores fonos

715 j acutiores leniter principali immifcent ; id

du o quod natura curuz elaflice in hifce vibratio-

bmnosQ: Dibus geniree ex Geometria docet. Vid. Ce-

i o t Jeberr.. Eulerus, Tentam. moue Tbeor. Muficé ;

Miamts pag. 23.

; ceritil

294.

cundo v

? autemi^

'

Profpectum itaque foni iam elt oricini ;

W

; querenda in motu vibrarorio corporis ela-

terutrum

)

j nouo ^

j ftici totali , non partiali , particularum quip-

pe infentibilium ; quas Celeberr. Nollet. ex-

P. L.

prefle

QR crwf'?"

j

$952 CaP. VI DE MOTV AERIS;

preffe requirit 1. c. pag. 401, cuius numerus

4

vi

brationum in 1^'ad- roo circiter aícendir.

Numm a

eüWF l Lu]u

Profpe&tum eft eiusdem propagationi , ratio-

s

ne loci, vt fonus nempe proficifcatur ex vno

o*

j

u

loco in aliuni , quod fit per elafticitatem a&-

qua

ris; & propagatiofii etiam. refpectu fempo-

ris, qua oritur a répetitione ; renouatione,

)

Í

:

Waf

& iriculcatione frequentiffima corporis fono-

riad inflar penduli ofcillantis , alias enim fo-

TU

jl IECQWWX |

nu$ non duraret nifi'per oculi vnicum mo-

inentum. — Propagari aüitem fonus folet non

av um

ier folum aérem , fed tranífertur is quoque

vl

per aliarum fibrarum mietallicarum ; lignea-

at (

rüm , motum tremulüm a íono exortum;

fit, gt

quod .f'upra pattit; (29r.) ex preecautione

s r

in campanula adhibendd, qua in vacuo pul-

"Ul

fatur. Hoc obfeiuare licet, fi tabulee ligneze

impotiatur vafculum mercurio puro plenum;

L

Tine i

liaudque procul ab' hoc locetur campanu'a

fülcimento folido infiftens; fi enim pulfetur

(ni

'-G;ï:e, i

[

cámpanula, cernentur in fuperficie mercu-

L

xiali oblique infpecta circuli plurimi concen-

ommn.^

-uu(

WU

A D)

trici moti ; qui tremorem ipfius indicant;

^Ul l

quem campana pulíata:ex tremore íüo ipfi

AORY

communicat mediante tabula ,

cui infiftit

Ti

N

hk*] M]

vtrumque ; fi enim campanula füpra tabu-

Ant i

)

"i

lam eleuata manu teneatur, vt tremores fuos

185()

cum ligno communicare nequeat, & denuo

Wme

x

pulfetur, tum certe nulli tales circuli appa-

n

TEDt.

i

u

W

T ;

2j*

n

JTY A

SONO AC VENTO.

353

DEU

295.

CIrGler d

Numerus vibrationum a chorda vibrante

Otpationi i

Oftcifcatur

editarum in 1 indicari poteft calculi facilis

ope. (232.) In campanis vero difficillimum

: ehlliciu;

eílet ex earum forma &

1

pondere cognitis ,

| refpett i.

qualem fonunrdature fint

; determinare. At-

1e , fenoudtir

ramen ; fi campane fuerint fimiles, vt fere

Dd corporisforc

femper conítrui folent ; & ex eadem materia

i5,dlas enim f

confecte , facile apparet ; fonos renere ratio-

RU vicum mo.

nem reci

4

Ts ( not

procam fübtriplicatam ponderum,

ita vt campana octuplo leuior edat fonum

r s qug

eodem tempore duplo plures ofcillationes

iliinum, lp

abfoluentem, & que vices fepties fuerit le-

4 000 exomtu,

vior , peragat vibrationes triplo frequentio-

! d rtcaütit

res. Vid. Celeberr. Euleri Tentamen

uoug Tbeo-

je i acuo p

rie Mujice , pag. 13.

tibülg lance

296.

)puto peum,

Qür campinul

Tibiarum theoria non adeo cognita eff

jerim Qu

omnibus hucufque , feliciter tamen eruta a

erficie m

commemorabimus.

Celebevr. Eulero , l. c. pag.16, cuius precipua

yhrimi cox

ui ad

rimum 1no-

ipfios ii

dum hoc fonorum genus re

&

erunt, (290.

)

emore fbj

atque putant ipíam fiftulam motum vibrato-

h, af

rium celerrimum induere: hi non explicá-

nya fiu

bunt illud experimentum , quo certum eít;

v em

tibiascylindricas longitudine zquales eofdem

quatt; ?^

etiam edere fonos , quomodocunque ampli-

jes r

tudine , craffitie, atque ipfa materia, inter

€ differant ; pondera enim corporum vibrá-

torum quammaxime in calculum numerí

/J,:

22

oícil-

u-

354 Car.VI DE MOTV AERIS,

ofcillationum influunt , vti vidimus. (292.)

tl

i

ui intérham rantum tibiee füperficiem tre-

mulam reddi arbitrantur , in idem incom-

(po

modum incidunt. Cauffa ipitur horum fo-

u

MUP

norum ita comparara effe debet ; vt a fola ti-

biarum longitudine dependeat.

Ex ftructura tibiarum attendenti flarim pa-

M

tebit, aére in illas inprediente comprehen-

ägm&&m'

füm in his aéórem fecundum longitudinem,

in tranfüerfum ad latus tibie inferius; com-

d d t

ii

a*km&gu

primi, qui cum fe rurfus expandat, & ni-

:

mis quidem ; ob impetum acceptum; com-

& m

primetur rurfus a pondere atmofpherico ;

vt ita motus tremulus in tubo producatur;

qui cauffa foni proxima eft. Aéris enim pe-

c['.'m.

BU

riftomio intlati; ac ad aciem proxime in aper-

tura füperiori fatam irruentis ; lamella te-

(

nuis aliqua inter latus rubi & aérem conten-

tum irrepit ; atque fic hunc lateraliter fecun-

dum totam füam longitudinem comprimit.

f

Chorda enim ordinarie vnico loco pulfatee

us

íonum edunt ; chordaautem talis aérea pulfü

z

ad vnicum locum facto , ob interruptas partes;

li

contremifcere nequit fimul per integram lon-

füm Y

irudinem , fed ab integra lamella irrepente

Tiett

i

ebet fimul comprimi.

Vnde etiam interna

j Til

tubi füperficies dura leuifque effe debet; ne

QU

aéri irrepenti cedere , nec illi in tubo conten-

to locum fe expandendi dare; poffit; nec mo-

»055 W

.n.';;s "

tus repens aérea lamella impediatur.

29 g.

N -Any,

SONO AC VENTO.,

355

Vidims «

298.

Ifüperficiemzz.

Perficit ergo sér in fiftulae tubo eodem mo-

n Mdem inng.

do ofcillationes füas in tranfuerfüm , ac chor-

bitur honfi

da tenía; atque pofitis tibiee longitudine 4

Det; vt a (thn

AL

fcrup. ped. Rhen. amplitudine — b* , denfi-

.

tate aéris ad denfitatem mercurii m

.

1n, &

altitudine mercurii in Barometro — K fcrup.

vdeni farimp

Rhen. dabitur in tibia chorda aérea , aut fa-

t comprelr.

fciculus quidam earundem , longitudinis 4;

& ponderis proprii mab? ; (P.IL 95.) que

1 romdoen,

vt fsris -

chorda aérea tenditur a pondere ; quod e-

epau o

quale eft preffioni atmofpheree , heec autem

ACCRDRUDI, QU

&equipollet cylindro mercurii , cuius bafis eft

atmofrheri,

? , eadem cum amplirudine tibiz,; altitudo

fo producir

k, quocirca pondus tendens erit nkb?,ex

As um pe-

quibus fuübftitutis in formula füperiori (292.)

xime i apt-

oritur numerus vibrationum chorde talis aé-

issuo ÓSnkbR.

; limdh -

&érem conten

reein 1"abfoluendarum — 115 Y ^ mabz

355

3166nk

erditer ln

m

* Conítat autem ex ob-

'ecr

n corprim:.

feruationibus Meteorologicis, in maximo

) loco pilli

calore naturali effe denfitatem aéris ad den-

Jis aérea p

fitatem mercuri — m : 5 — I : I2000j

rruptispr's

in minimo aurem calore naturali — 1 : 100005

'jntegrum?

tum vero etiam maximam apud nos DBaro-

mella i?

metri altitudinem effe 2460 fcrup. ped. Rhen ;

leetiam i

minimam vero 2260 eorundem ; Barometro

eeüäd&*

igitur & Thermometro ad maximas altitudi-

intuboc

960771

a

offit s

nes conii&ekntibus erit fonus tibia

ZL3

atque

Pedümü'

LE

356. Car. VI DE MOTV AERIS;

jf

atque iifdem inftrumentis ad minimas alti-

a(pamm? ^

"

$40714

j i

i

f

tudines ftantibus, fonus erit

a

5

uo-

f

du

rum ratio quamproxime eft vti 8 : 9, vel

üi

CL

Jl

h

GW r

integri toni rmaioris. (305.) Sumamus vero

li

di

MT

jnter hos duos mediocrem

a

, atque

vtf

2

tot oícillationes in vnico minuto fecundo

ld

producet tibia longitudinis a in tempeftate

PU

lii

Ti

1nediocri.

us ipitur tibia 116 vibratio-

1080

Y

J

nes edit in 1^, longitudinis effe debet 7,

;m,mm

758 ped. Rhen. ad fonum C producendum,

ial Ut

(293.) & talis etiam in praxi affüumitur vul-

,

d.

go 8 pedum. Patet ex his etiam ratio, cur

U

.gmäe

hi

tibia initio grauius fonet, quam cum iam

&

1 U

probe fit inflara ; ipfo enim vfü & inhala-

"

tioneaér, qui tibie ineft, calefit fucceffiue;

1 ATHl

Mub

'nec non cur fortius inflarae octauam edant;

»J

(293.) & cur in orificio inferiori contecte

Ti

Wtf

& claufze fonum octaua grauiorem reddant,

VUl

299.

fiüs

i

Excitari etiam poteft fonus valde acutus

ROR

n

ATU

W

& penetrans in calice vitreo pertenui ; fi

of

in margine huius füperiori dipitus aqua

D

l

l)

fübinde madefaéctus leniter .circumducatur;

i

!

& clangor quidem hic ipfe ille eft, quem

;

calix malleolo percuffus per fe edit. Vid.

TUS (ais

Mi

Schenteri Delicie Matbem. Pbyfice ; & Gali-

MT

lei ,. Mecbanice -Dialog. I; pag. $9.

Si calix

W

QPBLJ [

l

"h

q

hic aqua ipfe repleatur ; vt eo commodius

ASGUR

Íemper poffit digitus humore imbui: tum

Bu

El

crifpa-

TY j

SONO AC VENTO.

357

t

crifpationes in fuperficie aquee breuiffimae

840714

)í08

& celerrima prope oram vitri manifeítee

fiunt , quales füpra in mercurio (294.) in-

"i Ó u

dicauimus.

Sümams W

Ex quibus omnibus igitur pa-

000000

tet ; digiti madefacti circumdu&tu nihil aliud

)

effici, quam vt calix tenuis in motum vi-

bratorium cieatur , perinde ac fi malleolo

xiquro fettndy

L terpeltt

percuteretur, vnde hzc foni productio per-

tinet ad modum primum. (290.) Sunt por-

16 Yibrao-

ro eiufmodi vibrationes tam in chordis, cam-

IT

panis , quam in aliis corporibus elafticis fo-

n

x af wl

nantibus , omnes zquabiles & equidiutur-

ne , atque adeo ab initio percuffionis ad fi-

LA EO, Q

Jütm um m

nem víque eundem edunt fonum , quoniam

szequiualent ofcillationibus penduli fimplicis;

T d d-

fit accellue;

finitis quidem , fed valde exiguis. (P.IL 168.)

Initio tamen, fi pulfatio fuerit nimis vehe-

tUam edit

ori contetve

mens , & vibrationes iufto ampliores ; chor-

deeque detorfio ex fitu naturali nimis magna;

rer at

fonus acutior editur quam pofítea remitten-

tibus vibrationibus, ex quo fit, vt tum fo-

valde «

ni minus grati & irregulares audiantur. Ve-

| pertenui J

hementia denique ac fortitudo fonorum de-

dipins i

creícit in duplicata ratione diftantiarum , vti

reumduat:

lucis propagatio per fpatia perpetuo fit lan-

uidior; (85.) in maioribus enim diftantiis

]le et,

i

onus diffunditurin maius fpatium ;

in dupla

feedi

yrl(f )

nempe diftantia fpatium circulare ; in quo

perceptibilis eft , fit quadruplo maius ; quam

8j

0 cormm.

in fimpla, manentetamen aggregato omnium

pulfüum eodem.

e um

Z 4

.Soo.

W

558 .CAP. VI DE MOTV AERIS,

(« d

f

M

300

n

ar

Celeritas foni talis eft, vt in vnico minu-

to fecundo is diffundatur per 4v/3166nk

[

[

Ícrup.fi denfitas aéris fuerit ad denfitatem

mercurii — r :7 , ac altitudo Barometri —

(

k fcrup. pedis Rhen. — Quodfi ergo vti ante

pexp

(298.) fuerint » — 12000 , k — 2460; &

q

alia vice 7 — 10000 ; k — 2260 , prodeunt

t

ibi 1222 pedes Rhen. hic vero 1069, cuius

m

fnedium 1145 fere cum obferuationibus

Varia au-

quammäw

Flamfleedii, & Derbami congruit.

v u V

tem obíeruationes in hanc rem inflitute di-

fri; n

verfas quoque prodiderunt foni celeritates,

quas in hactabula perfpicere licet. Inuene-

aQ t

runt enim hanc celeritatem, in pedibus fin-

( rr

guli füis, tempore vnius minuti fecundi,

Imi,

T

Academici Florentini

—

1I18j.

—

—

Galli celebres

UL

Robervallius

—

$60.

—

(:*'W"'ï m

Gaflendus

1473.

Merfennus —

Q g

— — 1474. aut 1281.

h

Flamíteed, Halley; Derham 1142.

n

—

—À

—

1200.

a

Boyleus

—

&

Roberts

—

-T.0b6300.

Walker

—

—

(s

— 1338.

lr

iNewton

—

—

—

1088.

f

Qr g

Vid. Celeberr. Mu([cbenbrokii Experimenta Aca-

LUE

il

demig del Cimento , pag. 11.

Nouiffime au-'

tem Academia fcientiarum Parifina hanc fo-

la

K

ni velocitatem, explofis multis tormentis per

A.

:

oca

uN

|

VAm

SONO AC VENTb.

359

loca circumiacentia & intermedia , noua cu-

Ytit Vrj t

ra determinauit ; ex quibus experimentis

D n

omnibus patuit , prigo , eam effe in 1^,.&

aére quieto ; 1038 pedum regiorum , hanc-

(l0 DtOmer:

que eandem manere, fi directio venti fit

OCIRQO g

perpendicularis ad re&tam , que iungit lo-

) :24605&

cum;in quo tormentum exploditur,& locum,

2160) PTOdCUPf

in quo fonus auditur; fecundo , ventum. ad-

V0 106), quiy

veríum retardare fonum , fecundum vero ac-

- Üerüatonils

celerare eundem, quantitate pedum illa ip(a

Wi Vegas.

quam ventus in 1 abfoluit ; fertio; celerita-

CTet lt d.

tem non variari in fono magis aut. minus

l fqni rb

forti, tempore fereno aut pluuio , noctu

relet [nen.

aut interdiu, diílantiis paruis aut magnis ,

It pedins (

diuería dire&tione tormenti , differenti ter-

nit fecund

farum interiectarum difpofitione, aut diuer-

(à aéris denfitate. Vid. Mem. de Paris 1738.

rj

tj

201

jóo.

Campanula pulfata in mediis aquis fonum,

un.

ATA t L

qui audiri poífit ; edit quidem aliquem,

Íed diuerfüm a priori, & maxime debilita-

M

tum.

1200.

Oritur hoc ex ea cauffa , quia aqua ;

G alia fluida íimilia , elaíticitate. carent.

130

Optime enim fonus propagatur per corpo-

9

ra elaftica, veluti per aérem , qui ; quo den-

1008

fior eft; aut quo maiorem renet elaíticira-

tem , eo fortiorem fonum excitat, melius-

pyprriné

Noilit

que promouet.

Hinc fides inftrumento-

rum Muficorum confici folent ex orichalco

Pariünahïf'

aut chalybe , ex inteftinis animalium , fiue

ltistormwä

257

Íolis ;

"

gy[]M

360 Car. VI DE MOTV AERIS,

folis, fiue filo argenteo circumuinctis, ques

t

circa annum 16$0 inuentas effe memorat

vb

Ino

perrault , in motis ad. Vitruuii lib. VI; cap. x.

u

fi

Hinc etiam inftrumenta Mufica ipía ex li-

ïpïu ij

Durit

enis exficcatis , & probe elafticis , parantur.

n

nm

Ex percutfo plumbo nullus oritur fonus , ni-

qum.[u

f0

fiin certo quodam cafü, quem detexit 1l-

RU

Ü

lufiv. De Reaumur in ;Memoires de Paris 1726,

n

neque etiam clangor exiftit ex aqua

pag.244;

Ex eadem cauffa cam-

AUs

in aliud vas effufa.

R s

pana metallica fonare definit , fi occultam

AW

fiffuram teneat , quia nempe inepta eft ad

"L

edendos tremores aliquamdiu continuatos;

c:

a

f

parte vtraque fiffure fübinde íecum col-

u mj

lià; cui vitio remedium afferri folet hoc;

vt fiffura tenuis ferra reddatur amplior, ex

D

s

quo deinde fit , vt continuatis vibrationi-

bus partes crene definant fecum collidi.

ug Celeberr. Nollet hic difputat contra in-

compreflibilitatem aque , nos non tangunt;

Tut

W

(

(P.L, 307.& 308.) & legi poffunt in Legons

YT

)

J

de Pbyfique Experimentale , Tomo III , pag. 415-

n

M

De fententia I/lufiris De Mairan in propaga-

Vi

tione fonorum per aérem ingenioía, vid.

E

UT

AMem. de Paris, 1727, & contra eam Cele-

10 iti»

it

lf

l

berr. Euleri Opufcula , varii argumenti , p. 202.

is-

s

De modo calicem vitreum clamando

Lí

La

LOU

rumpendi , vid. Perilufi. L. B. de Wo

P

l[f,

W |(itnha

Md

Experim. T omo III, pag. 89.

b

hdl Hj x

" T

g0.

ory At

$ONO AC VENTO.

361

FCUmUynds

302.

35 eft n

Preecedentia fatis docuerunt , fonum, qui

iii l. p m

hoc maioris aut minoris grauitatis fuz re-

NTUTT

fpectu iam 7ozus dicitur , grauiorem effe il-

iC , a

Jum , in quo vibrationes tardius fe infe-

Orttur (omg

quuntur, aut qui in minuto fecundo pau-

Quem detegi )

ciores abfoluit ofcillationes ; acutiorem vero

t dt ii p

efe eum , in quo vibrationes celerius fe

r erit r

infequuntur ; & qui in vnico min. fecundo

dm cuft a.

]ures efficit ofcillationes.

lta ex. gr. ea-

i, um

dem chorda , longitudinis 2310 fcrup. Rhen.

D n d d

& ponderis proprii 2 3. gr. ab appenfo pon-

mán contmans

dere 2 libr. vibrationes minuti fecundi edi-

hinde fecum ci.

dit 272, cum fono clariffimo ; ab appenfis

iferri flet h

autem 4 libr. vibrauit 3585 *5, clariffime ite-

izmrz/pp/ior, D

rum ; ab aucta igitur tenfione redditus fuit

1t ViDIRtODI-

eius fonus acutior; eadem denuo , fed tenfa

fcom collii.

tantum 1 libra , grauiorem edidit fonum,

ntat contm -

Porro

nempe' vibrationum tantum 193.

$ non tanpot

vnicus talis fonus vocatur fimplexs compofitus

offüntin Lt

vero fonus eft , qui conftat pluribus fimpli-

1 IT p

cibus , fimul fonantibus; de quibus memo-

g in propgr

rabile eft , horum quofdam íimul auditos

animum permulcere , eique placere; alios

npenioli V

ntra eam (

vero fenfibus quafi minari & difplicere. Il-

lud fi fuerit , talis fonus compofitus vocatur

roumeti; p

| clamant

Confonautia , hoc autem fi acciderit, Diffonan-

tia ; in quarum fcientia deinde verfatur AMa-

j 5 df

1ca.

303.

Vnde autem id oriatur , vt animus in con-

Íonan-

W

362 Car. VI DE MOTV AERIS;

D

fonantia acquiefcat, a diffonantia vero ab-

horreat ; non vnicum fuit omnium femper

' Ef

U

[itus

".

iudicium , neque ramen adeo multiplex.

ii

"

Pytbagoras ipitur meditabundus, num audi-

tui aliquod excogitare poffet adminiculum

tio

(floUs

$i?

firmum , prope fabri ferrarii officinam ob-

ambulans audiuit malleos incudem pulían-

bi

tes ; fonofque congruos reddentes ; agnouit

P

j

enim in illis concentum diapafon , diapente,

cpitti;

& diateffaron, alium vero adhuc fympho-

valuptte

Átom d

nie expertem ; cumque ipfi primo vifum

effer, pulfantium vires diuerfitatem fono-

feudine z

1ii aL d

:

rum efficere , officinam ingreffus mutare

malleos iuffit , fed manebat fonorum pro-

dharmot

p.rietas ; hinc pondera malleorum examina-

4 Pa

vit , quorum erant quinque ; hic autem re-

Mi

/'A

ie&tus eft, qui cunclis reliquis erat inconfo-

nans; reliquorum deinde pondera inuenit

vti 6,8, 9, & 12 librarum. Vnde domum

L j

[

"i

VA

reuerfus ex eodem paxillo füfpendit quatuor

1

::I EL

chordas cqualiter longas & craffas , fed gra-

Ym

vatas ponderibus repertis ab infima parte;

AC2

£

reperitque , pondera 6 & 12 efficere confo-

ii

nantiam illa iam zetate dictam diapafon , aut

AR

T

noftram octauam ; pondera 6 & 9 produce-

re diapente ; aut. quintam hodiernam ; fed

v

6 & $, nec non 9 & 12, procreare diatel-

2 d

faron, aut quartam. Vid. Celeberr. Brucke-

IN

vi Hifloria Critica Pbilof. Tomo I, pag. 10575

|ü-

Bo&üthius in Tra&. de Mufica , lib. I cap. 10. &

prüu

W

ali; prafertim Cenforimus de die' natali , .cap.

TY

10;

DTY ii

SONO AC VENTO.

363

Ionanis d

10; Gregorii Affrou. Pbyfice 69 Geom. Elementa,

Ofbritm i.

Préf. . Exinde igitur Philofophus ille acutit-

«d60 myy:

fimus rationem confonantiarum , quibus au-

X5 m a

res delectentur , latere intellexit in propor-

t adminigiy

r of

tionibus facile perceptibilibus ; quales funt

imodo allegatze ; nempe 1 ad 2; 2 ad 3 ; 3 ad

Id pf

458 ad 9, &c. etiamfi nondum conftitifTet

DC5 agnow

ipfi , 'quo pa&to hz rationes ab auditu per-

Ron, dipen;

cipiantur; atque hinc ftatuit ; illud ; quod

A fympha.

voluprate nos perfundit in Mufica ; non po-

If m vfum

fitum efle in arbitrio hominum , aut a con-

Ieriem fon)

füetudine tantum dependere, qua Arifloxe-

itords muz

s erat fententia, fenfu folo & confuetudine

t lnorum p

harmoniam diiudicantis ; & hac ex cauffa

Jetrüm exami

Pythagoreos ridentis. Vid.'Bruckerus ]6«

; liícaütem p

$ erit lnl

p 1056.

304:

yodera inuent

Vrde domur

Pytbagoram igitur nos fequentes chordam

pendit quinm

duo hypomochlia extendamus

aliquam inter

Tufas; d

pondere quocunque ; aut eandem quoque

) infima pit

adducamus folo clauo ; quale inftrumentum

efficere od

appellari (olet. 24on

ocbordum; tum hypomo-

diapdon ;

chlium interponemus in medio chorde, ac

(X 9pmd

partem vtramque vellicab

imus , audietur fic

exactus vnifonus. . Poftea;

yodiernum

d

longitudine chor-

Yrocredt

de diuifía in parte

s eequales tres ; ponamus

loco C, vr ira AC fit 2

Fig.

Celeberr,.fi

hypomochlium in

104.

CD — z, atque percipietur fic in A

C fonus

aol p

Ab

grauior ;

in CD acutior ; ita quidem vt vtra-

que pars

fimul mota exbibeat perfectam octa-

T m*!;

valn.

y

364 CArR. VI DE MOTV AERIS,;

—

Fig. vam. Porro fe&ta chorda in partes quinque,

n

165. fiftamus hypomochlium in D, vt partes AD

ri

& DF fint longitudinis 3 & 2 , atque fic per-

i,l

cipiemus quintam.

Similiter deprehende-

m !

mmus quartam , tertiam vtramque, & reli-

ia

quas omnes coníonantias atque diffonantias;

qn, x

pro cuiuslibet partis feparata longitudine,

yiil

uodíi iam inquiramus in numeros vibra.

tionum ab his chordis editarum, patet vtram-

Tif

que portionem AD, DF, eodem pondere effe

Mafcoron

tenfam , adeoque p efíle conftans ; & cum

lr n

preterea, ob adhibitam chordam eiufdem

! D

vbique craffitiei , pondera propria chorda-

Yml

rum partialium fint vti earundem longitudi-

D

nes, hoc eftq vti 4: erit, fi ad folam ratio-

(inti

nem refpiciamus , diuidendo vtrinque per

]ín-

numeros conílantes, falua manente ratione;

finmumata

—

purerus vibrationum vti W"';z ; hoc eft vti

lnmmm-

Timind

a, lt ratione longitudinis chordarum inuet-

lnniug-

fa; vt itaque numerus vibrationum 1 edi-

Tonsasg-

tarum in chorda AC fit ad eundem in chor-

Ton nj-

da CD — r: 5; in eodem erpo momento;

Fig

quo AC abfoluit vibrationem vnam , CD

Teusn g

194.

abfoluit duas; fed audio fic octauam : idcir-

Ti

co natura octaue in hoc confiflit , vt cum

p

longior chorda vibratur femel, breuior &

er 'M Yi

acutior vibretur bis, atque hoc femper con-

HWM.;M

tinuetur, quamdiu vtraque pars fonat; hoc

W

EW

itaque fenfu dicitur, octauam exprimi ratio-

H

nc numerorum.1 : 2; fimiliter quintam ratio-

ne

üh., Q

j!

SONO AC VENTO.

565

1 as Q

ne 2 : 3, atque fic porro. Vid. Galilei Me-

DA Pmüm

chanice Dialog. I pag. 94.

Quo fenífu Cicero

o QUi

dixit ,. de Orat..138, duz funt res, que per-

It deprdyi

mulceant aures , fomus & mumerus; & Leibni-

QUE (v

iio eít Mufica exercitium Arithmetice occul-

Que df

tum , nefcientis fe numerare, animee noflrac.

LOBOM

Epifl. ad Illuffr. Goldbacbium.

Tümnerog vibn,

30j

ID dfet rim,

R ondhreefe

"Tabula igitur precipuorum interuallorum

Muficorum hec eft, ex epregio Opere Ce-

IN W] &mm

Qrüm éflr

leberr. Euleri , Tentamen unoue-Tbeorie Mufice

pag. 12.

1 Dropra dir

Nomen Interualli

Ratio.

Qd longirudi

Diafchifmna

—

—

Lal obm ao

202j

2048.

Commaá

——

—

80

81.

? Vrngue p

—

Diefis, diécig —

12j

E 1.28..

It Tifiant

Hemitonium minuüs —

24

:12$

Limmaminus —

—

128

5 lx

13j.

ydarum n

Hemitonium maius —

j

::

16.

Limma maius —

——

jonm &

cmÁ—

a : aT.

'Tonus minor —

9:

IQ.

ndem indi

onus maior —

——

8 : 9.

go moted

"Tertia minor ; stpadireoyog »

: 6;

m vianm;'

'Tertia maior , órrevec, ex

hopar :

nfilit , 4

tono maiore & min.

;

od

nd, bt

Quarta , àia Tecraguy

"Tritonus; quod interuallura

gf

eftquafi 5 tonorum, Quar-

as

vepm

ta abundans , aut Quinta

deficiens ; Quinta falfa;

COlie

n

566 Ca?. VI DE MOTV AER1S;

continetur rationibus

—

—

—

Bu

8

m

—

32 : 45.

vj

D

—

—

4

64.

QpOCU

—

——

::

36.

r u

2j

)

3.

iterul

Quinta, Jia z —

w

Sexta minor?

8l

Sexta malo

?

Hexachordum

.::

J

rj

$;

Septima minor

—

16.

Qu El

——

—

—À

Dils, o

9.

——

ä

jo-

«..aïïa D

Septima maior

M|

QU

ije

M

256.

(

13j

«

2j

ï:

48-

K

n

Odaua , ia raa:;v

2.

Vniíonus

—

—

—

.

.

I.

[

ex qua patet , confanantias omnium homi-

!

num.teftimonio füauiffimas , quae funt vni-

Íonus;:octaua, quinta, quarta , fexta ma-

( d

qu

ior, tertia maior , numeris etiam minori-

& Ven

"r

busexprimi, hoc eít, ratione facile intelli-

ibili & menfürabili animz proponi ; dif-

j

Mitg

onantias autern numeris maioribus, & ra-

N

tione vix , aut difficulter, aur plane non;

Yw

nf

A

n

comprehenfibili , qualis eft tritoni 45 : 645

1 (

üi

BLl

aut feprimee maloris 135 : 256, eX quo Pj-

fl

tbagoreaffertum quam maxime extra dubium

ponitur. (303.) Tres autem íoni, rationem

4» jf5 6, tenentes, quintam nempe ; cum

W WE

f

interpofira tertia maiore ; appellari folent

u

Trias barmonica, veluti F , A; c; aut C; EG.

MM

M

309

*l

hii Am.,

SONO AC VENTO,

567

306.

Ia

Eftautem , vti facile apparet, Juteruallum

2

AMuficum diftantia foni grauioris ab acutiore

4f

quocunque; ita vt quo maior fit differentia

ij

D

inter illum & hunc, eo maius etiam dicatur

113

interuallum ; vel eft menfüra difcriminis in-

gl

lmf

ter fonum grauiorem & acutiorem. Omnia

P

interualla octaua minora, vocantür Jimpliciay

H

que autem octauam excedunt , compofita.

9

Diefis, comma, & diaíchifma , fünt inter-

T

valla mizima , quia diftantiz eorum vix per-

b

cipi auditu poflunt ; adeoque maioribus in-

teruallis addita , aut demta, ha non muta-

Df : af

5l

d

re cenfentur , fed relinquere eadem ; neque

[:4

actu ipfo in Mufica occurrere folent , fed

I

I

hunc in finem folum adhibentur, vt, quon-

TniUm

hom(-

ilam merse coníonantiz pure in octaua inte-

g u vol-

£ra exiftere nequeunt; per hec minima in-

, f m

terualla, & nihilo fere equipollentia , often-

tiam munyr-

di poffit, quantum vna vel altera impura a

facle itd

füi generis vera confonantia deficiat $eaur fus

pra eam abundet.

Ita ex. gr. B:f habetur

yoponi; d

yribus, t

vulgariter pro quinta pura, eft tamen reue-

ra quinta pura cum diaíchifmate , adeoque

p plane W.

itoni 4f : &

impura & falfa; nam ad quintam puram 2

3, addatur diafchifmma , 2025 : 2048, orie-

j ex qu

ext o

turratio compofita 2. 2025 : 3. 2048, —

675 : 1024 , quam rationem reuera habent

fonia "E;i

ncm t g

duo toni B & £. Sit enim B ad veram quin-

tam z quam ira defigno , quia in Clauichor-

ellui E

dio non exiflit, — 2 : 3, atque eft z : £ —

;; 0l J*

P. lII

a

403j

M

D

368 Car. VI DE MOTV AERIS,

;,'ï.*äfl

2025 : 2048 ; multiplicata hac vtraque pro-

$

ortione erit Bz : z£,;aut D :f — 2.2025:

mar

í Jz)

3.2048. Nouo igitur nomine diafchifiatis

ib

opus erat ad indicandum , quantum D : f

dl

vera quinta fit altius interuallum ; atque ita

« $u

"

^

fimiliter de reliquis ftatuendum. Veluti eft

tertia minor —

rb

Jb

f

h(

Comma — —

2180 5T

tertia minor demto

——

:

"x

if

comminate

$o

E

hy

16

?O3T

M

i

Kl

—

7383

Q

100

ii

ir

quale interuallum eft Fs: A. Eft enim etiam

.

.

6

hoccafü, FPs:z — $

l,

Z2 ACRXUSg 90

M

FPs:AÀ — j.81: 6.80—3$5.: $

d

Inü

Porro eft

Sexta tnalor

IL—

—

——

3*5

-

k

— 125 : 128

VDieüs -- —

F

Sexta maior cum diefi

Ü-

ETH 4 7028

Ó -

3.

"E

128

j5

i-

( xb

128

quale interuallum. eft Gs :

£. Si queratur

l

quale interuallum fit 3 : 8;

fübtrahatur octa-

—

—

z2

va , orietur 4

2

2.:.45 elt ergo 5: 8

OCtaua cum quarta.

Si auferatur a quinta

".ï :ïm !

li

]

Ts

2:3, quartà 3 : 4, reftat 2: $2 — 8: »

1

qui eft tonus maior, ex qua difterentia Ve-

«ru:.

Ka

teres

N

h

|

OTV i

SONO AC VEN'TO.

569

vt

i teres primum videntur haufiffe ideam toni

minedia(cäiä;;;

maiori, Vid. Keplerus , Harmonices mundi ,

lib. II p. . 3. Si quintz addatur quarta,

Qüantum ].

OU p ub sE

VAm qy

2 ; hoc eft, octa-

va. Si a diefi auferatur comma , oritur

7U$0?*?

1255

Kum. Verd

4

:

Z$$ — IOI2j : 10240 — 2025 :

2048 dia-

Íchifma , quod igitur eft differe

ntia inter

: $0 : t

diefin & comma.

ï

307.

hs

-1

Antiquifimum Mufice genus , quod a

j

Mercurio inuentum dicitur , in octaua non

13

Bi

la

DI CU

continebat nifi tres fonos , aut, inclufa octa-

va; quatuor, ex quo tale Inftrumentum Te-

tracbordum dictum eft, usmpe PC f,

;?

reffos numeris 8,9, 12, 16. Variisde-

1

-&

L

ind.

e

adhibitis conrectionibus viguit diu ge-

us diatomicum Ptolemei , duplex continens

retrachordum ; complexum hifce literis &

ni:nuj

onis ;

I20

128

B

144.

i

160

ïlï

ï;'

180

192

f

)Sil qu:;-'

übtrahura

216

* 0 £&.0 Hi» (

l LLEERTI

240

ídq

"

eX quo hodierna interualla nomina adliuc

lt'eratgraïï

! zi

retinent füa, nempe octaua, que cum primb

«ft fonus octauus; feptima , quz cum primo

;f diäcr;r'

32

[

!

|

970 CAP. VI DE MOTV AERIS;

eft fonus feprimus ; & pariter quinta; quar-

|

| ii

iil

ta, tertia , & fecunda.

Illud autem genus ,

|

|

quo hodie vtimur in Clauichordiis , Orga-

E

nis, &(imilibus inftrumentis Muficis per-

fe&tis , auctum eft variis femitoniis interpo-

sl

firis , & vocatur Diatomico - Cbromaticum 3

cuius literae & foni funt fequentes :

1 ,

C

—

384.

[í

Cs —

400

W

D

432

jl M.

Ds

4;o

|

s i

N

"

dU

W

E

480

| fm. ]

WU

F

ji2

1:,0,

Fs

$40

E

G

$76

Gs

600

ALA

A

640

B

67;

| Y

H

720

[*

——

768

(f

eli

ex qua tabula ftatim dignofcitur, quamnam

rationem teneat quifque fonus ad quemlibet

W

li

In eadem octaua autermn auris exer-

li

alium.

citata diftinguere poteft fonos ad minimum

UI

fdt

ld

43 diuerfos, vid. AMem. de Paris, 1700.

1 n

308.

Ann

Supereft vt indicemus quoque , quomo-

N

E

do cuiufüis confonantie gradus fuauitatis de-

beat inueftigari.. Numerorum fninimorutm;

Qrad

qui-

LryRM

|

TY 4

lls

SONO AC VENTO.

371

1 Qüit; v

quibus confonantia exprimitur, ex. pr. Tri-

K qütemo

.

-

&Y

[

toni illius ; qui exprimitur per 32 : 45 ; que-

dhordis,

(

V

:

ratur communis diuiduus minimus , per Eu-

clidis Elem. VII,prop. 36, qui eft 14405 hic

QitOnils inrerpæ

refoluatur in omnes íuos diuifores fimplices;

"

vy

5

- Coromfia

h)

-

2«

-

2. 2. 3. 3. ; à quorum fümma

Kl :

21 , fübtrahatur numerus horum diuiforum

vnitate minutus 7; remanet gradus füauita-

tis , quiin hoc exemplo eft XIV. Hec re-

gula per inductionem probatur a Celeberr,

Eulero , l.c. Cap. II. Inuenitur per eam Gra-

dus füauitatis primus , feu fummus, in vni-

fono.

In octaua gradus I[; in. octaua du-

pla III; in quinta IV ; in quarta V ; in octa-

Bd La X - o h - um

va quintupla VI; in fexta maiore , & ter-

tia maiore, VII; in fexta minore , tertia

minore, & tono maiore ; VIII; in fepti-

ma minore vtraque IX ; in tono minore

X AE

Confonantiarum trifonarum ; &

multifonarum, gradus füauitatis fimili mo-

do deprehenditur ; veluti triadis harmoni-

, qui

c& IX; quinte cum quarta V. . Confonan-

; d qua

tie numeris 1, 2, 3, 6; expreffz füauita-

efm du d

tis gradus eft IV ; vt & confonantiz r, 2, 3;

conífonantig r, 2, 3 4; 6; 12, gradus füaui-

s ad mitis

qris, 1

tatiseft V. Dicitur autem confonantia completa,

cui nullus fonus addi poteft, quin ipfa con-

Íonantia ad altiorem gradum íit referenda ,

oqu C.äjæ

veluti 1 , 2 3 6 ; incompleta, cui fonus ali.quis

addi adhuc poteft, manente eodem fuauitatis

]s u^

radu, veluti r, 2, 3; cui addi poteft adhuc

Onus 6.

Aa 3

$02-

CaArP. VÍ DE MOTV AERIS;

rj

372

O9.

m t

jl

Quifnam füauitatis gradus infit in dua-

j

Q

rmitgrci.*g?'

rum confonantiarum fücceflione ; regula ea-

lE

!

dem cum expofita habetur , nifi vt prius

(

finpuli foni vtriufque coníonantie debitis

FUi

numeris exprimantur, hoc eft talibus, qui

[i!

ié

eundem numerum pro bafi ; aut infimo C,

füpponant, horumque minimus communis

diuiduus inueftigetur ; ambae enim conío-

zM

nantiz fücceffionis tanquam fimul fonantes

confiderari debent.

nuts s

uaritur ex. gr. quem

due he quinte C, G , & D, A, in füccet-

& o u

UP

fione immediata habeant pgradum fuauitatis ?

fünt hi quatuor foni, pro eadem bafi, aut

myuo M h

Tum

WUU

U

ad idem infimum C, ex tabula (307.) ; 384.;

-

432; $76, 640 , vel diuifr per 16, minimi

Uiv

24, 27, 36, 40, quorum communis eft di-

fma v

viduus minimus 2?. 3?. j ; vel ita per di-

Ql

Qu

vifores fimplices fcriptus ; 2. 2. 2. 3. 3. 3.

I

VR

j cuius gradus fuauitatis eft XIV. — Vides

lst

5 tf

igitur, cum quinte fingule gradum venu-

Vil

D

atis habent IV, eafdem fibi mutuo fücce-

f

dentes acquirere gradum XIV , adeoque tri-

lii

tonis equiparari 18 : 25 aut 32: 45. Quam

veram cauífam effe credo, cur vetent Mu-

foni

!

fici adhibere vnquam duas. quintas imme-

diate fibi füccedentes ; quod de octauis etiam

M

intelligendum eft ; quee ita ex gradu fuauita-

"s Dattsy

tis II defcendunt ad IX. — Minime igirur

Itf

veram cauffam huius diffonantie tetigit in

1 Dnp

Mem. de Trevoux 1703; 1. OUob. pag. 1762

BU

l f

qui

!j

TY At

SONO AC VENTO.

373

ui flatuit; nimiam hic fymmetriam & vni-

US inft i ?

O

l0Y r

rmitatem difplicere animge ;

propius ta-

men ad verum acceflit

Keplerus ,| Harmonui-

3 RUE vt p

ODantie (

ces Tundi lib. IIL, p. m.84,

dicendo

; quintas,

aut tertias, non omnes effe eiu

eittilts, i

sdem diftantiee,

: t infimo (.

aut interualli, fed reuera diue

rías fere omnes

inter fe,

Ts commini

? enimm conft.

31O.

Vi (onantas

Si in Monochordo

capiantur chordae com-

i.j qem

munis tales duz

portiones , quz fint inter

D; h mlf

€ vti diaponalis

quadrati ad latus huius,

i

Vél ; vtl 472 : 1,

erunt vibrationes in mi-

exem hi, a

nuto fecundo edite in ratione inuerfa ha-

rum longitudinum , hoc eft vti r : ^2 —

li 07); 3

.

*

&r , r

.IOOO

J —

j0O: 707; reuera autem

muniset d

incommenfürabiles

erunt hi duo foni , eo-

j ia p d-

rumque vibrationes nunquam congruent ,

31055 5

quia nullam exerce

nt vnionem periodicam ;

XN, Vis

vnde exiftunt Di

flonantiz effentiales , qua-

VEf

les

gtadum

Vic

tamen in Mufica ordinaria non Occurrunt.

mmuruo fice

- Mem. de Trevoux

» I704, f. Mart. bag.

466. — Accedit v

ero dicta diffonantia effen-

^ adeoqut n

tialis. fatis prop

e ad quartam , vnde huic

2 U

ortaíle duritatis quid

adhuc adhzret.

Y vetent ^

intas 1*

9Db

jc ol

Se&io monocbordi vocatur huius diuifio in

( gradu

ta'es partes ineequales ,

vt fingulee longitu-

Minint £

ine füa referant eos nu

meros,; qui in tabu-

qntie t

3 prima aut fec

unda füperiori (307.) pro

ineulis tonis

Occurrunt ; illa eft fectio mo-

fiol Fa,)

Àà 4.

nochordi

W

374 CaArP. VI DE MOTV AERIS,

nochordi diatonica , hec autem diatonico-

Te

chromatica. Heec igitur adornatur , fi to-

l

t

üius chorde alicuius vibrantis longitudine

u

diuifa in partes equales 7177 ; talium tribu-

JETOA0

antur partium inzqualium primee 768, fe-

&

cunde 720, tertiee 675 , atque fic porro ,

x quibus ha tonos fingulos duodecim ; cum

octaua , clangore expriment. Aliam autem

N

D]

multo parabiliorem defcribit $turmius , Ma-

thef. Iuueuilis tomo I pag. 6915 fi chorda ten-

f:; QU V

qit Vents

Fig. fà AB

diuidatur primo in partes quatuor ae-

106. quales,in C, E; G.; deinde rurfum in tres

n

voarvel

per

2

F, habebitur fic monochordum di-

vifu

m ad principales confonantias Muficas,

J f

äüwnnwæ :

adhibitis ponticulis ; exhibendas aptiffimum.

J

Kft enim , fi AB diuiía intelligatur in par-

T.

lnfr)

165 125

YU

n

—

CD; FG

I.

AE,CG,EB - 6.

k

n

DE,;EF

—

2.

AF,DB

8.

b

AC,CE, EG, GB 5.

AG;CB

90

[iol

ï

ADjBE,EB --

AB

-

-

I12.

—

Q

|

CF,DG

$-

j

er quas omnes coníonantie poterunt re-

recfentari , exceptis interuallis minimis , he-

; D4n

1nitoniis, tritonis, & feptima maiore. Alias

Q

methodos idem hoc perficiendi, & quidem

Thotts

Galilei falfam ; fupponentem oéctauam —

qiqd

$0363: 100000; & Keplesi, vid. huius Har-

L

auonices nmundi lib. HIT, pag. 48.

hii

4

H

j

Six

212

TY Amy,

SONO AC VENTO.

375

üterm d.

512

QFU&[UT) M

'Tenfe fint in monochordo due chorde

ltis longimdäw

MM

tenues ad vni(onum reducte, & propiusiux-

^ lum t

taíe pofire ; alterutra earum vellicata ob-

prime "( f

feruabitur ; alteram quoque , etiamíi ple-

étro inta£ctam, fonum tamen fübtilem ede-

que fic p

todecim, m

re, cum tremore vifibili ; adeoque chorda

. Alam auen

pulíata chordam aliam non pulíatam fecum

us J

1n fonitum trahit, fi teníà fuerit fibi conío-

i A dordt -

ne ; diffone vero tenfam immotam relin-

t

)

n

v

Squure-

quit; dicente Keplero , l. c. pag. 12 , qui hoc

Kemüm n ts

uam mirabile

experimentum per fe quidem fane

onodhordum d

vocat ; vide illud etiam apud Dechales, Munudi

|

Cum nihil adeffe vi-

nanras Mulcay

MMatbem. T. IV , pag.2.

daptilimun.

deatur primo intuitu , quod alteram chor-

dam moueat : hinc a veteribus hoc exem-

Iu 1 i

plum eum in finem allegatur; vt actionem

X 6

vnius corporis in aliud exiflere poffe pro-

bent, fine aliqua intermediante cauffa ; quos

)

|

(

j

effectus qualitates occultas vocabant generali-

ter; hunc autem , & alios fimiles , fpeciatim

.

E

I

Sympatbiam ; (P. , 205.) Ariftoteli enim fo-

nus erat qualitas Metaphyfica quaedam , non

1notus aut vibratio.

Ex vera autem ífoni

pont.

]s minimLif

natura phaenomenum hoc ita explicatur, vt

ex vellicate chorde motu tremulo fimilis

amaot ^

inotus aéri circumiacenti communicetur ;

i, &^

om Ot'.'u':

qui ad chordam quiefcentem vicinam pertin-

git; & cum hac quoque hunc communicat,

, V lo

]

facile recipiendum ob zequales vtriuíquelon-

gitudines & tenfiones ; vt fic chorda quie-

M

ceng

Aa j

W

576 Car. VI DE MOTV AERIS,

Ícens aptiffima & paratitfima fit hifce vibra-

Á p

fgel

tionibus obtemperandi ; nullus enim itus aut

J

reditus vlli priorum contrarius incurrit itui

€&)X

Nuuia

aut reditui huius , vnde chorde filentis mo-

tus increfcit eoufque, vt fonus randem au-

[2

diri poffit.

315.

Multo autem maiorem admirationem af-

n

unuü'x;m

fert nobis hoc experimentum, fi illud infti-

d

tuatur ad modum Zallifi, Operum tomo II

bimiir a

cap. 107 pag. 466, vti habet Sauveur ,. Mem.

i od

Fig.

D

de Paris, 1701.

Chorda nimirum AB diui-

vuc n d

107,

datur in partes sequales quotlibet, ex. gr.

hi lii

quinque, tum nouus ponticulus füppona-

kifg:rf,wfüq(ea

turin C, vt portio chorde AC fit : , CB

[I

J

autem 4 totius.

Vellicata portione AC vi-

debitur CB ftatim contremifcere , non au-

Lsl

tem per inregram füam longitudinem , fed

N

M

per interualla, vt medium inter CD , inter

DE, EF & FB , euidenter vibretur , nodi

T

/,l

i

autem huius vndulationis in D,; E, F quie-

Ícere pergant ; quod ipfüm magis confpi-

cuum fit , fi tenues chartulee femiplicatee 1n-

ls

fideant nodis fingulis, & fingulis etiam me-

II

[

diis, quo facto vibretur A

fatis modice ,

AL

fed repetitis vicibus , obferuabitur, chartu-

M

[

Jn

M

las has mediis inequitantes defilire omnes ,

Q q

reliquis, que nodis infident, non turbatis.

u

Communicat ipitur omnino AC motum

p'n

[)

li

füum cum CB , aut potius eum , non ob-

A

ftante

SONO AC VENTO.

377

d üf hlf(e Vhfl-

ftante ponticulo apud C, continuat ductu

T etim i

ferpentino , quod Curuze elaftice proprium

1US incyy u

eít, vid. Commentar. Petropol. T. XIII; p. 120;

IG fenti m

Celeberr. Euleri Mufica, pag.25. Vnde circum-

lU5 (ande a.

ftantiae huius experimenti facile explicantur,

314.

Si quaratur, ad quamnam diftantiam fo-

Qufttonem af

nus aliquis audiri poffit ; refponderi poteft,

h fultg nf

diuerfimode hoc fieri , atque tum dependere

At t IT

ab intenfitate foni , tum vero etiam ab eius-

LOA ,

dem conferuatione , vt ne libere poffit fe dila-

mrum AD dii

tare in expanfionem fphericam. Neglecta

DO et

hac, fola illa perfecit , vt tormentorum bel-

(uliy Áippon

licorum Florentiz exploforum fonitus audi-

IClri Q

retur Liburni , atque longius adhuc , ad j j

tione AC vi-

milliaria Italica , aut 132 Germanica, per

6; n0n qu-

terras montofas , nec fauente vento.

Gallis

wdinem , f

expugnantibus Genuam idem fíonitus audi-

1 CD, int

tus eít Liburni , ad diftantiam 90 mill. Ital.

bretur , n

vid. Tranfat, Angl. N.113 , fiue ad 222 mill.

; D qu

Germ.

Coníeruationis vero íoni effectum

mapis confp

oftendunt tubi & canales longi, quorum pa-

rietes fonum veríüs medium tubi, tanquam

ruplicut ?

ylis etam?

ad viam regiam , reflectunt , vt hic , parum

fatis mó

intenfus , illibarus, immo auctus etiam hac

itur, &*

reflexione , ad alterum extremum perfera-

tur ; quod etiam reftatur Kircberus Aufurgie

efilire 0f

, n0n n

lib. IX; cap. 2, de aquaeductibus Romanis 600

pedes longis , inflexis quoque, qui vocem

; AC nf

debilem immiffam per wotam hanc longitu-

um P

dinem

o

378 Car.VÍ nE MOTV AERIS,

dinem deducunt.

Recenfetur in . Jourgal des

NQT f

Y

Savau , 1666, pag. 19y, ex Hieronymi .Magii

m

tra&atu de tintinabulis , ad maiorem diftan-

W

ü

tiam extendi fonum campang tinnientis in

0r

planicie aliqua , quam füpra montem pofi-

ü

Ij

te , atque omnium longiffime prouehi clan-

[

gorem illarum , que in valle fünt conftitute.

i

;

j

31j.

Refle&titur fonus a corpore leui, elaftico

M

& duro, lucis inftar , duplicem in modum;

N

d

primo , in locum a corpore fonante diuer-

füm ; & fecundo , redeundo ad eundem , ex

Illud fit in conclauibus

quo profeétus fuit.

!

Fig. elliptice fornicatis, ABC, vbi E & D fint

108 duo ellipíeos foci, feu puncta acuftica ; quo-

rum vni E fi applicatum fuerit os loquentis,

r

alteriautem Dauris audientis, voxin E quan-

j

tumuis fübmiffe prolata audietur diftincte in

AiT

D, per radios fonoros EG, GD; EB; BD;

EF, FD; ex vno puncto egredientes ; &

IA

per reflexionem in alterum punctum colle-

Z

étos, ex natura ellipfeos ; ita quidem ; vt

Yaf

n

nemo confiftens in alio huius fornicis elli-

(

pticiloco fonum in E prolatum exaudiat. Se-

T

cundum accidit , fi fonus reflectatur , vt ad

Iu

hs

!

e-

!

locum originis füe regrediatur , ibique

T

o

W

nuo diftincte a

riori edito percipiatur, qua

ïïcumï

,

foni reflexio Ecbo vocatur; eftque adeo vo-

cis aut foni repercuffio aut imago ; qualem

q

T

per feptem turtes in Cyzico ; Bithyniee vrbe;

!

!

inter

xqu,

'Y Amn,

SONO AC.VENTO.

379

lr in f h

inter tiracula mundi numerat Plizius , lib.

Hertty x

XXXVL, cap.15; in porticu Olympie fepties

Datorem diim

quoque redditam vocem Platarchus fignifi-

te tinnients j

cat; de garruit.

Fabulam Echus elegantif-

| fnontem of

fimam vide apud Ouidium , Metam.3. v. 358.

& prouelicdn

Hinc quicquid repercutere fonum valet ad

Iunt confünute

eum locum vnde venit, cauffa Echus eft,

muri , menia vrbium antiqua ; tecta ampla

tegulis flrata, zedes integre , rupes ; filue

* i, dfo

denfz foliis obfepre , faxa anfrattuofà , aqua ;

m

immo & nubes, fonum reddunt ; hinc to-

* ontyre duer.

nitruum murmura , (266.) & mugitus tor-

) deunden, d

mentorurm exploforum , fortiores aére nu-

t I CODOQNS

bilo quam fereno. Si plura quoque fuerint

di E& D

eiusmodi obftacula refle&tentia, eo pluries re-

petita audietur echo , debilior quidem fem-

quiltca, quo.

Vs loquenti

per , quo ex loco magis diffito aduehitur.

yun Equi-

V

316.

w dl

Ponamus diftantiam loquentis ab obiecto

3); BD

;redïemes T

refle&tente — 4 ped. Pari. cum vero talea

ondtom al

pedes 1038 abfoluantur equabiliter a fono

j quidem,"

'

tempore 1^, requiret fpatium 24, per quod

nempe fonus abit atque redit, ;

3 fnin. fec.

19

s fomics t

p exaudi !

poteft autem ab exercitato Mufico tonus a to-

ledanur;

no diflingui, fi pofterior priorem non nifi

Uf » ïbl(]

i fec. infequatur , quoniam 9 fonos in vnico

fecundo edere illi inftrumento poffunt diftin-

ycipiuti

€&tos inter fe , ad quod ergo requiritu

piA.

519

fique

—

R

mapo;

i; aUt 4 — j72 ped. Parif. que minima

eft diftantia, in qua echo vix adhuc diftin-

piy

guen-

g

2980 Car. VI DE MOTY AERIS;

Up,

qto à

guendis fonis poterit excitari, cum in mi-

i

noribus exoriatur tantum clangor aliquis con-

10 qm

ll

| & pIU

fufus, in quo fonum a fono diftinguere non

j

licer. Pro difítantia Echus cognofcenda eius

| 01f

//

"|

locum veríüs exclama breuiter vnam fylla;

! . w"'

J

A

bam , atque pendulo obferua poft quot fe-

l

[

r

M

cunda illa redeat, ex. gr. poft 5 , atque erit

j

d

[

ii

$19

j,autz — 2595 pedum Parif: Quodfi

Mul

W

f

j

(s d

autem examunare ve

lis, quot fyllabarum effe

5 qii !

poffit echo , ponam durationem tuarum vo-

cum effe 4//, atque erit tempus elabens a fine

zgemïm m

*.mg*lxsmünæ (

clamoris tui ad primum reditum — ,$, —

« um u

d fecund. vt itaque ftatim , cum tu defieris,

n

echo adfit , pone hunc valorem — o, vnde

tsd

J

|

Y

fitra — $194; poffunt autem in 1" pronun-

(

ciari fyllabae decem celeriter ; ergo echo fta-

DI

f

)

tim poft clamorem tuum preefto erit , & de-

a

cem fyllabas eadem celeritate repetet. Quo-

t d

modo echo beteropbona conftruenda fit arti-

i

ficio quodam ; docet Kircherus , & ex eo

T

Scbottus, Magie Nat. Tomo II pag. 117.

(ts

A

,

217.

]

BOUAT

(

Inftrumenta , quorum ope clamores ad

ls

m

ioca magis diffita proferre homo poreft;

'5 d

quam naturaliter liceret, vocantur fube S$teu-

t

WL

tore£ , aut tubi Stentoreopbonici. "Talium tu-

AA

n

ll v

barum , ex materia elaílica confectarum ;

*0, Qu

quarum orificio füperiori os clamantis com-

l—.

FUi i

mode poteft inferi, altera vero apertura eft

Nütbes

ma in-

amplior ; labiorum inftar reflexa ; pri

Rs

ventio

Y 4ny,

SONO AC VENTO.

381

lj qm lt

antio. debetur Saya AMorlando , Equiti An-

QOT

lo; qui phanomeni huius, diu animo an-

l mguere ff

e apitati, primum experimentum dedit an-

DIOÍCendais

(0 1670. vid. Sturmii Colleg. Cur. P. II p. 1235

T Viam fjl

X Iourn. des Sav. 1672, p.16.

uamuis enim

polt quo &

- B. Porta , Mag. uat. lib. XVL; cap.13; Kir-

f!^ atqueer

berus, in Mufurgia, protuliffe iam dicantur

Af Quj

umilia inftrumenta : hec tamen intelligen-

lao

1à funt de folis tubis cylindricis , qui ali-

TARU Vo.

juem quidem , magnum vero effectum in

ass f

aigendo íono non edunt ; quibus etiam in

imm:jl— -

emplis baffus cantum augere folebant , cir-

uf

Q annum iam 1I6;4; quod Sturmius imita-

7—0, Vi

tis eft , ]. c. pag. 151.

Dicitur quoque Ale-

Xnder M. tali vfüs cornu , quo milites di-

T pronun.

0 edo t

berfos ad interuallum 1oo ftadiorum füa vo-

€ congregare potuerit ; fed hac buccina

i, & d-

« Que-

eat; minime vero tuba Stentorea. vid. $furm,

qd D at

lz. & Kircherus , Ars n

lb. 1.

agna lucis &9 wZzbræ

$1

IS-

aA

Quamuis autem de figura talis tubze res

Iondum fit confecta, ob incompletam ad-

clamore

lucdum foni cognitionem , cum is per tu-

Llos varii generis decurrit ; & propellitur :

gmo pv

tor h

aiquot tamen viri preclari in ea eruenda

cim fama ac laude verfati funt.

AMorlaudus

Talus*

of

quidem , experientiam hic maxime confü--

ens , primam fecit ex vitro, altam 23 ped.

amantis v

cum apertura inferiore 11 dig. alteram ex ae-

T

1v, longain 44 ped. aperture 12 dig. cumr

valuu-

M Pn:vl

vil)

382 CaAP. VI DE MOTV AERIS;

j

XÜ

vaiuula coriacea , que voces facile tranfmii-

zl

teret, regredi autem non pateretur, qua- |

R

cum ad diftantiam 2550 ped. Angl. diftin&te

Yut

(

locutus eft, vento contrario; tertiam longi-

tudinis 21 ped. cum apertura 2 ped.

Sed

hn

(

IUL

buccine vulegaris inftar inflexam, &in com-

pendium redactam , qua ad à mill. Germ,

Wi

)

"b

fonum protulit diftinctum.

|

.»Efz&!:'

:

hi

319.

ii

Caffegrain anno 1672 fequenti modo figu-

ram hanc abfoluere conatus eft ; vt caperet

g, qund

Fig.

IN W

in recta CF , affumta pro axe future tuba;

T a

199.

partes CD , DE, EF , refpectiue 85 16, 32;

partium eequalium , & erectis perpendiculis

dgm d zl

i

CB,; DH, EI, FK, tribueret partes eafdem

(

u

85 4» 25 1 5 Obtentis ita punctis B, H,I, K ,

hinc & inde curuam lineam libero manus

Ht

duc&tu delineari iuffit, vt habeatur curuitat

l

tube integre ABK G , circa axem CF ro-

Wt

dj

tandz , cui deinde fuperne apud F commo-

Huc enim re

dum epiftomium inferitur.

ducitur prolixa methodi huius defcriptio:

j

f

vid. Ditionaire de Matb. &9 de Pbyf. Tomo II

D

pag.21; ; & conf. cum Sturmii Coll. Cur. l. c.

Sed facile oftenditur , hanc curuam KIH B

"

hac lege nullam aliam effe ; quam Hyper-

Mi

I

bolam zequilateram ad fuas afymptotos rela-

N]

CU

tam , quod breuiter fic demonítro.

Produ-

r

d

r»x

catur axis FC in R, vt fitetiam CR — 8 —

(l

N

D ; atque tum erit ; per conítructionem;

l( umc

R

]

hi

OTY

SONO AC VENTO.,

3853

8 i g

RC « CB — 8.8 — 64; RD « DH — r6.

- Daferenr T

—64; REx

] — 32. 2 — 64., &c. vn-

X Anpl d

de cuiuf libet abíciffe veluti RE, & femiap-

05 tertm j

plicate refpondentis EI, re&tangulum erit

I i j

conüang ; que proprietas foli Hyperbole

Xam, (inqg

conuenit ; cuius R eft centrum , recta RE

ï; miH. Gem

vna afymptotorum, & huic perpendicularis

MRL altera , facientes re&u-m anpgulum apud

R. Verum, cum peruideri nequeat , ex qua-

nam ratione Phyfica hic intereffe debeat Hy-

j al g

perbola; nec quicquam aliud alleget. Caffe-

l, v apet

"

grain , quam campanarum fufores , optantes

ate f n

campanam octaua grauiorem , prioris cape-

xdtte jb

re diametrum duplam ; (295.) euidens qui-

T erpendia

dem eft, tube huius fonum debere fieri pra-

viorem , nihil vero in conftru&tione adeft,

t parts m

5b

quod oftendat, eundem fimul etiam furu-

[lbeto muws

rum efIe intenfiorem & fortiorem; vnde ne-

eitur curitt

gotii & opere plus illatum eft ex hac opera-

qem QT n

tione rei propofite , quam emolumenti.

ud P comm

Huc enimi

520.

us defcrpie

Meliori itaque confilio opus hocaggreffus

pbyj. finl

eft Hafius, in Differt. que Lipfiee prodiit an-

; Cil. Q

nO I719.

Suadet hic multo cum maiori

fundamento tribuere tube Stentorez came-

uruam h'

ram primo ellipticam circa axem A M rorta- fig,

quam l

J TnptO [

tam ABCED, cuius foci fincin F & f ille ; ;5.

nftro. 2

prope os loquentis, hic in ipfo anguftiori

4m CA

zi

foramine CE , hianti in tubum inferiorem,

parabolicum CY GEHLT, in ima füi parte

;onfhuiïcfg

Bb

CXIITQI-

T

484 Car. VI DE MOTV AERIS;

extrorfum aliquantum reflexum ; cuius fo-

(

| s

l

cus communis fit ille prior idem f.

Ita

mgd

9

enim fiet ; vt radii fonori; apud F cameram

ao

ingreffi , ad parietes ipfius reflectantur omnes

ii

& colligantur in alterum focum f ; ex natura

[ ag:ïïäil

ellipfeos; (315.) hinc noua reflexione pera-

&HHIDNF* |

&a ad latera parabole , ex huius natura egre-

vt

dientur omnes inter fe paralleli , atque fic ad

a m

magnam diflantiam ; eadem fere intenfitate,

aen n t

promouebuntur.

Hanc duplicem vocat tu-

Ány i

bam auctor ; íi vero fimplici quis voluerit etfe

d t

contentus , omifífa camera elliptica adhibeat

ss dv

folum tubum parabolicum ; quod etiam Gra-

«

vefandio placuit, Pbyf. Elem. Matb. Tomo II

W ;

pag. 65o.

fu at

321.

mégday

Inuenio autem , ad effectus hucufque de-

ag (

fcriptos varias aduocandas eft cauffas. Prima

u t df

eft Conferuatio foni pér parietes tubee ; quibus

m

^

u

UR

.,' l

UUR

fs

retinetur vt ne ab ore in fphaeram ítatim in-

il

j

Y

lr

tegram diffundatur, adeoque valde debilite-

TO d)

l

LT.

tur; (299.) quamobrem is , qui aurem ad

(

alteram tube extremitatem admouet , forium

LE

À ütini

vehementiorem etiam fentit ; quam fi ex ipfo

i lfi) [',i,j([th,

:

clamantis ore. eundem excepiffet ; quia in

f

hanc folam plagam integer propellitur. (314-)

t (0n

Secundo adeít magnum talis foni incremen-

UT

V Q

tum Reflexio ; qua fit , vt in tubo etiam cy-

L

IIl l

N

L

lindrico fonus per A immiffus & recta pro-

L

Fig. grediatur per axem AB , fed fimul etiam ad

3R n

r

NW

111. Jarera elaftica per AC, AD ; impingat ; tum

lj

jes

relie-

]0 gj

b

QU

TY j

SONO AC VENTO.

385

dm Qf

T idem f

reflectatur per CE , DE , ad modum radio-

rum lucis , quod in tota peripheria circuli

äpud F Cämïr;y

&Ctantur üny

circa diametrum CD circumdu&i accidir, vn-

de hic reflexus cum directoin E coniunétus;

nf exgm

TF CXIODE py

vnitus , & agpregatus , iam fortior eft in E,

LU nior r

& fimiliter per EF , EG , denuo adaugetur,

vt maiorem iam teneat intenfitatem in H,

tl aQue [

atque fic porro. Quee intenfitas eo magis

eTe Infenffte

increfcet in tuba diuqrgente ; in qua maior

li Wa .

Íemper maiorque aéris moles in motum con-

Nütent efe

s

citatur ab hac reflexione, vnde oritur vt fo-

nus totalis valde intenfüs ex orificio B prod-

QuX m .

L Mi f

eat ; atque fic in aérem liberum emit-

tatur tandem , ac fi plures fimul clamores

fuos coniunxiffent.

Fluit ex hoc, fortio-

rem efle tubam , que eft longior ; & fonum

hicire d.

mlis, Drimi

ea exire grauem , obtufüm, & horrifonum,

quia magnum aéris volumen ita commo-

tie; quiu

m fanm 1

tum vibrationes fuas tardius iam edit; quam

fiex orefolo profluxiffet.

Tertio confide-

valde deblt

randa eíl totius aéris intra tubam contenti

jui auem

Compre[fio, directe , & per reflexionem, fa-

nouet; f

&ta.

Conflat enim ab experimento Hauks-

vam fj

iffet ) quiiï

beéi , Cours de Pbyf. Exper. par Defaguliers ,

Tomo IL, p. 1. 4;0 , campanulam in aére du-

ypellitun

pio, triplo,plus condenfato fonantem ad

oni i

duplo & triplo etiam maiorem diítantiam.

ubo &*

audiri.

Que compreflio igitur cum a for-

g& i*

ti; & cum impetu immiffo , aére neceffa-:

fimulc?

rio aliquantum hunc debeat comprimere :

impingïl;

opaoatur ; vnde pu-.

lgngius deinde fonus pr

A

to

(W

3886 CarP. VI DE MOTV AERIS;

(Pf

a

to valde approbandas effe eiusmodi tubas

inflexas, & precipue cameram ellipticam

Ti

"

Hafianam. (320.) Accedit denique in tubis

p

parabolicis Diretfio per radios fonoros paral-

mm

lelos , quibus adhuc denuo horum fepara-

tioni , quantum fieri poteft ; refiftimus in

ia

t

W

um

libere aére.

[

322.

l

iv

l

m

(

Omnes autetn he cautele, nunquam ta-

:;n&g *Imïbixg

fen permittent , vt perfecta talis tuba ela-

i

NV

boretur , aut; vt radii fonori plane non fe-

quye Qu

parentur ; fieri enim nequit vt propiores;

ac intermedii ; adítantes nihil fom prodeun-

hursparts

tis percipiant ; quantumuis agyrtze fallaces

& imperiti promittere hoc audeant.. Deinde

[

quoniam , vti modo diétum eft , voces tuba

P

[

emiffe tardius per aérem prouoluuntur:

fyllabae etiam lente pronunciande funt ; vt

K

in loco ad quem diftincte intelligantur ; ma-

ximoque clamore, quantum cuiuis per vires

TC

licer, ez funt tubee quafi intrudends , vt fo-

lu

[

no maxima poflibilis intenfitas naturalis ; ad-

iuuanda dein inftrumento , concilietrur. Vfü

denique non carent tubz Stentoree , & qui-

F

hi

dem egregio , terra marique.

Ita enim in

fl

tempefítatibus , procellis , tenebris noctur-

f

* MQ

nis , nauigia ad vocis ordinarie interuallum

! Qum

T

appropinquare tum nom auíà , mutuo fe con-

bl

filio iuuant; in eadem naue remiges & nau-

&

s ad

t?e mandatis reguqtur; prefectus clati

E

pe-

" A

SONO AC VENTO.

387

elüsmoj "

h]

fparfäs naues commode fua mandata emit-

Tam CHI Ti

d

1

tit ; vnde etiam hodie omnes fere naues;

Tiqte ip n

prefertim A

licee ac Ruffice, hifce tubis;

PODOTOS n

mediocribus

]

tim inftruuntur. Vtprater-

Orüm (nr.

y Illlimy a

eam reliquos vfus in obfidionibus, pugnis , va-

riis vite neceffitatibus , hunc folum adiiciam ;

poffe eos quoque fonos ; quos inermi aure

percipere ob diftantiam vix valemus , adtno-

to ad orificium anguítius fenforio , facile ac

Wnqum t

diftin&te intelligi; quales minores tubee acu-

wiäxx WA d

fticae , fürdaítris eximie inferuientes , data

n wn -

quoque opera ab artificibus conftrui folent.

LYt DIOp

L o prodn-

323.

(ne Áaluos

Auris partes preecipuz, per Zurem; artifi-

n Deinde

cialem dictam , optime demonftrande , fünt

- Voces (üba

íequentes. Exterior eius fubflantia cartilagi-

TT

nofa eft & elaftica , vt eo facilius ab aére

je t

tremulo in fimiles concitetur vibrationes ;

Qantur; m

fed membranis obducta, ne fonis peregri-

ipis per Ia

nus clangor quidam afpergatur ; his omni-

ende, vl

bus aér tremulus, in patula auris parte col-

xturdis;

le&tus , deducitur in conchbam , in cuius fun-

dlienr. V

do incipit meatus auditorius, ellipticee cauita-

z &U

tis, aream habentis totius externz auris re-

Ta e'

fpe&tu vti 1 ad jo, vnde intenfitas foni au-

ebris 0i

'efies maior eft

rem ingredientis quinqua

e nj

quam in aére naturali.

H

unc ferpentino

m

du&tu progredientem excipit tympanum , ob-

lique pofitum ad illum , ne fonus hoc nimis

migsi/

violenter feriat , vt ne a fonis vehementio-

Qu clar&l'l'

Bb 5

ribus

!

388

CaAr. VÍ DE MOTY AERIS,;

i

ribus membrana tympani rumpatur, quo

jf

actum effet de auditu; fequitur interius caui-

d

4as tympani , in qua iacent tria officula, mal-

t

leus , flapes, & incus , dicta , que mufculis

Y

fuis partim membranam tympari tendunt , re-

Il i2

anittunt, conuexiorem aut planiorem red-

Pa

dunt, partim idem efficiunr cum membrana

fenefire oualis, quae labyrinthi initium occlu-

dit , vt aér vtrobique contentus harmonice

cum fono, vtramque membranam afficien-

(ieíeux

te, contremifícat.

In hanc eandem cauita-

mesum

tem tympani hiat quoque fuba Euflacbiana ,

e at

per quam aér liber ex ore intrat in cauita-

fb d

tem tympani , vt aér hic contentus eiufdem

j

íemper fíit elafticitatis cum aére ordinario ,

:

l

quem ore haurimus ; adeoque aér tympani

[

accipiat a fono eundem motum tremulum ,

Huius

[isup gt

quem habet externus extra aurem.

auxilio igirur per os apertum quoque audire

u

I

Óíonum prepinquum valemus.

Hic ergo

iotus tremulus porro communicatur cum

II

ii

i

labyriutbo , per quem denuo auctus pertin-

hicg

u

git tandem in zeruum auditorium , qui leni-

ter flimulatus eundem perfert ad cere-

T

,

/

brum. Mechanifmo igitur fequente audi-

lr

tus perapitur.

Sonus in aére externo eX-

UYT

citatus allabitur ad planiciem auris, ingre-

t

ditur intenfior redditus concham, & mea-

U

!

tum auditorium , concutiens ita membra-

!

nam tympani; hac tremente aér , qui elt

Tj

S pa-

án cauitate cympani, ad vmdas fonora

riter

(W[f' !

LA

TY d.

SONO AC YENTO.

389

Umpam,

r interi

riter redigitur, quz feriunt membranam fe-

1 officuh i

neflrae oualis, cuius ictibus aér in labyrin-

QU£ mufj

tho inclufüs, ad motum concitatus ; ad ner-

! tendu, .

vum auditorium defertur , efficitque vt ani-

Vaniorem r

ma , huius iam motus conícia, de fono ex-

QU pf

terno iudicare pollir.

Initiom ol

s Jarmonice

324.

"tum affrien.

m qutt-

Confiderandum itaque nunc adhuc venit

tl ijln,

meteorum illud vnicum , quod aéri debetur,

Irit 1 al

atque Ventus dicitur.

Terre enim motus , pro

Ttenfoy lfl

fecundo aéris meteoro olim habiti, rectius

hodie pertractantur in Hiftoria naturali , quae

t Ordinato,

t [ypani

intra terree globum comprehenfa inuefligat.

Veteres ventum definiebant per meteorum

! tremulum,

m H

aéreum , genitum ab exhalatione ealida &

ficca, cui vapores fint mixti , quae euecta

(que t

fit virtuteaftrorum, & lateraliter mota. Hanc

Hic em

micttur Qur

venti effentiam ftabilire conati fünt ab experi-

mento olipylarum, quod Cartefius etiam ad-

Yelus peti?

n, qil

uc approbauit füa explicatione, fed nimis ge-

nerale eft ; quem vt quicquam ex eo poflit

at ub

deduci. (P. 1, 379 380.) Keplerus, qui ter-

quede t

ram magnum quod animal effe putabat, ven-

! EX[CIQCï

"

tos etiam minifterio pulmonum ab ea efflari

quris, !

credidit, ficuti a reliquis animalibus , Har-

pb Ü

monic. lib. IV, cap. . Optimevero hodie de-

i m

E

finitur per fluxum , aut flumen, aéris; per

motum fenfibilem aéris & vaporum in eo

o

)

contentorum ; non enim aliter differt ven-

Bb 4

tus

1

il

$90 CAP. VI DE MOTV AERIS;

tus ab aére flagnante, ac fluuius ex lacu egre-

; u

m

diens ab ipfo illo lacu. (288)

t

Ton

225.

r

s

Cauffa ventorum generalis eft, quicquid

eequilibrium aéris flagnantis tollit; veluti

omnis aqua in eum locum affluit ; in quo

preífio contraria eequipollens rumpitur. Íta;

4

íi in antlia pneumatica ; claufo epiftomio ;

i

p

embolus intrudatur, & aér compreffus fer-

*

d

vetur, donec epiftomium referetur

.

hic

&equ: q

commiffus externo naturali , minus elafti-

woror VO

co, motusefficiet , & res leues ; ipfi occur-

sentes , plumam füfpenfam ex. gr. veri ven-

d

Idem accidet , fi

If

d

£i inftar commouebit.

aér, campana exhauftus antea, intra hanc

[

j

IU

aterum admittatur.

Deftruitur autem in aé-

q

re eequilibrium primo a Sole , eiu(que vel ca-

À

lore, vel vi attractiua, quorfüm Luna etiam

"

"

xeferenda eft; cum enim vtrumque hoc

IU

eftrum aquas oceani attrahendo moueat , at-

fi

que &ítus marinos cieat ; cur non efficere

valeat idem hoc in aére , fluido multum

t

fubriliori, vti Cardamus hoc agnouit, de rer.

inp

i U

v4ar.l,; ita vthanc vnicam ventorum caut-

fàm affumferit Clariff. D' Alembert , in Differ-

a

IT

zat.que praemium Academis Scient. Bero-

linenfis anho 1746 nacta eft , Reflexions fur la

.

i

m

N

caufe generale des vents.

Secundo vapores co-

[!i

piofi in aére alicubi colle&ti aérem ibi den-

jetem

« QM

Aflorem reddunt, vt cum vicino qu

rum-

TY 4my,

SONO AC VENTO.

391

lls ex Jacue;-,

i'umpat; hinc maxime ordinarium eft ; vt

"ab oceano venti profluant ad terras con-

tinentes , vnde frequentiffimus apud nos eft

Fauonius; atque heec cauffa precipue locum

"

5 d qiig

N

habet , vbi vapores fermentationem in aére

: tollt, vei

excitant, quod in grauioribus rempeftatibus

'

af

1n qu

fieri affolet, ex quo accidit , vt venti füb-

fültim , & iterato impetu, ex redeunte eru-

Tütpitr. [

Ib epífomio,

&arione efferuefcentie , prorumpant; no-

tante Nolleto l. c. pag. 491.

Occulta vero

mydis i

r x i

efferuefcentia in a&re excitatur experimento

1, rüms li

fequenti : capiantur duo calices aperti , in

quorum vno fit fpiritus falis Ammoniaci, in

tus, i.

&t gr n t

altero autem fpiritus nitri ; vtrumque hunc

n a, f

iuxta fe ponendo, obferuabitur tenuis quee-

dam nubecula in aére ibi , vbi exhalationes

1y lt lnc

auem 1 d

vtriufque huius fpiritus fibi commifcentur ,

Mu v o-

atque ibidem eriam , tefte Thermometro ;

fenfibilis calor exorietur.

Idem accidit cum

n Luna etur

mumqu o

vapores fübterranei erumpunt, quod metal-

li fofforibus aliquando accidit. Tertio; cum

) mouat; ?

: gon d

fübito defcendunt nubes per infigne fpatium,

Quarto, cum

yido mu'j.rur»

ex quo ventus fpirans oritur.

folia arboribus immenía copia decidunt ; &

gnonin i

entorum?

in putredinem abeunt; quod auctumno fit,

ex qua putrefactione ingens aéris multirudo,

iwt, in]

carceribus füis liberata , in atmofpheram

» Scient^

tranfit , atque hanc accumulat ; vid. Celeberr.

Nj

Nollet. Legous de Pbyf. Exp. T. III, pag. 493»

do vt

aut cum rempore verno contrarium huius

érem 1

accidi. — Qui etiam quinto venri eru

mpunt

m f

b

variis

,

g

392 Car. VI DE MOTY AZERIs,

at

n

(

variis in locis ex terra vifceribus, monti-

M

g

bus, qui Aolii dicuntur , qualem in Italia

mm m

B)

firum defcribit Kircberus in. Muwzdi. fübterr.

"

/C*æ

N

j!

Lib. Il; immo per maria venti quandoque

a dl

n

affurgunt ; de quibus vid. Celeb. AMuffchen-

J

&f

quU

brokius, Inflitut. Pbyf. pag. 735. — Ventus er-

um &

go excitari poteft particularis verfus quem-

À

«

cunque locum propinquum machinz ope,

ü

ia

ij

fi nimirum per cauitatem aliquam amplio-

TR

rem aqua continuo aflluens deícendat, aut

intra eam ventilabrum circumrotetur , vt

tge um

dides qqi

aér commoueatur ; quo facto per tubum

raciliorem , qui in cauitatem hiat alicu-

d d.

j

& hr

1, aér motus deducetur ad locum quem-

vis, quo artificio per aquas in officina

pj

|. mnds Wt

ferraria ltalica prun& continuo quafi folle

excitantur ; vid. Journ. des Sav. tomo I, p.366.

At at (

Referri huc etiam debet ventilator Halefii,

à m

I

aptus ad purificandum aérem, de quo vid.

(

f

Di&. de Mathem. 89 de Pbyf. Prognoftica

f

ventorum magno numero leguntur apud

Franc. Baconum de Verulamio , in Hifloria Ven-

& M 1 'Pi

forum.

326.

fh

m

[l)

Diuifio ventorum prima ad Geographiam

il

Ípe&at, qua nempe alii fünt. cardiaale: , alii

ïela

Jl

U

hi,

collaterales , plagarum refpectu , ex quibus

W

wim cr q

ad nos veniunt. Philofophi quidam apud

&

Ariflotelem , Meteor. cap. 13 hoc refpectu vni-

n

Q

1

cum tantum ventum admittebant , iníana

n

ceérte

U

SONO AC VENTO.

395

Ctrby

"

'certe ratione ; quia ventus tantum fit aér

qua]

€m in|

motus. Zberiales apud Strabonem duos tan-

l MlMdl f

M

tum recipiebat; fibi oppofitos, Boream &

UM

iNotum.

Poéte Greci & Latini quatuor

A. Mif

appellant ; Auíftrum, Eurum, Aquilonem,

j

CDtUS t

& Fauonium. Zmdronicus apud Strabonem in

SVefisquo

turri oéctogona octo ventos diípofuerat.

TCl ope

Plinius, lib.1I, cap.27, & Seueca, Quaft. nat. lib.V,

QUi a.

duodecim recipiunt.

Fitruuius habet vigin-

"Wiendt, a

ti quatuor ; hodierni naute tripinta duos;

M r

atque etiam plures.

In Phyficis autem Car-

L t tiun

dinales quatuor appellationem Vitrusianam

lm D dig.

"Ircbited. Lib. I; cap. 6, merito retinent, quam

OXüm qu.

& Athenienfes olim íecuti funt, vid. Zarem.

5 i Of

Geograpb. lib. L cap.20, vt ille , qui prodit ex

i quí ole

meridie, vocetur Zfler; qui ex plapa oppo-

T L p d

fita; Septentrio ; qui ab ortu folis &equinocti-

at H

ali, Solanus ; & qui ab occafu folis eequino-

d quwi.

€tiali , Fauonius dicatur; deinde qui inter hos

Propnolta

funt Collaterales , fecundum eundem aucto-

rem ; INO quilo , SO Eurus , SW Africus,

W qu

Hiforia j

& NW Caurus , appellentur.

327.

Veteribus quoque familiaris erat diftribu-

h

tio ventorum in $fatos , & non Statos ; illos,

Jeonmu)

velanniueríarios , vocabant, qui quotannis

candisd

, &

femel, certo aliquo tempore , ípirarent ;

veluti Ornithiz ; Chelidonie ; Rhodones ,

yuidan

qui fentirentur cum rofe florent ; Etefiee ,

rf

bus fpi-

bt ; 1

qui Qngulis annisin diebus caniculari

rarent ;

S(W

394 CaAr. VI DE MOTY AERIS;

D

[

rarent ; ac ardores folis lenirent ; & horum

gm&m

quidem cauffam , vtpote aquilonarium , Ari-

uV

floteles & Theopbrafius a liquatione niuium &

n

glaciei füb vltimo feptentrione , & fpiritu

gis

niuali in altum füublato ; repetierunt. vid.

jnio

l

Plhyf. Gotb. p. 3215 Magirus, pag.307. . Vo-

au&';reï

"

Ya

X

cantur aliqui etiam Prozincigles , qui proprii

(

funt foli cuidam prouincie , ob montes , a

AU

jl qu

quibus reliqui venti arcentur , aut ob angu-

N

Ítiam regionis, neque proin fe late diffun-

dunt.

Ts um

328.

qys Gone Y

i, qi

Sed magis notanda venit diftin&tio vento-

rum a recentioribus peregrinatoribus dete-

df d

w o

&a,ex qua venti per totum orbem terrarum

funt vel I Generalis , vel IL, Periodici, vel IH.

mán, ht

Vaviabiles. . Ventus. generalis & conflans , Pa[fat-

du aln ranfg

Wind , per totum annum deprehenditur in zo-

pf

netorride maribus, flans per oceanos. Ae-

di

thiopicum , Atlanticum , Pacificum, & In-

dicum, eadem femper celeritate; cuius cauf-

brim

fa vnica eft Sol.

I

A

1nr

A

Sit enim hic in puncto

aliquo eequatoris ; atque exinde atmofphe-

AU

It

Jn

M

ram fibi fubiectam calefaciet , vimque elafti-

cam aéris imminuet, vt frigidior aér ex par-

A

te boreali tam ; quam ex auftrali , in hoc

TR

- 1

gequatoris punctum irruat ; fed interea fol pro-

(f ü

greditur, & tractum aliquem longiorem ca-

Wa ( T

lefa&ti aéris in hoc efficit Fauonium verfue

bt

(

extenfum , qui pariter minus elafticus eft;

lg Li e

[

& a folano fe infequente premitur ; ex quo

1nant-

TV 4

SONO AC VENTO,

395

lent : &

"d

t

manifeftum eft, aérem in hemifphario bo-

Oafium j

one n

reali vrgeri a duabus plagis, feptentrione ni-

mirum & íolano ; vnde ex compofitione

006 Q p

inotus ; (P. Ij 106.) ventus orietur perpetuus

Beliernr

Aquilo ; & ex pari ratione in hemifpherio

035 V

auítrali conftans Eurus ; quod ipfum obfer-

It ) qm Pmp[

vationes perpetuz docent; nifi quod circa

00 monts .

litora terrarum continentium pauce qua-

DEU

dam anomalie dentur; & füb aquatore ipío

u difin.

idem hic ventus generalis fit folanus ipfe.

'Talis anomalia memorabilis exiflit circa li-

tora Guineg& in Africa , circa quee& ventus

dinin v

generalis , qui Aquilo ad folanum accedens

Tstnbts (s

efle deberet , reuera eft Africus.

Ori-

TUem r

tur hoc forte ex folo Guineee arenofo ad-

t v ]

modum , vehementer a fole efítuante , &

i, nj

diu eítum conferuante ; ad quem idcirco

nditrin -

locum minus. refiftentem aér circumiacens

xenos, M.

impellitur. Interim tamen binc efficitur; vt

ium, X l

duo hi venti fibi directe contrarii zquili-

t; Qu at

brium aéris aliquod producant in amplo fpa-

tio inter Guineam & Americam interiecto,

ic n p

]e aoj

latitudinis borealis a. quarto ad. decimum

vinqud

radum extenfz, eiufdemque meridiani cum

It at d

Í

n

fülis Hefperidum.

In hoc fpatio domi-

frdli, i

nantur fülmina , imbres, procelle , mala-

interet^

cie , f fübito excipientia , flantibus fzepe

longit

ventis dire£tionum omnis generis ; id quod

yomur?

ex fundo huius oceani, magnam copiam ma-

g elilti

terie fulmines eructantis , proficifci de-

mitir;

lfec.

D

329.

qu0

396 CaArP. VI DE MOTY AERIS;

i p

d

329.

sl a

um g

Ex his igitur palam fit , ventum genera-

lem minime oriri a motu terre vertiginis;

Bu

qui atmofpheram aliquanto poft fe relin-

Nam

qu r

iC

quat , veluti nonnullis vifum fuit.

M

terra atmofpharram non poft fe relinquit in

i

mucat

toto motu füo annuo, cur igitur hoc face-

retin motu diurno ? deinde ventus

enera-

wf s

d

lis, vti vidimus , non eft Solanus , fe

Aqui-

mcigslus

lo vel Eurus; quorum directio mutatur ali-

EW

b s remo

quantum pro vario folis in Ecliptica loco ;

eneralis percurrit , in minu-

Jnivej

porro ventus

to fecundo pe

:

es 8 vel r0; punctum aequa-

qu hucinmy

V, d)

toris autem in eodem tempore 1427 pedes

Parif. (P.I, 79.) Si denique hoc ita fe habe-

Iffüf j

n

u

"

ret, tum vbiuis terrarum , in omnibus mon-

tium excelforum cacuminibus , folanus per-

Em

Qr

L

petuus fpiraret , quod contra omnem e

experientiam.

Efficitur etiam ab hoc ven-

lr

li

to generali, vt naute ; Indiam Orientalem

p

ex Europa petentes, multum euagari debe-

1;]

fsl

DN

ant, diícedendo ad Tropicum

apricorni

WL

h ag

víque , vt quantum fieri poteft, hunc ven-

m

1]

tum effupiant ; reuertentes vero in Euro-

'Tum

m dj

am multum ab eo promoueantur.

làp.

etiam illi; qui ex Acapulco ad infulas Phi-

V ln

Mi

tll

l5 pc

lippinas nauigant ; iter hoc 15oo mill. Ger-

man. fine vlla velorum murtatione 90 dierum

um

mm[ V (

NUM

tempore tranquille abfoluunt , regredientes

q

vero longos anfractus ; extra zonam torri-.

anm

T

LLITS

[

SONO AC VENTO.

397

dam, feptentrionem verfüs, querere & ven-

tum generalem euitare debent,

Ventum i

330.

T. Vertgr

&

ol f

Periodici venti deprehenduntur in folo Oce-

1 füit, Ngü

ano Indico , vt hic denuo videas

" Telin li j

; quantum

infüle crebra interiecke venti'

generalis ce-

Mtür hoc f

conomiam turbare pollint;

VL [here

pe Pacifico,

in Oceano quip-

nullis terris diflin&to , inuaria-

15 d Áqui

tus hic le

( Wt dj

vti etiam in Oceani In

ges fias , & folis viam , fequitur ,

dici parte auftraliori,

At

ab infülis remota. Hi

igitur vocantur etiam

Wrt, i mng.

" mniuerfarii ,

Belgice -Mou[Jous , ;Motiones ,

DI a

qui hunc in m

odum periodos füas confuetas

* 147 peig

abfoluunt.

Ab Aprili ad finem Seprembris

vt o dul

víque , per

fex menfes , inter Sumatram &

Tidos mar.

Madagafcar

perpetuus fpirat lenis Eurus; re-

Qs er-

liquis autem

fex menfi

bus directe contrarius

omnem af

Caurus. Similiter deind

ealternant inter Mala-

b hocver

bariam & finum Perfic

Orientder

& pluuius , deinde di

um Zfricusimpetuofus

.

recte contrarius Aqui-

apori d

0 ; lenis &, ferenus

2

.

ä

inter Zanguebariee ]i-

apriui

tora & Madagaf'car

Fauonius , & non dire-

, lunc'e

&e contrarius Eurus

?

prope Siam ; Malac-

o in p

cam; & litora Chinen

fia, Africus atque ite-

r J

rum ireéte contrariu

s Aquilo.

Quotiefcun-

infil

que inuertuntur hae Motiones

; aér in non-

o m*

nullis locis quietus perfi

ftit, neícius quafi

T

quorfüm fe inclinet ;

fed in aliis locis defi-

nunt venti fümmo c

um furore, & (íübito

nj

Qnin

P'agam oppofitam occupant, Horum ven-

]

|'

toruin

SUWA'

308 CaP. VI D& MOTV AERIS;

torum p

eriodicorum cauffa nondum extra

ant:t

Vi

omne du

bium pofita eft; videntur autem.

i

endere a montibus, e

orumque exhalatio-

li

( um

bus exípirant 5

I

nibus, quas ftatis tempori

tiii VW

t

tum etiam a refoluta niue.

uis, quid *s

T

331.

sitt,

« UC

aqu

i

Variabiles tandem venti fine omni cognita

fim c 0

funr lege;

fed reliquas zonas peragrant cum

qitscs ao

b vllo comprehenfa, varia-

as o

mira, necdum a

tione & directionis,

& celeritatis , & dura-

ö

qui in

ferius in atmofphe-

tionis ; precipue

Yanumn -

ra obferuantur tant

a laborant inconftantia ob

dificia, & reliquas circum-

$um -

montes , filuas ; &

Mu -

flantias, vt nihil ce

riü vnquam ex illis de-

fuadente Halleio , íemmper

Aptatirans

duci queat ; quare;

confiderandi fünt fu

periores, qui in haec par-

pl

ticularia non ita incurrunt.

Cauffas agno-

ia

(cunt hi venti omne

s illas , atque plures ad-

$-) allegauimus.

Nos

huc , quas füpra (32

Vi f-:m:;

hic'Tubingazin valle ía

tis patente ad fluuium

tiquata m

ircumdati in vicinia

Nicrum fiti fumus ; €

lerctiiss

"

montibus mediocribus ;

qui hiatus fatis an-

ii s

uftos habent verfus plagas

NW;SW;S;

]l. German.

r t

- fed in diftantia & circirer mi

Lond. 66 l ü |

realtum , a

verfus N iugum montium p

& filuz den-

lt5 quisi

Stuttgardiam víque ex

tenfum ;

At plumas

ua(i, que a pulcbris

fie, nobis imminent q

deinde verfus

f

fagis nomen acceperunt ;

RI d

ludit ille montium

ad 3 mill. Germ. nos inc

a nigra

T0 od

qui Silu

f mmmm

h

ä; filuarum traétus altiffimus ;

iCX UT 3

*":*.i

PI

Ü

J

SONO AC VENTO.

399

ndim at

entur qq

dicitur ; ad S denique nos denuo obuallat ,

Je exhiis.

in diftantia 14 mill. iugüm montium ver-

fus O re&ta exporre&tum , quod Alpes Sue-

Éw

vicas vocamus; vt itaque fola plaga orien-

ulis, quantum anguítus vallis hiarus per-

mittit, nobis liberior fit relictus.

In his

itaque vrbis noftre. circumftantiis expertus

1 comit

füum, ex numero annorum nouem mediog

Brant um

l, Vr

arthmeticos capiendo , fpirare apud nos

N

quolibet anno

dies

dies

imdoa.

n o

Fauonium — ér.

Aquilonem

— Ij.

Solanum

BA 60-

Caurum

—

II.

us at

e lls d-

Africum

RPE 26-

Auíftrum

—

II.

Septentrionem 20.

Eurum

—

i, at

6.

hiacpt-

qui faciunt fimul 210 dies ventofos, vt lí-

i o

beri a ventis fint 155 dies.

Juts q-

u N

332.

Vt de celeritate ventorum iudicare etiam

d um

n viot

aliquanrum poífimus, ex captis in Anglia

is fist-

obferuationibus conftitit procellam impetuo-

fiffümam anno 1705 , meníe Auguíto , per-

currifle in quoliber minuto fecundo

es

]. Ge?

Lond. 66 ; aliam magis adhuc furibundam

xlrum;

.irdt

81; quod quidem experimentum inflitui-

tur plumam permirtendo violentize venti , &c

t

i

m

j VCW

V

fpatium: menfürando , quod illa abrepta in

tempore aliquo cognito percurrit. Sed huic

qu

fcopo exactius obtinendoinferuit peculiare

j5l

h

inftrumentum ; füb memometri nomine co-

P. Il

Cc

gnitum ;

CaAP. VÍ DE MOTV AERIS;

s

400

J

gnitum , qualia iam inuenerunt Huetius hx g

louru. des Savans 1722 pag. 175 ; Perill. L. B. imena,

De WWolff , Aérom. $.182; atque alii , quosiy, g

viderelicet in Diüiom. de Matb. &$ de Pbsf.;(ljnit. *

Meam merhodum definiendi numerum pe-,;; AUt!

duma vento abfolutorum expofüi in Com- o 24

alb qonat d

ment. Acad.. Petropol. Tomo IX; pag. 352.

finz me 1]

333-

Denigeqgdt

Follis vulgare inftrumentum eft ; fed per- ij li

vtile tamen , quo ventum quaquauerfüm fj gix

verno in fl

emittere poffumus.

Conítant illi plerum-

que duobus planis ligneis, corio fibi ira

f homent f

ETH

combinatis vt diduci & comprimi poffint ,

adeoque aér inclufüs ad exeundum per an-

Vrf n

uftum tubulum cogi; accipiunt aérem fi

aperiantur, reddunt iterum , füb venti for-

ts A

1na , fi complicentur.

Quamuis enim li-

Wt i

num facile aérem. tranfmittat : (P.L, 382.)

ts xbl

fitramen celeritate compreífionis, vt aér ; qui

Wris m, d

tempore aliquo opus haberet ad lignum pene-

put, df b

trandum , multo citius per foramen apertum

ii hm «

tubi , nullo impeditum obftaculo , effluat ; at-

ROE (f )

que per idem hoc quoque multo celerius

"rf

interiora, diductione ab aére euacuata , oc-

ls ii

eupet, quam fieri illud per lignum pofhit

f vl v

non abíque mora.

Ventum igneum efhice-

UT

reartificio füpra (P.I, 380.) docuimus. Omne

Wglm:

incendium paullo extenfüm femper comi-

tem habet ventutn vehementem , ob vim

tl

LT

5

(

1 )

]

gla&icam aéris ab ipne imminutam (Sïfö-z

ü,q

OTy AERIS,

SONO AC VENTO.

401

Renerünt p

& hinc aérem externum denfiorem huc vi

99175 Duri

H5 atque al

Lfga irruentem , quod teftatur etiam 7erula-

)

qu

wüus, Hifloria ventorum ; & Frid. Hoffmannus ,

* Aitth, i j

D

&ndi nümemm

)

in Obferuat. Barometricis , Operum qomo V ,

"

pag.19. Arbores multo difficilius fternun-

1 CIpifl i. Q

l

tura vento rapido tempore hiemali quam

D hg,

eftiuo, quoniam hoc durante foliis indutee

funt, atque adeo plus aéris moti recipiunt.

Denique qualitas ventorum accedit ipfis ex

weft, fed»

ilis locis, per qu& fpirant; hinc Fauonii

1 quiquaueri

frigent apud nos, quamdiu niues tempore

lat li pleri

verno in filua nipra nondum diffugerunt ;

, 0no fibi

fed hument fimul

prmi polli

nos adueniunt.

» quoniam ex' maribus ad

idum per a

yunt aárem

Vtilítates tandem vehti habent vix enu-

füb venti fot

merandas.

Aérem a putredine liberum fer-

mus enim |

vant, eundemque inquinatum purgant ab

u .a

omnibus exhalationibus noxiis; noftris pro-

ynis, Vt at

pris etiam , & materiam fulmineam difli-

adlignumpe

pant, eítufque folis in eftate fiepius into-

ramen apd'

lerabiles leniunt ac temperant.

Vapores

culo , eff,

tranfferunt ex vno locoin alium, atque fic

.qulto o*

tellurem exezftuanterm irrigant; calorem etiarri

re euacuti/

hieme terris diffitis frigidioribus aduehunt ;

4

er Tignun?

femina variarum plantarum circumferunt;

m ignen

atque in altiffima tecta difiiciunt, vbi paul-

jocuimu ^

lum quid terre na&a illa lete germinant.

m fempü)f

Vix poteft exprimi quanrum debearus ven-

entem ; P'

tis in nauipatione ; in 'molis alatis , atqué

alis machinis, quae ab illorum vi commo-

nminui

Cv 3

ventur.

CAr. VII

402

p

ventur.

p a

Homines refrigerium fibi procu-

rant flabellis ; fabri ferrarüi augmentum igni-

w

D

r

DÀ

bus íuis follibus ; agricola fruges purgat a

fl

flipulis leuioribus & puluere vanno, quam

ali

]i

ex Germania Gallie illatam primum effe di-.

am

eit fua setate Celeberr. Nollet , l. c. pag. go15

653 m

uanquam alias Zirgilius, Georg. I 166, my-

pgiiirgm if

f

icee vanni iamv faciat menrionem , qua,

&

?

vti interpretes in notis addunt, eft vas vi-

fnri

i

ex

mineum latum , in quod ruflici congerere

m&ö w

g

frugum primitias folebant , & Libero facrum

g

facere; vnde myftica dicebarur.

-

Ts t

CAP. VII.

Nurart

DE ELECTRICITATE.

p

]

AT

WA Wi

335*

",..M

(T QR

1

u

Ui

L

ntiquitus cognita iam fuit proprietas ele-

Á

€tri, quod füccinum , aut ambra citri-

T

na , hodie. vocatur , qua , cum fricatur il-

[UCL

l

lud, paleas , feftucas , atque alias res leuiu-

Ículas , ad íe trahit atque allicir, aliquan-

QO

dlict,

diuque retinet. Recentioris eeui Philofophis

t

hec indoles denuo, & cum cura feculo no-

m (

[

Ls

Ítro digna , examinata non vera folum , fed

polm

A

aliis porro haud minus mirandis pheenome-

Ti

m

m

nis comitata, deprehenía eft, qua omnia

Q CAm

fimul fümta corporis alicuius Elediricitas vo-

MUU

cantur, feruato nomine ab antiquis ad nos

h

deriuato.

Tültig

I

Eít igitur hodie gletiricitas cor-

f j

d

porum

"A

DE ELECTRICITATE.

403

0 f w

fDentum p

porum quorundam ea proprietas, qua at-

tritu, molli vel valido , perfricata , vel a

D65 Dünas

VIDn0, qus

fole aut alio igne calefacta, aut etiam per-

cufía & icta , vim acquirunt cum omnibus

imum e[il

» f ZI.)",;

corporibus non electricis communicandám ,

res varias leuiufculas ad diftantiam aliquot

hbt .

pollicum attrahendi & repellendi , deinde

em , qug;,

e[ i.

etiam in tenebris lucendi, interdiu etiam

fcintillas e&iciendi ; atque inflammandi , has-

BRU

que virtutes lonpiffime propagandi.

as

LWQ ïmm

proprietates fingulas totidem demonftrabi-

iab

T

mus experimentis.

336.

Notari autem

recipue hic debet, cor-

ja

ora omnia diui

4

l

H

dupliciter hoc refpectu.

unt enim quzedam zletrica per fe, Idiole-

us l.

Grica, aut Elethrica proprie fic dida,

qua per

rictionem & calorem electricitate

m acqui-

qora d-

runt.

ticimr j

füccinu

Talia maxime cognita hodie fünt,

m modo memoratum , quod omnia

Tes ln

, ditpi-

corpufcula exigua & leuia, fumum quoque,

allicit, fibique adiungit ,

excepta fola flam-

Tilofops

fecuo o

ma; Gemmse, adamas preíertim ; & rudis

magis quibufdam ele&ricus vifus eft quam

um , ^

politus; Cryftallus; Refinz; Sulphur; Alu-

Dene

men; maxime autem Vitra, quorum alba

g o

quadam egregia fünt, quadam vero non,

thridi v

colorata mínusgenerofa obferuantur , ob ad-

1uisa y

mixtas metallorum calées; illa, quibus mul-

niin |

tum ineft flis alcalini, celerrime humorem

M

Cc 5

es

Car, VII

yl

404

ex aére attrahunt; (P.L, 242.) & hinc parum

üit

i

j w

nl

?I

valent; vid. Celeb. Jaitzius , von der Eledri-

damd ü

!

citet , pag. 95 porro Porcellana; Pix; Refi-

u

0a Colophonia; Cera fignatoria ; Animalia

ján o

viua pilofa & plumofa, vti feles ; canes;

fcäcnbm"u W

aues; denique etiam fericum nigrum , aut

coceruleum.

Pro corpore autem electrico

P/iw:ïgf:w ,

habendum eft tale , quod in aliqua diftantia ;

cuyts p

non immediato contactu , attractionem ex-

fl at

erceat; in hoc enim adhsrent quandoque

d & Mil

puluifculi quidam agglutinati, ob fcabritiem;

gt i d

Sunt de-

corporibus reuera non electricis.

m Ü Db

inde reliqua omnia non Electrica per fe; (ed

gannum ls

mum o

ld

l

Kle&rica per Communicationem , Symperieledri-

ca , vel Eletirifauda , quae nempe electricita-

Qu g

hii

tem non acquirunt. dum fricantur, fed eam

recipiunt a folo propiori alio corpore per

Tf

frictionem & calorem ad electricitatem per-

Y

l

ducto; qualia füunt Animalia glabra, Meral-

UO

|

Ja, femimetalla , candefacta etiam , T'erree;

n

Pulueres , qui ob paruitatem fricari neque-

ho

unt, tum illa corpora , que aliquantum ca-

"1

Mümuä

"

n

l(

lefacta mollefcunt; omnia fluida, & humen-

BU 20

tia, vel madefacta. Sapius difficile eft de-

ADüm

u

FW(

terminatu , queenam corpora per fe fint ele-

t ts

€trica; queenam non ; filet enim aliquando ele-

fiitams

h

€tricitas , que alio tempore, ac alia tempe-

ii

D)

W]gr, |

ftate , Juculenter fe prodit.

Ita ex. gr. ob-

9 ) law :

T

feruatum eft. a .. Celeb. Du. Faj , magnetem

ts

non nifi fricatum & calefactüm fimul figna

al

:

ddoni

H"m

electricitatis edere.

Quo fxpius tentatum

quod l

D

DE ELECTRICITATE.

405

& hinc j

füit corpus aliquod ad electricitatem eden-

Vor de H

nt; Pic

dam,eo etiam celerius eandem rurfüus oftendit,

quafi habitu acquifito, quem iterum perdir,

Jf s Ángi

fi diu otiofüm iacuerit, obferuantibus 7Muf-

| fs a

fibenbrekio, Bofio , Nolleto.

H "igfumm

dütem la

337-

Primo ipitur , cum in tradita definitione

du dluni

tradonem et-

corpus perfricari debeat , aut calefieri: de

frictionis & calefactionis hicinftituende mo-

t quadq

do & Aecbarifmo erit agendum.

Quodfi

Tj

igitur corpus aliquod per fe fit examinan-

os Dd

um , illud libera manu ad papyrum aut

pl

pannum laneum , fricatur, ac attenditur ,

H

il

:

k dricitas

num leuiuftula alliciat , nec ne.

Si vero,

quod fréquentius vfü venit ; corpori non

f eam

electrico electricitas fit concilianda, hoe eft,

pote pet

corpus electrifandum : tum plerumque ad-

j t

hibetur vitrum. — Quod vt prius ipfüm ele-

1 M&V&l-

&riferur , plurimi hodienum . adhuc opti-

1, L ettt

mum effe putant , fi hic quoque attritus li-

Ari neque-

bera fiat manu , & capiatur tubus vitreus , al-

trantum ct«

biffimus, apertus vel claufus vbicunque, lon-

& humen

gus 20 vel 30 pollices , diametri 2 poll. vt

cile eide

tantum finiítro pugno commode füa extre-

(v (inrde-

mitate teneri queat ; nihil enim porro huc

[ u'(mdüïle-

fit £.

facit amplitudo tubi , craffities autem limbi

qlia *

Y2

Vel X

ll;

Tum is charta pura ; aut

] ex. gw ,

panno laneo ; defüper fricetur fortiter, ita

ag

tamen vt definat frictio, cum manus fricans

n fll'üuï üghä

defcendendo ad manum tenentem peruenit

quod tamen non perpetuo requiritur; hoc-

iUS WW

La

C 4

que

Car. VII

y yl

406

que fzepius repetatur.

'Tum tubus hic val-

s;f

«t V

de fit electricus, attrahens aliquando ad 12

; o

(s

A^

& plures poll. egregiamque electricitatem

[r

?;f[( l

ts

g

communicans cum corporibus quibufcun-

f.^

que fymperielectricis , cuius phaenomena

n

l

)l

i

degere licet in zotis , a Celeberr. Muffcbenbra-

Kio Experimentis Academie del Cimento adie-

d

£lis , pag. $5 aut in Celeberr. Defagulierii Cours

de Pbyf-. Experimentale , Tomo Il Lett. X; pag.

ia z]gT:M

380 , in Diflertatione hic inferta ; qua Do-

finis i

£tiff. hic Auctor premium Academis Bur-

digalenfis de ele&tricitate reportauit.

Si

31n0do tubus hic fit mundiffimus in tota fua

Y d

fuperficie interna & externa , ficcus , leui-

vldorm:

gatus ; & ; fi opus fuerit, fpiritu vini ante

Bd d

elotus & probe exficcatus.

Sunt vero qua-

] mudiit

ram corpora, que a radiis folis calefacta

w d df

vim, perexiguam quidem , oftendunt teíte

Gs

3Boyleo , de atmofpb. corporum pag. 9: alia ca-

d. wn

didiora ouo incubato non fiunt ele&trica fi

tün

terantur , frigida tamen íünt valida, veluti

TOi

reíing vegetabiles , terreftres ; & fulphura;

lt

T0

alia e contrario vehementer debent incale-

at

TU m

ícere , vt füccedente frictione aliquam ac-

litez ag

cipiant eleciricitatem , veluti lignum Gua-

Ten

bini

jaci; buxus , ebur , offa, cornua , balenz;

p p

conchz , corium ; pergamenum 5 lapides;

marmor,; in quibus frigentibus nihil virtu-

M

tis poteft exciteri , forfan quia in hoc ftatu

V gs

W

aliquantum madent , & prius calore perfe-

üs|

uTrn(

&e fünt ex(iccanda.

Ita etiam calamus an-

[

eri-

DE ELECTRICITATE.

407

Ubus hi

ferinus ; per duas horas calidee fornaci im-

liando dy

ofitus , deinde vehementer ac diu perfri-

lectriis

catus panno laneo, fiftula (üa pilum crifpum

quibuiy

arripuir, obíeruante Scbillimgio , Mifcellan.

Diügnos

Berolin, anno 1727 ; pag.334. — Alia etiam mal-

Muft hais

leo percuffa, & icta, vim adipifcuntur, vti

Jntifo i.

lacrymee vitrez incudi impofire , & aliquo-

ii u

ties concuffz;; tum & placente fulphurez,

5

& cera fionateria ; Celeberr. — Kratzenftein ,

x qu -

Jhbeoria Eletir. f.13.

k u-

m

358-

sin t

Porro deinde alii fuerunt artifices , qui;

qts, ii

vt laborem haud exiguum prioris frictionis

TE

brachio dextro ferendum , imminuerent ;

OU^

machinas veríatorias & tornatorias conftru-

r

xerunt , & corpus in quo excitanda eft ele-

WR

Cricitas, tatn per fe; quam ad communica-

TT

tionem, celerrime circumrotant, vt aliquan-

a d

tum etiam incalefcat , vti Thermometri ad-

d, vl

moti ope cognofci poteft. Fir hoc machi-

dulpus

n& ope, per duas rotas , vnam maiorein ;

ent ia

alteram minorem, funis ductarii auxilio com-

[jguam *

binatas, quarum illa ab homine robufto ver-

mum G

tenda eít, vt ad minimum in vnico hore

,,2 ) hij

minuto 120 gyrationes abíoluat , & mino-

1* lh

ris ea magnitudo aífümenda eft, vt hec

nii d*

ex. gr. abíoluta gyratione vnica illius abfol-

jn Dx W

uat nouem , quo facto hec minor rota; vel

dore E

axis, fimul cum corpore examinando ; quod

sidem axi iunctum eft , tempore vnius mi-

| ca]amü;

Buli

Ej

yi

408

Cx«r. VII

"

M

j

« f

nüti primi conuerfionibus 1080 circumage-

tur. Cum itaque hoc mechanifmo corpus

pOW

fricandum celerrime rotetur : frictio obti-

netur admouendo ipfi leniter volam manus

foi t

lrl

probe exficcate ; aut pannum laneum , aut

M

X

j

puluinum ex corio vitulino pilis equinis ex-

« u

Y

Qd o

co&tis , vel plumis fübalaribus auium , reple-

li

tum ; ipfi maching affixum , & vitro me-

f d

diocriter appreffum , poftquam manui, aut

s as

huic, terre Tripolitana.fübtiliter pulueri-

fate, velcrete ificciffimee rafe ; vel amyli,

(0, d

COLQTRO

aliquid fuit füperfperfüm. — His ita ordina-

valen dut

tis vitrum bene fricabitur , & infignis ele-

um b d

K&tricitas orietur , cum aliis. non electricis

ha mà

communicanda.

Rurfus alii cylindrum vi-

tj

treum, fülphureum, aut, quod melius exi-

!

,

j

ftimatur ; fphaeram amplam vitream , dia-

hd. t

M Mïf,ml

Uf'f:f/ïl

metri 6 ad 17 poll. aut porcellanam , aut

a

globum alium idioéle&tricum ; rotant ope:

N

linidg

plectri, vel arcus talis, quo pandure fides:

i nj

moueri folent , qualem ego machinam pre-

cipue adhibeo, deícriptam a Gordomo , Per-

g.

»ma

15

$N

fucb eimev Erklerung der . Elettr. pag. 145 vti

précedens machina deícripta etiam eft ]. c.:

[

plum

T

p^g.6; necnon in Kratzen[leinii Tbeoria Elettr.

:

pag.2. Augetur autem electricitas in fym-

15, fs

perielectricis eo magis ; quo ampliores funt:

MM

tubi & globi fricati ; quo celerius circum-:

N l [

LUS] y

ducuntur; tum quando cum Celeb. Bofio,

1 Ql

atque alis, plures globi & cylindri rotati:

S3ti-

Wpo

M(d

Y

adhiþentur ; quorum excitata electricita

mmu

DE ELECTRICITATE,

409

ftmy

mul fümta communicatur cum aliquo cor-

T0

pore:

Ic iO Obfk

9.

m m

Pro hifce autem pariter ac pro fequenti-

TeQm

bus varie & circumípecte adhibende fünt

QU .

cautele. — Corpus, cuius electricitas excitan-

ID fj

da eft , debet effe ficcum , & calens paul-

A0 m

lulum , nifi circumftantie aliud fuadeant;

IDUI, u

fricandum illud eft: manu plane ficca & dura;

minime füdante, vel etiam panno laneo, fic-

Wlter-

iavl

co, calente , villo ; corio, linteo , charta,

It O.

cotoneo , aliifque mollibus , nihil enim hic

m af

valent dura & polita; & fignum talis tubi

ehircy

iam bene electrici eft, fi aliquantum inca-

n jl

luerit; tum iuxta ipfius longitudinem ad in-

"m

teruallum 1 poll. digitus perduétus ab efflu-

no

viis incurrentibus crepitationem excitet , aut

,

in tenebris lucem fpargat ; fcope fic promotee

m

idem debent efficere. Axem rotationis paral-

N

lelum effe debere axi terrae , nufquam legi,

m pre

nifi in ourm. des Sav. d'Italie, tomo I pag.

, H

290. Corpufcula attra&ta omnis fünt pene-

ris, veluti folia metallorum diffecta , are-

M: N

C

ne, lignorum fcobes, exficcata folia, fila;

r E

plume , prefertim íübalares auium , cine-

infi

res, fumus candela , &c, dummodo impo-

o

nantur pating- vitrez, porcellane, aut fer-

d-

ree ftanno obducte, aliquantum calenti-

J. i

ous; aut fi cum Gilberto , de: Magnete lib. IT

€

] n

i

4p.2, cufpidi acuta , acus magneticee inftar,

r

NNec etiam fücce-

mpof-ita equilibrentur.

dunt

!

CaAr. VII

D; ULE(

410

n

, mal

dunt experimenta electrica vlla , quoties

aení

tempeftas fuerit humida , aut inftituantur ea

AT

inloco humido' vel in magno fpectato-

Yn!

od

p "

rum.numero , immo minus feliciter perfi-

d

ciuntur apud nos hieme quam eeítate , nifi

fj o^

d

foni

.

&t

tempeftas valde fit ficca, ferena , & frigida

ii

340.

]

11f

1C Y

Secundo , attendere debemus ad Commu-

MA IN

CUnn

nicationtm , qus primum obferuata fuit a

Boyleo, vid. Du Fay , AMem. de Paris , 1733

n

f^£ 31.

Vidimus iam qua ratione excirari

potlit electricitas corporum electricorum per

T

hgt «

íe, facile aut difficulter ; prouti hec funt

mapis aut minus electrica; fed dictum fimul

[

hoc

àleu

eft, in quibufdam corporibus electricitatem

nullam vllo cognito modo pgffe prouocari

D)

a

immediate.

irca hec vnica methodus

a

eft ea electrificandi per communicationem

r C

(336.)

Commnunicare autem electricitatem

Vi f

cum alio corpore nihii aliud eft , quam il-

m'—;:;mcor[

lud circumfundere effluuiis electricis ab

m ii

alio illuc deriuatis ; quod fieri poteft cum

E

RE

Tl

omnibus hucufque exploratis corporibus fi-

a

ne vlla exceptione , modo fuerint idioéle-

T

f

M

&ricis bene fricatis impofita , ex iis fufpen-

W

fa;aut alio modo cum illis connexa. Veluti

(ig l( m

Vi

cum laminze noflre machinz imponuntur

Ug "

RW

d

quasuis corpora non electrica, nix , glacies;

w A

(

oma , flores , arundo Hifpanica , menfa

Q

integracum varietate ciborum & rerum mul-

tàrum

Uü]jm m

DE ELECTRICITATE.

41I

ll QU

tarum diuerfiffimarum , aut candelabrum

Yv

cum candela accenfa , in qua flamma nul-

00 fs

lam ab electricitate mutationem (übit ; aut;

lt

cum aquam in cochleari paruo inferius ad-

&llate, f

motam coni inítar eleuatam fpe&tamus. Tta

jf

homo integer , ad idioélectrica non referen-

dus , tali atmofphaerae deriuatiuee , non pro-

prie, poteft quafi immergi ; eaque circum-

73

ari, aut ; vti hoc vocant , ele&rifari , que

u füra

corpora hinc dicuntur eleirica per communi-

eationem.

m

J erctr

T

341.

d t

Sunt Kigitur hec electricis ipfis eequipa-

um m

fanda, quia in hoc ílatu pofita quzlibet

Vtem

obuia corpufcula leuia pariter alliciant , re-

at

pellunt , fcintillas eiiciunt, non fecus ac ele-

holus

qoem

rica per fe ralia. — |Norata interim per.ex-

perientiam hec eft differentia , quod efflu-

ridiem

via electrica multo facilius & copiofius com-

qum

municentur cum corporibus non idioélectri-

irics 2

cis , quam cum idioélectricis ipfis ; quo

otelt cim

enim electrica per fe funt generofiora , eo

minorem copiam in fe recipiunt eleétrici-

porïbusü

y ii

tatis affufe. X Hinc per communicationem

tis ff

pix , fulphur, cera fignatoria, vitrum , fa-

g W

cie fericee ceeruleae aut nigre , nihil fere;

aut parum admodum , electricitatis in íe

u

X; gü:ä)

imbibunt, fed torum flumen atmofphaeree

electrice illibatum vlterius dimittunt, vnde

yerumt

etiam ha fericae faíciae ; cum antecedentibus;

u

opti-

f!

412

Car. VII

optimum fünt füftentaculum illorum ; qua

at f)W

"

Wa u

WK

electricitate perfundere cupimus.

Hinc

etiaan homo electrifandusaut incumbere de-

Turr

ia

bet eiufmodi fafciis , aut infiftere placentee

picez , vel fülphurez , aut etiam eiufinodi

igffllf ia

fafciis, vt ne vis electrica ab ipfío vlterius

m

j

)

propagetur, ífed in ipío maneat coércira

a

l

hie i

]

[*

quafi & inclufa.

d

342)

j m

ia st

Tertio igitur iam occurrit Aftratlio & Re-

pulfio , obuia tam in ele&tricis per fe , quam

e flo pl

chio lpmo;

per communicationem , vti reliqua omnia.

vt nec 10 J

Harum vtraque apparet manifefüffime ,in

tubo vitreo ; libera manu fricato, vel in

itlr ampan

a,

machinarum aliqua rotato.

Iíte autem tu-

bus arena ficca repletus definit attrahere ni-

1 Redeoque ,

r

"

M

l

,

1001

fi in diftantia 2 pollicis ; excuffa illico are-

na, attrahit vt ante.

[

f

Explicatur hinc iu-

cundum illud experimentum ; quod a Gor-

p

dono vocatum eft Sonitus campanarum eletiri-

li

CU5 , & defcribitur l. c. pag. 38; hoc enim

Toud Y

fequenti modo peragitur, quem enuclea-

tius defcribam , vt vera electrifationis idea

IHIHEJLME

exinde acquiratur.

p

EE

i

Cum cylindrus vitreus;

puluillo affricatus, rotatur; concipit is lar-

p

b

qkn

gam virtutem eletiricam per fe , (336 & 338-)

At

quam communicat cum adiacente propius

In

!s

T

)

j

lamina ferrea , ftanno obducta , (240.) &

m

fuffulta a fafciis fericis. (341.) . Haec itaque

hts

1

ET

L]

Ij

lamina iam eft eletirica. per communicationem ;

J

:

aut

DE ELECTRICITATE.

x43

llotuy, ,

aut fymperieletirica , atque fic omnia preftat,

LfIQUS

quaz a corpore electrico

fe agi poffünr.

Ricumber

Huic lamine connexa e

h

fili

errel circa

((vny

ipfam circumducti ope ; campanula ; que

u Plat( H

laTl e1y

hi

igitur electricitatem pariter recipit per com-

l

1nunicationem ; quamuis ipfa per fe electri-

ipfo vlt

Dd COdQ,

ca non fit. (336.) Hec campanula vicinam

habet aliam , verum aliunde ex prominen-

ti brachio ligneo fufpenfam , neque conne-

xam cum braclea ferrea, vt ne fiat fympe-

Miv

rielectrica ; inter vtramque deinde dependet

e filo pulfabulum ferreum, ex eodem bra-

YU

Miqu a

chio ligneo; &

feparatim quoque a bractea,

anfelifre

vt nec in hoc vis electrica deriuetur.

llla

fitb, i

igitur campanula , fola. ele&rifata per com-

Áeatem d.

municationem , attrahit pulfabulum füfpen-

at nt-

fum , adeoque facillime mouendum, (339.)

quod cum clangore alliditur, at fimul fübito

f inare-

a u u

repellitur, vt-ofcillatione fua attingat alte-

ram campanulam non electricam ; curm clan-

quir.

manm &

gore pariter , fed ibi fimul electricitatem

füam deponat, & noua ofcillatione partim,

p; t

nouaque partim attractione, vtpote vacuum

jem cnutlx"a-

iam a vi electrica priore; ad priorem cam-

Afationi

panulam denuo accedat, lufumque hunc re-

ndrus vt

petat ; vt fonitus alternus audiatur , & icti-

oncipt &*

bus quidem fenfibiliter crebrioribus ; quo

56 Ó

mapis fortiori rotatione electricitas increícit,

cente p

]

(338.) donec omnia definant. poft aliquod

tempus, quam rotatio ceffauit. Spherulee

Hactf

ligneee aut vitregs füper aquam electrifatam,

mmunimti(ä

-

natau-

y

414

CaAr. VII

du

natantes ; attrahuntur a dipito non electri-

fintla d

fato , fequunturque huius curfüm ,

uod

i

ita eft explicandum.

Globulus is electrifa-

aiis ii

tus deberet ad fe trahere meum digitum ex.

eüm a

r. quod cum fieri non poffit dum retinetur

tlis, 33

d

igitus: aecedit ipfe globus ad digitum ; vn-

af

de manifeftum eft, attractionem etiam hanc

Fomfrnr]i

effe mutuam & reciprocam , & globum z-

tlf

que attrahi a dipito , ac digitus attrahitur a

zw:mfarpora'ï

globo. Vid. Experim. Academie del Cimento ,

vfato.

p4g.$$. Quod eodem modo etiam f in

fs Ym

Magnete, eiufdemque attractione. (P. T, 247.)

Y a, d

Ex hifce motibus, & acu magnetica gyros

quiy o

ducente, cum eleéctricitatem nacta eít , edi-

t Qd

dit anno 1750 Imaginem motuum celeflium vi-

H

a

u

ribus ele&iricis effidam , Celeb. Biucklerus.

o

l

174

U

(

343.

h

uartío nunc excutiatur Lux , cum eiectis

"'Tubus

igitur vi-

$cintillis , & inflammatione.

p

LU

treus ; cylindrus, vel globus , no

E

u , aut

COntn

à

in camera obfcura ; fricati ; fimul ac electri-

fantur, lucent ibi quam maxime, in quo

enesq

loco frictio exercetur , quam quoque in aliis

Qurammé

fübinde locis; fi ab aére vacui fint, magis

"

(

NI

Iu

ettmmm intus lucenr ; & lumine vibranti il-

&L gf

luftrantur ;.conftat enim , effluuia electrica

ttlüte

copiofiffime ingredi vacuum ; dumque in hoc

Wtf

operantur , vitra extrinfecus pigritiam in.

electricitate oftendere.

mavü

f

Si corpori materia

&i

electrica. perfufo admoueatur digitus ex. gt-

dep

TU

"

vé

DE ELECTRICITATE,

415

vel clauis ferrea bene polita, propius: tum

E

fcintilla eiicitur cum crepitatione aliqua ; &

T Qu

dolore quodam digiti , coniun&ta, conica;

5 df

d

cuius a

ex ad digirum verfus eft ; f

in;

etiam ta

l

e fymperielectricum fua fponte

E

lIt

tillas, & lucem eiicit conicam , vti enfis in

Itum.y.

cufpide & acie füa ; atque ftella octogona, e

Jum l

tenui lamina metallica exíciffa , & in fuften-

um a.

taculo fuo corpori electrifato impofita. Quae

llitr 4

autem corpora fcintillas eiaculantur ; fünt fe-

dntf,

re fequentia: Metalla, Cutis humana, Cu-

niu

tis viuorum aut mortuorum animalium , Ca-

H

ro cruda, affa vel cocta, deinde Vinum, A-

t 0s

qua, Spiritus vini; Mercurius, Poma, Py-

d ed.

ra; Cerafà , Lac , Butyrum, Cafeus; opor-

i t

tet autem femper ; vt alterutrum horum fit

electrifatum , alterum non , ab vtroque enim

ele&rifato nihil fcintillarum editur; ita ho-

mo electrifatus ; admoto alicubi digito fibi;

d

tv

non fcintillat ; nec etiam lignum fcintillas

prolicit , hinc in

q, U

continetur,

pracedente catalogo non

d-

ing

Inflammatio dei:de commodiffime pro-

eindis

curatur in effentia vegetabili, aut fpiritu. vi-

1 mggis

ni; hic enim infundatur parua portione coch-

yant *

leari argenteo minori , & fic admoueatur ele-

gt

á——

&rifatee laminz nofltre ferree , in ea diftan-

jeund

tia vt fcintille oriri poffint , a quarum pri-

j

ma fi fpiritus non accendatur, cochlear hinc

j mid

& inde paullo moucatur ; atque ita effectus

P. III.

cor-

"a

p

Car. VII

416

bisde x

confequetur.

Si vis electrica debilis fuerit ;

iæ,qW

cochlear non repleatur integrum ; ne partes

suen n

eius omnes madefiant , adeoque debiliores

^

ij

proiiciantur fcintillulee ;aut cochlear aliquan-

tum calefiat ; aut incendatur ante fpiritus ;

Áihi t

füi.dqu

zurfüfque extinguatur, quam admoueatur. Si-

mili modo incenduntur oleum oliuarum ,

qu i s

uefactum, &c.

Vid. Gordor , l.

butyrum liq

c, pag. 52-

[dem hoc abfolui etiam pote

J i

eníe nudo;

cuius mucro appofitus fit cylin-

tnais s

dro fricato, & cochlear cum fpiritu vini ad-

ii

Ita quoque homo electri-

qid d

motum capulo.

fatus folo digiti füi apice fpiritum ab homi-

quimp

grodop

ne alio non electrico porrectum in flammas

a t

coniicit.

345*

10 a

! d li rj

i

Quinto fequitur Propagatio ; q

uc ad infi-

Hec pera-

n Á

nem diftantiam exporrigitur.

gitur affigendo catenula

m ex filis ferreis cori-

i.

u

lonpgum , etiam hi

jfï

nexam, vel funem pre

lsj

enim corporibus non electricis accenfentur ,

altero füi extremo laminz ferrea machinze

Ti th Dd

Tif

noftrz, illamque ex filis fericis ceruleis vel

p

CObf

h-

nigris ad clauos ferreos füfpendendo in pa-

xietibus fpariofi cuiufdam conclauis , aut im

Iionibus., c:

«irem liberum , ad longitudinem aliquot

4 Batim j

centenorum pedum , immo víque ad jooo

1 ptingg

Vel etíam idem hoc vnum extre-

RUNM

pedes.

mum manu fua capere poteft

homo electri-

tnr. &;

fatus, alterum vero pondere annexo fufpen-

At

di ex annulo füi ferici

Admoueantur

R i

o

*

DE ELECTRICITATE.

417

bilis fu:j(,

deinde huic alteri extremo reä leuiufcu-

» ag

le , que minime attrahentur

P

"

fimulac

s

autem roratione electricitas vigere incipiat ,

: alich,

viuide fübfilient ; orientur fcinülle , & ab-

ts

folui poterit inflammatio, vti prius dictum

Jueau

fuit; atque hec omnia in temporis mora ali-

o[amg,

qua vix fenfibili.

Gd

346.

u

Nunc igitur pe

r experimenra -flabilitis

I ln.

omnibus illis , quae ad Electricitatem referrí

d-

hodie poffunt : videamus porro breuiffime,

p d.

quid ad eius 'Theoriam facere queat , nom

o hn

quidem penitus abfoluendam , hac enim in

funna

profundo puteo demería adhuc iacet , fed

ad tentandam folum , & aliquatenus attin-

endam ; quibus adiiciemus ea, que monen-

| if

a hinc & inde adhuc occurrent.

In qui-

Wi

bus maxime fequemur Celeberr. MufJentiroe-

IQ

kium , qui , dum aliorum de hac re inítituta

um

accurate expendit, &in propriis experimen-

j

tis magna copia

erficiendis elaborauit, opti-

midi

mus hic iudex eligi poteft. Videntur itaque

T

experimenta omnia id primum edocere,

lo nj

confiftere ele&tricitatem in fuübtilibus exhala-

g, at

tionibus , que in corporibus idioéle&tricis

n

m

partim delitefcunt , partim aliunde aduolanr,

c d

i

l

artimque iterum auolant , atque fic omnia

m *

euiufcula illuc adducunt, deinde ruríüs ab-

d

ucunt.

Qo*

Si igitur motus ex crepitatione ,

eX0 [UAP*'

attractione , & repulfione , oriatur : turba

u

&c fa&a vt per tot

am atmofpheram ele-

"

Dd a

&ricam

"CAPF. VH

yt

[4 418

q

- &ricam diffundatur neceffe eft. — Sed que-

gt in:

|

(nasrt

nam natura eft horum effluuiorum ; vnde

(4

inotus hic ipfis

conciliatur ? Fluidum cor-

j

g

Wt

oreum conftlit

uere hazc effluuia multis ra-

afficiunt enim omnes fenfüs

um oD

; tionibus patet ;

hOlC V

-humanos ; quia

ore & palato accepra fapo-

rem acidum produnt; &

nares odore gra-

um

ao d

veolenti fpi

ritus vitriol

i,aut phofphori, oc-

*eupant; au

ditum feriunt crepitatione ; &

yis, d D

Jiín & nf

nonnunquam exp

lofione , qu& ad 100 paf-

videntur oculis adheerentes ;

m, U u

füs pertingit ;

qnammm,

]ucidorum pen

icillorum inftar, in corpo-

rum angulis & apicibus ;

tactui denique re-

do eedrcit

aut lenifli-

nesplini

prafentantur vti tenuiffima tela ;

mum flamen ; corpora cingens.

joneti a

347

Vif

imii o

Ele&ricitas in idioélectricis excitata diu

v

'»perdurare poteft, fi heec fint in aére libero

D

W

ii

j

W TE

& ficco conferuata, in tubis nempe vitrels ;

& fieuiente gelu, vltra horam, in globis au-

d

tem amplio

ribus per 12 horas; fi vero pan-

COTp0

w

nis inuoluantur laneis ;

& vitro includan-

vt i

N

tur , cera Hifpanica fignatoria ; fülphur; co-

i qiig

hec vim attrahendi feruare poi-

Qür vittle

lophonia,;

funt víque a

d decem menfes, quod tempus

0 ft

rehendit effe

egiteons

plurium tantum horarum de

Guerikius.

Si phiala vitrea ,

ongiori collo

Ü lF?l[O. [-;(

preedita ;

ad dimidiurmn impleatur aqua 1on-

modfn

tana, frigida;

non fluuiali , & orificium oc-

It nf

aníeat

Yil

'.cludatqr cera ügnatoria ; per quam tr

tenue

DE ELECTRICITATE.,

419.

L s

tenue filum ferreum in aquam , atque ele-

Ordm T.

&riciras rotatze fphaere per hoc filum trans-

"ludhn ;

mittatur in aquam aut immediate , aut vero

ia fhijjs

tubi ferrei ele&trifati ope ; hec copiofiffi-

Jj i

mam electricitatem recipit ; & fzpius per

Ka.

56 horas conferuat. Haec phiala quando ca-

? odort h

pitur vna manu , filo ferreo autem propius

fphor i

admouetur altera , fcintilla exploditur í2e-

1tige , d

viens, & mirum in modum vehemens;

o pi

Idem fit infundendo aque loco mereuri-

as

ym, oleum tartari per deliquium , vrinam,

a

atramentum , &c. Exiguam autem hoc mo-

dnge r

do electricitatem oftendunt arena , grandi«

dj lal

nes plumbi, oleay &c. Vid. Celeberr. Muf-

fcbenbrokii Inflitution. Pby[ice , pag. 208.

348.

g n

Plumula filo fufpenía intra vas vitreum

i Xm

fimplum , duplum , immo fextuplum , ab ad-

EO

moto tubo fricato allicitur , manifefto in«

| gïoï&xs D)

dicio, effluuia ele&rica non ambire tantum

| veue

corpora, fed per interiora eorum penetrare,

) n*

vti hic per tot vitra. Idem efficitur in flui-

dis, quod patet , fi eadem plumula includa-

illphllï: *A,

(emu p

tur vitro füperius aperto ; quod operculo

cauo fit te&tum , cui fluidum poffit infundi;

od £

d

pergit enim etiam fic plumula moueri a tubo

fricato. Deinde, vtcunque tanquam lene

»oca

u 1

aliquod flamen , aut fübriliffima tela , heec ef-

fluuia raétui apparent : (246.) nullius tamén

of

venti actione difflari aut abigi poffunt ; veluti

jun Fm,

3

com-

T

Car. V I;l

420

commoueti fe a vento rapido etiam radii

st f

d

CU

folis non patiuntur. . Ex quibus concludere

licet, quanta fübtilitate effluuia electrica fint

v

[:

f&

HJNJ

predita.

Per idioélectrica autem reliqua

parum penetrant hec effluuia; nifi illa aqua

fU

prius fint madefacta. Eadem porro quia per

A

IN

li

fpatium $ooo pedum excurrunt vix interie-

f

yi

&ta temporis aliqua mora: (345.) iterum pa-

tet, illa effe mobiliffima , &

proinde flui-

(uhn. D

diffima.

349.

cowm

fs Gd

Ad fricatum corpus idioélectricum exci-

]

folnorem !

tari non folum effluuia, qua in hoc corpore

delitefcunt , fed aduolare huc etiam aliunde

Tuletmyn

of

alia ex aére , atque ex folo fübiacenti, exin-

de poriflimum probari poffe videtur , quia

r n

eim v dl

machina eleéctrica folo , afferibus , lapidibus ;

glaciei , & terre libere ; impofita multo

&ib

W

M VT

maiorem copiam electricitatis colligit , dum

ï

nempe h&c corpora tranfitum materise ele-

4

N

Q

éricae permittunt, (341.) quam fi machina

üfim'f;. Y l

lii

& operarius infiftant placentee picec ; quo

cafü parca efficitur electricitas ; prohibito

eoona

edng

nempe affluxu exhalationum externarum ; ità

vt fluidum ele&tricum difperfum videri pof-

fit per aérem & omnia corpora, que in fu-

Ni;

perficie fünt noftre telluris. Idcirco vt cor-

mper

pora idiodlectrica perfricata vim oftendant

Iï[fuum-

fuam , neceffe eft vt fluidum electricum vn-

b

decunque liberrime poffir aflluere atque ef-

C m

abfol-

Qgere , hoc eft , circulationem fuam

vere,

&In

i

DE ELECTRICITATE.

421

tj

vere. Hinc igitur omnis generis corpufcula

Condis

letrio;

electrica adducuntur , atque dein auehuntur,

uod vt fiat, requiritur omnino vt effluuia

m r

electrica cum ipfis corporum particulis mi-

Í l

nimis collidantur ; eaídemque abripiant fe-

0 Qu

cum per folos enim meatus tranfeundo cor-

lt ia

puícula fecum non abriperent.

fremmpa.

5j0.

]i f

Celeberr. Du Fay . obferuauit , ab electrico

corpore attrahi ad maximam inter omnes di-

Qm a

ftantiam fafciam fericam nigram , deinde ad

X (oot

minorem reliquas hoc ordine, albam , cee-

m dlunte

ruleam , rubram ; colorem vero ipfüm nihil

1j £X

huc facere exinde liquet, quia omnes hz fa-

f, QU

Íciee aqua madide , cera vel gummi oblitze,

(f

—

eadem vi alliciuntur ac repelluntur ; tum

NU

etiam quiain album iniectis variis coloribus;

,üm

per prifma vitreum feparatis, (223.) nullum

xie d

attractionis aut repulfionis obíeruatur di-

ao

Ícrimen.

Maior itaque attractio dependere

u9

hic videtur a maiore pororum obítruc&tione,

colorum tiné&turis inducta, aut a diuería vi

prohxm

um

electrica ipfarum tinécturarum.

T

200

quæmff

Nullum corpufculum ab idioélectrico , au

f0v

"

fymperiélectricoante repellitur, quam attige-

| olt

rit füum attractorem , aut valde vicinum ipfi

irioot

actum fuerit ; cuius deinde materia electrica

e atf*

circumfüfüm & imbutum abigitur demum;

deinde in aére natar; donec aut cum hoc; aut

( ä:

i

4

cuin

)

CaAr. VII

422

cum alio non ele&tricoin aére volitante, com-

—

XM ) i:

municauerit acceptam fuam electricitatetn ,

vatd

atque fic orbatum vi fua prima denuo a prio-

liti; i

re attractore alliciatur ad fimilem fortem

(

Gd

fübeundam. Hinc igitur due particulee, ea-

"i

[]

dem ele&tricitate circumfufe , repellunt fe,

Hii

fi agere in fe mutuo ob diftantiam poflint.

TU

Hinc porro , quoniat eiusmodi particulge re-

du

pulfz in aére ficco aliquot minutorum tem-

pore electricitatem acceptam feruant: pate-

il

CU

re poteft aérem hanc non adeo promte in

fe ab(orbere , adeoque corporibusidioéleri-

eordis

cis effe annumerandum ; (341.) quod exinde

freget

1

etiam confirmatur, quiaalias omnium cor-

o hn

As J

porum electricitas per aérem tanquam cor-

Bími,

!

!

pus non electricum, fubito diffiparetur ; nec

wnélf

ermomentum vfpiam durare poffet. Quon-

VT

jiam porro in aére humido aut a pluuiis,

auta multorum hominum exhalationibus ;

lnP

parum electricitatis. produci poteft : (339.)

confpicitur ab his humoribus abforberi ; quic-

fn

quid vis eletricz aéri ineft, neque quicquam

u

eius aduolare poffe ad corpus fricatum , fe

[

illud folum fri&tione excitari ; quod ipfi cor-

quoni

dics Y

pori fricato modice ineft. Plura non addi-

Mu

mus , fed cum Celeberr. Mufcbenbrakio fta-

quandue

tuimus , preeftare hic iudicium fufpendifle ;

dongc ab experientia plura erunt detecta.

tbos q

2$2

Wmnr

Merentur tamen hiftorize tam , quam vl-

Teny

.

i

terioris illuftrationis cauffa , indicari adhuc

I

tantum

DE ELECTRICITATE.

423

ts

tantum hec fequentia. Primo experimentum

lricits.

illud , quod füpra (347.) defcripfimus , in-

04

n

ventorem haberipfüm Celeberr. Muffcbenbroe-

m (

kium , & vocari folet Idus fulminis eledricus,

t

Gallice Coup foudroyaut , Experimentum Com-

Xelln

motionis , aut Leidenfe , quia & fcintilla edita

n pl

magna eft, & ictus cum illa coniunctus ter-

T culen

ribilis , cuius percuffione moriturum fe cre-

IQ [f

debat Celeberr. Au&or , neque eundem totius

hW

Galliz pretio fe repetiturum aiebat ; ita iun-

NI

.&uras ille manuum atque pedum, cum pra-

t

cordiis & inteftinis contuderat quafi ac con-

It

fregerat. Ictu fimili in caput veruecis dire-

iU Q

éto hunc fübito enecauit Delor , auemque

d CUr-

Abbas Nolletus, vid. Did. de .Matb. &9 de

It

Phyf. tomo 1, pag. 224 & peculiarem tracta-

-um de hoc Exp. Celeberrimi Winckleri , Ster-

Qu

Is

cke der Ele&vifchen Krafft des W/a[fers. Per hanc

TW

conquaflationem violentam neruos emortuos

B

j

in paralyticis animari iterüm pofle fufpicati

m

fünt quidam , vnde ad curas Medicas hoc

yicqd

experimentum pertraxerunt plurimi, contra

um , &

tumores ex frigore, immo contra podagrarmi,

ii

quorum agmen duxit ClarifJ. Sauvages , Me-

dicus Montis Peffulani; vid. Experiences fur

n

Ali-

ho

P Elettricité par M. fallabert , pag. 376.

quando cum aliquo effe&u, fi fides relatio-

p

du

nibus conftet, fzpiflime autem fruftra ; ad-

hibitum eft metuendum hoc remedium ; qua-

re non defünt, quibus imprudenter illud ap-

r

folum

j d

.ï

;1

plicari perfüafüm fit, putentque non

fulmen

tu

p

»

yl

Car. VH

424

a

fulmen hoc ele&ricum ,fed debiliorem etiam

electrifationem , funefta effe poffe egroto ,

Q[Te 'LE!äi'tï,

qe

h('w

auctis doloribus , fexui prefertim fequiori.

(

j

Vid. Ditliouar. l. c. pag. 2265 & Scbefferi , Die

goi

Krafft und. Wirckung der Eletricitet bey gelebm-

pem d

ten Gliedern , auno 1752 edita.

exadi

353-

vugeit

Secundo occurrit Beatificatio, quam Celeberr,

jg p

Bofe, Witteberge ita vocauit; cum electri-

feifus

NG

fando perfonam in eum perduxiffer ftatum,

'vt circacaput fplendor materice electrice ap-

d d

pareret nimbi inftar , qualis capitibus fancto-

«entem ,.

rum & bearorum appingi folet. INon autem

fimi, a

eodem , fed paullo inferiore; fücceffu repe-

Yendong

titum fuit hoc experimentum à Monierio ,

hr m

Deloro , hocque folum productum, vt a

fronte duo penicilli lucidi eminerent in te-

(Jï?iü(»'ü! j

i

nebris , quod Moyfificationem appellarunt.

Vid. memoratum Dilionar. l. c. pag. 91; quod

Í

L

ex. illo forfan ortum eft, quia in diuerfarum

K

Al

regionum atmofpheeris diueríà etiam , & di-

Id E]U[f

verfe copiz preftantieque ; hofpitatur ma-

tüm

teria electrica, de quo conqueritur quoque

d as

Celeberr. Mu[Jcbenbroek. Inflitut. Pbyfic. p. 223.

354-

n

Teríio , indicium faciendum eft Experi-

ædlbUc

anenti Frankliniani , quod Philadelphize in Pen-

i pat

filuania primo captum fuit per Beniam. Frank-

Rff

lj

ls

linum. Hicenim pracedens Experimentum

ta-

Kj

L^

Leidenfe (352.) repetens ; & multa varie

te

DE ELECTRICITATE.

425

liorem.;m

te tractans , reperir fulmen illud eoufque

f &

poffe intendi ; vt lamelle aurez exinde li-

quefiant, comitemque huius femper adeffe

n feqm:;

'Cbafft'fil li

odorem fülphureum ; & phofphoreum; ex

n

quo in fuüfpicionem incidit , materiam fulmi-

neam in atmofpheera terrae heerentem . (264.)

eandem effe cum materia electrica , quia ex

vtraque idem odor emanat ; id quod antea

n

jam predixerat Celeberr. Winklerus , Eletiri-

Iu

fcbe Kvafft des Waffers 1746 edita , . 155. Cum

du

autem Ííciret ; ferri. cufpidem globo fricato

MT

ele&rico obuerfam oftendere penicillum lu-

ys nf

centem ; (343.) fimilem fere flammee ignis

Von atem

fatui , cufpides adeoque attrahere & collige-

us

re materiam electricam : imapinatus fibi eft

77 )

fore vt materia fulminea nubium, tonitrua

Un

|

producens, in tali ferro prealto , & valde

dB

acuto , füupra culmen te&ti alicuius erecto,

at

fi fuerit fimilis electricee , talem penicillum

jnq

fit acquifitura , & fcintillas editura , vti in

at

reliquis hoc accidit experimentis electricis.

m)&ä'

Id quod ipío etiam effe&u fuit comproba-

fatut f

tum. A rubigine vero ferrum debet cufto-

tque

diri, aéris quippe iniuris expofitum ; id

'Traheba-

jepa

quod optime fit illud deaurando.

iur deinde hoc periculum ad auertendos ab

eü Lw,

zedibus nauibufque fulminum iétus , affipen-

hie!

do parti inferiori virge ferreee filum metal-

IN

,,,,,

licum , & hoc deducendo , in aliqua diftan-

r

tia ab illis, ad terram aut aquas víque , vt ita

g

!

|

per hocfympericlectricum fulmina fine noxa

J var,.;

eri-

h)

426

CaAr. VII

mun d

deriuentur in haec loca auerfa.

Repetitum

deinde eodem fücceílu hoc experimentum

p

gt

fuir in Gallia, m. Maio 1752 , cum virga

ferrea tenui; placentz picez infiftente ; por-

g

ro etiam in Academia fcientiarum Petropo-

at

litana fiepius tentatum eft eadem primum

u)

]

forte , a. Richmaumo, Membro eiufdem Aca«

-mra&oz

demiz , fed exitu tandem ita infelici, vt ; fa-

Idl

'l

hii

Vr

éta improuiía materize electricee explofione

violentiffBima , nature hic fedulus fcrutator

p

i

fulmine fuerit ictus, anno 1753 d. 26 Iulii

[

ft. v. & fübito exanimatus , lethiferorum ho-

gxgm&u

g, «t

rum ignium przfentiam füa morte, tanquam

alter Plimius , demonftrans. Confer. Samm-

enun f

lungen Elethrifcber Verfucbe bey Gexittern ; 1752.

HU"H? FC

pudni

35

«ll zn*

Finem facere iuuat füccinéta quadam re-

wf

S

Md

cenfione Hiftorica totius huius negotii ele-

&rici fequentem ia modum.

Electri difer-

Ti

tam mentionem facit Plato, & fimul Magne-

D

tis, cum in Tim4o dicit : eadem vatio efi de

Ti

i

] lda

aquarum fluxibus , de fulminum impetu, de ele-

j

&i mirabili illo attra&u , lapidifue illius , qui

i

Mi

m

gt

]i

Heraclius nominatur ; veuera nullius borum at-

j

trattio fit. Cauffam vero fübnectit ; ad quam

Qz/æ "

fi

intelligendam altero Platone opus eft; mul-

Tiam (

toque diftinétius hancexpreflit , quamuis ve-

lretgy

ram non tetigerit ; 7bales Milefius , qui re-

bus quibufdam inanimatis, veluti Magneti,

' b.«

Ele&ro, ob hanc ipfam attractionem ; ani-

ln

lt

inatm

DEELECTRICITATE.

427

Tty

imam tribuit ; Diog. Laért. im vita gbaletis.

erimm:

"nriftoteles , de mirabilib. aufcultation. p. m. 1092,

CU j

defcribit Electrum quidem ita; vt ex po-

Df

ulis arboribus diftiller, fimile gummi ; eo

1 Lt

quod inftar lapidis indurefcat; & collectum

1 pro

ab incolis in Greciam deportetur; fed de

dem À.

attractione nihil meminit ; quamuis Laértius,

m

l.c. lib. L fegm. 24; teftetur, etiam hanc ipfi

Dlofone

fuiffe cognitam.

Cognitam pariter fuiífe

TUTGROT

efio nec non Dio-

perhibetur Zbeopbrafio. Er

Nl

fcoridi.

plinius Nat. Hifl. lib. XXXFIL, cap.25

o

-'gigni illud dicit in infülis feprentrionalis oce-

y lQu

ani, ac a Germanis vocari Gleffum ; quod

r J

etiam Tacitus , de mor. Germanor. affhrmat. Ille

11

aurem porro dicit: attritu digitorum acce-

pta caloris anima trahunt ele&ra in fe paleas,

acfolia arida ; que leuia funt, ac, vt ma-

m t*

gnes lapis, ferri ramenta quoque. Idem fi-

a de-

qmiliter ]. c. cap. 2, memorat ; in Syria fe-

minas verticillos inde facere ; & vocare Par-

m d

|Nure

paga, quia folia, & paleas; veftiumque fim-

.brias, rapiat.

Memoriam porro huius &

tfio d

1, t

lapidis, & virtutis attrahendi, prodiderunt

pofteris , exfcriptor ille Plinii Solinus ; tum

ilis; t

honm ?

Strabo , Geographus, ac etiam Plutarcbus ,

u&ftion. Platon. tomo 2 ; qui rurfüs ad ani-

r

iam quandam , aut flammam animalem;

0

tarm.

in re tam obfcura confugere velle videtur.

?

6

Is

--

.* Ab illa veteris Plïil

o

ii M

-

.f'()phiæ eetate altum

Gui-

onet

:ülentium eft Ele&ri , aut Succini ; ad

ielm.,

p

|

D!M

428

CAr. VII

u^

lielm. Gilbertum vfque , hoc eft, per quindes

cim fere fecula.

Hic autem primus refu-

p

fcitauit hanc indagationem & auxit, in P53-

"T

iMl

fiologia Noua;, fiue Tratatu de Magnete , anno

fUl ]:

1633 edito, vbi libro IL , cap. 2, vim electri-

TOX

b

cam primus tribuit aliis adhuc multis cor-

um d

wv "

poribus, veluti

DEU

mmis , adamanti prafer-

)!

»

tim , fulphuri ,

&

vitro claro ac lucido, ce-

nj

J i

r dure figillari; atque in eam tandem per-

E

ducitur fententiam ; vt putet omnia illa cor-

Di ]

n

f

pora effe ele&rica , quae ab aqua originem

n i Y

duxerunt ; electricam vero motionem pro-

qn yut;

duci a materia corporis, magneticam autem

bac, p

ab ipfius forma , pag. 5;; ex quo diíferen-

d (

tiam vtriu(que diftinéte indicat.

Poft hunc

etun J

1

roximus incedit Otfto de Guerike, ille Ant-

lsgþæ

m

ig pneumatice celebris inuentor ; qui ful-

[

"

T

ATA

phur globo vitreo infüfüm, & fracto huic

RU 00

ereptum , axe tranffixo primus perforauit &

rotauit corpus ele&tricitate donandum , ac

N

B

admota manu fricuit , vnde obíeruauit ,

Bs

omnia leuia cuiufcunque generis attrahi;

t

EU

ífed eadem etiam repelli ab hoc globo;

(l

il

a

porro derexit continuationem attractionis

J j

LT

per fila, crepitationem globi auditu

er-

LOT

"

cipiendam , & igniculos in tenebris fpectan-

filtm v

dos; que omnia deícripta fünt in Experi-

fitntg

meutis Magdeburgicis aumo 1671 editis.

A

[

VOR Y

Academici: Leopoldini del Cimento , in Parte

"mfï:,;i AW

Il Tentaminum fuorum, fola adhuc frictione

1tl-

tqw:'m;;äe]

DE ELECTRICITATE.

429

X qu,

inquifiuerunt in proprietat)es electricitatis ;

LT

'it» lh

in Ambra ; alüfque corporibus ; atque in-

ter alia etiam. docuerunt , hanc virtutem

Itf t

non fequi proportionem duritiei corporum :

m e.

Smaragdum inter idioéle&trica effe referen-

lLs

dum, quod Gilbertus , de Magnete lib. IT, cap.

| p

2; pag. $3»

negabat ; füccinum omnia corpo-

00 .

ra ipfi oblata attrahere;

excepta íola flam-

D.

ma ; falfum effe , quod Plutarcbus affirma-

ltctr.

vit; ilud non attrahere corpufcula oleo

r

illita, vel febo, vel, vt alii dicunt ; affri-

n

cata plantee, quee Bafilicum vocatur; atque

T

hec , & plura adhuc quadam , occafionem

(ienz.

dederunt Celeberr. Mufcbenbrakio illuftrandi

Jl

etiam hoc caput notis do&tiffimis. Rob. Boyle

Ál

longe plurima hic inílituit experimenta ;

[ i

qui Theoriam quoque eorum dedir omni-

m

WE

um hucufque optimam , in Capite de Ele-

Preter

&ricitate , Operum Vol. I pag. 5o7.

WE

Smaragdum etiam Carneolum electricum

u

inuenit, quem Gilbertus l. c. pariter negat

d

mïll

1alem effe ; inuenit preterea, in vacuo etiam

g

perfifere hanc vim , eandemque a calore

mdons

juuari. Zonorat.Fabry; in füz Pbyfica; Stur-

it

müus, in Pbyfica Elethiua ; Kircberus , 2Mundi

) (Pe

fübterr. tomoIL, lib. VIII, fine nouis experi-

n

mentis philofophati funr de Ele&tricitate ;

atque hic prafertim aflerit, omnis generis

metrala ad X & XX libras fuccini fruíto fe

"

M

attraxiffe , quod , quomodo verum fit , haud

fni

M

"]

equidem intelligere poffum ; vid. INota

Har-

duini

CaAr. VII

"

430

jj

1

duimi ad Plimii Nat. Hifl. cap. XX XFII , cap. 3.

gt

"m

Cartefius denique in Primcip. Pbilof. lib. I',

!

$.124, in omnium horum explicationem ad-

at

ducit materiam primi fui elementi.

r

m a

35 8-

g

n

]

' Poft interuallum aliquod magna cum lau-

à

)

7

'.[

de, circa annum 17c0, in hanc fcenam pro-

fs

dit Francift. Haukfbee, & multa diligentia

excoluit hanc, materiam fctiptis , in Tranfati.

f

"m

Pbilofopb. & Experimentis fuis Pbyfico -

AMecba-

, pv

Ex lu-

dicis, 1709 editis , occurrentibus.

RORTY

centi Barometro Piccardi , (P.1, 343.) quod

a mercurii cum vitro frictione oriri iudica-

fpirm v

ide Qu

vit , hoc electricitate ambram füperare fta-

Yl p

tui. Tubum igitur vitreum prímus adhi-

buit fricatum , in quo fortem attractionem

u/zrm

[]

d

4,0]

oftendit aére pleno , vacuo autem valde de-

a

biliratam ; crepitationem quoque , fcintillas

l

n

fenfüm materie electricee in manu ;

»;

ipías ;

[

facie, produxit, poftea adhibuir quo

.

que fphae-

d imitationem fulphurei globi

Iras VitreaS, à

lj

UT

Guerikiani. Stepbamus Gray propagationem

M

d

iandem ad pedes 886 promouit ; puerum

i x (

octennem primus electrifauit, adeoque com-

h,

municationem primus videtur obferuaffe.

) Pr()r

352-

NT

Du Fay, in Commentar. Acad. fcient. Pari-

i

E

fine ; 17335 17345 1737» Ele&ricitatem cre-

V ïnm

didit effe attributum omnium corporum;

A

m

neque defperauit metalla etiam talia efficere;

t

M

qua

b

DE ELECTRICITATRE,

431

Ls

qua nempe per communicationem tam faci-

hj i

le eleétricitatem recipiant. Propagationem

]

ionq

extendit ad 1256 pedes. De meritis Celeberr.

Muffcbenbrakii hac in re füpra diximus. Pri-

mus inter Germanos videtur hic inclaruiffe,

1 CUA

in Mifcell. Berolinenfibus ,. Tomo IV, Io. Iac.

Tf [

Schilling , Prof. Duifburgenfis. In hiftoricaEle-

dl

&ricitatis indapatione omnium diligentiam

füperauit Doppelmaierus , Neu - entdeckte Pha-

ftajid

AMicdt

uomena der Eleiirifchen Krafft , anno 1744 edi-

VY

ta. Inflammatio primum fucceffit Ludolpbo,

anno 1743; Medico Caflrenfi Borutlico , cum

T) Q

m

j

Ípiritu. vini ope enfis nudi peragenda, de-

,

ARf L

inde Celeberr. Lieberkübnio , folius digiti au-

j a.

xilio peragenda; denique Celeberr. Jaitzins

(ISÀ

premium jo aureorum reportauit , anno

[

17445 ab Acad. Scient. Regia Berolinenfi,

R

Differtatione de his pheenomenis perfcripta ,

f

ZAbbandlung von der Eletricitet wad derem. ur-

Jfachen.

dQud

g at

Plurimos egregios alios libros , de Electri-

:

ao

puemm

citate peculiariter editos, preeter eos, quos

quae

|

in hoc Capite iam allegauimus; breui hoc

adhuc comple&emur caralogo. Haufeii No-

&b

vi profectus in Hiftoria Electricitatis, Lipf-

|

1743. Winkleri Gedancken von den Eigen-

(j

fchafften der Electricitet , Lipf. 17445 qui

f

egregius "T'ractatus Gallice veríus prodiit ; in

ecueil des Traités für I Electricité , traduits

COFPG.';?'* J

de P Allemand & de l An

Pa-

AT

älOIS, VI; Par[ie,

rif.

LAP. TIB

M

433 . Cap. VIL pE FLECTRICITATE.

JJM

ri. 1748. Winckleri Eigenfchafften der Ele-

'A

1

&rifchen Materie ; Lipf. 1745.. Gordoni Er-

;

LU

klerung der Electricitet ,

Erford. 1745. Krz-

*

h

w

uhórer von der Ele-

——

B

geri "7uíchrifft an feine Z

B

ofii Recherches fur

T2

SYYY

&riciter-, Hale 1747.

ie de l'Ele&ricité Wit-

la caufe & furla 'Theor

téb. 174

s. Piderit Differtat. duee de Electrici-

T

metho

do Mathematica confcripte, Mar-

TTRA

táte;

burgi

ss

s. Winckleri Die Steerke der Ele&ri-

RTOR Y

fchen

Krafft desWaflers, Lipf. 17

46. Ramuber-

ii Vernünftige Gedancken von den V rfachen

WCXW;

der Eletriciteet, Wifm. 1746. Miilleri von der

Vrfche der Ele&tr. als ein Anhang von New-

|

tonsallgemeiner Schwehre , Weirnariee 1746.

NBv ISW/»/II/;/

Bolii "Fentamina Electrica tandem aliquando

p

Hydraulicæ

; Chymie& vegetabilibus vtilia;

NWitteb. 1747

. IWagneri Exforfchung der Vr-

m

faehen von d

en Electrifchen Würckungen;

Ligniz

ii 1747. Watfoni

Experiences & Ob-

fervat.

de P Ele&tricité;

Gallice verfa & infer-

ta füperiori Recueil , II, Partie, Parif. 1748.

Aas

In quo eodem adhuc apparet III Partie;

bl

Frekii Effai für la caufe de P electricité, traduit de l An«

Nollofs

glo

IS;

Parif. 1748, Nelleti Recherches fur les caufes pare

"N

ticu

lieres des phénomenes électriques;

"

Parif. 1749 Jalla-

Bo

i

berti Experiences fur P ele&ricité, Pari

f. 1749. Bianconii

earumrm

Sendfchreiben über die Electricitet an de

n Herrn Grá*

fen Algaro

tti , Bafel, 1740. Bunfen Erklar

ung der

Ele&ri

fchen vnd Magnetifchen Kraftren,

tuilly

Ti

Lipf, 1752.

&neþ

W

F IONI.S

erqlm

RERVM

t

Q20 yc d9 « od

435

a Klh

|

UET p 99 9. 89:09 . 99 9. 98 9. .

(orjr

* AECHRG UA

al

Vi

EO

.

ondy]

i

Ms M K«

het

3

s ao

?

TICIf

i

RERVM PRAECIPVARVM,

pre .

IN TRIBVS HISCE PRAELECTIONVM

Es

PHYSICARVM PARTIBVS CONTENTARVM ;

R.

Ndiet

AVCTORVMQVE PASSIM AL-

n dt

LEGATORVM

Y

INDEX .

u n

J

INNB. Numeri maiores denotant Partem Libri,

Vil

minores vero paginam.

"Ma

r - —— 9- - n bee

intets

A.

&Uv

V nde

A&i

oni corporis cuiufcunque femper con-

xïllk. 9j

traria & equalis adeft reactio. IL 168

[| r

Acus nautica vel magnetica.

L zoz

ii

eius cufpis & cauda.

ibid.

d

Acuftica fcientia quid.

Ill 347

f. NI d

L 30j

9. yn

4Eolipyle, f. /Eoli portee quid.

d

earum phaenomena cum rationibus.

run

L 30;. íq.

ylt

ZEquilibrium quid.

) 54

vnde oriatur.

L ;4.66

. quando tollátur.

L 67

L $07

Aér quid.

com-

Eec a

p (

1NDEX.

]

434

Mu

compreffus in antlia pneumatica refiftit

?elï

; 17

habet pondus.

L 86 & 309. feqq.

jisd

eft fluidus.

; 308

17-314-

tl

i

[

eft corpus.

iï

D

T qiï

videtur pel

lucidus & colore ceruieo

tinctus.

ibid.

i

I r

As

eít elafticus.

Jgisirt

varia heterogenea in fe contínet.

L 316

m

totum terrarum orbem ambit.

L 317

in ornnibus fere corporibus eft pre-

fiar

Mg&ns d

fens.

T, 318. feqq.

gt

nun

u

am mutari poteft in aquam. L, 321

j

ionis aéris ponderofi

determi-

vedexon

4

pret

L 227

qpiax

natio.

cur eius pondus non fentíamus.

b 32$

guoi

L 335

( RRU

quanta fit illius elaíticitas.

quantum poffi

t rarefieri.

» 337. Íeqq.

ivs?mpiza:ïf

valde compre

ffus nihil elafticita-

Ll

; 338

tis fuze perdit.

T, 342. feqq.

[«r

eius neceffitas & urilitas.

T

aque vel alteri cuidam fluido

IL

116. IIl 15

PIOPQZ;:;,

refiftit.

(

cur, venis animalis infufus , occidar. IIL 23

htiyiy

aéris contipui pre

íffio in motu aqua-

hnicis

rum quid efficiat.

1IL, 37. feqq.

t

intenfitatem lucis, per ipfum pro-

pagate , infigniter minuit.

II], 99

d Eþ,

ineft ipfi vis refringenc.

IIL 194

ü'as : f

TL 343

gj

motus eius duplex.

quo-

INDEX.

435

tll

«uotuplici tnodo deftrui eius eequi-

librium poffit.

III, 390. feqq.

309.1

|

corporibus idioélectricis eft adnu-

]j

merandus.

lII 422

lu

u

illonius Franc.

III, .-4$6

'I'UICS

AT

um quid.

IIl 2;0. & 257

lhä

Altitudo debita quid.

) IOI

Amontons.

L 330. II, 188. 190. 193

L?h

, 69

]if

Angulus directionis quid.

lj

I

eo minór eft, quo maiorem confen-

füm inter fe habent vires.

L73

ij

S

Angulus eleuationis quid.

II

146

m 5

incidentice quid.

III, 84.

13j

]

reflexionis.

III, 84.

135

m

opticus.

IIL,

IOR

] ii

anguli optici eequalitas eequalem effi-

Ill

IOX

E

cit rerum imapinem.

Af

eius amplitudo tota continetur intra

angulum rectum.

IIl

IOÓ6

lu

angulus inclinationis.

IIL,

172

)

refractus.

ibid.

pl

refractionis.

ibid.

proportio angulorum in quonam fit

0 m J

quarenda.

II] 178

u

Antipathia quid.

L 146

qu

Antiperiítafis quid.

L 146

)3i

|

Antlia pneumatica quid.

E-213

eius partes & phaenomena. L, 312. feqq.

5

M

[ u

eius Elaterometrum.

dj 313

l

eius campanse, f vafà recipientia.

ibid.

Aqua quid.

L 241i

J

Ee 3

puram

INDEX.

456

eufit

li

puram f. virgineam narura denegat.

ibid.

ibid.

b

varie& eius fpecies.

Ü

quomodo omnes aquee poffint purga-

Tl.

; 242

(j

aqua pure indicia.

ibid.

qu

ln

an exterra vi poffit comprimi. L; 243. feq.

IN

jio

eft porofa.

; 244

a

H

í

» d

"]

ineft partibus eius minimis attractio. L 246

ArsB;

A

Íf

H

continet aérem copiofum.

L 246. feq.

L, 248

At

audet vi folvente.

per euaporationem non mutatur in

Mv

L 249

eis du

m

acrem.

nec in materiam terrenarm.

;2jo

amï&'m

ibid.

[

du eius infignes mutationes.

1

M

illius vapor quid.

Ia 251

i

continét materiam quamdam fulmi-

nantem,.

b2

d

d

fj

determinatus in aqua ebulliente ca-

L

2$4

loris gradus augeri nequit.

ArcLW

l

cur ipnes exftinguat.

)

256

Á

an ex fola caloris priuatione in gla-

ciem abeat.

L 262.

feq.

I,Z

i

quotuplex fit eius motus.

Wa ;

q

uomodo moueatur propria fua gra-

(

vitate & preífione aqu

arum füper-

TIL a. feqq.

httriy;

incumbentium.

fürfüm-mouetur motu retardato ; de-

dl (

2

IZ

Nmmg [

orfüm vero accelerato.

Ti

eeleritas aque ;

ex tubo prifinatico

ftiorem fluentis. IIL 21

A

amplioriin angu

caulia

|

INDEX;

437

cauffa mótus eius irregularis in fonti-

bus fàlientibus,

L

IIl 22. feq.

Jlll'gæ

ob denegatam in;.vacuo. preffionem

T

continua manere nequit.

Ill 39. 41

f

quotuplici modo aqua , per fytingem:

AA

aufta, eiici poffit.

Ilb 43

]

Ariftoteles. L; 20. 30..58. 86. 92. Il7. À30.

l]u

266. ll 6. 164. Ill; 249. 286. 427.

ul

Ars Balliftica quid. .

Artemon.

33155

[j

168

Atmofpheera quid,

b 317

las

eius altitudo.

ibid.

) A0

diuiditur in regionem infimam , me-

ii

. diam & füpremam.

L 349. feq.

ha

parua eius portio eundem effectum

preftat, ac integra.

l, 339

df

Atmofpheera folis.

Ill 327

eius forma.

ibid.

lu

eius extenfio.

III, 328. feq.

la

Atramentum fympatheticum.

IIl 265

j

Attractio quid.

L 169

od

emphatica.

L 172

E |

.illius proportio.

) 174

f

vari& attractionum fpecies in flui-

u

IS

L 178. fq.

vi r

Attributa corporum quid.

Ls

Y

alia funr indubia, alia dubia.

O)d'

)9

j!

Attritus corporum , f. frictio quid, &

u

quomodo oriatur.

IL, 185. feq.

Afficit fola corpora, in motu pofita. II 188

"

€4

gra-

INDEX.

4538

um

g

gradus fri

&ionum vnde nafcantut.

axü ]

II, 188. íeqq.

Mu

remedia attrituum phyfica & mecha-

nj

nica.

IL 191.

feq.

de

mUlm" W

attritus f. frictio prime & fecun

IL 192

aE

Ípeciei-

deriuande funt exinde

principales

Ts

cauffze omnium mutationum.

IL 194

vtilitates attractuum f. frictionum. IL 194

Es

attritus adeft in omni tubulo & epi-

; I$

Ddcns

ftomio.

bt

maior eft in foramine minori, quam.

in maiori.

ibid.

Jarnerr

IIL, 587. feqq.

fimpi

Auris partes preecipuge.

III, 332

untu

Aurora , f; Ignis borealis.

auiida

eius diftinétio in placidam & coru-

ibid.

fcantem.

fr'g/&m |

continetur in noftra atmofphera. III, 3533

WW

& [

feqq.

altionibus

BM j

nequaquam oritur ab exhal

IlI. 535.íeqq.

Duis

terra.

Bd

i

nec a glacie vel niuibus ter

rarum &

marium borealium.

IIL, 337. feq.

Bl

neca materia mag

nerica.

III, 538. feq.

B

atmo

Cmüül;

fed potiusab

fphera folis. ITL, 33 9.feq.

orealem.

cur femper fibieligat fedem b

III, 339. feq.

li

cur fümmitas arcus aurore borealis in-

]

terdum a vera boreali plaga declinet.

V x

III, 341. feq.

"I

Qnri

&xis quid.

axi

i

INDEX.

439

du

axis in peritrochio, f. axis rotee.

Il 56

9.

axis opticus.

IIL 110

d

vtriusque axis optici concurfu abfolui-

IIL, 112

"T.

tur perfecta vifio.

i

multum extendi voluntarie poteít

]s

axium opticorum concurfüs,

IIl 115

]s

axis incidentiae.

IlI, 172

]1

refractionis.

ibid,

J

B

l

Baconus de Verulamio.' T, 7. 88. 111. HT, 392

Ws

Bakerus.

, 236

j

Balianus.

L 81

bl

Barometrum lucens.

) 274

p

fimplex & compofitum.

) 330

lg

|

marinum.

ibid.

cauffa vel eleuationis vel depreffionis

[

eiufdem.

L 333

)

Barrowius.

IIL, 6o. 65. 73. 80. 140. 143.

W

194. 2j0. 277

Baylius Franc.

L 32.180. 814 344

Beatificatio quid.

( 424

p

Belidorius.

L 162

Bellinus.

m

L 149

»

Berigardus Claud.

L, 95. II 64

Y

ää

Bernoullius Dan.

I, 240. II, 79. 81. 167

.

IIL 9. 21. 30. 289

,3391

Bernoullius TIoh.

L 30. 34. 64. 276. 294

j

IL :67. IIL, 29. $9. 137. 194- 277.

vt

Bilanx vel libra quid.

» 41

quomodo exarinanda.

II, 45. feq.

T.

Il 47

pigra bilances.

Bilances

Ee;

440

INDEX.

Bilances celeres.

II 4

y r

exacte bilancis requifita.

IL, 47. feq.

D

i

quomodo peream plurima onera pau-

a

cis ponderibus examinari poflinr. II 5 2

hydroflaticee bilances.

gl j

Bilfingerus, L, 121. 122. z15. 231 283. I 195

m

Blondellus.

; 1j9. 200

um

Boerhauius. I, 236. 250. 283. 293. 307. 317

319. 338. 364. III; 49. 15 8. 211. 217. 264.

(yia

Borrnerus.

; 307

ülus i

Boérhius.

IIl 362

Csv

Bolis quid.

Il 317

Borellus. Lj; 86. 98. 114. 283. 302. Ib 165

Caceis.

p

Boyleus. L r16..206. 250. 260. 268.. 304

231.: 333. 237..2342«001:354 56

$1. 160. ;3;. 26

I. 406

(

Bradleius.

IL 69

Cz»*äwsv&'m

Bruckerus.

IIL 362

MR

W

AN,

C

Calcinatio , f; incineratio quid.

L 29;

Calor, quenam corpora illum diutius

retineant vel amittant.

I) 29 6-' f'eqo

agit etiam in locum , ab aére vacuum.

Cuoy;

L 297. feq.

o

L 282.286

omnia fere corpora extendit.

C

IL 97

eity:

Camera obícura.

IIb 81

eius inuentor.

Abid,

f

diuifio eius in opticam & dioptricam. III,

v

81. feq.

in

(

INDEX.

441

li

[

in magnam & immobilem ; par-

1)82

Edur

vam & portatilem.

ibid,

l]

earum vius.

cur in illis inuerfie depingantur ima-

lg |

ines.

IL. 83

sl

Campanee vrinatoriz.

L 341. Ib 110

If

Canalium nimis longorum incommoda.

303

III, 24. feq.

I 76,;

IL 71

|| 3o

Caä

ra quid.

Ill 321

h

n

]tans quid.

Cardanus. I, 205. 241. 303. 347. 360. II

XX] M

28. 184. IIb 279

U, 16)

Cartefius.

L 1:0. 27. 110. 119. 237. 253*

) 3

IIL, 89. 97. 137. 178. 189 245. 276

uf !

285. 289. 299

l 40f

Cafatus.

L i:8. Ib 3$

T

Catlinus Sen.

IIL, 324. feqq.

)364

Caflinus Iun.

; 289

Caftor & Pollux.

IlL 322

Cathetus quid.

Ilb 134

ly

incidentiae.

IIL 134

0

reflexionis.

ibid.

96

obliquationis.

IIb 13;

It

Catoptrica quid.

Il..85

y. H

Cavallerius.

L8;

X

L jr. 100

J

Celeriras corporis quid.

eius incrementum & decrementum

lï

L 78. 82

j

grauium cadentium accelerata.

L 98

u

celeritatis, duabus inaffis motis fimul

n

comrmunicate ; ratio.

Ib. 170

ceie-

INDEX.

442

vt

D

celeritas guttulee cuiuslibet;in alueo

qwd

profluentis.

IIL. 27. feq.

g

Centrum grauitatis quid.

IL-:29

Y

magnitudinis.

Il 31

putt

grauitatis commune.

IL, 37

motus.

lb 4j

Cdur

Chalybs, igne durarus, cur fit. durior

g

molli; fed a minori pondere dit-

d

L 23. feq

j

rumpatur.

Il 56

j

UA

Chelonia quid.

IN

Childrey.

III, 327

WR

Cicero.

L-o0-30T

Ciftula paraftatica.

III, 82

qu i

Clairaut.

IIl 194

nil

Clarkius.

II, 167. III; 66. I4O. 268

Fop:m

Clauichordium oculare.

IIL 260

]

Clericus.

L 149

qua

Cochlea exterior & interior quid.

IL 15

1b1d.

V

huius fcytalze.

otentiz eiufdem proportio.

IL 16

cochlea perpetua.

IL 7o

q

cochlea Archimedis.

Hil, 33. f$q.

Q«

Coherentia, f firmitas corporum quid. L, 218

«N

diuiditur in naturalem & artificialem. ibid;

inabíolutam & refpectiuam, f. tranf-

Crir

verfam.

5323

C

Om

illius proportio in corporibus homoge-

neis.

; 225

Comi

huius proportio.

L, 226. feq.

m

Collifio corporis quid.

IL 167

n

directa & obliqua.

IL 168

Cohw

ex

INDEX.

443

luey

ex dire&cta duorum corporum otitur

)z7x

quies , aut translatio directa vtriuf-

]j

que , ex obliqua vero rotatio vtri-

lj

J

víque aut alrerutrius.

IL

168

[

figuras corporum rmutat.

IL

169

li

Color quid.

III,

2jo

F10f

colorum, ex refractione oriundorum,

d

explicatio Ariítotelis. IIL, 249. feq.

a. leg

Senecz. IIT, 250. Cartefii. 1IL, 251

]| f

l

colores non funt neceffarize & immu-

Malebranchii. ib. Newtoni. IIL 2 j 1

feq

UY

tabiles radiorum proprietates. IIL, 255

[lg

quor dentur colores originarii & pri-

[

mitiul.

IIL 25 5. feq.

0 4

Fonrenellii de eorum numero fenten-

p

tia. Ill, 256 Hartfoekeri.

IIL 260

Hj

quando & cur inuerfi reprafententur.

WU

IIL 257

M

d 16

cur ccci aliquando ex folo tactu de

l

illis iudicare poffint.

IIL 258

O

coloribus ineít mufica.

III, 259. feq.

1.l

eorum exprefífio numeris facta.

Ill 260

Mi

eorum muratio fübira inalios colores.

m

III, 262. feqq.

Y

Columna f. turbo aqueus.

) 3j7

43

):

Cognitio rerum quotuplex.

0

Comera quid.

L 550

Comiers.

IIL 55

»

Compaffus nauticus quid.

l1362

f

Conatus excufforius quid.

L,.104.

]i

I, 107

Condaminus.

Oon-

INDEX

444

gt

Congelatio artificialis quid.

I. 261

Coníonantia quid.

IIL 361

cur in eaanimus acquiefcat. IIL, 361. feqq.

cm?ux » M

quomodo cuiufvis confonantie gra-

fj

u

dus fuauitatis debeat in

ueftigari.

IIL 370. feq;

deml'i; w

ii

Ux

confonantia completa & incompletá

Y

quid.

Ill 371

mlietid

Conus vitreus.

IIL 173

(00:40

Corona aurorz.

IIl 54

lj

JS

WW

Corpus quid.

3 2

Wi

eius natura quid.

b

W

diuifio in eius naturale & miraculo-

n

fum.

L5

u

(aUl/

eorum phanomena aut appáritiones

u

uid

3

[;Wm

eorum diuifio in tria regna ; foffile aut

F K

minerale, vegetabile & animale.

L

ciidhmed

W

de eorüm exíiftentia & proprietati-

li

j

x

bus nonniíi fenfüum ope conuinci-

mur.

od

L

extenfio corporis, geometrice & phy-

fice fpectata, quid.

510

NI

non conítituit naturam corporis exten-

t

fio.

ibid:

N

N

extenfio geometrica diuifibilis mente

d

eft in infinitum.

L r

quod in extenfione, phyfice confide-

I

rata, aliter fe habet.

I) I2« eq'

W

licet corpusin fübrilitates admirandas;

h

Hull ingenio comprehendendas;

Dl

poílit diuidi.

hij

Oil*

INDEX,.

445

l4

IH) 1

foliditas corporis quid.

L 16

3ét.

competit omnibus corporibus.

L 16

corpus imperfecte folidum ; . poro-

p

fum quid.

I? ET

l

perfe&te folidum quid.

ibid

3101

lct

denfius quid.

L 318

rarius quid.

ibid

ll j

perfecte folidum non datur.

L 19

II ;

conflatum eft omne ex materia folida

H

& poris.

L-20

M

nefcimus in omni corpore quantita-

h

tem materie propriae.

, 22

lo

corpus homogeneum quid.

I, 24

lj

heterogeneum quid.

ibid.

j

"

omnia fere corpora funt heteropenea. ibid.

Corporis naturalis corruptio quid.

]. 2j

eiuídem generatio quid.

ibid.

T!

eius elementa nunquam annihilantur,

fed perítant.

ibid.

l

corpus omne, fiue motum, fiue quie-

tum, manet in eo ftatu, in quo fe-

mel eft pofirum , nifi ab externis

lo

viribus eum mutare cogatur.

L 26

a

mobilitas corporis quid.

Is 17

ld

Y

eius quiefcibilitas quid.

L 27. íeq.

de nullo corpore dici poteft, quod

abíolure quiefcat.

; 43

Q

nec per fe vllum corpus mouetur.

L 44

D5

1

125;

nunquam per faltum ; fed per omnia

loca intermedia ex priore loco in

dj

alium peruenit.

L 48

magna

446

INDEX.

m

Ü

magna celeritate quoduis in vniuer

Ío

L 48.

n

corpus triouetur.

I, 66

um

......

quando fit in eeq

uilibrio.

o

corpora omnia terre

ftria tendunt de-

orfum verticaliter.

L, 85

Ti u

«s

omnia feruntur ad centrum terre , fi

qgue

hec perfecte fit fpheerica.

L.84

omnia fünr grauia.

L 86

ii

157.1b5 170

u

corpus durum & molle quid. T

s

perfecte durum & molle quid.

I). Ij7

( tu

talia non dantur.

1b1d.

rum & mollium va-

N

corporum duro

«t

riz fpecies.

] 1;8— 160. 167. 168

elafticum quid.

I, 16o. Ib 170

reci'piæ;

eius, vti & mollium corporum , vires

fU

du

ante & poft conflictum , fecundum

qunnt.

Cartefium , fünt eedem.

IL, 181. feq.

Corpus

m

ul

äerfe&e &imperfeéte elafticu

L r6t

n

q

ch

N

er

fecte elafticum non datur. I, 161. IL571

corpus fixum quid.

; 300

Cinesg

volatile quid.

ibid.

elus v

Crfins

defcenfus corporum grauiífimorum

in fluidis impedimenta.

Il 109

adíunt in omnibus corporibus eminen-

Daene

Danzns

tice & cauitates alternantes vbique. IT, 186

eq

has |

corpus lucidum quid.

IIL 77

ibid.

Dlngi

illuminatum quid.

opacum quid.

III, 77. 120

qu

tlis

cauffa ;

Py

INDEX,

447

rf

cauffa; cur queedam corpora fint opa-

l

€a.

III, 120. feq.

li

artes minimae corporum naturalium

]:

orones funt aliquantum pellucide IT 266

T

vnde oriantur corporum ;naturalium

Í

colores.

IIL 268. feq.

l

corpus electricum per fe, vel Idioé-

Wi

lectricum quid.

IlI 403

|ro

corpus electricum per communicatio-

If7

nem,f. fymperielectricum quid. IIL, 404

ii

corpori non electrico quomodo ele-

icitas fit concilianda. IIL, 405. feqq.

^l

$

corpora non idioélectrica copiofius

ID

recipiunt efflluuia ele&trica, quam

idioélectrica ipía.

IIL, 41X

corporum electricorum tam per fe,

quam per communicationem attra-

Coffieny.

€&tio & repulfio.

IlI, 412. feqq-

Ut

; I18

W

Crepufculum fecundum.

IIL 35xr

00

Cuneus quid.

II 17

d

eius vires.

ibid.

Cufanus.

L 347

m

D.

Dalence.

Danzus.

L 346

Ij

ET

Dechales. IIL, $6. 61. 80. 98. 131. 17$

I94. 246. 249. 287. 322. 373*

y

Declinatio vel Chalyboclifis magnetis

" |

quid.

L, 204

eius cauffae.

FEf

I, 20;. feqä

i t ; P, IlI.

448

ÍNDEX,

gf

De la Hire. T, 76. r87. 280. 329. 360. IL,

e[feä':

7. 27. $2. $9. l1l, 168. 209. 245. 247- 304.

if

De Mairan.

TP TIP52653.

nd

Democritus.

Ij ijo

s d

Denfitas corporis quid.

Il 73

IL 97

NG

Derhàmus.

cur zftate deprehendatur minor.

19 9491-98 ;

od

qu

Defagulierius. L 112. 176.1I, 116. 115 25.406

"

Des Haves.

; 103

as

Diaboli Cartefiani.

Despe. feq.

Diameter equatoris terree Maupertuifii

n

L 84.fíeq. Newtoni.

I; 85

qu

aïä

diameter grauitatis.

IL 29

. diameter obiecti adparens.

IIl :or

D

I 159. 165

&

Diego V fano.

IIL 61

Trn

Dighbaus.

Inti

Diodorus Cronus.

L 46

biis

Dioptrica, vel Anaclaftica aut Mefopti-

ca quid.

II 85 171

m.,

Dire&tio , . Verticitás magnetis.

L, 199

Difpaftus quid.

L 68

1

iffonantia quid.

TIIL 361

E

D

obrzenskius.

IIL 29. 48. 55

i

L.329

Ey

Draco volans quid.

q

Du Fay.

IIL $3. 410

Du Hamel.

IIL, 65. 168. 260

Ix

E

Echo quid.

IIL 378

Efferuefcentia quid.

) 275

h

II[, 14-8

h

Ehrenbergerus.

IL 97

Pa

Ei&nfchmidius.

Elaíti-

IN D-E.x.

449

^ T

Elafficitas corporis quid.

L :60

p

perfecta non datur.

L 16

J

imperfecta omnibus fere corporibus

ineft.

ibi—d.

ln |

eius dotes.

I

L 16r. feq.

l

variee de illius cauffa fententise. L 162. feqq.

3^1

Electricitas quid.

HIL 402. feq.

4[40)

communicatio eius cum alio corpore

j ]

quid.

IIL 410

eius propapatio.

IHl 416

l

!

in quo confiftat.

IIL 417

l) jj

qualisfit natura effluuiorum electrico-

rum.

III, 418. feq.

n ]

Elementa cur dicantur corpufcula vera. L, 10

lj

eorum figura eft immutabilis.

L 28

át

Epicurus.

Lb :2

T

Ergata quid.

II, ;6

Euclides.

III, 102. 104. 105. 107. 160

Eulerus. L. 81. 88. 104. 111. 139. Hl 130

11

;

13j. 143. 163. 166. III, 69. 194. 35t

j

fS

353. 360. 365. 371. 377

hi

Exhalationes fübtiliffime füntgraues. l, 86

i

Exhydria quid.

L 357

Experientia quid.

;2

continet obferuationes & experimenta. L, 3

2

Experimentum quid.

ibid.

(feq.

g

Explofio quid.

L 27

"

F.

Fabricius.

III, 162

l;

Fabry.

I, 366. IIL, 138. feq. 168. 261

]

Fax, f fipule ardentes quid.

HEL 321

Ef2

Figu-

450

INDEX.

[n

L 28

PCH

Figurabilitas corporis quid.

u

U

Flamma quid.

; 302

aér atmofpbaericus ei alendee fümme

eít neceffarius.

ejus du

L

304.

cur aícendat furfüm in aére.

L

30$

fs

I

222

Fluiditas quid.

'&xus [

)u

Fluidum quid.

I

:

232

g

attrahuntur fluida a corporibus foli-

dis.

L, 179. feqq.

Ts

V

an corpora fint in ftatu naturali ; cum

WR

fint fluida.

L

234

u

fluida varias poffünt fübire mutatio-

N

FOF»H

nes.

L

235

facile penetrant in porosaliorum cor-

Ton

porum.

L

37

an eorum partes minimae in continuo

L.238. feq.

;

motu fint pofitee.

eorum motus continuus & tempora-

rius.

I, 239. 240

diuiduntur in tenuia & vifcofa.

L 240

Q

in plana horizontali fluidum ftagnat. II 84

articulae eorum fingule grauitatem

Qu

fuam femper feruant.

IL 85

qu

arua fluidi copia in equilibrio tene-

re poreft aliam immenfam.

IL 87

GH

modus cognofcendi eorum denfitates

I] 87. feq. 96

Q

omne fluidum motum rnouetur in

plano inclinato.

IIL 23

moueri poteft aéris facta compreffio-

ne

IIl; 44. feq.

omne fluidura fpecifice leuius

aícendit

Füi

per

INDEX.

451

l

]

. peralterum fpecifice grauius; fine

I

mutua permixtione.

IIL 48

Flumen vel fluuius quid.

L ET

»|

eius alueus.

ibid.

ftatus permanens fluuii,

ibid.

illtus fectio.

IlL 2;. (eq.

|

eius celeritas quomodo menfüretur.

?

?i

III, 2?. feq.

Tl

Focus imaginarius aut virtualis quid. III, 143

realis quid.

HE :

174

j

- . focus fpeculi cauftici f vítorii. IIL, 156. feq.

Follis quid.

III, 400

j

Fons Heronis fimplex & compofitus. IIL 45

ïi)

fontes fuctorii.

) 44

7/]]

Fontenellius.

IIl 256

118

Frictio horizontalis.

Foramen corporis occultum quid.

IL 36

Fulgur, (^ Coru(catio quid.

III, 3506

p

quomodo oriatur.

ibid.

P

Fulmen quid.

IIL 307

lu

cur tam terribilem edat fragorem. 115307. fq.

;

cur ex una eademque nube plura ful-

»31

mina excutiantur.

III, 3508. feq.

lj

cur tam inicertos ductus fequatur. IIL 309

|

quzenam loca fulmini pre ceteris ob-

ä

noxia fint.

III, 309. feq

f

cur fülmen prius videatur, quam to-

nitru percipiatur.

IIL

313

H) 1

effectus.

)

mirabiles .eius & paradoxi

Ill .5x3. feq.

quomodo homines necet.

I

2

314.

di

Fumus quid.

L 302

Funis

Ffa

452

INDEX.

(rnoit [

Funis du&torius quid.

1L ;

i UUHO 'CU

Fufio ignis quid.

) 295

edin

G

L 3;o

agi[ Mi F(

Galaxia, f Via lactea coeli.

H

Galenus.

I7I

um

Galileus. T, 12. 81.

88. 91. 97. :7.2.21/.L

22$

esini

227. 230./324. Ib 38. 127. 163. 16;

qimimi

IL 48. 68. 356. 365.

Gaflendus. L 29.88. 98. 118. IIL 96. 297. 299

gnwm J

;'m?, gm'

Gelu, ad quam profunditatem penetret

st

térram in regionibus borealibus. I; 265

qüiï

Generatio corporis naturalis quid.

Lay

Groi

Geoftroy.

L 283

Greyts

Gilbertus.

Ill, 428

Glacies quid.

L 258

Quenkis

ibid.

Guelnia

aqua fua eft leuior.

fotmaturab aqua, omni aére deftituta. L2 ; 9

continuas ex fe emittit exfpirationes. L 260

Finus

Globus terra , qui penfilis eft; non cadit. L, 88

Hs

eít in eo zequilibrium grauium.

ibid.

Gordonus.

III, 4o8

Halens

L: 362

Hsl

Grando quid.

emnt

eius figura.

l, 563

&

Graue quoduis defcendit in fuo lapfü

Q

motu accelerato.

L 89. 97

grauia tendunt ad centrum terra.

L 85

a

omnia fimul fümta conftituunt glo-

nc)

bum noítrum terraqueum.

TL 87

Tumy

Grauefandius. L, 164. 283. Ib 95. 135. 159

hdo:

184. IlL 8

I4. 18. 53. 83. 9j. 123

I27. 140. 246. 283

hr

Graul-

INDEX.

453

Grauitas quid.

L luä

]

a nullo corpore interpofito poteftim-

Lb

pediri.

]Jil

agit in corpus motum & quiefcens

IIW

equaliter.

L 89

^ 2

quomodo differat a pondere.

L 9o

161

eius immutabilitas.

Dooz

diminutio actionis in grauitate. T, 103. 106

3fb

y

grauiras pura quid.

L 104

TET

L 117—124

KRetret

varic grauitatis cauflze.

ilbts i

grauitas noítra terreftris ad lunam vf-

TET

que extenditur.

L 109. feq.

lj

Greporius.

L 112. Ill-30:.93.

r

Grewius.

] 150

Il

Guerikius.

L. a4531£

L:j

Gulielminus.

Ill 18. 21. 26

Ab

t.t

HI

ys. lo

al

Hainlinus.

IIT, 92..96. 116

D

Halefius.

L 341. IIL 314

Halleius.

L-266. 211. lb 167

I «

Halones , f: Coronee quid.

IIl 287

earum diameter adparens.

ibid.

li

earum colores..

IIL, 287. feq.

) lapfi

NT

earum area.

HL 288

Tté

colo pluuio nunquam cernuntur.

IIl 288. 293

nt gl

necab obferuatoribus longe diffitis. IIT, 293

rumpuntur ab exortis ventis. III, 288. 293

9f. ! N

halones artificiales.

Ibid.

$3. 31

W

halonum explicatio & cauffz. IIL, 289. feq.

cur

6i

Ff 4

INDEX.

454

f CCKJ

cur earum diametri adparentes non

fint conftanter ezdem.

ydtu

III, 2935. feq.

elus

Hambergerus. 1182.26o. feq. 264. IIL 287

Harrifius.

; 96

ij otoí

Harsdortfferus.

IL 55. 71. HL 36. 133

Hartfokerus. I, 184 I57/ 249.- 30t.

337

j ?oü

345. 358. 362. IIl, 355. 8r. 9o.

212

W

244. 254

260

Haukbeeus.

IIL

]

(

Hautefeüille.

430

hnj d

TIL,

234.

u

(b

Helena quid.

TL

322

Heliofcopium quid.

TII,

247

di

Hellotus.

III,

26$

d

Henkelius.

I

220

d

Heraclitus.

L

266

d

Hermannus. T, 64. II 79. 156. 167. 1I,

277

[l

Hero.

[

Hertelius.

2II

137

Heuelius.

IIl 173.

Hoffmannus Frid.

L, 265. IlI, 244. 297.

30j

D03. 154. 243

307

; 214. 23j. 264

Homberpius. I

; $68. 295. 309. IIL, 212. 3o8

Horizontale quid.

II 41

Horopter quid.

III, 114

"

Hugenius. I,

11. 89.97. 113. 122. 132. IL135

138. 143. 166. 180. 200. III,

180. Íq.

65. 178

22j. 230. 232. 238. 243. 246

| lgnl

290. 298. Íqq. 303. feq.

Humidum quid.

; 233

In

Hydracontiíteria.

III,

ydraulica generalis, vel Hydrody

Ta-

In

Inica quid,

IL 3. IIL :

[

pecia-

455

b

fpecialis quid.

lib 2

2

II) 2. 72

Hydroftatica quid.

.L

eius principia.

Il 72 — 121

H) jh

Hygrometrum, vel Hy

grofcopium quid.

»1n

Ul

L 345. l; 108

OY

Hypothefes quid.

)4

J

ibid

T

funt ex Phyfica prof'cribendæ.

L

I46

[) 4

idiofyncrafia quid.

L

266

P

Ionis quid.

)')M

duo eius praecipui effectus.

L

267

i) vl

cít materia , f. corpus.

, 267

feq

[1 )j

eft orauis.

] 46

268

P

eít fluidus.

269

Á !

eft in omnibus corporibus prafens ;

)

270

7

elementaris fcilicet & fimplex.

]

expandit fe in omnia alia corpora. L

271

u

tenuiffimas plurimorum corporum

)

particulas lente diftendit.

L

282

Xl

)

286

j

plurima etiam contrahit.

^l

quandoque tenuiffimas corporum par-

, 295

ticulas rapidiffime mouet.

IIl 321

hu

Ignis fatuus , f. erraticus quid.

AU

nihil incendit, fed odorem tamen ali-

n)[ J

quando emittit fülphureum.

IIL 321

.1

eius materia.

HL 322

»)

Tgnes fatui ardentes ; £. Ambulones in-

cendiarii.

, 322

Ut

Ignis lambens quid.

III, 523

1bid.

I

male refertur ad meteora.

Imago obiecti quid.

IIl 140

Jl

locus eius optime dererminatur €x

j

[0)171

k

456

INDEX.

concurfü duorum radiorum refle-

pams I'C

xorum.

cinnt

IIL, 141. feqq.

Imber, f. ftillicidium quid.

; 358

fris luna

Inclinatio magnetis quid. :

; 207

lüidons

Inclinatoria inftrumenta magnetica.

L 2o8

Turinus.

Inertia corporis quid.

; 26

femper eft proportionalis maffze cor-

felius 1 |

poris.

L

& in quiete & in motueft vna eadem-

g

que.

eft principium refiftendi omni mura-

ibid.

tioni flatus fuüi.

^

Kihes, V

Lgs

Kirfenus.

in corpore quiefcenti confiderata au-

dit vis mortua.

Kotlhuls

L 54

Vaaenter

in corpore moto vocatur vis viva.

b.;8

Vs ]

Infinitum infinito contineri, feníu geo-

Jindels

metrico non repugnat.

Lb-r2

infinirum extenfionis & virtutis.

ibid.

Tudant

Inftrumentum quid.

IL $

linpá

tranfcolatorium quid.

IIL 48

lity,

Iris quid.

H

P

7X

primaria & fecundaria.

ibid

Lpis fs

vtriufque colores.

Lpls qud

III, 271. íe

At Ti

eius periodi tres , infantilis , iuuenilis

& virilis.

IIL, 272. feqq.

eiusiDQentr,

radii ad eam efficaces.

libntis, 1

IIL 276

femidiameter iridis.

III, 279

eius altitudo füpra horizontem. III, 280.íq.

ameN,

( Monrir ,

co depreffior eftiris, quo magis eleua-

tus eft fol.

IIL, 28t

15 o (

cur aliquando vnum modo crus, aut

Vtrig éx f

65 ais

partes

INDEX.

457

Qm red.

m h

clantur.

partes folze cruris in iride conípi-

IL 2382

:

Tris lunaria.

IIl 386

Tüdorus.

HL 134

, [«

Turinus.

I 214. 338

K.

maiïæ COI-H !

Keilius. I, 96. IT, 124. 131. 135. 166. 168. 172

lr

Kepplerus. L 86. 118. 140. 354- lll 82. 89

d. )"

ii

98. I21. I43. 164. 175 178. 196. 197

261. 326. 373. 389

I) u-

Kircherus. IIIL, 247. 260. 261. 377. 380- 392

b

Kirftenius.

I]; 89

d[4 dl-

Kohlhanfius.

HL 174

lu

Kratzenfteinius.

Ill 407

u j

Krügerus. L 253. 281.299.TIT, 309.316.320

1gat-

]u

Kunckelius.

lL 264

L.

äxbïd.

Lactantius.

IIl 209

Y s

IIl 56

1

ïX 48

Lampas.

IIl 103

Ill; 27

Lamy.

ibl

Lapis fulmineus quid.

IIL 516

Lapíus quid.

II 33

[, 271 Íi

Laterna magica, f. T'aumaturga.

HL 246

uenilis

eius inuentor.

ibid.

p feg

Leibnitius, L, 2. 6. $8. 88. 231. 316. I5 183

,

186. 189. 200. HL 194

IIl zj

Lemery.

Il 109- 266

Til agoft

Le Monnier.

I 216

s eleud-

Lens optica £. fpecillum.

IIL 173

IIl :5

variz eius fpecies.

ibid.

us, dut

eius axis.

III; :173. feq.

part

eius

458

INDEX.

mpb

eius poli, f: umbilici.

III, 174

vati

&qualiter conuexa,

f. concaua quid. ibid.

uD

inzqualiter conuexa quid.

ibid

lentis focus.

IIl 207

J

lens cauftica vel vftoria quid.

ibid.

eti

collectiua quid.

ibid.

j

Yif

Leutmannus.

qu

L 284. 346

Leuitas pofitiua non datur.

; 86

(

Libelle hydroftaticae.

IL 85

yl

Liebknechtius.

IIT, 217

Linea libera & non libera quid.

II; ro. feq.

n

directionis corporum quid.

IIl 30

(,:ï

curua vnde oriatur.

N

Linus Franc.

L 127. 1I 147

(

; 3I1I

j

Lipftorpius.

ll, 185

fl

Liquidum quid.

; 233

Locus quid.

l, 36

& |

P

eft vel abfolutus vel relatiuus.

ibid.

relatiuus poteft manere idem, licet in-

UI

terea abfolutus mutetur.

L 3

Madi

non eft füperficies fpatii continentis. ibid.

debet effe fpatio, cuius pars eft, ho-

m

fmogeneus.

ibid.

q

Longomonranus.

II!, 197

Ti

Lucretius.

» 91. 1j0

on

Lumen Caffinianum , f Zodiacale quid.

Q

. Ill, 324. feqq.

vnde oriatur.

cur non olim etiam vifüm fuerit.. !II, 226

Ill 327

Lufciofus.

lil 98

Lux quid.

Ili, 77

triplex

INDEX.

459

Il

triplex eius radius.

IIL 6o

ii j

varia de eius natura fententice.

IIl 61

l

argumenta Ariílotelicorum ; quod

m l

lux fit accidens, refutata.

III, 62. feq.

lil

eft fübftantia & materia corporea füb-

)

tiliffima.

lII 63. feq.

Mu

quomodo a fole aut ftellis ad oculos

lu

noftros propagetur.

IIL 64. feqq.

lj j

de eius procreatione fententia Barro-

vL ?

WI1l

IIL 6;

If

Empe-:doclis, Epicuri & Gaffendi.

ibid.

U

Cartefii.

IIl 65. 7o

u

Newtoni, cum rationibus.

IlL 67 — 70

] jit

dubia foluuntur.

IIL 71 — 76

fuübtilitas particularum lucis.

jf

eius celeritas.

IIL, 79

f

IIL, 79. 30

Y

eius motus eít directus, donec ab

X

aliis viribus alteretur.

IlL, 85. feq.

eius intenfitas.

IIL, 99

T

M

Yi

Machina quid.

IL 6

fimplex quid.

ibid.

l)

quot dentur fimplices.

Il 11

1) u

machinarum vis xaer sZeymr.

IL 7

L.If

onus earum vel obítaculum.

ibid.

quid ad eas vel mouendas , vel in &-

m

quilibrio tenendas, communiter ad-

J

hibeatur.

Il 49— 1

Iu

machine compofite homogeneze &

lh

hererogeneæ.

II, 63. feq.

nl)

machina percufforia quid.

Ib: 374

machinge

]u

460

INDEX.

o

nmiachinee hydraulicee.

IIB 2

machina Ctefibiana.

IIL 44

prim

Magtirus.

i, 98. IIL 272. 279

mil

.

; 184

r

Magnes qui

Maset

naturalis

& artificialis quid.

L )I'Sï

fol

eius proprietates.

L 185. 199. 204- 207

eius poli.

P] 1/86

Mu

eius Áxis.

ibid.

[

eius /Equator.

ibid.

a

ibid.

eius Meridiani.

E r:$7

hf'.if

cur dicatur Terrella.

Mi

quantítas attractio

nis eiufdem. L 188. feq.

Y

varis de illo experientiae.

I, 189. feq.

eiufdem fphera actiuitatis.

L :90

eius armatura.

ibid.

p

L ror

J/f"f.jä

es armaturg quid.

ibid.

[

oli eius artificiales.

M

obieétiones contra exfiftentiam mate-

rice mag

netica.

I, 197. feq.

1

Poli amici

& inimici in duobus ma-

"i

netibus.

]

20I

Merï

uando dicatur Greciffare & Magi-

?

ftriffare.

204.

Meg

variz de cauffis pheenomenorum ma-

(

netis fenteptiæ.

) 209

. feq.

Maenetifrnus quid.

L

146

Mari

ottus. L, 216. 225. 231. 235. 252. 314

333. 3514 35 8-

364. 1b 87. 172. IIL 25

46. I31. 254. 264.

Marius.

Ill 243

D

d. L i18. I5 73

Maü'a vel materia corporis qui

eon-

INDEX,

461

li

ll

l

conftans & variabilis quid.

L:$8

primi & fecundi ordinis quid.

L 23

1

Taffarum ad prefliones & celeritates

elementares proportiones.

L:

i;l

Materia frigorifica quid.

L 261

iI,

IlI, 3o$

l

I

fulminea quid.

ii

Materize exfpiratio quid.

) 299

1

exhalatio quid.

; 300

euaporatio quid.

L 300

dbid

halitus quid.

ibid

h:

vapores quid.

ibid

9.

Mathefis pura quid.

L 4

g

verfatur in metiendis tam cauffis,

I

ibid.

[j

quam phanomenis.

Maupertuifis. lL 84. 115. IL, 160.1lI, 138

71

Mechanica quid.

95535

I 3

(

Melanchthon:

b8

Mercurius, cur in hieme altius afcendat;

hn

quam in eéftate.

L

332

0i

multum defcendit , fi aér cito & mul-

tum rarefiat.

L

333

Merfennus.

L j8. 224

337

T

Meteorum quid.

2

342

cur in hieme frequentiora obíeruen-

j ftq

tur.

p

351

ï, I)

5 1l

eorum diuifio in aquea, ighiea & aérea. ib.

in hypoftatica & emphatica, f. fplen-

It /

dentia & ardentia.

l]l 271. & 405

!4.20'.

ignea quid.

j 30j

] u

Microícopium quid.

] 230

Y

fimplex quid.

ibid.

g

coni-

462

INDEX.

compofitum quid.

lll 230. & 245

ineqd

eius I

eius campus.

; 23X

diametri aucta ad diametrum rerum

compo

veram proportioin microfcopiis. lll 23

snde c

lll; 232

accelet

mierofcopii fimplicis vfus.

auflz

incertus eft annus inuentionis eorun-

dem.

lllj 233. feq.

fii

of

microfcopiorum in genere mirabiles

Eu

effectus.

llij 234- feq.

microfcopium folare quid.

llj 246

demom

Moeglingius Dan.

15; 55

m

Eu

Monochordum quid.

lll, 363

fsctio monochordi diatonica & diato-

V'OIUH

nico - chromatica.

1ll)..373. feq.

x vt

Morus Henr.

L 512,15: $7- 112. (eqt

Mojffi

Morlandus.

1:9$

D 57&'&

Motus corporis quid.

L 27

abíolutus & relatiuus quid.

I, 40

du

BY

relatiuus poteft effe quies abfoluta; &

i

V. V.

L.42

motus foli corpori competit.

L 43

n

qi

fpatio opus habet, in quo exerceatur. ibid.

tteny

fiue excitatus , fiue füffocatus , eít cauf-

fa omnium in corporibus mutatio-

Mil

nuimn

b 45

Mul

argumenta contra eius exfiftentiam.

1j

L 45. feqq.

)

motus omnis fit in tempore.

L 48&

"

&

variz eius caufTze, f. potentie. I, 49. feq.

1

eius determinatio vel directio.

» $I

]

"

j

motus ecquabilis f vniformis quid.

ibid.

My()p

1na-

i

INDEX,

463

N

l;

inzequabilis vel difformis quid,

L ;t

üm

eius impedimenra.

, 64

$]

compofitus & fimplex quid,

L 68

J

ynde compofitus oriatur.

ibid;

acceleratus & retardatus quid.

L 89

Uf

caufíze motus accelerati variae, a va-

31

riis Auctoribus allegatae.

L, 58

les

ofcillatorius quid.

; 132

H

l, 6

1notus corporis naturalis & violentus. IL16 g

de motu corporis proieécti varie Au-

&torum fenrentize,

]

Yj

JI, 165. feqq.

y

1otus rádens quid,

» 192

u

voluens quid.

ibid,

7 h

ex vtroque mixtus,

ibid,

T2 Rf

Moyfificatio quid.

"P

Ill, 424.

)2

Mutfica quid.

III; 3 6:1

lp

tabula preccipuorum interuallorum

muficorum.

Ill, 36;. feq.

interuallum muficum quid.

Ill, 567

m

lg

inreruallum. fimplex & compofirum

ul

jt. ibil

Ill, 367

uf-

interualla minima.

ibid,

10

Muficz inuentor.

IIT, 569

IJ J

Muffchenbrek, I, 182. 185. 188. 192. 215

jl

219. 222. 231. 226. 240. 259. 262. 284

,.f

304. 309. 314. 322. 339. 354- 363. I 27-

72- 82. 109. 114. 161. 195. Ill, 23. 63

m

66. 70. 128. 131. 194. 288. 207. 316

l

323. 334. 350. 358. 392. 419. 424

E

Myops quid.

; 98

yo

P. LiI.

Gg

quo-

4654.

INDEX.

diftingo

quomodofibi confülere poffit. IIL 128. íq.

Oculus qi

248

N.

tünice,

eius d

Nature vires quid.

L 3

La

iris.

Natürale quid.

L 3j1

pupilla

tNebula quid.

came

eiüs cauffae.

L 35 i.íeq

Tiamot

:Néruüs opticus quid.

III, 88

reique

Newtonus. L, 4. 30. f9. 60. 85. 91. 123

n6S.

13j. 141. 166. 188. 243. 302. IL 79

Qodlusc

96. 135. 166. 168. IIL 3o. 66. 82.139

I42. 259. 267. 269. 2/77. 288-

IL 236

geome(;

Nigredo quid.

IIL 250. 257

lusa

Nigrum quid.

arydu

Nimbus quid.

L 358

fUj

Nix quid.

.

l 364

d res

reoulari

g eius & anomala figura.

L 36;

(emis d

recens delapfa valde rara eft.

1bid.

es vt

]ucem fortiffime refle&tit.

L 366

eius utilitates.

ibid.

quond

qumy

Nolletus. II; 189. 195- IlI, 48. 185.200. 350

) 194

TNormannus.

Omnitg

iNubes quid.

L 3j2

cur earum figura fit tam mutabilis. L 353

caulidi

diuería earum a terra diftantia.

ibid.

inagnitudo earum diuerfa.

I 354

Vi d

illarum vfüs.

ibid.

Dl5 ;

iNuguetus.

IlL, 250

Opplis

IIl 98

-Opt'gca q

Nyctalops.

O.

Tbita qm

TO

Obferuationes quid.

I 4

diftin-

465

[Ht. m) Ilïfq

Oculus quid.

diftinguuntur in vulgares & artificiofás. I,z

hi

IIL 87

eius palpebrz &cilia.

tunica.

ibid

/

IIL $87. feq

!

iris.

IIl 28

ls

pupilla.

ibid

]i

camera anterior & poflerior. III, 88. feqq:

l

humores.

IIL; 88. 89

relique de eius ftructura obfíeruatio-

. $f o

nes.

A. 302; Il

IlL 9o. feqq.

3 6692

oculus eft camera obícura perfectifirna.

7280

IIl 92

I

geometrice & abfolute perfectus ocu-

IH; 2f0,

lus non eft.

ibid.

)3/

cur, duobus oculis praditi , rem videa-

] $Ó

mus tanrum vnicam.

IIL 95. 115

u2 L

cur res; in retina inuerfas, oculis vi-

Y

deamus erectas.

IIL, 95. feqq.

D

oculus valens quid.

H

» 97. feq.

1)

cur bini dati (int oculi animantib

us. III, 113

I05.2

400

quibus modis motum videre poffimus.

|

IlL, 116. feq.

]

omnis mutatio in oculo vnde

oriatur.

irabilis. 1

IIL 128

,

caufía vifionis confufze remotorum. IIL 128

1tia,

vnde oriatur vitium confufa -vifio-

nis vicinorum.

IlI; 129

Ij

Oppelius.

IL 32

If

prica quid.

IIL. 83

Orbita quid.

l, 132

.

Il ;6

[

Or.g,anum bydraulicum

g2a

Ofcil-

466

INDEX.

fett

Ofcillatio , vel vibratio prima & fecun-

da quid.

ILI, 134

Paf

centrum ofcillationis penduli compo-

&

fiti.

ILl, 141

l

ofcillationes fluidi ; in tubo contenti.

v'cr;

llI, 29. feq.

P.

l

Pancratia quid.

IL, 71

Pappus Alexandrinus.

IL 6.fíeq. 26

Parabola quid.

IL 149

Piu

Pardies.

IL $. 26. 32: 34- $2- 63

Bid

Parentius.

L 316

il

Ill 296

h

Parrhelii, . Parafelenee quid.

Piton

precipua earum phaenomena.

lil 298

earum origo & conftitutio. III, 298. feqq.

Dlnz;

quatuor alia, huc fpectantia phaenome-

i

Ill 303. feq.

Áit

Pendnx.ïlum fimplex quid.

IIl 134

NX NU

Ts

non pondus adpeníüm , fed penduli

longitudo zeftimanda eft in eruendo

Pt

tempore ofcillationis.

II; 140

Jegä

compofirum quid.

Il 141

W

€elerius füas ofcillationes peragit;

Platal

quam fimpléx eiufdem longitudinis.

Pling

Il 141

Plui

eorum varii vfüs.

lI, 143. feqq.

&il

Ill 220

Penicillus opticus quid.

dife

Pentafpaítus quid.

IL 68

Torif

Penumbra imaginis folaris quid.

Ill 109

Qu

Peritrochium quid.

lL ;6

t

Perperuum mobile dari non poreft. IL 195

tl

er-e

INDEX.

467

A

Perraltüs.

l; |

II, 7. III, 360

Perfpicillum quid.

IIl 233

)

eorum inuentor.

ibid.

ly |

Phyfica, . philofophia naruralis quid.. , x

4

verfatulf circa reddendas eorum , quee

de corpore naturali obferuantur ,

rationes.

ibid

Is

eius principia.

ibid

g

eius vtilitas & dignitas.

L7

]1

Piccardus.

I 110. 139. Ill, 58

5'7

Picture magicee.

Ilf;.:235

[

j

Pila Heronis quid.

ll j

eius víüs.

Ill 46

ibid.

Pitotus.

lj 3j

l; 359

[

Planeta: omnes mouentur in ellipfibu

$5

in quarum foco alterutro fol eft po-

fq,

1tus.

l, 141

4

. Mercurius, cur a quibufdam vitreus

u

iudicetur,

l

Il], 165

W

Planum inclinatum quid,

Il 10

Il

leges motus corporis alicuius per pla-

l1

num inclinatum.

Il; 122. feq.

lt

lato.

Ili, 426

Qs

ïï

Plinius.

Ij 252. Ilj 117.feq. IIL, 134. 258

Il

u

Pluuia quid.

b 356

Vi

eius caufía preecipua.

T,,337

] 20

differentia pluuiarum vnde oriatur.

l, 558

I à

rorifera, f. puluerulenta quid.

L 3558

D) 1

guttarum forma.

ibid.

hf

eius aqua. eft maxime impura.

] 359

l

eius víus.

l 360

f

earum

Gg 3

468

INDÉERX.

h

earum diuifio in naturales & prodigio-

fas.

, 360

Polemofcopium quid.

HL 246

]

eiüus inuentor.

ibid.

Polinierius.

:21. 87. 89

pn

IIl

222

Mi

Polyedrumf. Polygonum quid.

ad eorum formam fabricati fünt mu-

Y

ícarum aliorumque infectorum

oculi.

IIL

223

)

Polyfpattus quid.

Il, 68

mobilis & immobilis quid.

ibid

Pondus corporis quid.

L 9o

Pi

eft proportionale maffze corporis.

ibid

&l

Du

abfolutum & refpectiuum quid. Il 13. 92

III; 85

i

Porta, I. B.

li

l

il

Porus quid.

T, 17. feq.

fj

.....

Potentia corporis quid.

) 44

il

eius directio quid.

II; 4

maior & valentior maiores etiam &

valentiores excitat celeritatis gradus. L 56

MJ

abíoluta & relatiua quid.

L 78

It

II 19

]u

potenti& morentum.

IIL 98

Presbyta.

quomodo fibi confüulat. III, 129. 248. feq.

Preífio mediata & immediata quid.

II 51

Qu

Principium compofitionis virium aut

ii

motuum quid.

) 7I

l

refolutionis virium & motuum quid. ibid.

PT

Proiici quando dicatur corpus.

IL 145

Tite

fj

proiectio corporis perpendiculatis aut

Jtu;

verticalis quid.

II 146

hori-

INDEX,

469

horizontalis proieétio.

ibid.

.

|

obliqua.

ibid.

li

j

.- |

proiecti corporis femita , vel traiecto-

Iria

IL 147

!

proiectionis amplitudo.

IL 149

eius altitudo.

ibid. & 157

u

verticaliter furfüm proie&um corpus

um

fertur in linea recta motu retarda-

IIj :

to.

IL 151.feq.

I[a !

víus doctrine de motu proiectorum

Y

grauium.

Pruina quid.

V

eius vtilitas.

, 36X

-ns*b

L 362

D

]

Puluis fulminans quid.

IIL 308

Ilj $

eius compofitio & effectus.

ibid.

L

Pun&umliberum & non liberum quid. II ro

j

fufpenfionis.

IL 55

n

incidentia.

III, 134

m

difperfionis.

; 143. 174

vítorium.

«ius. o

^

radians.

IIL 156

II 202

m

punétum concurfus radiorum.

IIL 174

lll; ]

Q.

b 248 N

à Wi

]j

Qualitates corporum quid.

L 9. 143

m au[

diuiduntur fecundum ordinem. fen-

iuum externorum.

L29

j

actiug & paíTiug.

; 144

" qud L

materiales, f. reales, &immateriales ;

j

f. intentionales.

ibid.

jl

arisatt

primge & fecundee, f. tangibiles.

I I45

Tüani-

hi

g 4

INDEX,

479

tnanifeftee & occultae.

L

14f

Y

I,

148

guítabiles , . fapores.

L

149

eoruüum cautia.

variee illorum fpecies.

L

1jo

olfactiles, f. odores.

L

152

l

corum radices & vehiculum. L rj2

. feq.

audibiles, £. foni.

; 156

vifibiles, f. lux & colores.

ibid.

h

ta&tiles, in quonam confiftant.

L :;7

uies corporis quid.

; 28

l 41

T«üï

uotuplex fit.

-

x

abfoluta fimu

] quoque eft qüies rela

tiua , fed non vice verfà.

I, 41. feq.

felatíua faltem in fenfus noftros in-

I

currit.

L 43

U

nihil eft pofitiui, fed fola priuatio motus. ib.

non admittit gradus.

L 44

hu

Quintilianus.

L 307

PAN

R.

RWC

L :30

[

Radii Ofculi quid.

I, 141

Radius Vector quid.

Ri

Radius lucis quid.

III, 8o. feq.

|:

dire&tus quid.

IIL, 83

Y

incidens.

III, 84

reflexus.

ibid.

RE&:

refractus.

IIL 86

Ij

radio refra&to videri quid aliquando

Ti

- poteft, quod dire&to cerni nequit. ibid.

Ml

& 13j

N

radiorum inflexio , inclinátio , vel dif-

fractio.

Ill $7. 269

Ulus

INDEX.

471

huiusinuentor & experimenta. III, 269. fq.

an radiorum ex oculis emiffione, an

veroeorundem ab oculis receptione

ä

abfoluatur vifüus.

IIL 93. feq.

per radium reflexum non videmus

d

obiectum ipfum, fed eius imagi-

]

nem.

IL 140

D

radii folis non diuergentes, fed ad

I)ï

fenfüm paralleli ad nos perueniunt.

IIl,

203

radiorum refractorum aberratio. IIL

206

l

u

radii folares heterogenei & homoge-

IIl

IT

nel.

24

[05 10

radius fincerus quid.

IIl 261

]4

iridicolor.

ibid

ymotus.

vitricolor.

ibid.

l4

Ramazzinus.

Il 114

Raftius.

1j 116

X1 b

I,Z

Reaumur.

Rartio quid.

"

L 224. 2$8. 272. 309. Ib 119.

IIL 235. 360

hi

Reflexio quid.

Ill 84

"

leges reflexionis lucis.

Il 85

Ti

vnde oriatur.

IIL 139. feq.

)

Refractio lucis quid.

IIl; 85. 171

refra&tio ad axem & ab axe.

Ill, 172

HL h]

ratio refractionis.

IH, r80o

l uando

nequi ^

explicatio refractionis Snellii. IT 181. fq.

Newtoni. IIl 183. feqq. Cartefii. IlI,

185. feqq. Fermarii. Ill 189. feqq.

,vd d

Maupertuifii.

lII 193.

feq.

] $

g i

re-

h

42

INDEX.

refractio lucis Aftronomica vnde pe-

k

tenda.

III, 195. feq.

refractionis adplicatio varia. III, 198. feqq.

(

refractio radiorum folarium diueríà

R

diuerfüm parit colorem.

IlL 255

fid

Regnault.

L 204. IL, 118. IIL, 235

Regnum potentiz.

; 6

Gutr

fapientice.

ibid

$dl

foflile aut minerale.

ibid.

&

hi

vegetabile.

Le

Sd«

Animale.

ibid.

SChL

Atmofphericum.

ibid.

Marinum.

ibid.

&i

&

Regule Newtoniane circa pheenomena

naturalia.

Sd

Reinzerus.

L 4. feq.

$n

IIL 258

f

Repulfio quid.

l, 170

f

Refiftentia medii quid.

IL 18$

T

Nï"')

eius cauffze.

, 195. feqq.

AO

eius incrementum.

199

lN

Ricciolus.

28t

Richerius.

I, 553. IlI, zäï'

)

IO3

h

Riegerus.

IlI,

214.

Il

Roberuallius.

L

338

Sit

Rohaultus.

il

L 86. 98

32t

(i

Ros quid.

L 554 feq

Sity

tres.eius fpecies.

L 3;6

Va

Rofàrium.

IlL 54

i

Rota quid.

Iil, 34

&

Rota dentata quid.

ll 65

T

rote curriculum , vel laterna.

IL 66

ftella-

l

ÍNDE X.

473

W

IL 66

[9$ l

ftellata quid.

ibid.

j

pectinata.

ibid.

leri

coronata.

I

Rubrum quid.

IIl 250

l

Rüdigerus.

L 119

S

Saurinus.

L

120. TI, 138. TIL 277

""

Scaliger.

; 74. lIb 272

li

Schefferus.

IIL 424

]

Scheuchzerus,

TIIT, 311

i |

Yi

Schillingius.

L 216. IIL 407

Ti

Schmidius, Ioh. Andr.

IL 5;. IIb 3o3

od

Schootenius.

ib $52

Schortus.

L 253. 311. lI, 55. 60.75. 85- 91

]f

q |

Scientia quid.

; I

llj 25j

Scytale quid.

IL 56

]im

Seneca.

UT

Sipho quid.

IIL 36

y f

j

hydroftaticus.

IIl 39. feq

n) wgw

fuctorius.

IIL, 40

279.3)

ibid

IN

- hydraulicus, f. fluens.

interruptus fimplex & compofitus. TII, 42

Tlb 2j

Situla Helmontiana.

In Ti2

]i

eius phaenomena.

ibid. feqq.

90

i

fitula catenis annexa.

TIL, 54

. 954

i

Situs quid.

L36

j

verticalis quid.

ILb 41

IH) )

:

Smith, Rob.

III, 96

!

Sol, in quanam diítantia idem efficiat

n

!

;6:)6

radiis directis, quod apud nos re-

fl

flexis , & in fococollectis.

IIT, 165

eius

474

INDEKX.

Solicitatio media quid.

lw

y

Sonus quid.

variz de eo fententize.

III, 343

eius cauffze.

III, 345. feq

Ph(

p 844 i ede

quotuplici modo foni excitentur. IIL, 546

;

fufficit ad eum gignendum motus cor-

f

poris fonori toralis.

IIl 349. feqq.

eu

ratio foni in chordis.

dkl

cauffa eiusdem in tibiis.

II, 348. feq.

IIL, 35 3. feqq.

p

cauffa foni valde acuti in calice vitreo

j

tenul,

-AIL 356 feq:

cur & quomodo fiat acutior.

IIl 357

h

quomodo decrefcat eius fortitudo.

ibid.

Íoni celeritas.

)

III, 558. feq.

cur campanula pulfata in imediis aquis

N

alium fonum edat, quam extra eas. IIT,5 59

[

cur campana metallica , occultam fit-

furam naéta, fonare definat.

IIl 360

fonus grauior quid.

IIl 356r

ibid.

auctior quid.

(l

fimplex & compofitus quid.

ibid.

(

ad quamnam diítantiam fonus poffit

[:

audiri.

IIl 377. feqq.

qu

quomodo reflectatur.

Ill; 378

N

GU

Spatium percurfüm quid.

eius dimenfio.

» jI

&i

L5

&t

Ípatia ifochrona.

IL 126

j

Speculum quid.

IlI, 132

l

eorum antiquitas.

Ill, 133

eorum origo.

ibid.

Dd

varie ipforum fpecies.

III, 154

s " D«m

pnae-

INDEX.

475

lx 7

"phenomena fpeculi plani explicata ;

ll

IIL 147. feq. 153

) 343

phenomena fpeculorum fpharico-

! X

rum, & conuexorum & concauo-

L. [')

ruim

lll 153 — 169

I$ QU

|

IIl, 153

fpeculi. polus.

eius radius.

ibid.

74

ibid:

j| 44

diameter;

15

axis.

ibid.

Itfe0

Ípeculum caufticum vel vftorium. IIL, 15 $

a6k

eqq.

ls

Ípeculum, fe ipfüm comburens. III, 164. íq.

d. 0i

Ípecula cylindrica , femicylindrica &

conica.

j fb (ïq

IIL; 170

aquis

Statera Romana vel Danica.

II j4

1159

eius curfor.

ibid

-

tres illius fpecies.

lL j4. feq

W 36

ftatera compofita.

IL 65

Statica vel Geoftarica quid.

Il 2

V, 36

ài

dbl

Stella cadens, tranícurrens quid. III, 319. feq.

cur noctu tantum obferuetur.

Ill 320

pofít.|

eius mareria qualis.

ibid.

m

quomodo ars eas imitetur.

IIl 320

l?

Steuinus.

Il; 29. 64. Il1; 143

T

Stifelius.

Il ;2

m

Sturmius. T, 177. 216. 233. 30j. 323. 326

D

343. 344. 347. 362. ll 7j. 86. 111

lll

189. lll 35. 36. 39. 40. 52. 82. 212

IH) 173

287. 374.: 381

Sucula.

Y

Ill u

Swenterys.

I;—Sl)'- 345 lL

356

yme

Pæ

INDEX.

476

Sympathia quid.

I 146

fiod

Syrinx quid.

II 42

n

d.

T

Tf

"'Tacquetus. II, 106. II.I, 137. 139. 146. 162

! üb

'Tarraglia ; INic.

) 165

lus

"Taylorus.

L 180. 188

U

"Teleologia quid.

,;

TTelefcopium vid

. Tubus opticüs.

ci

'Tempus quid.

L:38

fi

uomodo concipiatur.

ibid

eli

abfolutum tempus quid.

L 58

Tubi

fücceffio idearum noftrarum non pot-

eof

Tub:

eft effe menfüra temporisabfoluti. ibid.

p

relatiuum tempus quid.

L 39

periodicum quid.

L 133

qui

]/)

'Terra , eft fenfibiliter fphaerica.

T, 85

"'T'etrachordum quid.

III, 369

fiiij

"T hales Milefius.

; 29. 241

[

"Lhermometrum ; f.. Thermofcopium

Ti

quid.

L, 287

Hg'f:m

eorum precipue fpecies. l, 287— 292

At

"Titillatio quid.

IL, 165

teti

tl

'Tonitru quid.

IIL 307

Binn

quomodo oriatur.

IIL, 311. feq.

T

quare fonus multiplicetur.

IIl 3:2

tonitruum vtilitates.

IIL 316

«

cur eorum concuffionibus fluida cor-

Tydy

rumpantur.

IIL 314

Ynpi

"Toricellius.

'D 97. Il 167. 20o. IIL 58

"Iranselementatio quid.

1, 249

Vi

"T'rias harmonica quid.

IlL 366

lL 63

2 argllm

T'rifpaftus quid.

INDEX.

477

li

Trochlea quid.

Il ;8

l

tnobilis, vel Monofpaftus quid.

ILl, 61

'Truchetus.

0 97

9. uf

'Tíchirnhufius.

L 41. IIl 149. 209. feq.

"'Juba ftentorea quid.

eius inuentor.

; 380

]ij

L 38:

eius figura.

IIL, 38 1. feq.

cauffze , ad effectus eius requifitos ne-

l

ceffaria.

IIL 3 84- feqq.

eius víus.

; 386. feq.

]

)

"Tubuli capillares.

I, 212. Il 88

|

eorum phaenomena.

; 213

mpot-

bfolur, :

Tubus ligneus vel arpillaceus preftat

plumbeo.

l3

HL 24

]u

quomodo inferendus fit alueo fupe--

Tiori.

ibid

]u

Ilj3

$

tubus opticus quid.

IIL

37

lag 2

aérius.

» 24$

Qpium.

'Toricellianus.

l, 309. fe

n

Hollandicus.

Ill, 258

A-

J

o

Aítronomicus.

Ill

) -

39

l!

terreftris.

ibid

feflectens, f. Newtonianus.

ibid

j

Binocülus.

I su

IlI, 240

)?

inuentionis eorundem epocha eft in-

certa.

Il ?

III, 243. feq.

jda cor

*"Tycho de Brahe.

, 354

n

"Tympanum aquis repletum.

IIb 56

. 400 HW

e

lu

; Vacuum , f. inane quid.

ib429

L

j4

argurgenta vacuo patrocinantia. I 30. feqq.

e1dermm

INDEX.

478

eidem contraria , Ariftotelis.

L 335

vettt

Cartefii. L 34. — Leibnitii.

ibid.

cekïilj

vacui, fi quod datur , vniuerfalis re-

poi*

ii

quifita.

) 35

vacuum Guerikianum.

;313

&orurt

'Toricellianum.

ibid.

Nectri

Valuula, f; Affarium quid.

III, 43. feq.

Varignonius.

I 231. IL, 121. 167. lHll 54

Xr';nüamz

Ve&tis quid.

IL 11. 19

Vi a

eius fulcrum f; hypomochlium.

IL, 19

Yi

eius brachia.

ibid.

«

H

eius puncta.

)2

Vigi

vectis heterodromus , f. primz fpe-

Vis m

ciel.

II 33

Tort

ibid.

eli

homodromus, f. fecunde fpeciei.

vectis tertiz fpeciei.

Il, 24

Ti

eorum vfus.

IL 25. feq

ve&tis compofitus.

IL, 65

V

i

Velocitas corporis alicuius moti quomo-

do meníuretur.

] ;1

TU

Ventus quid.

IIL 343. 389

Itl

artificium , ventum igneum efficiendi.

Yirs

o

L 306

W

ventorum cauffz.

IIL 39o. feqq.

V

eorum diuifio in cardinales & collate-

Dl

rales.

Iií,

392

M

eorum nutnerus.

IIL, 3935

. feq.

HIEM

eorum diuifio in ftatos & non ftatos;

Vitir

& prouinciales.

IIL

395

Yi5 Ct

in generalem , periodicos & variabiles.

lh

III, 394. íeqq.

[

À li

vento-

]

I$

INDEX.

479

ld

ventorum periodicorum cauffz.' IIL 9g

Jd

eTalis

celeriras ventorum quomodo indagari

|

poffit.

TII, 399. feq.

!

:

vnda füa ipfis accedat quálitas.

III, 4or

i

eorum vtilitates.

TIT, 401. feq.

k

Verdriefius.

L 150. 163. 241. 244. 264

I]I, ;

; 286. 304.

. 167. ll

Verulamius.

Il1

Via curua folaris.

II? 97. lII 4or

; I9$

U

ä

Virgee.

L 566

ibid.

earum origo.

Virgilius.

pra

m fpe

)

Vis motrix quid.

L 44.

mortua vel preffionis quid.

L 4

pedei . d

eius menfura.

)55

p

viua vel percuflionis quid.

L ;8

ETA

cum moru aéctuali eít coniuncta.

ibid.

WT

eius actio maior eft pro ratione inten-

| qüomo-

fitatis & durationis.

L6o

li

Ill 353

normalis quid.

L 128

tangentialis.

Laizg

efficiendi

m

.. Vires corporis tote cenfende fünt effecti- -

]

)

bus fuis integris proportionales. T,64

[[], 350

virium corporis quantitas , fecundum

&col

]ate

eeftimationem Leibnitii, L, j9. feqq.

] 4

INewtoni & Cartefii.

ibid. feq.

ETE

vires centrales quid.

I 132

on Raws[jz

v

virium proportiones.

L, 142. feq.

vis centripeta & centrifupa quid.

L 131

cvaridbis

illa huic femper eft exacte equalis. I, 134.

T 2*

tria illius genera.

; 13$

"

Vitellio.

IIL 157

Hh

Vitru1

INDEX,

480

Virruuius.

. L 314.. II 6. 68. IIL 34. $6

Vitrum elementare quid.

; 89

ii

cauíticum quid.

II, 207

eius effectus. «

IlI, 211. feqq.

illorum prz fpeculis cáufticis commu-

hd

nio & víus.

IlL 218. feqq.

vei

i

) 2232

olyedrum quid.

v& RU

polyoptrum quid,

IIl 224

d M

Oculare.

IIL 238

^i

obiectiuum.

ibid,

Vmbra quid.

IIT, 121

-

non mouetur.

IIL 125

-

obiecti alicuius eleuati , in planitiem

proiecta; inferuit metiende eiusdem

Albi

altirudini.

IIL 125

eius diuifio in rectam & verfam.

ib. feq.

Vnda.

IIL, 31

j/

/N

per circulum moueri videntur,

ib. feq.

earum latitudo,

varie , fecundum varias dire&iones motz fefe mu-

tuo non perturbant.

III, 32. feq.

[2

Voltaire.

L,97

1523:91273

Volumen corporis quid,

Voftius , If.

T, 267. lII, 18t

W.

Waizius,

III, 323. 404

Wedelius,

L1$50

Weidlerus,

III, 287

Whiftonus,

I, 188' III,66- 277

Willifius,

Lr$o

Nincklerus,

IIL 414- 425

Wolfius.

L, €4. II, 79. 139. III, 24. $1.56. 82. 219

W -

321, 334. 360, 400.

.

Zahnius,

III, 176. 223

£ucchius,

IIb 245

FIWIS.

. Ill

H

DBericht

|

HI) (

n den Bucbbinder , wegen der Kupferz

) 2L 18

KRAFFTII Pbyfica.

I$ Comm,

Zu dem erften Theil oder Parte primà;

H) Pl QA

M

welcher zwar auf dem Titul nicht an ezeipt

[l

ift, gehóren ;. Octav Kupfer , und feynd

Il

Il

auf dem ïüen Octtav Blatt

——

—

-*

——

—

; Figuren.

Ü

—

—

4

V i

3

—

z

HI) l

—

4

3

und

—

;

—

—

j

1 planitien

d etüsdem

Alfo in Summa r9. Figuren befindlich.

Ill r

m 1Í8,

Ill at

Zu dem zweyten 'Theil oder Parte fecun-

ib f

Yb

und

da diefes Buchs gehóren 10. Octav Blaetter,

auf dem

x Iele mu-

z

Ill; 52 fc

1ften Octav Blart

8 Figuren.

j

1,2.1i;

ï, 7.67. J

I^ ;2

I

)

b

T IIL6€ !

pILEISSIIÍ

Qv 99 - QNV^4 ^ MO 00

T ued

| 4 E DI I IM

No 00^] Qv -R

II ETEELITA

l11 TT1134

gääüä

[]

]

d

IO

Alfo ;n Summa '74. Figuren,

Zu

Zu detm dritten 'Theil oder Parte tertia

o

^

ehóren 17. Octav Kupfer, und feynd auf

omeí

[

em 1ften Oéctav Blatt

7 Figuren,

—

1Oo

ï:

IO

II

12

13

14

í

15

16

Is ELLPEIPRISSIS !

17

LE ID E RRBUIONETT

ts 0 s bTeb B EEE II

TR 9) 9 Qu 06 o6^1-R - H VO

ÍN

Alfo in Summa r11. Figuren; und werden

)

zu Ende eines jeden Theils die hiezu gehó-

rige Kupfer gebunden.

K

Der bey diefem dritten Theil auf lit. U

and caífirt.

befindliche "Titul -wird ausgefchnitten

EE

-

Z2 s

FD

wm..u

Mo

hd

:

E

-

kx

-

—

—

L r

a«

(

II

i oude

—— )

OUW

coegemec —

—— — —

E

HMQWKE

mET PUR -

z—2)4

um

w

" B

EM

*

"

o r

uC'

R

E

L.

W

[ o

AAss gv aR MS

p

It

-

thnau

W—Ou

m

M&

E

initted j

L

as

l

Éd

*w»| (|1——eanmmmmJ

"

— . — — —

—

Do—E

ERE

SIH. du

Fzgu

E

U

wwn

DN

......

.........

TEU

TW

Iu.mu.

Kïmx/L

R

R

m

MJ

D

W

M-u

j

FO

-

ERE

Ma

i

LLLUD

E

ll.MMU.L

sl

q-——

— EE

s

m

— U:

F

AC BN

R— ——

b 78

m

P

L/

É l

F.

F. 20

H2 ——5

-A[

V'IE

ff

W

)

El

Pe——

Fy2

E

d

E -

|é

AL

ERN

Fzg 21

|

F22

I

DxäC—J——D

Ljosr

——

4

ELNER EM UT

—

dr.

——

| ]

— —

: kï

^

Fy 24

Flg 26

v;

l lä

-——P

xFy äl« 25

C n -

L

x

L

-

Fj.28

m

Fg. 27.

F;).29.

& u

Fg 40

F.5

E

——

fl

m

-

»

O«

—— o

Fy 53

CA

À

] il

L//

|

Fy 54

N

G E

MU o

F.

ij.55

Fgäö

A

-

Ej.57

PL

"i

m

ORKO u RVi o

Flg 58

N

FL(g «

A-—— — ——

z

.4

H

plI—————

U

O -*

: ]-;5'7'4'1*

——

lr

u

XXJ

"-

—

EHl

W/

V v

Es

l

M

8

H

M

b

E

xw

///C//O

£

m

——

D]

——

— H

E u d

47

ACN

L.

U

| [ E

L )

ES

ga

ET

H

)

g

x

,WG

M

"

«

«Nflr//rtl/ N

WWWU

/ j

/

&

wM

N

l

me

——.——.—

Wu

ss

H—

R L

M

xx

|4

2V

[

,

-

MH

é

/R

M/

W

37

/ /

/,

Md

P

ml

:

M

/

ZLAMEIEODEBT 1

i

Ó

b

£

x

z

-

98 fir

s b

EN

Mu

W

$—1

Mu

Q w

RR E

N1

EM .

cLERA.

5

!

]

Wy

S Wn

- W

8

Mu

Mv/u

quxva

:

L-—?m

BC

B "d

—— P

—

duzs]

o6

.M-.//c

E

y

IuX MURRU

!I:l)VD zt

Wu

k—— —H

Pal

Ea

NI

Ea*

UmCmEDem

WUD

mo

,,.

A

NWU

Ml.d

-u

W

Y

zl

——

—»—

—

— g.

—— —

a

—

—

Pm—e

EE

-

-u

W..,HD

s

ES

T

s

u z

XA .

L2

Df cUbusd

.

FHH

A

E.

m ]

W

H

sss

xnn-wohx

Aecat

E

p

^

E

W

W

z

m/x

M

N

d

ï/

)

N."

|

uN

s

C|

EE d

T

Vs

3

E

P -

W

L-—

Lu

ü

k

TePes T UET

L

OxoOBBS

EX

AXX

ARA

/N

F EcuEn

[

I.78-

Fl(,g 80

DEU x

: Gj?lixx

GH

CV*'C

b

NGORISIIEMET AA

* u

PC

yöl

NN

Fz(g po)

2

N

E

u 02

Fy 82

——

p P3.94

u

—

Fy 85

CA

JRESDI $o s SMBE UET UISS MAUR

I

[Umpc u [ QULE BUNREI. D upuerceabemi u i Iu

|

um

Fy 86

//,//

Ii

pomleadper-.

L md

3

u

"

Fy Vind

"M

reme

Fy. 88.

i:;

—k;——f

»

K&——-

— Ia

g

T. go.

X

s ]

/5.92.

Fj g

(f

"!

"

*

Il

J

M

|

Al

l

|

ul

J

e ub

25

HW

*ó

d

60|

virid

——5Ó

00

coer

p 1

40

znd

So

viaL

A.

-J

-—

—* —

-

"-

?:

£

i.

ä

la

—

^

& P

Fü

9g5

—

'—-,—-*

xl

i

I — —— — ÀT

l3

/

Pt

ZXO//

(

E x

EW

—— —.

N

PC r

-—

AL

Fy 94

ï

S-

UP

u1

$E

ä

Fgg g^

O

*j

-—

i.

T

3

..«M.

»

P. g

-

X

$u-

Y

EE

£

AE

-

p

AA

Fj

27

——

E

——

——

ä

—

z

—

—

f

t

) v

*

Q *

o

xi

i

'JS

E;.98.

Fy 96

l lj lhu

QUE

F , À

Iu

u

.l

CA

z

. hräku...m:

i.ä. D :.

3

*

—

F.W

E

^

.

F m

a,

Ej

j

N

LL

///

TUITHOEE

cujiuocrofeeecndHpectareld

—— máà

— ARA

1/

I f

N

Fy 101

"

:

AU«

l

FA

w : 713 105.

104.

FyA

Fu

^

4105.

FaÀ

C D

"o r

P 156.

107

124;7 -14.

MB

II

iv

]

À

3

/;

z

1l

J

—

ÉÀ

[z»

s

1

,U—a

EDA

n

3

Mp

$

-

Mv

/i

FY

Wd

|

u

W

|

RE

M

-A«

QUE s Mà

duut

W

DISSMLILUT RORRU OM

E

— —— —

—

—

——

——

—

"14

*

L

a*

—

M

E

j/

duf . inlciuru,

— À

Ti

A

(s

— —

OMSUTUBENNS

-

——

--

— -

um

—

-

n

—

Te

i^.

P d

n

*

3/

—

um

v

M OM

2

&

r

.

W

E*

-

:

"

A

^Y

:

z

|

"

jd

N

h

dv

s

»u

M

;

av

Mi

«,4.

u

E A

T

m

ER

P

p

F

L

:

E5

a

h:

d

«E

po o

m

W

a

A s

W

.

7

E

^

o

4 t

It

Wsl

3 aE

Y

*l

C

—

j

E

.

3

d-

2

FM*

o

E5

"

bef

x

i

N

:

XX

A

Ly

Vi

N

d

u

N

z

2

Y

d

p

Ut

aE

"

d

2

"

&

"N

E

MT

-

^

w

Es

as

m

»&»»v

r

TC

ts

g

E

í

&

v

MT

2

&

&

"

Em

*

N

P

J

s

*

EX

N

g

il

LA

X

:

m d

D

4

n

Tj

RO

n T

A d

APE

w.ke»

ii

OE

t

- r

98

N

hs

b

EL

-

:

oX

4

UM

*

&.]

-

,..M

k

n

as

n,.'x

s;

:

M..

Wpee

r

dww

x

i

d

W

P

x

M.

2

.

UY

p

v

C

T

A

jf*

M

p

EM

ts

$a

P*

53

m

m.

A

d

N

P

M

s

P. ïwNm

Ls

X

PA

PA

2

À

:i

w

i

À

M

A

E

ü

a^

a

9

N

W

ww

V

w

&

25

?.'r.

I

*

H

Jj

WE

r

7

Ja

Vs

N2

T2

5

*

$d

A

.

x

lt

E

s

.T

W

I

A

M—.

N

a

Y

2

W

M

-

T.

$.

WUA

ES

3

st

M

ETA

M

Ls

t

tm-rnwv

-

k

$3.

*

N

p

22

L

Lt

OM

aE

X

ARU

x

nE

m

OA.

a

-

46

z

.

P

TY

E

3*

ss

A

EX

34

dR

N

i

z

NY

N

dos

E

MW»M

TTE

MW

2

E

..æw

m

2

i

4

La

m

T

P

*

CEXSREE

F

N

"n

j

PU

D

^

a NI

s

»

E

E

j

d

"

"P

X

d

UL

e"

x

N

j

R.

B.

-

t

*

Ü

m

EM

B

u

n

p

X

ia

x

s

AR

z

n

$.

MY

-

X

u

b

*

vs

RE

E^

V»

AURE

z

A

NES

*

v

ex

X

TE

aE

-

s

m

$3

U

I

I

REO

i

^

x

e

N

xR

Ea

Ts

VE

*

M.

N

"t

i

e:

MUUgA i

D

*

d

d

Es

A

3-

-

h. APE

s

^f

".

D

Es

w

AR

-

u

&

E

[

i

QT

MU M

sst

E

E

T

dÉ

p

FA

v

T

2

*

N

ii

w

M

Vr

:

A

— LL

——

m

a

i d-

l20 m

19 20 21

18

S

W

L

R

19

16

PRAELECTIONES

18

1

5

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

ACADEMICAE PVBLICAE

15

du

Balance Q

14

O

16

a

13

Focus

15

PHTSICAE—

CENN

N

92

PARTE,NOPTJCA/;

ET H18 COGNATAS,;

E

L

10

s

-

COMMODA AVDITORIBVS METH

K

u-

5

CONSCRIPTAE

T

ï:—m

J

2

ï

À.

AX

li

l

GEORGIO WOLFFGA

Em

KRAFF'T,

H

PHYSICES zrr MATHESEOS E.

F.

6

G

ACADEMIAR.SCIENTIAR,. PETROPOLITAN/S

ET BEROLINENSIS,; MEMBRO:

mem lmwm

5

F

6

PARS Ill

[-——

E

5

MMKCSSSSSSSSSSS: Sää&ägææääæääïï

- B lIl

r

D

4

TVBING AE

—-—OO

Svurnvs JOH. GEORGII-COTTAER

[-—

C

3

D CC LIY.

—

t

1HHIHI!IlIllIIHVI!HIHI!IlIIIIHI!IIIIH1II;III!HIII!HHIIIWIIIIWI IIHHI!IIHH |

W Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com

WH

6

7

8

9

10

1

a

if